open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tana (mto)

[thumb|Chanzo cha Tana ([picha kutoka angani).]]
[thumb|Mto Tana mwaka 1998 wakati wa [El Nino.]]
[thumb|Mto Tana mwaka 1998 wakati wa [El Nino.]] 
**Tana** ni jina la mto mrefu kuliko yote ya Kenya ukiwa na urefu wa takriban km 650. 

Chanzo chake ni milima ya Aberdare magharibi kwa Nyeri. Mwanzoni unelekea mashariki, halafu inapinda kuzunguka Mlima Kenya upande wa kusini. Kisha huingia ndani ya mabwawa ya Masinga na Kiambere yaliyotokana na bwawa la Kindaruma. Chini ya bwawa mto huu hugeuka kuelekea kaskazini na kutiririka mpaka wa kaskazini-kusini kati ya kaunti za Meru na Kitui, Bisanadi, Kora na Hifadhi ya wanyama ya Rabole. Ndani ya hifadhi hugeuka kuelekea mashariki, na kisha kusini mashariki. 

Kati ya mito inayoingia mto wa Tana kuna mto Thika.

Inapita miji ya Garissa, Hola na Garsen kabla ya kufika Bahari Hindi kwenye Ghuba ya Ungwana.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Mto Tana
Jamii:Bahari ya Hindi
Aruwimi

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mto Aruwimi 

**Aruwimi** (pia: Ituri) ni tawimto wa Kongo wenye urefu wa km 1.287.

Chanzo chake ni kwenye Mkoa wa Mashariki / Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo katika Milima ya Buluu, si mbali na mji wa Bunia na Ziwa Albert. 

Mwanzoni inaelekea kusini halafu inapinda kwenda magharibi hadi kufikia mto Kongo karibu na mji wa Basoko.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mto Kongo
Helgoland

thumb|300px|Visiwa vya **Helgoland** (mbele) na Düne kwa macho ya ndege
**Helgoland** ni fungukisiwa ndogo cha Kijerumani katika Bahari ya Kaskazini takriban 70 km mbele ya Ujerumani bara. Ina visiwa viwili: Helgoland yenyewe ni kisiwa kinachokaliwa na watu halafu kisiwa kisicho na watu cha "Düne" (= tuta la mchanga). Kisiwa kikuu kina urefu wa 1700 m na wakazi 1,650.

Kiutamaduni Helgoland ni sehemu ya Frisia; wenyeji wanasema Kifrisia na Kijerumani. Iliwahi kuwa sehemu za nchi za Denmark na Ujerumani na kwa muda wa karne ya 19 BK pia chini ya Uingereza.

Zamani wakazi wa Helgoland walikuwa wavuwi na mabaharia. Tangu karne ya 19 utalii ilianza kuwa muhimu siku hizi wengi wanajipatia maisha kwa njia ya utalii.

## Helgoland na Afrika 
Helgoland ilivamiwa na Uingereza wakati wa vita kati ya Napoleon na Uingereza mw. 1807. Kisiwa cha Helgoland kikabaki kituo cha kijeshi cha Uingereza hadi 1890. Tangu kutokea kwa utaifa katika Ujerumani utawala wa kigeni ulisikitisha Wajerumani wengi. 

Serikali ya Dola la Ujerumani ilichukua nafasi ya majadiliano kuhusu mapatano ya mipaka ya kikoloni kati ya Uingereza na Ujerumani kuingiza swali la Helgoland katika mapatano haya. 

Mapatano kati ya Ujerumani na Uingereza ya tarehe 01. 07. 1890 yalisuluhisha maswali mbalimbali kuhusu mipaka ya maeneo yao katika Afrika ya Mashariki, ya Kusini-Magharibi na ya Magharibi. Maeneo mawili yaliyoangaliwa hasa na watu yalikuwa Zanzibar na Helgoland. Hivyo mapatano yamejulikana zaidi kwa jina la Mkataba wa Helgoland-Zanzibar ingawa jina rasmi lilikuwa "Mkataba kuhusu koloni na Helgoland" ikiwa visiwa viwili vilikuwa tu vipengele katika orodha ndefu ya maswali yaliyopata usulihisho. 

Wafuasi wa hoja la kupanusha athira ya Ujerumani duniani walisikitika sana ya kwamba serikali ya Chansella Caprivi ilifuta madai ya Ujerumani juu ya Zanzibar na Uganda kwa ajili ya "mwamba mdogo" wa Helgoland. Lakini miaka 73 baada ya mkataba Uingereza haukuwa tena na neno kuhusu Zanzibar lakini Helgoland imeendelea kuwa sehemu ya Ujerumani.

Jamii:Visiwa vya Ujerumani
Jamii:Ukoloni wa Ujerumani
Chad (ziwa)

**Ziwa Chad** ni ziwa kubwa lisilo na njia ya kutoka lenye kina kidogo katika kanda la Sahel, kando ya jangwa kubwa la Sahara, kule ambako nchi za Chad, Kamerun, Niger na Nigeria zinapopakana, hivi kwamba eneo lake limegawanywa kati ya nchi hizo. Ziwa Chad lina umuhimu mkubwa kwa uchumi wa watu milioni 68 katika nchi hizo nne.

Beseni lake ni beseni kubwa le bara la Afrika. Hata hivyo, eneo la uso wake limebadilika katika mwendo wa karne zilizopita kutegemeana na kiasi cha maji lilichopokea na kiwango cha uvukizaji na matumizi ya maji yake. 

Ziwa Chad lilipungua kwa asilimia 98 baina ya miaka 1963 na 1998 lakini picha za satelaiti za ESA zimeonyesha ya kwamba baada ya hapo limepanuka tena kiasi.  

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*Bibliography on Water Resources and International Law Peace Palace Library
*The Encyclopedia of Earth: Lake Chad flooded savanna
*Information on, and a map of, Chad's watershed.
*Map of the Lake Chad basin at Water Resources eAtlas.
*Article on the disappearing lake in *The Guardian*.
*
*Lakes become deserts: The story of Lake Chad – patriotdirect.org 

Jamii:Ziwa Chad
Jamii:Maziwa ya Afrika
Jamii:Maziwa ya Chad
Jamii:Maziwa ya Kamerun
Jamii:Maziwa ya Niger
Jamii:Maziwa ya Nigeria
Rukwa (ziwa)

**Ziwa Rukwa** ni ziwa kubwa la magadi nchini Tanzania. Liko upande wa kusini magharibi wa nchi, karibu na Zambia, kati ya Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa. 

Eneo la ziwa hubadilika mara kwa mara kufuatana na wingi wa mvua inayonyesha katika beseni yake. 

## Jiografia
Ziwa liko kwenye kimo cha mita 800 juu ya UB katika bonde ambalo ni mkono wa Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki. Bonde hili ni sehemu ya kusini ya mkono wa magharibi wa bonde hili na mikono yote miwili inaungana huko Mbeya kabla ya kuendelea kwa pamoja katika Ziwa Nyasa. 

Beseni ya ziwa line eneo la takriban 80,000 km². Urefu na upana wake hubadilikabadilika kulingana na kiasi cha mvua inayonyesha. Kati ya mito inayoingia ni mto wa Songwe pekee ulio na maji muda wote. Kuna taarifa ya kwamba ziwa lilipotea wakati mwingine isipokuwa beseni ndogo upande wa kusini Songwe inapoingia hubaki na maji. Kama maji ni mengi ziwa lina urefu wa kilomita 180.

## Mazingira
Eneo la ziwa ni kavu sana na maji yake ni ya magadi. Kwa hiyo hakuna vijiji mbali na mito hasa upande wa kusini. Wakazi wa jirani ni hasa Wafipa, Wanyamwanga na Wasafwa. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Bericht eines Reisenden 

Jamii:Mkoa wa Rukwa
Jamii:Mkoa wa Songwe
Jamii:Maziwa ya chumvi
Kwango

thumb|Mto Kwango

**Kwango** (au **Cuango**) ni mto wa Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambao ni pia tawimto mrefu wa mto Kasai. 

Chanzo chake kiko nyanda za juu za Bié katika Angola kikielekea kaskazini. Inakuwa mpaka kati ya Angola na Kongo halafu kuingia ndani ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inaishia kwenye mto Kasai karibu na mji wa Bandudu.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mito ya Angola
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mito ya Afrika
Kwando

**Kwando** (au: **Cuando**; kabla ya mdomo pia **Linyanti** halafu **Chobe**) ni mto wa Afrika ya Kusini na tawimto la Zambezi. Chanzo chake kiko nyanda za juu za Bié (Angola) inapoelekea kusini-mashariki. Inakuwa mpaka kati ya Angola na Zambia kwa km 140, halafu inapita Kishoroba cha Caprivi na kuwa mpaka kati ya Namibia na Botswana. 

Inaingia katika mabwawa wa Linyanti yenye km² 1,425. Katika sehemu hizo mto huitwa Chobe au Liyanti. 

Kwa jina la Chobe unaingia katika mto Zambezi kwenye mji wa Kazungula pale ambapo nchi nne za Botswana, Namibia, Zambia na Zimbabwe zinapokutana.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mto Zambezi
Jamii:Bahari ya Hindi
Gambia (mto)

**Gambia** ni mto unaoanza katika milima ya Futa Djalon huko Guinea. Unafuata njia ya kunyoka hadi Atlantiki. Mdomo wake ni pana sana.

Baada ya kutoka katika Futa Djallon mto unaelekea kaskazini-magharibi kupitia mkoa wa Tambakunda katika Senegal halafu mbuga wa wanyama wa Niokolo Koba. Hapa inapokea tawimiti ya Nieri Ko and Kuluntu na kuingia katika nchi ya Gambia karibu na mji wa Fatoto.
thumbnail|300px|left|Mto Gambia ukipitia mbuga wa Niokolo-Koba nchini Senegal
Kuanzia hapa mto unaelekea magharibi tu isipokuwa kwa njia ya kunyokanyoka. Takriban km 100 kabla ya kufika mdomo unaanza kupanuka ukiwa na upana wa km 10 mdomoni penyewe. 

Mto una visiwa mbalimbali ndani yake, vikubwa zaidi ni kisiwa cha Tembo na kisiwa cha MacCarthy. Kisiwa cha James Island mdomoni kabisa kilikuwa kituo muhimu cha biashara ya watumwa na kimeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia.

Kutokana na upana na wingi wa maji Gambia inafaa kama njia ya maji; meli za baharini zinaingia ndani takriban km 280.

Miji mikubwa zaidi mtoni ni Basse Santa Su, Janjanbureh na Banjul. 

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Viungo vya nje 
***en:*** The Gambia Basin 

Jamii:Mito ya Guinea
Jamii:Mito ya Gambia
Jamii:Mito ya Senegal
Maziwa ya Afrika

**Maziwa ya Afrika** ni mengi. Baadhi ya yale muhimu zaidi yameorodheshwa humu kieneo.

## Maziwa ya Afrika Kaskazini 
Ziwa Chad

Ziwa Nasser

Ziwa Bitter

Ziwa Abiad

Ziwa Kundi

Ziwa No

Ziwa Nubia

Ziwa Um-Badr

## Maziwa ya Afrika Mashariki 
Ziwa Nyanza

Ziwa Tanganyika

Ziwa Nyasa (pia: Malawi)

Ziwa Rukwa 

Ziwa Albert

Ziwa Edward au (Eduard), zamani (Rutanzige)

Ziwa Georg - zamani (Dweru)

Ziwa Turkana - zamani (Rudolf)

Ziwa Tana

Ziwa Zway

Ziwa Langano

Ziwa Abbé

Ziwa Natron

Ziwa Manyara

Ziwa Abaya

Ziwa Assal

Ziwa Chew Bahir - zamani (Stefanie)

Ziwa Kivu

Ziwa Kyoga - pia (Kioga)

Ziwa Mweru

## Maziwa ya Afrika ya Kati 
Ziwa Malebo

Ziwa Ntomba

Ziwa Mai-Ndombe

## Maziwa ya Kusini mwa Afrika 
Ziwa Cabora-Bassa

Ziwa Chilwa

Ziwa Bangweulu

Ziwa Kariba

Ziwa Malombe

## Maziwa ya Afrika Magharibi 
* Ziwa Augundu
* Ziwa la Buyo
* Ziwa Bosumtwi
* Ziwa Debo
* Ziwa Do
* Ziwa Fagibin
* Ziwa Fati
* Ziwa Garu
* Ziwa Haribomo
* Ziwa Kabara
* Ziwa Koraou
* Ziwa la Kosu
* Ziwa Magui
* Ziwa Barrage de Manantali
* Ziwa Niangay
* Ziwa Nyos
* Ziwa Oro
* Ziwa la Sélingue
* Ziwa la Taabo
* Ziwa Tanda
* Ziwa Télé

!
Afrika
Kishoroba cha Caprivi

**Kishoroba cha Caprivi** ni kanda nyembamba ya eneo la Namibia inayoelekea mashariki kwenye pembe la kaskazini-mashariki kabisa ya nchi Namibia kati ya Botswana upande wa kusini na Angola pamoja na Zambia upande wa kaskazini. Kishoroba hicho kina urefu wa km 450, upana ni mara nyingi km 30 pekee. 

## Utawala
Kiutawala kishoroba imegawanyika kati ya mikoa ya Caprivi and Okavango ya Jamhuri ya Namibia. Mji mkubwa ni Katima Mulilo ambao ni makao makuu ya mkoa wa Caprivi.

## Historia
Jina la Caprivi limetokana na Chansella wa Ujerumani Leo von Caprivi aliyekuwa mkuu wa serikali ya Dola la Ujerumani wakati wa Mkataba wa Ujerumani na Uingereza wa 1890 unaoitwa "Mkataba wa Helgoland-Zanzibar". Ilikubaliwa ya kwamba Ujerumani inapata kishoroba cha nchi hadi mto Zambezi chenye upana "usiopungua maili 20".

Wakati ule Ujerumani ulitaka njia ya mawasiliano kati ya Namibia na mto Zambezi. Ilidhaniwa ya kwamba kuna uwezekano wa kutumia mto Zambezi kwa ajili ya usafiri na kupata njia ya maji kati ya Namibia na Bahari Hindi. Dhana hiyo ilikuwa kosa na kwa muda mrefu eneo la Caprivi lilikuwa na mawasiliano tu kupitia Zambia. Siku hizi kuna barabara ya lami hadi Katima Mulilo.

Miaka mingi wa vita ya kupigania uhuru wa Namibia na baadaye vita katika Angola eneo la kishoroba lilikuwa eneo lililofungwa kwa mawasiliano yasiyo ya kijeshi. Tangu mwisho wa vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Angola na kujengwa kwa barabara watu wa Caprivi wanaweza kusafiri kwa urahisi na wageni wanaweza kufika bila matatizo. 

Tangu 1994 kuna "Harakati ya Ukombozi wa Caprivi", kundi kati ya Walozi wa Caprivi wanaopendelea umoja na Walozi wenzao huko Zambia wakitafuta hali ya kujitawala kwa eneo lao. Mwaka 1999 ilitokea ghasia katika mashariki ya Caprivi na mapigano kati ya wanamgambo Walozi na jeshi la serikali.

Jamii:Namibia
Jamii:Ukoloni wa Ujerumani
Chari

**Chari** (**Shari**) ni mto mkubwa unaoishia katika Ziwa Chad. Unaanza katika Jamhuri ya Afrika ya Kati ukielekea kaskazini na kuingia nchi ya Chad. Baada ya kupita mji mkuu N'Djamena mto uunaunda mpaka na Kamerun halafu unaishia katika Ziwa Chad.

Chari inatiririsha 90% ya maji yote ya kuingia ziwa Chad. 

Idadi kubwa ya wakazi wa nchi ya Chad wanaishi karibu na mto, wakiwa pamoja na wale wa mji mkuu. 
thumb|250px|left|Wavuvi kwenye mto Chari.
Watu wanapata maisha yao mtoni kwa kilimo na uvuvi, hasa wa samaki aina ya sangara.

Tawimto muhimu zaidi ni mto Logone, mengine ni Bahr Salamat, Bahr Sarh, Bahr Aouk na Bahr Keïta.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Viungo vya nje 
* Ramani ya beseni la mto Chari River katika Water Resources eAtlas 

Jamii:Mito ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Mito ya Chad
Jamii:Mito ya Kamerun
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Ziwa Chad
Atbara (mto)

ya beseni la mto Atbara.]]
**Atbara**  (kwa Kiarabu: نهر عطبرة, *Nahr ʿAṭbara*) ni tawimto la Nile linalopatikana kaskazini magharibi mwa Ethiopia na katika Sudan.

Chanzo chake ni katika milima ya Simien (Ethiopia) takriban km 50 kaskazini kwa Ziwa Tana au km 30 magharibi kwa mji wa Gondar. 

Tawimto lake ni hasa mto Tekeze (Setit) ambao una matawimto mengi. Kiasi cha maji ndani ya Atbara hubadilika sana. Miezi mingi ni mto mdogo sana unaopita katika nchi yabisi lakini wakati wa mvua katika nyanda za juu za Ethiopia unakuwa mpana wenye maji mengi.

Kwenye mji wa Atbara nchini Sudan unaishia katika mto Nile, ukiwa tawimto lake la mwisho kabla ya kufikia Bahari ya Kati.

## Tazama pia
*Mito mirefu ya Afrika
*Orodha ya mito ya Ethiopia
*Orodha ya mito ya Sudan

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
*Maps of Ethiopia - Perry-Castañeda Library Map Collection, University of Texas

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Okapi

**Okapi** (jina la kisayansi: *Okapia johnstoni*) ni mamalia wa familia ya twiga. Umbo lake hufanana na farasi ina michoro miguuni kama punda milia lakini haina uhusiano naye, ni aina ya twiga.  

Okapi ni mnyama aliyejulikana na wenyeji wa maeneo yake tu hadi mwaka 1901. Hapo zamani ilikuwa inaaminika kuwa mnyama huyu hupatikana tu katika misitu ya Ituri lakini mwaka 2006 zilipatikana dalili zilizoonyesha kwamba mnyama huyu yuko pia kwenye misitu ya hifadhi ya taifa ya Kongo ya Virunga. Kwenye misitu ya Ituri kuna hifadhi ya Okapi yenye eneo la km² 14,000. 

Shingo yake ni fupi kuliko twiga lakini ina ulimi mrefu sana wa kujipatia majani unaomwezesha kusafisha masikio yake yeye mwenyewe. Dume ina pembe mbili fupi kichwani.

Kimo cha okapi ni hadi mita 2.5 kichwani na hadi mita 2 mabegani. Anafikia uzito kati ya kg 200 hadi 250. Anakula majani ya miti pamoja na nyasi, matunda na nyoga.

### Picha 

Image:Okapi.bristol.600pix.jpg|Okapi kwenye bustani ya wanyama ya Bristol (Uingereza)
Image:Okapi1.jpg|Okapi wawili
Image:okapitongue.jpg|Okapi wa dume akionyesha ulimi kwenye bustani ya wanyama ya Bristol (Uingereza) 

## Viungo vya nje 
* Rare giraffe-like animal "rediscovered" in Congo park

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Jamii:Wanyamapori
Jamii:Spishi adimu
Limpopo (mto)

**Limpopo** ni mto wa kusini mwa Afrika unaoishia katika Bahari Hindi. 

Chanzo kipo katika milima ya Witwatersrand, kati ya Pretoria na Johannesburg, nchini Afrika Kusini. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" (Kiafrikaans kwa *mamba*). Baada ya kupokea mto wa Marico jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza kaskazini-magharibi halafu mashariki hadi Bahari Hindi. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na Botswana, halafu mpaka wa Afrika Kusini na Zimbabwe. 

Tawimto mkubwa ni mto Olifants (Limpopo) (Kiafrikaans kwa *tembo*) unaojiunga na Limpopo katika Msumbiji km 200 kabla ya mdomo wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye mji wa Xai-Xai (Msumbiji).

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini
* Orodha ya mito ya Botswana
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Zimbabwe

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Mito ya Botswana
Jamii:Mito ya Zimbabwe
Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mito ya Afrika
Msumbiji (kisiwa)

thumb|Kanisa la Mt. Antonio
[thumb|[Daraja la Kisiwa cha Msumbiji linalounganisha kisiwa na bara]]
**Kisiwa cha Msumbiji** (kwa lugha ya Kireno: "**Ilha de Moçambique**") ni kisiwa kidogo (na pia mji) kilichopo km 3 mbele ya mwambao wa Msumbiji ya kaskazini. Urefu ni km 3 na upana kati ya m 500 hadi 200. Kisiwa ni sehemu ya mkoa wa Nampula. 

Kisiwa kilikuwa chanzo cha koloni la Kireno la Msumbiji na mji ulikuwa mji mkuu wa nchi kwa karne kadhaa hadi mwaka 1898 BK. Leo hii mji umepanuka kote kisiwani. Kuna wakazi 60,000 wanaoishi katika mji wenye sehemu mbili: mji wa mawe upande wa kaskazini na mji wa makuti upande wa kusini.

## Historia 
Habari za kwanza za Kisiwa cha Msubiji zimetokana na Wareno. Alipofika Vasco da Gama mwaka mwaka 1498 BK kisiwa kilikuwa na mji wa Waswahili na Waarabu kikiwa kituo muhimu cha biashara ya kimataifa katika Bahari Hindi.

Mwaka 1507 Wareno walijenga kituo cha kijeshi. Jengo la kale kisiwani ni kanisa dogo la Nossa Senhora de Baluarte lililojengwa mwaka 1522 BK. 

Tangu mwaka 1558 hadi 1620 Wareno walijenga boma kubwa la Mtakatifu Sebastiano kwa gharama kubwa. Mawe yote yalichukuliwa kwa meli kutoka Ureno, Goa (Uhindi) na pia pwani ya Msumbiji yenyewe. Umuhimu wa Msumbiji machoni pa Wareno ulikuwa nafasi ya kituo chenye usalama cha safari ndefu kati ya Ureno na Bara Hindi.

Kisiwa kilikua kituo kikuu cha Wareno katika Afrika ya mashariki hasa baada ya kupotea Boma la Yesu huko Mombasa. Waholanzi na Wafaransa walishambulia kisiwa lakini walishindwa kuteka boma lenyewe. 

Mwanzoni Msumbiji ilitawaliwa kama sehemu ya Uhindi ya Kireno kutoka mji mkuu wa Goa. Mwaka 1720 Msumbiji ilipata kuwa kama jimbo la pekee na kisiwa cha Msumbiji kikawa mji mkuu. Kisiwa kilikuwa bandari muhimu katika biashara ya watumwa kwa visiwa vya Bahari Hindi na pia hadi Brazil ya Kireno.

Mwaka 1898 mji mkuu ulihamishwa kwenda Lourenco Marques (leo Maputo). Kisiwa kilianza kurudi nyuma. 

Katika miaka ya 1960 daraja lilijengwa kati ya kisiwa na bara. Idadi ya watu kisiwani imezidi kukua. Walio wengi wanaishi bila maji wala choo. Nafasi ya kila mtu ni m² 27,6 pekee.

## Urithi wa dunia 
Kabla ya kuhamishwa kwa mji mkuu kisiwa kilikuwa makao ya Gavana Mkuu wa Msumbiji, wa askofu, wa balozi za nchi kadhaa na wafanyabiashara kutoka India, Ujerumani, Uswisi, Ufaransa na Uingereza. Mabaki yao ni majengo ya kihistoria ambayo ni mfano wa pekee wa mji wa kikoloni hasa kwa sababu ujenzi mpya haukutokea baada ya kuondoka kwa makao ya serikali. 

UNESCO imeandikisha mji wa mawe katika orodha ya Urithi wa Dunia.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Viungo vya nje 
* Habari za Unesco kuhusu Kisiwa cha Msumbiji

Jamii:Visiwa vya Msumbiji
Jamii:Miji ya Msumbiji
Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Kasubi

thumb|right|300px
**Kasubi** ni jina la kilima ndani ya mji wa Kampala mji mkuu wa Uganda. Kasubi imejulikana hasa kama mahali pa **Makaburi ya Kasubi** ya wafalme wa Buganda. 

Mwaka 1882 ikulu ya Kabaka Mutesa I. ilijengwa kwenye kilima cha Kasubi. Alipokufa ikulu ikawa kaburi lake jinsi iliyvokuwa kawaida kati ya makabaka wa Buganda. Kuna desturi kwa makabila mbalimbali ya Afrika ya Mashariki ya kuwa mtu atazikwa nyumbani kwake hakuna atakeyeikalia tena.
 
Kutokana na kuja kwa ukoloni hapakuwa tena na nafasi ya kumjengea kila Kabaka ikulu mpya hivyo Kasubi ikawa mahali pa kaburi wa makabaka waliomfuata Mutesa I. yaani Mwanga II., Daudi Chwa II. na Mutesa II.. 

Jengo kuu ni Muzibu Azaala Mpanga ambalo ni kuba kubwa lililojengwa kwa ubao na matete lenye ujuu wa 12 m na kipenyo cha 31m. Ujenzi huu ni namna ya kiutamaduni kwa ajili ya majengo ya kifalme katika Afrika ya Mashariki na Kati. 

Majengo mengine hukaliwa na wanawake hasa wajane wa familia ya kifalme wenye wajibu wa kuyatunza makaburi. 

Majengo yamo ndani ya eneo pana la hektari 30 ambalo sehemu kubwa hulimwa na wakina mama wanaotunza makaburi.

Kwa Waganda wengi makaburi ni kitovu cha kiroho. Tangu mwaka 2001 yameingizwa katika orodha la UNESCO la Urithi wa Dunia.

Mwaka 2010 jengo kuu lenye makaburi yenyewe lilichomwa motoni lililowaka kwa sababu zisizojulikana. Mabaki ya wafalme hayakuharibiwa. Kuna mipango ya kulijenga upya jinsi ilivyokuwa.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Viungo vya Nje 
*Tovuti rasmi 
*Maelezo ya kamati ya UNESCO kuhusu makaburi ya Kasubi

Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Uganda
Jamii:Kampala
Jamii:Buganda
Bustani ya wanyama

[thumb|right|300px|[Chui milia wa Siberia kwenye bustani ya wanyama huko Amersfoort.]]
[thumb|right|300px|Kitengo cha [Panda kwenye bustani ya wanyama ya Chiang Mai (Uthai).]]
[thumb|right|300px|Wageni wanalisha na kushika [panyabuku waliozoea binadamu kwenye bustani ya wanyama "Parc Animalier des Pyrenées", Ufaransa]]
[thumb|right|300px|[Twiga kutoka Afrika huko Melbourne, Australia.]]
[thumb|300px|[Mtoto akiwa katika bustani ya wanyama]]
**Bustani ya wanyama** ni mahali ambapo wanyama, hasa wanyamapori wa aina mbalimbali, wanatunzwa ili watu wapate kuwatazama. Siku hizi bustani Za wanyama zimekuwa pia mahali pa kutunza spishi au aina za wanyama walioko hatarini kutokomea. Vile vile bustani za wanyama zimewekwa kwa ajili ya maonyesho. 

Miji mingi mikubwa duniani ina bustani za wanyama. Katika baadhi ya bustani hizo watu hulipa kiingilio wakitaka kuingia. Hata hivyo bustani hizo hazipokei mapato ya kutosha, hivyo hazina budi kupokea pia misaada kutoka serikali.

Umuhimu wa bustani za wanyama ni katika
* kuwapatia watu nafasi ya kuona kwa macho yao wanyama wa nchi zilizo mbali
* kuwaelimisha watu juu ya wanyama wa dunia, pia kuhusu mazingira yao
* kuwa kituo cha utafiti wa kisayansi kuhusu wanyama
* kuhifadhi na kufuga aina za wanyama hatarini kutokomea, hasa wasio na mazingira asilia tena.

## Marejeɒ
## Viungo vya Nje 
* [Tovuti ramsi Bustani ya Wanyama Johannesburg(https://sw.wikipedia.org/wiki/Johannesburg)]
* [Tovuti rasmi Bustani ya Wanyama Pretoria(https://sw.wikipedia.org/wiki/Pretoria)
* [Bustani ya wanyama Giza (Kairo(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kairo) -Misri)]
* Association of Zoos and Aquariums (AZA) North American Association of Zoos and Aquariums
* Zoos Worldwide Zoos, aquariums, animal sanctuaries and wildlife parks
* World Association of Zoos and Aquariums
* Zoological Gardens keeping Asian Elephants
* AIZA

Jamii:Biolojia
Chansela (kiongozi)

**Chansela** (kwa Kijerumani: "Kanzler"), pia **kansela**, ni cheo cha mkuu wa serikali, lakini si mkuu wa dola, katika Ujerumani na Austria. Kinafanana na cheo cha waziri mkuu.

## Tazama pia 
* Machansela wa Austria
* Machansela wa Ujerumani

Jamii:Mbegu za siasa
Jamii:Siasa
Jamii:Serikali
Jamii:Sheria
Lomami (mto)

thumbnail|right|1000px|Muonekano wa Mto Lomami 

**Lomami** ni tawimto kubwa la mto Kongo katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wenye mwendo wa takriban km 1500. 

Chanzo chake kiko katika kusini ya nchi kwenye jimbo la Katanga karibu na mji wa Kamina.

Lomami inajiunga na mto Kongo karibu na Isengi, takriban km 150 baada ya mji wa Kisangani kuelekea mdomo wa Kongo. Sehemu ya mwisho kabla ya mdomo wa Lomami inapitika kwa meli.

	thumb|ramani ya  Mto Lomami
## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

Jamii:Atlantiki
UNESCO

thumb|Bendera ya UNESCO

**UNESCO** ni kifupisho cha United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization yaani **Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa**.

Ni kitengo cha Umoja wa Mataifa ambacho kinashughulika habari za elimu, sayansi na utamaduni duniani.

Kisheria UNESCO ni shirika la kujitegemea lenye madola wanachama 191. 

Kati ya shughuli muhimu za UNESCO mojawapo ni Orodha la Urithi wa Dunia linalojumlisha mahali penye umuhimu wa pekee kihistoria, kisayansi au kiutamaduni. 

Nchi zote zina mahali angalau moja orodhani, nyingine zina pengi, hasa Italia na Hispania.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi kwa Kiingereza
* Tovuti rasmi ya Redio ya UM kwa Kiswahili 
* Kenya sacred sites listed by Unesco  (online video 15 min)

Jamii:Kifupi
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:UNESCO
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Kofi Annan

thumb|right|Kofi Annan mnamo 2003
**Kofi Atta Annan** (8 Aprili 1938 - 18 Agosti 2018)  alikuwa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa 1996 - 2006. Annan na Umoja wa Mataifa walipata Tuzo ya Amani ya Nobeli mwaka 2001. Alikuwa mwanzilishi na mwenyekiti wa Kofi Annan Foundation na pia mwenyekiti wa Elders, shirika la kimataifa lililoanzishwa na Nelson Mandela.

## Maisha
Alizaliwa huko Kumasi, Ghana. Alipewa jina Kofi kuonyesha kuwa alizaliwa siku ya Ijumaa kuendana na utamaduni wa Ashanti. Jina Annan linamaanisha kuwa alikuwa ni mtoto wa nne kuzaliwa. 

## Elimu 
Annan alienda shule ya Mfantsipim katika mji wa Cape Coast, Ghana (1954-1957). Baadaye, alienda Kumasi shule ya sayansi na teknolojia (sasa ni Kwame Nkruma Shule ya sayansi na teknolojia) kwa mwaka mmoja. Msaada kutoka Taasisi ya Ford ulimwezesha kusoma uchumi katika chuo kikuu cha Macalester, Saint Paul, Minnesota. Alipomaliza shahada ya kwanza mwaka 1961, alisoma mahusiano ya kimataifa katika chuo kikuu cha kimataifa masomo katika Geneva, Switzerland (1961-62). Alisoma katika chuo kikuu cha MIT, shule ya Sloan, na alipata shahada ya M.S.

## Mtumishi wa Umoja wa Mataifa 
Baada ya masomo ya uchumi alijiunga na huduma ya Umoja wa Mataifa mwaka 1962 katika WHO. 1974-1976 alifanya kazi Ghana halafu akarudi tena huduma ya UM. Akapanda ngazi kuwa Makamu wa Katibu Mkuu mhusika wa usalama aliwajibika kusimamia shughuli za wanajeshi walio chini ya UM. 

Alihusika na vita ya Rwanda pia ya Yugoslavia ambako wanajeshi chini ya bendera ya UM walishirikiana.

## Katibu Mkuu 
Mwaka 1996 alichaguliwa kuwa Katibu Mkuu wa UM, akarudishwa cheo mwaka 2001. Tangu 1 Januari alifuatwa ofisini na Ban Ki-moon.

## Mpatanishi nchini Kenya 
Mwaka 2008 Annan alirudi katika habari za kimataifa alipofika Kenya kwa shabaha ya kupatanisha viongozi wa kisiasa waliopigana juu ya matokeo ya uchaguzi wa rais wa Kenya 2007. Akisaidiana na Grace Machel na rais mstaafu wa Tanzania Benjamin Mkapa aliendesha majadiliano kati ya wawakilishi wa ODM na PNU kwa muda wa wiki 5. Akafaulu kuleta mapatano ya ushirikiano kati ya pande zote mbili.

## Maisha ya binafsi 
Kofi Annan ameoa mara ya pili. Mke wake Nane Maria Annan anatoka Uswidi. Ana watoto watatu.

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Viongozi wa Afrika
Eswatini

**Eswatini** (jina rasmi: **Ufalme wa Eswatini**, pia **Uswazi**) ni nchi ndogo isiyo na pwani Kusini mwa Afrika. Imepakana na Afrika Kusini pande zote isipokuwa kaskazini mashariki inapopakana na Msumbiji. Mnamo 2023, Eswatini ilikuwa na idadi ya watu takriban milioni 1.2 na kuwa nchi ya 155 duniani kwa idadi ya watu. Miji mikuu ni Mbabane na Lobamba huku Mbabane ukiwa pia mji mkubwa nchini humo. Kiingereza na Kiswazi ndizo lugha rasmi.

## Historia
Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Waswati walianzisha ufalme wao katikati ya karne ya 18 chini ya Ngwane III; mipaka ya sasa ilikubalika mwaka 1881.

Baada ya vita kati ya Waingereza na Makaburu, Swaziland ilukuwa nchi lindwa ya Uingereza tangu mwaka 1903 hadi 1967.

Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.

## Siasa
Eswatini inatawaliwa tangu mwaka 1986 na mfalme Mswati III. Mfalme anapingwa mara nyingi kwa sababu anatumia pesa nyingi kwa ajili yake binafsi ilhali wananchi ni maskini sana. Kwa muda mwingi wa uhuru wa nchi katiba imesimamishwa, na mfalme ametawala peke yake.

## Watu
Wakazi wengi ni wa kabila la Waswati na kuongea lugha ya Kiswati ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kiingereza. Shuleni kinafundishwa pia Kireno.

Upande wa dini, 89.3% ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, hasa Waprotestanti, lakini pia Wakatoliki (5%). Wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika ni 0.5% na Waislamu ni 1%.

## Afya
Eswatini ni kati ya nchi duniani zilizoathiriwa zaidi na Ukimwi; umri wa wastani unafikia miaka 22 pekee kwa sababu ya vifo vingi (64%) vinavyotokana na ugonjwa huo uliopata 26% ya watu wazima wote. 

## Tanbihi
## Tazama pia
* Orodha ya Wafalme wa Uswazi
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika

## Viungo vya nje 
* Government of Eswatini 
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience, official Eswatini tourism website (richly illustrated) 
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (very extensive descriptions of history, culture and nature) 
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (website about the three big game parks) 
* Eswatini  entry at World Fact Book 
* eSwatini country profile from the BBC News 
* Key Development Forecasts for Eswatini from International Futures 
* Photographs of Swaziland Wildlife – Hlane Royal National Park, Mkhaya Game Reserve 

Jamii:Eswatini
Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Jumuiya ya Madola
Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika
Jamii:Kusini mwa Afrika

Jamii:Nchi
Mto Vaal

thumbnail|right|200px|Mto Vaal
**Mto Vaal** ni tawimto mrefu wa mto Oranje katika Afrika Kusini. 

Chanzo chake ni katika milima ya Drakensberg mkoani Mpumalanga mashariki kwa mji wa Johannesburg. 

Inaelekea kusini-magharibi hadi kuungana na mto Oranje karibu na mji wa Kimberley mkoani Northern Cape. 

Urefu wake ni km 1120.

Jina la mto limetoka katika lugha ya Kiholanzi; walowezi wa kwanza Waholanzi walitaka kukumbuka mto Waal wa nyumbani kwao.

Vaal ni mto muhimu kwa ajili ya kilimo, viwanda na matumizi ya nyumbani eneo la Johannesburg.

Katika historia ya Afrika Kusini mto Vaal ulikuwa mpaka kati ya koloni la Uingereza kusini kwa mto na jamhuri za Makaburu kaskazini kwa mto. Jina la kihistoria "Transvaal" limemaanisha "ng'ambo ya mto Vaal".

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Abidjan

left|80px
**Abidjan** ndio mji mkubwa zaidi nchini Cote d'Ivoire pia ni bandari kuu ya nchi kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki. Abidjan haiko baharini moja kwa moja lakini kwenye wangwa ya Ebrie inayotengwa na bahari kwa kanda nyembamba ya mchanga. 

Ilikuwa pia mji mkuu rasmi tangu mwaka 1934 hadi 1983. Kwa sasa imetambulika rasmi kama mji mkuu kiuchumi na bado ofisi nyingi za serikali na balozi za nchi nyingine ziko Abidjan. 

Abidjan imekua haraka kuanzia wakazi 65,000 mwaka 1950 hadi 4,707,000 mwaka 2014. 

Kuna viwanda vya ngozi, nguo, vyakula na mafuta. 
left|thumb|Usafiri jijini Abidjan.
[thumb|Eneo la Plateau na wangwa wakati wa [usiku.]]

## Historia
Abidjan ilikuwa kijiji tu hadi mwaka 1904. Wakati ule iliteuliwa kuwa mwanzo wa reli ya kuelekea bara. Reli ilianzishwa huko kwa sababu ng'ambo ya wangwa ilikuwepo bandari ndogo ya Port-Bouët. Tangu reli kujengwa Abidjan ilikua haraka. Mwaka 1934 ilitangazwa kuwa mji mkuu wa koloni la Ufaransa la Cote d'Ivoire.

Mwaka 1950 mfereji wa Vridi ulikata kanda la mchanga na kufungua wangwa kwa meli kutoka bahari; wangwa ikawa bandari kubwa yenye usalama mzuri kwa meli, na Abidjan ikawa mji wa bandari iliyosababisha kukua kwa uchumi na kuongezeka kwa watu.

Abidjan kuna chuo kikuu tangu mwaka 1964.

Wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe miaka 2002-2007, na hasa 2010-2011 hali ya usalama mjini ilipungua sana.

Mnamo 2025, marekebisho makubwa ya majina kutoka enzi ya ukoloni yatapangwa upya kwa majina zaidi ya Kiafrika.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Cote d'Ivoire

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Photos from Abidjan 
* More photos
* Akwaba in Ivory Coast 
* Map of Abidjan 

Jamii:Miji ya Cote d'Ivoire
Kodivaa

ni mji mkubwa na muhimu zaidi kiuchumi wa Ivory Coast .]]
**Kodivaa** (kwa Kifaransa: '''Côte d'Ivoire**, rasmi **Jamhuri ya Kodivaa''' ni nchi ya Afrika ya Magharibi. Imepakana na Liberia na Guinea upande wa magharibi, Mali na Burkina Faso kaskazini, Ghana mashariki na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki upande wa kusini. Ikiwa na idadi ya watu milioni 32 ni nchi ya 32 kubwa duniani kwa idadi ya watu. Yamoussoukro ndio mji mkuu na Abidjan ndio mji mkubwa.

## Historia
Baada ya uhuru (7 Agosti 1960) iliwahi kuwa kati ya nchi tajiri zaidi za Afrika lakini tangu mwaka 2002 uchumi na hali ya maisha kwa jumla vimeharibika kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe (2002-2011).

## Watu
Wakazi walikadiriwa kuwa 29,344,847 mwaka 2023, lakini sensa ya mwaka huo ilihesabu idadi ndogo zaidi: 29,389,150. 

Kabila kubwa ni lile la Waakan (38%). Asilimia 22% ni wahamiaji, hasa kutoka nchi jirani (Liberia, Burkina Faso na Guinea). Asilimia 4 wana asili tofauti, hasa Ufaransa, Lebanoni, Vietnam na Hispania.

Lugha zinazotumika kawaida ni 68, lakini lugha rasmi ni Kifaransa.

Upande wa dini, Uislamu una 42.5%, Ukristo 39.8% (Kanisa Katoliki peke yake 24.9%), dini asilia za Kiafrika 2.2% na dini nyingine 0.5%. Wasio na dini ni 12.6%

## Tazama pia 
* Wilaya za Cote d'Ivoire
* Mikoa ya Cote d'Ivoire
* Tarafa za Cote d'Ivoire
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika

## Tanbihi 
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
*
*
*
**Serikali**
*  
* Embassy of Côte d'Ivoire in Japan  Government information and links

**Habari**
* allAfrica - Côte d'Ivoire News headline links
* Abidjan.Net News forums links

**Overviews**
* BBC News - *Country Profile: Ivory Coast*
* CIA World Factbook - ''Côte d'Ivoire* 
* Library of Congress Country Study - *Ivory Coast* data as of Novemba 1988

**Biashara**
*Ivory Coast 2012 Trade Summary

**Orodha**
* The Index on Africa - *Côte d'Ivoire*  directory category
* Open Directory Project - *Côte d'Ivoire*  directory category
* Stanford University - Africa South of the Sahara: *Côte d'Ivoire - Ivory Coast* directory category
* University of Pennsylvania - African Studies Center: *Côte d'Ivoire* directory category
* Yahoo! - *Côte d'Ivoire''  directory category

**Utalii**
* Travel Overview of Côte d'Ivoire 
* Lonely Planet - Côte d'Ivoire 

**Mengineyo**
* Map of Côte d'Ivoire 
* Parti ivoirien du Peuple   
* Global Security - Ivory Coast Conflict
* Akwaba ya Kodivaa 


Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa

Jamii:Nchi
Freetown

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Freetown 
**Freetown** ni mji mkuu pamoja na bandari kubwa na kitovu cha uchumi wa nchi ya Sierra Leone. Uko kando ya Atlantiki kwenye rasi ya Freetown. Idadi ya wakazi ni 1,070,000. 

## Historia
Mji uliundwa mwaka 1787 kwa ajili ya watumwa wenye asili ya Afrika waliowekwa huru. Ndiyo asili ya jina "Freetown" linalomaanisha "Mji wa watu huru".

Ulikuwa mji mkuu wa koloni la Uingereza katika Afrika ya Magharibi kati ya miaka 1808 hadi 1874. 

Hadi leo Wakreoli ambao ni wazao wa watumwa waliopewa uhuru kama walowezi ni tabaka la pekee Freetown wakionekana kwa utamaduni na lugha ya pekee.

Katika miaka ya 1990 mji ulikuwa mahali pa mapigano kati ya wanamgambo na askari za ECOWAS.

## Uchumi 
Uchumi wa Freetown unategemea hasa bandari. Kuna pia viwanda vya sigara, vya kutengeneza petroli, vya chakula na za kusafisha almasi.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Sierra Leone

Jamii:Sierra Leone
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Sierra Leone
Kabaka

.]]
**Kabaka** ni cheo cha mfalme wa Buganda ambayo ni ufalme ndani ya jamhuri ya Uganda. Cheo kingine pamoja na Kabaka ni Ssebataka. 

Tangu mwisho wa karne ya 19 Makabaka wamekuwa Wakristo Waanglikana wakipokea taji katika kanisa kuu la Kianglikana la Kampala. Makabaka wa mwisho wamezikwa katika makaburi ya Kasubi mjini Kampala.

Serikali ya kwanza ya Milton Obote ilifuta falme zote nne za Uganda na kumlazimisha Kabaka Mutesa II kuondoka Uganda akipata kimbilio lake Uingereza.

Kati ya 1967 hadi 1993 cheo cha Kabaka hakikuwepo kisheria nchini Uganda lakini Waganda wengine walisikitikia. Serikali ya Yoweri Museveni ilirudisha falme za kale kama enzi za kiutamaduni.  

Tarehe 24 Julai 1993 Ronald Muwenda Mutebi II aliruhusiwa kurudi Uganda kutoka Uingereza alikokuwa amemfuata baba yake akapokea rasmi taji la Kabaka mjini Kampala.

## Makabaka wa Buganda
*Kintu Kato, mwisho wa karne ya 14 BK
*Chwa I, mwanzo wa karne ya 15
*Kimera, takriban 1420 - takriban 1447
*Ttembo, takr. 1447 - takr. 1474
*Kiggala, takr. 1474 - takr. 1501
*Kiyimba, takr. 1501 - takr. 1501
*Kayima, takr. 1528 - takr. 1528
*Nakibinge, takr. 1555 - takr. 1582
*Mulondo, takr. 1582- mwisho wa karne ya 16
*Jjemba, mwisho wa karne ya 16
*Ssuuna I,  mwanzo wa karne ya 17 - takr. 1609
*Ssekamanya, takr. 1609 - sehemu ya kwanza ya karne ya 17 
*Kimbugwe, sehemu ya kwanza ya karne ya 17 
*Kateregga, takr. 1636 - takr. 1663
*Mutebi I, Jjuuko, na Kayemba takr. 1663 - takr. 1690
*Tebandeke na Ndawula, takr. 1690 - takr. 1717
*Kagulu, Kikulwe na Mawanda. takr. 1717 - takr. 1744
*Mwanga, Namugala, na Kyabaggu, takr. 1744 - takr. 1771
*Jjunju na Ssemakokiro, takr. 1771 - 1797
*Ssemakokiro *(pekee yake)*, takr. 1797 - 1814
*Kamanya, 1814 - 1836
*Suna II, 1836 - 1856
*Mutesa I, 1856 - 1884
*Mwanga II, 1884 - 1888
*Kiwewa Mutebi II, 1888 - alijiita kabaka bila kukubaliwa na wote wakati wa Mwanga II kukaa nje
*Kalema. 1888 - 1889 - alijiita kabaka bila kukubaliwa na wote wakati wa Mwanga II kukaa nje 
*Mwanga II *(mara ya pili)* 1889 - 1897 – aliporudi kutoka nje baada ya kuuawa kwa Kiweewa Mutebi na Kalema na wafuasi wake
*Daudi Cwa II, 1897 - 1939
*Mutesa II, 1939 - 1969
*Miaka bila Kabaka 1969 - 1993
*Muwenda Mutebi II, 1993 – Kabaka aliyeko  

## Viungo vya nje 
* *** en:*** Maelezo maupi juu ya Buganda kwa www.myuganda.co.ug 
* *** en:*** Buganda.com
* *** en:*** Utamaduni wa Uganda

Jamii:cheo
Brazzaville

thumb|left|upright|Brazzaville.
[thumb|right|[Kinshasa, Brazzaville na mto Kongo.]]
**Brazzaville** ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo. Una wakazi 2,308,000 (mwaka 2019) ambao ni sawa na 40% ya wananchi wote. 

Uko kando ya mto Kongo ukitazamana na mji wa Kinshasa ng'ambo ya mto. 

Brazzaville una bandari kwenye mto Kongo na mwanzo wa reli kuelekea pwani. 

## Historia
Jina la Brazzaville limetokana na Mfaransa Pierre Savorgnan de Brazza aliyenunua hapa ardhi kutoka kwa chifu Makoko na kujenga kituo kilichokua na kuwa mji baadaye. 

Tangu mwaka 1898 Brazzaville ulikuwa mji mkuu wa Kongo ya Kifaransa ukawa na wakazi 5,000 mnamo 1900 walioongezeka kuwa lakhi moja mwaka 1950.

Mwaka 1940 Brazzaville ulikuwa kwa muda mfupi mji mkuu wa Ufaransa Huru yaani Ufaransa usio chini ya Ujerumani hadi kuhamia kwa serikali hiyo kwenda Algiers.

## Vitabu 
* Maria Petringa. *Brazza, A Life for Africa* (2006). ISBN 978-1-4259-1198-0

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Jamhuri ya Kongo
Tiba

[thumb|Binadamu akipewa tiba na [Daktari|madaktari]]
**Tiba** (au: **Uganga**) ni elimu kuhusu magonjwa ya binadamu mwilini na rohoni, jinsi ya kuzuia magonjwa na kurudisha uzima. Matibabu ni muhimu kwa afya ya binadamu na yanahitajika sana ili kumpa maisha mazuri.

Tiba imeendelea kiasi cha kuwa na matawi yanayoangalia hasa:
* magonjwa ya sehemu fulani tu ya mwili, kwa mfano tiba ya moyo, ya ngozi, ya viungo vya ndani, au
* aina ya tiba, kwa mfano upasuaji, au
* aina ya watu, kwa mfano magonjwa ya watoto na kadhalika. 

Kila somo dogo lina wataalamu wake. 

Watu wanaoshughulikia magonjwa ya watu huitwa matabibu au waganga. Mara nyingi watu huwaita "daktari", lakini neno hili lamaanisha zaidi cheo cha kufaulu chuo kikuu kwenye ngazi ya juu; mara nyingi waganga husoma hadi cheo cha daktari wa tiba. 

Watu wanaofanya kazi pamoja na tabibu ni muuguzi (nesi) na wasaidizi wengine.

Elimu hiyo inayofuata mbinu za kisayansi ni tofauti na uganga wa kienyeji au wa kimila.
Omdurman

thumbnail|right|280px|Upande wa soko kwa mji wa Omdurman

**Omdurman** (au: **Omdourman**,  Kar: **أم درمان** *Umm Durmān* ) ni mji mkubwa kabisa nchini Sudan kando ya mto Nile ikitazama mji mkuu Khartoum. Pamoja na Khartoum na Bahri ni mji mmoja kubwa sana unaounganishwa na madaraja kadhaa.

Una wakazi wanaokadiriwa kufikia karibu milioni 3. 

## Historia
Mji ulianzishwa na Muhammad Ahmad ibn Abd Allah Al-Mahdi mwaka 1885. Baada ya jeshi lake kuteka Khartoum katika vita dhidi ya Misri na gavana yake Gordon Mahdi Muhammad hakutaka kukaa kwenye "mji wa makafiri" akajenga mji mpya wa Omdurman "mji wa waumini" ng'ambo ya mto Nile uliokuwa mji mkuu wa dola la Mahdi 1885 - 1898. Wakati ule Omdurman ilikuwa tayari na wakazi 150,000.

Waingereza walipoteka Sudan mwaka 1898 Omdurman ilirudi nyuma lakini wakati wa miaka ya mwisho wa karne ya 20 ilikua tena kupita Khartoum kutokana na kufika kwa wakimbizi wengi mjini kutoka nchi jirani kama Chad, Eritrea, Ethiopia na Uganda, pia wakimbizi kutoka vita ya Sudan ya Kusini. Wakimbizi hawa walijenga mitaa mikubwa ya vibanda.

## Utamaduni na elimu
Omdurman ina vyuo vikuu kadhaa.

Kumbukumbu ya kihistoria muhimu ni kaburi la Mahdi. 

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Sudan

Jamii:Khartoum
Bahri

thumbnail|right|280px|Mji wa Bahri

**Bahri** au "Khartoum Bahri"  (Kar: **الخرطوم بحري al-Khartūm Bahrī** = "Khartoum ya bahari yaani mtoni") ni mji wa Sudan jirani ya Khartoum upande wa kaskazini wa Nile ya buluu. Unaitwa pia "Khartoum ya kaskazini". Hata kama ni mji wa pekee kisheria, kihalisia Bahri pamoja na miji ya Omdurman na Khartoum ni kama mji mmoja mkubwa sana unaounganishwa na madaraja kadhaa.

Bahri imekadiriwa kuwa na wakazi milioni 1.6 mwaka 2006.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Sudan

Jamii:Khartoum
Wadi Halfa

thumbnail|right|200px|Muonekano wa mji wa Wadi Halfa 
**Wadi Halfa** (Kar: وادي حلفا) ni mji wa Sudan ya kaskazini kwenye mwambao wa Ziwa Nasser. Ni mwisho wa reli kutoka Khartoum na bandari ya feri kwenda Aswan nchini Misri.

Mji huu ulianzishwa katika karne ya 19. Baada ya 1976 wakati wa kumaliza lambo la Aswan palikuwa na mipango ya kuubomoa na kuuacha mji kabisa. Serikali ilihamisha wakazi kwenda "Halfa mpya" mji mpya mbali upande wa kusini. Lakini sehemu ya wakazi waliobaki wakakataa kuondoka wakaanza kujenga nyumba mpya jirani na nyumba zilizoanza kuzama wakati maji ya Ziwa Nasser yalipofurika. 

Siku hizi Wadi Halfa imekuwa kituo muhimu cha mawasiliano kati ya Misri na Sudan.

Mji una wakazi 15,000.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Sudan

Jamii:Miji ya Sudan
Orodha ya miji ya Sudan

[thumb|[Ramani ya miji ya Sudan.]]
, mji mkubwa zaidi.]]
, mji mkuu.]]
.]]
, bandari muhimu zaidi.]]
.]]
.]]
**Orodha ya miji ya Sudan** inataja ile mikubwa zaidi na baadhi ya vijiji maarufu:

* Abushneib
* Abyei
* Al Fashir
* Al Manaqil
* Al Sireha
* Atbara
* Babanusa
* Berber
* Buwaidhaa
* Delgo
* Dongola
* Ed Damazin
* Ed Dueim
* El Gadarif
* El Obeid
* En Nahud
* Er Rahad
* Dinder
* Foro Baranga
* Geneina
* Hala'ib
* Hashabah
* Jebel Mun
* Kaduqli
* Kasala
* Kauda
* Khartoum
* Khartoum Bahri 
* Kreinik
* Kusti (pia: Kosti)
* Merowe
* Muglad
* New Halfa (pia: Halfa Aljadeda)
* Nyala
* Omdurman
* Port Sudan (pia: Bur Sudan)
* Rabak
* Ruaba
* Safita al-Ghunomab
* Saqiaah
* Sennar (pia: Sannar)
* Shendi (pia: Shandi)
* Singa
* Suakin
* Tabat (pia: Al Shaikh Abdulmahmood)
* Tambul
* Tonj
* Umm Badr
* Umm Bel
* Umm Dam
* Umm Keddada
* Wad An Nora
* Wad Banda
* Wad Madani (pia: Wad Medani)
* Wadi Halfa
* Zalingei

## Viungo vya nje
*Sudan Prayer Times List of 30021 cities and towns in Sudan, with decimal geographic coordinates
 
Sudan
Arthur Kornberg

thumb|right|Arthur Kornberg
left|80px

**Arthur Kornberg** (amezaliwa 3 Machi 1918) ni daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza DNA. Mwaka wa 1959, pamoja na Severo Ochoa alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Severo Ochoa

left|80px

**Severo Ochoa** (24 Septemba 1905 – 1 Novemba 1993) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Hispania. Hasa alichunguza vimeng’enya vya chembe hai. Pia alifaulu kusanisi DNA. Mwaka wa 1959, pamoja na Arthur Kornberg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1993
Jamii:Wanasayansi wa Hispania
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
George Beadle

thumb|George Beadle na Bernie Sanders
**George Wells Beadle** (22 Oktoba 1903 – 9 Juni 1989) alikuwa mwanajenetiki kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhusiano kati ya jeni na vimeng’enya. Mwaka wa 1958, pamoja na Edward Tatum na Joshua Lederberg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1989
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Edward Tatum

left|80px
thumb|**Edward Lawrie Tatum**
**Edward Lawrie Tatum** (14 Desemba 1909 – 5 Novemba 1975) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhusiano kati ya jeni na vimeng’enya. Mwaka wa 1958, pamoja na George Beadle na Joshua Lederberg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1909
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Joshua Lederberg

thumbnail|right|280px|Joshua Lederberg
**Joshua Lederberg** (amezaliwa 23 Mei 1925) ni mwanajenetiki kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza jeni za chembe hai. Mwaka wa 1958, pamoja na George Beadle na Edward Tatum alikuwa mshindi wa ‘’’Tuzo ya Nobel ya Tiba’’’.

Jamii:Waliozaliwa 1925
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
William Shockley

thumb|right|William Shockley

**William Bradford Shockley** (13 Februari 1910 &ndash; 12 Agosti 1989) alikuwa mhandisi na mwalimu kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mambo ya umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na John Bardeen na Walter Brattain alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
John Bardeen

**John Bardeen** (23 Mei 1908 &ndash; 30 Januari 1991) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhandisi wa umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na William Shockley na Walter Brattain, na tena mwaka wa 1972, pamoja na Leon Cooper na John Schrieffer alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
André Cournand

left|80px

**André Frédéric Cournand** (24 Septemba 1895 &ndash; 19 Februari 1988) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Ufaransa; alihamia Marekani baadaye. Hasa alichunguza magonjwa ya moyo na tiba zake. Mwaka wa 1956, pamoja na Werner Forssmann na Dickinson Richards alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1895
Jamii:Waliofariki 1988
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Dickinson W. Richards

**Dickinson Woodruff Richards** (30 Oktoba 1895 &ndash; 23 Februari 1973) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza hali ya moyo wa binadamu. Mwaka wa 1956, pamoja na Andre Cournand na Werner Forssmann alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.
Hugo Theorell

left|80px

**Axel Hugo Teodor Theorell** (6 Julai 1903 – 15 Agosti 1982) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Sweden. Hasa alichunguza kazi ya vimeng’enya katika chembe hai. Mwaka wa 1955 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1982
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
John Enders

**John Franklin Enders** (10 Februari 1897 &ndash; 8 Septemba 1985) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1954, pamoja na Frederick Robbins na Thomas Weller alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

## Marejeo
Werner Forssmann

left|80px

**Werner Forssmann** (20 Agosti 1904 – 1 Juni 1979) alikuwa daktari mpasuaji kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na kazi ya upasuaji alichunguza magonjwa ya moyo na ya mkojo. Alikuwa daktari mpasuaji mkuu katika hospitali za miji ya Dresden na Düsseldorf. Mwaka wa 1956, pamoja na Andre Cournand na Dickinson Richards alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba