open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Programu ya Ukombozi

**Programu ya Ukombozi** ni dhana inayohusiana na harakati, mbinu, na mikakati ya kijamii au kisiasa inayolenga kuondoa watu katika mifumo ya unyonyaji, ukoloni, au udhibiti wa kiuchumi na kiutamaduni. Katika fasihi za kisasa, istilahi hii imeenea kutoka mapambano ya ukoloni hadi katika harakati za kidijitali na kijamii zinazohimiza uhuru wa mawazo na haki za binadamu.

## Asili 
Kihistoria, programu hizi zilitokana na mapambano ya ukombozi wa kitaifa barani Afrika, Asia, na Amerika ya Kusini katika karne ya 20. Mashirika ya kisiasa na kijeshi yaliunda sera za ukombozi kwa lengo la kujenga jamii huru zenye misingi ya usawa.

## Matumizi 
Katika karne ya 21, dhana ya “programu ya ukombozi” inahusishwa pia na mabadiliko ya kiteknolojia, harakati za kidijiti, na mapambano dhidi ya ukandamizaji wa taarifa. Programu hizi zinatazamwa kama mbinu mpya za kujenga jamii zinazojitegemea kiuchumi na kiutamaduni.

## Umuhimu 
Programu ya Ukombozi inachukuliwa kuwa nguzo ya kujenga utambulisho wa kitaifa na kukuza mshikamano wa kijamii, huku ikihimiza maadili ya kidemokrasia na heshima ya utu wa binadamu.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Utapeli mtandaoni

**Utapeli mtandaoni** ni mbinu za udanganyifu zinazotumia teknolojia ya kidijiti ili kuiba fedha, taarifa za benki, au mali za kifedha za watu na taasisi. Utapeli huo umeongezeka kutokana na matumizi makubwa ya intaneti na mifumo ya malipo ya kielektroniki.

## Historia 
Utapeli  mtandaoni ulianza mwanzoni mwa miaka ya 1990 kwa barua pepe bandia na tovuti feki, na baadaye ukajikita katika mitandao ya kijamii na simujanja. Ukuaji wa fedha za kidijiti na benki mtandaoni umeongeza aina mpya za uhalifu huo.

## Mbinu 
* Hadaa za barua pepe (phishing): Kutuma barua pepe bandia zinazofanana na taasisi halali.
* Programu hasidi (malware): Kudukua vifaa ili kuiba taarifa za kifedha.
* Ulaghai wa uwekezaji mtandaoni: Kuweka matangazo ya miradi bandia ya uwekezaji.

## Hatua za Kukabiliana 
Serikali, benki na mashirika ya usalama wa mtandao yameanzisha mifumo ya uelewa wa watumiaji, uthibitishaji wa vipengele viwili, na sheria kali za kimataifa ili kudhibiti ulaghai huu.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:uchumi
Programu hasidi

**Programu hasidi** ni programu ya kompyuta iliyoundwa kwa madhara, kama kuiba taarifa, kudhoofisha mifumo au kusababisha upotevu wa data. Kwa muktadha wa kisasa, istilahi hii inahusisha familia mbalimbali za vitisho vinavyobadilika haraka kulingana na maendeleo ya teknolojia.

## Aina za Programu Hasidi 
* Virusi: Programu zinazojiambatanisha na faili na kuenea kupitia usambazaji wa faili.
* Viwangiri (Worms): Huenea kupitia mitandao bila msaada wa faili za mwenyeji.
* Trojan: Huonekana kama programu halali lakini huficha madhara.
* Ransomware: Hufunga data ya mtumiaji na kudai fidia.

## Athari kwa Jamii 
Programu hasidi zimekuwa changamoto kubwa kwa usalama wa kidijitali, zikisababisha hasara ya kifedha, kuathiri miundombinu muhimu na kuibua hofu ya kijamii.

## Mikakati ya Kuzuia 
Mikakati ya kisasa inajumuisha matumizi ya antivirus, usasaisho wa mara kwa mara, na ufahamu wa watumiaji kuhusu mbinu za ulaghai. Mashirika ya kimataifa pia yanaweka miongozo ya usalama ili kudhibiti kuenea kwa programu hasidi.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Kaina Makua

**Kaina Makua** ni mfanyabiashara, mwanariadha wa mitumbwi ya nje, na mwigizaji Mmarekani wa Hawaii. Anajulikana kwa kuonyesha Kamehameha I katika kitengo cha televisheni cha *Chief of War* (2025).

## Tanbihi
Jamii:waigizaji filamu wa Marekani
Teotista wa Caccamo

yake.]]
**Teotista** (pia: **Theoktisto wa Caccamo**; karne ya 8 - 4 Januari 830) alikuwa mmonaki, halafu abati wa Kibazili katika kisiwa cha Sicilia, leo nchini Italia, maarufu kwa miujiza. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
* http://www.grifasi-sicilia.com/san_teotista_abate.html

Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili
Jamii:Watakatifu wa Italia
Laravel

**Laravel** ni mfumo wa usanifu wa programu (framework) wa lugha ya PHP, uliotengenezwa kwa lengo la kurahisisha maendeleo ya wavuti na kuhakikisha usanifu bora wa programu. Laravel unajulikana kwa urahisi wake wa kutumia, usalama, na zana za kipekee zinazosaidia kuunda programu zinazoweza kupanuka kwa urahisi.

## Historia 
Laravel ilianzishwa na Taylor Otwell mwaka 2011 kama mbadala wa frameworks zilizokuwepo za PHP zinazokuwa ngumu kutumia. Kutokana na maendeleo yake, Laravel imekuwa mojawapo ya frameworks maarufu zaidi duniani kwa maendeleo ya wavuti.

## Sifa Muhimu 
Laravel inajivunia:
* MVC (Model-View-Controller): Inasaidia kuunda programu zenye usanifu mzuri na rahisi kudumisha.
* Eloquent ORM: Inarahisisha uhusiano na hifadhidata kwa kutumia modeli za PHP.
* Zana za Usalama: Zikiwemo ulinzi dhidi ya CSRF, XSS, na SQL Injection.
* Routing na Middleware: Kuratibu mitindo ya maombi na usalama kwa urahisi.
* Zana za Artisan: Kutoa amri za kiotomatiki zinazorahisisha maendeleo.

## Umuhimu 
Laravel imekuwa chaguo maarufu kwa watengenezaji wa wavuti wanaotaka mfumo wa kisasa, wenye urahisi wa maendeleo na unaoendana na viwango vya kimataifa. Framework hii inasaidia kuunda tovuti zinazoweza kupanuka, mfumo wa biashara mtandaoni, na API za kisasa.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Abo wa Tiflis

[thumb|Mt. Abo katika [mozaiki huko Tbilisi.]]
**Abo wa Tiflis** (kwa Kiarabu: أبو التفليسي, Abu al-Tiflisi; kwa Kigeorgia: აბო თბილელი; Baghdad, Iraki, 756 - Tbilisi, Georgia, 6 Januari 786) alikuwa Mwarabu Mwislamu ambaye polepole aliongokea Ukristo akajaribu kufanya wengine wafuate mfano wake. Baada ya miaka mitatu ya utume wake huo, ulioendelea bila kujali vitisho, alikamatwa na kuuawa  . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. .
*Holweck, F. G., *A Biographical Dictionary of the Saints*. St. Louis, MO: B. Herder Book Co. 1924.

## Viungo vya nje
Jamii:wamisionari
Jamii:Wafiadini Wakristo
Spring (mfumo wa usanifu)

**Spring ni mfumo wa usanifu** (framework) wa Java unaowezesha maendeleo ya programu kwa njia ya moduli, rahisi kudumishwa, na yenye urahisi wa kupanua vipengele. Ilianzishwa mwishoni mwa miaka ya 2000 kama mbadala wa Enterprise JavaBeans (EJB) na imekuwa maarufu kwa sababu ya urahisi wake, utulivu, na msaada wa mifumo ya kisasa ya mtandao.

## Historia 
Spring ilianzishwa na Rod Johnson mwaka 2002, kwa lengo la kutoa mbadala rahisi kwa EJB zinazokuwa ngumu kutumia katika maendeleo ya programu za biashara. Mfumo huu uliwekwa wazi na kuungwa mkono na jamii kubwa ya watengenezaji, jambo lililosaidia ukuaji wake haraka.

## Vipengele Muhimu 
Spring ina vipengele muhimu kama Inversion of Control (IoC), Aspect-Oriented Programming (AOP), na Data Access Abstraction, ambavyo husaidia kupunguza urudiaji wa msimbo na kuongeza utunzaji wa vipengele vya programu. Pia inasaidia frameworks nyingi za mtandao kama Spring MVC na Spring Boot, zinazoruhusu maendeleo ya haraka na yenye utulivu.

## Matumizi 
Spring hutumika sana katika maendeleo ya programu za biashara, huduma za mtandao, na mifumo mikubwa ya wateja na seva. Urahisi wake wa kuunganisha na mifumo ya kisasa kama Hibernate, JPA, na mikopo ya API ya REST umeifanya kuwa chaguo la kwanza kwa watengenezaji wengi.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani
Express.js

**Express.js** ni mfumo wa usanifu (web application framework) wa Node.js unaotumika sana katika ujenzi wa programu za wavuti na programu za API. Ulibuniwa ili kurahisisha uundaji wa programu kwa kutoa zana na vipengele vinavyoharakisha mchakato wa maendeleo.

## Historia 
Express.js ilitengenezwa na TJ Holowaychuk mwaka 2010 kama sehemu ya kusaidia maendeleo ya haraka kwenye mazingira ya JavaScript upande wa seva. Baadaye ikawa sehemu ya mfumo mkubwa wa Node.js ecosystem na kuungwa mkono na jamii kubwa ya watengenezaji.

## Vipengele 
* Inatoa mfumo mwepesi na rahisi wa uendeshaji wa routing.
* Inaendana na middleware kwa kudhibiti ombi na majibu.
* Inatumika kama msingi wa mifumo mingine mikubwa kama Sails.js na NestJS.

## Matumizi 
Express.js hutumiwa sana na makampuni na watengenezaji binafsi kujenga huduma za wavuti, tovuti zinazobadilika, na programu za simu zinazohitaji API zenye kasi na uthabiti.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Ruby on Rails

**Ruby on Rails**  ni mfumo wa usanifu (framework) wa programu huria unaotumia lugha ya Ruby. Ulianzishwa na David Heinemeier Hansson mwaka 2004 kwa lengo la kurahisisha ujenzi wa programu za wavuti kupitia falsafa ya Convention over Configuration na Don’t Repeat Yourself.

## Sifa 
Rails inajulikana kwa muundo wa MVC (Model View Controller) unaotenganisha mantiki ya biashara, mwonekano, na udhibiti wa mtiririko wa data. Mfumo huu unarahisisha maendeleo ya haraka na kuruhusu msanidi kuzingatia zaidi mantiki ya biashara kuliko mpangilio wa chini ya kiwango.

## Matumizi 
Ruby on Rails imetumika kujenga majukwaa makubwa ya wavuti kama GitHub na Shopify, na inabaki kuwa chaguo maarufu kwa wajasiriamali na wabunifu wa programu kutokana na urahisi wake na jamii kubwa ya watumiaji.

## Umuhimu 
Kwa miongo miwili, Rails imechangia katika kukuza harakati za maendeleo ya programu haraka (rapid web development), ikisisitiza ushirikiano na urahisi wa kupima na kupanua programu.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
.NET Framework

**.NET Framework** ni jukwaa la programu lililoundwa na kampuni ya Microsoft kwa lengo la kusaidia ujenzi na utekelezaji wa programu zinazofanya kazi kwenye Windows. Mfumo huu unajumuisha Common Language Runtime (CLR), ambayo inasimamia usalama, kumbukumbu, na utekelezaji wa msimbo, pamoja na maktaba kubwa ya Base Class Library (BCL).

## Lugha Zinazotumika 
.NET Framework inasaidia lugha nyingi za programu ikiwa ni pamoja na C#, Visual Basic .NET, na F#. Lugha hizi huunganishwa kupitia Common Language Infrastructure (CLI), inayowezesha msimbo kutoka lugha tofauti kushirikiana ndani ya mfumo mmoja.

## Mifumo ya Usanifu 
Mfumo huu pia umeenea katika ujenzi wa huduma na programu mbalimbali kupitia teknolojia kama ASP.NET kwa wavuti, Windows Presentation Foundation (WPF) kwa programu za picha, na Windows Communication Foundation (WCF) kwa huduma za mawasiliano.

## Maendeleo 
Kuanzia mwaka 2016, Microsoft ilizindua .NET Core, toleo huru na la msalaba jukwaa, ambalo baadaye liliunganishwa na .NET 5 kama sehemu ya mageuzi makubwa ya teknolojia.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Dimani wa Connor

**Dimani wa Connor** (pia: **Dima, Dimas, Dubh**; alifariki 650) alikuwa mmonaki, halafu abati wa monasteri ya Lynally katika kisiwa cha Ireland. Baadaye kidogo akawa askofu wa Connor.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 650
Jamii:Wamonaki
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Ireland
Vue.js

**Vue.js** ni mfumo wa JavaScript unaotumika kujenga miunganisho ya watumiaji (user interfaces) na programu za wavuti za kurasa nyingi na kurasa moja (SPAs). Ulianzishwa na Evan You mwaka 2014 baada ya kufanya kazi kwenye mradi wa Google AngularJS, akilenga urahisi na unyumbufu wa usanifu.

## Sifa Kuu 
Vue.js inajulikana kwa:

* Urahisi wa kujifunza kwa wanaoanza na wataalamu.
* Mfumo wa vipengele (components) unaorahisisha uundaji wa sehemu zinazoweza kutumika tena.
* Mchanganyiko wa nguvu kati ya urahisi wa React na uthabiti wa Angular.

## Matumizi 
Inatumika sana na kampuni ndogo na kubwa, pamoja na miradi binafsi, kutokana na uwezo wake wa kuunganishwa hatua kwa hatua katika mifumo iliyopo.Vue.js imekuwa chaguo maarufu duniani kutokana na uwiano wa unyumbufu, utendaji, na jumuiya inayokua kwa kasi, hivyo kuifanya kuwa kati ya mifumo muhimu ya usanifu wa wavuti ya kisasa.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Django

**Django** ni mfumo wa usanifu wa programu wa bure na huria unaotumia lugha ya Python kwa ajili ya uundaji wa wavuti. Uliundwa mwaka 2003 na watafiti wa chombo cha habari cha Lawrence Journal-World nchini Marekani, na kutolewa rasmi kwa umma mwaka 2005. Mfumo huu unalenga kuongeza kasi ya maendeleo ya wavuti huku ukisisitiza usalama na urahisi wa kutumia.

## Vipengele 
Django hujulikana kwa kanuni yake ya "Don't Repeat Yourself (DRY)" inayohimiza kuepuka kurudia msimbo. Pia ina ORM (Object-Relational Mapper) inayowezesha kuwasiliana na hifadhidata bila kuandika SQL moja kwa moja. Mfumo huu una mfumo wa uthibitishaji wa watumiaji, usimamizi wa yaliyomo, na paneli ya kiutawala iliyojengewa ndani.

## Matumizi 
Umetumika kujenga tovuti maarufu kama Instagram na Pinterest, kutokana na uwezo wake wa kushughulikia miradi mikubwa yenye mtiririko wa data mkubwa.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Kotlin

**Kotlin** ni lugha ya kisasa ya programu iliyoanzishwa na kampuni ya JetBrains mwaka 2011, ikitolewa rasmi kwa umma mwaka 2016. Lugha hiyo inafanya kazi pamoja na Java Virtual Machine (JVM) na pia inaweza kutumika kuunda programu za Android, wavuti, na mfumo wa nyuma (backend). Inajulikana kwa urahisi, usalama dhidi ya makosa ya null pointer, na muundo wa kifupi unaoongeza tija ya msanidi.

## Historia 
JetBrains ilitengeneza Kotlin ili kushindana na changamoto za Java, hasa urudufu wa msimbo na ucheleweshaji wa maendeleo. Mwaka 2017, Google ilitangaza Kotlin kama lugha rasmi ya Android, jambo lililoimarisha hadhi yake kimataifa.

## Mifumo ya Usanifu 
Kotlin inasaidia mifumo mingi ya kisasa ya usanifu. Hutumika na Spring Framework kwa maendeleo ya wavuti, Ktor kwa huduma za mtandao, na pia inaoana na mifumo ya cross-platform kama Kotlin Multiplatform Mobile (KMM) kwa ajili ya iOS na Android.

## Umuhimu 
Kwa sasa, Kotlin ni mojawapo ya lugha zinazokua kwa kasi zaidi, ikitumika na mamilioni ya wasanidi kote ulimwenguni. Sifa zake kuu ni urahisi, usalama, na ulinganifu na mfumo wa Java.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Swift

**Swift** ni lugha ya programu ya kisasa iliyoanzishwa na Apple Inc. mwaka 2014 kwa ajili ya kuendeleza programu katika mifumo ya iOS, macOS, watchOS, na tvOS. Swift imeundwa kuwa salama, yenye ufanisi, na rahisi kusomeka kuliko Objective-C, ikitoa mbinu bora za kisasa katika usanifu wa programu.

## Historia 
Swift ilitangazwa rasmi katika mkutano wa Apple Worldwide Developers Conference (WWDC) mwaka 2014, na toleo lake la kwanza la umma lilitolewa kupitia Xcode. Lugha hii ilipata umaarufu haraka kutokana na usalama wa kumbukumbu na usaidizi wa open-source ulioanza mwaka 2015.

## Vipengele 
Swift inajulikana kwa:
* Usalama wa kumbukumbu (memory safety).
* Utendaji wa haraka.
* Ujumuishaji na Objective-C.
* Maktaba kubwa ya frameworks ikiwemo UIKit na SwiftUI kwa usanifu wa programu za simu na kompyuta.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Rust

**Rust** ni lugha ya kompyuta ya kisasa iliyotengenezwa na kampuni ya Mozilla mwaka 2010, ikilenga usalama wa kumbukumbu na ufanisi katika maendeleo ya programu za mifumo. Rust imejipatia umaarufu kwa kutoa usalama bila kutegemea garbage collector, jambo linaloifanya kutumika sana katika mifumo ya kiwango cha chini na programu zinazohitaji kasi.

## Sifa Kuu 
Rust inaunganisha dhana za lugha za kiwango cha chini kama C/C++ na vipengele vya kisasa kama pattern matching, concurrency salama, na ownership system. Lugha hii imeundwa kupunguza makosa ya kawaida ya kumbukumbu, kama vile null pointer na data races.

## Matumizi 
Rust inatumika katika kuunda vivinjari (mfano injini ya Servo), mifumo endeshi, michezo ya kompyuta, na majukwaa ya wingu. Mashirika makubwa kama Microsoft, Amazon, na Dropbox yameanza kuitumia katika miradi yao ya uzalishaji.

## Mfumo wa Usanifu 
Rust ina mfumo wa kifaa cha usimamizi wa maktaba uitwao Cargo, unaorahisisha ujenzi, majaribio na usambazaji wa miradi. Aidha, kuna frameworks maarufu kama Rocket (kwa maendeleo ya wavuti) na Tokio (kwa programu za asenkroni). 

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Go (lugha ya kompyuta)

**Go (Golang)** ni lugha ya programu iliyoundwa na kampuni ya Google mwaka 2007 na kutangazwa rasmi mwaka 2009. Lugha hii imejikita katika urahisi wa sintaksia, utendaji wa haraka, na msaada wa concurrency kupitia goroutines.

## Historia 
Go iliundwa na Robert Griesemer, Rob Pike, na Ken Thompson kwa lengo la kutoa lugha nyepesi, salama, na yenye uwezo wa kushughulikia programu kubwa za kisasa.

## Sifa Kuu 
* Inatafsiriwa haraka na kutolewa kama faili b executable
* Inasaidia concurrent programming
* Ina mfumo wa usimamizi wa kumbukumbu (garbage collection)
* Rahisi kujifunza kwa watengenezaji kutoka C au Java.

## Matumizi 
Go imetumika kujenga mifumo mikubwa ya seva, programu za wingu, na frameworks maarufu kama Docker na Kubernetes.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Ewen

**Ewen** (kwa Kiwelisi **Hywyn**; karne ya 5 - baada ya 516) alikuwa mmonaki wa Welisi mwenye asili ya Bretagne (rasi katika Ufaransa wa leo) aliyefanya kazi kubwa kama mmisionari akaanzisha kanisa, monasteri na shule huko Aberdaron .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5

Jamii:wamisionari
Jamii:watawa waanzilishi
Jamii:watakatifu wa Ufaransa
Kompyuta Mtandao

**Kompyuta Mtandao** ni mkusanyiko wa mifumo ya kompyuta iliyounganishwa kwa kutumia njia za mawasiliano ili kuruhusu usambazaji wa taarifa, rasilimali na huduma kwa pamoja. Mitandao ya kisasa imekuwa mhimili wa maisha ya kila siku, ikichangia sekta za elimu, biashara, afya na burudani.

## Aina za Mitandao 
Mitandao imegawanywa kulingana na ukubwa na matumizi yake:
* LAN (Local Area Network): Mtandao wa ndani unaohusisha eneo dogo kama ofisi au shule.
* WAN (Wide Area Network): Mtandao mpana unaounganisha miji au nchi kwa kutumia nyaya za fiber na satelaiti.
* MAN (Metropolitan Area Network): Mtandao wa ukubwa wa mji unaojumuisha taasisi na makampuni.

## Istilahi 
* Bandwidth: Kiasi cha data kinachoweza kusafirishwa kwa muda fulani.
* Latency: Muda wa ucheleweshaji kati ya kutuma na kupokea data.
* Protokoli: Kanuni za mawasiliano kati ya vifaa, mfano TCP/IP.

## Umuhimu 
Mitandao ya kisasa imekuwa msingi wa huduma za wingu, mitandao ya kijamii na usalama wa kidigitali, na hivyo kubadilisha namna jamii inavyowasiliana na kushirikiana.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Charlie Kirk

**Charles James Kirk** (14 Oktoba 1993 – 10 Septemba 2025) alikuwa mwanaharakati na mwanasiasa wa mrengo wa kulia, mwandishi na mtangazaji kutoka Marekani. Mnamo 2012, alianzisha shirika la wanafunzi wa kihafidhina Turning Point USA (TPUSA) akawa mkurugenzi mtendaji. Pia aliongoza tawi la kisiasa la Turning Point Action na alikuwa mwanachama wa jukwaa la viongozi wa mrengo wa kulia Council for National Policy.

## Maisha
Kirk alizaliwa na kukulia katika maeneo ya Arlington Heights na Prospect Heights, jimbo la Illinois. Tangu akiwa shule ya upili alijihusisha na siasa, akimuunga mkono mgombea wa Chama cha Republican Mark Kirk. Aliacha chuo na kujitosa kikamilifu kwenye harakati za kisiasa. TPUSA ilikua haraka kwa msaada wa wafadhili wakubwa na ilizindua miradi kama Professor Watchlist na School Board Watchlist, iliyokuwa ikiwalenga walimu waliopinga mitazamo ya shirika.

Baadaye alianzisha Turning Point Faith, akishirikiana na makanisa ya Pentekoste, akaendesha kipindi cha redio kiitwacho *The Charlie Kirk Show*. Kirk alijulikana kwa kumuunga mkono sana Donald Trump.

Mnamo 10 Septemba 2025, alipigwa risasi na kuuawa wakati akihutubia katika mkutano wa TPUSA chuoni Utah Valley University. Ameacha mke na watoto wawili.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Branoki

**Branoki** (pia: **Brannoc, Brannock**; Welisi, karne ya 6 - Braunton, Uingereza, karne ya 6) alikuwa mmonaki anayetajwa kama mwanzilishi na abati wa monasteri ambapo hatimaye alifariki .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari  au 26 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*St.Brannock's church web site  Retrieved May 2012
*Brief biography of St Brannock Retrieved May 2012

Jamii:Wamonaki
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Wales
Jamii:watakatifu wa Uingereza
Anastasi wa Sens

**Anastasi wa Sens** (alifariki 7 Januari 977) alikuwa askofu wa 40 wa Sens, Ufaransa kuanzia mwaka 967 au 968 hadi kifo chake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 977
Murad Yagizarov

**Murad Yagizarov** (18 Julai 1939 - 13 Septemba 2025) alikuwa mwigizaji maarufu wa Umoja wa Kisovyeti na Azerbaijan. Mnamo mwaka 1982, alitunukiwa tuzo ya heshima kwa sababu ya mchango wake mkubwa katika sanaa ya uigizaji.

## Maisha 
Haji Murad Haji Ahmed oglu Yagizarov alizaliwa tarehe 18 Julai 1939 mjini Baku. Akiwa bado shuleni, alijiunga na kikundi cha maigizo na kuanza kuigiza. Muigizaji maarufu Alasgar Alakbarov alipoona uigizaji wake, alimshauri kujiunga na Taasisi ya Sanaa ya Maigizo.

Kuanzia mwaka 1958 hadi 1962, alisomea uigizaji katika cha Chuo cha Sanaa Nzuri, Jimbo la Azerbaijan, akifundishwa na Maharram Hashimov. Tangu mwaka 1962, alifanya kazi na mshairi na mwandishi maarufu Samad Vurgun.

Yagizarov alikuwa mwanachama wa Chama cha Kikomunisti cha Umoja wa Kisovyeti kuanzia mwaka 1973 hadi 1991.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1939
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waigizaji filamu wa Azerbaijan
Mauronti abati

**Mauronti, O.S.B.** (pia: **Mauront, Mauronte, Maurontus, Maurontius, Mauruntius**; alifariki 9 Januari 695) alikuwa mmonaki Mbenedikto aliyepata kuwa abati wa monasteri ya Saint-Florent-le-Vieil, leo nchini Ufaransa . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Petro I wa Sebaste

**Petro I wa Sebaste** (karne ya 3 - 320 hivi) alikuwa askofu wa Sebaste katika Armenia ya Kale (leo Sivas, Uturuki) baada ya Blasi. 

Baada ya kuleta wengi kwenye imani Aliuawa kwa ajili ya imani yake ya Kikristo katika dhuluma ya kaisari Licinius. 

Ndiyo sababu tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali kama mtakatifu mfiadini, kama alivyoshuhudia Gregori wa Nazianzo, ingawa mara nyingi anachanganya na mwandamizi wake, Petro wa Sebaste, ndugu wa Basili mkuu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Aldo mkaapweke

**Aldo mkaapweke** (aliishi Italia Kaskazini, karne ya 8 hivi) alikuwa mmonaki ambaye aliishi kama mkaapweke  hadi kifo chake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Aldo Colla, *S. Aldo Eremita*, Acqui Terme, 1988.  

## Viungo vya nje
* http://www.comune.carbonaraalticino.pv.it/it-it/vivere-il-comune/personaggi    

Jamii:wamonaki

Jamii:mapadri
Jamii:Watakatifu wa Italia
Eusebius J. Beltran

**Eusebius Joseph Beltran** (31 Agosti 1934 – 12 Septemba 2025) alikuwa kiongozi wa Kanisa Katoliki nchini Marekani. Alikuwa Askofu Mkuu wa Jimbo Kuu la Oklahoma City kuanzia 1993 hadi 2010, na kabla ya hapo alihudumu kama Askofu wa Jimbo la Tulsa kati ya 1978 na 1992.

Alipadrishwa mwaka 1960 na kufanya kazi za kichungaji na ofisini katika Jimbo Kuu la Atlanta hadi mwaka 1978. Mwaka 1965 alishiriki katika maandamano ya Selma hadi Montgomery, yaliyokuwa sehemu ya harakati za kutetea haki za kiraia nchini Marekani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:watu wa Marekani
Diarmaid

**Diarmaid** (pia: **Diermit, Dhiarmuit, Dermod, Diermedus, Diermetus, Diermitius, Diermitius**; alifariki Inis Clothrann, 542 hivi) alikuwa mmonaki padri msomi wa Ireland na abati mwanzilishi wa monasteri mbili.

Ile kubwa ya Inis Clothrann (tangu 530 hivi) ndipo alipolea watu wengi kama Kieran Kijana, nayo, pamoja na shule yake, iliendelea kuwa maarufu kwa karne sita baadaye .

Tangu kale anaadhimishwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Hasa tarehe 10 Januari ndiyo sikukuu yake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Mapadri
Jamii:watawa waanzilishi
Jamii:Washairi wa Ireland
Jamii:Watakatifu wa Ireland
Setrida

**Setrida** (jina asili: **Sǣþrȳð** pia: **Sæthryth, Sedrido, Sethrida, Saethrid**; alifariki Faremoutiers-en-Brie, karibu na Meaux, Ufaransa, 660 hivi) alikuwa binti wa kufikiwa wa mfalme Anna wa Anglia Mashariki, katika Uingereza wa leo, halafu mmonaki na hatimaye abesi wa monasteri dabo iliyoanzishwa na Fara . Aliongoza kwa uadilifu na busara kubwa .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Marejeo
Jamii:Mabikira
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Antimo wa Brantome

**Antimo wa Brantome, O.S.B.** (kwa Kifaransa: **Anthime**; karne ya 8 - 800 hivi) alikuwa mmonaki Mbenedikto, halafu abati wa monasteri ya Brantome, leo magharibi mwa Ufaransa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Aspasi

**Aspasi** (pia: **Aspasius, Aspase, Aspais**; karne ya 5 - 560) alikuwa askofu wa Auch, leo nchini Ufaransa.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Jamii:Waliofariki 560
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Shule ya Wasichana vipofu Irente

**Shule ya Wasichana vipofu Irente** ilianzishwa mnamo mwaka 1963 na Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania -KKKT) katika Milima ya Usambara wilayani Lushoto. Ni shule ndogo ya msingi ya bweni. Masomo yanayofundishwa ni pamoja na ufundi wa kutumia mikono na kilimo. 

## Marejeo
Jamii:Ulemavu
Jamii:shule nchini Tanzania
Jamii:wilaya ya Lushoto
Jamii:Wiki for Minority Tanzania 2025
Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania
Liberata mfiadini

**Liberata mfiadini** (alifariki karne ya 3 hivi) alikuwa bikira wa Galia aliyefia imani ya Kikristo .

Kwa sababu hiyo, tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Attilio Bislenghi, ''Di Luce e d'Ombra. Mille anni di amore e devozione a Santa Libera'', Savona, Sabatelli ed., 2003.

## Viungo vya nje
* https://www.cartantica.it/pages/collaborazioniISantaLiberata.asp
* http://regio18.blogspot.it/2015/12/stefania-liberata-e-mater-matuta.html

Jamii:mabikira
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Senatro

**Senatro** (Demenna, Sicilia, mwanzoni mwa karne ya 10 - Missanello, Basilicata, 11 Januari 1000 hivi) alikuwa mmonaki wa Ukristo wa Mashariki kwanza katika kisiwa hicho alipozaliwa, halafu katika Mercurion, hatimaye askofu wa Missanello, hadi alipofariki katika monasteri aliyoianzisha huko Vitale wa Castronovo . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu kama ndugu yake Luka wa Demenna. Heshima hiyo ilithibitishwa na Papa Eugenio III tarehe 1 Agosti 1151.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
* Salvatore Bottari e Istituto di studi storici Gaetano Salvemini, Problemi e aspetti di storia dei Nebrodi, Pungitopo, 1999.
* Cosimo Damiano Fonseca e Antonio Lerra, Il monastero di S. Elia di Carbone e il suo territorio dal Medioevo all'età moderna, Congedo, 1996.

## Viungo vya nje
*  Catholic Hierarchy

Jamii:Waliozaliwa karne ya 10
Jamii:Waliofariki 1000
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili
Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Italia
Suibne I

**Suibne I** ([pia: **Suibne moccu Fir Thri**; alifariki 657) alikuwa mmonaki wa Uskoti, na kuanzia mwaka 652 abati wa sita wa monasteri iliyoanzishwa na Kolumba katika Kisiwa cha Iona.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Sharpe, Richard, *Adomnán of Iona: Life of St. Columba*, (London, 1995)

Jamii:waliofariki 657
Ualbino Tanzania

**Ualbino Tanzania** unatokana na oculocutaneous albinism aina 2 (OCA2), ugonjwa wa kurithi wa autosomu unaosababishwa na mabadiliko katika jeni la P, ambayo hupunguza usanisi wa melanini kwenye ngozi, nywele na macho.. Tanzania ina visa vingi vilivyoripotiwa vya aina ya ocolucateneous (OCA2) kuliko nchi nyingine duniani, ikikadiriwa kutokea kwa mtoto 1 kati ya 1,400, ikilinganishwa na 1 kati ya 20,000 kwa Marekani. 

Watu wenye ualbino nchini Tanzania wanakumbana na changamoto ya unyanyapaa, tishio la maisha ikichochewa na imani za kishirikina. Kwa zaidi ya miongo miwili kumekuwa na matukio ya kukatwa viungo au kuuawa watu wenye ualbino na kupelekea serikali kuchukua hatua ya kufuatilia kwa ukaribu waganga wa jadi, kupiga marufuku ramli chonganishi na kupanua uelewa juu ya ualbino na kufungua milango kwa mashirika yasiyo ya kiserikali (NGO) kuelimisha juu ya ualbino.

## Tazama pia 
* Jumuiya ya Watu Wenye Ualbino Tanzania

## Marejeo 
Jamii:Ualbino
Jamii:Haki za binadamu Tanzania
Jamii:Wiki for Minority Tanzania 2025
Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania
Luther Wenge

**Luther Akisawa Wenge** (12 Desemba 1959 – 13 Septemba 2025) alikuwa mwanasiasa kutoka Papua New Guinea. Alikuwa Gavana wa Jimbo la Morobe na pia Mbunge wa Bunge la Kitaifa la Papua New Guinea kupitia chama cha Pipol First kuanzia mwaka 1997 hadi 2012. Baada ya kupoteza nafasi hiyo, alirudi tena bungeni katika uchaguzi wa kitaifa wa mwaka 2022 kupitia chama cha People’s Labour Party.

Kabla ya kuingia kwenye siasa, Wenge alikuwa wakili na hakimu. Aliingia bungeni kwa mara ya kwanza mwaka 1997, lakini alipoteza kiti chake mwaka 2012 kwa Kelly Naru. Katika uchaguzi wa 2022, alimshinda Ginson Goheyu Saonu na kurejea kwenye nafasi ya ugavana.

Wenge alikuwa na ndugu wawili waliokuwa maarufu pia: Kennedy Wenge, ambaye alikuwa mbunge, na Giegere Wenge, aliyewahi kuwa askofu mkuu wa Kanisa la Kilutheri la Kiinjilisti nchini Papua New Guinea.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Papua Guinea Mpya
Bob Goodenow

**Robert W. "Bob" Goodenow** (29 Oktoba 1952 – 13 Septemba 2025) alikuwa wakili kutoka Marekani na mkurugenzi mtendaji wa pili wa Chama cha Wachezaji wa NHL (NHL Players Association – NHLPA) kuanzia mwaka 1992 hadi kujiuzulu kwake tarehe 28 Julai 2005.

Alisoma katika Chuo Kikuu cha Harvard, akihitimu mwaka 1974, na baadaye Chuo kikuu cha Sheria  cha Detroit, akimaliza mwaka 1979.

Goodenow alichukua nafasi ya Alan Eagleson kama kiongozi wa NHLPA mwaka 1992. Muda mfupi baada ya kuanza kazi, aliwaongoza wachezaji kwenye mgomo wa siku 10 kabla ya michuano ya Stanley Cup. Mwaka 1994, alihusika katika mgogoro wa kazi uliosababisha kufungwa kwa ligi kwa siku 103.

Akiwa bado kiongozi wa NHLPA, aliongoza pia wakati wa mgogoro wa mwaka 2004–05, uliosababisha kufutwa kwa msimu mzima wa NHL. Baada ya makubaliano kufikiwa Julai 2005, alilazimika kuachia nafasi yake na nafasi yake kuchukuliwa na Ted Saskin.

Mwaka 2007, iliripotiwa kuwa Goodenow alihusishwa katika mpango wa mfanyabiashara wa Urusi, Alexander Medvedev, wa kuanzisha ligi ya hoki barani Ulaya. Ligi hiyo baadaye ikajulikana kama Kontinental Hockey League (KHL).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanamichezo wa Marekani
Rantet Mfululizo

**Rantet Mfululizo** ni dhana ya kisasa inayotumika kueleza mfumo au mchakato wa matukio yanayofuatana kwa mpangilio wa kimaantiki au kimaendeleo. Istilahi hii hutumika katika taaluma mbalimbali kama falsafa, teknolojia, saikolojia na sayansi ya jamii, kwa lengo la kufafanua uhusiano wa sababu na matokeo kati ya vipengele vinavyounda mfumo fulani.

## Asili ya Neno 
Neno “rantet” limetokana na muktadha wa mijadala ya kisomi ya karne ya 20, likimaanisha mlolongo wa hatua au matukio yaliyounganishwa. Katika Kiswahili cha kisasa, limechukuliwa kuelezea mifumo ya kimfumo au mfululizo wa hoja.

## Matumizi ya Kisasa 
Katika teknolojia, rantet mfululizo hutumika kueleza taratibu za algoriti, ambapo hatua moja hufuatia nyingine kwa utaratibu wa kimantiki. Katika falsafa na saikolojia, dhana hii hutumika kueleza jinsi mawazo au tabia hufuata mtiririko maalum.

## Umuhimu 
Dhana ya rantet mfululizo inachangia katika uchambuzi wa mifumo changamano, kurahisisha uelewa wa uhusiano wa mambo, na kujenga misingi ya tafsiri ya kisayansi na kijamii.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani
Farida Parveen

**Farida Parveen** (31 Desemba 1954 – 13 Septemba 2025) alikuwa mwimbaji wa muziki wa asili kutoka Bangladesh. Alijulikana kama “Malkia wa nyimbo za Lalon.” Mwaka 1987 alipokea tuzo ya heshima ya taifa ya Ekushey Padak, na mwaka 1993 alishinda Tuzo ya Taifa ya Filamu ya Bangladesh kama Mwimbaji Bora wa Kike wa Filamu kupitia wimbo katika filamu *Andho Prem*.

## Maisha 
Farida Parveen alizaliwa mjini Natore na akalelewa Kushtia. Baba yake alikuwa mfanyakazi wa afya. Utotoni, alipenda kupiga kinanda cha mikono. Mwaka 1968 alijiunga na Rajshahi Betar kama mwimbaji wa nyimbo za Nazrul. Baada ya masomo, alihitimu kutoka Chuo cha Serikali cha Kushtia chini ya Chuo Kikuu cha Rajshahi.

Mwalimu wake wa kwanza alikuwa Komal Chakrabarti. Baadaye alifundishwa muziki wa jadi na wataalamu kama Ustaad Ibrahim Khan, Ustad Rabindranath Ray, Ustad Osman Goni na Ustad Motaleb Biswas. Pia alijifunza nyimbo za Nazrul kutoka kwa Ustad Mir Muzaffar Ali na Ustad Abdul Qadir. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waimbaji wa Bangladesh
Hermeto Pascoal

**Hermeto Pascoal** (22 Juni 1936 – 13 Septemba 2025) alikuwa mtunzi wa muziki na mpiga ala kutoka Brazil. Alizaliwa Lagoa da Canoa, Alagoas, Brazil. Pascoal alijulikana sana kwenye muziki wa Brazil kwa ubunifu wake katika kupanga ala, uwezo mkubwa wa kubuni muziki papo hapo, na pia kama mtayarishaji wa rekodi. Alishiriki katika kutengeneza albamu nyingi za muziki, ndani ya Brazil na kimataifa.

## Wasifu 
Hermeto Pascoal alizaliwa kaskazini mashariki mwa Brazil, eneo lisilo na umeme. Akiwa na ualbino, hakuweza kufanya kazi shambani, hivyo alijifunza accordion (chombo cha muziki chenye vibonye) na kufanya mazoezi ndani ya nyumba. Akiwa na miaka minane alianza kupiga filimbi, baadaye akawa anapiga muziki pamoja na kaka na baba yake. Mwaka 1950 familia yake ilihamia Recife, ambako alianza kupiga muziki na vikundi vilivyokuwa redioni. Mwaka 1960 alijifunza saxophone na kuunda kikundi cha *Som Quatro*. Kazi yake ilianza mwaka 1964 na wanamuziki maarufu. Alipata umaarufu wa kimataifa baada ya kushiriki kwenye albamu ya Miles Davis, *Live-Evil* (1971). Aliitwa “o Bruxo” kwa kutumia vitu visivyo vya kawaida, kama vyungu, chupa, na sauti za wanyama. Mwaka 2019 alishinda Tuzo ya Grammy ya Amerika ya Kusini kwa albamu yake ya mizizi ya Kihispania.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanamuziki wa Brazil
Angelina Ngalula

**Angelina Ngalula** ni mwanzilishi na mwenyekiti wa Bravo Group Limited, kampuni ya usafirishaji wa malori ya masafa marefu nchini Tanzania. Ngalula pia ni mwanzilishi wa kampuni ya usambazaji wa kilimo ya Agricom Africa na mtu mashuhuri wa umma nchini Tanzania na barani Afrika kwa ujumla. Ndiye mwenyekiti wa mwisho wa East African Business Council (Bazara la Biashara la Afrika Mashariki) ambapo alitetea mawazo ya kikanda kwa ajili ya soko la Afrika Mashariki, akizitaka serikali kukuza Afrika Mashariki kama kivutio kimoja cha uwekezaji.

Miongoni mwa mengine, alihudhuria kongamano la 14 la ngazi ya juu la sekta binafsi ya Umoja wa Afrika mwaka wa 2023 huko Nairobi, Kenya ambapo alitoa wito kwa vyama vyote vya serikali chini ya uongozi wa Umoja wa Afrika kujenga eneo bora la biashara la bara. Ngalula ametangazwa kuwa "malkia mwenye ushawishi mkubwa chini ya kitengo cha uongozi wa biashara" huko Mlimani City, Dar es Salaam mnamo 2023.

## Maoni 
Ngalula ametetea haki za wanawake nchini Tanzania mara kadhaa hivi karibuni. Amekuwa akibainisha kuwa majukumu ya kijinsia ya kitamaduni hayafai kuwazuia wanawake kuanzisha biashara zao na anawahimiza wanawake kuiga mfano wake kuwa mwanamke aliyefanikiwa kibiashara.

Zaidi ya masuala ya haki za wanawake nchini Tanzania, amekuwa akiitaka serikali ya Tanzania kushughulikia ongezeko la ushindani kati ya wafanyabiashara wa nje na wa ndani. Mwezi wa Machi 2025 alihimiza serikali kutekeleza kanuni za "kuzuia wawekezaji wa kigeni kufanya kazi katika sekta zilizotengwa kwa ajili ya wenyeji". Serikali ya Tanzania ilitekeleza kanuni kama hizo miezi michache baadaye.

## Marejeo 
Jamii:wanawake wa Tanzania
Treni za mkoani Salzburg

**Treni za mkoani Salzburg**, Kijerumani: S-Bahn Salzburg ni treni za mkoani zinaendeswa jiji na Jimbo la Salzburg, Austria.

## Mistari 
* S1: Salzburg kituo kikuu - Ostermiething
* S2: Freilassing - Straswalchen
* S3: Bad Reichenhall - Salzburg - Golling-Abtenau - Schwarzach St. Veit - Saalfelden
* S4: Freilassing - Berchtesgaden
* S11: Salzburg kituo kikuu - Trimmelkam

## Kampuni 
Treni za S1 na S11 zinaendeswa na Salzburg AG, S2 na S3 na kampuni ya reli ya Jamhuri ya Austria (OEBB), S4 zinaendeswa na transidevi. 

## Umoja wa usafiri wa umma 
Semehu ndani za jimbo la Salzburg iko sehemu ya umoja wa usafiri wa umma wa Salzburg (SVV), sehemu ya mwisho wa mstari wa S2 huko Austria chini ipo sehemu ya Umoja wa usafiri wa umma wa Austria juu (OOEVV), sehemu ya Ujerumani kutoka Freilassing Hadi Berchtesgaden hamna Umoja wa usafiri wa umma.

## Mirabell 
Imepangaliwa kujenga sehemu mpya ya S-Bahn Salzburg, mistari S1/S11 kutoka Salzburg kituo cha reli kusini (via Mirabell na Daraja la Mozart, lakini hamna majoriti kwenye voti ya wakazi. Imepangaliwa na NGO *Aktionsgemeinschaft Rote Elektrische* pia.

## Kubadilisha kwa usafiri wa masafa marefu 
Kuna huduma za treni za masafa marefu kituoni kikuu cha reli Salzburg, pale, barabarani wa *Lasten* (kaskazini wa kituo kikuu) kuna stopi ya masbasi la masafa marefu pia. Uwanja wa ndege hamna kituo cha treni za mkoani Salzburg, meli ya masafa marefu hamna.

## Viungo vya nje 
* Taarifa kuhusu treni za mkoani Salzburg kwenye tovuti www.salzburg.info
Treni za mlimani Bad Ems

**Treni za mlimani Bad Ems**, Kijerumani *Bergbahn Bad Ems* jina pia ni *Kurwaldbahn* (treni za msitu wa spa) ni treni za mlima huko Bad Ems, Ujerumani.

## Kuhusu 
Treni za mlimani Bad Ems ni treni zinaendeswa otomatiki, bila suka, kutoka kituo chini (karibu na ukingo wa mto Lahn hadi kituo juu, sehemu ya bustani ya spa na hospitalini.

Kuna makabini mbili zinaendeswa juu ya reli. Katikati kuna sehemu ya kivukoni. Hamna wafanyakazi kabini vituoni pia. Tiketi zinauzwa kwenye mashine ya tiketi tu. Kutumia treni za mlimani wa Bad Ems na tiketi za umoja wa usafiri wa umma wa Rhine-Moselle haiwezekani.

Upande nyingine ya mto zamani ilikuwa na treni za mlima nyingine pia, iliitwa *Malbergbahn*, imefungwa kabisa, lakiki kuona kituo chini bado inawezekana.

Sababu watu wengi wanumwa na oksijeni, wanafika pale kufanya spa, treni inaitawa *Röchelexpress* pia.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya treni za mlimani ya Bad Ems
Penzing

**Penzing** ni wilaya moja kwa 23 ya mji mkubwa na mji mkuu wa Austria, Vienna.

Penzing ni wilaya namba 14 ya Vienna. Penzing ipo magharibi wa Vienna. Ina mpaka na wilaya ya 15 (Rudolfsheim-Fünfhaus), na 16 (Ottakring). Penzing ina kituo cha reli inaitawa *Wien Penzing*.

Penzing kuna kituo cha reli ya OEBB, pale kuna huduma za Treni za mkoani Vienna, mstari S50 Kituo cha reli Vienna Magharibi - Neulengbach na S45 (Vienna Huetteldorf - Vienna Heiligenstadt).

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya halmashauri ya mji ya Vienna, wilaya ya Penzing
Mohamed Raza

**Mohamed Raza Hassanali Dharamsi** (anayejulikana zaidi kama **Mohamed Raza**; alizaliwa 18 Julai 1962) ni mfanyabiashara na mwanasiasa wa Zanzibar kutoka CCM aliyewakilisha jimbo la Uzini katika Baraza la Wawakilishi Zanzibar.

## Maisha ya awali na elimu
Raza alizaliwa katika Usultani wa Zanzibar kwa wazazi wenye asili ya Uhindi nchini Tanzania. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Shaaban Robert kuanzia mwaka 1977 hadi 1980.

## Kazi ya kisiasa
Alichaguliwa mwezi Februari 2012 kuwakilisha jimbo la Uzini katika Baraza la Wawakilishi Zanzibar. Aliapishwa kushika wadhifa huo tarehe 28 Machi 2012.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Zanzibar
Davis G. Mwamfupe

**Davis George Mwamfupe** (alizaliwa 27 Septemba 1956) ni Meya wa Dodoma, Makao makuu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Yeye ni mwanachama wa CCM, na profesa katika Chuo Kikuu cha Dodoma. Pia aliwahi kufundisha katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kuanzia mwaka 2005 hadi 2008.

Mwamfupe aliteuliwa kuwa Diwani tarehe 23 Juni, 2017. Tarehe 20 Julai 2017 alichaguliwa rasmi kuwa Meya wa Halmashauri ya Manispaa ya Dodoma.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Francis Ayume

**Francis Joash Ayume** (Wilaya ya Koboko, 18 Agosti, 1940 – 16 Mei, 2004), alikuwa mwanasiasa na mwanasheria wa Uganda. Wakati wa kifo chake alikuwa Mwanasheria Mkuu wa Uganda.

## Maisha ya awali na Elimu
Alizaliwa kwa Misaeli Onale, mwalimu wa shule ya msingi. Ayume alisoma katika *Shule ya Msingi ya Nyangilia* huko Koboko kwa masomo yake ya awali. Alisoma Busoga College Mwiri kwa masomo ya O-Level na A-Level, akihitimu mwaka 1964.

Alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, ambako alisomea sheria, na kuhitimu mwaka 1967. Baadaye alipewa Stashahada ya Utendaji wa Kisheria kutoka Kituo cha Maendeleo ya Sheria mjini Kampala, mji mkuu wa Uganda.

## Kazi
Katika miaka ya 1990, Ayume aliingia kwenye siasa za uchaguzi nchini Uganda na kuchaguliwa kuwa Mbunge akiwakilisha Wilaya ya Koboko. Kuanzia mwaka 1998 hadi 2001, alihudumu kama Spika wa Bunge la Uganda wakati wa Bunge la Sita la Uganda (1996–2001). "Mwaka 2001, aliteuliwa kuwa Mwanasheria Mkuu na aliwakilisha Uganda katika Mahakama ya Kimataifa ya Haki kwenye kesi ambapo Uganda ilishtakiwa kwa kuivamia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kudaiwa kupora rasilimali zake za asili". Tarehe 16 Mei, 2004, siku ya Jumapili, alipatwa na ajali mbaya ya gari huko Nakasongola katika Barabara Kuu ya Kampala - Gulu.

## Kazi Zake
Francis Ayume aliandika kitabu *Taratibu za Jinai na Sheria nchini Uganda*, ambacho kimejumuishwa katika mtaala wa Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Makerere.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Uganda
Kheir Khamis

**Kheir Ali Khamis** (amezaliwa 11 Septemba 1950) ni mwanasiasa wa Tanzania kutoka CCM na Mbunge wa jimbo la Kwamtipura tangu mwaka 2010.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Haroub Shamis

**Haroub Mohamed Shamis** (amezaliwa 5 Machi 1962) ni mwanasiasa wa Tanzania kutoka Chama cha Wananchi (CUF) na Mbunge wa jimbo la Chonga tangu mwaka 2010.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Ignatius Chama

**Ignatius Chama** (amezaliwa 12 Agosti 1957) ni kiongozi wa Kanisa Katoliki wa Zambia ambaye ni Askofu Mkuu wa Jimbo Kuu la Kasama. Aliteuliwa Askofu Mkuu wa Kasama tarehe 12 Januari, 2012 na Papa Benedikto XVI.

## Maisha ya awali na elimu
Chama alizaliwa tarehe 12 Agosti 1957, katika kijiji cha Mutomo - Kawambwa, Wilaya ya Mansa, Zambia, katika Kanisa la Mansa, Zambia. Alihudhuria shule ya msingi na shule ya kati katika eneo lake. Alimalizia shule ya sekondari katika Seminari Ndogo ya Mansa.

Aliendelea na masomo yake ya kidini katika Seminari Kuu ya Mt. Augustine huko Mpika, Zambia, ambapo alisoma falsafa. Baadaye alihamia Seminari Kuu ya Taifa ya Mt. Dominic huko Lusaka, ambapo alisoma theolojia. Alikamilisha masomo ya usimamizi wa biashara katika *Nyengezi Social Training Institute* (leo ni Chuo Kikuu cha Mt. Augustino cha Tanzania huko Mwanza, Tanzania.

## Marejeo 
Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu wa Zambia
Isaya Mwita Charles

**Isaya Mwita Charles** (alizaliwa Wilaya ya Tarime, Mkoa wa Mara, 28 Februari 1974) ni raia wa Tanzania na mwanasiasa aliyewahi kuhudumu kama Meya wa Dar es Salaam kuanzia mwaka 2016 hadi 2020. 

## Maisha ya awali na elimu
Isaya Mwita Charles alizaliwa katika sehemu ya Muso ya zamani.

Alipata Cheti cha Elimu ya Sekondari (CSE) kutoka Shule ya Sekondari Tarime mwaka 1997. Baadaye alihitimu kutoka Shule ya Sekondari ya Al Haramain (Julai 2005–Mei 2007), ambapo alipata Cheti cha Elimu ya Sekondari ya Juu (ACSE). Kutoka Oktoba 2008 hadi Juni 2011, alipata shahada ya kwanza katika uchumi kutoka Chuo cha Mwalimu Nyerere Memorial Academy.

Kabla ya kuingia katika siasa, alifanya kazi kama mchumi katika Halmashauri ya Manispaa ya Temeke na kusimamia biashara ya uchapishaji katika Kariakoo.

## Kazi ya kisiasa
Isaya Mwita Charles aliibuka kwa mara ya kwanza kuwa Diwani wa kata ya Vijibweni ya Dar es Salaam mwaka 2015 akiwakilisha chama cha CHADEMA. Tarehe 22 Machi, 2016, alichaguliwa kuwa Meya wa Halmashauri ya Jiji la Dar es Salaam. Wakati wa utawala wake kama meya, alibaini vipaumbele vyake vikuu kuwa kupunguza msongamano wa magari na upanuzi wa mfumo wa Bus Rapid Transit (BRT).

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Othman Masoud Sharif

**Othman Masoud Othman Sharif** ni wakili na mwanasiasa wa Tanzania anayehudumu kama Makamu wa Kwanza wa Rais wa Zanzibar. Pia ni mwanachama wa chama cha ACT Wazalendo.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:wanasiasa wa Zanzibar