open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chati (ndege)

**Chati** ni ndege wa jenasi mbalimbali katika familia Muscicapidae. Siku hizi wataalamu wengi wanaainisha spishi za *Thamnolaea* katika *Myrmecocichla*. 

Chati hawana rangi kali isipokuwa spishi za *Thamnolaea* ambao wana tumbo jekundu. Wengine ni weusi, wengine wana rangi ya kijivu au kahawia. 

Spishi hizi zinatokea Afrika na kadhaa zinatokea Asia ya Magharibi mpaka Uhindi. Kwa kawaida huonekana juu ya miamba, majabali na vilima vya mawe. 

Hula wadudu, matunda madogo, mafuta ya wanyama na takataka za kulika za nyumba. 

Hulijenga tago lao kwa vitu vyororo kama sufu, manyoya na nyuzinyuzi juu ya uoto mfupi au kati ya mawe. Jike hutaga mayai 3-5.

## Spishi za Afrika 
* *Emarginata schlegelii*, Chati wa Karuu (Karoo Chat)
* *Emarginata sinuata*, Chati Mabawa-mundu (Sickle-winged Chat)
* *Emarginata tractrac*, Chati Mweupe (Tractrac Chat)
* *Myrmecocichla aethiops*, Chati Makwapa-meupe ((Northern) Anteater Chat)
* *Myrmecocichla arnotti*, Chati wa Arnott (Arnott's Chat)
* *Myrmecocichla collaris*, Chati wa Ruaha (Ruaha Chat)
* *Myrmecocichla formicivora*, Chati Kusi (Southern Anteater au Ant-eating Chat)
* *Myrmecocichla melaena*, Chati wa Rüppell (Rüppell's Black Chat)
* *Myrmecocichla nigra*, Chati Mabega-meupe (Sooty Chat)
* *Myrmecocichla tholloni*, Chati wa Kongo (Congo Moor Chat)
* *Pinarochroa sordida*, Chati-milima (Moorland Chat)
* *Pinarornis plumosus*, Chati-majabali  (Boulder Chat)
* *Thamnolaea cinnamomeiventris* Chati Chamawe (Mocking Cliff Chat)
* *Thamnolaea coronata*, Chati Utosi-mweupe (White-crowned Cliff Chat) – pengine inaainishwa pamoja na *T. cinnamomeiventris*

## Picha 

Cercomela schlegelii.jpg|Chati wa Karuu
Emarginata sinuata 64725841, crop.jpg|Chati mabawa-mundu
Emarginata tractrac (nieuwe snede).jpg|Chati mweupe
Northern Anteater Chat - Kenya S4E5989 (18786233283).jpg|Chati makwapa-meupe
Arnot's Chat (Myrmecocichla arnotti), Hwange National Park, Zimbabwe.jpg|Chati wa Arnott
Southern Anteater-Chat.jpg|Chati kusi
Myrmecocichla melaena, crop.jpg|Chati wa Rüppell
Myrmecocichla tholloni, Tembe, Birding Weto, a.jpg|Chati wa Kongo
Cercomela sordida mtkenya 3.jpg|Chati-milima
Boulder chat, Pinarornis plumosus, at Lake Chivero, Harare, Zimbabwe. (21730116069).jpg|Chati-majabali
Thamnolaea cinnamomeiventris 2010 10 07 11622.jpg|Chati chamawe
Myrmecocichla semirufa -Ethiopia-8.jpg|Chati 

Jamii:Shore na jamaa
Laterani

thumb|200px|Uso wa basilika ya Laterani
**Laterano** (kwa Kilatini Lateranus) ni mtaa wa Roma maarufu hasa kwa sababu kulikuwa na ikulu mojawapo la Kaisari Konstantino Mkuu.

Baada ya yeye kuruhusu Ukristo katika Dola la Roma (Hati ya Milano, 313) ikulu liligeuzwa kuwa kanisa ambalo liliwekwa wakfu na Papa Melkiades (314), na mpaka leo linaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama kanisa kuu la jimbo la Roma na la ulimwengu mzima.

Tofauti na wanavyodhani wengi, ukulu wa Papa ni katika kanisa hilo, si katika Basilika la Mt. Petro huko Vatikano.

Jina rasmi ni kanisa la Kristo Mkombozi, lakini watu wanaliita kwa kawaida kanisa la Mt. Yohane (Mbatizaji) kwa kuwa nyuma yake ipo batizio kuu, tena juu ya ukuta wake wa mbele kandokando ya sanamu ya marumaru ya Yesu, zipo zile za Yohane Mbatizaji na Mtume Yohane.

Ndani, juu ya altare kuu yanatunzwa mafuvu ya vichwa vya Mtume Petro na Mtume Paulo.

Ndani ya kanisa hilo mara tano ulifanyika mtaguso ambao kila mmoja unahesabiwa na Kanisa Katoliki kuwa Mtaguso Mkuu.

Mpaka uhamisho wa Avignon (karne ya 14) mapapa waliishi karibu na kanisa hilo, na mpaka leo seminari kuu ya jimbo (pamoja na chuo kikuu cha Kipapa cha Laterano) iko nyuma yake.

Eneo lote ni nje ya mamlaka ya nchi ya Italia na linahesabiwa kuwa sehemu ya nchi huru ya Vatikano.

Jamii:Roma
Baruj Benacerraf

left|80px

**Baruj Benacerraf** (amezaliwa 29 Oktoba 1920) ni daktari kutoka nchi ya Venezuela. Alihamia Marekani 1940, na kupata uraia wa hapo 1943. Hasa alichunguza mfumo wa jeni. Mwaka wa 1980, pamoja na Jean Dausset na George Snell alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**. Kaka yake ni mwanafalsafa Paul Benacerraf.

Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasayansi wa Venezuela
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Jean Dausset

left|80px

 thumbnail|right|200px|Jean Dausset
**Jean Dausset** (amezaliwa 19 Oktoba 1916) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza mfumo wa jeni. Mwaka wa 1980, pamoja na Baruj Benacerraf na George Snell alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1916
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
George Snell

**George Davis Snell** (19 Desemba 1903 &ndash; 6 Juni 1996) alikuwa mwanajenetiki kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mfumo wa jeni. Mwaka wa 1980, pamoja na Baruj Benacerraf na Jean Dausset alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.
Roger Sperry

left|80px

**Roger Wolcott Sperry** (20 Agosti 1913 – 17 Aprili 1994) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mbinu za upasuaji wa ubongo. Mwaka wa 1981, pamoja na David Hubel na Torsten Wiesel alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1913
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
David Hubel

left|80px

**David Hunter Hubel** (amezaliwa 27 Februari 1926) alikuwa daktari kutoka nchi ya Kanada. Baadaye alihamia na kufanya kazi nchini Marekani. Hasa alichunguza jinsi habari za macho zinazofikishwa ubongoni. Mwaka wa 1981, pamoja na Roger Sperry na Torsten Wiesel alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

David Hubel alishiriki katika ugunduzi muhimu pamoja na mwenzake Torsten Wiesel, ambao ulileta mchango mkubwa kwa uelewa wetu wa jinsi ubongo unavyoprocess na kuelewa taarifa kutoka kwenye macho. Walianza kufanya kazi pamoja katika miaka ya 1950 na 1960, na matokeo ya utafiti wao ulileta mabadiliko chanya katika fahamu mfumo wa visual perception.

David Hubel aliendelea kufundisha na kufanya utafiti hadi kustaafu na alikuwa na ugonwa mkubwa katika mwiliwake wa neuroscience. Alifariki dunia mnamo 2013 akiwa na umri wa miaka 87. Mchango wake kwa uelewa wa jinsi ubongo unavyofanya kazi bado unatambuliwa na kuendelea kuwa msingi wa utafiti wa nevrologia na neuroscience.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasayansi wa Kanada
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Jamii:Waliofariki 2013
Torsten Wiesel

left|80px
thumb|Torsten Wiesel
**Torsten Nils Wiesel** (amezaliwa 3 Juni 1924) alikuwa daktari kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza jinsi habari za macho zinazofikishwa ubongoni. Mwaka wa 1981, pamoja na Roger Sperry na David Hubel alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1924
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Sune Bergström

thumb|right|Sune Bergström
left|80px

**Sune Bergström** (10 Januari 1916 – 15 Agosti 2004) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza tezi kibofu. Mwaka wa 1982, pamoja na Bengt Samuelsson na John Vane alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1916
Jamii:Waliofariki 2004
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
In My Own Words

**In My Own Words** ni albamu ya kwanza ya mwimbaji-mtunzi wa R&B Ne-Yo. Albamu ilitoka mnamo tar. 28 Februari 2006. Nyimbo nne zilipata kutolewa katika albamu hii, "Stay", "So Sick", "When You're Mad", na "Sexy Love".

Wimbo wa kwanza kutolewa ulikuwa, "Stay", lakini hakumpa mafanikio makubwa na kuufanya kuwa wimbo pekee wa Ne-Yo, ambao haukupata kufikia chati za Billboard Hot 100 bora. Albamu ilipata kushika nafasi ya kwanza katika Billboard 200 kwa kuuza nakala zipatazo 301,000 katika wiki ya kwanza.

Badala ya hapo, kunako mwezi Agosti 2006, Ne-Yo akaanza kufanya matamasha na kuzunguka katika miji ya mbalimbali huku akiwa na baadhi ya wasanii wenzake kama vile Chris Brown na Dem Franchize Boyz. Baadaye albamu ikafikia kiwango cha platinam 1 kwa kuuza nakala mil. 1.6 kwa Marekani, na kopi milioni 2 kwa mauzo ya dunia nzima.

## Maelezo
Ne-Yo ndiyo alioandika nyimbo za albamu nzima. Watayarishaji wa Kinorwei (Stargate) wametayarisha wimbo wa, "So Sick", na pia wamechangia mawili-matatu katika wimbo wa "Sexy Love", "Let Go", na "Time" kwa ajili ya LP ya kwanza.

Watayarishaji wengine katika albamu hii ni kama vile Ron "Neff-U" Feemstar, Brain "B-Nasty" Reed, na Jai "King" Titus of Drama Family Entertainment, ambaye ametayarisha wimbo wa kwanza, "Stay", na "Sign Me Up". "Let Me Get This Right" ni kazi nyingine ya wana Drama Family Entertainment.

## Orodha ya nyimbo zilizopo
## Chati
## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Albamu za kwanza
Jamii:Albamu za 2006
Jamii:Albamu za Ne-Yo
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Stargate
Allah

[thumb|right|240px|Herufi za Kiarabu zinazounda neno "Allah": 1. [Aleph#Arabic|alif2. hamzat waṣl (همزة وصل)3. lām4. lām5. shadda (شدة)6. dagger alif (ألف خنجرية)7. hāʾ]]
**Allah** ni neno la Kiarabu (الله, *Allāh*, kutokana na *al ilāh*, kwa Kiingereza "the God") linalorejea Mungu pekee, muumba wa mbingu, dunia na vyote vilivyomo. 

Hasa linatumika katika dini ya Uislamu, lakini pia Wayahudi wanaoongea Kiarabu na Wakristo Waarabu na wa nchi nyingine (kama vile Malaysia) wanamwita Mungu "Allah" tangu kabla ya Mtume Muhammad. 

Hata dini za Bahai na Kalasinga zinamuita Mungu hivyo.

## Tanbihi
Jamii:Mungu
Jamii:Uislamu
Paul Newman

**Paul Newman** (26 Januari 1925 - 26 Septemba 2008) alikuwa mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani. Newman alizaliwa mjini Shaker Heights, Ohio, Marekani. Alifahamika sana kwa kucheza katika filamu ya Butch Cassidy and the Sundance Kid, ilichezwa mnamo mwaka wa 1969. Humo alicheza kama Butch Cassidy. Newman alipata kumwoa mwigizaji filamu mwenzake Bi. Joanne Woodward.

## Viungo vya nje 
* Newman/Haas Racing
* Newman's Own
* The Hole in the Wall Gang Camp
* Is Paul Newman ready for his swan song? 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Bengt Samuelsson

left|80px

**Bengt Ingemar Samuelsson** (21 Mei 1934 - 7 Julai 2024) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswidi. 

Hasa anajulikana kwa kuchunguza tezi kibofu. Mwaka wa 1982, pamoja na Sune Bergström na John Vane alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 2024
Jamii:Wanakemia wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Rhythm na blues

**Rhythm na blues** (kutoka Kiing. **R&B** au **RnB**) ni aina ya muziki uliomaarufu, ambao umejumlisha muziki wa jazz, gospo, na athari nzima za muziki wa blues. Kwa mara ya kwanza, muziki huu ulikuwa ukiimbwa na wasanii Waamerika Weusi. Lakini baadaye ulipendwa na watu wengi na kufikia hata kutumika na makundi na tamaduni za watu mbalimbali duniani.Lakini pia muziki huu ni muziki unaoonekana kuwa mgumu sana kwa wasanii wengi sana maana ukiangalia wengi wanachanganya na Zuku hivyo kupoteza uhalisia wake
## Tazama pia 
* Blues
* Muziki wa Gospo
* Muziki wa Soul
* Funk
* Disco
* Hip hop soul
* Muziki wa hip hop
## Marejeo 
Jamii:Muziki wa R&B
Jamii:Aina za muziki
Jamii:Muziki wa Jazz
Jamii:Muziki wa Blues
Jamii:Muziki wa Pop
Jamii:Muziki wa Soul
John Vane

left|80px

**John Robert Vane** (29 Machi 1927 – 19 Novemba 2004) alikuwa mtaalamu wa madawa kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kuchunguza athari za aspirini kwa tezi kibofu. Mwaka wa 1982, pamoja na Sune Bergström na Bengt Samuelsson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1927
Jamii:Waliofariki 2004
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Kanisa kuu la Roma

. Juu ya paa, pamoja na sanamu ya Yesu Mkombozi na wengine, zipo 12 za Mitume wa Yesu.]]
**Kanisa kuu la Roma** ni jengo la ibada lililopo tangu karne ya 4 hadi leo katika mtaa wa Laterani mjini Roma.

Ni kwamba, kama majimbo yote ya Kanisa Katoliki, jimbo la Roma, ambalo askofu wake ni mkuu wa maaskofu wote, lina jengo moja la ibada linaloheshimiwa kama ishara ya umoja wa waamini wake.

Likiwa kanisa kuu la Papa, papo hapo ni kanisa kuu la dunia nzima kwa Wakristo wenye ushirika kamili naye.

Kanisa hilo lilijengwa na kaisari Konstantino Mkuu kwa ajili ya maaskofu wa Roma likawekwa wakfu mwaka 314 kwa heshima ya Kristo Mkombozi, lakini linajulikana zaidi kwa jina la Mt. Yohane (Mbatizaji), msimamizi wa Roma.

Sikukuu ya kutabaruku kanisa hilo inaadhimishwa na Wakatoliki wa Kilatini kila mwaka tarehe 9 Novemba kama ishara ya upendo na umoja na Papa .

## Mitaguso mikuu
Katika kanisa hilo mara tano ulifanyika mtaguso mkuu:

wa 9. Mtaguso wa kwanza wa Laterano (1123)

wa 10. Mtaguso wa pili wa Laterano (1139)

wa 11. Mtaguso wa tatu wa Laterano (1179)

wa 12. Mtaguso wa nne wa Laterano (1215)

wa 18. Mtaguso wa tano wa Laterano (1512-1517).

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 395-396
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 349-351

Jamii:Makanisa nchini Italia
Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Roma
Jamii:Papa
Amani

**Amani** ni hali ya raha na salama bila ugomvi; ni kinyume cha fujo au vita.

Mara nyingi hali za amani ya nje na amani ya ndani hutofautishwa.

## Amani ya nje au amani ya kisiasa na kijamii 
Amani ya kisiasa ni hasa kutokuwa na vita na mapigano kati ya nchi mbalimbali au kati ya vikundi ndani ya jamii. Kama kuna mgongano kutokana na tofauti ya upendeleo juu ya jambo fulani amani inatunzwa kama pande zote zinafuata sheria au kanuni za jamii bila kutumia mabavu. 

Mara nyingi maana kuu ya "amani" ni hali ya kutokuwa vita kati ya nchi kwa sababu vita huleta uharibifu mkubwa kushinda aina nyingine za ugomvi.

Amani inaweza kutaja pia tendo la kumaliza vita kwa njia ya mapatano kati ya washiriki wa vita au pia kati ya washindi na washindwa wakikubali kumaliza uadui. (linganisha Amani ya Westfalia).

Tangu vita kuu za dunia kulikuwa na majaribio mengi kuhakikisha amani kwa njia ya mapatano kati ya nchi zote za dunia. Shirikisho la Mataifa lilianzishwa mwaka 1919 likashindwa kuzuia vita kuu ya pili ya dunia ikafuatwa na Umoja wa Mataifa ulio na shabaha ya kupunguza na kuzuia vita kwa njia ya ushirikiano.

Tunatakiwa kulinda amani ili kusonga mbele hata kiuchumi.

## Amani ya ndani au amani ya kiroho 
Tangu kale watu waliona ya kwamba amani ya nje inaenda sambamba na amani ndani ya kila mtu. Penye hasira nyingi moyoni mwa watu ni vigumu kutunza amani ya nje.

Kwa sababu hiyo amani imekuwa jambo muhimu katika dini na falsafa. 

Dini mbalimbali zina ujumbe kuhusu amani:
* ndani ya roho wa mtu mwenyewe
* kati ya Mungu na mwanadamu
* kati ya watu

Jamii:Siasa
Jamii:Dini
Jamii:Saikolojia
Jamii:Elimu jamii
William Wordsworth

thumb|William Wordsworth

**William Wordsworth** (7 Aprili 1770 – 23 Aprili 1850) alikuwa mwandishi na mshairi muhimu wa karne ya 19 nchini Uingereza. Maandiko yake yahesabiwa kati ya fasihi ya kiromantiki na amesifiwa hasa kwa shairi ya "The Prelude" *(= Utangulizi)*.

## Maisha yake 
Alizaliwa kama mtoto wa mwanasheria akasoma kwenye chuo kikuu cha Cambridge. Alipokuwa mwanafunzi alipenda habari za mapinduzi ya Ufaransa akatembelea nchi hii mwaka 1890. Baadaye alichukia siasa ya mapinduzi Wafaransa walipovamia Uswisi mwaka 1798 akaendelea kusimama upande wa watetezi wa utaratibu wa kale.

Tangu 1793 alianza kutoa shairi zake zilizopendwa na wasomaji.

1805 alimwoa Mary Hutchinson akazaa naye watoto 5.

Akaendelea kuwa maarufu na mwaka 1843 akapokea cheo cha mshairi rasmi wa mfalme.

## Maandiko muhimu 
* *Lyrical Ballads, with a Few Other Poems* (1798) 
* *Lyrical Ballads, with Other Poems* (1800)
* *Poems, in Two Volumes* (1807)
* *The Excursion* (1814)
* *Ecclesiastical Sketches* (1822)
* *The Prelude* (1850, posthumous)

## Marejeo ya Nje 
* 
* 

### Viungo vingine 
* Short biographical sketch by Glenn Everett
* Worsworth's links with Claines, Worcester
* Wordsworth and the Lake District
* Wordsworth's Grave
* A Wordsworth FAQ by Thomas C. Gannon
* Biography and Works
* Wordsworth and the Lake District 
* The Wordsworth Trust
* Romantic Circles -- Excellent Editions & Articles on Wordsworth and other Authors of the Romantic period

### Maandiko ya Wordsworth mtandaoni 
* en:wikisource 
* Bartleby.com's complete poetical works by Wordsworth
* Selected Poems by W.Wordsworth
* Biography and Works
* 
* Poetry Archive: 166 poems of William Wordsworth
* To Toussaint Louverture - poem by William Wordsworth 
* Extensive Information on Wordsworth's Poem, * Lines Written a Few Miles above Tintern Abbey* 

Wordsworth, William
Vergilio

thumbnail|Vergilio
**Publius Vergilius Maro** (jina limefupishwa pia kama **Virgil** au **Vergil**), (15 Oktoba 70 KK - 21 Septemba 19 KK) alikuwa mwandishi na mshairi mashuhuri wa Roma ya Kale. Aliandika kwa lugha ya Kilatini.

Vergilio alizaliwa Italia ya Kaskazini akasoma mjini Roma alipoanza kutunga shairi zake za kwanza akaendelea kuishi Italia ya Kusini karibu na Napoli.

Wakati wa maisha yake ulikuwa kipindi cha utawala wa Julius Caesar, vita ya wenyewe kwa wenyewe baada ya Caesar na mwanzo wa utawala wa Augusto.
 
Mashairi ya Vergilio yanahusu maisha ya kila siku pamoja habari za kihistoria hasa masimulizi juu ya mashujaa wa kale. 

Jamii:Waandishi wa Roma ya Kale
Kitenzi

**Kitenzi** ni istilahi ya sarufi kwa maneno yanayotaja matendo kama vile kufanya, kwenda, kulala, kupiga, kuishi na kadhalika.

Lugha nyingi zinatumia vitenzi ingawa kuna pia lugha zisizoweka tofauti kati ya vitenzi na majina.

## Maumbo ya kitenzi
Kwa Kiswahili kila kitenzi kina shina lake linalobeba maana yake. Mfano: ku-fanya ambamo "fanya" ni shina; kiambishi awali "ku-" ni alama ya aina ya neno yaani kitenzi chenyewe. 

Ndani ya shina kuna tofauti kati ya mzizi wa neno "fany" na kiambishi tamati ambacho ni silabi "a".

Mzizi wa kitenzi wenyewe haubadiliki wakati wowote kitenzi kinaponyambuliwa katika kauli yoyote iwayo. 

Vitenzi kwa Kiswahili hupokea viambishi mbalimbali vinavyoeleza kwa undani zaidi maana ya matumizi ya neno. Viambishi awali ni silabi zilizopo mbele ya mzizi na viambishi tamati ni silabi zilivyopo baada ya mzizi wa kitenzi.

Viambishi awali vinaweza kutaja:
* nafsi ya mtenda - ni nani au nani anayetenda na hivi ni silabi **ni** /**u** / **a** upande wa umoja na **tu** / **m** / **wa** upande wa uwingi mtawalia katika hali yakinishi na "si"/ "hu"/"ha" kuwa vikanushi vya viambishi vya nafsi za mtenda- umoja na "hatu"/"ham"/"hawa" kuwa vikanushi vya viambishi vya nafsi za mtenda-wingi .
* njeo au wakati - kama tendo linatokea sasa au lilitokea wakati uliopita au litatokea wakati ujao ; mifano ni silabi za **a** pamoja na **na** kwa wakati wa sasa, **li** kwa wakati uliopita na **ta** kwa wakati ujao katika hali yakinishi.

Viambishi tamati vinaweza kupanua au kubadilisha maana ya msingi ya mzizi wa neno. Mifano ni kimbi-a, kimbi-lia, kimbili-ana, kimbi-za, kimbi-zana, kimbi-liwa.

Kwa jumla kitenzi cha Kiswahili kinaweza kuwa na sehemu saba, yaani shina na hadi viambishi sita mbele au nyuma ya shina la neno. Jedwali linalofuata linaonyesha mifano kadhaa. Umbo fupi zaidi ya kitenzi ni amri kama "piga".

## Je hicho ni kitenzi
*Kitenzi kikuu (**T**)
*Kitenzi kikuu kisaidizi (**TS**)
*Kitenzi kishirikishi (**T**)

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Nomino
*Vivumishi
*Viwakilishi

## Marejeo
* Vitenzi kwenye "Paneli la Kiswahili" 

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Hagia Sophia

thumb|200px|Hagia Sophia mjini Istanbul
thumb|200px|Hagia Sophia kwa ndani
thumb|200px|Mozaiki ya Yesu katika ukuta wa Hagia Sophia
**Hagia Sophia** ni jina la Kigiriki (**Ἅγια Σοφία**, yaani "Hekima takatifu"; kwa Kituruki Ayasofya) la kanisa kubwa mjini Istanbul - Konstantinopoli lililobadilishwa kuwa msikiti tangu mwaka 1453 isipokuwa lilipofanywa makumbusho miaka 1934-2020. 

## Historia
Ujenzi wa kanisa hilo ulianza mwaka 532 kwa amri ya Kaisari Justiniani I mtawala wa Roma ya Mashariki au Ufalme wa Byzanti. Alitaka kuwa na kanisa kubwa kuliko yote duniani akafaulu kwa sababu Hagia Sofia ilikuwa ukumbi mkubwa duniani hadi mwaka 1520. Jengo lilikamilishwa baada ya miaka mitano na Justiniani alipoingia mara ya kwanza aliita, "Suleimani, nimekushinda", akimfikiria mfalme Suleimani wa Israeli ya Kale aliyejenga hekalu la Yerusalemu.

Mwaka 1453 Waturuki Waislamu waliteka mji wa Konstantinopoli na kuufanya mji mkuu wa Dola la Osmani. Hapo Hagia Sofia likabadilishwa kuwa msikiti na Waturuki wakatamka jina la kigiriki kama "Ayasofya". Jengo la kanisa likaongezewa minara minne ya mtindo wa Kiislamu.

Baada ya anguko la Waosmani katika vita kuu ya kwanza ya dunia kiongozi wa taifa Kemal Atatürk akaamuru jengo liwe makumbusho, lakini tarehe 24 Julai 2020 limeanza kutumika tena kama msikiti.

## Viungo vya Nje 
Jamii:Makanisa nchini Uturuki
Jamii:Msikiti
Jamii:Makumbusho ya Uturuki
Jamii:Urithi wa Dunia
Jamii:Istanbul
Sezen Aksu

**Sezen Aksu** (amezaliwa kama **Fatma Sezen Yıldırım**; Denizli, 13 Julai 1954) ni mwimbaji wa muziki wa pop, mtunzi wa nyimbo na mtayarishaji wa rekodi za muziki kutoka nchi Uturuki. Ni maarufu sana nchini humo na nje ya nchi ya Uturuki. Aksu amepata kuuza nakala za albamu zake zaidi ya milioni 40. Aksu pia humwita **"Malkia wa Pop wa Uturuki"**.

Aksu pia huwa anatoa msaada kwa wasanii wengine wa muziki kwa kutunga nyimbo pamoja na kisha kuziimba pamoja nao. Alishawahi kufanya kazi na mwimbaji mwingine wa Kituruki Bw. Tarkan.

## Viungo vya nje
* 
* Can Dündar - Hey gidi günler! 
* The Official Sezen Aksu Web Site
* The *Sezenciler* Fansite 
* sezen.onlinecosmos.com 

Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Uturuki
Waborana

**Waborana Oromo** (ambao pia huitwa **Boran**) ni kabila lipatikanalo Kusini mwa Ethiopia, Oromia na Kaskazini mwa Kenya ambao wanajulikana kuwa wafugaji.
Wao ni kundi dogo la Waoromo.
Wanawakilisha nusu ya makundi mawili ya Waoromo asili, nusu nyingine ikiwa Wabarentu. Takribani watu milioni 7 wanajitambulisha kama jamii ya Waborana.

## Wasifu
Waoromo wa Kaskazini mwa Kenya waliingia eneo hilo mara ya kwanza kutoka Kusini mwa Ethiopia wakati wa uhamiaji mkubwa wa Karne ya 10.
Walitawanyika kuwa ''Waborana wafuga ng'ombe* na *wafuga ngamia*, Wagabra na Wasakuye.

## Lugha
Waborana huzungumza Kiborana (au *afaani Boraana*), ambayo ni mojawapo ya Lugha za Kikushi ambayo pia ni mojawapo ya makundi makubwa ya Lugha za Kiafrika-Kiasia.

## Kalenda ya Kiborana
Inaaminika kuwa Waborana wana Kalenda yao waliyoitunga karibu miaka ya 300 KK. Kalenda yao hutegemea matukio ya anga ya mwezi pamoja na *Nyota Saba*.

Miezi ya Kiborana (Mizunguko ya miezi na nyota) ni:
*Bittottessa (iangulum), 
*Camsa (Pleiades),
*Bufa (Aldebarran), 
*Waxabajjii (Belletrix),
*Obora Gudda (Orion-Saiph ikiwa kati),
*Obora Dikka (Sirius), 
*Birra (Mwezi mzima),
*Cikawa (gibbous moon), 
*Sadasaa (Nusu-mwezi),
*Abrasa (Kipande kikubwa cha mwezi), 
*Ammaji (Kipande cha wastani), na 
*Gurrandala (Kipande kidogo).

## Matabaka madogo
Waoromo wanajumuisha makundi mawili muhimu, ambayo hugawanyika katika koo nyingi za kifamilia.
Kutoka Magharibi kuelekea Mashariki na Kaskazini kuelekea Kusini, matabaka hayo ni:
* Macha Oromo waishio katikati ya mito ya Didessa na Omo, na kusini kuelekea Gibe;
* Tulama Oromo, waishio Oromia, karibu na Addis Ababa;
* Guji Oromo, kundi la Kusini la Waoromo, wanaoishi karibu na Garri na Borana Oromo
* Borana Oromo, waishio katika eneo la Borena Zone, ambayo inajumuisha Moyale. Wanaishi pia nchini Kenya na sehemu za Somalia.
* Gabra Oromo ambao wanaishi Kaskazini mwa Kenya katika mpaka wa Moyale eneo la Garri, (Gharri), ambao wanaishi Kaskazini Mashariki mwa Kenya na sehemu za Somalia

Kuna vikundi vingine vingi pia.

## Tanbihi
## Kusoma zaidi
* Asmerom Legesse,  *Gada*
* Beckingham and G.W.B. Huntingford, *Some records of Ethiopia* Hakluyt Society, 1954
* Bassi Marco, *Decisions in the Shade. Political and juridical processes among the Oromo-Borana* Red Sea Press, 2005
* Clifford H F Plowman CMG OBE, *Notes On The Gedamoch Ceremonies Among The Boran* ,  *(Journal of the Royal African Society, Vol. 18, No. 70 (Jan., 1919), pp.&nbsp;114–121 )''
* .

## Viungo vya nje
* Ethnologue

Jamii:Makabila ya Kenya
Jamii:Makabila ya Ethiopia
Milima ya Lebanoni

kwenye milima ya Lebanoni.]]
[left|thumb|200px|[Mwerezi kutoka milima ya Lebanoni ni nembo ya kitaifa ya nchi ya Lebanoni.]]
**Milima ya Lebanoni** ni safu ya milima katika nchi ya Lebanoni inayoanza katika Syria. Inaelekea sambamba na pwani ya Mediteranea na milima ya Lebanoni ndogo. Mwelekeo wa safu ni kutoka kaskazini kwenda kusini kwa urefu wa kilomita 240. Kati yake, kilomita 160 ziko ndani ya Lebanoni na kilomita 80 ndani ya Syria.

Upande wa magharibi kuna tambarare nyembamba kando ya pwani ya bahari na upande wa mashariki ni bonde la Beka'a na ng'ambo yake ni safu ya Lebanoni ndogo. 

Sehemu ya juu ni mlima Qurnat as Sawda' wenye kimo cha mita 3,088 juu ya UB. Kuanzia mwezi Novemba hadi Aprili milima ya juu hufunikwa na theluji iliyosababisha milima kuitwa "leban" yaani nyeupe. 

Zamani palikuwa na misitu minene lakini miti imekatwa tangu nyakati za kale na leo hii ni miti michache iliyobaki. Taarifa nyingi za Biblia zinataja miti ya Lebanoni iliyotumiwa kwa ajili ya ujenzi wa nyumba, hekalu la Yerusalemu na pia kwa meli (kwa mfano Kitabu cha kwanza cha Wafalme 5:20 au Ezekieli 27:5). Mti maarufu zaidi wa Lebanoni ni mwerezi.

Milima ilikuwa kimbilio la vikundi vingi vilivyoteswa penginepo, kwa mfano Wakristo Wamaroni, Waislamu Washia na Wadruzi.

Jamii:milima ya Asia
Jamii:milima ya Lebanoni
Jamii:milima ya Syria
Jamii:Milima ya Biblia
Adana

thumb|Mko wa Adana
**Adana** (kwa Kigiriki: **Άδανα**) ni mji wa Uturuki. Huu ndio mji mkuu wa Mkoa wa Adana.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 1,130,710 waishio huko, na kuufanya kuwa mmoja kati ya miji mitano mikubwa katika nchi ya Uturuki (baada ya Istanbul, Ankara, İzmir na Bursa). Mwaka wa 2006 mji wa Adana umekadiriwa kufikia iadadi ya wakazi wapatao 1,271,894. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Adana Trade and Industry Chamber 
* Many pictures of this city with sub-gallery for the fine Ulu Camii
* History of Adana

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Adana
Adıyaman

thumb|Mji wa Adıyaman
thumb|right|300px|Eneo la Adıyaman katika Uturuki.
**Adıyaman** (kwa Kizazaki: **Semsur**) (**Perre** ya kale au **Pordonnium**) ni mji uliopo kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki, na pia ni mji mkuu wa Mkoa wa Adıyaman. 

Ni mmoja kati ya miji inayokua haraka zaidi katika nchi ya Uturuki. Idadi ya wakazi wa huko inaanzia 100,045 (1990) hadi 178,538 (2000) (kwa mujibu wa sensa zao).

## Jina 
Mwanzoni mji ulikuwa na jina la Kiarabu 'Hisnimansur' likiwa kama jina rasmi la mji hadi kufikia mwaka 1926, lakini jina hilo likawa gumu kwa watu wa Uturuki kulitamka, na badala yake wakawa wanalifupisha na kuliita 'adi yaman' likiwa na maana ya 'jina gumu' au '(eneo) la jina gumu katika Uturuki. Mnamo 1926, jina hilo likawa ndilo jina kamili la mji huu.

## Marejeo 
* Richard Talbert, Barrington Atlas of the Greek and Roman World, (ISBN 0-691-03169-X), p.&nbsp;67.

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Roma ya Kale
Afyonkarahisar

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Afyonkarahisar 

**Afyonkarahisar** (kifupi: **Afyon**) ni mji uliopo magharibi mwa nchi ya Uturuki, na ni mji mkuu wa Mkoa wa Afyonkarahisar. Afyon ni mji uliopo milimani kutoka nchi kavu kuelekea katika pwani ya Aegean, takriban km 250 (mi 155) kutoka kusini-magharibi mwa mji wa Ankara hadi kuelekea Mto Akar. Kuna mita 1,034 za maporomoko. 

Idadi ya wakazi imefikia 128,516 kwa mujibu wa sensa ya mwaka wa 2000. 

Kukiwa na hali ya hewa ya baridi sana, barabara zote huenea barafu.

## Jina 
Jina ni la Kituruki kwa ajili ya ngome nyeusi iliyopo katikati ya mji wa kale. Zamani iliitwa Afyon pekee kutokanana na dawa la afyuni lililotengenezwa hapa kwa wingi kutokana na mashamba makubwa ya mipopi yanayolimwa katika mazingira ya mji.

Tahajia za zamani zilikuwa zimejumlisha **Karahisar-i Sahip Afium-Kara-hissar** na **Afyon Karahisar**. Mji ulikuwa ukifahamika kama Afyon (afyuni), hadi hapo jina lilipokuja kubadilishwa mwaka 2004 na bunge la Uturuki.

## Viungo vya Nje
* City council website 
* Governor's office 
* Afyonkarahisar community and information 
* Afyon Guide and Photo Album  
* Afyon and the Phrygians  
* Afyon Kocatepe University  
* Department of forestry and the environment  
* Afyon Science High School  * * Afyon Zafer College  

Jamii:Miji ya Ugiriki ya Kale katika Uturuki
Jamii:Miji ya Uturuki
Ağrı

thumb|right|300px|Wilaya ya Ağrı katika Uturuki.
**Ağrı**, zamani uliitwa **Karaköse** au **Karakilise** (kwa Kiarmenia: **Արարատի**; kwa Kikurdi: **Agirî**), ni mji mkuu wa Mkoa wa Ağrı uliopo mwishoni mwa mashariki ya nchi ya Uturuki, karibu kidogo na mpaka wa nchi ya Iran.

## Uchumi na miundombinu 
Huu ni mkoa maskini wenye baridi kali mno, wengi wanaishi kwa kulisha mifugo yao katika maeneo ya milima. Kuna wanafunzi wachache sana wanaonweza kufika Chuo Kikuu, watu wanaolewa wakiwa bado wadogo, kuwa na familia ya watoto kumi au zaidi ni jambo la kawaida. 

Mbunge wa huko Fatma Salman Kotan ameandika mahitaji yanayohitajika ili kuweza kuwasaidia wananchi wa mji huo. 

Wanajeshi wameweka kambi zao katika mhi huo na kuleta baadhi ya biashara kama migahawa ya chai na vyakula, pia inasemekana kuwa kunakuwa na kawaida ya uingizaji wa mali za magendo kwa kupitia mpaka huwa wa Iran.

Mji unaruhusu mahitaji ya msingi tu kama vile maduka ya dawa na mashule; kuna hitaji moja tu mbalo ndilo limeonekana la maana, ni mgahawa ambao watu wote hujumuika hapo kwa kunywa chai na kuvuta sigara. 

Huko hakuna vilabu vya pombe, mabaa, wala majumba ya sinema. Kuna onyesho moja tu la sinema ambalo huonyeshwa katika moja kati ya mshule yaliyopo huko.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Ağrı 
* Kolon Kanseri

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Mkoa wa Agrı
Fatma Salman Kotan

**Fatma Salman Kotan** ni Mbuge wa Uturuki wa mji wa Ağrı kwa kupitia chama tawala cha AKP.

Alizaliwa mjini Doğubeyazıt, Ağrı mnamo mwaka wa 1970, Fatma Kotan ni mhasibu. Amesomea masuala wa uchumi katika Chuo Kikuu cha Ataturk  cha mjini Erzurum. 

Alizungumza mbele ya Jumuia ya Makabaila Wanawake wa Uturuki mnamo mwezi Agosti katika mwaka wa 2007 na kutoa hadithi ya maisha yake ni kama ifuatavyo:

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:Wanasiasa wa Uturuki
Jamii:Watu walio hai
Malkia Cixi

thumb|200px|Malkia Cixi wa China
**Malkia Cixi wa China** (29 Novemba 1835 – 15 Novemba 1908) alikuwa mwanamke Mchina aliyeshika utawala wa China kwa miaka mingi wakati wa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20. Cheo chake rasmi kilikuwa "**mjane wa kaisari**" (mjane wa kifalme) akatawala kwa kushika mamlaka kwa niaba ya Kaisari wa nasaba ya Qing aliyekuwa mdogo mno. Katika mapokeo ya China ya Kale mama wa mtoto wa kifalme aliyerithi cheo cha baba alitawala kwa niaba ya mtoto kwa muda baada ya kifo cha Kaisari kama mtoto alikuwa bado mdogo.

Cixi aliingia katika ikulu ya kaisari wa China kama suria au mke mdogo wa Kaisari Xianfeng. Kila kaisari alioa wake 14: malkia mmoja, wake wawili na wake wadogo 11. Cixi aliteuliwa mwaka 1855 pamoja na mabinti 60 walioangaliwa kama mahawara akateuliwa kuwa mmoja wa wake wadogo 11 wa kaisari mpya. 

Mwaka 1856 alimzaa mtoto wa kiume. Mwaka 1861 nyumba ya kifalme ilipaswa kukimbia Beijing wakati wa vita ya afyuni dhidi ya Uingereza. Alipokaa nje ya mji mkuu Kaisari aliugua na saa chache kabla ya kifo chake alimteua mtoto wa Cixi kama mrithi wake na mjane wake wa kwanza yaani malkia pamoja na Cixi walipewa cheo cha "wajane wa Kaisari" walioshika kwa pamoja nembo ya Kaisari lililopaswa kuonekana chini ya kila sheria au amri ya kifalme. Hali halisi serikali yenyewe ilikuwa mkononi mwa halmashauri ya mawaziri; lakini hao waligombana kati yao mara kwa mara na hivyo kumpa mjane wa kaisari nafasi kubwa. 

Baada ya kifo cha mjane mwenzake Cixi alibaki peke yake katika nafasi hii muhimu hadi mtoto kuwa mkubwa mwaka 1872. Katika kipindi hicho uwezo wake wa kisiasa ulikuzwa akafaulu kuwaondoa madarakani mawaziri waliompinga hata kutamka adhabu ya kifo juu ya mpinzani kwa kumshtaki kama msaliti.

Kaisari mpya alikufa mapema mwaka 1875 kabla hajamzaa mrithi. Hivyo mpwa mdogo wa Cixi aliteuliwa kuwa kaisari mpya Guangxu. Cixi alichukua tena nafasi ya mjane wa Kaisari kwa niaba ya mtoto huyo hadi mwaka 1889.

Mwaka 1898 katika kipindi kigumu cha siasa alimpindua Kaisari Guangxu akamfunga ndani ya jumba la kifalme akachukua utawala moja kwa moja hadi kifo chake mwaka 1908. Kabla ya kifo chake alimteua mtoto Pu Yi kama Kaisari mpya lakini mapinduzi ya China ya 1911 yalimaliza ufalme wa China na kutangaza jamhuri. 

thumb|Ci-Xi alipokuwa bado mke mdogo wa Kaisari.

## Viungo vya Nje 
* http://www.royalty.nu/Asia/China/TzuHsi.html
* http://www.kings.edu/womens_history/tzuhsi.html 
* http://www.fordham.edu/halsall/eastasia/headland-courtlife.html
* Cixi: The Woman Behind the Throne -- Smithsonian.com

Jamii:Waliozaliwa 1835
Jamii:Waliofariki 1908
Jamii:Historia ya China
Qin Shi Huang

thumb|right|Picha ya Qin Shi Huang.
thumb|Ufalme wa Qin Shi Huang wakati wa kifo chake
**Qin Shi Huang** (pia: **Qin Shi Huangdi**) alikuwa Kaisari wa kwanza wa China.

Alizaliwa mwaka 259 KK kama mtoto wa mfalme wa dola moja kati ya falme 7 zilizoshindana juu ya kipaumbele ndani ya China. 

Alirithi ufalme wa Qin mwaka 247 KK alipokuwa na umri wa miaka 13. Kwa njia ya vita alishinda falme nyingine zote za China akaunganisha nchi hiyo yote kwa mara ya kwanza. 

Msingi wa utawala wake ulikuwa sheria zake zilizotangazwa kote. Kila jaribio la kuepuka au kuvunja sheria hizo liliadhibiwa vikali. 

Qin Shi Huang alianzisha miradi mingi mikubwa. Alianzisha ujenzi wa ukuta mkubwa wa China kama kizuizi dhidi ya mashambulio ya makabila kutoka kaskazini. Alijaribu kuunganisha ufalme wake mkubwa kwa kujenga barabara nyingi. Aliandaa kaburi lake kubwa lililokuwa na eneo kama mji na ndani yake aliweka askari za udongo wa ufinyanzi wa kuchomwa maelfu kama walinzi. Alizikwa karibu na mji wa Xi-an lenye sanamu hizo nyingi za askari na watumishi zinazojulikana kama Jeshi la terakota.

Kwa shughuli hizo zote lakhi za watu walipaswa kufanya kazi: wengi walikufa na waliojaribu kujificha walinyongwa. Kaisari alichukia mafundisho ya Ukonfusio akaua wataalamu wake na kuchoma vitabu. 

Kwa upande wa utamaduni na utawala alisanifishwa mwandiko wa Kichina.

Jamii:wanasiasa wa China
Ogaden

**Ogaden** ni jina la kimataifa la eneo kubwa la Ethiopia ya mashariki. Zamani ilikuwa jina la jimbo linaloitwa leo Jimbo la Somali la Ethiopia.

Ogaden imepakana na Kenya, Somalia na Jibuti. 

Eneo hili lina umbo la pembetatu na jumla ni takriban kilomita za mraba 370,000. Hali ya hewa ni yabisi, kuna sehemu ambazo ni jangwa kabisa, nyinginezo savana yabisi. 

Wakazi ni hasa Wasomali. 

Kwa miaka mingi vikundi vya wanamgambo wamejaribu kutenganisha eneo hili na Ethiopia lakini hawakufaulu. Miaka 1977-1978 kulitokea Vita ya Ogaden ambamo jeshi la Somalia lilijaribu kuteka eneo hili kwa msaada wa wanamgambo wenyeji. Hatimaye walishindwa na Waethiopia kwa msaada wa Warusi na Wakuba.
Mapatano ya Warshawa

*-Mapatano ya Warshawa ni tofauti na mkataba wa Warshawa kuhusu usafiri wa kimataifa kwa ndege-* 

**Mapatano ya Warshawa** *(Kiing. Warsaw pact)* ilikuwa jina la maungano ya kijeshi ya Umoja wa Kisovyeti na nchi 7 za Ulaya wakati wa vita baridi baada ya 1945. Jina rasmi ilikuwa "**Mapatano juu ya urafiki, ushirikiano na kupeana usaidizi**" na ilitiwa sahihi 1955 mjini Warshawa.

Ilikuwa jibu la Umoja wa Kisovyeti dhidi ya kuundwa kwa NATO upande wa Marekani na nchi za Ulaya ya Magharibi. Ilikwisha pamoja na mwisho wa vita baridi ikaondolewa rasmi 1991.

## Wanachama 
thumb|300px|Wanachama wa mapatano ya Warshawa 1956 - 1968.
* Umoja wa Kisovyeti
* Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani 
* Chekoslovakia
* Bulgaria
* Hungaria
* Polandi
* Romania
* Albania (ikajiondaa katika ushirikiano kuanzia 1962 ikatoka kabisa 1968) 

Nchi zote za kikomunisti za Ulaya zilijiunga isipokuwa Yugoslavia.

Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Chati Bega-jeupe

**Chati bega-jeupe** (*Myrmecocichla nigra*) au **mhozo mweusi** ni ndege mwimbaji wa familia Muscicapidae (shore). 

## Maelezo
Ndege hawa ni wanono wenye mkia mfupi na wana ukubwa wa cm 15-16. Dume ni mweusi mwenye kidoa cheupe kwa bega la bawa. Jike na wachanga wana rangi ya kahawa nyeusi. Mara nyingi huonekana juu ya vichuguu. Hula wadudu na tunda madogo. Huimba wimbo wao wenyewe lakini mara nyingi huiga nyimbo za ndege wengine. Tago lao hujengwa kwa vitu vyororo kama nyasi, sufu, manyoya na nyuzinyuzi mwishoni kwa kishimo kilichochimbwa ndani ya kichuguu, dari ya shimo la muhanga au shimo lolote. Jike hutaga mayai 3-4.

## Usambazaji
Spishi hii inatokea savana za Afrika chini ya Sahara katika nchi za Angola, Burundi, Gabon, Guinea, Guinea ya Ikweta, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo, Kameruni, Kenya, Liberia, Nigeria, Rwanda, Senegal, Sudan, Tanzania, Uganda na Zambia. Katika Afrika ya Mashariki wako wengi sana kwa Masai Mara na Serengeti. Kwa kadiri ya IUCN (Muungano wa Dunia wa Hifadhi) hakuna hangaiko kuhusu spishi hii.

## Marejeo
*Zimmerman, Dale A., Donald A. Turner, and David J. Pearson (1999). Birds of Kenya and Northern Tanzania. Princeton University Press, 198–199, 450. ISBN 0-691-01022-6.
*Tanzaniabirds.net: Sooty chat

Jamii:Shore na jamaa
Mhozo mweusi

**Mhozo mweusi** ni jina la ndege wa familia Muscicapidae. Linahusu:
**Oenanthe leucura* (Mhozo mweusi (Oenanthe)): jina linalostahabiwa.
**Myrmecocichla nigra* (Mhozo mweusi (Myrmecocichla)): jina lisilostahabiwa.

Jamii:Shore na jamaa
Aksaray

thumb|right|300px|Aksaray kama jinsi inavyoonekana katika eneo lenye rangi ya njano.

**Aksaray** ni mji uliopo Anatolia ya Kati nchini Uturuki na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Aksaray. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, idadi ya wakazi waishio katika wilaya hiyo ni 236,560 ambao wengine 129,949 wanaishi katika mji wa Aksaray. 

Wilaya imechukua eneo la km 4,589 (na 1,772 sq mi), na wastani wa mapolomoko ni m 980 (na ft 3,215), na kilele kirefu cha Mlima Hasan mnamo 3,253 m (na ft 10,673).

## Marejeo 
## Maelezo
* Stierlin, Henry. 1998. Turkey: From the Selçuks to the Ottomans. New York: Taschen, 240.
* Sultan Han Aksaray
* Yavuz, Aysil Tükel. 1997. The Concepts that Shape Anatolian Seljuq Caravanserais. In Muqarnas XIV: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World. Gülru Necipoglu (ed). Leiden: E.J. Brill, 80-95 (download )
* 
*  
* District governor's official website  /  / 

## Viungo vya nje 
* District governor's official website  /  / 
* District municipality's official website 
* Aksaray Historical Place Photos 
* Aksaray Weather Forecast Information 
* Maps of Aksaray 
* Aksaray  
* Aksaray News  

Jamii:Miji ya Uturuki
Anne Boleyn

thumb|right|200px|Anne Boleyn (1534)

**Anne Boleyn** (1501 au 1507 - 19 Mei 1536 mjini London) alikuwa mke wa pili katika mlolongo wa wake sita wa mfalme Henry VIII wa Uingereza. Mtoto wake Elizabeth aliendelea baadaye kuwa malkia kwa jina la  Elizabeth I wa Uingereza.

Henry VIII alimpenda Anne alipokuwa bado kijana mdogo. Lakini Anne alikataa kuwa hawara au mpenzi wa mfalme asipoolewa naye. Pendo lake kwa Anne lilimsababisha mfalme kutafuta talaka na mke wake wa kwanza Katarina wa Aragon. Pia alitaka kuachana naye kwa sababu hakumzalia mtoto wa kiume kama mrithi wa mfalme.

Henry alikataliwa kibali cha Papa wa Roma kwa talaka hii, akaamua kujitenga na usimamizi wa Papa, akajitangaza kuwa mkuu wa Kanisa la Uingereza na maaskofu wa kanisa hilo walimkubalia talaka.

Hapo Henry akamwoa Anne mwaka huohuo wa 1532. Mwaka 1533 walimpata mtoto wa kwanza aliyekuwa binti Elizabeth. Mfalme alisikitika kukosa tena mtoto wa kiume. hata hakushiriki katika ubatizo wa mtoto, lakini alimtambua kama mtoto rasmi na mrithi wake.

Miaka 1534 na 1536 Anne aliharibikiwa mimba. Mfalme, baada ya kuona ya kwamba hatakuwa na mtoto wa kiume kwa njia ya Anne, alianza kuangalia wanawake wengine, akaanza kutafuta njia za kuachana naye, lakini aliogopa talaka ya pili.

Hapo watu wa mazingira ya mfalme walianza kutafuta mashahidi kwa mashtaka ya uwongo ya kuwa Anne alikuwa na mapenzi na watu wengine. Mfalme aliona hii kuwa njia ya kuachana na Anne bila talaka. Kesi ya Anne ilipelekwa mbele ya mahakama akashtakiwa kuvunja ndoa, kufanya mapenzi na kaka yake na kupanga kumwua mfalme. Mashtaka yale yote hayakuweza kuthibitishwa lakini mfalme alikaa kimya na mahakama ilitoa hukumu ya mauti. 

Anne Boleyn aliuawa tarehe 19 Mei 1536. Mfalme Henry VIII kwa nafasi hii alimchukua mnyongaji Jean Rombaud kutoka Ufaransa ambaye alitumia upanga baada ya shoka ya kawaida na kwa njia hii Anne aliweza kufa haraka na bila mateso.

Mfalme aliendelea kumwoa mke wake wa tatu Jane Seymour, hadi wa sita bila kupata mtoto wa kiume alivyotamani.

Mtoto Elizabeth alikuwa bado mdogo lakini alilelewa mbali na mama na baadaye mke wa sita wa mfalme aliamua kumlea.

Boleyn, Anne
Boleyn, Anne
Boleyn, Anne
Nasaba ya Tudor

**Nasaba ya Tudor** ilikuwa ukoo wa kifalme iliyotawala Uingereza kwa muda wa miaka 118, kuanzia 1485 hadi 1603.

Mfalme wa kwanza wa Tudor alikuwa Henry VII aliyemshinda mfalme Richard III katika vita ya waridi.

Bunge likamkubali Henry kama mfalme wa kweli. [[Nasaba] ilikwisha wakati malkia Elizabeth I wa Uingereza alipofariki dunia bila mrithi. Hivyo mtoto wa binamu yake alipokea taji akaanzisha nasaba ya Stuart.

## Watawala wa nasaba ya Tudor 
* Henry VII wa Uingereza (1485-1509)
* Henry VIII wa Uingereza (1509-1547)
* Edward VI wa Uingereza (1547-1553)
* Lady Jane Grey (hakutiwa taji) (1553) (aliondolewa, akafa 1554)
* Mary I wa Uingereza (1553-1558)
* Elizabeth I wa Uingereza (1558-1603)


Jamii:Wafalme na malkia wa Uingereza
Thamani pH

thumbnail|right|200px|Mizani inayoonyeha Thamani pH

**Thamani pH** ni skeli inayoonyesha kiwango cha asidi katika dutu fulani. "pH" ni kifupi cha Kilatini "pondus Hydrogenii" (Kiingereza "potential of Hydrogen").

Skeli hii ina thamani kuanzia 0 hadi 14. Namba ndogo inaonyesha tabia ya kiasidi, namba kubwa tabia ya kibesi. Dutu isiyo na tabia ya besi wala asidi huwa na thamani pH ya 7. Asidi huwa na kiwango chini ya 7, besi njuu ya 7.

## Mifano ya thamani pH 
Jamii:Kemia
Edward Norton

**Edward Harrison Norton** (amezaliwa tar. 18 Agosti 1969) ni mshindi wa Tuzo ya Akademi na Golden Globe kwa mwaka wa 1997, akiwa kama mwigizaji na mtayarishaji bora wa filamu wa Kimarekani. Anafahamika zaidi kwa kucheza katika filamu ya Primal Fear, American History X, Fight Club, The Italian Job, na The Incredible Hulk.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* 
* 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waongozaji Filamu wa Marekani
Jamii:Washindi wa Tuzo za Golden Globe
Jamii:Boston, Massachusetts
Ukingo wa Magharibi wa Yordani

175px|thumb|Ramani ya Ukingo wa Magharibi wa Yordani

**Ukingo wa Magharibi wa Yordani** ni sehemu ya Palestina ya kihistoria kati ya dola la Israeli upande wa magharibi na mto Yordani upande wa mashariki. Eneo lake ni km2 5,800.

Hadi 1967 eneo hili lilikuwa sehemu ya ufalme wa Yordani ikiitwa "Yordani ya Magharibi".

Tangu vita ya 1967 kati ya Waisraeli na Waarabu iko chini ya usimamizi wa Israeli kwa jumla lakini utawala wa ndani kwa sehemu kubwa umo mikononi mwa Mamlaka ya Kitaifa ya Palestina. Eneo lingine la Mamlaka hiyo ni Ukanda wa Gaza. Israeli imeanzisha vijiji vingi kwa walowezi Waisraeli ndani ya Ukingo wa Magharibi.

Hali ya Yerusalemu ya Mashariki inayokaliwa na Waarabu hasa si wazi; Wapalestina wanaona mji huo kama sehemu ya eneo lao lakini Israeli imeingiza Yerusalemu yote chini ya mamlaka yake kama sehemu kamili ya taifa lao.

Miji muhimu nje ya Yerusalemu ni pamoja na Hebron, Nablus, Rafah, Tulkarm, Jenin, Bethlehemu na Ramallah. 

Majadiliano yanaendelea kati ya Israeli, Mamlaka ya Kitaifa ya Palestina na jumuiya ya kimataifa kuhusu mustakabali wa eneo hili.

Jamii:jiografia ya Palestina
Jamii:jiografia ya Israeli
Amasya

[thumb|right|350px|Nyumba za [Dola la Osmani|Osmani.]] 
**Amasya** (Kigiriki: *Ἀμάσεια*, *Amaseia* au *Αμάσεια*, *Amáseia*) ni kata ya Mkoa wa Amasya iliyopo kaskazini mwa nchi ya Uturuki. Inachukua eneo la km 1730, na idadi ya wakazi inapata 33,000, ambao wengine 74,000 wanaishi mjini na waliosalia wanaishi vijijini. 

Kimo kutoka usawa wa bahari ni m. 411.

Amasya ipo juu ya milima kutoka juu ya pwani ya usawa wa Bahari Nyeusi, mji umejingwa katika eneo la mabonde madogo ukiwa karibu kabisa na ukingo wa Mto Yeşilırmak. Japokuwa eneo hili lipo karibu kidogo pwani ya Bahari Nyeusi hivyo kuna kipindi kuna kuwa na hali baridi mno, na pia inasemekana kuwa kuna baadhi ya mazao huko huwa yanastawi vyema. Mazao hayo ni pamoja na mitufaha, ambayo imeisabibishia mkoa wa Amasya uwe mashuhuri sana.

Mji wa Amasya, pia ni mji wa kihistoria ya kutoa matajiri, wafalme, malikia, wasanii, wanasayansi, washairi na wafikiri. 

## Viungo vya nje
* Provincial governorate official website
* Municipality official website 
* Amasya weather forecast information 
* Allaboutturkey.com - Amasya
* Photos of Amasya 

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Ugiriki ya Kale katika Uturuki
Ibn Sina

**Ibn Sina** (pia: **Avicenna**; jina kamili: **Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā**; kwa Kiarabu **ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا**) ni kati ya wataalamu na wanafalsafa mashuhuri kabisa katika historia ya Uislamu.

Alizaliwa mnamo mwaka 980 karibu na mji wa Bukhara  katika Khorasan (leo nchini Uzbekistan) akafa mwaka 1037 mjini Hamadan ) katika Uajemi.

Alishughulika sayansi nyingi; alikuwa tabibu na pia mtaalamu wa fizikia, sheria, hisabati, astronomia na kemia.

Kwa jumla alitoa maandiko 450 kuhusu mada mbalimbali na 240 kati ya haya zimepatikana hadi leo. Vitabu vilitafsiriwa kwa lugha mbalimbali hata kwa Kilatini na kwa njia hiyo Ibn Sina alikuwa pia mwalimu wa Ulaya katika tiba na falsafa.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Avicenna an article by Seyyed Hossein Nasr on Encyclopedia Britannica Online
* *Philosophy Bites* podcast interview with Peter Adamson on Avicenna .
* Avicenna  An article by encyclopedia Iranica
* Biography & Works from Routledge
* Ibn Sina (Islamic Philosophy Online)
* Ibn Sina from the Encyclopedia of Islam
* Avicenna/Ibn Sina at the Internet Encyclopedia of Philosophy
* Physician's Day in Iran: A Reference Article on Pur Sina (Avicenna) by Manouchehr Saadat Noury '''
* Biography of Avicenna (in English) 
* Biography of Avicenna 
* Catholic Encyclopedia: Avicenna

Jamii:Wanafalsafa wa Uzbekistan
Jamii:Wanafalsafa wa Uajemi
Jamii:Waislamu
Antalya

thumb|350px|Pwani ya kihistoria ya Antalya.
**Antalya** (zamani ulikuwa unajulikana kama **Adalia**; kutoka Kigiriki: *Αττάλεια, Attália*) ni mji uliopo katika pwani ya Mediterranea, kusini-magharibi mwa Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Antalya. 

Idadi ya wakazi waishio huku ni 775,157 (sensa ya mwaka 2007). Na kwa mujibu wa sensa ya mwaka wa 2008, idadi ya wakazi wa Antalya ni 798,507 (makisio). 

Mji wa Antalya umezungukwa na milima. 

Maendeleo katika nyanja za utalii, zimeanza tangu miaka ya 1970, na kuwekwa katika viwango vya kimataifa. 

## Viungo vya nje 
* WikiSatellite view of Antalya, WikiMapia
* Weather forecast , Turkish Meteorology Service
* Antalya Web Site
* 

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Ugiriki ya Kale katika Uturuki
Jamii:Mtume Paulo
Jamii:Miji ya Biblia