open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaisari Klaudio

ya marumaru ya Klaudio, Napoli, Italia.]]
**Kaisari Klaudio** (jina kamili kwa Kilatini Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus) alikuwa mtawala wa Dola la Roma tangu tarehe 24 Januari 41 hadi 13 Oktoba 54. Alimfuata Kaisari Kaligula akafuatwa na Kaisari Nero.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

## Marejeo

* Baldwin, B. (1964). "Executions under Claudius: Seneca's Ludus de Morte Claudii". *Phoenix* **18** (1): 39–48. 
* Griffin, M. (1990). "Claudius in Tacitus". *Classical Quarterly* **40** (2): 482–501. 
* Levick, B.M. (1978). "Claudius: Antiquarian or Revolutionary?" *American Journal of Philology*, **99** (1): 79–105.
* Levick, Barbara (1990). *Claudius*. New Haven: Yale University Press.
* Leon, E.F. (1948). "The Imbecillitas of the Emperor Claudius", *Transactions and Proceedings of the American Philological Association*, **79**  79–86.
* McAlindon, D. (1957). "Claudius and the Senators", *American Journal of Philology*, **78** (3):  279–286.
* Major, A. (1992). "Was He Pushed or Did He Leap? Claudius' Ascent to Power", *Ancient History*, 22 25–31.
* Malloch, S. J. V. (2013). *The Annals of Tacitus, book 11*. Cambridge University Press.
*  Minaud, Gérard, ''Les vies de 12 femmes d'empereur romain - Devoirs, Intrigues & Voluptés'', Paris, L'Harmattan, 2012, ch. 2, * La vie de Messaline, femme de Claude*, p.&nbsp;39–64 ; ch. 3, '' La vie d'Agrippine, femme de Claude*, p.&nbsp;65–96. ISBN 978-2-336-00291-0.
* Momigliano, Arnaldo (1934). *Claudius: the Emperor and His Achievement* Trans. W.D. Hogarth. Cambridge: W. Heffer and Sons.
* Oost, S.V. (1958). "The Career of M. Antonius Pallas", *American Journal of Philology*, 79 (2): 113–139.
* 
* 
* Ryan, F.X. (1993). "Some Observations on the Censorship of Claudius and Vitellius, AD 47–48", *American Journal of Philology*, **114** (4):  611–618.
* Scramuzza, Vincent (1940). *The Emperor Claudius* Cambridge: Harvard University Press.
* Stuart, M. (1936). "The Date of the Inscription of Claudius on the Arch of Ticinum" *American Journal of Archaeology'' **40** (3): 314–322.
* 
* 
* Vessey, D.W.T.C. (1971). "Thoughts on Tacitus' Portrayal of Claudius" *American Journal of Philology* **92** (3) 385–409.

## Viungo vya nje
;Vyanzo vya kale:
* Suetonius
** Life of Claudius
* Tacitus
** Tacitus on the second half of Claudius' reign, book 11
** Tacitus on Claudius' last years, book 12
* Dio
** Cassius Dio's account of Claudius' reign, part I
** Cassius Dio's account, part II
* Josephus
** The works of Josephus
* Seneca
** The Apocolocyntosis of the Divine Claudius
* Claudius
** Claudius' Letter to the Alexandrians
** Lyons tablet
*** Extract from first half of the Lyons Tablet
*** Second half of the Lyons Tablet
*** Tacitus' version of the Lyons Tablet speech
** Edict confirming the rights of the people of Trent. Full Latin text here.

;Maisha yake kadiri ya utaalamu wa kisasa:
* Biography from De Imperatoribus Romanis 
* Claudius Page
* Claudius I at BBC History
Kitenzi kikuu

**Kitenzi kikuu** (alama yake ya kiisimu ni: **T**) ni kitenzi ambacho hutoa wazo kwa tendo ambalo linatendwa na nomino au kiwakilishi cha nomino. Mara nyingi kitenzi kikuu hukaa peke yake katika sentensi na hutoa taarifa kamili bila ya kuhitaji msaada wa kitenzi kingine. 

;Mifano:
*Babu yangu analima shambani
*Shamba letu limepandwa migomba
*Juma ameandika barua ya kuomba kazi
*Chakula kimepikwa vizuri
*Sisi tunasoma somo la Kiswahili

## Sifa za kitenzi kikuu
* Huweza kusimama peke yake katika tungo au sentensi na kukamilisha taarifa bila ya kuwepo kitenzi kingine.
Mfano: Mama **anakula**

* Huweza kuonesha ukanushi au uyakinishi
Mfano: Mimi **ninakimbia** (uyakinishi)
Wewe **hutaimba** wimbo huu (ukanushi)

* Huundwa kwa viambishi mbalimbali.
Mfano: Wa- ta- mu- on-a

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kaisari Nero

ya marumaru ya Nero katika Musei Capitolini, Roma, Italia.]]
**Kaisari Nero** (jina kamili kwa Kilatini: *Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus*: 15 Desemba 37 - 9 Juni 68) alijiua baada ya kutawala Dola la Roma kuanzia tarehe 13 Oktoba 54. 

Alimfuata Kaisari Klaudio akafuatwa na Kaisari Galba.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

## Tanbihi
## Marejeo
**Vyanzo vikuu**
* Tacitus, *Histories*, I–IV (*c.* 105)
* Tacitus, *Annals*, XIII–XVI (*c.* 117)
* Josephus, *War of the Jews*, Books II–VI (*c.* 94)
* Josephus, *Antiquities of the Jews*, Book XX (*c.* 94)
* Cassius Dio, *Roman History*, Books 61–63 (*c.* 229)
* Plutarch, *The Parallel Lives*, The Life of Galba (*c.* 110)
* Philostratus II, *Life of Apollonius Tyana*, Books 4–5, (*c.* 220) 
* Suetonius, *The Lives of Twelve Caesars*, the Life of Nero (*c.* 121)

**Vyanzo vingine**
* Benario, Herbert W. Nero  at *De Imperatoribus Romanis*.
* 
* Cronin, Vincent. *Nero*. London: Stacey International, 2010 (ISBN 1-906768-14-5).
* Donahue, John, "Galba (68–69 A.D.)" at *De Imperatoribus Romanis*.
* Grant, Michael. *Nero*. New York: Dorset Press, 1989 (ISBN 0-88029-311-X).
* Griffin, Miriam T. *Nero: The End of a Dynasty*. New Haven, CT; London: Yale University Press, 1985 (hardcover, ISBN 0-300-03285-4); London; New York: Routledge, 1987 (paperback, ISBN 0-7134-4465-7).
* Holland, Richard. *Nero: The Man Behind the Myth*. Stroud: Sutton Publishing, 2000 (paperback ISBN 0-7509-2876-X).
* Minaud, Gérard, ''Les vies de 12 femmes d'empereur romain - Devoirs, Intrigues & Voluptés '', Paris, L'Harmattan, 2012, ch. 4, * La vie de Poppée, femme de Néron*, p.&nbsp;97–120 (ISBN 978-2-336-00291-0).
* Warmington, Brian Herbert. *Nero: Reality and Legend*. London: Chatto & Windus, 1969 (hardcover, ISBN 0-7011-1438-X); New York: W.W Norton & Company, 1970 (paperback, ISBN 0-393-00542-9); New York: Vintage, 1981 (paperback, ISBN 0-7011-1454-1).
* Nero Nero: The Actor-Emperor
* Nero entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
* Nero  basic data & select quotes posted by *Romans On Line* 
* Nero Caesar biographical sketch archived in *Bible History Online*
* THE LIFE AND TIMES OF NERO By CARLO MARIA FRANZERO (BTM format) .
* Nero's depiction in Tacitus' Annals 
* Nero Claudius Drusus Germanicus  entry in the *Illustrated History of the Roman Empire*.

## Viungo vya nje
* International Society for Neronian Studies
Tiberi

ya marumaru ya Kaisari Tiberio.]]
**Tiberi** (jina kamili kwa Kilatini: **Tiberius Caesar Divi Augusti filius Augustus**); 16 Novemba 42 KK - 16 Machi 37) alitawala Dola la Roma kuanzia mwaka 14 hadi kifo chake. Alimfuata Kaizari Augusto.

Chini yake Yesu Kristo alisulubiwa kwa amri ya liwali Ponsyo Pilato.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

## Tanbihi 
## Marejeo 
### Vyanzo vikuu 
* Cassius Dio, *Roman History* Books 57–58, English translation
* Josephus, *Antiquities of the Jews*, Book 18, especially ch.6, English translation
* Suetonius, *Lives of the Twelve Caesars*, Life of Tiberius, Latin text with English translation
* Tacitus, *Annals*, I–VI, English translation
* Velleius Paterculus, *Roman History* Book II, Latin text with English translation

### Vyanzo vingine 
* 
* Capes, William Wolfe, *Roman History*, Longmans, Green, and Co., 1897
* 
*  (Ernst Mason was a pseudonym of science fiction author Frederik Pohl)
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* "Tiberius (42 BC – 37 AD)" at the BBC
Mdengu

**Mdengu** (*Lens culinaris*) ni jina la mmea katika familia Fabaceae unaozaa dengu (pia adesi), mbegu zake ambazo zimo mbili mbili ndani ya makaka. Jina la jenasi linatoka kwa umbo wa mbegu unaofanana na lenzi mbinuko.

## Picha

Lentil plants.jpg|Midengu inayobeba maua
Lens culinaris flowers.jpg|Maua
Lens culinaris flowers close-up.jpg|Maua kwa karibu
3 types of lentil.jpg|Rangi tatu za dengu

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Kaisari Kaligula

ya marumaru ya Caligula huko Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen, Denmark.]]
**Kaisari Kaligula** (jina kamili kwa Kilatini: Julius Caesar Augustus Germanicus, Caligula likiwa jina la kupachikwa) alikuwa mtawala wa Dola la Roma toka mwaka 37 hadi 41 BK.

Mzao wa nasaba ya Julio-Klaudio, alizaliwa Anzio, (leo mkoani Lazio, Italia, tarehe 31 Agosti 12 na kuuawa tarehe 22 Januari 41.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

## Tanbihi
## Marejeo
### Vyanzo vikuu
*Cassius Dio, *Roman History*, Book 59
* Yosefu Flavius, *Antiquities of the Jews*, (trans. W.Whiston), Books XVIII–XIX
* Filo wa Aleksandria, (trans. C.D.Yonge, London, H. G. Bohn, 1854–1890):
***On the Embassy to Gaius*
***Flaccus*
* Seneka Mdogo
***On Firmness*
***On Anger*
***To Marcia, On Consolation*
***On Tranquility of Mind*
***On the Shortness of Life*
***To Polybius, On Consolation*
***To Helvia, On Consolation*
***On Benefits*
***On the Terrors of Death* (Epistle IV)
**''On Taking One's Own Life* (Epistle LXXVII)
***On the Value of Advice* (Epistle XCIV)
*Suetonius, *The Lives of Twelve Caesars*, Life of Caligula
*Tacitus, *Annals'', Book 6

### Vyanzo vingine
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*The portrait of Caligula in the Digital Sculpture Project
*Caligula Attempts to Conquer Britain in AD 40 
*Biography from De Imperatoribus Romanis 
*Biography of Gaius Caligula
*Straight Dope article 
*Caligula 
*A chronological account of his reign 
*Caligula at BBC History
Iliriko

**Iliriko** ni jina la zamani la eneo la Ulaya Kusini Mashariki lililokaliwa na makabila ya Wailiria.

Dola la Roma liliteka eneo hilo mwaka 168 KK na kulifanya mkoa wake hadi mwaka 10.

Mtume Paulo alieneza uinjilishaji wake hadi huko.

Wakati wa Napoleon Bonaparte kwa miaka michache (1809-1813) jina lilitumika kwa mkoa wa Dola la Ufaransa, halafu kulikuwa na Ufalme wa Iliriko chini ya Dola la Austria (1816-1849).

Siku hizi eneo hilo limegawanyika kati ya nchi mbalimbali, hasa Albania, Montenegro, Bosnia-Herzegovina, Serbia, Croatia na Slovenia.

### Marejeo
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Yezebeli

cha Yezebeli kilivyochorwa na Gustave Doré.]]
**Yezebeli** (kwa Kiebrania **אִיזֶבֶל**|**אִיזָבֶל**, 'Izével|'Izável|ʾÎzéḇel|ʾÎzāḇel) alikuwa malkia wa Israeli kama mke wa Mfalme Ahabu katika karne ya 9 KK. 

Binti mfalme Ethbaal wa Tiro, Finisia, alimhimiza mume wake kuachana na imani ya taifa lake katika Mungu pekee, YHWH, akaangamiza manabii wake (1Fal 16:21-31).

Aliyeokoa imani hiyo ni nabii Elia ambaye katika mlima Karmeli alishinda manabii wa miungu Baali na Ashera waliotunzwa na Yezebeli (1Fal 18).
Kazi yake ilikamilishwa na mwanafunzi wake, nabii Elisha aliyempaka mafuta Yehu awe mfalme na arudishe Israeli kwa Mungu wake. Katika mapinduzi ya Yehu, Yezebeli aliuawa kikatili (2Fal 9:1-36) kama alivyotabiri Elia.

Kwa uovu wake, Yezebeli anatajwa na Kitabu cha Ufunuo pia (2:20-23).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:waliofariki karne ya 9 KK

Jamii:Wanawake wa Lebanoni
Agripa II

katika *Promptuarii Iconum Insigniorum* mwaka 1553.]]
, 1875. Agripa na dada yake Berenike wakimsikiliza Mtume Paulo akijitetea.]]
**Agripa II** (jina kamili: **Marcus Julius Agrippa**; 27/28 - 92 au 100) ndiye mfalme wa 7 na wa mwisho kutoka ukoo wa Herode Mkuu. Alikuwa mtoto wa Herode Agripa.

## Tanbihi
## Vyanzo
* Yohanan Aharoni & Michael Avi-Yonah, "The MacMillan Bible Atlas", Revised Edition, p.&nbsp;156 (1968 & 1977 by Carta Ltd.).

## Viungo vya nje
* Jewish Encyclopedia: Agrippa II
* Agrippa II - Article in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
* Livius.org: Julius Marcus Agrippa 

Jamii:waliofariki karne ya 1

Jamii:wafalme wa Israeli
Kitenzi kikuu kisaidizi

**Kitenzi kikuu kisaidizi** (alama yake ya kiisimu ni: **TS**) ni kitenzi ambacho hukaa sambamba na kitenzi kikuu ili kukisaidia kukamilisha taarifa. Kitenzi kikuu kisaidizi kikiwa peke yake hakiwezi kutoa taarifa kamili. Hivyo basi ni lazima kiambatane na kitenzi kingine (kikuu) ndipo taarifa yake ikamilike.

## Uchambuzi
*Babu yangu **alikuwa** *anaumwa* sana (*alikuwa* ni kitenzi kisaidizi **TS** - na *anaumwa* ni kitenzi kikuu **T**).
*Wezi **walikuwa** *wanataka* **kuiba** fedha zake (*walikuwa* na *wanataka* vyote ni vitenzi visaidizi - isipokuwa **kuiba** ambapo hapa kimeainishika kama kitenzi kikuu). Kwa kawaida kitenzi kikuu hukaa mwisho hata kama nyuma yake kutakuwa na wasaidizi kumi. 
*Anna **alikuwa** *anataka* **kwenda** *kununua* matunda sokoni (**alikuwa**, **anataka**, na **kwenda** vyote ni vitenzi visaidizi isipokuwa **kununua** inabaki kuwa kitenzi kikuu
*Upepo **ulikuwa** *umesha* **ezua** mabati yote 
*Juma **hakuwa** *anataka* **kwenda** *kununua* matunda sokoni

**Angalizo**: Kitenzi kikuu alama yake ni **T** kubwa na kitenzi kisaidizi alama yake ni **TS**.

### Dhima za kitenzi kikuu kisaidizi
Dhima za kitenzi kikuu kisaidizi zimegawanyika katika makundi makuu mawili - nayo ni:

1) Kujulisha *njeo* (njeo = wakati, nyakati)

2) Kujulisha uyakinishi na ukanushi wa tendo/matendo

Sifa za Kitenzi kisaidizi

- Hakikamilishi taarifa. Mfano, Baba ***alikuwa***

- Mara zote huambatana na kitenzi kikuu katika kutoa taarifa. Mfano, Upepo **ulikuwa** unavuma.

- Hudokeza nyakati mbalimbali za kutendeka kwa tendo. Yaani, wakati uliopo, uliopita na ujao. Mfano, Alikuwa, Atakuwa, n.k
 
## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Vivumishi
*Viwakilishi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kitenzi kishirikishi

**Kitenzi kishirikishi** (alama yake ya kiisimu ni: **t**) ni kitenzi ambacho hujulisha hali ya kuwepo au kutokuwepo kwa uhusiano/ushirikiano baina ya vipashio vya lugha. Uhusiano huo unaweza kuwa katika **tabia**, **hali**, au **mazingira** fulani.

## Mfano
*Khadija **ni** mwizi (**ni**, ni hali ya *kuyakinisha* ya kwamba Khadija ana uhusiano na **tabia** ya wizi).
*Joseph **alikuwa** mwalimu wetu (tendo kamilifu).  
*Amina **hakuwa** *mchoyo* (hapa *inakanusha* ya kwamba Amina *hana* uhusiano **tabia** ya uchoyo).
*Kikombe **ki** *mezani* (hapa kipashio cha *ki* kimetumika kutaja mazingira au mahali kikombe kilipo - kiko mezani). 
*Juma **yu** *mgonjwa* (hapa inataja tena hali ya nafsi - ni mgonjwa).

**Angalizo**: Kitenzi kishiriki alama yake ni **t** ndogo.

## Aina za vitenzi vishirikishi
Aina za vitenzi vishirikishi vimegawanyika katika makundi makuu mawili - navyo ni:

1) Vitenzi vishirikishi vikamilifu

2) Vitenzi vishiriki vipungufu
## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Vivumishi
*Viwakilishi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Mnyama Ngozi-miiba

**Wanyama ngozi-miiba** (kutoka Kiholanzi stekelhuidigen) ni wanyama wa bahari ambao wana ngozi yenye miiba na ulinganifu wa pembetano ingawa wahenga wao walikuwa na uwenzipacha. Hata lava wao wana uwenzipacha lakini hukuza pande tano wakiwa wazima. Mifano ya wanyama ngozi-miiba ni viti vya pweza, changa-maji, shashile, chani na kojojo.

Mwili wa wanyama ngozi-miiba una pande tano na umefunikika kwa ngozi yenye fuwele za kalsiti (kabonati ya kalisi) ziitwazo ossicles (vifupa). Kwa hivyo wanyama hawa wana aina ya kiunzi cha nje. Vifupa vya kiunzi hicho vimeunganika kabisa, kama kwa shashile na jamaa, au vimeunga kwa viungo, kama kwa viti vya pweza, changa-maji na kojojo. Katika matukio mengi vifupa hivyo vina michomozo kwa umbo la miiba, sugu au chembe (asili ya jina la faila hii).

Vineli vidogo vichomoza kupitia nyeleo za kiunzi. Kwa wanyama ngozi-miiba wengi hivi vinaweza kutumika kwa kusogea. Kwa wengine, kama mileli-bahari, hutumika kwa kukamata mawindo tu. Miguu hii ya neli (tube feet) inaweza kujishikiza chini au kwenye mawindo kwa njia ya mfyonzo.

## Picha 

Elegant feather star at Glencairn Fan Gardens P9078452.JPG|Mileli-bahari
Asteroidea 01.jpg|Kiti cha pweza
Ophiomastix venosa 2.jpg|Changa-maji
Astropyga radiata group.JPG|Chani
Sea cucumber 8532.jpg|Kojojo

Jamii:Wanyama ngozi-miiba
Mnjugu

**Mnjugu** (*Arachis hypogaea*) ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae unaozaa njugu (pia karanga), mbegu zake ambazo zipo mbili mbili (pengine moja) ndani ya makaka. Tofauti na makaka ya kawaida vikonyo vya yale ya mnjugu huingia ardhini na makaka yanaendelea chini.

## Picha

File:Arachis hypogaea2.jpg|Majani
File:Arachis hypogaea 003.JPG|Maua
File:Arachis hypogaea 006.JPG|Mikole
File:Peanut 9417.jpg|Mavuno
File:Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|Makaka na kilichomo
File:Peanuts.JPG|Njugu

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Mnjugu-mawe

**Mnjugu-mawe** (*Vigna subterranea*) ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae unaozaa njugu-mawe, mbegu zake ambazo zipo moja moja au mbili mbili ndani ya makaka. Tofauti na makaka ya kawaida vikonyo vya yale ya mnjugu-mawe huingia ardhini na makaka yanaendelea chini.

## Picha

File:Bambara nut unearthed..JPG|Mavuno
File:Vigna subterranea (4350578751).jpg|Njugu-mawe

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Kichaka

thumbnail|Kichaka ya Tamarix Aphylla (nchini Israel)
thumbnail|Kichaka cha Aralia Spinosa, Marekani
thumbnail|Kichaka cha Buxus sempervirens, nchi za Mediteranea
**Kichaka** ni mmea wa kudumu wenye shina la ubao lakini, tofauti na mti, kina mashina zaidi ya moja. Tofauti nyingine ni urefu wake, ilhali vichaka kwa kawaida huwa na urefu wa sentimita kadhaa hadi mita 6 hivi.

Mimea mingi huweza kutokea ama kama kichaka au kama mti kutegemeana na mazingira yake. Kuna aina za miti mikubwa ambayo, ikikatwa, hukua tena kwa umbo la vichaka.

Vichaka mbalimbali ni muhimu kwa uchumi na kulimwa na binadamu kama vile mchai, mbuni na vichaka vingi vya matunda ya kuliwa.

Jamii:Mimea
Mdudu-ute

**Wadudu-ute** (faila Onychophora, Kiing. velvet worms) ni viumbehai vinavyofanana na nyungunyungu wafupi na wanene. Wana mnasaba na vidudu-dubu na arithropodi. Jina lao linarejea uwezo wao wa kurushia ute katika vitundu viwili vya matezi nyuma ya mdomo ili kujitetea au kukamata mawindo.

Mwili wa wadudu-ute umerefuka na una pingili nyingi. Kila pingili inabeba jozi ya miguu isipokuwa pingili tatu za kichwa. Tofauti na arithropodi miguu hiyo haina viungo lakini ni kama vifuko vilivyojaa na hemolimfi (“damu”). Inaweza kusogea kwa msaada wa musuli chini ya ngozi. Kichwa kinabeba vipapasio viwili kwenye pingili la kwanza, lakini hivi havina homolojia na vile vya arithropodi. Pingili ya pili lina kipenyo kinachofanya kazi ya mdomo lakini, tena, hiki hakina homolojia na mdomo wa arithropodi. Kuna mataya (mandibili) mawili yenye ncha kali katika mdomo. Vitundu vya matezi ya ute vipo kwenye pingili la tatu.

Ngozi ya wadudu-ute ina tabaka la nje la khitini na tabaka la ndani la seli. Chini ya ngozi kuna matabaka matatu ya musuli. Nje ya ngozi inabeba nywele fupi zinazokupa hisi ya mahameli (asili ya jina la Kiingereza velvet worm).

## Spishi za Afrika
* *Opisthopatus amatolensis*
* *Opisthopatus amaxhosa*
* *Opisthopatus cinctipes*
* *Opisthopatus drakensbergi*
* *Opisthopatus herbertorum*`
* *Opisthopatus highveldi*
* *Opisthopatus kwazululandi*
* *Opisthopatus laevis*
* *Opisthopatus natalensis*
* *Opisthopatus roseus*
* *Opisthopatus swatii*
* *Peripatopsis alba*
* *Peripatopsis balfouri*
* *Peripatopsis birgeri*
* *Peripatopsis bolandi*
* *Peripatopsis capensis*
* *Peripatopsis cederbergiensis*
* *Peripatopsis clavigera*
* *Peripatopsis hamerae*
* *Peripatopsis intermedia*
* *Peripatopsis janni*
* *Peripatopsis lawrencei*
* *Peripatopsis leonina*
* *Peripatopsis moseleyi*
* *Peripatopsis overbergiensis*
* *Peripatopsis purpureus*
* *Peripatopsis sedgwicki*
* *Peripatopsis stelliporata*
* *Peripatopsis storchi*

Jamii:Wadudu-ute
Zoolojia

thumbnail|Aina mbalimbali za wanyama.
**Zoolojia** (kutoka maneno ya Kigiriki ζῷον *zóon* "mnyama, kiumbe hai" na λόγος *logos*, "neno, fundisho“) ni tawi la biolojia linalochunguza wanyama, hasa wanyama wenye seli nyingi (metazoa).

Zoolojia linatumia mbinu mbalimbali za kisayansi likichungulia maumbile na miili ya wanyama, michakato ndani ya miili, historia ya mageuko ya spishi za wanyama, jenetiki yao, uenezi wao katika dunia, uhusiano wao na mazingira (ekolojia) na jinsi gani wanahusiana kati yao. 

Zoolojia imeunda mfumo wa kupanga wanyama wote kwa vikundi (uainishaji wa kisayansi) na kuendeleza utaratibu huu.

Wanazoolojia kwa kawaida hufuata masomo ya biolojia na kwenye ngazi za juu zinaweka mkazo upande wa elimu ya wanyama. Wanafanya kazi kwenye vyuo vikuu, katika maabara ya makampuni ya madawa, katika bustani za zoo au katika makumbusho.

## Viungo vya nje 
*
Vitenzi vishirikishi vikamilifu

**Vitenzi vishirikishi vikamilifu** (alama yake ya kiisimu ni: **t**) ni maneno ambayo yamekamilika, yaani, hayaambatanishwi na mofimu/ **kiambishi** / **silabi** / **neno** au kitenzi kingine. Vitenzi hivi pia hugawanyika katika makundi madogomadogo.

## Uchambuzi
Kuna mizizi sita ya vitenzi vishirikishi vikamilifu.
### (i) -KUWA
Endapo utakuwa na kitenzi cha mzizi wa -kuwa kimesimama/kimekaa peke yake katika sentensi na kimetoa taarifa kamili - basi hicho ni kitenzi kishirikishi.
;Mifano:
*Sada ali**kuwa** mtoro shuleni
*Wanjiru ata**kuwa** mgeni rasmi
*Nguruka ame**kuwa** mshindi wetu
*Anna ali**kuwa** mwimbaji hodari
*Mohamed ha**kuwa** mlevi
*Sisi tuta**kuwa** wanafunzi bora
### (ii) NI
Hiki ni kitenzi kishirikishi kinachojulisha uyakinishi wa tendo. Kitenzi hiki hujulisha kuwepo kwa uhusiano baina ya vipashio vya lugha.
;Mifano:
*Mahmoud **ni** mchokozi
*Tembo **ni** mnyama mkali
*Wanjau **ni** mwanafunzi mtiifu
*Anna **ni** mwimbaji hodari
### (iii) SI
Hiki ni kitenzi kishirikishi kinachojulisha ukanushi wa tendo. Kitenzi hiki hujulisha kuwepo kwa uhusiano baina ya vipashio vya lugha.
;Mifano:
*Mahmoud **si** mchokozi
*Tembo **si** mnyama mkali
*Wanjau **si** mwanafunzi mtiifu
*Anna **si** mwimbaji hodari
### (iv) Vitenzi vishirikishi vinavyojulisha umiliki
Hivi ni vitenzi vinavyotoa taarifa ya umiliki kwa nomino au kiwakilishi.

;Mifano:
*Mariam **ana** gari zuri
*Chakula **kina** chumvi nyingi
*Ulimi **hauna** mfupa
*Husna **ana** mme mzuri
*Darasa letu **lina** vumbi 
*Chatu **hana** meno
### (v) Vitenzi vishirikishi vya viambishi vya mahali (po, mo, ko)
Hivi ni vitenzi vinavyotoa taarifa ya mazingira ya tendo husika. Mazingira hayo ni pamoja na kuwa nje, ndani, juu ya,  au katika eneo fulani.

;Mifano:
*Ndoo **imo** kisimani
*Kikombe **kiko** mezani
*Wanafunzi **wamo** darasani
*Yeye **yumo** chumbani
*Fedha **zimo** kabatani
*Jembe **lipo** shambani
### (vi) Kitenzi kishirikishi chaa viambishi vya ngeli vikisimama peke yake
Hivi ni vitenzi vinavyobainisha maana ya ngeli ikisimama peke yake.

;Mifano:
*Ndoo **i** kisimani
*Kikombe **ki** mezani
*Wanafunzi **wa** darasani (hapa ni lazima sauti ibadilike ili kutoa maana tofauti na ile maana ya kiwakilishi/kivumishi cha -a unganifu). Bimaana ya kwamba wakati unataja *wanafunzi* **wa** - kwenye *wa* lazima ufanye kama unasimama vile...
*Yeye **yu** chumbani
*Fedha **zi** kabatani
*Jembe **li** shambani

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Vivumishi
*Viwakilishi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Mwokozi

(1534 hivi), Palazzo Pitti, Florence, Italia.]]

**Mwokozi** katika teolojia ya Ukristo, ni sifa mojawapo ya Yesu kutokana na imani ya kwamba ndiye aliyetekeleza wokovu wa binadamu wote.

Ingawa Injili hazitumii jina hilo, Mtume Paulo alilieneza kupitia nyaraka zake kuhusiana na kifo chake msalabani. 

Hivyo Agano Jipya linamtaja Yesu Kristo kama Mwokozi mara 16, likisisitiza kuwa ameokoa wote. 

Waraka wa kwanza wa Yohane unamtaja kama "kipatanisho cha dhambi zetu, tena si cha dhambi zetu tu, bali cha dhambi za ulimwengu" (1 Yohane 2:2). 

Mbali ya Yesu, Agano Jipya linatumia jina hilo kwa Mungu tu (mara 8), wakati Agano la Kale linaita watu mbalimbali kwa jina hilo, kwa sababu ya kuokoa mtu mmoja, wachache au wengi kutoka matatizo mbalimbali.

## Tanbihi
## Marejeo 

* Borgen, Peder. *Early Christianity and Hellenistic Judaism*. Edinburgh: T & T Clark Publishing. 1996.
* Brown, Raymond. *An Introduction to the New Testament*. New York: Doubleday. 1997.
* Dunn, J. D. G.. *Christology in the Making*. London: SCM Press. 1989.
* Ferguson, Everett. *Backgrounds in Early Christianity*. Grand Rapids: Eerdmans Publishing. 1993.
* Greene, Colin J. D. *Christology in Cultural Perspective: Marking Out the Horizons*. Grand Rapids: InterVarsity Press. Eerdmans Publishing. 2003.
* Holt, Bradley P. *Thirsty for God: A Brief History of Christian Spirituality*. Minneapolis: Fortress Press. 2005.
* Letham, Robert. *The Work of Christ*. Downers Grove: InterVarsity Press. 1993.
* Macleod, Donald. *The Person of Christ*. Downers Grove: InterVarsity Press. 1998.
* McGrath, Alister. *Historical Theology: An Introduction to the History of Christian Thought*. Oxford: Blackwell Publishing. 1998.
* Macquarrie, J.. *Jesus Christ in Modern Thought*. London: SCM Press. 1990.
* Neusner, Jacob. *From Politics to Piety: The Emergence of Pharisaic Judaism*. Providence, R. I.: Brown University. 1973.
* Norris, Richard A. Jr. *The Christological Controversy*. Philadelphia: Fortress Press. 1980.
* O'Collins, Gerald. *Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus.* Oxford:Oxford University Press. 2009.
* _______ *Jesus: A Portrait*. London: Darton, Longman & Todd. 2008.
* _______ ''Salvation for All: God's Other Peoples*. Oxford:Oxford University Press. 2008.
* Pelikan, Jaroslav. *Development of Christian Doctrine: Some Historical Prolegomena*. London: Yale University Press. 1969.
* _______ *The Emergence of the Catholic Tradition (100-600)*. Chicago: University of Chicago Press. 1971.
* Rahner, Karl. *Foundations of Christian Faith*, trans. W.V. Dych. London: Darton, Longman & Todd. 1978.
* Tyson, John R.* Invitation to Christian Spirituality: An Ecumenical Anthology''. New York: Oxford University Press. 1999.
Imani sahihi

ni kigezo kimojawapo cha kupimia usahihi wa imani katika Ukristo.]]
**Imani sahihi** (kwa Kiingereza **Orthodoxy**, kutoka maneno ya Kigiriki *orthos* + *doxa*,) ni msimamo unaokubali mafundisho sanifu ya dini fulani, tofauti na yale ya wachache. 

Umuhimu wa jambo hilo unasisitizwa hasa katika dini inayokiri umoja wa Mungu, lakini si katika dini nyingine kama zile za jadi au za miungu mingi. 

Katika Ukristo, inamaanisha kwa kawaida kukubali imani kama ilivyofundishwa na mitaguso ya kiekumene katika karne za kwanza za dini hiyo dhidi ya uzushi wa aina mbalimbali.

Baada ya farakano la mwaka 1054 kati ya Kanisa la Kilatini na Makanisa ya Mashariki ambayo yalikuwa bado na ushirika na Papa wa Roma, ingawa pande zote mbili ziliendelea kujiona ya *Kiorthodoksi* na ya Kikatoliki, polepole neno la kwanza limekuwa likitumiwa zaidi na Ukristo wa Mashariki na lile la pili na Ukristo wa Magharibi.

## Tazama pia
*Imani ya Kanisa

## Tanbihi
Kidudu-dubu

**Vidudu-dubu** (kutoka Kiholanzi beerdiertjes) ni viumbehai vinavyofanana na dubu wadogo sana wenye jozi nne za miguu; wengi zaidi wana mm 0.3-0.5 wakiwa wazima, lakini kuna spishi kadhaa za hadi mm 1.2 na nyingine za mm 0.1 tu. Wanatokea katika maji au mahali pa majimaji. Wanyama hawa wanaweza kuendelea kuishi katika hali za kuzidi kiasi: kutoka halijoto ya karibu na sifuri halisi hadi juu ya kiwango cha kuchemka, ukavu kabisa, kanieneo kubwa sana, ombwe kabisa na mnururisho kali unaoionisha. Wakikaa katika hali ya ukavu kabisa, hupoteza takriban maji yote mpaka kubaki na 3% tu na hata baada miaka kumi katika hali hii wanaweza kuamka na kuendelea kuishi.

## Picha 

Picha:Mikrofoto.de-Baertier18.jpg|Kidudu-dubu upande wa kando
Picha:Mikrofoto.de-baertierchen2.jpg|Kidudu-dubu upande wa chini
Picha:Mikrofoto.de-baertierchen.OGG|Kidudu-dubu akienda

Jamii:Vidudu-dubu
Mchoroko

**Mchoroko** (*Vigna mungo* na *V. radiata*) ni jina la spishi mbili za mimea katika familia Fabaceae unaozaa choroko, mbegu zake ndogo kuliko aina zote za maharagwe zikuazo ndani ya makaka.

## Picha

File:Hoa đậu xanh.jpg|Mchoroko-kijani unaobeba maua na makaka mabichi
File:Mung bean (Vigna radiata) Dired open Pod in Hong Kong.JPG|Kaka kavu likijifungua
File:Pasulj mung.JPG|Choroko kijani
File:Vigna.radiata.seeds.jpg|Choroko mbili kwa karibu (miraba ina mm 5)
File:Black gram.jpg|Choroko nyeusi

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Kanuni ya Mwalimu

**Kanuni ya Mwalimu** (kwa Kilatini ***Regula Magistri***) ni kanuni ya kitawa iliyoandikwa na mmonaki asiyejulikana mwanzoni mwa karne ya 6 katika Italia ya kati.

Ilitumiwa sana na Benedikto wa Nursia katika kutunga kanuni yake iliyoenea haraka kote katika Kanisa la Kilatini. 

## Marejeo
*
*
*

## Tanbihi
Kanuni ya kitawa

ya Kanuni ya Mt. Benedikto.]]
**Kanuni ya kitawa** ni maandishi ya kiroho yanayokusudiwa kuongoza hata kisheria maisha ya wamonaki au watawa wengine.

Kanuni ileile inaweza kuongoza shirika moja tu au mengi, kama vile Kanuni ya Ndugu wa Kiume na wa Kike wa Utawa Hasa wa Tatu wa Mt. Fransisko, inayofuatwa na mashirika karibu 400 duniani kote, yakiwa na jumla ya watawa 200,000 hivi.

Mwandishi wa kanuni kwa kawaida ni mtakatifu aliyeitunga ili kushirikisha karama yake kama mwanzilishi.

Kati ya kanuni za zamani zilizo maarufu zaidi, ziko zile za Pakomi, Basili Mkuu, Benedikto wa Nursia, Kolumbano na Fransisko wa Asizi.

Mwanamke wa kwanza kuandika kanuni ya kitawa alikuwa Klara wa Asizi (1253).

Jamii:Mashirika ya kitawa
Tuta la mchanga 45

**Tuta la Mchanga 45** (ing. *dune 45*) ni kilima cha mchanga huko Sossusvlei nchini Namibia kilichojengwa na upepo kwa kupuliza na kusukuma punje za mchanga. Asili ya mchanga huu ni mwendo wa mto Oranje uliosagasaga mwamba njiani mwake kwenye mwendo wa miaka mamilioni, kuupeleka mchanga hadi bahari Atlantiki ambako mawimbi yameurudisha kwenye pwani upande wa kaskazini. Kutoka mwambao wa bahari upepo unasukuma punje za mchanga kuelekea barani zinapojenga matuta ya mchanga. Hili tuta la mchanga 45 limepokea jina kutokana na mahali pake kwenye kilomita namba 45 ya barabara inayopita karibu. Kwa sababu ya umbo wake wa ajabu Tuta la Mchanga 45 unapokea maelfu za watalii kila mwaka.

## Marejeo
*Location of Dune 45 (Google Maps) Lat: -24° 43' 28.33", Lng: +15° 28' 15.23"
*Namibia Tourism Board - Southern Region
Vihisishi

**Vihisishi** ni maneno yanayodokeza vionjo au miguso ya moyo au ya akili.

Vionjo vya moyo huweza kuwa vya furaha au huzuni. 

Maneno hayo kwa kawaida hupewa alama ya mshangao (!), au hutengwa kwa mkato (,) yatokeapo katika maandishi.

Mfano wa maneno hayo ni loo!, ebu!, la asha! n.k.

Kila kihisishi huweza kuibua hisia mahususi. kwa hiyo ni vyema kutumia kihisishi kinachofaa.

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Eujeni Mazenod

thumb|right|250px|Picha ya Mt. Eujeni Mazenod.
**Eujeni Mazenod** (kwa Kifaransa **Eugène de Mazenod** au kirefu **Charles-Joseph-Eugène de Mazenod**) (Aix-en-Provence, 1 Agosti 1782 - Marseille, 21 Mei 1861) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki nchini Ufaransa aliyeanzisha shirika la kimisionari maarufu kwa ufupisho O.M.I. kwa ajili ya kuinjilisha maskini.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Paulo VI tarehe 19 Oktoba 1975, halafu mtakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 3 Desemba 1995. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyoiaga dunia.

## Maisha
Eujeni alizaliwa tarehe 1 Agosti 1782 akabatizwa kesho yake. 

Baba yake, Charles Antoine de Mazenod, alikuwa mmoja kati ya wenyeviti wa Mahakama ya Biashara, na mama yake alikuwa Marie Rose Joannis. 

Eujeni alianza masomo yake kwenye Chuo Bourbon, lakini hayo yalikatishwa na Mapinduzi ya Kifaransa ambayo yalifilisi familia yake na kuilazimisha kukimbilia Venice, Italia. 

Baadaye akawa mwanafunzi wa bweni katika Chuo cha Masharifu huko Torino. Huko alipokea sakramenti ya ekaristi na kipaimara.

Majeshi ya kimapinduzi kutoka Ufaransa yalipovamia Italia, familia ilikimbilia tena Venice, ambapo baba yake alitafuta kazi mbalimbali bila kufanikiwa. 

Mama yake alirudi Ufaransa pamoja na binti yake alipoomba talaka kwa lengo la kurudishiwa mali yake iliyokuwa imetaifishwa.

Eujeni alibahatika kukaribishwa na familia Zinelli huko Venice. Padri wa familia hiyo, Bartolo Zinelli, alishughulikia malezi ya mtoto huyo akitumia maktaba kubwa ya nyumbani, ambapo Eujeni alishinda saa kadhaa kwa siku. Padri Bartolo alimuathiri pia sana kiutu na kiroho.

Kwa msukumo wa jeshi tena, Eujeni na baba yake walilazimika kukimbilia kusini, kwanza Naples kwa karibu mwaka mzima, halafu Palermo, Sicilia. 

Huko Eujeni aliweza kufuata mtindo wa maisha uliolingana na usharifu wake. 

Hatimaye alirudi Ufaransa na kupewa upadrisho huko Amiens mwaka 1811.

Mwaka 1816 alianzisha shirika la Missionary Oblates of Mary Immaculate.

Kati ya miaka 1837 na 1861 alikuwa askofu wa Marseille, akiliangaza jimbo lake kwa maadili, mipango, mahubiri na maandishi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Biography in the Catholic Encyclopedia
*
* Biography of Eugene de Mazenod at OMI Lacombe
* Biography of St. Eugene de Mazenod from American Catholic.org 
* Biography of St. Eugene de Mazenod  from the Oblate Missions Website  of National Shrine of Our Lady of the Snows website  of The Missionary Oblates of Mary Immaculate
O.M.I.

thumb|right|250px|Picha ya mwanzilishi, Mt. Eujeni Mazenod.
**Missionary Oblates of Mary Immaculate** (kifupi **O.M.I.**) ni shirika la kipapa la wamisionari lililoanzishwa na Eujeni Mazenod (1782-1861) tarehe 25 Januari 1816. 

Mtakatifu huyo kutoka Ufaransa alipata kibali cha Papa Leo XII tarehe 17 Februari 1826. 

Shirika linaundwa na mapadri na mabruda ambao kwa kawaida wanaishi kijumuia. 

Mwaka 2011 walikuwa 4,400 hivi (kati yao 580 katika hatua za malezi) wakifanya umisionari katika sehemu nyingi za dunia, wakiwemo makardinali 2 na maaskofu wengi.

## Historia na karama
Lengo la awali la shirika lilikuwa kuleta uamsho katika Kanisa Katoliki la Ufaransa baada ya Mapinduzi ya Kifaransa.

Lakini mapema kazi zake ziliongezeka na kuenea. Papa Pius XI (1857-1939) alipendezwa na juhudi za wanashirika hata akawaita “Wataalamu wa misheni ngumu zaidi za Kanisa”

Kama watawa wengine, wanashirika wanaweka nadhiri kuhusu mashauri ya Kiinjili ya useja mtakatifu, ufukara na utiifu. 

## Wanashirika maarufu
* Hubert Constant (1931 - 2011)
* Thomas Cooray (1901 - 1988) 
* Francis George (1937-) 
* Vital-Justin Grandin (1829 - 1902) 
* Joseph-Hippolyte Guibert (1802 - 1886) 
* Denis Hurley (1915 - 2004)
* Carl Kabat (1933-)
* Albert Lacombe (1827 - 1916)
* Adrien-Gabriel Morice (1859 - 1938)
* Émile Petitot (1838 - 1916)
* Orlando Beltrán Quevedo (1939-)
* Ronald Rolheiser (1947-)
* Larry Rosebaugh (1935 - 2009)
* Constantine Scollen (1841 - 1902) 
* Jean-Marie-Rodrigue Villeneuve (1883 - 1947)

## Tanbihi
## Marejeo
*
*

## Viungo vya nje
* 
* Oblate Missions in San Antonio Texas  
* (Oblate) Missionary Association in Belleville, IL 
* US Province Site
* Oblate School of Theology, San Antonio, Texas
* OMI Philippine Province 
* China Mission 
* The Missionary Oblate of Mary Immaculate in Southern Africa
* Notre Dame of Marbel University  a school under the administration of the Marist Brothers
* Notre Dame University, Cotabato City 
* Notre Dame of Greater Manila, Caloocan City 
* Notre Dame of Midsayap College
* Missionary Oblates of Mary Immaculate in Canada: OMI Lacombe 
* Oblate Missionary Centre (CMO), Montreal, Canada
Vikram Samvat

thumb|Mtawa wa Jain Kalakacharya na mfalme wa Saka (Kalakacharya Katha manuscript, Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya, Mumbai)

**Vikram Samvat** (pia: Bikram Samvat, Devanagari:विक्रम सम्वत्)  ni kalenda rasmi nchini Nepal. Huhesabiwa kati ya kalenda za Kihindu na kufuata muundo wa mwaka jua-mwezi (lunisolar).

Jina latokana na mfalme wa Kihindi Vikramaditya Samvat aliyetawala katika Uhindi kaskazini mnamo karne ya kwanza KK. Mwaakmpya unaanza kwenye siku ya mwezi mwanadamu wa mwezi wa Chaitra inayotokea wakati wa ama Machi au Aprili. Mwezi hufuata awamu halisi za mwezi. 

Jamii:Nepal
Vielezi vya namna

**Vielezi vya namna** (alama yake ya kiisimu ni: **E**) ni maneno yanayotoa taarifa au ufafanuzi ambao unaenelezea namna au jinsi kitenzi (tendo) kinavyofanyika. Maneno haya hujulisha kuwa kitenzi hicho kinatumika namna gani au jinsi gani.

## Uchambuzi
Vielezi hivi vya namna au jinsi pia vimegawanyika katika makundi madogomadogo sita.

### Mifano ya jumla chapuchapu
*Mtoto huyu analia **sana**
*Mariamu anaimba **vizuri**
*Kiiza anatembea **polepole**
*Johnson amelala **kifudifudi**
*Mwajuma anaongea **kitoto**

### 1 - Vielezi halisi
Hivi ni vielezi vya namna au jinsi ambavyo huwa kwa dhati yake hutoa taarifa ihusuyo kitenzi.
;Mifano:
*Nyoka anakimbia **sana**
*Khadija anaandika **vizuri**
*Wafanyabiashara wanauza **rejareja**
*Angel amejikwatua **mno**
*Aliendelea kusoma **zaidi** ya rafiki yake

### 2 - Vielezi vinavyofafanua vivumishi
;Mifano:
*Watoto wamemuua nyoka mkubwa **sana** (watoto = nomino, wamemuua = kitenzi kikuu, nyoka = nomino, mkubwa = kivumishi cha sifa, sana = kielezi).
*Chris amenunua nyumba nzuri **sana**
*Subira amepika chakula kitamu **sana**
*Ndondi si mchezo mzuri **kabisa**

### 3 - Vielezi vya KI- ya mfanano
;Mifano:
*Aidan anatembea **kitoto** (Aidan = nomino, anatembea = kitenzi kikuu, kitoto = kielezi cha ki- ya mfanano, yaani ile kitoto).
*Shehoza aliadhabiwa **kikoloni**
*Okelo anaongea **kiungwana**
*David amevaa **kihuni**

### 4 - Vielezi vya hali
Hivi ni vielezi vya namna au jinsi ambavyo vina uhusiano na tabia ya kitu. Nomino za dhahania zinapotumika kufafanua kitenzi huwa kielezi.
;Mifano:
*Ndege huruka **upesi** angani (Ndege = nomino, huruka = kitenzi kikuu, upesi = nomino dhahania ilivyobalishwa kuwa kielezi).
*Barabara zetu zimejengwa **upya**
*Gari hili hukimbia **kwa kasi**

### 5 - Vielezi viigizi
Hivi ni vielezi vya namna au jinsi ambavyo hufuatisha/huiga mlio unatokea baada ya tendo kutendeka.
;Mifano:
*Risasi imepenya **fyuuu!** (risasi = nomino, imepenya = kitenzi kikuu, fyuu! = kielezi kiigizi cha tukio husika).
*Loveness amebweteka **bwee!**
*Maji yamemwagika **mwaa!**
*Mti umekatika **tii!/puu!**

### 6 - Vielezi vikariri/vibariki/viradidi
;Mifano:
*Michael amelala **kifudifudi** (Michael = nomino, amelala = kitenzi kikuu, kifudifudi = kielezi cha namna au jinsi katika mzizi wa vikariri au vibariki).
*Husna anaandika **kibatabata**
*Godfrey anatembea **harakaharaka**
*Mwinyimvua anakula **polepole**
*Jirani anatembea **kinyumenyume**

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Uislamu nchini Angola

**Uislamu nchini Angola** ni dini yenye waumini wachache sana. Vyanzo vingi vinakadiria kuna idadi ya watu 90,000, ingawaje wengine wanatoa kiwango kikubwa zaidi ya hapo. 

Waislamu walio wengi nchini humo ni wahamiaji kutoka nchi za Afrika ya Magharibi na Mashariki ya Kati, ingawa baadhi ya wenyeji wamebadili dini na kuwa Waislamu. 

Kuna taasisi kadhaa ambazo zinaendesha misikiti, mashule na vituo vinavyohusisha jumuia za Kiislamu. Waislamu wa Angola wanawakilishwa na Baraza Kuu la Waislamu Angola la mjini Luanda.  

Hadi mwishoni mwa mwaka 2013, serikali ya Angola haitambui uwepo halali wa jumuia na taasisi za Kiislamu nchini humo, na hivyo kupelekea misikiti kukabiliana na vikwazo mbalimbali, tena mingi ilifungwa na serikali hiyo. 

## Tazama pia
* Dini nchini Angola
* Waislamu Washia nchini Angola
* Demografia ya Angola

## Marejeo
Angola
Jamii:Angola
Shaka Samvat

**Shaka Samvat** ni kalenda rasmi ya kitaifa nchini Uhindi inayotumiwa huko pamoja na kalenda ya Gregori.

## Historia ya Kalenda hii
Kalenda ilianzishwa mwaka 1957 baada ya uhuru wa Uhindi kwa lengo la kuunda kalenda ya kitaifa inayosaidia kuunganisha nchi hii kubwa. Kalenda ilitungwa na kamati iliyochungulia zaidi ya kalenda 30 tofauti zilizowahi kutumiwa katika sehemu na tamaduni mbalimbali za Uhindini. 

Ni kalenda ya jua na muundo wake unafanana na kalenda ya Kiajemi jinsi inavyotumiwa nchini Iran.

## Hesabu ya miaka
Hesabu ya miaka inaanza mwaka 78 BK. Kwa hiyo mwaka 2014 katika hesabu ya Gregori unalingana na mwaka 1936–1937 wa Shaka Samvat.

## Muundo wa Kalenda 
Mwaka huwa na siku 365 na kugawiwa kwa miezi 12. Kila mwaka wa nne ni mwaka mrefu wa siku 366.  Miezi ya kwanza huwa na siku 31, mengine siku 30. Mwezi wa kwanza (Chaitra) una siku 30 ila katika mwaka mrefu siku 31.

Mwaka huanza Machi 22 wa kalenda ya Gregori ambayo ni siku ya usawa wa mchana na usiku.  

 
## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* Calendars and their History (by L.E. Doggett) 
* Indian Calendars (by Leow Choon Lian, pdf, 1.22mb)
* Positional astronomy in India
* India Image website 
* Hindu Panchang

Jamii:Uhindi
Kali Yuga

**Kali Yuga** (Devanāgarī: , lit. "Kipindi cha Kali" yaani "kipindi cha dhambi") ni kimoja cha vipindi vinne vya muda wa ulimwengu kufuatana na imani ya Uhindu.

Kufuatana na imani hii, ulimwengu baada ya uumbaji una muda wake maalumu unaogawiwa kwa "yuga" au vipindi vinne. Ulimwengu unaanza baada ya kila uumbaji katika yuga au kipindi cha kwanza ambako nguvu ya kimungu ya karma inapatikana kwa nguvu kwa hiyo dunia inajaa maadili mema. Kila yuga nguvu ya karma inapungua hadi katika kipindi au yuga ya nne nguvu ya karma na maadili iko robo moja tu. Pepo baya kwa jina "Kali"  anatawala yuga hii.

Kufuatana na maandiko ya Kihindu Kali Yuga hii ilianza 23 Januari 3102 BK. Wahindu walio wengi huamini yuga hii ina muda wa miaka 432,000. Imani hii inapatikana pia kati ya wafuasi wa Kalasinga

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* On the Golden period of 10,000 years in current Kali Yuga
* Future History of the World - description of the features of Kali Yuga
* Comparison of Hindu and Christian end-of-world prophecies
* Story of the Kali Yuga 'taking up residence' at beginning of the current age 
* Kali Yuga and the Precession of the Equinoxes
Kalenda ya Kiajemi

**Kalenda ya Kiajemi** ni kalenda rasmi katika nchi za Iran na Afghanistan. Ni kalenda ya jua yenye siku 365 na siku 366 katika mwaka mrefu. Mwaka hugawiwa kwa miezi 12.

Mwaka unaanza kwenye 1 Farwardin ambayo ni sawa na 21 Machi, isipokuwa katika mwaka mrefu wa Kalenda ya Gregori ni 20 Machi. 
 
Hesabu ya miaka unafuata hijra ya Mtume Muhamad, kwa hiyo hesabu inaanza katika mwaka 622 ya kalenda ya Gregori. Mwaka 2014 wa kimataifa unalingana na miaka 1392/1393 wa kalenda ya Kiajemi.

Kalenda hiyo inatumiwa pamoja na kalenda ya Kiislamu inayoanza hesabu yake pia kwenye Hijra lakini kwa sababu ni kalenda ya mwezi miaka yake ni mifupi, hivyo mwaka 1393 wa Kiajemi unalingana na mwaka 1435 wa Kiislamu. Ilhali hesabu zote mbili zina msingi wa Kiislamu kwa kurejea hijra zinatofautishwa pia kwa kutumia majina "hijri shamsi" (hijri ya jua) na "hijri qamari" (hijri ya mwezi).

## Miezi
**Jina        Siku      Jina la Kiajemi** 
Farvardin 	فروردین	31 
Ordibehesht 	  اردیبهشت	31   
Khordâd 	خرداد	31 
Tir 	تیر	31 
Mordad 	مرداد	31 
Shahrivar 	شهریور	31  
Mehr 	مهر	30 
Aban 	آبان	30 
Azar 	آذر	30 
Dey 	دی	30 
Bahman 	بهمن	30 
Esfand 	اسفند	29  

## Viungo vya nje 
* An online Persian/Gregorian date convertor, Persian calendar for mobile (j2me) 

Jamii:Uajemi
Dini nchini Benin

**Dini nchini Benin** zinaishi pamoja kwa amani.

Kulingana na sensa ya mwaka 2002, asilimia 27.1 ya wakazi wa Benin walikuwa Wakatoliki, asilimia 24.4 Waislamu, asilimia 17.3 wafuasi wa dini ya jadi ya Vudu, asilimia 5 Wakristo wa Kanisa la Mbinguni, asilimia 3.2 Wamethodisti, asilimia 7.5 Wakristo wa madhehebu mbalimbali, asilimia 6 ni makundi mengine ya dini za jadi za Kiafrika, asilimia 1.9 ni makundi mengine ya dini, na asilimia 6.5 wanadai hawana uhusiano na dini yoyote ile.

## Marejeo
Jamii:Benin
Uislamu nchini Benin

**Uislamu nchini Benin** ni dini ya pili kwa wingi wa waumini ambayo inafuatwa sana baada ya Ukristo ikiwa na asilimia 24.4 za wakazi wote kwa mujibu wa sensa ya taifa ya mwaka wa 2002.

## Tazama pia 
*Uislamu kwa nchi

## Marejeo 
Jamii:Dini nchini Benin
Uislamu nchini Botswana

**Uislamu nchini Botswana** ni dini ya tatu kwa ukubwa nchini Botswana, ikifuata Ukristo na dini za jadi. Waislamu wana asilimia chini ya 1 ya idadi ya wakazi wote wa nchi hiyo.

Uislamu uliingia nchini humo kupitia wahamiaji kutoka Kusini mwa Asia, ambao walilowea katika eneo hilo wakati wa Ukoloni wa Kiingereza. 

Uhusiano baina ya dini tofauti unabaki kuwa wa amani na utulivu, licha ya kuibuka kwa migogoro ya kidini katika maeneo mengine ya bara la Afrika. 

## Viungo vya Nje
* US State department report on religion in Botswana

Botswana
Jamii:Dini nchini Botswana
Botswana
Vielezi

**Kielezi** (alama yake ya kiisimu ni: **E**, ing. *adverb*) ni neno au maneno yanayotoa taarifa ihusuyo kitenzi. Maneno hayo (vielezi) **huelezea**/*hufafanua* na **kupambanua** au kuongeza maana zaidi ya namna au jinsi tendo linavyotendeka - idadi au kiasi cha kutendeka kwa tendo hilo, mahali ambapo tendo linatendeka. 

Hivyo basi kielezi ni neno au maneno yanayotoa taarifa ili kukujulisha kuwa kitenzi hicho kimetendeka namna gani au jinsi gani, mara ngapi au kwa kiasi gani, wapi, lini na kwa sababu gani.

Wakati mwingine vielezi hutoa taarifa inayohusu nomino, viwakilishi, vivumishi na hata vielezi vyenzake. 

## Uchambuzi
### Mifano ya jumla
*Mtoto **huyu** analia **sana** (mtoto = **nomino**, huyu = **kivumishi**, analia = **kitenzi kikuu**, sana = **kielezi cha namna au jinsi** ambavyo huyo mtoto kilizi analia). 
*Kassim *anatembea* **kitoto** (Kassim = **nomino**, anatembea = **kitenzi kikuu**, kitoto = **kielezi** cha namna au jinsi huyo Kassim anavyotembea kitoto).
*Chakula **kimepikwa** *mara mbili* (chakula = **nomino**, kimepikwa = **kitenzi kikuu**, mara mbili = **kielezi cha idadi au kiasi**, yaani mara mbili).
*Wanafunzi *wamo* **darasani** (wanafunzi = **nomino**, wamo = **kitenzi kishirikishi**, darasani = **kielezi cha mahali**) 
*Mvua **imenyesha** *leo* **mchana** (mvua = **nomino**, imenyesha = **kitenzi kikuu**, leo = **kielezi cha wakati**, mchana = **kielezi cha wakati** 
*Steve *alikwenda* **dukani** usiku (Steve = **nomino**, alikwenda = **kitenzi kikuu**, dukani = **kielezi cha mahali**, usiku = **kielezi cha wakati**)
*Mariamu alizaliwa **wakati wa ukoloni** (Mariamu = nomino, alizaliwa = **kitenzi kikuu**, wakati wa ukoloni = **kitenzi cha wakati**

## Aina za vielezi
#Vielezi vya namna au jinsi
#Vielezi vya idadi au kiasi
#Vielezi vya mahali au sehemu
#Vielezi vya wakati au muda

### Vielezi vya namna au jinsi
Huelezea jinsi au namna jambo linavyotendeka.

### Vielezi vya idadi au kiasi
Huelezea kitendo kilifanyika mara ngapi.

### Vielezi vya mahali au sehemu
Huelezea kitendo kilifanyika sehemu gani.

### Vielezi vya wakati au muda
Huelezea zaidi wakati au muda kitendo kinapofanyika, kwa mfano: jioni, usiku, asubuhi n.k.

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Agnez Mo

**Agnes Monica Muljoto** (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii **Agnez Mo**; amezaliwa 1 Julai 1986) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo za pop dansi kutoka nchini Indonesia. 

## Albamu 
* Agnes Is My Name (2011)
* Agnez Mo (2013)

## Viungo vya Nje 
Jamii:Waliozaliwa 1986
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Indonesia
Kalenda ya Kiarmenia

**Kalenda ya Kiarmenia** ni aina ya kalenda iliyoanzishwa nchini Armenia na kutumiwa na watu Waarmenia au wenye asili ya Armenia. Hesabu yake ya miaka ilianza 552 katika Kalenda ya Gregori.

Mwanzo wa mwaka hutokea wakati wa Julai. Ilikuwa ni kalenda ya jua lenye miezi 12 ya siku 30 na mwezi mmoja mfupi wa siku 5 au 6.

Kabla ya kuwa Wakristo Waarmenia walitumia hesabu ya miaka iliyoanza mwaka 2492 KK.

## Viungo vya Nje
* http://haytomar.com/calendar.php
Vinsenti Pallotti

**Vinsenti Pallotti** (Roma, Italia, 21 Aprili 1795 – Roma, 22 Januari 1850) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mwanzilishi wa Shirika la Utume Katoliki.

Kwa maandishi yake na kwa miundo ya namna hiyo aliyoianzisha alichochea wito wa Wakristo wote wa kulifanyia Kanisa kazi kwa bidii .

Alitangazwa na Papa Pius XII kuwa mwenye heri tarehe 22 Januari 1950, halafu mtakatifu na Papa Yohane XXIII tarehe 20 Januari 1963.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 22 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 28-29
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 22-23

## Viungo vya nje
*Jansenius and Jansenism - from the Catholic Encyclopedia
*Venerable Vincent Mary Pallotti - from the Catholic Encyclopedia
*International Directory of the Pallottines  (Western Canadian Delegature)
*Vincent Pallotti bio 
*St. Vincent Pallotti
*"Apostle of the Infinite: The Life of Saint Vincent Pallotti" (Saint Benedict Center)
Holmsund

**Holmsund** ni mji katika manispaa ya Umeå, mkoani Västerbotten, nchini Uswidi. Holmsund iko kandokando ya mto wa Ume upande wa Kusini wa mji wa Umeå, tena inatumika kama bandari ya Umeå. Katika sensa ya 2010, wakazi wa Holmsund wamehesabiwa kuwa watu 5489.

Jamii:Miji ya Uswidi
Chuo Kikuu cha Feira de Santana

thumb|right|250px|UEFS
**Chuo Kikuu cha Feira de Santana** (**Universidade Estadual de Feira de Santana**, **UEFS**) ni chuo kikuu nchini Brazil, kilichoanzishwa mnamo mwaka 1976 katika Feira de Santana, Brazil.

## Viungo vya Nje 
* 

Jamii:Brazil