open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Opon Ifá

[thumb|*Opon Ifá* ya mapema ya karne ya 20 kutoka kwenye mkusanyiko wa Makumbusho ya [Brooklyn (Maelezo: sinia ya mbao yenye umbo la duara yenye ukingo uliopandishwa uliopambwa kwa kuchongwa kwa sanamu za binadamu na wanyama).]]
**Ọpọ́n Ifá** ni ubao wa unajimu unaotumika katika dini asilia za Kiafrika na dini za Waafrika wa Amerika, hasa katika mfumo unaojulikana kama Ifá na kwa upana zaidi katika utamaduni wa Wayoruba. Asili ya neno *opon*, linalomaanisha *kujipendekeza* au *kubembeleza*, inaeleza hali ya kisanaa na mapambo ya ubao huu, kwani zinakusudiwa kusifu na kutambua kazi tukufu ya *babalawo* (waganga wa kienyeji). Hata hivyo, asili ya neno Ifá imekuwa mada ya mjadala. Ifá inaweza kuchukuliwa kuwa orisha, au mungu wa Kiyoruba hasa mungu wa unabii Ọrunmila. Kinyume chake, baadhi ya wanazuoni wameitaja Ifá kama *chombo kikuu cha kushauriana cha unabii* tu, badala ya kuwa mungu au uungu, bila maana yoyote ya kiungu.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Nigeria
Opele

[thumb|Mnyororo wa unabii wa Ifá (Opele Ifá) uliopatikana kutoka [Iseyin.]]
**Opele** (huandikwa pia **opuele** au **ocuele** katika Amerika ya Kusini) ni mnyororo wa unabii unaotumika katika dini asilia za Kiafrika na dini za Waafrika wa Amerika, hasa katika Ifá na utamaduni wa Wayoruba.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Nigeria
Malik Afegbua

**Malik Afegbua** ni mtengenezaji wa filamu, msanii na mtaalamu wa teknolojia bunifu kutoka Nigeria. Anajulikana sana kwa mtazamo wake wa kufikiri nje ya mipaka kwa kutumia teknolojia ya Akili Bandia (AI) katika nyanja ya sanaa.

Mnamo Januari 2023, alipata umaarufu mkubwa na kuvutia vyombo vya habari vya kimataifa baada ya kuchapisha picha kwenye mitandao ya kijamii zilizopewa jina The Elder Series, ambapo aliwaonyesha wazee wakitembea kwenye jukwaa la mitindo wakiwa wamevalia mavazi ya kisasa, yenye rangi na mvuto, yaliyoundwa kwa kutumia AI. Alisifiwa kwa kuwasilisha wazee kwa mtazamo chanya kupitia matumizi ya AI, lakini pia alipokea ukosoaji kuhusu athari hasi za akili bandia katika sanaa, huku AI ikionekana kuhatarisha ubunifu wa kibinadamu. Hata hivyo, kazi zake zilipinga dhana potofu zilizokuwepo kuhusu namna wazee wanavyochukuliwa katika jamii ya kisasa.

## Kazi 
Afegbua alianza kama mpiga picha wa kujitegemea na msanii wa sanaa ya kuona mwaka 2011, wakati ambapo alipokea kamera ya Canon kama zawadi kutoka kwa rafiki yake. Kamera hiyo ya Canon ikawa hatua muhimu katika maisha yake, kwani ilimfanya ahame kutoka mwelekeo wa mhitimu wa masomo ya biashara na kuelekea kwenye sanaa na upigaji picha. Aliitumia kamera hiyo kutengeneza video, na baadaye akaanza kutengeneza filamu na video za makampuni, akijifunza mwenyewe uandaaji wa filamu. Alianzisha kampuni ya Slickcity Media, na chini ya kampuni hiyo ametengeneza matangazo, filamu za makala na maonyesho ya mtandaoni kwa makampuni na chapa maarufu kama American Express na Meta. Baada ya kupata umaarufu mkubwa, alifanya kazi pia na majina makubwa zaidi kama Marvel Studios, IBM na Cadbury.

Ameendelea kutumia jukwaa la AI la Midjourney, linalozalisha picha kulingana na maelezo ya maandishi, pamoja na Adobe Photoshop kwa uhariri na ukataji wa kazi zake za sanaa. Alipata umaarufu mkubwa kupitia wazo lake bunifu la kuonyesha mitindo kwa kutumia akili bandia kupitia The Elder Series mnamo Januari 2023, jambo lililopelekea kupokea mialiko ya kuonyesha kazi zake nchini Ufaransa, Brazili na Marekani.

Alipata msukumo wa kuunda onyesho la mitindo la AI lijulikanalo kama The Elder Series au *Fashion Show for Seniors* baada ya kumtazama mama yake aliyepata kiharusi. Alitumia ubunifu wake kwa kushirikiana na programu ya AI kuonyesha wanamitindo wazee waliovalia mavazi ya kuvutia. Shirika la Afya Duniani (WHO) lilisifu kazi zake za kipekee, likimtaja kama mchango muhimu katika juhudi za kimataifa za WHO/UN katika Muongo wa Kuzeeka kwa Afya (Decade of Healthy Ageing) na kupambana na ubaguzi wa umri. Mbunifu mashuhuri wa mavazi aliyeshinda Tuzo ya Academy, Ruth E. Carter, pia alisifu kazi zake akisema *“this is so dope”* kupitia chapisho la Instagram.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wasanii wa Nigeria
Mfalme Amazia

mwaka 1553.]]
**Mfalme Amazia** (kwa Kiebrania: **אֲמַצְיָהוּ**, ʼĂmaṣyāhū, yaani "Nguvu ya YHWH"; 822 KK hivi - 767 KK hivi) alitawala ufalme wa Yuda kati ya miaka 796 KK na 767 KK baada ya baba yake Yehoashi kuuawa.

Alianza kwa kumtumikia YHWH, Mungu pekee wa Israeli, lakini baada ya kushinda Waedomu, alitumikia miungu yao pia, na kwa kiburi alipigana vita na Yehoashi wa Israeli akashindwa vibaya.

Amazia alipouawa, aliyemrithi ni mwanae Uzia.

Habari zake zinapatikana hasa katika Kitabu cha Pili cha Wafalme 14 na Kitabu cha Pili cha Mambo ya Nyakati 25.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 822 KK

A
Odigba

**Odigba** (pia inajulikana kama **Edigba** na **Ejigba**; kwa Kiyoruba: Òdìgbà, Èdìgbà, Èjìgbà) ni mkusanyo uliounganishwa wa nyuzi za shanga zenye umbo la mikufu, minyororo au nyongeza za kamba katika utamaduni wa Wayoruba. Asili ya neno hili inatokana na sehemu zake: -Odi/Edi; (*Iliyofungwa au kuunganishwa*), na Igba; (*Kikufu au kamba*), wakati neno lake mbadala *Ejigba* linatokana na Eji; (*Maradufu*), na Igba; (*Kikufu au kamba*).
thumb|Minyororo ya shanga za mikufu ya Ifa (Odigba Ileke Ifa) yenye mifuko miwili ya shanga, karne ya 20, Pwani ya Guinea, Nigeria, Wayoruba, kitambaa, shanga za kioo, mbao.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Nigeria
Osinachi Nwachukwu

**Osinachi Nwachukwu** (12 Novemba 1979 – 8 Aprili 2022) alikuwa mwanamuziki wa nyimbo za Kiinjili kutoka nchini Nigeria. Alipata umaarufu mkubwa kupitia wimbo wake pekee wa *Ekwueme*, ulioimbwa kwa ushirikiano na Prospa Ochimana.

## Maisha 
Osinachi Nwachukwu alizaliwa katika familia ya Waigbo huko Owerri, Nigeria. Alisoma katika shule binafsi na baadaye akaendelea na masomo ya chuo kikuu binafsi nchini Nigeria.

Kifo chake kilidaiwa kusababishwa na ukatili wa nyumbani. Mume wake, Peter Nwachukwu, alikamatwa kuhusiana na kifo chake, akapatikana na hatia na kuhukumiwa adhabu ya kifo.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Waliofariki 2022
Jamii:Waigbo
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Jamii:Wanamuziki wa Nigeria
Swanky Jerry

**Jeremiah Ogbodo** (anajulikana zaidi kwa jina la kisanii **Swanky Jerry**; alizaliwa 4 Julai 1991) ni mbunifu wa mitindo na msanifu wa mavazi kutoka Nigeria.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1991
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wasanii wa Nigeria
Jimoh Akolo

**Jimoh Bola Akolo** (1934 – 3 Juni 2023) alikuwa msanii wa Nigeria anayejulikana kwa mchango wake katika sanaa ya kisasa ya Nigeria, hasa kama mwanachama wa Zaria Art Society. Kazi zake mara nyingi zilichunguza tamaduni za asili za Kiafrika pamoja na masuala ya kijamii ya wakati wa sasa.

## Maisha ya awali na elimu 
Akolo alitumia miaka yake ya awali huko Egbe, Jimbo la Kogi, ambako alimaliza elimu ya msingi. Alisoma katika Government College Keffi, ambako alionyesha umahiri mkubwa katika sanaa, jambo lililomfanya kuendelea na masomo ya sanaa katika Nigerian College of Arts, Science, and Technology (NCAST), ambayo sasa ni Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello, Zaria.

Akiwa NCAST, Akolo alikuwa mwanachama wa Zaria Art Society, pamoja na wasanii mashuhuri kama Yusuf Grillo na Bruce Onobrakpeya. Baadaye alisoma katika Hornsey College of Art mjini London na akapata shahada ya uzamili (MSc) na shahada ya uzamivu (PhD) katika Elimu ya Sanaa kutoka Indiana State University, Bloomington, Marekani.

Akolo pia alikuwa profesa katika Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello, Zaria, ambako alifundisha kwa zaidi ya miongo mitatu.

## Kazi 
Akolo aliunganisha motifu za asili za Nigeria na mitindo ya kisasa ya sanaa, kwa kufuata falsafa ya “Natural Synthesis” ya Zaria Art Society. Alishiriki katika Maonyesho ya Sanaa za Kuona ya FESTAC ’77. Kazi zake zimeonyeshwa kimataifa, zikiwemo maonyesho muhimu katika Commonwealth Institute, London (1964), São Paulo Biennial, Brazil (1962), na Havana Biennial, Cuba (1986).

## Kazi za sanaa 
* *Owambe* – 2013 (rangi ya mafuta kwenye turubai)
* *Wrestling Match* – 2000
* *Man on Horse* – 1996
* *War, Red War* – 1996
* *Horse Man II* – 1995 (penseli kwenye karatasi)
* *Milk Maid (Fura da Nono)* – 1998
* *Dambe (Ndondi ya Kiasili)* – 1998
* *Mother and Child* – 1998
* *Horn Blowers from Southern Kaduna Welcoming the Governor* – 1984/1986
* *Test of Manhood (Sharo)* – 1982
* *Durbar* (penseli kwenye karatasi)
* *Farm Worker* – 1970
* *The God of Thunder* – 1964 (rangi ya mafuta kwenye turubai, mvuto wa Kiyoruba)
* *The Model* – 1961 (penseli kwenye karatasi)

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 2023
Jamii:wasanii wa Nigeria
Ken Flower

**Kenneth Flower** (30 Juni 1914 – 2 Septemba 1987) alikuwa afisa wa polisi wa Rhodesia na mkuu wa idara ya ujasusi.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1914
Jamii:Waliofariki 1987
Jamii:watu wa Zimbabwe
Walid Toufic

**Walid Toutounji** (kwa Kiarabu: وليد توفيق; anayejulikana pia kama **Walid Toufic**; alizaliwa 8 Aprili 1954) ni mwimbaji na mwigizaji wa Lebanoni.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Waimbaji wa Lebanoni
Mohamed Juldeh Jalloh

**Mohamed Juldeh Jalloh** (alizaliwa 1970) ni mwanasiasa wa Sierra Leone na makamu wa rais wa Sierra Leone tangu 4 Aprili 2018. Jalloh ni mwanafalsafa wa siasa, mfanyabiashara, na aliyewahi kuwa afisa wa Umoja wa Mataifa. Pia ni mwanachama mwandamizi wa ''Sierra Leone People's Party*.

Jalloh alihitimu na shahada ya kwanza ya sayansi ya siasa kutoka *Fourah Bay College*, alisoma shahada ya uzamili ya sayansi ya siasa katika chuo kikuu cha University of Ibadan huko Ibadan, Nigeria; na shahada ya udaktari katika chuo cha *University of Bordeaux'' huko Bordeaux, Ufaransa. Anaongea lugha kadhaa ikiwa ni pamoja na Kiingereza na Kifaransa.

Kitaaluma, Jalloh alianza kazi yake na Umoja wa Mataifa mwaka 2000, akiwa afisa wa programu katika ujumbe wa Umoja wa Mataifa nchini Kosovo. Pia amewahi kuwa mwanachama wa bodi ya washauri wa ngazi ya juu katika ujumbe wa Umoja wa Mataifa wa kuimarisha amani nchini Mali na katika kanda ya Sahel.

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1970
Jamii: Wanasiasa wa Sierra Leone
Chandra Russell

**Chandra Russell** ni mwigizaji na mwandishi wa Marekani. Anajulikana zaidi kwa uigizaji wake katika tamthilia ya vichekesho inayojulikana kama South Side.

## Maisha na kazi 
Russell alizaliwa na kukulia upande wa Kusini wa Chicago. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Lincoln Park. Ingawa awali alitaka kujikita katika uigizaji , aliwahi kusema kuwa *vichekesho vilinijia kwa urahisi kwa sababu Chicago ni mji wenye ucheshi wa asili; kila mtu huko Chicago anaamini yeye ndiye mtu mcheshi zaidi kuwahi kukutana naye.* Russell alipata mafunzo ya uigizaji katika Shule ya Sanaa ya Tisch, Chuo Kikuu cha New York.

Russell anaishi Los Angeles pamoja na mume wake na watoto wao.

## Marejeo 
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Papa Eftim IV

**Papa Eftim IV** (jina la kuzaliwa **Paşa Ümit Erenerol**) ni patriarki wa nne na wa sasa wa Kanisa la Kiorthodoksi linalojitegemea la Uturuki (Autocephalous Turkish Orthodox Patriarchate) ambalo ni tawi la Kikristo lisilotambuliwa rasmi, yenye ushawishi mkubwa kutoka kwa taifa la Uturuki.

Papa Eftim IV ni mjukuu wa Papa Eftim I na mwana wa Papa Eftim III. Alichukua wadhifa wa patriarki mwaka 2002 baada ya Papa Eftim III kujiuzulu kutokana na tofauti za kisiasa na serikali ya Uturuki kuhusu uhusiano unaokua kati ya serikali ya Uturuki na Patriarki wa Kiekumeni wa Kiyunani, pamoja na jitihada za Uturuki kujiunga na Umoja wa Ulaya; Papa Eftim III alifariki wiki chache baadaye.

## Tanbihi
Jamii:maaskofu
Jamii:watu wa Uturuki
Bilal Farooq Tarar

**Bilal Farooq Tarar** (amezaliwa 20 Desemba 1987) ni mwanasiasa wa Pakistani aliyechaguliwa bila kupingwa kama Mwanachama wa Bunge Kuu la Pakistan kutoka NA-66 Wazirabad tarehe 8 Novemba 2025 na kuteuliwa ofisi tarehe 10 Novemba 2025. Awali, alihudumu kama Mwanachama wa Bunge la Kitaaluma la Punjab kuanzia Agosti 2018 hadi Januari 2023.

Kwa taaluma ni wakili na mhadhiri.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1987
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Pakistan
Odolaye Aremu

**Mohammodu Odolaye Aremu** alikuwa msanii wa Dadakuada aliyezaliwa Ilorin, ambaye aliimba katika miji mingi ya Wayoruba na kurekodi albamu nyingi hadi alipofariki mwaka 1997. Katika maisha yake, aliishi katika maeneo mbalimbali yakiwemo Ibadan, Ilorin, Abeokuta, Okeho, Shaki na Lagos, ingawa alitumia sehemu kubwa ya maisha yake mjini Ibadan.

## Maisha ya awali 
Odolaye Arẹmu alikuwa mshairi wa simulizi za mdomo na mwanamuziki mashuhuri wa Kiyoruba kutoka Ilorin, Nigeria. Alizaliwa na kukulia Ilorin, na baadaye akajikita zaidi kuishi Ibadan katika miaka ya 1960 hadi 1980.

## Kazi ya muziki 
Kama wanamuziki wengi wa Kiyoruba, aliimba nyimbo za sifa kwa watu wengi mashuhuri na wenye ushawishi katika jamii. Miongoni mwao ni Dkt. Olusola Saraki, Chief Alhaji Abdul-Azeez Arisekola Alao, Alhaji Jimoh Saro, Chief Meredith Adisa Akinloye, Oba Lamidi Adeyemi III, Chief Ladoke Akintola, Ariyibi Adedibu, na wengine wengi.

## Muziki na mtindo 
Odolaye alikuwa mtetezi na mwakilishi mashuhuri wa muziki wa Dadakuada, aina ya muziki wa jadi wa Kiyoruba. Nyimbo zake ziliunganisha oríkì (nyimbo za sifa) na òwe (methali na semi), na kushughulikia masuala ya kijamii, kisiasa, kiuchumi na kitamaduni.

## Umuhimu wa kihistoria 
Muziki wa Odolaye ni rasilimali muhimu ya kihistoria, unaotoa maarifa kuhusu fasihi simulizi ya Kiyoruba na matukio ya kihistoria ya jamii hiyo.

## Mada na maoni 
Nyimbo za Odolaye zilikuwa za kuburudisha, kufundisha na kuhamasisha hadhira yake, zikigusia masuala kama umoja wa kitaifa na uhai wa taifa. Alijionyesha kama mtu mwenye uelewa mpana wa Nigeria na changamoto zake, na mara nyingi alitoa maoni kuhusu matukio ya wakati wake.

## Urithi 
Kama mshairi wa kisiasa, Odolaye aliunga mkono vyama mbalimbali vya siasa wakati wa Jamhuri ya Kwanza, ya Pili na ya Tatu (iliyokatizwa) ya Nigeria. Muziki wake unaendelea kuwa sehemu muhimu ya urithi wa kitamaduni wa Kiyoruba, ukitoa mitazamo ya kipekee kuhusu historia na jamii ya Nigeria.

## Orodha ya albamu 
* *Olowe Mowe*
* *Alakori Alakowe*
* *Eniyan Nlanla Lo*
* *Ilorin Lawa*

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Wanamuziki wa Nigeria
Johane Maranke

**Johane Maranke** (pia anajulikana kama **John** au **Johane Marange**; 1912–1963) alikuwa kiongozi wa kiroho, nabii, na mwanzilishi wa *Apostles of Johane Marange* nchini Zimbabwe.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1912
Jamii:Waliofariki 1963
Jamii:watu wa Zimbabwe
Carlos Reginald King

**Carlos Reginald King** (amezaliwa 2 Oktoba 1979) ni Mkurugenzi Mtendaji wa kampuni ya utayarishaji wa televisheni, *Kingdom Reign Entertainment*, ambayo inatayarisha vipindi kama vile *Belle Collective* (2020) na *Love & Marriage: Huntsville* (2019) vinavyoonyeshwa kwenye Oprah Winfrey Network (OWN), *Hollywood Divas* na *The Next:15* vinavyoonyeshwa kwenye TV One, *Selling It: In the ATL* kwenye WeTV, na *My Super Sweet 16*, ikiwemo rapper Lil Wayne na binti yake Reginae, kwenye MTV.

Aidha, Carlos ametoa uzalishaji mkuu kwa misimu minne ya kipindi cha mafanikio cha Bravo, *The Real Housewives of Atlanta* (Misimu 6, 7, 8 na 9), pamoja na mfululizo wa matawi ya franchise *Don’t Be Tardy for the Wedding*, ''The Real Housewives of Atlanta: Kandi's Wedding*, na *I Dream of NeNe: The Wedding*, vyote vinavyoonyeshwa kwenye Bravo. Kazi nyingine kwenye mtandao wa Bravo ni pamoja na mchango wake kama mtayarishaji kwenye Misimu 1 na 2 ya *The Real Housewives of New Jersey*. King pia amekuwa mzalishaji mwenza wa *Love & Hip Hop: Atlanta* kwenye VH1, na amefanya kazi kama mtayarishaji kwenye *Season 25: Oprah Behind The Scenes'' kwa mtandao wa OWN.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Watu walio hai
Jamii:watu wa Marekani
Mr. Magic

**John "Mr. Magic" Rivas** (15 Machi 1956 – 2 Oktoba 2009) alikuwa DJ wa redio wa Hip Hop kutoka Puerto Rico.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Waliofariki 2009
Jamii:watu wa Puerto Rico
Betsie Verwoerd

**Elizabeth "Betsie" Verwoerd** (née Schoombee; 17 Mei 1901 – 29 Februari 2000) alikuwa mke wa Waziri Mkuu wa Afrika Kusini kuanzia 2 Septemba 1958 hadi kuuawa kwa mumewe, Hendrik Verwoerd, mnamo 6 Septemba 1966.

Betsie alikuwa na asili ya Kidenmaki na alizaliwa na Wynand Johannes na Anna Francina Susanna (née Naude) Schoombee huko Middelburg katika Koloni la Cape.

Betsie alikutana na mumewe wa baadaye wakati wote walipokuwa wanasoma katika Chuo Kikuu cha Stellenbosch mwanzoni mwa miaka ya 1920. Walioa huko Hamburg, Ujerumani, ambapo Verwoerd alikuwa akisoma, mnamo 7 Januari 1927. Wanandoa hao walirudi katika Muungano wa Afrika Kusini mnamo 1928. Walikuwa na wana watano (Wilhelm Johannes Verwoerd, alizaliwa 5 Septemba 1929; Daniel Wynand Verwoerd, alizaliwa 19 Novemba 1933; Hendrik Frans Verwoerd, alizaliwa 11 Agosti 1940; Christiaan Andries Verwoerd, alizaliwa 10 Septemba 1942; na Wynand Schoombee Verwoerd, alizaliwa 28 Juni 1947) na binti wawili (Anna Verwoerd, alizaliwa 9 Machi 1932; na Elsabet Verwoerd, alizaliwa 26 Julai 1936). Anna Verwoerd aliolewa na Carel Boshoff, ambaye baadaye aliunda makazi ya Waarikaner wa Orania.

Mumewe aliuawa mnamo 6 Septemba 1966. Baadaye, mara kwa mara alitimiza majukumu rasmi, ikiwemo kufungua Hendrik Verwoerd Dam (baadaye lilibadilishwa jina kuwa Gariep Dam) mnamo 1972.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 2000
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini
Piper Dellums

**Piper Dellums** ni mwandishi na mzungumzaji wa umma wa Marekani. Pia ni binti wa mbunge wa zamani wa Marekani na meya wa Oakland, Ron Dellums.

## Maisha ya awali na elimu 
Piper Dellums ni binti wa mbunge wa zamani wa Marekani na meya wa Oakland, Ron Dellums, na dada wa mwigizaji Erik Dellums.

Dellums alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha California, Berkeley, ambapo alisoma saikolojia, biolojia, na sanaa ya tamthilia. Pia alihitimu na shahada ya uzamili katika tiba ya drama yenye msisitizo katika biokemia kutoka Chuo Kikuu cha New York (New York University).

## Tanbihi
Jamii: Waandishi wa Marekani
Rhonda Smith

**Rhonda Smith** ni mpiga bass wa Kanada, anayejulikana zaidi kwa kazi yake na Prince na Jeff Beck. Alizaliwa Halifax, Nova Scotia, Kanada, na familia yake ilihamia Montreal alipo kuwa mtoto. Yeye na ndugu zake watatu walihimizwa kucheza muziki, na alianza kucheza baritone horn, kinanda, gitaa, na hatimaye bass ya umeme. Mbali na kupata mafunzo ya kibinafsi ya muziki wa klasiki kwenye double bass, Smith alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha McGill huko Montreal akiwa akisomea utendaji wa jazz. Baada ya kupata uzoefu katika eneo la muziki wa rock la mtaa, alihamia kufanya kazi na wasanii wa Kanada kama Claude Dubois, Daniel Lavoie, Robert Charlebois na James Blovin. Alishinda tuzo ya Juno kwa "Albamu Bora ya Jazz ya Kisasa" kutokana na kazi yake na Jim Hillman na The Merlin Factor. Wakati wa kuhudhuria kongamano la muziki nchini Ujerumani, Smith alikutana na Sheila E. na kumpa kit cha vyombo vya habari baada ya kujua kwamba Prince alikuwa akitengeneza bendi mpya. Miezi miwili baadaye, Prince alimuita na Smith alienda Paisley Park kurekodi kwenye albamu ya *Emancipation*. Smith alirekodi na kusafiri na Prince kwa karibu miaka 10. Wasanii wengine aliowashirikiana ni pamoja na Chaka Khan, Beyoncé, T.I., Erykah Badu, Lee Ritenour, Jeff Beck, na Terri Lyne Carrington. Mnamo mwaka 2000, alitoa rekodi yake ya kwanza ya kibinafsi, *Intellipop*.

## Tanbihi
Jamii:wanamuziki wa Kanada
Aslıhan Gürbüz

**Aslıhan Gürbüz** (alizaliwa 16 Februari 1983) ni mwigizaji wa Uturuki. Alihitimu kutoka Idara ya Tamthilia ya Chuo Kikuu cha Selçuk. Gürbüz alishinda Tuzo ya Golden Butterfly Award ya Mwigizaji Bora wa Vichekesho mnamo 2011 kutokana na kazi yake katika *Yahşi Cazibe*.

Umaarufu wake ulianza kupitia mfululizo *Bir Bulut Olsam*, akiwa pamoja na Engin Akyürek, Engin Altan Düzyatan, na Melisa Sözen. Alikuwa na nafasi kuu katika *Ufak Tefek Cinayetler* na mfululizo wa vichekesho *Yahşi Cazibe*. Pia alijiunga na mfululizo wa vichekesho maarufu *İşler Güçler*, mfululizo wa vijana *Bodrum Masalı*, mfululizo wa kihistoria *Muhteşem Yüzyıl: Kösem*, pamoja na tamthilia *Masumlar Apartmanı* na *Kırmızı Oda*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1983
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Ngolo Diarra

**Ngolo Diarra** alikuwa mfalme wa Dola la Wabambara kuanzia mwaka 1766 hadi 1790.

Kijana, kijiji chake cha Niola kilimtoa Ngolo kwa serikali kama ushuru wa kila mwaka wa disongo, akawa *ton djon* au mwanajeshi mtumwa katika huduma ya Bitòn Coulibaly. Baada ya kupanda madarakani, Ngolo alirudi kijijini kwake asili na kukiharibu kama kisasi.

Baada ya kifo cha mwanzilishi wa dola, Bitòn Coulibaly, mnamo 1755, vizazi vyake (Bitonsi) havikuweza kudumisha udhibiti, na ufalme ukagubikwa na machafuko. Ngolo Diarra, ambaye sasa alikuwa kiongozi wa *ton djon*, alikalia kiti cha enzi mnamo 1766 na haraka akarejesha utulivu. Alishinda Dola la Macina na kurejesha udhibiti thabiti juu ya Djenne na Timbuktu. Uongozi wake unakumbukwa katika historia za mdomo kama kipindi cha ustawi mkubwa wa kiuchumi.

Mungo Park, alipopita mjini mkuu wa Bambara, Ségou, miaka miwili baada ya kifo cha Diarra mnamo 1795, alirekodi ushuhuda wa ustawi wa dola chini ya utawala wake:

*"Mwonekano wa jiji hili kubwa, idadi kubwa ya kanua mtoni, watu wengi waliokusanyika, na mashamba yaliyozunguka vilivyopandwa vizuri, vilikuwa mwonekano wa ustaarabu na ukubwa ambao sikuwa nimeutarajia kupata katika moyo wa Afrika."*

Ngolo Diarra alifariki katika kampeni dhidi ya Dola la Wamossi mnamo 1790 na akafuatiwa na mwanawe, Mansong Diarra. Vizazi vyake, Ngolosi, vilidumisha utawala wa dola hadi kuangukia kwa mshindi wa Dola la Toucouleur, El Hadj Umar Tall, mnamo 1861.

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 1790
Jamii:wanasiasa wa Mali
Tope Adenibuyan

**Tope Adenibuyan** (anajulikana zaidi kama **Teddy A**) ni rapa, mwigizaji, mwimbaji, mwandishi wa nyimbo na podkaster wa Marekani mwenye asili ya Nigeria. Anajulikana kwa jukumu lake katika filamu ''Foreigner's God''. 

## Maisha ya awali na elimu 
Alizaliwa Lagos, Nigeria, kisha akahamia Marekani ambapo alipata shahada kutoka Chuo Kikuu cha Texas.

## Kazi ya muziki 
Teddy A alianza kazi yake ya muziki nchini Marekani na ametoa nyimbo za pekee pamoja na ushirikiano na wasanii maarufu kama Timaya, P-Square, Wizkid, na Flavour.

## Tanbihi
Jamii:Wanamuziki wa Nigeria
Jamii:wanamuziki wa Marekani
Roger Nsengiyumva

**Roger Jean Nsengiyumva** ni mwigizaji wa Ufalme wa Muungano mwenye asili ya Rwanda, anayejulikana zaidi kwa kuonekana kwake katika filamu ya *Africa United* na *Sixteen* pamoja na mfululizo wa vipindi vya televisheni *Informer* na *You Don’t Know Me*.

## Tanbihi
Jamii:waigizaji filamu wa Rwanda
Jamii:waigizaji filamu wa Uingereza
Kara Saun

**Kara Saun** ni mbunifu wa mitindo na mavazi wa Marekani na Mkurugenzi Mtendaji wa Kara Saun LLC, kampuni ya mitindo na mavazi iliyoko Los Angeles.

Saun alionekana katika Msitu wa 1 na Msitu wa 20, ambao ni msimu wa *all-stars* wa mfululizo wa *Project Runway*. Kabla ya kuonekana kwake katika Msitu wa 1, Saun alikuwa akizingatia kuachana na taaluma ya mitindo huko Los Angeles. Alikumbuka kulala "kawili za sakafu ya ghorofa ya rafiki yangu... na nikasema, ‘Mungu, nahitaji ishara. Je, nibaki au la?’" Alisema alipokea simu kutoka kwa watayarishaji wa kipindi siku hiyo hiyo wakimjulisha kuwa amechaguliwa. Alikumbuka kujiuliza ikiwa, mbali na kushona, angehitajika kufanya zingine za kawaida katika vipindi vya uhalisia, kama kula minyoo.

## Tanbihi
Jamii:watu wa Marekani
Fırat Tanış

**Fırat Tanış** (amezaliwa 5 Mei 1975) ni mwigizaji na mwanamuziki wa Uturuki. Amecheza katika filamu zaidi ya 30 tangu mwaka 1995. Ana asili ya Waturuki wa Meskhetian. Alicheza kama Koyu Bilal katika mfululizo wa filamu na televisheni wa ucheshi "Geniş Aile".

## Tamthilia 
* Erkek Arkadaşım Bir Feminist - 2019
* Martı - 2017
* Ayrılık - 2017
* Gelin Tanış Olalım - 2016
* E-mülteci.com - 2016
* Testosteron - 2008
* Hırçın Kız - 2006
* Barış (oyun) - 2002
* Woyzeck

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1975
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Jamii:wanamuziki wa Uturuki
Colton Simpson

**Colton Simpson** (alizaliwa 1966) ni mhalifu wa Marekani na mwanachama wa zamani wa genge la Crips street ambaye anatumikia kifungo cha miaka 126 jela chini ya sheria ya migomo mitatu ya California. Yeye ndiye mwandishi wa ''Inside the Crips: Life Inside LA's Most Notorious Gang'', kitabu kinachoelezea maisha yake katika genge hilo. Mnamo mwaka 1998 alishtakiwa kwa jaribio la kuua, na akahukumiwa kifungo cha miaka 40 jela. Hukumu zake za awali ni pamoja na hatia ya wizi na jaribio la kuua mwaka 1986.

## Marejeo
Jamii:wahalifu
Jamii:watu wa Marekani
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Caner Topçu

**Caner Topçu** (alizaliwa Istanbul, 25 Juni 1997) ni mwigizaji wa Uturuki.  

## Maisha na kazi 
Caner Topçu alizaliwa katika familia kutoka Kastamonu. Alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Ufundi wa Viwanda. Anasoma katika idara ya vifaa ya Chuo Kikuu cha Arel cha Istanbul.  Alionyesha kupendezwa na uigizaji na alipewa mafunzo ya uigizaji kutoka kwa Harun Özer na Fulya Filazi.  Katika kipindi hiki, alishiriki katika michezo mingi ya kuigiza, ikiwa ni pamoja na *Beyaz Cehennem*, *Dikkat İnternet Var*, *Sarıkamış* na *İnançtan Zafere*.

Mnamo mwaka wa 2015, aliigiza filamu filamu ya *Bilinçsizler*, akicheza uhusika wa Recep. Anajulikana zaidi kwa uhusika wake kama İlyas Reis katika tamthilia iliyokuwa inaoneshwa Historical TV ''Barbaroslar: Akdeniz'in Kılıcı* na haswa kama Kanat Günay katika mfululizo wa tamthilia za vijana *Duy Beni''. 

## Marejeo 
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Fatso-Fasano

**Fatso-Fasano** ni mwigizaji wa filamu, televisheni na mwanamuziki wa Marekani. Anajulikana zaidi kwa kucheza filamu iitwayo Marvin kwenye kipindi cha televisheni *Weeds* kuanzia 2006 hadi 2012. 

## Marejeo 
Jamii:waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Ikul

thumb|Kisu cha Ikul
**Ikul** au **Ikula** ni kisu au upanga mfupi wa Ufalme wa Kuba wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

## Matumizi 
*Ikul* huwa na wembe wenye umbo la jani (uliofanywa kwa chuma, shaba au mbao) na mpini wa mbao uliokamilishwa kwa kitufe cha mviringo, wakati mwingine chenye mapambo ya kuingizwa. Wembe huo una mstari wa kati uliojitokeza vizuri na unaweza kupambwa kwa michoro ya kuchongwa. Ni visu vya sherehe, ambavyo baadhi yake hutengenezwa kwa mbao pekee (mpini na wembe) na hupambwa kwa mapambo mengi.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Aristobulo IV

**Aristobulo IV** (31 KK – 7 KK) alikuwa mwana wa mfalme wa Yudea kutoka nasaba ya Herode, na alikuwa amemuoa binamu yake, Berenike, binti Kostobaro na Salome I. Alikuwa mwana wa Herode Mkuu na wa mke wake wa pili, Mariamne I,  mzao wa mwisho wa nasaba ya Wahasmoni.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Israeli
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Ngesh

**Ngesh** au **mingeh** ni imani katika roho za asili iliyoenea katika Ufalme wa Kuba, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inaaminika kuwa ngesh wana sifa za kibinadamu, huishi karibu na vyanzo vya maji katika misitu au vijiji na wanaweza kuonekana wakati wowote. Wakazi wa jamii wanajua majina ya ngesh wa eneo lao na watoto wao. Ngesh hujiingiza katika mambo mbalimbali ya binadamu, ikiwa ni pamoja na kudhibiti mavuno na uzazi wa wanawake.

## Marejeo
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Ndop (Kuba)

[thumb|Ndop ya mfalme Mishe miShyaang maMbul Jumba la Makumbusho la [Brooklyn, Jiji la New York. Ndop ni sanamu za kumbukumbu za kifalme zinazochongwa na watu wa Ufalme wa Kuba wa Afrika ya Kati. Si taswira halisi za kimaumbile, bali zinalenga kuwakilisha roho ya mfalme na kujumlisha dhana ya msingi ya ufalme.]]
**Ndop** zilikuwa sanamu za kielelezo zilizowakilisha wafalme mbalimbali (*nyim*) wa Ufalme wa Kuba.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Velours du Kasaï

thumb|Velours du Kasaï
**Velours du Kasaï** (velveti ya Kasaï) ni aina ya kitambaa kinachotengenezwa katika mkoa wa Kasai, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kijadi, usokotaji hufanywa na wanaume wa Shoowa kutoka kundi la kabila la Wakuba, huku urembeshaji wa ushonaji ukiwa kazi ya wanawake. Kwa kawaida, inahitajika kwamba wanawake wanaoshona wawe wajawazito. Mbinu hii bado inaendelea kutumika.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:nguo
Sanaa ya Wakuba

[thumb|Kikombe cha divai cha mitende cha Kuba (Mbwoongntey), kutoka katika mkusanyiko wa Jumba la Makumbusho la [Brooklyn.]]
**Sanaa ya Wakuba** inajumuisha aina mbalimbali za vyombo vya sanaa, ambazo nyingi zilitengenezwa kwa ajili ya nyumba za wafalme wa Ufalme wa Kuba wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kazi za aina hiyo mara nyingi zilikuwa na mapambo, yakiunganisha kozi na ngozi za wanyama (hasa chui) kama alama za utajiri, heshima na mamlaka. Masks pia ni muhimu kwa Watu wa kuba.. Hutumika katika sherehe za mahakama na katika kuingiza wavulana katika utu wa watu wazima, pamoja na katika mazishi. Watu wa kuba hutengeneza vitambaa vya ukindu vilivyoshonwa kwa mapambo, ambavyo zamani vilitumika kwa mapambo, kama sarafu iliyosokotwa au kama bidhaa za kutoa heshima katika mazishi na hafla nyingine muhimu. Utajiri na mamlaka ya mfumo wa mahakama yaliwezesha Ufalme wa Kuba kuunda tabaka la wasanii wa kitaalamu ambao walifanya kazi hasa kwa ajili ya mahakama za kifalme lakini pia walitengeneza vitu vya ubora wa juu kwa ajili ya watu wengine wenye hadhi ya juu.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Noureddine Ben Ayed

**Noureddine Ben Ayed** (1951 au 1952 – 23 Novemba 2025) alikuwa mwigizaji kutoka Tunisia. Alijulikana zaidi kwa kuigiza jukumu la Azzouz katika mfululizo wa vipindi vya televisheni .

Ben Ayed alifariki tarehe 23 Novemba 2025 akiwa na umri wa miaka 73.

## Filamu 
**Man of Ashes*

## Televisheni 
**Khatini* (1986)
**Bila Inwen* (1987)
**Shan tounsi* (1989)
**El Assifa* (1993)
**El Hassad* (1995)
**Nheb Nestahsen* (1997)
**Jari Ya Hammouda* (2004)
**Mal Wa Amal* (2005)
**Chay Ynattak* (2005)
**Mabinetna* (2007)
**Maître Malek* (2011)
**Familia Si Taïeb* (2019)
**Ken Ya Makenech* (2022)

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:waigizaji filamu wa Tunisia
Frankie Smith

**Franklyn Leon Smith** (29 Januari 1940 – 8 Machi 2019) alikuwa mwanamuziki wa funk na mwandishi wa nyimbo za R&B/soul kutoka Marekani. Alijulikana zaidi kwa wimbo wake maarufu wa mwaka 1981, *"Double Dutch Bus"*.

## Kazi 
Smith alisoma chuo kikuu katika Tennessee akijifunza elimu ya msingi huku akichukua somo dogo la muziki. Alianza kuandika nyimbo kwa wasanii wa funk na soul kama vile O'Jays na The Spinners. Mnamo mwaka 1972, alirekodi kwa Paramount na kutoa wimbo mmoja ulioitwa *"Double Dutch"* chini ya jina Franklin Franklin, lakini haukuwa maarufu. Alikuwa na ushawishi pia katika taaluma za rapers Tone Loc, Ice Cube, na Snoop Dogg.

Kwa wimbo wake wa mwaka 1981, *"Double Dutch Bus"*, ulioachiliwa na WMOT Records, Smith alifanya maarufu aina ya lugha isiyo na maana (kutokana na wimbo wake *"Slang thang"*, 1981 WMOT Records), ambapo "iz" inawekwa katikati ya neno (kwa mfano, neno "place" linakuwa "plizace"), au herufi za mwisho za neno zinabadilishwa kuwa "-izzle" (mfano, "sure" linakuwa "shizzle"). Aina hii ya infix ilipata umaarufu zaidi baadaye katika hip hop na rap kutokana na matumizi yake na Snoop Dogg.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 2019
Jamii:wanamuziki wa Marekani
Pembe ya Kunywea ya Kuba

[thumb|Pembe ya Kunywea inayofanana na hii iliyopatikana kwenye Jumba la Makumbusho la [Brooklyn.]]
thumb|Ramani ya Kongo.
**Pembe ya kunywea** katika Ufalme wa Kuba kwa kawaida ilikuwa zawadi kwa marafiki na familia ya wafalme au alipewa shujaa.
Katika Taasisi ya Sanaa ya Chicago, katika sehemu ya Sanaa ya Afrika na Sanaa ya Wahindi wa Amerika, kuna pembe ya kunywea ya karne ya 19. Pembe hiyo ya kunywea imetengenezwa kwa mbao, chuma na aloi ya shaba. 

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nástio Mosquito

**Nástio Mosquito** (alizaliwa Luanda, 1981) ni msanii wa fani nyingi mzaliwa wa Angola. Anafanya kazi katika nyanja za muziki, sauti, sanaa ya video, sanaa ya maonesho (performance art), sanaa ya usanifu wa mazingira (installation art), pamoja na mashairi ya neno-lililonenwa (spoken word poetry). 

Kazi za sanaa za Mosquito zinashughulikia mada kama utambulisho na imani, pamoja na ubaguzi wa rangi na historia changamano ya ukoloni wa Angola, nchi yake ya asili.

Amejulikana pia kwa kutumia majina mbalimbali ya kisanii (monikers) ikiwemo Nastiá, Saco, Cucumber Slice, na mengineyo.

## Maisha na kazi 
Mosquito alizaliwa katika mji mkuu wa Angola, mwaka 1981. Sehemu kubwa ya elimu yake aliipata Lisbon, Ureno.

Alishiriki katika Biennale ya 29 ya Sanaa ya São Paulo mwaka 2010. Mwaka 2014, alitunukiwa Tuzo ya Future Generation Art Prize. Kwa sasa, anafanya kazi na kuishi Ghent, Ubelgiji.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Wasanii wa Angola
Jamii:Watu walio hai
António Jacinto

**António Jacinto do Amaral Martins** (28 Septemba 1924 – 23 Juni 1991) alikuwa mshairi na mwanasiasa wa Angola. Pia alijulikana kwa jina la kalamu **Orlando Tavora**.

## Wasifu 
Jacinto alizaliwa mjini Luanda, Angola, kwa wazazi wenye asili ya Ureno. Alikulia na kusoma maeneo ya ndani ya Angola, katika mji wa mbali wa Golungo Alto, mkoani Cuanza Norte. Baada ya kupata leseni yake mjini Luanda, alianza kufanya kazi kama mtumishi wa umma.

Alijitokeza sana kama mshairi mwenye msimamo wa kupinga dhuluma, na kutokana na harakati zake za kisiasa, alikamatwa kwa mara ya kwanza mwaka 1959. Hatimaye, Jacinto alipelekwa katika kambi ya mateso ya Tarrafal huko Cape Verde, ambako alifungwa kuanzia 1961 hadi 1972. Kitabu chake cha kwanza cha mashairi kilichapishwa mwaka 1961, mwaka huohuo wa kukamatwa na kufungwa kwake

Kifungo chake kilipata umakini wa kimataifa, na mwaka 1972 alihamishiwa Lisbon, ambako akiwa huru kwa masharti, alifanya kazi kama mhasibu.

Mwaka 1973, Jacinto alitoroka na kujiunga na Chama cha Popular Movement for the Liberation of Angola (MPLA). Mara tu baada ya Angola kupata uhuru mwaka 1975, alihudumu katika serikali ya Agostinho Neto (1922–1979), kwanza kama Waziri wa Elimu na Utamaduni, na baadaye kama Katibu wa Baraza la Kitaifa la Utamaduni mwaka 1977. Alijiondoa rasmi katika siasa mwaka 1990 kutokana na uzee.

António Jacinto alifariki mwaka 1991 mjini Lisbon, Ureno.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1924
Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Wanasiasa wa Angola
Viriato da Cruz

**Viriato Clemente da Cruz** (25 Machi 1928 – 13 Juni 1973) alikuwa mshairi na mwanasiasa wa Angola. Alizaliwa Kikuvo, Porto Amboim, katika Angola wakati wa ukoloni wa Ureno, na alifariki Beijing, Jamhuri ya Watu wa China. Anatambuliwa kama mmoja wa washairi muhimu zaidi wa Angola katika kipindi chake.

Aliandika mashairi yake kwa lugha ya Kireno, na baadhi yake yalijumuisha maneno na misemo kutoka lugha ya Kibantu ya Kimbundu ya Angola. Mbali na kazi yake ya kifasihi, Viriato da Cruz alishiriki kikamilifu katika mapambano ya kisiasa ya kuikomboa Angola kutoka utawala wa kikoloni wa Ureno.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanasiasa wa Angola
Ruy Duarte de Carvalho

**Ruy Alberto Duarte Gomes de Carvalho** (22 Aprili 1941 – 12 Agosti 2010) alikuwa mwandishi na mtengenezaji wa filamu kutoka Angola. Kazi yake, iliyodumu kwa zaidi ya miongo mitatu, ilijumuisha ushairi, metafiksheni, na anthropolojia.

Katika maandishi na filamu zake, alijikita zaidi katika jamii ya Wakuvale wanaoishi kusini mwa Angola, akionyesha maisha yao, utamaduni, na mifumo yao ya kijamii kwa mtazamo wa kina wa kisanaa na kitaaluma.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1941
Jamii:Waliofariki 2010
Jamii:Waandishi wa Angola
Paul Nguyễn Công Anh

**Paul Nguyễn Công Anh** (1919 – 2008) alikuwa raia wa Vietnam aliyeorodheshwa kama *Righteous Among the Nations* na Yad Vashem.

## Maisha ya awali 
Paul Nguyễn alizaliwa Vietnam na kuhamia Ufaransa, ambapo alisoma katika Chuo Kikuu cha Nice. Hapo alikutana na mwanafunzi mwenzake Jadwiga Alfabet, mkimbizi Myahudi kutoka Poland, na akawa na ushirika wa uchumba naye.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1919
Jamii:Waliofariki 2008
Jamii:watu wa Vietnam
Burak Sergen

**Burak Sergen** (alizaliwa 9 Februari 1961) ni muigizaji wa Uturuki. Ameonekana katika filamu zaidi ya thelathini tangu 1996.

## Filamu zilizochaguliwa
### Filamu
### Televisheni
## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Cansu Tosun

**Cansu Dicle Tosun** (26 Januari 1988) ni mwigizaji wa Ujerumani aliye na asili ya Waturuki.

## Maisha na taaluma 
Tosun alizaliwa mwaka 1988 nchini Ujerumani. Wazazi wake wanatoka Kayseri. Baba yake ni meneja wa posta huko Nuremberg na mama yake anafanya kazi katika duka. Ana ndugu wa kuzaliwa wakiwa mapacha anayeitwa Fırat. Alisoma ballet katika Opera ya Kijerumani kwa miaka 13 na alifanya kazi kama mfano wa picha wa kitaalamu. Pia alihitimu kutoka Shule ya Biashara nchini Ujerumani wakati huo huo. 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1988
Jamii:waigizaji filamu wa Ujerumani
Adele James

**Adele James** (alizaliwa 20 Machi 1995) ni mwigizaji na mwandishi wa skrini kutoka Uingereza. Anacheza kama Tina Mollett katika mfululizo wa vipindi vya televisheni, *Casualty*. Mwaka 2023, James alitokea katika docuseries ya Netflix, *Queen Cleopatra*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1995
Jamii:waigizaji filamu wa Uingereza
Shaddad

**Shaddād** (Kiarabu: شدّاد; pia anajulikana kama Shaddād bin ʽĀd, شدّاد بن عاد), anahesabiwa kuwa mfalme wa mji wa Kiarabu uliofifia wa Iram wa Nguzo, unaosemeka katika Sura ya 89 ya Qur'an. Vyanzo mbalimbali vinapendekeza kuwa Shaddād alikuwa mwana wa 'Ad al-Miltat ibn Saksak ibn Wa'il ibn Himyar.

## Tanbihi
Jamii:Uislamu
Dilara Aksüyek

**Dilara Aksüyek** (alizaliwa Karşıyaka, 24 Julai 1987) ni mwigizaji wa Uturuki.

Aksüyek alipokuwa na umri wa miaka 7, alihama na familia yake kwenda Edirne. Mnamo 2007, alihama Istanbul na kusomea sanaa ya kuigiza katika Kituo cha Sanaa cha Müjdat Gezen.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1987
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Fuambai Ahmadu

**Fuambai Sia Ahmadu** ni mwanaanthropolojia wa Sierra Leone na Marekani. Amefanya kazi kwa UNICEF na Baraza la Utafiti wa Tiba la Uingereza (British Medical Research Council) nchini Gambia.

Ahmadu alipata PhD yake katika antropolojia ya kijamii kutoka Shule ya Uchumi ya London (London School of Economics) na alifanya kazi ya post-doctoral katika Idara ya Maendeleo ya Binadamu ya Kulinganisha, Chuo Kikuu cha Chicago.

## Tanbihi
Jamii:wanaanthropolojia wa Marekani
Jamii:watu wa Gambia
Kina (mwanamuziki)

**Kina Cosper** (anajulikana kwa jina la kisanii **Kina** tu; alizaliwa 25 Januari 1969) ni mwanamuziki wa Marekani. Anajulikana zaidi kwa kazi yake na kundi la muziki lililoteuliwa kuwania Tuzo ya Grammy la *Brownstone*, pamoja na wimbo wake wa pekee wa mwaka 2000 ulioitwa *"Girl from the Gutter"*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Müjde Uzman

**Müjde Uzman** (alizaliwa 26 Septemba 1984) ni mwigizaji wa Uturuki.

## Kazi
Mnamo 2001, Uzman alishinda shindano la *Elite Model Look*. Baadaye alianza kufanya kazi kama mwasilishaji kwenye chaneli kadhaa za muziki.

Uzman alianza kazi yake ya uigizaji mnamo 2008 aliposhiriki katika mfululizo wa *Paramparça Aşklar*. Mnamo 2010, alionekana kama mgeni kwenye mfululizo wa *Kapalı Çarşı* na *Aşk Bir Hayal*. Baadaye alifanikiwa na nafasi zinazorudiwa katika *Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz*, *Muhteşem Yüzyıl* na *Kiralık Aşk*. Kati ya 2018 na 2019, alicheza kama Funda Turaç katika mfululizo wa TV wa *Savaşçı*. She subsequently had her breakthrough with recurring roles in *Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz*,

Mbali na kazi yake kwenye televisheni, amekuwa na nafasi katika filamu kadhaa, ikiwemo *Recep İvedik 2*, *Hadi İnşallah* na *8*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Uturuki
Rachel Dwyer

**Rachel Dwyer** ni profesa wa Tamaduni na Sinema za India katika SOAS, Chuo Kikuu cha London.

## Maisha
Dwyer alisoma shahada ya kwanza (BA) katika lugha ya Sanskrit katika SOAS, kisha akafuata na MPhil katika *Linguistics* ya Jumla na Philology ya Kulinganisha katika Chuo Kikuu cha Oxford. Utafiti wake wa PhD ulikuwa juu ya mistari ya nyimbo za Gujarati za Dayaram (1777–1852). Amechapisha vitabu kadhaa juu ya sinema ya India.

## Tanbihi
Jamii:watu wa Uhindi
Webensenu

**Webensenu** alikuwa mwana wa kifalme wa Misri ya Kale katika Nasaba ya Kumi na Nane. Alikuwa mwana wa Farao Amenhotep II na kaka wa Farao Thutmose IV.

Anatazamiwa pamoja na kaka yake Nedjem kwenye statu ya Minmose, mkuu wa kazi katika Karnak. Alikufa akiwa mtoto na pengine alizikwa katika kaburi la baba yake, KV35, labda kama mumia iliyowekwa karibu na Tiye na *the Younger Lady*. Vyombo vyake vya Canopic na *shabti* pia viligunduliwa kwenye kaburi hilo. Mumia yake inayowezekana bado ipo, na inaonyesha kwamba pengine alifariki akiwa na umri wa takriban miaka kumi.

## Tanbihi
Jamii:watu wa Misri ya Kale
Melba Wilson

**Melba Wilson** ni mmiliki wa mgahawa wa Harlem (''Melba's*), mtoaji wa huduma za chakula, mwandishi wa vitabu vya kupika, na mtangazaji wa chakula wa Food Network.

Wilson ameitwa malkia wa chakula cha *soul food* na chakula cha faraja.

Bill de Blasio alimteua Wilson kuwa mjumbe wa Baraza la Ushauri la Biashara Ndogo la COVID-19, na yeye ni rais wa bodi ya wakurugenzi wa *The NYC Hospitality Alliance''.

## Tanbihi
Jamii:wafanyabiashara wa Marekani
Benjamin Shapira

**Benjamin Shapira** (kwa Kiebrania: בנימין שפירא; 10 Juni 1913 – 1993) alikuwa biokemisti wa Israeli.

## Wasifu
Benjamin Shapira alizaliwa Ujerumani mnamo 1913. Familia yake ilikimbilia katika Mandate ya Palestina ya Kibetisho mnamo 1926 wakaweka makazi yao Afula. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Kiebrania cha Yerusalemu kuanzia 1933 na kupata BSc katika sayansi za asili mnamo 1937. Mnamo 1940, alipewa shahada ya PhD.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1913
Jamii:Waliofariki 1993
Jamii:Wanasayansi wa Israeli
Mildred Dixon

**Mildred Dixon** (21 Novemba 1904 – 18 Septemba 2001) alikuwa mcheza ngoma katika klabu ya *Cotton Club* huko Harlem, New York City, ambaye baadaye akawa mshirika wa muda mrefu wa mpangaji muziki na mwanamuziki Duke Ellington, na meneja wa kampuni yake. Alizaliwa Boston, Massachusetts, kwa wazazi kutoka Africville, Nova Scotia. Alianza kazi yake kama mcheza ngoma na kuhamia New York katikati ya miaka ya 1920, ambapo alijulikana kama sehemu ya jozi ya ngoma, "Mildred na Henri."

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1904

Jamii:wanamuziki wa Marekani
Hissein Brahim Taha

**Hissein Brahim Taha** (Kiarabu: حسين إبراهيم طه) ni mwanasiasa na balozi wa Chad ambaye ni Katibu Mkuu wa 12 na wa sasa wa *Shirika la Ushirikiano wa Kiislamu*. Alihudumu kwa muda mfupi katika serikali ya Chad kama Waziri wa Mambo ya Nje mnamo 2017. Kama ex-officio, yeye pia ni Kansela wa Islamic University of Technology. Serikali ya Ufaransa ilimtumia kama kiini cha kufuatilia wapinzani wa Algeria na Lebanon wanaoishi Ufaransa. Ana mpango wa kuanzisha lugha ya Kiberber katika shirika hilo kama heshima kwa lugha ya wachache inayozungumzwa katika Western Sahara.

## Tanbihi
Jamii: Wanasiasa wa Chad
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Hal Davis

**Harold Edward Davis** (8 Februari 1933 – 18 Novemba 1998) alikuwa mwandishi wa nyimbo na mtayarishaji wa rekodi kutoka Marekani. Davis alikuwa mtayarishaji na mwandishi katika rekodi ya *Motown Record* kwa takriban miaka thelathini, na alikuwa mtu muhimu katika sehemu ya mwisho ya kazi ya Motown ya Jackson 5.

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1933
Jamii: Waliofariki 1998
Jamii: Wanamuziki wa Marekani
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Issam Chaouali

**Issam Chaouali** (alizaliwa Tunis, Tunisia, 25 Septemba 1970) ni mwandishi wa habari na mtoa maoni wa michezo wa Tunisia. Tangu mwaka 2009, amefanya kazi kama mtoa maoni wa michezo kwenye kituo cha beIN Sports MENA. Anajulikana sana katika ulimwengu wa Kiarabu na hutoa maoni kuhusu mechi mbalimbali, pamoja na mashindano ya Ulaya na Afrika.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:wanamichezo wa Tunisia
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Sarina Farhadi

[thumb|Farhadi mwaka wa [2017]]
**Sarina Farhadi** (alizaliwa 27 Aprili 1998) ni mwigizaji wa Iran. Alizaliwa kwa wazazi waigizaji filamu, Asghar Farhadi na Parisa Bakhtavar. Anajulikana zaidi kwa utendaji wake kama Termeh katika filamu ya drama iliyopendwa sana, *A Separation* (2011), ambayo ilimletea Tuzo ya Silver Bear kwa Mwigizaji Bora wa Kike pamoja na wahusika wenzake wa kike.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1998
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Irani
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Kiti cha enzi

huko Vilcas Huamán.]]
 Kristo juu ya kiti chake cha enzi, akizungukwa na maserafi 4 na wazee 24, kadiri alivyoonekana na Yohane alipokuwa katika kisiwa cha Patmos (Ufu 4:4).]]
**Kiti cha enzi** ni kiti cha fahari kinachotumiwa hasa na wafalme kutokeza mamlaka yao.

## Katika Biblia
Neno hilo linapatikana katika Agano la Kale na katika Agano Jipya vilevile.
 
Kwa kuwa linawakilisha mamlaka, lina matumizi ya pekee katika Waraka kwa Wakolosai 1:16 ambamo mtume Paulo analitumia kutaja aina mojawapo ya malaika, viumbehai wa kiroho wenye uwezo kuliko binadamu.

## Marejeo 
* Metzger, Martin (1985). *Königsthron und Gottesthron. Thronformen und Throndarstellungen in Ägypten und im Vorderen Orient im dritten und zweiten Jahrtausend vor Christus und deren Bedeutung für das Verständnis von Aussagen über den Thron im Alten Testament* [Royal throne and divine throne. Forms of thrones and representations of thrones in Egypt and the Near East in the third and second millennium BC and their significance for the understanding of statements about the throne in the Old Testament]. Alter Orient und Altes Testament, vol. 15. Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, .
* Vollmer, Cornelius (2014). *Im Anfang war der Thron. Studien zum leeren Thron in der griechischen, römischen und frühchristlichen Ikonographie* [In the beginning was the throne. Studies on the empty throne in Greek, Roman and early Christian iconograph]. Tübinger Archäologische Forschungen, vol. 15. Rahden: Leidorf, .

## Viungo vya nje
Jamii:vifaa
Jamii:siasa
Jamii:malaika
Yehoyada

**Yehoyada** (kwa Kiebrania:  יְהוֹיָדָע, Yəhōyāḏā‘, "YHWH anajua"; aliishi karne ya 9 KK) alikuwa kuhani wa hekalu la Yerusalemu na mume wa Yehosheba, binti wa mfalme Yehoramu na dada wa mwandamizi wake Ahazia.

Huyo alipofariki dunia kwa kuuawa bado kijana, mama yake, Atalia binti Ahabu, aliteka madaraka kwa kuua watoto wa Ahazia na kuendeleza sera za ufalme wa Israeli dhidi ya Mungu pekee, YHWH.

Hata hivyo, Yehosheba alifaulu kumuokoa mtoto wa mwaka mmoja, Yehoashi, akamlea kwa siri hekaluni akishirikiana na Yehoyada, hata wakaweza kumtawaza katika kiti cha enzi cha babu yao Daudi. 

Baadaye Yeyohada alijitahidi sana kurudisha Israeli kwa Mungu wake pekee. 

Habari zake zinapatikana hasa katika Kitabu cha Pili cha Wafalme 11 na Kitabu cha Pili cha Mambo ya Nyakati 22-24.

## Tanbihi
## Marejeo
* Bench, Clayton H. *The Coup of Jehoiada and the Fall of Athaliah: The Discourses and Textual Production of 2 Kings 11*. Piscataway: Gorgias Press, 2016.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 9 KK
Y
Zekaria bin Yehoyada

[thumb|[Uuaji wa Zekaria hekaluni kadiri ya William Brassey Hole.]]
**Zekaria bin Yehoyada** (kwa Kiebrania: זְכַרְיָה בֶּן־יְהוֹיָדָע, *Zəḵaryā ben-Yǝhōyāḏāʿ*; kwa Kiarabu: زكريّا بن يهوياداع, *Zakariya bin Yehuyada*; aliishi karne ya 9 KK) alikuwa kuhani wa hekalu la Yerusalemu, mwana wa Yehoyada na Yehosheba, hivyo pia binamu wa mfalme Yehoashi wa Yuda.

Huyo alipokwenda kinyume cha imani ya Mungu pekee iliyopiganiwa na Yehoyada, Zekaria alithubutu kumlaumu. Basi Yehoashi aliagiza apigwe mawe hadi kufa (2Nya 24:17-25), bila kujali ni ndugu yake, tena mtoto wa wale ambao waliokoa uhai wake utotoni asiuawe na bibi yake, Atalia, wakafaulu kumrithisha kiti cha enzi cha baba yake Ahazia.

Wataalamu wengi wa Biblia ya Kikristo wanakubali kwamba ndiye aliyezungumziwa na Yesu katika Math 23:35 na Lk 11:50-51.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Zechariah Ben Jehoiada in the *Jewish Encyclopedia*
Jamii:Wafiadini
Jamii:watakatifu wa Israeli
Jamii:manabii wa Agano la Kale
Jamii:manabii katika Uislamu