open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fainali ya Kombe la Dunia la 1994

**Fainali ya Kombe la Dunia la 1994** ilifanyika tarehe 17 Julai 1994 katika Rose Bowl Stadium, Pasadena, California, Marekani. Mchezo huo uliwakutanisha timu za taifa za Brazili na Italia, ukiwa fainali ya kwanza katika historia ya Kombe la Dunia kumalizika bila mabao baada ya dakika 120 na kuamuliwa kwa mikwaju ya penalti.

## Fainali 
Timu zote mbili zilionesha ulinzi imara na nidhamu ya kiufundi, huku nyota kama Romário wa Brazili na Roberto Baggio wa Italia wakiongoza safu za mashambulizi. Baada ya sare ya 0–0, Brazili ilishinda kwa penalti 3–2, na kuwa taifa la kwanza kushinda taji la dunia mara nne.

## Umuhimu 
Ushindi huo uliimarisha hadhi ya Brazili kama taifa lenye urithi mkubwa wa soka, na ukachukuliwa kama ushindi wa ufundi wa “samba football” dhidi ya nidhamu ya Ulaya. Wakati huo huo, fainali hii ilileta mafanikio ya kibiashara na hadhi kwa soka la Marekani, likiwa ni mara ya kwanza kuandaa mashindano hayo.

## Urithi 
Fainali ya 1994 inakumbukwa kwa hisia kali za ushindani na huzuni ya Roberto Baggio kukosa penalti ya mwisho, tukio lililobaki kwenye kumbukumbu za mashabiki duniani kote.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 1998

**Fainali ya Kombe la Dunia la 1998** ilikuwa tukio la kihistoria lililofanyika tarehe 12 Julai 1998 katika Uwanja wa Stade de France, mjini Saint-Denis, Ufaransa. Hii ilikuwa mara ya kwanza kwa Ufaransa kushinda taji la Kombe la Dunia, baada ya kuifunga Brazil kwa mabao 3–0 katika mchezo wa fainali.

## Safari ya Timu 
Ufaransa, iliyoandaliwa vizuri na kocha Aimé Jacquet, ilicheza soka la kuvutia likiwa na wachezaji nyota kama Zinedine Zidane, Didier Deschamps, na Thierry Henry. Brazil, ikiongozwa na Ronaldo Nazário, ilikuwa bingwa mtetezi na ilitarajiwa kushinda tena kutokana na historia yake imara katika mashindano haya.

## Fainali 
Katika dakika ya 27 na 45, Zidane alifunga magoli mawili kwa vichwa kupitia kona, na Emmanuel Petit akamalizia kwa bao la tatu dakika za nyongeza. Brazil ilionekana kupoteza mwelekeo, huku Ronaldo akicheza chini ya kiwango kutokana na matatizo ya kiafya kabla ya mchezo.

## Umuhimu 
Ushindi huu uliunganisha taifa la Ufaransa na kuashiria kizazi kipya cha wachezaji wa asili tofauti, ukitambuliwa kama ishara ya “Black-Blanc-Beur” – mchanganyiko wa watu weusi, wazungu, na Waarabu waliounda timu moja yenye umoja.

## Marejeo 
Jamii:1998
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 2002

**Fainali ya Kombe la Dunia la FIFA 2002** ilikuwa tukio la kihistoria lililofanyika tarehe 30 Juni 2002 katika Uwanja wa Kimataifa wa Yokohama, Japani. Mashindano haya yalikuwa ya kwanza kufanyika barani Asia na pia kwa mara ya kwanza kuandaliwa kwa pamoja na mataifa mawili  Korea Kusini na Japani.

## Timu 
Fainali hiyo iliwakutanisha timu mbili kongwe Ujerumani na Brazil. Ujerumani, chini ya nahodha Oliver Kahn, walikuwa na rekodi imara ya ulinzi, huku Brazil wakiongozwa na nyota wao Ronaldo na Rivaldo wakionyesha uwezo mkubwa wa kushambulia.

## Matokeo 
Brazil ilishinda kwa mabao 2–0, yote yakifungwa na Ronaldo, ambaye alimaliza mashindano hayo kama mfungaji bora akiwa na mabao nane. Ushindi huu uliipa Brazil taji lake la tano la dunia, na kuwa taifa pekee lenye rekodi hiyo.

## Urithi na Athari 
Fainali ya 2002 ilionekana kama ishara ya mwanzo mpya kwa soka la kimataifa, ikionyesha ushirikiano wa kitamaduni na maendeleo ya miundombinu ya michezo barani Asia.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 2006

**Fainali ya Kombe la Dunia la FIFA 2006** ilichezwa tarehe 9 Julai 2006 katika Uwanja wa Olimpiki wa Berlin, Ujerumani. Mchezo huu uliwakutanisha Italia dhidi ya Ufaransa, timu mbili zenye historia kubwa katika soka la dunia.

## Fainali 
Ufaransa iliongoza mapema kupitia penalti ya Zinedine Zidane dakika ya 7, kabla ya Marco Materazzi kusawazisha dakika ya 19 kwa kichwa safi kutoka kona. Mchezo ulimalizika kwa sare ya 1–1 baada ya dakika 120.

## Msisimko 
Fainali hii ilikumbukwa zaidi kwa tukio la Zidane kumpiga kichwa Materazzi dakika za lala salama, lililosababisha kupewa kadi nyekundu katika mchezo wake wa mwisho wa kimataifa.

## Matokeo 
Italia ilishinda ubingwa kwa penalti 5–3, ikinyanyua taji lake la nne la Kombe la Dunia, baada ya mafanikio ya awali mwaka 1934, 1938, na 1982. Ushindi huu uliimarisha hadhi ya Italia kama moja ya nguvu kubwa za soka duniani, huku tukio la Zidane likibaki alama ya hisia, uongozi na udhaifu katika dakika moja ya kihistoria.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 2010

**Fainali ya Kombe la Dunia la FIFA mwaka 2010** ilifanyika tarehe 11 Julai 2010 katika Uwanja wa Soccer City, mjini Johannesburg, Afrika Kusini. Hii ilikuwa mara ya kwanza kwa mashindano haya kufanyika barani Afrika, tukio lililochukuliwa kama hatua kubwa katika historia ya michezo ya dunia.

## Timu 
Fainali hiyo ilikutanisha Hispania na Uholanzi, timu zote mbili zikiwa zimewahi kufika fainali bila kuchukua taji. Mchezo huo ulijulikana kwa ushindani mkali na nidhamu ya kiufundi, huku timu zote zikicheza kwa tahadhari kubwa.

## Matokeo 
Mchezo ulimalizika kwa Hispania kushinda 1–0 dhidi ya Uholanzi, bao pekee likifungwa na Andrés Iniesta katika dakika ya 116 ya muda wa nyongeza. Ushindi huu uliipa Hispania taji lake la kwanza la dunia, na kuifanya kuwa timu ya nane kushinda Kombe la Dunia.

## Urithi na Athari 
Fainali ya 2010 ilionekana kama alama ya umoja wa kimataifa na mafanikio ya Afrika Kusini baada ya miaka ya changamoto za kijamii na kisiasa. Pia ilithibitisha nafasi ya soka kama chombo cha kuunganisha tamaduni na mataifa duniani.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 2018

**Fainali ya Kombe la Dunia la FIFA 2018** ilifanyika tarehe 15 Julai 2018 katika Uwanja wa Luzhniki, jijini Moscow, Urusi. Mchezo huo ulihitimisha mashindano ya 21 ya Kombe la Dunia, yaliyoshirikisha timu 32 kutoka mabara mbalimbali. Timu ya taifa ya Ufaransa ilishinda taji kwa kuifunga Croatia mabao 4–2, na hivyo kupata kombe lao la pili baada ya ushindi wa kwanza mwaka 1998.

## Fainali 
Mchezo huo ulikuwa wa kasi na wa ushindani mkubwa, ukiwa na mabao mengi zaidi katika fainali tangu mwaka 1966. Bao la kwanza lilitokana na makosa ya kujifunga kwa Croatia, likafuatiwa na penalti ya Antoine Griezmann. Mario Mandžukić na Ivan Perišić waliipa Croatia matumaini, lakini mabao ya Paul Pogba na Kylian Mbappé yalihakikisha Ufaransa inaongoza hadi dakika ya mwisho.

## Tukio 
Fainali hii ilionekana kama ushahidi wa kizazi kipya cha wachezaji chipukizi wa Ulaya, ikionyesha mabadiliko ya nguvu katika soka la kimataifa. Kylian Mbappé alitambuliwa kama mchezaji bora kijana, akiweka historia ya kuwa mchezaji wa pili kijana kufunga katika fainali ya Kombe la Dunia baada ya Pelé mwaka 1958.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Fainali ya Kombe la Dunia la 2022

**Fainali ya Kombe la Dunia la 2022** ilikuwa mchezo wa kilele wa mashindano ya FIFA World Cup yaliyofanyika nchini Qatar, tarehe 18 Desemba 2022. Mchezo huu uliwakutanisha timu ya taifa ya Argentina na Ufaransa katika Lusail Stadium, ukihudhuriwa na zaidi ya watazamaji 88,000 na mamilioni duniani kote.

## Fainali 
Argentina, ikiongozwa na nahodha Lionel Messi, ilianza kwa nguvu na kufunga magoli mawili kupitia Messi na Ángel Di María kabla ya mapumziko. Ufaransa, ikichezeshwa na Kylian Mbappé, ilisawazisha dakika za mwisho kwa mabao mawili ya haraka, na mchezo ukaenda dakika 120 na kisha mikwaju ya penalti.

## Matokeo 
Argentina ilishinda kwa penalti 4–2, ikinyakua taji lake la tatu la Kombe la Dunia baada ya miaka 36. Ushindi huu uliweka historia kama moja ya fainali bora zaidi kuwahi kutokea, na ukamfanya Lionel Messi kuthibitisha hadhi yake kama mmoja wa wachezaji wakubwa katika historia ya mpira wa miguu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Sampada Ghimire

**Sampada Ghimire** (kwa Kinepali: सम्पदा घिमिरे, alizaliwa mnamo Mei 2001) ni mwanamitindo wa nchi ya Nepal, meneja wa masoko na mmiliki wa shindano la urembo ambaye alitawazwa kuwa Miss Universe wa nchi ya Nepal mwaka 2024 na kuiwakilisha nchi yake katika shindano la Miss Universe mwaka 2024.

## Maisha na Kazi 
Sampada Ghimire alizaliwa mnamo Mei mwaka 2001, huko mji wa Bhaktapur nchini Nepal. Akiwa na umri wa miaka 17, alianza kuwafundisha watoto wa wafanyakazi wa viwandani. Yeye pia ni kocha wa afya na ustawi wa jumla na anahudumu kama mwalimu  wa yoga ya Watoto aliyedhinishwa. Kwa upande wa kitaaluma, anafanya kazi kama meneja wa masoko ya maudhui na mwanamitindo wa maonyesho ya mavazi. Ameshiriki katika maonyesho mbalimbali ya mitindo.

Alishiriki katika shindano la Miss Supranational nchini Nepal mwaka 2023 na kuibuka mshindi wa pili. Baada ya mwaka mmoja, alijiunga na shindano la Miss Universe nchini Nepal mwaka 2024 na kushinda shindano hilo. Mradi wake wa utetezi unaoitwa “ *Playful Learnings, Limitless Dreams*” unalenga kujenga maktaba na kutoa vifaa vya michezo katika maeneo kama vile kambi za wakimbizi, makazi duni ili kuhakikisha maendeleo ya kitaaluma na kibinafsi ya watoto wasiojiweza.

## Marejeo 
Jamii:Wiki4HumanRights 2025
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 2001
Jamii:Wanamitindo wa Nepal
Temilade Salami

**Temilade Salami** (anajulikana pia kama **Global Temi**) ni mtaalamu wa elimu ya tabia ya nchi na mawasiliano na mwandishi kutoka Nigeria. Alizaliwa tarehe 10 Juni. Temilade Salami ni mkurugenzi mtendaji wa shirika la "EcoChampions" shirika ambalo huwapa vijana barani Afrika zana, na rasilimali muhimu zinazowezesha kuchukua hatua katika kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi. Alitajwa kama mmoja wa viongozi vijana 25 wa Nigeria  katika sekta ya Nishati na Uendelevu,  2018 aliteuliwa kuwa balozi wa LASEPA  dhidi ya Uchafuzi wa Kelele, Idea Hub Africa Talent of the Future 2018 na Mfanyakazi wa Ubalozi wa Marekani Carrington Youth Fellow 2018. 

Kwa mujibu wa Temilade, "mada ya elimu ya mabadiliko ya tabianchi haijapewa umuhimu wa kutosha katika nyanja za mjadala wa mabadiliko ya tabianchi, licha ya  kwamba elimu ni muhimu sana katika kusukuma mbele hatua za kukabiliana na changamoto hizo. Matokeo yake, vijana ambao wangeweza kuchukua jukumu muhimu katika uhandisi wa ufumbuzi wa mabadiliko ya tabianchi bado hawajapata elimu inayolenga masuala ya tabianchi. Badala yake, wanakabiliwa na changamoto kama  vile upungufu wa maarifa na ujuzi,  Pamoja na ukosefu wa fedha kwa ajili ya elimu ya tabianchi. Vijana wanaopata elimu ya tabianchi wanakuwa na uelewa sahihi, maadili, na uwezo wa kufanya mabadiliko unaowawezesha kutambua na kushughulikia athari za mabadiliko ya tabianchi. Hivyo kuna umuhimu sana wa kuipania na kuimarisha elimu ya tabianchi ili iweze kukidhi mahitaji halisi ya  dunia ya sasa”.

## Kazi 
Temilade ni mwanachama wa UNESCO SDG4YOUTH Network, pia ni kiongozi kijana katika World Bank Global Partnership for Education. Ameandika vitabu viwili vya mazingira kwa watoto vilivyo na michoro. Alizindua Ushirika wa Viongozi wa Elimu ya Hali ya Hewa Barani Afrika. 

## Elimu 
Ana shahada ya uzamili katika Mazingira, Maendeleo na Sera kutoka Chuo Kikuu cha Sussex. 

## Marejeo 
Jamii:Wiki4HumanRights 2025
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanaharakati wa Nigeria
Phuon Keoraksmey

**Phuon Keoraksmey** (alizaliwa mwaka 2001) ni mwanaharakati wa mazingira wa nchi ya Kamboja na ni sehemu ya kikundi cha vijana cha mazingira kinachoitwa Mama Asili Kambodia, ambaye amefanya kampeni dhidi ya miradi ya miundombinu inayoharibu mazingira na madai ya ufisadi nchini Kamboja. Mnamo Julai mwaka 2024, alihukumiwa kifungo cha miaka 6 jela kwa mashtaka ya kupanga njama na kumtukana mfalme, katika kile ambacho Amnesty International ilikielezea kama "pigo kubwa kwa jamii ya kiraia ya Kambodia."

## Harakati na Masuala ya Kisheria 
Mnamo Septemba mwaka 2020, Phuong Keoraksmey alikamatwa na polisi wa Phnom Penh baada ya kuandaa maandamano yaliyopewa jina la matembezi ya mwanamke mmoja kuelekea makazi ya Waziri Mkuu wa Kamboja anayeitwa Hun Sen kama sehemu ya kampeni ya kupinga ubinafsishaji uliopangwa na ukarabati wa ziwa la Boeung Tamok  ambalo ni ziwa kubwa zaidi katika mji wa Phnom Penh. Kulingana na mwanzilishi mwenza wa Mama Asili anayeitwa Alejandro Gonzales-Davidson, kukamatwa kulifanyika masaa machache kabla ya matembezi ya kilomita tatu yaliyopangwa ya Long Kunthea kuelekea makazi yaa waziri mkuu, huku Keoreaksmey akijiunga kurekodi na kutiririsha moja kwa moja mitandaoni matembezi hayo ya peke yake. Pamoja na waandaaji wenzake, alihukumiwa kifungo cha miezi 18 jela na kutozwa faini ya riel milioni 4 yenye thamani ya dola 1,000 za kimarekani baada ya kupatikana na hatia ya "uchochezi wa kutenda kosa kubwa au kuvuruga utulivu wa kijamii."

Mnamo Novemba mwaka 2023, mahakama huko Kambodia iliamua kwamba Keoreaksmey angenyimwa ruhusa ya kusafiri kwenda mji wa Stockholm kwa ajili ya kupokea Tuzo ya Haki ya Kuishi ya Mama Asili ya Kambodia.

Mnamo Julai mwaka 2024, Keoraksmey alihukumiwa kifungo cha miaka 6 jela pamoja na wanachama wengine tisa wa Mama Asili kwa mashtaka ya kupanga njama na kumtukana mfalme, yanayohusiana na harakati za Mama Asili kati ya mwaka 2012 na 2021. Katika masaa machache kabla ya kukamatwa kwake, yeye na wengine watatu waliongoza maandamano ya amani wakiwa wamevaa mavazi meupe, wakichagua kutohudhuria kikao cha hukumu chenyewe.

## Marejeo 
Jamii:Wiki4HumanRights 2025
Jamii:Wanaharakati wanawake
Jamii:Wanaharakati wa Kamboja
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 2001
Anand Naidoo

**Anand Naidoo** ni mtangazaji wa televisheni na mwandishi wa habari kutoka Afrika Kusini, anayefanya kazi na CGTN America, ambapo makao yake ni jijini Washington, D.C..

## Tanbihi
Jamii:Watangazaji wa Afrika Kusini
Jamii:waandishi wa habari
Ammeris

**Ammeris** (kwa Kigiriki cha Kale: Ἀμμέρις, *Amméris*) alikuwa mtawala wa mji wa Sais katika Misri ya Kale. Anahusishwa na kile kinachoitwa **Nasaba ya Awali ya Saiti** (*Proto-Saite Dynasty*), ambayo ilitangulia nasaba rasmi za kifalme za Misri.

## Marejeo
Jamii:Misri ya Kale
Jamii:wanasiasa wa Misri
Sadou Hayatou

**Sadou Hayatou** (15 Februari 1942 – 1 Agosti 2019) alikuwa mwanasiasa kutoka Kamerun. Alihudumu kama Waziri Mkuu wa Kamerun wa nne kuanzia tarehe 26 Aprili 1991 hadi 9 Aprili 1992.

## Marejeo
Jamii: Waliozaliwa 1942
Jamii: Waliofariki 2019
Jamii: Wanasiasa wa Kamerun
Fainali ya Kombe la Dunia la 1974

**Fainali ya Kombe la Dunia ya FIFA 1974** ilichezwa tarehe 7 Julai 1974 kwenye Uwanja wa Olimpiki wa München, Ujerumani Magharibi. Mechi hii iliweka historia kwani ilikuwa mara ya kwanza kwa Ujerumani Magharibi kushinda taji hili tangu kurejea katika mashindano hayo baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

## Timu 
Fainali iliwakilisha mashindano ya mwisho kati ya Ujerumani Magharibi na Uholanzi, baada ya timu zote kushinda raundi za makundi na mzunguko wa nusu fainali. Ujerumani Magharibi ilitumia mchanganyiko wa mbinu za jadi na za kisasa, huku Uholanzi ikichukua mbinu za “Total Football” zilizoongoza kimataifa.

## Matokeo 
Ujerumani Magharibi ilishinda kwa goli 2-1 dhidi ya Uholanzi, goli la ushindi likifungwa na Gerd Müller katika dakika za mwisho. Mechi hii ilichukuliwa kuwa mfano wa mbinu, ushindani, na mbinu za kisasa za soka.

## Athari 
Fainali ya 1974 ilibeba umuhimu wa kiteknolojia na kistratejia, ikitambulisha mbinu za “Total Football” kwa hadhira ya kimataifa. Ushindi wa Ujerumani Magharibi uliimarisha nafasi yao kama taifa lenye nguvu katika soka, na kuacha alama isiyofutika katika historia ya Kombe la Dunia.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Hammuda ibn Ali

**Hammuda ibn Ali** (kwa Kiarabu: حمودة الأول بن علي; anajulikana pia kama **Hammouda Bey**, kwa Kiarabu: حمودة باي; 9 Desemba 1759 – 15 Septemba 1814) alikuwa mtawala wa tano wa Nasaba ya Husainid na Mtawala wa Tunisia kuanzia tarehe 26 Mei 1782 hadi kifo chake tarehe 15 Septemba 1814.  

Alikuwa mwana wa Ali II ibn Hussein na alirithiwa na ndugu yake, Uthman ibn Ali.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1759
Jamii:Waliofariki 1814
Jamii:wanasiasa wa Tunisia
Taitoa Wihone

**Taitoa Wihone** (jina la kuzaliwa; Luke Leon Taitoa Wijohn; alizaliwa Februari 2002) ni mwanaharakati wa mazingira na mgombea wa kisiasa kutoka nchi ya Nyuzilandi.

## Maisha ya Kibinafsi 
Wihone alizaliwa mwezi Februari mwaka 2002. Yeye ni mtu wa asili ya Kimaori. Hivyo basi watu wake ni Ngāpuhi, Ngāi Tūhoe, na Te Rarawa. Alihudhuria darasa linalofundisha kwa lugha ya Kimaori katika shule ya Richmond Road na baadaye alihudhuria chuo cha Western Springs, ambapo alikuwa nahodha wa timu ya hoki. Mama yake Elisa Lavelle Wijohn alikuwa mtetezi wa watu wanaougua saratani ya matiti hadi kifo chake mwaka wa 2022.

## Harakati na Siasa 
Mnamo mwaka 2017, Wihone alijitolea katika kampeni ya uchaguzi ya Julie Anne Genter. Mnamo mwaka 2019, alisaidia kuongoza mgomo wa shule kwa ajili hali ya hewa huko Auckland, na watu wapatao 80,000 walijitokeza.

Wihone alichaguliwa na Chlöe Swarbrick kushiriki katika bunge la vijana la nchi ya Nyuzilandi mwaka 2019. Wakati wa mjadala mkuu, aliwasilisha hoja ya kulitaka bunge la vijana litangaze dharura ya hali ya hewa. Hoja hiyo ilipitishwa ndani ya dakika mbili. Wihone na Wabunge vijana wengine wapatao 78 walitia saini barua ya wazi kwa wabunge wazima wakiwasihi pia kutangaza dharura ya hali ya hewa.

Wihone alichaguliwa mwezi Februari mwaka 2020 kugombea nafasi ya ubunge katika eneo la Mount Albert katika uchaguzi mkuu wa Nyuzilandai wa mwaka 2020. Kati ya wagombea vijana kadhaa, alikuwa mdogo zaidi, akitimiza miaka 18 chini ya miezi 8 tangu uchaguzi huo. Kama ilivyo kwa wagombea wengi wa Chama cha Kijani, alikuwa akipiga kampeni kwa ajili kura ya chama.

Wihone anaunga mkono suala la kupunguzwa kwa umri wa kupiga kura na kuboresha elimu ya uraia mashuleni. Anaunga mkono kodi ya utajiri na uhalalishaji wa bangi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki4HumanRights 2025
Jamii:Waliozaliwa 2002
Jamii:Wanasiasa wa Nyuzilandi
Jamii:Watu walio hai
Ma'mun al-Hudaybi

'''Ma'mun al-Hudaybi''' (kwa Kiarabu: مأمون الهضيبي; 28 Mei 1921 – 8 Januari 2004) alikuwa Kiongozi Mkuu wa Udugu wa Kiislamu wa sita nchini Misri. Alimrithi Mustafa Mashhur mwaka 2002, na akaongoza kundi hilo la Kiislamu hadi kifo chake tarehe 8 Januari 2004.

Baada ya kifo chake, nafasi yake ilichukuliwa na Mohammed Mahdi Akef. Ma'mun al-Hudaybi pia alikuwa mwana wa Hassan al-Hudaybi, ambaye alikuwa Kiongozi Mkuu wa pili wa Udugu wa Kiislamu.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1921
Jamii:Waliofariki 2004
Jamii:watu wa Misri
Mahakama ya kijeshi ya Breaker Morant

**Mahakama ya kijeshi ya Breaker Morant** ilikuwa kesi ya mwaka 1902 ya ukiukaji wa sheria za vita iliyowaleta kortini maafisa sita, Luitenanti Harry "Breaker" Morant, Peter Handcock, George Witton, Henry Picton, Kapteni Alfred Taylor na Major Robert Lenehan – wa Bushveldt Carbineers (BVC), kikosi kisicho cha kawaida cha farasi kilichokuwa kinatumika wakati wa Vita vya Pili vya Kikaburu. Kesi hiyo ilifunguliwa mjini Pietersburg mnamo Januari 1902.

## Tnbihi
Jamii:1902
Jamii:historia ya Afrika Kusini
Hanna Wendot Cheptumo

**Hanna Wendot Cheptumo** ni mwanasheria na mwanasiasa kutoka Kenya. Kwa sasa anahudumu kama Waziri wa Jinsia, Utamaduni, Sanaa na Urithi katika serikali ya Rais William Ruto, nafasi aliyopewa mwezi Aprili mwaka 2025.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
E. J. Alagoa

**Chief Ebiegberi Joe Alagoa**, OON, FNAL, (alizaliwa 14 Aprili 1933) ni mwanasayansi na mwandishi kutoka Nigeria, mshirika wa *Nigerian Academy of Letters*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:wanasayansi wa Nigeria
Jamii:waandishi wa Nigeria
Osman Saleh

**Osman Saleh Mohammed** ni mwanasiasa na balozi kutoka Eritrea. Alihudumu kama waziri wa kwanza wa elimu baada ya uhuru, akiwa katika wadhifa huo kuanzia mwaka 1993 hadi 2007. Aliongoza mchakato wa mpito kutoka mfumo wa shule wa mapambano wa EPLF hadi mfumo wa kitaifa wa elimu.  

Mnamo Aprili 2007, alichaguliwa kuhudumu kama waziri wa mambo ya kigeni.

## Tanbihi
Jamii:wanasiasa wa Eritrea
Hauwa Maina

**Hauwa Maina** alikuwa mwigizaji na mtayarishaji wa filamu wa Kannywood kutoka Nigeria ambaye alionekana katika filamu ya *Queen Amina of Zazzau*. Alifariki kutokana na ugonjwa ambao haukujulikana katika hospitali moja mjini Kano mnamo 2 Mei 2018.

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 2018
Jamii:waigizaji filamu wa Nigeria
Siti Mwinyi

**Siti Mwinyi** (alizaliwa 1932) alikua  Mke wa Rais wa pili wa Tanzania kuanzia 1985 hadi 1995. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wake wa Marais wa Tanzania
Magda Abu Ras

**Magda Abu Ras** ni mwanabiolojia kutoka Saudia ambaye ni mtaalamu katika matibabu ya udongo uliochafuliwa na mafuta. Yeye ni naibu mkurungezi wa Jumuiya ya Mazingira ya Saudia (SENS) na mwanzilishi wa Mpango wa Kitaifa wa Uhamasishaji wa Mazingira na Maendeleo Endelevu.

## Elimu 
Ni mzaliwa wa Makka, Abu Ras ana shahada mbili za uzamili: ya kwanza ni katika mikrobiolojia kutoka Chuo Kikuu cha King Abdulaziz: ya pili ni katika bioteknolojia na mikrobiolojia ya mazingira kutoka Chuo Kikuu cha Surrey. Baadaye aliendelea kutunukiwa Shahada ya uzamivu(PhD) katika Bioteknolojia ya Mazingira kutoka Surrey mwaka wa 2010, akibobeaa katika matibabu ya uongo uliochafuliwa na mafuta.

## Taaluma 
Mnamo 2006 alizindua kampeni ya "Naipenda Dunia" huko Jeddah, ambayo ilihusisha kuhamasisha kuhusu uchafuzi wa mazingira na usafishaji mitaani. Mnamo 2009 aliteuliwa kuwa Naibu Mkurugenzi wa Jumuiya ya Mazingira ya Saudia (SENS), ambayo alikuwa mmoja wa waazilishu wake. Aidha alikuwa Mkurungezi wa Mpango wa Mendeleo wa Mazingira kwa Wanawake wa Kiarabu.

Mnamo mwaka 2012, alizindua mpango wa kitaifa wa elimuu na uhamasishaji juu ya mazingira chini ya kauli mbiu "*Green Homeland, Green Flag"**.* Pia alichaguliwa kama mwanasayansi a kikanda wa NASA. 

Mwaka 2018 alianzisha Mpango wa kitaifa wa uhamasishaji wa mazingira na Maendeleo endelevu, ambao unasimamiwa na SENS. Mpango huu ni sehemu ya Dira ya Saudi 2030. Mwaka huohuo alisimamia kampeni ya mazingira ambayo ililenga kukataza matumizi ya plastiki wakati wa hija, iliyopewa jina la "*Hija bila Plastiki".*

Kufikia mwaka 2022, Abu Ras ni mhadhiri msaidizi wa Bioteknolojia katika Chuo Kikuu cha King Abdulaziz

## Marejeo 
Jamii:Wiki4HumanRights 2025
Jamii:wanabiolojia wa Saudia
Felix Badenhorst

**Felix Gerson Badenhorst** (alizaliwa 12 Juni 1989) ni mchezaji wa soka wa kitaalamu kutoka Eswatini ambaye kwa sasa anachezea klabu ya Royal Leopards F.C. inayoshiriki katika Ligi Kuu ya Eswatini.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Eswatini
Saladin Said

**Salah El Din Ahmed Said**(kwa Kiamhari: ሳላዲን ኤል ዲን አህመድ ሰይድ; alizaliwa 29 Oktoba 1988), anayejulikana pia kama **Salhadin Said** au **Saladin Said**, ni mchezaji wa zamani wa soka wa kitaalamu kutoka Ethiopia ambaye alicheza kama mshambuliaji. Nguvu zake, ustadi, na uwezo wake wa kufunga magoli katika mechi muhimu ulimfanya kuwa miongoni mwa wachezaji muhimu zaidi katika Afrika ya Mashariki. Salhadin alimaliza akiwa mfungaji bora katika Ligi ya Mabingwa ya CAF ya mwaka 2017.

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1988
Jamii: Watu walio hai
Jamii: Wachezaji mpira wa Ethiopia
Africa de las Heras

**África de las Heras Gavilán** (26 Aprili 1909 – 8 Machi 1988) alikuwa Mkomunisti mzaliwa Hispania na raia wa Sovieti aliyepata uraia hapo baadaye. Alizaliwa katika mji wa Ceuta na kufariki mjini Moscow. Alikuwa wakala wa huduma za siri aliyejulikana kwa jina la kificho "Patria", lakini pia alitumia majina kama "María Luisa de las Heras de Darbat", "María de la Sierra", "Patricia", "Ivonne", "María de las Heras", "Znoi" na "María Pavlovna".

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1909
Jamii:Waliofariki 1988
Jamii:wanasiasa wa Hispania
Jamii:wanasiasa wa Urusi
Bruno Ecuele Manga

**Bruno Ecuele Manga** (alizaliwa 16 Julai 1988) ni mchezaji wa soka wa kitaalamu kutoka Gabon anayocheza kama beki wa kati katika klabu ya Paris 13 Atletico ya Championnat National nchini Ufaransa, na pia katika timu ya taifa ya Gabon. Anajulikana kwa kuwa mchezaji mwenye mbinu imara za kuzuia (*tough tackler*).

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1988
Jamii: Watu walio hai
Jamii: Wachezaji mpira wa Gabon
Didier Ndong

**Didier Ibrahim Ndong** (alizaliwa 17 Juni 1994) ni mchezaji wa soka wa kitaalamu kutoka Gabon anayocheza kama kiungo katika klabu ya Esteghlal F.C. ya Ligi Kuu ya Ghuba ya Uajemi na pia katika timu ya taifa ya Gabon.

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1994
Jamii: Watu walio hai
Jamii: Wachezaji mpira wa Gabon
Yankuba Minteh

**Yankuba Minteh** (amezaliwa 22 Julai 2004) ni mchezaji wa kandanda kutoka Gambia anayekipiga kama kiungo wa kulia katika klabu ya Brighton & Hove Albion ya Ligi Kuu ya Uingereza na pia kwenye timu ya taifa ya Gambia.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 2004
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Gambia
Sarah Rivens

**Sarah Rivens** (alizaliwa 19 Desemba 1998 huko Algeria.) ni mwandishi wa Algeria.

Kufikia mapema mwaka 2023, Rivens alikuwa mwandishi anayeuza zaidi nchini Ufaransa kupitia mfululizo wake wa tamthilia ya Captive.Hivi sasa yeye ndiye mwandishi wa Kialgeria anayesomwa zaidi katika historia ya nchi hiyo,  akiwa na usomaji wa watu milioni 9. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1998
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Algeria
Jamii:Wanawake wa Algeria
Omar Colley

**Omar Colley** (amezaliwa 24 Oktoba 1992) ni mchezaji wa kandanda kutoka Gambia anayekipiga kama beki wa kati katika klabu ya Al-Diriyah ya *Saudi First Division League* na pia ni nahodha wa timu ya taifa ya Gambia.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1992
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Gambia
Ebrima Darboe

**Ebrima Darboe** (amezaliwa 6 Juni 2001) ni mchezaji wa kandanda kutoka Gambia anayekipiga kama kiwigo cha kati cha ulinzi katika klabu ya Bari inayoshiriki katika Serie B ya Italia. Pia anawakilisha timu ya taifa ya Gambia.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 2001
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Gambia
Alhassan Wakaso

**Alhassan Wakaso** (amezaliwa 7 Januari 1992) ni mchezaji wa kandanda kutoka Ghana anayekipiga kama kiungo cha kati cha ulinzi katika klabu ya Semen Padang inayoshiriki katika ligi ya Super League.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1992
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Joseph Paintsil

**Joseph Paintsil** (amezaliwa 1 Februari 1998) ni mchezaji wa kandanda kutoka Ghana anayekipiga kama wingu katika klabu ya LA Galaxy ya *Major League Soccer* na pia anawakilisha timu ya taifa ya Ghana.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1998
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Ghana
Malika Mokeddem

thumb|Malika Mokeddem mwaka 2010
**Malika Mokeddem** (Kenadsa, Algeria, 5 Oktoba 1949) ni mwandishi kutoka Algeria.

## Wasifu
Malika Mokeddem alizaliwa tarehe 5 Oktoba 1949 huko Kenadsa, mji mdogo wa machimbo ulioko mpakani mwa jangwa la magharibi la Algeria. Yeye ni binti wa familia ya wafugaji wahamaji wasiojua kusoma wala kuandika waliokuja kuishi maisha ya kudumu. Alikua akisikiliza hadithi zilizokuwa zikiimbwa na bibi yake Zohra na alikuwa msichana pekee katika familia yake na mjini kwao aliyemaliza masomo ya sekondari. Alijiunga kusomea tiba katika Oran na akakamilisha masomo yake mjini Paris. Alibobea katika Utabibu wa Figo na baadaye akaweka makazi yake mjini Montpellier mwaka 1979. Alifanya kazi hiyo hadi mwaka 1985 alipofanya uamuzi wa kujitolea kikamilifu kwa uandishi wa fasihi.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Algeria
Maria Celestina Fernandes

**Maria Celestina Fernandes** (alizaliwa 12 Septemba 1945) ni mwandishi wa vitabu vya watoto kutoka Angola. Pia ameandika mashairi na hadithi fupi na hapo awali alifanya kazi kama mfanyakazi wa jamii na mwanasheria. Ameshinda tuzo kadhaa zikiwemo Prémio Literário Jardim do Livro Infantil, Prémio Caxinde do Conto Infantil na Prémio Excelência Literária (Troféu Corujão das Letras).

## Maisha ya Awali
Maria Celestina Fernandes alizaliwa Lubango mnamo Septemba 12, 1945, akiwa binti wa baba aliyekuwa mtumishi wa serikali (mtumishi wa umma). Alipata elimu yake katika Shule ya Sekondari ya Salvador Correia huko Luanda.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Angola
Siyanda Mohutsiwa

**Siyanda Mohutsiwa** (amezaliwa mwaka 1993) ni mwandishi wa kejeli na mzungumzaji mashuhuri  wa kimataifa kutoka Botswana. Aliunda alama ya reli ya kejeli **#IfAfricaWasABar** ambayo ilisambaa sana mtandaoni katika majira ya kiangazi ya mwaka 2015.Anajielezea kama mfuasi wa umoja wa Waafrika.
## Elimu
Mohutsiwa alihitimu na Shahada ya Sayansi  katika Hisabati kutoka Chuo Kikuu cha Botswana mwezi Oktoba 2016.Pia Siyanda Mohutsiwa ni mhitimu wa Iowa Writers Workshop maarufu, ambapo alipata MFA kutoka Chuo Kikuu cha Iowa mwaka 2018. Mwaka 2020, alijiunga na Idara ya Sosiolojia katika Chuo Kikuu cha Chicago.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Botswana
Jamii:Waandishi wa Botswana

## Viungo vya Nje
* Twitter account
* TED talk - Is Africa's Future Online?
* TED talk - How Young Africans Found A Voice On Twitter
André Ayew

**André Morgan Rami Ayew** (anajulikana pia kama **Dede Ayew** nchini Ghana; amezaliwa 17 Desemba 1989) ni mchezaji wa kandanda anayekipiga kama wingu au mshambuliaji na anawakilisha timu ya taifa ya Ghana, ambapo yeye ni nahodha wake.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Mohammed Kudus

**Mohammed Kudus** (amezaliwa 2 Agosti 2000) ni mchezaji wa kandanda kutoka Ghana anayekipiga kama kiungo cha mashambulizi au wingu wa kulia katika klabu ya Tottenham Hotspur F.C. ya Premier League na pia anawakilisha timu ya taifa ya Ghana.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 2000
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Fadéla M'rabet

'''Fadéla M'rabet''' (12 Aprili 1935 – 14 Mei 2025) alikuwa mwandishi, mwalimu na mwanaharakati wa haki za wanawake kutoka Algeria.

## Maisha na Kazi 
M'rabet alizaliwa huko Skikda tarehe 12 Aprili 1935 akakulia Constantine. Familia yake ilikuwa ya dini ya Kiislamu, na baba yake alifanya kazi katika kituo cha redio cha serikali. M'rabet alihudhuria Chuo Kikuu cha Algiers ambako alipata shahada yake, na baadaye alisoma katika chuo kikuu cha Strasbourg ambako alikamilisha shahada ya uzamivu katika biolojia.

Baada ya chuo kikuu, M'rabet alifanya kazi kama mwalimu kabla ya kujiunga na kituo cha redio pamoja na baba yake ambako aliendesha kipindi cha wanawake. Kazi yake pale ilimpa msukumo wa kuandika vitabu vyake vya kwanza *La Femme algérienne* na *Les algériennes*. Alijulikana kama mwanaharakati mashuhuri wa haki za wanawake nchini Algeria. Kwa sababu ya msimamo wake, alifutwa kazi na kuhamia Ufaransa ambako aliendelea kufanya kazi kama mhadhiri.

Tarehe 14 Mei 2025, alifariki akiwa na umri wa miaka 90.

## Orodha ya vitabu vilivyoandikwa 
* *La Femme algérienne*, 1965
* *Les algériennes*, 1967
* ''L'Algérie des illusions*, 1973
* *Une femme d'ici et d'ailleurs*, 2005
* *Une enfance singulière : récit*, 2009
* *Le muezzin aux yeux bleus*, 2013
* *Une poussière d'étoiles*, 2014
* *Le bonheur d'être Algérien'', 2019

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waliozaliwa 1935
Jamii:Wanaharakati wa Algeria
Jamii:Wanawake wa Algeria
Jamii:Waandishi wa Algeria
Sophie Heidi Kam

**Sophie Heidi Kam** (alizaliwa Ouagadougou, Burkina Faso, 1968) ni mwandishi kutoka Burkina Faso. Kazi zake ni pamoja na ushairi, tamthilia na hadithi zilizoandikwa kwa Kifaransa. Anachukuliwa kuwa mwandishi wa kwanza wa kike wa tamthilia nchini Burkina Faso na ameheshimiwa katika Tuzo Kuu ya Kitaifa ya Sanaa na Fasihi (National Grand Prix for Arts and Letters) mara nane.

## Wasifu 
Kam alisomea fasihi katika Chuo Kikuu cha Ouagadougou na pia ana mafunzo kama mwanasayansi wa kompyuta anayezingatia mitandao na mawasiliano ya simu.

Kazi yake ya kwanza iliyochapishwa ilitokea mwaka 1997, aliposhiriki katika mkusanyiko wa maandiko ulioratibiwa na Traoré Sibiri Omar kwa shirika la kubadilishana tamaduni la Uswisi lijulikanalo kama Nawao Production.

Kam alichapisha tamthilia yake ya kwanza Et le soleil sourira à la mer mwaka 2008. Anachukuliwa kuwa mwanamke wa kwanza kuandika tamthilia nchini Burkina Faso.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Burkina Faso
Rosária da Silva

**Rosária da Silva** (4 Aprili 1959 – 11 Agosti 2022) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka Angola.

## Maisha 
Rosária da Silva alizaliwa tarehe 4 Aprili 1959 huko *Golungo Alto* (mkoa wa Cuanza Norte) katika koloni la Kireno la Angola. Baada ya kumaliza elimu yake ya sekondari, alisomea elimu yenye mwelekeo wa isimu ya Kireno katika *Instituto Superior de Ciências de Educação (ISCED)* katika Chuo Kikuu cha *Agostinho Neto*, kilichopo katika mji mkuu wa Angola, Luanda.

Katika miaka ya 1980, alikuwa mwandishi mwenza wa jarida *Kilimba* ambako walichapisha hasa mashairi na makala katika kipengele cha **“***Utamaduni na Wanawake***.”** Mwaka 1984, Silva alijiunga na *Brigedi* ya Vijana wa Fasihi huko Lobito. Mwaka 1987, alishiriki katika mkutano wa kwanza wa waandishi chipukizi wa Angola.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Angola
Jamii:Waandishi wa Angola
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Waliofariki 2022
Bronwyn Law-Viljoen

**Bronwyn Law-Viljoen** ni mwandishi, mhariri, mchapishaji na profesa kutoka Afrika Kusini. Yeye ni mwanzilishi mwenza wa kampuni ya uchapishaji iitwayo *Fourthwall Books* na pia anamiliki duka la vitabu linaloitwa *Edition*. Anafanya kazi kama mhariri mkuu wa machapisho yanayohusu sheria na historia ya Afrika Kusini, pamoja na usanifu majengo na mchakato wa ujenzi wa miundo ya Mahakama ya Katiba ya nchi hiyo. Aidha, anahusika katika uchapishaji wa vitabu vya sanaa vinavyoonyesha kazi za *William Kentridge*. Pia amechapisha riwaya yake mwenyewe iitwayo *The Printmaker*.Law-Viljoen ni profesa mshiriki, mkuu wa Idara ya Uandishi wa Ubunifu na naibu mkuu wa Shule ya Fasihi, Lugha na Vyombo vya Habari katika Chuo Kikuu cha Witwatersrand kilichoko Johannesburg, Afrika Kusini.Riwaya ya kwanza ya Law-Viljoen, *The Printmaker*, ilichapishwa mwaka 2016 (Umuzi/Penguin Random House). Iliorodheshwa miongoni mwa wagombea wa tuzo kuu ya fasihi nchini Afrika Kusini — *Sunday Times Barry Ronge Fiction Award* — na ilishinda Tuzo ya Olive Schreiner ya Chama cha Kiingereza cha Afrika Kusini mwaka 2018. Toleo la Kifaransa la riwaya hiyo lilitolewa mwaka 2019 (Editions Zoé).

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Latifa Ben Mansour

**Latifa Ben Mansour** (لطيفة بن منصور; alizaliwa Tlemcen, 1950) ni mwandishi, mtaalamu wa tiba ya unafsiya, na mtaalamu wa lugha kutoka Algeria kazi yake inahusisha masuala kama nafasi ya wanawake katika jamii ya Algeria, misimamo mikali ya kiislamu, usimulizi wa hadithi, kiwewe (trauma) na kumbukumbu

## Wasifu 
Baada ya kusomea Isimu katika '''École Normale Supérieure d'Alger'*, ambako alipata shahada yake ya uzalimu (PhD) katika somo hilo, Ben Mansour aliendelea kufundisha  katika chuo kikuu cha Paris na pia kufundisha masuala ya mawasiliano katika conservatoire National des Arts et Mértiers.

Alipokea tuzo ya *Prix Méditerranéen de la Nouvelle* mwaka 1996 kwa hadithi yake fupi "*Le Cocu Cad*". Riwaya yake  "*La priere de la peur"'' (sala ya hofu) iliyochapishwa mwaka 1997 na wachapishaji La Difference, ilitunukiwa tuzo ya Prix Beur FM Méditerranée.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Algeria
Jamii:Wanawake wa Algeria
Fatou Fanny-Cissé

thumb|Fanny-Cissé mwaka 2014
**Fatou Fanny-Cissé** (alizaliwa kama **Fatoumata Touré-Cissé** mwaka 1971 – alifariki Desemba 22, 2018) alikuwa mwandishi, mwandishi wa habari na mwalimu kutoka Kodivaa. Alikuwa mwalimu katika Chuo Kikuu cha Félix Houphouët-Boigny na aliandika vitabu kadhaa kama vile Une femme, deux maris, Maeva na Madame la présidente.

## Wasifu
Fatou Fanny-Cissé alizaliwa kama Fatoumata Touré-Cissé nchini Kodivaa mnamo mwaka 1971. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Félix Houphouët-Boigny, ambapo alipata shahada ya uzamili katika masuala ya mawasiliano na kisha shahada ya udaktari (doctorate) katika masomo ya kisasa ya fasihi (modern letters). kabla ya kuwa mwalimu na mtafiti katika chuo kikuu hicho hicho.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Cote d'Ivoire
Richmond Boakye

**Richmond Yiadom Boakye** (amezaliwa 28 Januari 1993) ni mchezaji wa kandanda kutoka Ghana anayekipiga kama mshambuliaji.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Jan Jonker Afrikaner

**Jan Jonker Afrikaner** (2 Agosti 1820 – 10 Agosti 1889) alikuwa mwana wa pili kwa umri wa Jonker Afrikaner na Beetje Boois. Alikuwa kiongozi wa sita na wa mwisho wa jamii ya Orlam Afrikaners kutoka Afrika ya Kusini Magharibi, akichukua nafasi ya kaka yake, Christian Afrikaner, mwaka 1863. 

Alifunga ndoa na Mietje Hendrik mjini Bethanie mnamo Desemba 1842.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1820
Jamii:Waliofariki 1889
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini
Berthe Evelyne Agbo

**Berthe-Evelyne Agbo** ni mwandishi kutoka Benin ambaye amechapisha mashairi kwa Kifaransa  .

Akiwa mtoto, Berthe-Evelyne Agbo aliishi Saint-Louis, Senegal. Alipata elimu ya msingi na sekondari huko Touraine, Ufaransa kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Dakar. Baadaye ameishi Ufaransa 

Machapisho Emois de femmes (Poèmes, 1980–1982) Sénégal: Les Nouvelles Editions du Sénégal (1997) (47p.) (kwa Kifaransa) () 

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Benin
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Mbegu za watu
Fatma Zohra Zamoum

**Fatma Zohra Zamoum** (amezaliwa 19 Januari 1967) ni mtengenezaji wa filamu, mkufunzi na mwandishi wa Ufaransa na Aljeria.  Zamoum alizaliwa mjini Bordj Menaïel, kaskazini mwa Algeria, katika familia maarufu yenye mababu waliojulikana kama Omar ben Zamoum na Mohamed ben Zamoum. Baada ya kusoma katika Chuo cha Sanaa za Uchoraji cha Algiers (1985–1988), alihamia Paris ambako alihitimu masomo ya Uigizaji wa Filamu na Tafiti za Sauti na Picha katika Chuo Kikuu cha Sorbonnes mwaka 1995.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ufaransa
Jamii:Wanawake wa Algeria
Jamii:waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
J. Nozipo Maraire

**J. Nozipo Maraire** (alizaliwa 1964) ni mjasiriamali na mwandishi kutoka Zimbabwe. Ndiye mwandishi wa riwaya *Zenzele: A Letter for My Daughter*.Riwaya hiyo ilichapishwa mwaka 1996, ikatajwa na gazeti la *The New York Times* kama **“**Kitabu Bora cha Mwaka**”**, na pia  kikauzwa sana katika jarida la   *The Boston Globe*. Kitabu hiki kimechapishwa na kutafsiriwa kwa lugha zaidi ya kumi na nne.

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1964
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Zimbabwe
Jane Tylor

**Jane Taylor** (19 Aprili 1956 - 6 Septemba 2023) alikuwa mwandishi, mwandishi wa tamthilia na msomi kutoka Afrika Kusini. Alishikilia Andrew W. Mellon Chair of Aesthetic Theory and Material Performance katika Kituo cha Utafiti wa Binadamu (Centre for Humanities Research - CHR) katika Chuo Kikuu cha Western Cape, Afrika Kusini.

Alikuwa msimamizi wa Laboratory of Kinetic Objects (LoKO) linalojihusisha na maonesho, pamoja na utafiti na uchunguzi wa kifikra kuhusu mwingiliano kati ya binadamu na teknolojia, vikaragosi, Akili Bandia (AI) na Uboreshaji wa Akili (IA).

Uwasilishaji wake wa maonesho/taaluma uitwao “Ne’er So Much the Ape” (jina lililotokana na msemo wa zamani wa Kiingereza unaosema: “ne’er so much the ape as when he wears the doctor’s cape”) uliangazia tafiti za nyani, nadharia za rangi, Akili Bandia, na nadharia za maonesho.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliofariki 2023
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Béatrice Lalinon Gbado

**Béatrice Lalinon Gbado** ni mwandishi wa vitabu vya watoto kutoka Benin.

Ameandika vitabu 31 vya watoto vilivyochapishwa na EDICEF, chapa ya mchapishaji wa Ufaransa Hachette, pamoja na kampuni yake ya uchapishaji iitwayo Ruisseaux d'Afrique iliyoko Cotonou. Ameolewa na ana watoto wanne.

## Machapisho 
* *Les fruits*
* *Les animaux domestiques*
* *Les légumes et condiments*
* *Les formes et les couleurs*
* *Nos instruments de musique*
* *Fleurs et papillons*
* *Les maisons de chez nous*
* *La cuisine de grand-mère*
* ''La mère et l'enfant*
* *Ganvié*
* *Danse mon petit, danse*
* *Bovi, le petit cabri*
* *Bovi et le miroir*
* *Bovi sait compter*
* *Toutou et le sachet*
* *Kouaba, le village en sursis*
* *Le rêve de Siba*
* *Kaïvi, l’enfant placée*
* *La petite carpe dorée*
* *Le planteur et la bague*
* *Course à pirogue*
* *Kouaba, le village en sursis*
* *Le rêve de Siba*
* *Kaïvi, l’enfant placée*
* *La petite carpe dorée*
* *Le planteur et la bague*
* *Course à pirogue*
* *Le rat et le serpent*
* *Chevaux fabuleux*
* *La gifle*
* *Le nénuphar de Bola*
* *Mémé*
* *Hêdomey*
* *En marche vers la liberté Tomes1 et 2*
* *La belle Dêbo*
* *Les aventures de Biki*

## Tafsiri ya Kingereza 
* *Beautiful Debo: a story from Benin'' Translator Ponce E. Kokou Zannou, Africa Christian Press, 2001

## Marejeo 
Jamii:waandishi wa Benin
Jamii:Wanawake wa Benin
Marie-Christine Koundja

**Marie-Christine Koundja** (alizaliwa 30 Machi 1957) ni mwandishi na mwanadiplomasia kutoka Chad, ambaye amefanya kazi katika idara, wizara, na balozi za nchi yake. Yeye ni mwandishi wa kwanza mwanamke kutoka Chad aliyechapisha vitabu, na ameandika riwaya mbili: ''Al-Istifakh, ou, L'idylle de mes amis* (2001) na *Kam-Ndjaha, la dévoreuse* (2009).

## Wasifu 
Koundja alizaliwa katika mji wa Iriba, ulioko mashariki mwa Chad, mwaka 1957. Baada ya shule ya sekondari, alisoma sheria kwa mwaka mmoja katika Chuo Kikuu cha *N'Djamena*, lakini akaacha masomo yake ili kujiunga na shule ya uandikishaji wa siri huko *Yaoundé, Cameroon*. Alifanya kazi katika mashirika kadhaa ya serikali ya Chad nchini Cameroon, yakiwemo utumishi wa umma, na baadaye aliteuliwa kuwa waziri wa mambo ya nje katika ubalozi wa Chad.

Wakati kitabu chake cha kwanza, *Al-Istifakh ou l'idylle de mes amis'', kilipotolewa mjini Yaoundé mwaka 2001 (Editions Clé), Koundja alikua mwanamke wa kwanza kuchapishwa kama mwandishi katika historia ya Chad. Riwaya hiyo ni hadithi ya vijana wawili ambao wanaamua kuoana licha ya wazazi wao kukataa kutoa ridhaa kutokana na tofauti zao za kikabila na kidini.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Chad
Jamii:Waandishi wa Chad
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Watu walio hai
Laila Soliman

**Laila Soliman** (alizaliwa Kairo, Misri, 1981) ni mwandishi na mkurugenzi wa tamthilia.

Alipata shahada ya sanaa ya maonyesho (tamthilia) na fasihi ya Kiarabu kutoka Chuo Kikuu cha Marekani mjini Cairo (American University in Cairo) mwaka 2004.Alipokea Shahada ya Uzamili ya Sanaa (MA) katika masuala ya tamthilia kutoka Akademia ya Tamthilia na Ngoma katika Chuo Kikuu cha Sanaa cha Amsterdam. Kwa sasa yeye ni Profesa Mshiriki Mgeni wa Tamthilia katika Chuo Kikuu cha New York Abu Dhabi .

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Misri
NoViolet Bulawayo

**NoViolet Bulawayo** ni jina la kalamu la **Elizabeth Zandile Tshele** (alizaliwa 12 Oktoba 1981) ni mwandishi kutoka Zimbabwe. Mnamo mwaka 2012, Shirika la Kitaifa la Vitabu lilimtambua kama mmoja wa washindi wa tuzo ya “5 Chini ya 35”. Mnamo mwaka 2014, jarida la *New African* lilimorodhesha miongoni mwa watu 100 wenye ushawishi mkubwa zaidi barani Afrika. Riwaya yake ya kwanza, *We Need New Names*, iliingia katika orodha fupi ya Tuzo ya Booker mwaka 2013, na riwaya yake ya pili, *Glory*, pia iliingia katika orodha fupi ya Tuzo hiyo mwaka 2022, na hivyo kumfanya kuwa “mwanamke mweusi wa Kiafrika wa kwanza kuorodheshwa mara mbili kwenye orodha ya Tuzo ya Booker.”

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1981
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Waandishi wa Zimbabwe
Jamii:Watu walio hai
Zoleka Zobuhle Mandela

**Zoleka Zobuhle Mandela** (9 Aprili 1980 – 25 Septemba 2023) alikuwa mwandishi na mwanaharakati kutoka Afrika Kusini, na mjukuu wa Nelson Mandela. Aliandika kuhusu utegemezi wake wa ngono, pombe na dawa za kulevya, kifo cha binti yake, na mapambano yake binafsi dhidi ya saratani ya matiti, ambayo hatimaye ilisababisha kifo chake mwaka 2023. Yeye ndiye mwandishi wa kitabu *When Hope Whispers* ambacho alikichapisha mwaka 2013.

## Marejeo
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:waliofariki 2023
Eugenia Abu

**Eugenia Abu** ni mwandishi wa habari, mwandishi, mshairi,na mshauri wa vyombo vya habari, anayejulikana zaidi kama mtangazaji wa habari na mwandishi wa taarifa wa zamani wa shirika la Television la Nigeria (*Nigerian Television Authority_NTA*).

Eugenia Abu anachukuliwa kuwa miongoni mwa watangazaji bora zaidi na wajuzi nchini Nigeria. Alikuwa mtangazaji wa taarifa za habari za saa 3:00 Usiku kwenye NTA kwa kipindi cha miaka kumi na saba

## Maisha na elimu 
Abu alizaliwa mjin Kaduna mwaka 1962 alianza kuandika akiwa na umri wa miaka saba. Anawaelezea wazazi wake kama watu waliokuwa na ushawishi mkubwa katika maisha yake. 

Alisoma katika shule ya ABU staff school, Zaria kwa elimu ya msingi na Queen Amina College, Kaduna kwa elimu ya sekondari. Eugenia Abu alisomea somo la Kiingereza katika chuo kikuu cha Ahmadu Bello, ambako alihitimu mwaka 1981

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Waandishi wa Nigeria
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Mabel Jansen

**Martha Mabel Jansen**, Dms alizaliwa kwa jina la Pellissier; 1 Novemba 1889 - Januari 1979) alikuwa mwalimu na mtaalamu wa elimu kutoka Afrika Kusini, mwandishi, mwanahabari, kiongozi wa kitamaduni, mwanasiasa na mwanamapinduzi katika kuendeleza lugha ya Kiafrikana (Afrikaans), pamoja na kuwa mke wa Gavana Mkuu Mkuu wa pili kutoka mwisho wa Muungano wa Afrika Kusini, E.G. Jansen.

Alikuwa mwanachama mwanzilishi wa *Saamwerkersuni* (Umoja wa Ushirika), *Voortrekkers* (taasisi ya waanzilishi wa Kiafrikana), *Vroue-Nasionale Party* (Chama cha Kitaifa cha Wanawake) huko Natal, *Federasie van Afrikaanse* *Kultuurvereniginge (FAK)* (Shirikisho la Mashirika ya Utamaduni ya Kiafrikana), na alikuwa mwanamke wa kwanza kuwa mwanachama wa Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (Chuo cha Sayansi Sanaa cha Afrika Kusini).

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Waliozaliwa 1889
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Christine Douts Qunta

**Christine Douts Qunta** (alizaliwa 1952) ni mwandishi, wakili, na mjasiriamali kutoka Afrika Kusini. Ameshiriki katika bodi kadhaa za umma na binafsi, na kazi zake katika nyanja mbalimbali zimeelezwa kuwa “zinaunganishwa na jitihada za kutafuta jamii yenye haki na uhuru zaidi.” Alikuwa mwanaharakati katika harakati za kupinga ubaguzi wa rangi (apartheid) ndani ya Harakati ya Uelewa wa Weusi (Black Consciousness Movement) (BCM) katika miaka ya 1970 na alitumia miaka 17 uhamishoni, akisomea na kufanya kazi ya uwakili nchini Australia, Botswana, na Zimbabwe, kabla ya kufariki Afrika Kusini mwaka 1993. 

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliofariki 1993
Siham Bayyumi

**Siham Bayyumi** (alizaliwa 1949) ni mwandishi na mwandishi wa habari kutoka Misri. Alizaliwa mjini Cairo na alipata shahada ya kwanza katika Sayansi ya Jamii kutoka Chuo Kikuu cha Helwan mwaka 1974.

Amefanya kazi kama mwandishi wa habari katika gazeti la Al Gomhuria la Kairo, na amechapisha kazi za fasihi ya kubuni  na zisizo za kubuni. Vitabu vyake vinajumuisha mkusanyo wa hadithi fupi Al-Khayl Wa-Al-Layl. Riwaya yake ya kihistoria Ayyam al-Qabbuti inahusu uchimbaji wa Mfereji wa Suez.

## Kazi zilizochaguliwa 
* Kharait Lil-Mawj
* Al-Khayl Wa-Al-Layl: Qisas Qasirah
* Ayyam al Qabbuti

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Misri
Jamii:Waandishi wa Misri
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1949
Eva Naa Merley Lokko

**Eva Naa Merley Lokko** (alifariki 6 Oktoba 2016) alikuwa mtumishi wa umma, mhandisi, na mwanasiasa kutoka Ghana.  

Alikuwa mwanamke wa kwanza kuchaguliwa kuwa mgombea mwenza wa urais wa Chama cha Progressive People's Party, alishirikiana na mgombea urais wa PPP, Paa Kwesi Nduom, katika uchaguzi wa urais na ubunge wa mwaka 2012. Pia alikuwa Mkurugenzi Mkuu wa kwanza mwanamke wa Shirika la Uta Gaza la Ghana (Ghana Broadcasting Corporation). I 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa karne ya 20
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Empi Baryeh

**Empi Baryeh** (alizaliwa tarehe 18 Septemba) ni mwandishi wa riwaya za mapenzi za kisasa aliyezaliwa Ghana na hivi sasa ni msaidizi wa msajili katika Chuo Kikuu cha Ghana.

## Wasifu
Baryeh alianza kazi yake ya uandishi akiwa na umri wa miaka 13 baada ya kukutana na hadithi ya vijana (young adult) ambayo haikukamilika ambayo dada yake alikuwa ameanza. Shauku yake ilimsukuma kumalizia kuandika hadithi hiyo ya dada yake.

Baryeh ameolewa na ana watoto wawili.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Ghana