open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wamandayo

[thumbnail|Wamandayo [Sala|wakisali kando ya mto Karun mjini Ahvaz, Iran.]]
**Wamandayo** ni wafuasi wa dini ya Mesopotamia wanaohesabika kuwa 60,000-70,000. 

Wanamheshimu sana Yohane Mbatizaji, lakini wanamkataa Yesu pamoja na Musa na Abrahamu.

Inaonekana kwamba asili ni bonde la mto Yordan. Kutoka huko walihama si baada ya karne ya 2 BK. 

Miaka hii ya mwisho kutoka Iraq wamesambaa katika nchi mbalimbali, hasa za jirani, lakini pia za mbali kama Uswidi na Australia.

Jamii:Dini
Kikolami-Kaskazini-Magharibi

**Kikolami ya Kaskazini-Magharibi** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakolami. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikolami ya Kaskazini-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 122,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikolami ya Kaskazini-Magharibi iko katika kundi la Kidravidi ya Kati.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikolami ya Kaskazini-Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikolami ya Kaskazini-Magharibi 
*lugha ya Kikolami ya Kaskazini-Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kikolami ya Kaskazini-Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kikoraga cha Mudu

**Kikoraga ya Mudu** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakoraga. Idadi ya wasemaji wa Kikoraga ya Mudu haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoraga ya Mudu iko katika kundi la Kitulu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikoraga ya Mudu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikoraga ya Mudu 
*lugha ya Kikoraga ya Mudu katika Glottolog
*lugha ya Kikoraga ya Mudu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kikoro (Uhindi)

**Kikoro** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakoro au Waaka. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikoro imehesabiwa kuwa watu 1500. Kuhusu uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kikoro haijaainishwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikoro kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikoro 
*lugha ya Kikoro katika Glottolog
*lugha ya Kikoro kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Mdudu mabawa-manyoya

**Wadudu mabawa-manyoya** ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda Trichoptera (thrix = unyoya, ptera = mabawa) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Jina lao ni tafsiri ya jina la kisayansi. Wadudu hawa wanafanana na nondo wadogo (oda Lepidoptera) na oda hizi zina mnasaba. Lakini badala ya vigamba vya mabawa ya Lepidoptera mabawa ya Trichoptera yanabeba manyoya.

Lava wa spishi nyingi huishi majini lakini wale wa familia Limnephilidae huishi kwenye ardhi. Wanatoa hariri ili kuitengenezea utando au kipeto. Wanaotengeneza utando huishi katika maji yanayotiririka. Utando ni kimbilio na inafaa kutega chakula (wanyama wadogo, viani, masalio). Kipeto cha lava wengine (wadudu-kipeto) kinatumikia kwa kukinga kiwiliwili chororo dhidi ya adui na kinashirikisha vitu vigumu kama chembe za mchanga, vijiti, koa n.k. Lava anaweza kutoa kichwa na kidari (toraksi) na kutembea akivuta kipeto. Kuna lava ambao huishi majini bila utando au kipeto. Hawa hutumia hariri tu ili kutengeneza kifukofuko cha bundo.

## Spishi kadhaa za Afrika ya Mashariki
* *Adicella vera*
* *Anisocentropus fulvus*
* *Athripsodes sagittatus*
* *Cheumatopsyche meruana*
* *Cheumatopsyche usambara*
* *Chimarra elga*
* *Chimarra kenyana*
* *Chimarra somereni*
* *Ecnomus dentatus*
* *Ecnomus fuscus*
* *Ecnomus mennelli*
* *Helicopsyche annae*
* *Helicopsyche bifida*
* *Helicopsyche pedunculata*
* *Helicopsyche stoltzei*
* *Helicopsyche tanzanica*
* *Helicopsyche usambarensis*
* *Hydropsyche jeanneli*
* *Hydropsyche plesia*
* *Lepidostoma grana*
* *Lepidostoma oma*
* *Lepidostoma turka*
* *Notoernodes inornatus*
* *Oecetis caudata*
* *Oecetis thikanensis*
* *Pseudoxyethira glandulosa*
* *Pseudoxyethira kenyella*
* *Setodes gona*
* *Setodes trifidus*
* *Tinodes bicuspidalis*
* *Tinodes guttatus*
* *Tinodes rungweensis*
* *Triaenodes elegantulus*
* *Triaenodes hickini*
* *Triaenodes tanzanicus*
* *Ugandatrichia acuta*
* *Ugandatrichia dentata*
* *Ugandatrichia tanzaniensis*

## Picha

Rhyacophila.fasciata.jpg|Rhyacophiloidea/ Rhyacophilidae (*Rhyacophila fasciata*)
Brachycentrus.montanus.jpg|Limnephiloidea/ Brachycentridae (*Brachycentrus montanus*)
Phryganea.bipunctata.jpg|Phryganeoidea/ Phryganeidae (*Phryganea bipunctata*)
Phryganea.bipunctata.larva.jpg|Lava wa *P. Bipunctata* katika kipeto chake
Sericostoma.personatum.jpg|Sericostomatoidea/ Sericostomatidae (*Sericostoma personatum*)
Sericostoma.personatum.larva.jpg|Lava wa *S. Personatum* katika kipeto chake
Trichoptera net.jpg|Utando wa spishi isiyotambuliwa

Jamii:Wadudu mabawa-manyoya
Bomani (Tarime)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Boma (maana)

**Bomani** ni kata ya Wilaya ya Tarime Mjini katika Mkoa wa Mara, Tanzania yenye postikodi namba **31401**. 

## Vijiji vya kata ya Bomani 
Kata hii ina vijiji 7 ambavyo ni:
* Anglikana
* Biambwi
* Bomani
* Buhemba
* Magereza
* Mawasiliano
* NHC

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 7,916 . Mwaka 2016 ripoti ya Ofisi ya Taifa ya Takwimu ilionesha kuna idadi ya watu 10,113 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,165 waishio humo.       

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Tarime Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Kiore

**Kiore** ni kata ya Wilaya ya Tarime katika Mkoa wa Mara, Tanzania yenye postikodi namba **31425**. Kata ya Kiore iligawanywa toka kata ya zamani ya Nyandoto. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 12,265 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,020 waishio humo . 

Jina linatokana na mlima Kiore uliopo kati ya vijiji vya Nyagisya na Kewamamba. Mkaazi mkongwe wa Kitongoji cha Kiore-Nyagisya, Anthony Roche (91) alisema wakaazi wa Kiore ni Wakuria jamii ya Wasweta waliosambaratishwa na mabomu ya Wajerumani kutoka ngome yao iliyojulikana kama Kwigori wakati wa ukoloni. Baada ya shambulio la mabomu walisambaa kuzingira mlima Kiore.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Tarime
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Magange

**Magange** ni kata ya Wilaya ya Serengeti katika Mkoa wa Mara, Tanzania, yenye postikodi namba **31627**. 

Kata hiyo inaundwa na vijiji vya Magange, Masinki na Remung’orori.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 9,638 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,262 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Serengeti
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Morotonga

**Morotonga** ni kata ya Wilaya ya Serengeti katika Mkoa wa Mara, Tanzania yenye postikodi namba **31605**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 5,495 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 4,108 waishio humo. 

Kabla ya kuwa kata, Morotonga ilikuwa kijiji chenye maendeleo makubwa kati ya vijiji vinavyozunguka mji wa Mugumu; kutokana na maendeleo hayo Morotonga ilivutia watu kutoka sehemu mbalimbali, hasa wageni ambao waliwahi kuja na kuishi Mugumu mjini, kupenda kuishi aidha katika nyumba za kupanga na wengine kuomba kuweka makazi yao ya kudumu katika kijiji cha Morotonga. Hayo yote yaliwezekana kutokana na historia na tabia nzuri ya wenyeji ambao ni Waikoma na kwa sababu Morotonga waliishi watu wastaarabu sana.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Serengeti
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Mugumu

**Mugumu** ni mji mdogo na makao makuu ya Wilaya ya Serengeti katika Mkoa wa Mara, Tanzania, yenye postikodi namba **31601**. 

Ni nyumbani kwa hifadhi maarufu Duniani Hifadhi ya Taifa ya Serengeti.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 13,288 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ya Mugumu ilikuwa na wakazi wapatao 10,226 waishio humo. 

Wakazi wengi wa Mugumu ni Wakurya; pia kuna makabila mengine kama vile Waikoma, Wanata, Waisenye, Wakisii na wengine wengi wanaofanya mji huo kuwa na mchanganyiko wa makabila. 

Zaidi ya asilimia 50 ya wakazi wa hapo ni waumini wa dini ya Kikristo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Serengeti
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
José Manuel Imbamba

**José Manuel Imbamba** (amezaliwa Boma nchini Angola, tarehe 7 Januari 1965) ni askofu wa Kanisa Katoliki nchini Angola. 

Alipata upadrisho tarehe 29 Disemba 1991.

Tarehe 14 Disemba 2008 ametangazwa kuwa askofu mkuu wa Jimbo Kuu la Saurimo.

## Viungo vya nje
* Ukurasa wa Askofu Imbamba katika *Catholic Hierarchy*

Jamii:Waliozaliwa 1965
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
Corrado Lorefice

thumbnail
**Corrado Lorefice** (amezaliwa Ispica nchini Sicilia, Italia, tarehe 12 Oktoba 1962) ni askofu wa Kanisa Katoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 30 Disemba 1987.

Tarehe 27 Oktoba 2015 ametangazwa kuwa askofu mkuu wa Jimbo Kuu la Palermo.; 

## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
Busambara

**Busambara** ni kata ya Wilaya ya Musoma Vijijini katika Mkoa wa Mara, Tanzania. 

Kata ya Busambara inajumuisha vijiji vitatu ambavyo ni Kwikuba, Mwiringo na Maneke. Makao makuu ya kata ni kijiji cha Kwikuba.

Kata hii iko umbali wa kilomita 30 kutoka mji wa Musoma, barabara kuu ya Majita Busekela. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 10,127 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,706 waishio humo.

Wenyeji wa kata hii ni wa kabila la Waruri ingawa pia kuna makabila kama Wajita, Wakwaya, Wazanaki, Wakabwa, Wakurya, Wasukuma na Wajaluo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Musoma Vijijini
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Kikoya

**Kikoya** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakoya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikoya imehesabiwa kuwa watu 362,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoya iko katika kundi la Kigondi-Kui.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikoya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikoya 
*lugha ya Kikoya katika Glottolog
*lugha ya Kikoya kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Nyasura

**Nyasura** ni kata ya Wilaya ya Bunda Mjini katika Mkoa wa Mara, Tanzania na sehemu ya mji mdogo wa Bunda, yenye postikodi namba **31504**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 19,369 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,565 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Bunda Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Jimbo Katoliki la Lodi

**Jimbo katoliki la Lodi** (kwa Kilatini "Dioecesis Laudensis") ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Milano.

Askofu wake ni Maurizio Malvestiti.

## Historia
* 378: Kanisa la kwanza kuwekwa wakfu katika Laus Pompeia kutoka San Bassiano
* 4 Novemba 1163: Kufanywa dayosisi

## Uongozi
* Maaskofu wa karne ya 20
* Giovanni Battista Rota † (1888 - 1913)
* Pietro Zanolini † (1913 - 1923)
* Ludovico Antomelli, O.F.M. † (1924 - 1927)
* Pietro Calchi Novati † (1927 - 1952)
* Tarcisio Vincenzo Benedetti, O.C.D. † (1952 - 1972)
* Giulio Oggioni † (1972 - 1977)
* Paolo Magnani (1977 - 1988)
* Giacomo Capuzzi (1989 - 2005)
* Giuseppe Merisi (2005 - 2014)
* Maurizio Malvestiti, kutoka 26 Agosti 2014

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 894, ambapo kati ya wakazi 286.469 (2012) Wakatoliki ni 272.900 (95,3%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Lombardia
Kigera (Musoma)

**Kigera** ni kata ya wilaya ya Musoma mjini katika Mkoa wa Mara, Tanzania, yenye postikodi namba **31112**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 8,810 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 21,080 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,146 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Mara
Jamii:Wilaya ya Musoma Mjini
Kikulung (Nepal)

**Kikulung** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wakulung. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikulung nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 33,200. Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikulung iko katika kundi la Kikiranti.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikulung kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikulung 
*lugha ya Kikulung katika Glottolog
*lugha ya Kikulung kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Afrika ya Kusini-Magharibi

300px|thumbnail|Namibia -  Afrika Kusini-Magharibi wakati wa utawala wa Afrika Kusini; maeneo mekundu ni "homelands" zilizotengwa kwa ajili ya Waafrika.
**Afrika ya Kusini-Magharibi** (au kwa Kiingereza **South-West Africa**) ilikuwa jina la eneo la Namibia ya leo kuanzia mwaka 1922 hadi uhuru wa nchi ya Namibia mwaka 1990.

Maeneo yake yaliunganishwa mara ya kwanza ilipokuwa koloni la Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani kwenye mwaka 1884. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia ilivamiwa na Uingereza na Afrika Kusini.  Pamoja na makoloni mengine ya Ujerumani iliwekwa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa. 

Hivyo tangu 1922 ilikuwa eneo la kudhaminiwa na kukabidhiwa kwa Afrika Kusini. 

Wakati wa kuvunjwa kwa Shirikisho la Mataifa mwaka 1946, Umoja wa Mataifa ulichukua wajibu wa kuratibu maeneo ya kudhaminiwa. 

Afrika Kusini haikutambua badiliko hili ikitangaza ya kwamba hali ya udhamini ilikuwa ya Afrika ya Kusini-Magharibi tangu kuvunjwa kwa Shirikisho la Mataifa. 

Mwaka 1949 bunge la Afrika Kusini lilitangaza sheria ya kufanya eneo jimbo la tano la Afrika Kusini na kueneza siasa yake apartheid (ubaguzi wa rangi) hadi huko. 

Baadaye mfumo wa bantustan sawa na Afrika Kusini ulianzishwa pia huko ambako maeneo makubwa yenye rutuba yalitengwa kwa ajili ya Wazungu ilhali Waafrika walitakiwa kuwa na maeneo kadhaa tu kama "homeland" walipokuwa na haki ya kukaa lakini katika maeneo mengine waliruhusiwa kukaa kama wafanyakazi kwa muda tu. Mfumo huo haukutekelezwa kwa ukali, tofauti na Afrika Kusini yenyewe.

Hii haikukubaliwa na Umoja wa Mataifa ulioendelea kudai ya kwamba Afrika Kusini ilipaswa kuandaa eneo kwa uhuru.
 
Mwaka 1966 Mkutano Mkuu wa UM uliamua kuondoa mamlaka ya Afrika Kusini na kuweka eneo moja kwa moja chini ya Umoja wa Mataifa. Azimio hilO halikuweza kutekelezwa kwa sababu Afrika Kusini ilikataa. 

Hapo wanamgambo wa chama cha SWAPO walichukua silaha wakajaribu kupigania uhuru.. 

Azimio la Mkutano Mkuu wa UM la mwaka 1968 lilibadilisha jina la eneo kuwa Namibia.

Mwaka 1971 Mahakama ya Kimataifa ya Haki ikaamua ya kwamba utawala wa Afrika Kusini si wa haki. Hapo serikali ya Afrika Kusini ikaanza kuchukua hatua za kuandaa uhuru wa eneo hili, lakini vita kati ya jeshi lake, SWAPO na wanajeshi wa Angola na Kuba iliendelea.

Baada ya mapatano ya kumpumzisha silaha mwaka 1988, majadiliano kati ya pande mbalimbali yalianzishwa rasmi na mwaka 1990 nchi ilipata uhuru wake kwa jina la Namibia.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
Jamii:Historia ya Namibia
Kikurumba cha Alu

**Kikurumba ya Alu** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakurumba. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kikurumba ya Alu imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikurumba ya Alu iko katika kundi la Kidravidi ya Kusini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikurumba ya Alu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikurumba ya Alu 
*lugha ya Kikurumba ya Alu katika Glottolog
*lugha ya Kikurumba ya Alu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Gambosi

**Gambosi** ni kata ya Wilaya ya Bariadi katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania, yenye postikodi namba **39110** . 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 9,279 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,047 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 12,342 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Bariadi
Jamii:kata za Mkoa wa Simiyu
Sabah

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Jimbo la Sabah
**Sabah** ni jimbo mojawapo kati ya 13 yanayounda shirikisho la Malaysia; liko kaskazini mwa kisiwa cha Borneo pamoja na jimbo la Sarawak, wakati majimbo mengine yote yako Asia bara.

Mji mkuu ni Kota Kinabalu. 

Hakuna kabila kubwa lenye watu zaidi ya asilimia 50 katika eneo lote.

Upande wa dini, serikali imechangia sana uenezi wa Uislamu hata ukatangazwa dini rasmi.

## Viungo vya nje
Jamii:Sabah
Jamii:Borneo
Nkuyu (Itilima)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Nkuyu (Kyela)

**Nkuyu** ni kata ya Wilaya ya Itilima katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania. Msimbo wa posta ni 39211.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 11,470 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,337 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Itilima
Jamii:kata za Mkoa wa Simiyu
Lalago

**Lalago** ni kata ya Wilaya ya Maswa katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania, yenye postikodi namba **39307** . 

Lalago ni kata yenye jumla ya vijiji vinne: Lalago nje, Lalago ufundi, Gula na Mwakidiga. 

Kata hii imegawanywa na kuunda kata nyingine inayoitwa Mbaragane, hivyo katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 13,253 , wakati kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, ilikuwa na wakazi wapatao 23,391 waishio humo.. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 20.832 waishio humo. 

Shule za sekondari zilizopo kata hii ni: Mwagala sekondari na Lalago sekondari.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Maswa
Jamii:kata za Mkoa wa Simiyu
Kiladakhi

**Kiladakhi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi na Uchina inayozungumzwa na Waladakhi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiladakhi nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 105,000. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Uchina (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiladakhi iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiladakhi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiladakhi 
*lugha ya Kiladakhi katika Glottolog
*lugha ya Kiladakhi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za China
Lamadi

**Lamadi** ni mji mdogo na kata ya Wilaya ya Busega katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania, yenye postikodi namba **39507** . 

Mji wa Lamadi umepakana na Ziwa Viktoria upande wa Magharibi, Pori la Akiba Kijereshi na Kata za Lutubiga na Mkula upande wa Mashariki, Wilaya ya Bunda upande wa Kaskazini na Kata ya Kalemela upande wa Kusini. Mji wa Lamadi ufikika kwa barabara za kitaifa ambazo ni Barabara ya Mwanza - Musoma, pamoja na Barabara ya Shinyanga, Bariadi - Lamadi. 

Mitaa yake ni Itongo, Makanisani, Majengo, Msekula Road, Mwalukonge, Kisesa na vijiji vitatu ambavyo ni Lukungu, Mwabayanda na Kalago (Mwabulugu Lakeshore).

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 44,146 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 22,062 waishio humo..

Wakazi walio wengi ni wa makabila ya Wasukuma, Wajita, Wakurya, Wazanaki na Waha. 

Mji wa Lamadi ni maarufu kwa biashara, uvuvi, utalii, kilimo na ufugaji. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Busega
Jamii:kata za Mkoa wa Simiyu
Mzumai

**Mzumai** (*Chrysopogon zizanioides*) au **mkasikasi** ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Andropogoneae. Kwa asili spishi hii inatoka Uhindi lakini siku hizi hupandwa sana katika ukanda wa tropiki. Nchi kuu za uzalishaji ni Haiti, Uhindi, Java na Reunion.

Mzumai hupandwa sana kwa kuzuia mmomonyoko kwa sababu mizizi yake inapenya ardhi hadi m 3-4. Majani yanaweza kutumika kwa kulisha wanyama na kwa kutengeneza kamba, mikeka, vikapu n.k.. Mafuta yanasindikwa kutoka mizizi ambayo hutumika katika utamaradi, sabuni ya kiayurveda, dawa za ngozi na tendwa ya harufu.

## Picha

Vetiveria zizanoides dsc07810.jpg|Mizizi ya mzumai sokoni kwa Reunion
VetiverEssentialOil.png|Mafuta ya mzumai
Hand Fan made of cuscus plant.jpg|Kipepeo kilichotengenezwa kwa vitembwe vya mzumai

Jamii:Nyasi na jamaa
Lugowi

**Lugowi** (*Cynodon* spp.) (au **ukoka**) ni jina la spishi za nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Masuke kadhaa yanamea juu ya ubua kwa umbo wa vidole vya mkono.

Lugowi wa kawaidi unatoka Mashariki ya Kati kwa asili, lakini siku hizi hupandwa sana katika maeneo ya hewa ya joto. Spishi nyingine sita zinatokea Afrika kwa asili.

## Spishi
* *Cynodon aethiopicus*, Lugowi wa Nakuru
* *Cynodon barberi*
* *Cynodon coursii*
* *Cynodon dactylon*, Lugowi wa Kawaida
* *Cynodon incompletus*
* *Cynodon nlemfuensis*, Lugowi wa Afrika au wa Muguga
* *Cynodon plectostachyus*, Lugowi Mkubwa au wa Naivasha
* *Cynodon radiatus*
* *Cynodon transvaalensis*, Lugowi Kusi

## Picha

A lawn of Couch Grass (6700345007).jpg|Lugowi katika uwanja
Starr 071224-0462 Cynodon dactylon.jpg|Masuke
Bermuda grass seed pod.jpg|Maua

Jamii:Nyasi na jamaa
Safina

), mchoro wa Edward Hicks.]]
**Safina** ya Noah (kutoka Kiarabu: سفينة نوح‎, Safina Nuh; kwa Kiebrania ni: תיבת נח‎, Tevat Noaḥ) ni chombo kikubwa ambamo, kadiri ya simulizi la Kitabu cha Mwanzo (Biblia), Noah na familia yake walikombolewa wakati wa gharika kuu. 

Pamoja nao wanyama wa kila aina waliokolewa humo wasife maji. 

Kadiri ya kitabu hicho cha Agano la Kale, sura 6-9, Mungu ndiye aliyemuagiza Noah atengeneze chombo hicho. 

Habari hiyo inapatikana pia, kwa tofauti kadhaa, katika Quran. 

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Marejeo mengine
**Ufafanuzi wa Mwanzo**

* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Vingine**

* 
* 
* 

* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:
* 
* 
* 
* 

Jamii:Biblia
Jamii:Misahafu
Agano

zilivyoandikwa mbele ya ikulu ya Texas, Marekani.]]
**Agano** ni neno lenye maana nzito katika dini mbalimbali, hasa zile zinazofuata imani ya Abrahamu kwa Mungu mmoja.

Upekee wake ni kwamba agano hilo si kati ya pande mbili zilizo sawa, kama yale kati ya watu, bali ni Mungu anayelianzisha na kupanga masharti, akimhimiza binadamu kukubali na kuwa mwaminifu.

## Jina
Agano ni tafsiri ya kawaida ya neno la Kiebrania ברית, *bərîṯ* au *berith*.

Katika Biblia ya Kiebrania linatumika mara 264.

Tafsiri ya Kigiriki katika Septuaginta na katika Agano Jipya ni διαθήκη, *diatheke*, ambalo lina maana ya *wasia* pia (ndiyo sababu katika Kilatini tunakuta *Testamentum*).

## Uyahudi
Wazo la agano ni la msingi kwa Wayahudi, nao wanaona lile alilofanya Mungu na Musa kwenye mlima Sinai linawahusu wao, wakati kwa mataifa mengine lipo lile alilolifanya na Noah. 

## Ukristo
Ukristo unakiri kwamba Mungu alifanya maagano mengine na binadamu, lakini hatimaye alianzisha "Agano Jipya" na la milele katika damu ya Yesu Kristo iliyomwagwa kwa ondoleo la dhambi za watu wote watakaomuamini.

## Uislamu
Uislamu unaendeleza imani katika agano la Mungu na Abrahamu, ambalo tohara ni ishara yake ya nje. 

## Tanbihi
Jamii:Uyahudi
Jamii:Ukristo
Jamii:Uislamu
Toba

dhidi ya Mfalme Daudi na toba ya huyo (Paris Psalter, folio 136v, karne ya 10).]]
**Toba** (kutoka neno la Kiarabu) ni msimamo wa mtu kujuta dhambi na kwa hiyo kutaka kurekebisha alichoharibu kwa njia hiyo.

Toba inaweza kujitokeza kwa matendo ya nje ambayo mtu anajipangia ili kubadilika na kufidia. Kati ya matendo hayo, kuna kusali, kusoma vitabu vya dini, kufunga, kujinyima n.k. 

Wakristo wanafanya hivyo hasa wakati wa Kwaresima na Juma Kuu. Kwa namna tofauti, Majilio pia ni majira ya toba kwao. 

Kwa Waislamu ni hasa mwezi mzima wa Ramadhani. 

## Katika Biblia
Kadiri ya Biblia, watu wote ni wakosefu na wanapaswa kufanya toba. Kwa sababu hiyo, bila toba hakuna wokovu.

## Katika Ukristo
Ungamo la Augsburg linagawa toba pande mbili: "Mmoja ni majuto, yaani hofu inayochoma dhamiri kwa kutambua dhambi; wa pili ni imani ambayo inatokana na Injili au ondoleo, na kusadiki kwamba kwa ajili ya Kristo, dhambi zinasamehewa, na kufariji dhamiri na kuiokoa kutoka hofu."

Katika baadhi ya madhehebu ya Ukristo, kama ya Wakatoliki na ya Waorthodoksi, toba inaweza kukamilishwa na sakramenti maalumu inayoitwa Kitubio au Upatanisho.

## Tanbihi
Jamii:Dini
Jamii:Maadili
Kaburi

, Agra, India.]]
.]]
.]]
, Misri.]]
 ya marumaru huko Hierapolis.]]
**Kaburi** ni mahali pa kulaza maiti ya binadamu au mabaki yake. 

Tendo lenyewe linaitwa mazishi au maziko na mara nyingi linaendana na aina ya ibada. 

Linaweze kuwa na namna nyingi, kadiri ya utamaduni wa wahusika.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Usanifu majengo
Mazishi

(Kanisa Katoliki).]]
 (Uhindu)]]
).]]
).]]
, Ireland*, 1870]]
**Mazishi** ni taratibu za kuheshimu na kuzika maiti ya mtu au mabaki yake. 

Taratibu hizo zinategemea dini na mila za wahusika, hivyo zinatofautiana sana.

Mara nyingi mazishi yanaendana na sala kwa ajili ya marehemu. 

Kama sivyo kuna kumkumbuka na kukumlilia pamoja na kufariji wafiwa. 

Mazishi ni ya zamani sana, inawezekana yalikuwepo kabla ya *Homo sapiens'' kutokea, miaka 300,000 iliyopita.

## Tanbihi
Jamii:Dini
Jamii:Elimu jamii
Vita vya Schmalkald

(1548) ili kuadhimisha ushindi wake katika mapigano ya Mühlberg.]]
**Vita vya Schmalkald** (1546-1547), viliendeshwa na Karolo V, Kaisari wa Dola Takatifu la Kiroma dhidi ya maeneo ya Walutheri yaliyokuwa ndani ya dola hilo kubwa la Ujerumani.

Vililenga kuwalazimisha watawala wadogo waliowaunga mkono Walutheri wafute matengenezo yote. 

Mwanzoni alishinda (20 Julai 1547); kwenye Bunge la Augsburg (1547-1548) alidai Walutheri wakubali kuwa chini ya maaskofu na Papa wa Kanisa Katoliki. Ingawa aliruhusu ndoa ya mapadri na kupokea ekaristi kwa maumbo yote mawili (mkate na divai), maitikio hayakuwa mazuri hata kidogo: kukawa na vurugu kubwa.

Mwaka 1552, baada ya njama ya watawala hao dhidi ya Karolo V, vilianza tena vita ambavyo vilimlazimisha kukimbia Austria. Hatimaye watawala Walutheri walipatana na mwanae, mfalme Ferdinand III. Hivyo jaribio la kufuta Ulutheri kijeshi lilishindikana kabisa.

Vita vilimalizika mwaka 1555 kwa amani ya Augsburg. Mapatano hayo yalilenga kuwezesha wananchi wenye imani tofauti waishi katika taifa lilelile. Watawala walipewa haki ya kuwachagulia madhehebu ya dini raia wao. Wasiokubali kufuata imani ya mtawala, walipewa tu haki ya kuhamia eneo lingine ambapo mtawala wake alikuwa na imani yao. 

Hivyo katika Dola la Kijerumani yalikubalika rasmi maeneo yaliyoshikilia Ungamo la Augsburg na yale yaliyobaki katika Kanisa Katoliki, lakini si wenye imani tofauti na hizo mbili, kama vile Wareformati na Waanabaptisti. 

Amani ya Augsburg kwanza ilifaulu kuleta mahusiano imara upande wa siasa, lakini baadaye haikuweza kuzuia mlipuko wa vita vikali vya karne XVII: vita vya miaka 30 (1618-1648).

Jamii:Vita vya dini
Jamii:Historia ya Ujerumani
Kilamkang

**Kilamkang** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Walamkang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kilamkang imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilamkang iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilamkang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilamkang 
*lugha ya Kilamkang katika Glottolog
*lugha ya Kilamkang kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kilui

**Kilui** ilikuwa lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi iliyozungumzwa na Walui. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kilui tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha wa Kilui kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilui kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilui 
*lugha ya Kilui katika Glottolog
*lugha ya Kilui kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kimagar-Mashariki

**Kimagar ya Mashariki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wamagar. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimagar ya Mashariki nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 462,000. Pia kuna wasemaji 71,700 nchini Uhindi (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimagar ya Mashariki iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimagar ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimagar ya Mashariki 
*lugha ya Kimagar ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kimagar ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kimal cha Paharia

**Kimal ya Paharia** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wamal. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimal ya Paharia imehesabiwa kuwa watu 51,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimal ya Paharia iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimal ya Paharia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimal ya Paharia 
*lugha ya Kimal ya Paharia katika Glottolog
*lugha ya Kimal ya Paharia kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kimalaryan

**Kimalaryan** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wamalaryan. Mwaka wa 2001 idadi ya Wamalaryan imehesabiwa kuwa watu 35,000 lakini hakuna waliotumia lugha katika maisha yao, yaani lugha imesahauliwa kabisa na wengi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalaryan iko katika kundi la Kimalayalam.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalaryan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalaryan 
*lugha ya Kimalaryan katika Glottolog
*lugha ya Kimalaryan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
749 KK

Makala hii inahusu mwaka **749 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 8 KK
Izunya

**Izunya** ni kata ya Wilaya ya Nyang'hwale katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Msimbo wa posta ni 30210.

Kata hiyo ina vijiji vitatu ambavyo ni Izunya, Mwamakiliga na Kanegele.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 13,103 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,521 waishio humo. 

Kata ina shule ya sekondari inayojulikana kwa jina la Izunya Secondary School ambayo ilianzishwa rasmi mwaka 2019 ikifunguliwa na mbunge wa wilaya ya Nyang'hwale, Hussein Nasoro. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nyang'hwale
Jamii:kata za Mkoa wa Geita
Ario

.]]
**Ario** (kwa Kiberberi: **Aryus** ; kwa Kigiriki Ἄρειος, Areios, 250 au 256 – 336) alikuwa padri kutoka Libya aliyefanya kazi huko Alexandria, Misri. 

Mafundisho yake yalisisitiza kuwa Mungu Baba ni mkuu kuliko Mwana, akipinga imani katika Utatu.

Kristolojia yake ilikanushwa na askofu wake, Aleksanda wa Aleksandria, lakini ilienea kote mashariki mwa Dola la Roma na kuvuruga Kanisa Katoliki kiasi cha kudai Kaisari Konstantino I aitishe Mtaguso wa kwanza wa Nisea mwaka 325.

Huo mtaguso mkuu wa kwanza, uliokusanya maaskofu wengi hasa wa mashariki, ulikataa hoja zake na kumkiri Mwana kuwa na hali ileile ya Baba. 

Hata hivyo vurugu ziliendelea hata kudai ufanyike mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli (383), ambao ni wa pili kati ya mitaguso ya kiekumene, nao ukasisitiza na kukamilisha imani ya mtaguso wa kwanza wa Nisea katika Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli.

Ingawa imani hiyo ilikubaliwa kura rasmi katika Dola la Roma, Uario ulienea kati ya makabila ya Kijerumani, hasa Wagoti na Wavandali, hivyo uliendelea hadi karne ya 7 na ya 8.

Mpaka leo kuna madhehebu yanayokanusha umungu wa Yesu Kristo na kusema ni kiumbe tu.

## Maandishi yake 
* The Complete Extant Works of Arius From the Wisconsin Lutheran College website page entitled "Fourth Century Christianity".

## Tanbihi
## Marejeo 
* Athanasi wa Aleksandria, *History of the Arians*, London, 2013. limovia.net ISBN 978-1-78336-206-6
* Athanasi wa Aleksandria]]. *History of the Arians*. Online at CCEL. Part I Part II Part III Part IV Part V Part VI Part VII Part VIII. Accessed 13 December 2009.
* Artemi, Eirini, The religious policy of the Byzantine emperors since the First to the Fourth ecoumenical council online onhttp://www.impantokratoros.gr/thriskeftikh-politikh.el.aspx
* Ayres, Lewis. *Nicaea and its Legacy: An Approach to Fourth-Century Trinitarian Theology*. New York: Oxford University Press, 2004.
* Hanson, R.P.C. *The Search for the Christian Doctrine of God: The Arian Controversy, 318–381*. T&T Clark, 1988.
* Parvis, Sara. *Marcellus of Ancyra And the Lost Years of the Arian Controversy 325–345*. New York: Oxford University Press, 2006.
* Rusch, William C. *The Trinitarian Controversy*. Sources of Early Christian Thought, 1980. ISBN 0-8006-1410-0
* Schaff, Philip. "Theological Controversies and the Development of Orthodoxy". In *History of the Christian Church*, Vol III, Ch. IX. Online at CCEL. Accessed 13 December 2009.
* Wace, Henry. *A Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D., with an Account of the Principal Sects a.d Heresies*. Online at CCEL. Accessed 13 December 2009.
* Williams, Rowan. *Arius: Heresy and Tradition*. Revised edition, 2001. ISBN 0-8028-4969-5

Jamii:Waliozaliwa 256
Jamii:Waliofariki 336
Jamii:Mapadri
Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Teolojia
Amani ya Augsburg

ya kidini nchini.]]
**Amani ya Augsburg** ni mapatano yaliyofikiwa mwaka 1555 ili kumaliza Vita vya Schmalkald (1546-1547), vilivyoendeshwa na Karolo V, Kaisari wa Dola Takatifu la Kiroma dhidi ya maeneo ya Walutheri yaliyokuwa ndani ya dola hilo kubwa la Ujerumani.

Vililenga kuwalazimisha watawala wadogo waliowaunga mkono Walutheri wafute matengenezo yote. 

Mwanzoni alishinda (20 Julai 1547); kwenye Bunge la Augsburg (1547-1548) alidai Walutheri wakubali kuwa chini ya maaskofu na Papa wa Kanisa Katoliki. Ingawa aliruhusu ndoa ya mapadri na kupokea ekaristi kwa maumbo yote mawili (mkate na divai), maitikio hayakuwa mazuri hata kidogo: kukawa na vurugu kubwa.

Mwaka 1552, baada ya njama ya watawala hao dhidi ya Karolo V, vilianza tena vita ambavyo vilimlazimisha kukimbia Austria. Hatimaye watawala Walutheri walipatana na mwanae, mfalme Ferdinand III. Hivyo jaribio la kufuta Ulutheri kijeshi lilishindikana kabisa.

Vita vilimalizika mwaka 1555 kwa amani ya Augsburg. Mapatano hayo yalilenga kuwezesha wananchi wenye imani tofauti waishi katika taifa lilelile. Watawala walipewa haki ya kuwachagulia madhehebu ya dini raia wao. Wasiokubali kufuata imani ya mtawala, walipewa tu haki ya kuhamia eneo lingine ambapo mtawala wake alikuwa na imani yao. 

Hivyo katika Dola la Kijerumani yalikubalika rasmi maeneo yaliyoshikilia Ungamo la Augsburg na yale yaliyobaki katika Kanisa Katoliki, lakini si wenye imani tofauti na hizo mbili, kama vile Wareformati na Waanabaptisti. 

Amani ya Augsburg kwanza ilifaulu kuleta mahusiano imara upande wa siasa, lakini baadaye haikuweza kuzuia mlipuko wa vita vikali vya karne XVII: vita vya miaka 30 (1618-1648).

Jamii:Historia ya Ujerumani
Uario

ya paa la Ubatizio wa Kiario.]]
**Uario** (au **Uariani**) ni msimamo wa teolojia ambao unamuita Yesu "Mwana wa Mungu" lakini kwa kukanusha imani ya Wakristo karibu wote kuhusu Utatu mtakatifu, yaani uwemo wa nafsi tatu za milele katika Mungu pekee: Baba, Mwana na Roho Mtakatifu.

Hivyo unafafanua kwamba Yesu Kristo si sawa na Mungu Baba wala si wa milele, bali ni kiumbe tu, ingawa bora kuliko wote.

Jina linatokana na lile la Ario (250 hivi – 336), padri wa Aleksandria, Misri. Ingawa yeye hakuwa wa kwanza kufafanua hivyo maneno ya Yoh 14:28, mafundisho yake yalivuruga kabisa Kanisa kwa muda mrefu na kuhitaji mitaguso mikuu miwili ili kuyakomesha katika Dola la Roma. 

Kwa ajili hiyo, katika mitaguso hiyo ya kiekumeni ya kwanza (Mtaguso wa kwanza wa Nisea na Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli) ilitungwa ikapanuliwa kanuni ya imani ya Nisea-Konstantinopoli iliyotakiwa kufuatwa na maaskofu wote, hata kwa nguvu ya serikali ya Dola la Roma.

Juhudi hizo hazikuzuia Uario kuendelea nje ya dola hilo, hasa kati ya makabila ya Kijerumani ambayo muda mfupi baadaye wakavamia Dola la Roma na kudhulumu Wakatoliki, hasa Hispania na Afrika Kaskazini.

Mwanzoni mwa karne za kati, Uario uliachwa kabisa, lakini ukatokea tena na tena, hasa nchini Marekani.

Hivyo Uario unafuatwa hata leo na madhehebu kadhaa ya Ukristo, ambayo kwa sababu hiyo yanatazamwa na wengine wote kama si Wakristo ama walau ni Wakristo wa pembeni (kwa Kiingereza "Marginal Christians"). Mfano wake ni Mashahidi wa Yehova, Wamormoni, lakini pia baadhi ya Wapentekoste. 

## Tanbihi
Jamii:Teolojia
Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Yesu Kristo
871 KK

Makala hii inahusu mwaka **899 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 9 KK
Mgeta

**Mgeta** ni kata na makao makuu ya tarafa ya uwanda wa juu (hadi mita 2,200 na zaidi juu ya UB) katika wilaya ya Mvomero, mkoa wa Morogoro, Tanzania, yenye Postikodi namba 67321. 

Ndiyo sehemu ambayo Waluguru wa mwanzo walitokea huko. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 3,789 .

Ni sehemu inayosifika sana kwa kilimo cha mboga na matunda, kwa mfano njegere, maharage, mahindi, magimbi na viazi mviringo. Pia ndipo soko kubwa la matunda na mbogamboga lilipo Nyandira.

## Tanbihi
Jamii:kata za Mkoa wa Morogoro
Jamii:Wilaya ya Mvomero
Ungamo la Augsburg

.]]
**Ungamo la Augsburg** ni mafundisho yaliyotungwa mwaka 1530 na wafuasi wa Martin Luther walipodaiwa kujieleza mbele ya Bunge la Dola Takatifu la Kiroma ili kurudisha umoja wa Kanisa. 

Lengo lake lilikuwa kuendeleza matengenezo ya Kiprotestanti, lakini pia kudumisha umoja huo. 

Katika sehemu ya kwanza (1-21) linafafanua mafundisho ya Kilutheri namna ya kuonyesha kwamba hayapingani na yale ya «Kanisa Katoliki au ya Kanisa la Roma». 

Sehemu ya pili inazungumzia mabadiliko yaliyoanzishwa na watengenezaji ili kurekebisha mambo kadhaa yaliyotazamwa kama «maovu» (22-28), ikieleza haja ya mabadiliko hayo. 

Ungamo hilo ni thibitisho tosha la nia ya Walutheri wa kwanza ya kubaki ndani ya Kanisa pekee linaloonekana.

## Tanbihi
Jamii:Uprotestanti
Jamii:Ekumeni
Jamii:Historia ya Ukristo
Charlotte Rampling

**Tessa Charlotte Rampling** (amezaliwa tar. 5 Februari 1946) ni mwigizaji wa filamu na tamthilia kutoka nchini Uingereza.
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1946
Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza
Jamii:Watu walio hai
Bartolomeo Las Casas

yake akiwa na mavazi ya Kidominiko.]]
**Bartolomeo Las Casas, O.P.**, kwa Kihispania **Bartolomé de las Casas** (Sevilia, 1484 hivi – Madrid 18 Julai 1566) alikuwa mwanahistoria, mwanaharakati, mtawa wa Shirika la Wahubiri, askofu wa Kanisa Katoliki na mtu wa kwanza kutambulika rasmi kama "Mtetezi wa Waindio". 

Maandishi yake mengi, yakiwemo *Historia fupi ya uangamizaji wa Uindio* na *Historia ya Uindio*, yanasimulia miongo ya kwanza ya ukoloni wa Hispania barani Amerika na kukazia hasa maovu ya wakoloni dhidi ya wenyeji.

## Maisha
Akiwa mmoja wa walowezi wa kwanza kutoka Ulaya, kwanza alishiriki, lakini baadaye alijisikia wajibu wa kupinga kabisa maovu hayo. 

Mwaka 1515 alibadili mtazamo wake wa awali, aliachilia watumwa wake na haki zake, akatetea zile za Waindio mbele ya Kaisari Karolo V. 

Katika maandishi yake ya kwanza alipendekeza Waafrika washike nafasi ya Waindio kama watumwa katika makoloni ya Amerika, na kwa sababu hiyo amelaumiwa kuchangia mwanzo wa Biashara ya ng'ambo ya Atlantiki. 

Lakini baadaye alifuta pendekezo hilo, akitambua utumwa wowote ni mbaya sawia. 

Mwaka 1522 alijaribu kuanzisha aina mpya ya ukoloni isiyo na ukatili kwenye pwani ya Venezuela, lakini aliposhindwa Las Casas aliamua kujiunga na utawa wa Wadominiko, akaacha shughuli za kijamii kwa miaka 10 hivi.

Baadaye alisafiri hadi Amerika ya Kati ili kuinjilisha kwa amani Wamaya wa Guatemala akashiriki mijadala kuhusu namna bora ya kuwaingiza Waindio katika Ukristo. 

Aliporudi Hispania kutafuta wamisionari wapya, alizidi kupinga dhuluma hata akafaulu kufanya zipitishwe sheria mpya mwaka 1542. 

Aliteuliwa kuwa askofu wa kwanza wa Chiapas, lakini baada ya muda mfupi ilimbidi arudi Hispania kutokana na upinzani wa wakoloni. 

Miaka yake ya mwisho aliishi ikulu, akiathiri sera za Hispania kuhusu Waindio. Mwaka 1550 alishiriki mdahalo wa Valladolid dhidi ya Juan Ginés de Sepúlveda aliyedai Waindio si binadamu kamili, hivyo wanahitaji kutawaliwa na Wahispania wapate ustaarabu. Las Casas alipinga kabisa na kusema kuwatumikisha ni kinyume cha haki.

Bartolomeo Las Casas alitumia miaka 50 kupinga utumwa na dhuluma za ukoloni, akihimiza serikali kuwa na sera adilifu zaidi. Ingawa hakufaulu sana, walau alileta nafuu fulani na uzingatifu wa maadili. Kwa sababu hiyo Las Casas anahersabiwa mara nyingi kati ya watetezi wa kwanza wa haki za binadamu.

## Tanbihi
## Marejeo 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: . Extracts
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 

## Viungo vya nje 
* Biblioteca de autor Bartolomé de las Casas 
* 
* *Bartolomé de Las Casas Study Resources*
* A Brief Account of the Destruction of the Indies  in Spanish with English translation
* Mirror of the Cruel and Horrible Spanish Tyranny Perpetrated in the Netherlands, by the Tyrant, the Duke of Alba, and Other Commanders of King Philip II  From the Collections at the Library of Congress
**Bartolomé de las Casas Statement of Opinion,* (1542.) From the Collections at the Library of Congress
**Narratio Regionum Indicarum per Hispanos Quosdam Deuastatarum Verissima* From the Collections at the Library of Congress
882 KK

Makala hii inahusu mwaka **882 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 9 KK
Miaka ya 970 KK

Makala hii inahusu muongo ya miaka 979 - 970 KK.

## Matukio 
* 970 KK: Inawezekana huu ni mwaka mfalme Solomoni anawekwa taji ya kuwa mfalme wa tatu wa Israeli ya Kale akimfuata babake Daudi.

## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Waliozaliwa
## Waliofariki
* 970 KK: Daudi mfalme wa pili wa Israeli ya Kale anaaga dunia

## Viungo vya nje
Kilepcha

**Kilepcha** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi, Nepal na Bhutan inayozungumzwa na Walepcha. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilepcha nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 50,600. Pia kuna wasemaji 7500 nchini Nepal (2011) na wasemaji 2000 nchini Bhutan (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilepcha iko katika kundi lake lenyewe la Kilepcha.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilepcha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilepcha 
*lugha ya Kilepcha katika Glottolog
*lugha ya Kilepcha kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Bhutan
Kimalayalam

**Kimalayalam** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wamalayali.  Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalayalam iko katika kundi lake lenyewe la Kimalayalam. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimalayalam nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu milioni 37-38. Pia kuna wasemaji katika mtawanyiko wa Wamalayali duniani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalayalam kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalayalam 
*lugha ya Kimalayalam katika Glottolog
*lugha ya Kimalayalam kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kidhivehi

**Kidhivehi** (au **Kimaldivi**) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Maldivi na Uhindi inayozungumzwa na Wamaldivi. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kidhivehi imehesabiwa kuwa watu 331,000 nchini Maldivi na 9,500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhivehi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidhivehi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidhivehi 
*lugha ya Kidhivehi katika Glottolog
*lugha ya Kidhivehi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Maldivi
Jamii:Lugha za Uhindi
Upofu wa mto

thumbnail|right|200px|Nzi mweusi akitokwa na Upofu wa mto katika antena yake

**Upofu wa mto(ni)** au **usubi** (pia inajulikana kama **Onchocerciasis ** na **Maradhi ya Robles**), ni maradhi yasababishwayo na ambukizo la kinyoo wa kimelea *Onchocerca volvulus*.
 
Dalili ni pamoja na mwasho mkali, manundu chini ya ngozi, na upofu. Maradhi hayo ni sababu ya pili baada ya vikope kumfanya mtu kuwa kipofu kutokana na ambukizo.  

Kinyoo cha kimelea anasambazwa na maumo ya usubi weusi wa spishi fulani za jenasi *Simulium*. 

Usubi hao huishi karibu na mito: ndiyo sababu ya jina “upofu wa mto”.  

Mara tu vinyoo wameshaingia mwilini wanaunda kiluwiluwi ambao wanatembea hadi nje, juu ya ngozi ambapo wanaweza kumwambukiza nzi aliyekuja kuuma binadamu husika. 

Namna za kusaidia kujiepusha ni pamoja na dawa za kinga dhidi ya vidudu na mavazi yanayofaa. 

Dawa ile ya doxycycline ambayo huua bakteria waitwao Wolbachia nayo ikihusika na [[endosymbiont] inaonekana kudhoofisha vinyoo ikapendekezwa vilevile.

## Takwimu
Takriban watu milioni 17 hadi 25 wanaambukizwa upofu wa mto, huku takriban milioni 0.8 wamekosa kiasi fulani cha uwezo wa kuona.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Jicho
Wasaksoni

ya Dola la Roma na makabila ya Ulaya mwaka 125 BK, ikionyesha makazi ya Wasaksoni kaskazini mwa Ujerumani.]]
**Wasaksoni** (kwa Kilatini Saxones, kwa lugha za Kijerumaniki Seaxe, Sahson, Sassen, Sachsen, Saksen, kutoka "seax", jina la kisu maalumu walichotumia) walikuwa shirikisho la makabila kadhaa ya Wagermanik wakazi wa Ujerumani Kaskazini walioenea katika sehemu za jirani.

Baadhi yao, pamoja na jirani zao Waangli, jumla watu 200,000 hivi, walivamia Britania katika karne ya 5 BK na baada ya hapo, wakiweka msingi wa Uingereza wa leo.

Wengine wao walibaki katika Ujerumani ya Kaskazini wakapingana na milki ya Wafaranki na hatimaye kushindwa na Karolo Mkuu. 

Katika karne ya 9 utemi wa Saksonia ulianza kuwa muhimu katika milki ya Ujerumani hadi mwaka 919 mtemi Heinrich I alichaguliwa kuwa mfalme wa Ujerumani.

Watawala Wasaksoni waliendelea kuongoza milki ya Wajerumani hadi mwaka 1024 hata kuchukua cheo cha kaisari chini ya Otto I. 

Baadaye mtemi wa Saksonia alishindana na Kaizari Federiki I na utemi wa Saksonia uligawiwa. Cheo cha "Mtemi wa Saksonia" kilibaki na mtawala wa eneo dogo tu na kwa njia ya urithi cheo kilihamia katika kusini-mashariki mwa Ujerumani. 

Tangu siku zile jina la "Saksonia" linataja maeneo upande wa kusini wa Berlin ya leo. Maeneo ya Saksonia asili (kaskazini-magharibi mwa Ujerumani) leo hii hujulikana kwa jina la "Saksonia Chini".

## Tanbihi
## Marejeo
* Thompson, James Westfall. *Feudal Germany*. 2 vol. New York: Frederick Ungar Publishing Co., 1928.
* Reuter, Timothy. *Germany in the Early Middle Ages 800–1056*. New York: Longman, 1991.
* Reuter, Timothy (trans.) *The Annals of Fulda *. (Manchester Medieval series, Ninth-Century Histories, Volume II.) Manchester: Manchester University Press, 1992.
* Wallace-Hadrill, J. M., translator. *The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its Continuations *. Connecticut: Greenwood Press, 1960.
* Stenton, Sir Frank M. *Anglo-Saxon England*. 3rd ed. Oxford University Press, 1971.
* Bachrach, Bernard S. *Merovingian Military Organisation, 481–751*. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1971.
* Goldberg, Eric J. "Popular Revolt, Dynastic Politics, and Aristocratic Factionalism in the Early Middle Ages: The Saxon Stellinga Reconsidered." *Speculum*, Vol. 70, No. 3. (Jul., 1995), pp 467–501.
* Hummer, Hans J. *Politics and Power in Early Medieval Europe: Alsace and the Frankish Realm 600–1000*. Cambridge University Press: 2005.

## Viungo vya nje
* James Grout: *Saxon Advent*, part of the Encyclopædia Romana
* Saxons and Britons
* Info Britain: Saxon Britain
Waangli

ya Dola la Roma na makabila ya Ulaya mwaka 125 BK, ikionyesha makazi ya Waangli kaskazini mwa Ujerumani na kusini mwa Denmark ya leo.]]

**Waangli** (kwa Kilatini Anglii, kutoka Angeln, jina la eneo la Ujerumani Kaskazini kwenye bahari ya Baltiki) walikuwa kabila la Wagermanik ambao kutoka huko pamoja na jirani zao Wajuti na baadhi ya Wasaksoni, jumla watu 200,000 hivi, walivamia Britania katika karne ya 5 na baada ya hapo, wakiweka msingi wa Uingereza wa leo.

## Tanbihi
## Marejeo
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
Wajuti

ya Jutland bado ina jina la Wajuti.]]

**Wajuti** au **Wayuti** (kutoka Kilatini *Iutum*, jina la rasi kwenye bahari ya Baltiki ambayo siku hizi imegawanyika kati ya Ujerumani na Denmark) walikuwa kabila la Wagermanik ambao kutoka huko pamoja na jirani zao Waangli na baadhi ya Wasaksoni, jumla watu 200,000 hivi, walivamia Britania mwishoni mwa karne ya 4 na baada ya hapo, wakiweka msingi wa Uingereza wa leo.

## Tanbihi
## Marejeo
* .
* .
* .
* .
*Stenton, Frank M. (1971). *Anglo-Saxon England*, 3rd ed. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-821716-1.
Kimya

wa Kikopti, karne ya 8, National Museum in Warsaw, Polandi.]]
, Iraq: askari wa Marekani wakiwa wameinamisha vichwa vyao kutafakari kwa dakika ya kimya juu ya matukio ya ugaidi ya tarehe 11 Septemba 2001.]]
**Kimya** ni hali ya kukosa sauti yoyote au kama ipo si ya kuvuruga nafsi. Ingawa kinaweza kuonekana kinyume cha mawasiliano, kinaweza kikawa na ujumbe wake (mzuri au mbaya) ulio muhimu kwa wengine. Ndiyo sababu kinatumika katika taratibu mbalimbali, kama vile za ibada au za kukumbuka marehemu. 

Vilevile, katikati ya hotuba, kimya kinaweza kuchangia utoaji na upokeaji wa maneno.

Kimya kinasaidia kutafakari, hivyo kinazingatiwa hasa katika monasteri, ambapo kinaratibiwa kwa makini ili kimya cha nje kichangie kimya cha ndani, yaani utulivu wa moyo mbele ya Mungu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje