open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orsisius

**Orsisius** (kwa Kimisri: **Oresiesis-Heru-sa Ast**; alifariki 380) alikuwa Mkristo wa Misri, ambaye alimfuata Pakomi jangwani akamsaidia kutunga kanuni ya kwanza kwa ajili ya jumuia za wamonaki. 
 
Kiongozi wa monasteri katika kisiwa cha Tabenna, alipofariki Pakomi (348) alichaguliwa kushika nafasi yake, lakini alimuachia Theodori. Baada ya huyo pia kufariki (380 hivi), ndipo tu alipokubali kwa shauri la Atanasi wa Aleksandria.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Juni.

## Maandishi
Jeromu alitafsiri baadhi ya maandishi yake

## Vyanzo
*

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki 380

Jamii:Mababu wa jangwani
Jamii:Mababu wa Kanisa
Jamii:Wanateolojia wa Misri
Pansofi

**Pansofi** (alifariki 250 hivi) alikuwa Mkristo wa Misri ambaye aliteswa na hatimaye kufia dini yake wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

## Maisha
Mtoto wa gavana wa Aleksandria, Misri, aliporithi mali ya baba yake, aliigawa yote kwa mafukara akaenda kuishi kama mkaapweke kwa miaka 20.

Sifa yake ya utakatifu ilimfanya akamatwe na kuuawa dhuluma mpya ilipoanza. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 250
Jamii:Wakaapweke
Vitalis wa Gaza

**Vitalis wa Gaza** (alifariki 625) alikuwa mmonaki mkaapweke wa Gaza, Palestina, ambaye alipofikia umri wa miaka 60 alijisikia wito wa kwenda Aleksandria, Misri, ili kuokoa makahaba. 

Bila kujali masingizio dhidi yake, alifanya hivyo kwa mafanikio makubwa, kiasi kwamba hatimaye alipigwa kisu kichwani ili asivuruge hiyo biashara haramu ya watu.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari na 22 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 6
Jamii:Waliofariki 625
Yohane Mwenyehuruma

lake huko Venezia, Italia.]]
**Yohane Mwenyehuruma** (Amathus, Kupro, 550 - Amathus, 616) alikuwa Patriarki wa Aleksandria, Misri.

Aliitwa Mwenyehuruma kutokana na ukarimu wake mkubwa kwa fukara. 

Akiwa amejaa upendo kwa wote, alijenga sana makanisa, hospitali na nyumba za mayatima akijitahidi kwa ari kubwa kuwaondolea watu umaskini wowote, kwa kutumia kwa ajili hiyo mali ya Kanisa pamoja na kuhamasisha matajiri kutoa vilevile misaada .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Novemba au kesho yake.

## Maisha
Mtoto wa gavana wa Kupro, alioa na kupata mwana mmoja, lakini baada ya muda mfupi alifiwa mke na mtoto akashika maisha ya utawa. 

Mwaka 608 akawa Patriarki akasaidia wakimbizi kutoka Nchi Takatifu walioshambuliwa na Waajemi, lakini hatimaye kwa vitisho vyao alirudi Kupro.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 29-30
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 23

## Viungo vya nje
*St John the Merciful of Alexandria Orthodox Icon and Synaxarion (November 12)
*https://web.archive.org/web/20061019105249/http://www.catholic-forum.com/saints/saintj68.htm
*

Jamii:Waliozaliwa 550
Jamii:Waliofariki 616

Jamii:Watakatifu wa Kupro
Bahari ya Tyrrheni

**Bahari ya Tyrrheni** (kwa Kiingereza *Tyrrhenian Sea*; kwa Kiitalia: *Mar Tirreno*) ni sehemu ya Bahari Mediteranea.

Iko kati ya rasi ya Italia upande wa mashariki na visiwa vya Korsika, Sardinia na Sisilia upande wa magharibi na kusini.

Jina linatokana na jinsi Wagiriki wa Kale walivyoiita nchi ya Waetruski waliokalia pwani za Italia magharibi.

Bandari muhimu ni Naples, Palermo, Civitavecchia (Roma), Salerno, Trapani mbali ya Bastia kwenye kisiwa cha Korsika. 

Jamii:Jiografia ya Italia
Jamii:Jiografia ya Ufaransa
Agileus

**Agileus** (alifariki Karthago, leo nchini Tunisia, 300 hivi) alikuwa Mkristo aliyeuawa kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Augustino wa Hippo alitoa hotuba moja juu yake .

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
* *De S. Agileo Martyre Cathagine in Africa*, in Acta Sanctorum Octobris, vol. VII, Parisiis et Romae, 1869, pp. 7-10
* Auguste Audollent, *Agileus*, «Dictionnaire d'histoire et de géographie ecclésiastiques», vol. I, Paris, 1912, col. 958
* Liliane Ennabli, *Carthage, une métropole chrétienne du IVe à la fin du VIIe siècle*, Paris, Éditions du Centre National de la Recherche Scientifique, 1997

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3

Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Fileas

**Fileas** (alifariki Aleksandria, 311 hivi) alikuwa askofu wa Thmuis, Misri, ambaye, akikataa mashauri ya ndugu zake, alifia dini yake kwa kukatwa kichwa pamoja na wenzake 650 hivi wakati wa dhuluma ya makaisari Diokletian na Galerius. 

Kati ya majina yao kuna akida Filoromus, maaskofu Pakomi, Theodori na Petro, halafu Fausto, Didius, Amoni, Hesiki na Viktorina. 

Masimulizi ya kifodini chao yaliandikwa kwa Kigiriki miaka 15 baadaye na sehemu fulani imetufikia.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 4 Februari au 26 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 311
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Androniko na Athanasia

**Androniko na Athanasia** walikuwa Wakristo wa Antiokia ya Syria (leo nchini Uturuki) kati ya karne ya 4 na ya 5. 

Mume na mke, walipofiwa watoto wao wawili, walikubaliana kutengana wakaenda kuishi kwa sala na toba katika Misri Kusini. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Wamonaki
Singida United F.C.

**Singida United** ni klabu ya soka inayocheza Ligi Kuu Tanzania Bara yenye makao yake huko Singida. Wanatumia uwanja wa Namfua uliopo Singida kwa mechi zake za nyumbani. Katika ligi daraja la pili, Singida United walishinda taji hilo kwa mara ya pili mfululizo mwaka 2016, walishinda pia taji la ligi daraja la kwanza mwaka 2017. 

Mnamo Januari 12, 2019, Mserbia Dragan Popadic alichaguliwa kuwa kocha mkuu na msaidizi wake kua Dusan Momcilovic.

## Historia
Singida united ilianzishwa mkoani Singida kanda ya Tanzania kati mwaka 1972 miaka hiyo ikijulikana kama Mto Sports Club . ilianza kama klabu ndogo na baadae kuanza kuvutia wadau katika miaka ya 90. Kwa mara ya kwanza, Singida united ilishiriki ligi kuu Tanzania bara mwaka 2000. Hawakua na mwanzo m,zuri kwani walishuka daraja msimu unaofuata wa 2001/2002. Ilishiriki ligi daraja la kwanza kwa muda mrefu na ikashuka mpaka ligi daraja la pili, kuanzia mwaka  2013, Singida united ilirudi katika kiwango bora, iakapanda mpaka daraja la kwanza amabapo iliendelea kufanya vizuri kwa misimu kadhaa. 

Hatimaye mwaka 2017, klabu hiyo ilipanda hadi Ligi kuu Tanzania Bara kitendo kilichopelekea wadhamini wengi kujitokeza kuidhamini klabu hiyo. Klabu hiyo ilipata udhamini wa kampuni ya sportPesa ikiwa ndio mwaka wa kwanza wa kampuni hyo kuingia nchini Tanzania, kuacha udhamini huu wa kamopuni ya kubashiri, Singida united ilipata udhamini wa Puma pia, kampuni ya nishati Tanzania.

## Msimu wa 2018/19
Katika msimu wa 2018/2019, ndai ya Ligi Kuu Tanzania Bara, Singida united nilicheza jumla ya michezo 38, ikishinda michezo 11, sare 13 na kupoteza michezo14, ilimaliza katika nafasi ya 13 ikiwa na jumla ya alama 46. Katika mashindano ya Azam Sports Federation Cup, walifika hatua ya robo fainali kabla ya kupoteza mchezo kwa idadi ya magoli 2–0 dhidi ya Lipuli FC.

## Mafanikio
* 2016 Ligi Daraja la kwanza Washindi wa Kundi C
* 2017 Ligi Daraja la Pili Washindi wa Kundi A

## Kikosi cha sasa 2018/19
## Benchi la Ufundi
* Kocha mkuu:  Dragan Popadic
* Kocha Msaidizi: Dusan Momcilovi

### Wasimamizi
* Dragan Popadic (2019–mpaka sasa)
* Hemed Seleman Ally 'Morocco' (2018–2019)
* Hans van der Pluijm (2017–2018)

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Singida United Facebook page  na 
* Singida United Twitter page
* Singida United Instagram page

Jamii:Vilabu vya mpira Tanzania
Jamii:Mkoa wa Singida
Hifadhi ya Taifa ya Arabuko Sokoke

thumb|Hifadhi ya Taifa ya Arabuko Sokoke
'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya. 

## Marejeo 

## Viungo vya nje
Hifadhi ya Taifa ya Kisiwa cha Kati

thumb|Kisiwa cha Kati kutoka juu.

 ndani ya Kisiwa cha Kati cha Ziwa Turkana.]]
'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya. Inapatikana katika Kisiwa cha Kati cha ziwa Turkana na inatambulikana na UNESCO kama mahali pa Urithi wa Dunia

## Marejeo 

## Viungo vya nje 

Jamii:Ziwa Turkana
Jamii:Urithi wa Dunia
Hifadhi ya Taifa ya Chyulu Hills

'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya. Inapatikana katika kaunti ya Makueni.

Ndani yake ipo safu ya volkeno ya Chyulu Hills.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 

Jamii:Kaunti ya Makueni
Hifadhi ya Taifa ya Mlima Elgon

[thumb|[Msitu wa Mlima Elgon.]]
, magharibi mwa Kitale.]]
'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya, kaskazini mashariki mwa Ziwa Viktoria, na inaendelea upande wa Uganda, kwa kuwa nchi hizo zinachanga volikano ya Elgon. 

Hifadhi hiyo ina ukubwa wa kilomita za mraba 1,279 (maili za mraba 494). Sehemu ya Uganda ya mbuga hiyo ina ukubwa wa kilomita za mraba 1,110 (maili za mraba 430). Sehemu ya Kenya ina ukubwa wa mraba za mraba 169 (maili za mraba 65). Sehemu ya Kenya ya mbuga hiyo ilitangazwa kwenye gazeti la serikali mwaka wa 1968, nayo sehemu ya Uganda ikatangazwa mwaka wa 1992. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje
Hifadhi ya Taifa ya Mlima Longonot

thumb|Mlima Longonot,Kenya
'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya. 

## Marejeo 

## Viungo vya nje
Hifadhi ya Taifa ya Saiwa Swamp

thumb|Hifadhi ya Taifa ya saiwa sawamp huko nchini Kenya
'''''' ni kati ya hifadhi za taifa nchini Kenya. 

## Marejeo 

## Viungo vya nje
Theogene

**Theogene** (alifariki 258) alikuwa askofu wa Hippo (leo Annaba nchini Algeria). 

Alishiriki Mtaguso wa Karthago ulioitishwa na Sipriani mwaka 250 hivi. 

Aliuawa pamoja na Wakristo wengine 36 wakati wa dhuluma ya kaisari Valerian. 

Augustino wa Hippo aliandika habari zake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 258
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Felisiani na wenzake

**Felisiani na wenzake** 125 au 135 walikuwa Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kati yao anajulikana kwa jina Filipiani pia.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 30 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Maura

thumb|Kifodini cha Timotheo na Maura.
**Maura** (pia: **Moura**; alifariki 286) alikuwa Mkristo wa Antinoe, Misri, aliyeuawa kwa ajili ya imani yake pamoja na mume wake Timotheo Msomaji wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Baada ya kupigiliwa misumari ukutani aliteseka siku 9 kabla hajafa.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Mei au 25 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 286

Jamii:Watakatifu wa Misri
Osimosisi

**Osimosisi** (kutoka neno la Kiingereza lenye asili ya Kigiriki *Osmosis*) ni mchakato katika mimea na wanyama ambapo kimiminika hupita taratibu kutoka upande mmoja wa mwili au wa mmea kwenda upande mwigine kupitia seli za mnyama au mmea huo.

Jamii:Biolojia
Armogaste

**Armogaste** (alifariki 462 hivi) alikuwa Mkristo Mkatoliki wa ukoo bora ambaye aliteswa kikatili sana na Wavandali katika karne ya 5, wakati wa utawala wa mfalme Genseriki aliyekuwa Mwario. Hatimaye hakuuawa bali alifanywa mtumwa ili afe bila sifa ya kufia dini.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 29 Machi pamoja na ya wenzake Arkinimo na Saturus.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 106-107
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 93
Suksesi wa Numidia

**Suksesi** (kwa Kilatini: **Successus**) alikuwa Mkristo wa Numidia ambaye aliuawa kwa imani yake wakati wa dhuluma ya Dola la Roma katika karne ya 2 . 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Suksesi na wenzake 17

**Suksesi na wenzake 17** (kwa Kilatini: **Successus et companii**) walikuwa Wakristo wa Afrika Kaskazini ambao waliuawa kwa imani yao wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Julianus na Basilisa

**Julianus na Basilisa** walikuwa mume na mke Wakristo wa Antinoe (Misri) walioishi bila kufanya tendo la ndoa hadi walipoanzisha monasteri mbili na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian na Maksimian.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wamonaki

Jamii:Watakatifu wa Misri
Theofili na Heladi

**Theofili na Heladi** (waliishi karne ya 3) ni wafiadini Wakristo wa Libya. Kisha kuraruliwa, walitupwa motoni.

Theofili alikuwa shemasi.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 8 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:waliofariki karne ya 3

Jamii:Watakatifu wa Libya
Wafiadini wa Raithu

**Wafiadini wa Raithu** (walifariki karne ya 5) ni wamonaki Wakristo 43 wa Misri waliouawa huko, karibu na mlima Sinai, kadiri ya simulizi la Amoni fulani . 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 22 Desemba.

Pengine wanachanganywa na wamonaki 38 waliouawa na Wablemi juu ya mlima huohuo mapema zaidi (karne ya 4) na walioandikiwa na Nilo wa Sinai, wakiwemo Isaya, Jesaja, Saba, Musa, Musa mwingine, Yeremia, Paulo, Adamu, Serjio, Domnus, Proklo, Ipasi, Isaka, Makari, Marko, Benyamini, Eusebi, Elia na Theodulo. Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:waliofariki karne ya 5
Jamii:Wamonaki

Jamii:Watakatifu wa Misri
Suksesi, Paulo na Lusio

**Suksesi, Paulo na Lusio** (walifariki 250 hivi) walikuwa maaskofu Wakristo ambao, baada ya kushiriki mtaguso mjini Karthago (Tunisia) waliuawa katika dhuluma ya kaisari Decius .

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 250
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Metras

**Metras** (aliuawa 249) alikuwa mfiadini Mkristo wa Aleksandria (Misri) ambaye kwa kukataa kutamka maneno yasiyofaa aliuawa kwa kupigwa mawe wakati wa dhuluma ya kaisari Decius .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 31 Januari.

Pengine wanatajwa kama wafiadini wenzake Saturnini, Tirso, Vikta, Tarsisi, Zotiko na Siriaki.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 249

Jamii:Watakatifu wa Misri
Siro na Yohane

thumb|Wafiadini walivyochorwa.
[thumb|Mt. Siro katika [mozaiki ya monasteri ya Hosios Lukas.]]
**Siro na Yohane** (walifariki Canopus, Misri, 31 Januari 304 au 311) ni wafiadini Wakristo wa Aleksandria (Misri) waliokatwa kichwa kwa imani yao .

Walikamatwa walipokwenda kuwatia moyo Teodosia, Teotista, Eudosia na mama yao Atanasia.

Kabla ya hapo, Siro alikuwa mganga, halafu mmonaki.

Habari zao ziliandikwa na patriarki Sofroni wa Yerusalemu.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 31 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304

Jamii:Watakatifu wa Misri
Tsada

thumbnail|right|200px|Tsada, Paphos
**Tsada** ni kijiji cha Wilaya ya Paphos magharibi mwa Kupro, karibu sana na kijiji cha Kili na kile cha Kallepia. 

Kiko katika urefu wa mita 600 juu ya usawa wa bahari na kina wakazi 1,000 hivi.

Jamii:Kupro
Defendente

la Clusone.]]
**Defendente** (kwa Kilatini: *Defendens*; alifariki 286-287 hivi) alikuwa askari wa kikosi cha Thebe katika jeshi la Roma ya Kale aliyeuawa wakati wa dhuluma ya kaisari Maksimiani dhidi ya Wakristo.  

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

## Kifodini chake
Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho, kilichoongozwa na Morisi, kilijumlisha wanajeshi Waafrika elfu moja kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. 

Huko Agaunum, karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

## Heshima baada ya kifo
Morisi pamoja na askari wa kikosi cha Thebi waliheshimiwa kama watakatifu na wafiadini Wakristo. 

Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Miji mbalimbali ya Uswisi na Ujerumani walitumia na wanatumia picha za Morisi au watakatifu wengine wa Kikosi cha Thebi katika nembo zao. Mara nyingi kama mji wa Ulaya una picha ya mtu mweusi katika nembo yake hii inammaanisha Morisi Mtakatifu au wenzake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*St Maurice, Catholic Encyclopedia

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 286
Jamii:Wafiadini Wakristo
Amma Talida

**Amma Talida** (yaani *Mama Talida*) alikuwa bikira abesi wa mojawapo kati ya monasteri 12 za huko Antinoe (Misri). 

Palladius (aliyefariki 431) aliandika vizuri sana juu yake baada ya kumfahamu akiwa mzee wa miaka 80 na kuongoza masista 60 hivi .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Mabikira
Sinkletika

[thumb|[Picha takatifu ya Mt. Sinkletika.]]
 wa Sinkletika wa Aleksandria, katika Menologion wa Basil II (1000 hivi).]]
**Sinkletika** (270 hivi - 350 hivi) alikuwa bikira wa Aleksandria (Misri) aliyeshika maisha ya mkaapweke badala ya kufuata uzuri na utajiri wake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Januari.

## Misemo yake
Misemo yake nyingi katika tafsiri ya Kiswahili inapatikana ndani ya kitabu:
* Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani
*Sara wa jangwani
*Theoktiste wa Lesbo
*Maria wa Misri

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Antiochian Orthodox Church 
* Monachos Library

Jamii:Mabikira

Jamii:Mababu wa jangwani
Nilamoni

**Nilamoni** (alifariki Geres, Misri, 403) alikuwa mkaapweke karibu na Pelusium, katika rasi ya Sinai. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki 403
Jamii:Wakaapweke
Leucho wa Brindisi

wa Oronzo Tiso, *Mahubiri ya Leucho*, Kanisa kuu la Brindisi.]]
**Leucho wa Brindisi**, mzaliwa wa Aleksandria, alikuwa askofu wa kwanza wa mji huo wa Italia Kusini katika karne ya 4. 

Kabla ya hapo alikuwa mmonaki katika nchi yake, Misri .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wamisionari
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Italia
Sipriani Iwene Tansi

**Sipriani Iwene Tansi, O.C.S.O.** (Igboezunu, Onitsha, Nigeria, 1903 - Leicester, Uingereza, 20 Januari 1964) alikuwa padri mmonaki.

Anaheshimiwa na Wakatoliki kama mwenyeheri, wa kwanza kutoka Nigeria, tangu alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 22 Machi 1998.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Publications on Blessed Iwene Tansi 
*Early history 

Jamii:Waigbo
Jamii:Mapadri

Jamii:Wasitoo
Jamii:Wenye heri wa Nigeria
Kieire

**Kieire** (kwa lugha hiyo: **Ghaeilge**) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Ni lugha mama ya watu 141,000 hivi, lakini wanaoijua kama lugha ya pili ni 1,865,000 hivi, hasa katika kisiwa cha Ireland hasa kwa sababu ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya kwanza ya Eire. Kwa sababu hiyohiyo ni pia lugha rasmi mojawapo ya Umoja wa Ulaya.

Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Lugha za Eire
Jamii:Lugha za Ufalme wa Muungano
Jamii:Lugha za Kiselti
Lugha za Kiselti

**Lugha za Kiselti** ni tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya ambalo limerudi nyuma sana tangu zamani za Roma ya Kale lilipokuwa linatumika katika eneo kubwa sana la Ulaya hadi Uturuki wa leo.

Kati ya hizo, sita ni hai na ni lugha mama za watu 1,400,000 hivi.

Kati yake, Kieire ni lugha ya pili ya watu 1,865,000 hivi, hasa katika kisiwa cha Ireland na kwa sababu hiyo ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya kwanza ya Eire. Kwa sababu hiyohiyo ni pia lugha rasmi mojawapo ya Umoja wa Ulaya.

## Tanbihi
Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Lugha za Eire
Jamii:Lugha za Ufalme wa Muungano
Jamii:Lugha za Ufaransa
Cornwall

thumbnail|right|200px|Truro, Cornwall
**Cornwall** (kwa Kikornishi: **Kernow**, matamshi: ˈkɛrnɔʊ) ni kaunti ya Uingereza kusini magharibi. 

Eneo lake ni la Km² 3,562.

Wakazi ni 563,600.

## Tanbihi
## Vyanzo
* 
*  A second edition was published in 2001 by the House of Stratus, Thirsk: the original text new illustrations and an afterword by Halliday's son
* 

## Marejeo mengine
* Balchin, W. G. V. (1954) *Cornwall: an illustrated essay on the history of the landscape*. (The Making of the English Landscape). London: Hodder and Stoughton
*Boase, George Clement; Courtney, W. P. (1874–1882) *Bibliotheca Cornubiensis: a catalogue of the writings, both manuscript and printed, of Cornishmen, and of works relating to the county of Cornwall, with biographical memoranda and copious literary references*. 3 vols. London: Longmans, Green, Reader, and Dyer
*  (illustrated edition Published by Victor Gollancz, London, 1981, , photographs by Christian Browning)
*  (Available online on Google Books).
*  (Available online on Digital Book Index)
*  (Available online on Google Books).
* 
* 
* 
*Williams, Michael (ed.) (1973) *My Cornwall*. St Teath: Bossiney Books (eleven chapters by various hands, including three previously published essays)

## Viungo vya nje
*Cornwall Council
* The History of Parliament: the House of Commons – Cornwall, County, 1386 to 1831 
*
Kikornishi

**Kikornish** (kwa lugha hiyo: **Kernowek**) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kilikuwa kimekufa, lakini kwa sasa wanaoijua ni 1,000 hivi, hasa katika Cornwall (Uingereza).

Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Lugha za Uingereza
Jamii:Lugha za Kiselti
Kigaeli cha Uskoti

**Kigaeli cha Uskoti** (kwa lugha hiyo: **Gàidhlig**) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Wanaoijua ni watu 60,000 hivi, hasa nchini Uskoti, lakini pia Kanada.

## Marejeo 
Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Lugha za Uskoti
Jamii:Lugha za Ufalme wa Muungano
Jamii:Lugha za Kiselti
Black Kei River

thumb|Black Kei River iko  Afrika Kusini
**Mto Black Kei** ni mto wa Afrika Kusini wenye chanzo chake kusini magharibi mwa mji wa Queenstown, katika Rasi ya Mashariki. Unaendelea kuishia katika mto White Kei, na kuunda mto wa Great Kei. 

Vijiji mbalimbali viko karibu na pembezoni mwa mto huo; vijiji hivyo ni kama: McBride, Qabi, Ntabelanga, Thornhill, Tsolwana Thornhill, Loudon, Tsolwana Loudon, Mitford, Ghuba ya Mashariki Mitford, Basoto, Tsolwana Basoto, shamba kubwa la Baccle na Tentergate.

Kuna lambo moja linalounda bwawa la kuhifadhia maji. Kwa sasa mto huu ni sehemu ya ukusanyaji na Uhifadhi wa maji wa Mzimvubu mpaka Keiskama.

Sehemu yake ya juu huunda mpaka wa magharibi wa Hifadhi Asili ya Tsolwana, na wakati wa kipindi cha kati ya miaka ya 1800, Black Kei na tawimto lake Klipplaat vilitengeneza mpaka wa kaskazini wa British Kaffraria.  

Mto Klaas, Klaas Smits na Mto Klipplaat ndiyo matawi makuu ya mto huu.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Marejeo
Kimanksi

**Lugha ya Kimanksi** (kwa lugha hiyo: *Gaelg* au *Gailck*; kwa Kiingereza: *Manx*) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya ambalo limerudi nyuma sana tangu zamani za Roma ya Kale lilipokuwa linatumika katika eneo kubwa sana la Ulaya hadi Uturuki wa leo.

Si lugha mama ya mtu yeyote tangu mwaka 1974, lakini kuna juhudi za kuifundisha katika kisiwa cha Man, kwa hiyo watu 2,000 hivi wanaijua.

## Tanbihi
Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Lugha za Kiselti
Jamii:Man
Mto Birha

**Mto Birha** ni mto mdogo ambao umetoka sehemu ya kaskazini mwa Eleqolweni, Eastern Cape, Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu ni eneo linaloitwa Begha (kati ya Port Alfred na East London).

Mnamo 1858 meli ya mvuke *Madagascar* ya Rennie line ilipotea baada ya kugonga matumbawe karibu na chanzo cha mto Birha, majira ya usiku mnano tarehe 3 Desemba. Majaribio kadhaa yalifanyika kuiokoa meli isizame, hata hivyo yalishindikana na kupelekea meli hiyo kuvunjika mnamo tarehe 4 Desemba. Hakuna aliyepoteza uhai.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Bloukrans (KwaZulu-Natal)

thumb|Shughuli za Bungee juu ya daraja la Bloukrans
**Mto Bloukrans (KwaZulu-Natal)** unaanzia Emangosini Njesuthi Drakensberg, eneo la KwaZulu-Natal, Afrika Kusini. Unaendelea upande wa kaskazini magharibi, unapita kijiji cha Frere, kisha unaungana na mto Tugela. 

Mto na matawimto yake havina mabwawa, ingawa umwagiliaji unatokea katika maeneo ya juu. 

Jina lina asili katika Kiholanzi "Blaauwekrans" (Kizulu: Msuluzi) kutokana na miamba yenye rangi ya buluu katika eneo hilo.

Tawimto kubwa la Bloukrans ni mto Nyandu ambao una tawi la Sterkspruit. Matawi mengine ni mito midogo ya Ududuma,  Umsobotshe na Ubhubhu. 

Shamba la De Hoek linapatikana sehemu ya juu ya Bloukrans. 

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Marejeo
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Mito ya KwaZulu-Natal
Bamboes Spruit

thumb|Bamboes Spruit (North West) iko  Afrika Kusini
**Bamboes Spruit** (pia: **Bamboesspruit**) ni mto wa Afrika Kusini unaopatikana jimbo la Kaskazini Magharibi.

Inaishia katika mto Vaal, na humwaga maji yake katika bwawa la Bloemhof.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini
Mto Amanzimtoti

thumb
**Mto Amanzimtoti** (hufahamika pia kama **Manzimtoti**) ni mto mfupi katika jimbo la KwaZulu-Natal, Afrika Kusini. 

Una asili kaskazini mashariki mwa misioni ya Adamu na humwaga maji yake kwenye mji wa Amanzimtoti, Afrika Kusini na huishia Bahari ya Hindi.

Mfalme Shaka Zulu anasemekana alilipa jina mto huu baada ya kunywa maji na kusema kwa mshangao kwa kizulu "Kanti amanzi mtoti" ("maji matamu"). 

Hivi karibuni kumekuwa na mapendekezo rasmi ya kubalisha jina la mto kuwa **Manzamtoti** ili liwe na maana na uhalisia katika matamshi na maandishi ya Kizulu. Ingawa  wenyeji wa Amanzimtoti bado wanapendelea kutumia mto kama Amanzimtoti, mto Mazimtoti au mto Toti.

Mbinu mbadala ya hivi karibuni na isiyo maarufu, mapendekezo ya jina la asili la mto liko kwenye maneno ya kizulu Udoti ikimaanisha uchafu ambalo linakaribiana kufanana na 'toti', na jina linamaanisha maji machafu.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Blood

thumb|Blood River iko Afrika Kusini
**Mto Blood** (pia: **Bloedrivier, Ncome,** yaani "mto wa damu") upo katika eneo la KwaZulu-Natal, Afrika ya Kusini. 

Huu mto una vyanzo vyake Kusini-mashariki mwa Utrecht; ukiacha vilima imeunganishwa na matawi mawili vinapoanzia Schurveberg, ambapo baada ya hapo hutiririka ikienea katika tambarare za mchanga. 

Mto Blood ni tawimto la Mto Buffalo, ambayo ni tawi la Mto Tugela unaojiunga kutokea kaskazini-mashariki.

Mto huu umepata jina lake kutokana na mapigano baina jeshi la mfalme Mzulu Dingaan na kundi la makaburu chini ya Andries Pretorius yaliyotokea tarehe 16 Desemba 1838 ambako maji ya mto yamekuwa mekundu kutokana na damu ya Wazulu.

Upande wa kusini-magharibi wa mji wa Vrijheid mto Blood unapita katika kinamasi kikubwa ambayo ni eneo muhimu la kimbilio wakati wa msimu wa baridi kwa ndege wahamao kama bata na bata bukini.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Bell

**Mto Bell** ni mto wa Afrika Kusini ambao unapokea maji yake kutoka nyanda za juu za Drakensberg mashariki katika jimbo la Rasi Mashariki. Beseni yake ya utiririshaji inakadiriwa kuwa ni eneo la kilomita za mraba 424 ikianza kwenye kimo cha mita 3,001 juu ya usawa wa bahari na kushuka hadi mita  1720.

Chanzo cha mto kiko karibu na mpaka wa Lesotho  (). Kwa kushuka unapitia mji wa Rhodes, hadi kuungana na Mto Sterkspruit na kuanzia hapa yote miwili huitwa Mto Kraai  () unaoishia katika Mto Orange ().

Mto una idadi kubwa ya samaki aina ya trout. Kila mwaka kuna mashindano ya siku tatu ambako hadi washiriki 80 hushiriki kuvua samaki kwa siku tatu kwenye mwendo wa mto kwa kilomita 180.
 
Eneo maji yanapokusanyika mlimani lilitumiwa kwa ajili ya shughuli za malisho ya mifugo tangu miaka ya 1870. Hii imesababisha mmomonyoko wa ardhi kwenye ufuko na kuathiri ubora wa maji ya mto Bell.Ili kutatua tatizo hilo  jamii ya mimea ya *Salix*, hasahasa *Salix caprea*, zimekuwa zikipandwa pembezoni mwa kingo za mto ili kuzuia mto usije kuhama.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Apies

[300px|thumb|Mtao Apies unapopita ndani ya [Bustani ya wanyama mjini Pretoria]]
**Mto Apies** ni mto unaopita katika mji wa Pretoria, Afrika Kusini. Chanzo chake ni umbali mdogo upande wa chini wa mji, unatiririka ndani yake hadi kuishia katika mto Pienaars.
Mto huu unajulikana kama Apiesrivier kwa lugha ya Kiafrikaans "Apies" ambayo inamaanisha nyani mdogo. Hii ni kwa mujibu wa kupatikana kwa vima aina ya  ngedere.

Watu wa kwanza waliojenga makazi hapa walikuwa wasemaji wa Kingoni asilia waliojulikana baadaye kwa jina la Wandebele, walikuta Wakhoikhoi wahamiaji wasiokuwa na vijiji vya kudumu. Wandebele waliita mto huu "Tshwane'" na kuna majadiliano kuhusu maana asilia ya jina hilo. Wengine husema Wandebele walitumia jina la abaTshwa kwa hao Wakhoikhoi, hivyo jina lilirejelea watu waliowakuta katika sehemu hizi. Wengine wanasema kwamba Tshwane ilikuwa jina la chifu wa Wandebee aliyezikwa kando la mto. Kwa jumla mto bado hutajwa zaidi kwa jina la Kiafrikaans.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Bahari ya Timor

ya Bahari ya Timor mashariki mwa Bahari Hindi.]]
**Bahari ya Timor** (kwa Kiingereza: *Timor Sea*, kwa Kiindonesia: Laut Timor; kwa Kireno: Mar de Timor) ni bahari ya pembeni ya Bahari Hindi iliyopo baina ya kisiwa cha Timor na Australia. Eneo lake ni km2 61,500 na kimo chake hufikia hadi mita 3300 lakini wastani ni mita 406 pekee.

Eneo lake linapitiwa na mfereji wa Timor. Mkondo wa Indonesia unapita hapa ulio muhimu kwa sababu unabeba maji ya vuguvugu kutoka Pasifiki kwenda Bahari Hindi.

Kuna idadi ya visiwa na miamba matumbawe yasiyo na watu pamoja na vyanzo muhimu vya kabohidrati.

## Tanbihi 
## Viungo vya Nje
Mto Baviaanskloof

thumb|Mto Baviaanskloof
**Mto Baviaanskloof** unatiririsha maji kutoka katika milima ya ukanda wa kunjamano wa rasi kuelekea majimbo yaliyopo mashariki mwa Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu kipo mashariki mwa Little Karoo, na unapitisha maji yake katika bonde lililopo katikati ya milima upande wa mashariki. Maji yake yanaishia katika makutano ya mto Kouga,  kilometa 80 kutoka kwenye chanzo.

Mto umepakana na milima ya Baviaanskloof upande wa kaskazini na milima ya Kouga upande wa kusini, na unapokea maji kutoka vyanzo vidogovidogo vilivyopo pande zote. Kado mwa mto kuna makazi ya kilimo yaitwayo Studtis na Sandvlakte. Bonde lipo kama umbali wa kilometa 35 upande wa kaskazini mwa Langkloof.

Mto Kouga, unaoanzia Langkloof ambapo mto Baviaaskloof ndiyo chanzo chake kikubwa cha maji. Mto Baviaanskloof ni sehemu ya Fish to Tsitsikama Water Management Area.

Maana ya neno *Baviaan*, ni tumbili, lililotokana na jina la asili la mto kwa lugha ya Khoikhoi, na *i Ncwama*, lenye maana ya neno tumbili. Baadaye Beutler aliuita mto huo  *Gomee* au *Baviaans*. Robert Jacob Gordon|Robert Gordon aliuita mto huo Prehns , kwa kumuenzi kamanda  wa Rasi ya garrison.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Marejeo
Mto Assegaai

thumb|Ramani
**Mto Assegaai** umeanzia kaskazini mwa Wakkerstroom, Mpumalanga, Afrika Kusini, na hutiririkia kwenye bwawa Heyshope, kusini mashariki mwa Piet Retief. 

Huingiapo Eswatini hufahamika kama **mto Mhkondvo** na hukatiza katika milima na kutengeneza korongo Mahamba. Ndani ya Eswatini mto huu hutiririka kuelekea kaskazini mashariki na hatimaye kuishia kwenye Mto Usuta.

Matawimto ya mto Assegaai hujumuisha Mto Ngulane, Mto Anysspruit, Mto Boesmanspruit, na Mto Klein Assegaai.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
A
A
A
Usonji

Kuhusu usonji kama tatizo la kiakili soma hapa tawahudi

**Usonji** ni tatizo la kibiolojia analolipata mtoto akiwa tumboni mwa mama na dalili zake huanza kuonekana mapema ambapo mifupa na mishipa huwa haina nguvu kama walivyo wengine. 

## Tanbihi
Jamii:Magonjwa
Mto Berg

[thumb|300px|[Lambo la Mto Berg linahifadhi maji kwa matumizi ya Cape Town]]
**Mto Berg** (pia unaitwa **Berg River**, **Great Berg River** au kwa Kiafrikaans: **Bergrivier**) ni mto uliopo kaskazini mwa Cape Town ndani ya jimbo la Rasi ya Magharibi ya Afrika Kusini na unatiririka kwenda Bahari ya Atlantiki.

Mto una takriban km 294 kwa urefu na beseni lenye ukubwa wa km² 7,715. 

Takribani % 65 za eneo la Mto Berg linatumika kwa kilimo. 

Miji mikubwa katika eneo la Mto Berg ni Velddrif na Laaiplek karibu na ukanda wa pwani, Piketberg, Hopefield, Moorreesburg na Darling kwa ukanda wa ndani  wa ardhi.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Pepin Mfupi

wa Pipino Mfupi, *Anonymi chronica imperatorum*, 1112–1114 hivi.]]
**Pepin Mfupi** (kwa Kifaransa: Pépin le Bref; 714 hivi – 24 Septemba 768) alikuwa mfalme wa Wafaranki tangu mwaka 751 hadi kifo chake. Ndiye mwanzilishi wa nasaba ya Wakarolo.

Mtoto wa Karolo Nyundo na mke wake Rotrude wa Hesbaye, alilelewa na wamonaki wa Basilika la Mt. Denis. 

Alipomrithi baba yake kama Mkuu wa ikulu mwaka 741, alitawala nchi pamoja na kaka yake Carloman. Pipino alitawala Neustria, Burgundy na Provence, na Carloman alitawala Austrasia, Alemannia na Thuringia. Walikomesha uasi wa Wabavaria, Waakwitania, Wasaksoni na wa Waalemani, halafu mwaka 743 walimtawaza  Kilderiki III mfalme wa mwisho wa Wamerovinji.

Wakiheshimu Kanisa na Papa, waliendeleza sera ya baba yao kwa kumuunga mkono Boniface katika kurekebisha Kanisa la Wafaranki na kuinjilisha Wasaksoni. 

Baada ya Carloman kutawa mwaka 747, Pipino alimlazimisha Kilderiki kujiunga na monasteri akawa mfalme mwenyewe kwa msaada wa Papa Zakaria mwaka 751. 

Alijitahidi kueneza utawala wake, alirekebisha sheria za Wafaranki na alimuunga mkono Papa Stefano II dhidi ya Walombardi nchini Italia. Kwa kumpa Papa miji kadhaa, aliweka msingi wa Dola la Papa. 

Aliteka Septimania kutoka kwa Waislamu Umayyad na kupambana na makabila mbalimbali ya Kijerumani. 

Alipofariki alirithiwa na wanae Karolo Mkuu na Karlomano I. 

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
* 
*
*
*

## Viungo vya nje 
* Document by Pepin for Fulda Abbey, 760, .
Karolo Nyundo

yake katika Palace of Versailles]]
**Karolo Nyundo** (kwa Kifaransa: **Charles Martel**; 688 hivi – 22 Oktoba 741) alikuwa waziri mkuu na jemadari wa ufalme wa Wafaranki na alitawala tangu mwaka 718 hadi kifo chake. 

Mtoto wa Pepin wa Herstal na Alpaida, akawa baba wa Pepin Mfupi na babu wa Karolo Mkuu walioendeleza juhudi zake hadi kuunda upya Dola la Roma Magharibi.

Ni maarufu hasa kwa ushindi wake katika mapigano ya Tours na Poitiers tarehe 10 Oktoba 732 dhidi ya Waarabu waliovamia Ufaransa. 

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* Ian Meadows, "The Arabs in Occitania": A sketch giving the context of the conflict from the Arab point of view.
* http://www.standin.se/fifteen07a.htm ''Poke's edition of Creasy's "15 Most Important Battles Ever Fought According to Edward Shepherd Creasy" Chapter VII. The Battle of Tours, A.D. 732.''
* Richard Hooker, "Civil War and the Umayyads"
* "Leaders and Battles Database"
* 'The Battle of Tours', BBC Radio 4 In Our Time (2014)
* Robert W. Martin, "The Battle of Tours is still felt today", from About.com
* Medieval Sourcebook: Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732 
* Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732: Three Accounts  from the Internet Medieval Sourcebook
* Medieval Sourcebook: Gregory II to Charles Martel, 739 
* Medieval Lands Project
Kiisilandi

**Kiisilandi** ni moja kati ya lugha za Kijerumaniki; kinazungumzwa hasa nchini Isilandi ambapo ni lugha rasmi. Idadi ya wasemaji wa lugha hiyo inakadiriwa kuwa 358,000. 

## Viungo vya nje
* The Icelandic Language , an overview of the language from the Icelandic Ministry for Foreign Affairs.
* BBC Languages – Icelandic, with audio samples
* Icelandic: at once ancient and modern , a 16-page pamphlet with an overview of the language from the Icelandic Ministry of Education, Science and Culture, 2001.
* Íslensk málstöð (The Icelandic Language Institute) 
* Lexicographical Institute of Háskóli Íslands / Orðabók Háskóla Íslands 

### Kamusi 
* Icelandic-English Dictionary / Íslensk-ensk orðabók Sverrir Hólmarsson, Christopher Sanders, John Tucker. Searchable dictionary from the University of Wisconsin–Madison Libraries
* Icelandic – English Dictionary: from Webster's Rosetta Edition.
* Collection of Icelandic bilingual dictionaries 
* Old Icelandic-English Dictionary by Richard Cleasby and Gudbrand Vigfusson

Jamii:Lugha za Kijerumaniki
Jamii:Lugha za Iceland
Selerino wa Karthago

**Selerino wa Karthago** (alifariki 251) alikuwa Mkristo wa mji huo (karibu na Tunisi ya leo) katika karne ya 3.

Kama bibi yake Selerina, na Laurenti na Ignasi, askari ndugu wa wazazi wake, alikubali kufungwa pingu na kuteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yake . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa hasa tarehe 3 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Laurenti na Ignasi

**Laurenti na Ignasi** (walifariki 250 hivi) walikuwa Wakristo wa Karthago (karibu na Tunisi ya leo) wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Kama Selerina wa Karthago, askari hao walikubali kufungwa pingu na kuteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yao. Sipriani aliandika juu yao.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa hasa tarehe 3 Februari pamoja na Selerina, mama wa mmojawao.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 250
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Dorotea wa Aleksandria

**Dorotea wa Aleksandria** (alifariki 320 hivi) alikuwa mwanamke bikira wa mji huo wa Misri, ambaye alikataa katakata vishawishi vya kaisari Maksiminus Daia na kwa sababu hiyo alinyang'anywa utajiri wake wote na kupelekwa uhamishoni huko Arabia. 

Masimulizi haya yaliandikwa na Eusebi wa Kaisarea lakini jina lilitajwa na Rufinus.

Anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 320
Jamii:Mabikira
Wamersedari Wafiadini wa Afrika

**Wamersedari Wafiadini wa Afrika** walikuwa watawa wa shirika la Wamersedari ambao, kadiri ya karama yao, walifika Afrika ili kukomboa watumwa wa Waislamu, lakini hatimaye walifia imani yao .

Waliheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 7 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wamersedari
Kointa

thumb|Mt. Kointa.
**Kointa** (kwa Kilatini: **Quinta**; alifariki Aleksandria, 249 hivi) alikuwa mwanamke bikira wa Misri, ambaye alifia imani ya Kikristo muda mfupi kabla ya dhuluma ya kaisari Decius. 

Kwa kuwa alikataa kuabudu miungu aliyoichukia, alifungwa miguu na kuburuzwa kikatili katika barabara wa mji huo .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 249
Jamii:Mabikira
Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (9 Februari)

'''''' walikuwa Wakristo wengi wa Misri, ambao walifia imani sahihi wakati wa ibada kutokana na dhuluma ya Waario dhidi yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Februari,

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Primo na Donato

**Primo na Donato** (walifia imani huko Lemellefa, leo Bordj-Ghedir, Algeria, 363 hivi) walikuwa mashemasi wa mkoa wa Mauretania (Dola la Roma) waliouawa kanisani wakati wa dhuluma ya kaisari Juliani Mwasi wakiwa katika jitihada ya kulinda altare .

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Santiebeati.it

Jamii:Waliofariki 363
Jamii:Mashemasi

Jamii:Watakatifu wa Algeria
Wafiadini wa Numidia

**Wafiadini wa Numidia** (waliuawa mwanzoni mwa karne ya 4) ni jina la jumla kwa Wakristo wengi wa eneo la Algeria ya leo ambao waliteswa kikatili na hatimaye kufia imani yao kwa kuwa walikataa kutoa vitabu vitakatifu kwa serikali ya Dola la Roma kama walivyoagizwa na kaisari Diokletian .

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Algeria
Aleksandra wa Misri

**Aleksandra wa Misri** (aliishi katika karne ya 4) alikuwa mwanamke Mkristo wa Aleksandria ambaye tangu umri wa miaka 20 alijifungia kuishi katika aina ya kaburi lenye dirisha kwa ajili ya kupewa chakula. Aliishi hivyo miaka kumi hadi kifo chake. 

Habari zake ziliandikwa na Palladi wa Eleonopolis na Melania Kijana.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Februari, siku aliyofariki.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4

Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Misri
Basiano na wenzake

**Basiano na wenzake** ni kundi la Wakristo wa karne ya 3 waliofia dini yao kwa namna mbalimbali huko Aleksandria (Misri). 

Kati yao kuna: padri Sirioni, halafu Agatoni na Mose waliochomwa moto, Dionisi na Amoni waliouawa kwa upanga, Tonioni, Proto, na Lusio waliotoswa baharini pamoja na Basiano. 

Pengine wanahesabiwa kuwa 26 au 30 na baadhi kutajwa kwa majina haya: Armata, Arbasi, Orus, Paulo, Plesius, Pasamona na Hipus, ambao lakini hawatajwi katika Martyrologium Romanum kwa kuwa labda wanahusika na kundi lingine linaloadhimishwa tarehe 9 Februari. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Misri