open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mpumalanga

**Mpumalanga** *(kabla ya 2002 iliitwa Eastern Transvaal)* ni moja kati ya majimbo 9 za Afrika Kusini. Kuna wakazi 3,364,000 (2001) kwenye eno la 79,512 km². Jimbo lilianzishwa mwaka 1994 kutokana na sehemu za jimbo la awali la Transvaal na maeneo ya bantustan KaNgwane, KwaNdebele na Lebowa. Mji mkuu ni Nelspruit. 

Neno Mpumalanga limetokana katika lugha ya Kiswazi likimaanisha "mahali pa macheo". 

## Jiografia 
Mpumalanga imepakana na Eswatini na Msumbiji halafu na majimbo ya KwaZulu-Natal, Dola Huru, Gauteng na Limpopo. Hifadhi ya Kruger ambayo ni hifadhi ya wanyama mashuhuri imo jimboni. 

Kuna kanda mbili za tambarare za juu penye usimbishaji kidogo na tambarare za duni penye mvua nyingi.

## Uchumi 
### Kilimo 
Sehemu kubwa ya eneo hutumiwa kwa kilimo. Mazao ni pamoja na mahindi, ngano, ntama, alizeti, soya, karanga, miwa, mboga, kahawa, chai, pamba, tumbako, machungwa na matgunda mengine. 

Misitu huvunwa hasa katika kaskazini penye kiwanda kikubwa cha karatasi cha Ngodwana. 

Takriban 14% za eneo hutumiwa kwa mifugo hasa ng'ombe na kondoo. 

### Migodi 
Kati ya madini yanayochimbwa ni: dhahabu, platini, shabha, makaa mawe na mengi mengine.

Mpumalanga huzalisha 83% za makaa mawe ya Afrika Kusini. 

### Utalii 
Hifadhi ya Kruger ina eneo la 20,000 km² hutembelewa sana na watalii.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 


Jamii:Majimbo ya Afrika Kusini
Kebbi (jimbo)

[thumb|right|300px|Mahali pa Kebbi katika [Nigeria]]
Kebbi ni jimbo la Nigeria.  Mji mkuu ni Birnin Kebbi.

Jamii:Jimbo la Nebbi
Kwara (jimbo)

thumbnail|right|200px|Kijiji cha Oro, Kwara
[thumb|right|300px|Jimbo ya Kwara katika [Nigeria]]
**Kwara** ni jimbo la Nigeria. Mji mkuu ni Ilorin.

Jamii:Majimbo ya Nigeria
Jamii:Jimbo la Kwara
Kaduna (jimbo)

thumbnail|right|200px|Mto Kaduna, Nigeria
[thumb|right|300px|Mahali pa jimbo la Kaduna katika [Nigeria]]
**Kaduna** ni jimbo la Nigeria.  Mji mkuu ni Kaduna.

Jimbo lina maeneo ya utawala 24 ("Local Government Areas"). Haya ni:  

## Viungo ya nje
* Tovuti rasmi

Jamii:Jimbo la Kaduna
Jigawa (jimbo)

thumb|Jimbo la Jigawa
[thumb|right|300px|Mahali pa Jigawa katika [Nigeria]]
**Jigawa** ni jimbo mojawapo la Nigeria. Mji mkuu ni Dutse.

Jimbo lina maeneo ya utawala 27 ("Local Government Areas"). Haya ni Auyo, Babura, Biriniwa, Birnin-Kudu, Buji, Dutse, Gagarawa, Garki, Gumel, Guri, Gwaram, Gwiwa, Hadejia, Jahun, Kafin-Hausa, Kuagama, Kazuare, Kiri-Kasama, Kiyawa, Maigatari, Malam-Maduri, Miga, Ringim, Roni, Sule-Tankakar, Taura, Yankwashi.

Jamii:Jimbo la Jigawa
Limpopo

thumbnail|right|280px|Limpopo, South Afrika

**Limpopo** ni jimbo la kaskazini kabisa la Afrika Kusini. Mji mkuu ni Polokwane (zamani Pietersburg). Jimbo liliundwa kutokana na sehemu ya kaskazini ya jimbo la Transvaal ya awali na maeneo ya bantustan Venda na Lebowa. 

Jina limetokana na mto Transvaal ambao ni mpaka wa jimbo na nchi jirani ya Zimbabwe.

## Jiografia
Limpopo imepakana na Zimbabwe, Botswana na Msumbiji; halafu na majimbo ya Afrika Kusini ya Kaskazini-Magharibi, Gauteng na Mpumalanga. 

Kuna milima mbalimbali hasa milima ya Waterberg na Drakensberg. Kaskazini kuna pori ya vichaka na maeneo ya magharibi tambarare za manyasi.

## Wakazi na utamaduni
Kati ya wakazi amabo wamezidi milioni tano karibu nusu hutumia Kisotho cha Kaskazini. Vikundi vingine vikubwa ni Watsonga na Wavenda. Karibu wakazi wote ni Waafrika weusi, kuna Wazungu na chotara wachache.

## Uchumi
Kilimo na madini ni uti wa mgongo wa uchumi. Utalii imeanza. 
Kuna migodi mikubwa ya shaba huko Messina na Phalaborwa. 

Kilimo ni cha matunda katika kaskazini na ya mahindi, alizeti, pamba na karanga katika kusini.
Platini

**Platini** ni elementi. Namba atomia yake ni 78, uzani atomia ni 195.084. Katika mazingira ya kawaida ni metali adimu ngumu yenye rangi nyeupe ya kijivu. Alama yake ni **Pt**. 

Platini huyeyuka kwa 2041.4 K (1768.3 °C) na kuchemka kwa 4098 K (3825&nbsp;°C). 
thumb|left

Jamii:Metali adimu
Jamii:Metali
Jamii:Elementi
Alumini

**Alumini** ni elementi. Namba atomia yake ni 13 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 26.9815. Katika mazingira ya kawaida ni metali nyepesi yenye rangi nyeupe ya kifedha. Alama yake ni **Al**. 

Alumini ni metali inayopatikana kwa wingi katika ganda la dunia. 

Kutokana na densiti husianifu ndogo inatumiwa kila mahala ambapo wepesi ni muhimu, kwa mfano katika uundaji wa vitu mbalimbali kama utengenezaji wa ndege.  

## Sifa 
[alt=elektroni za aluminiamu|thumb|[Elektroni za aluminiamu]]
Alumini ni kipitishaji kizuri sana cha umeme na joto. Ni chepesi na imara. Inaweza kugongwa na kuwa kama karatasi (kufinyangika) au kuvunjwa kwenye waya. Ni chuma thabiti sana, ingawa ni sugu ya kutu.

Alumini inazuia kutu kwa kutengeneza safu ndogo, nyembamba ya oksidi ya alumini juu ya uso wake. Safu hiyo inalinda chuma kwa kuzuia oksijeni kufikia. Ukosefu hauwezi kutokea bila oksijeni. Kwa sababu ya safu hiyo nyembamba, majibu ya aluminiamu hayaonekani.

## Kampaundi 
Alumini huunda kampaundi ya kemikali katika hali ya +3 oksidesheni. Hizo kwa ujumla hazitumiki. Kloridi za Alumini na mifano ya alumini oksidi. Mara chache sana ni misombo katika hali ya +1 au +2 oksidesheni.

## Matumizi 
Alumini ni thabiti na nyepesi. Pia si ajizi kikemia, yaani inapenda kutendana haraka na oksijeni na hapo inajenga tabaka jembamba la oksidi linalozuia kuendelea kwa kutendana na kemikali nyingine. Ni nyepesi kuliko chuma na feleji. Kwa hiyo hutumiwa pale ambapo uzito mdogo ni muhimu kama katika utengenezaji wa eropleni, treni na magari ambapo uzito mdogo unapunguza matumizi ya fueli. Alumini hupendwa pia kwa kutengeneza maboti na meli ndogo kwa sababu, tofauti na feleji, haishikwi na kutu kutokana na athira ya maji ya chumvi. Takriban asilimia 35 za matumizi ya alumini duniani yalikuwa kwa ajili ya kutengeneza vyombo vya usafiri. 

Feleji ni rahisi zaidi, kwa hiyo alumini hutumiwa kama wepesi na kinga dhidi ya kutu ni muhimu.

Uzito mdogo ni muhimu pia kwa matumizi yake kwa vyombo vya kufunga vyakula kama makopo ya vinywaji na vyakula. Chakula hufungwa mara nyingi katika jaribosi ya alumini kwa sababu ni imara na haitendani na vitu ndani yake, kwa hiyo haiundi sumu. 

Katika ujenzi alumini hutumiwa kwa ajili ya madirisha na milango kwa sababu haitendani, inaweza kubaki bila kupakwa rangi.

## Usumu uliopo 
Alumini haitumiwi katika mwili wa binadamu, ingawa ni ya kawaida sana. Watu wanajadiliana kama matumizi yake katika vidonge na matibabu ya maji yana afya. 

Ioni za alumini kupunguza kasi ya kupanda kwa mimea kwenye udongo wenye tindikali. 

Alumini inaweza kuwa sababu katika ugonjwa wa Alzheimer (ugonjwa wakati ubongo unaacha kufanya kazi na mgonjwa amechanganyikiwa). Lakini jamii ya Alzheimer inasema maoni makubwa ya matibabu na ya kisayansi ni kwamba masomo hayakuonyesha uhusiano wa sababu kati ya alumini na ugonjwa wa Alzheimer.

## Tanbihi
Jamii:Metali
Jamii:Elementi
Port Moresby

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Port Moresby 

[thumb|200px|Ramani ya [Papua Guinea Mpya na Port Moresby]]
**Port Moresby** (9°30′S 147°12′E) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Papua Guinea Mpya. Kuna wakazi 255,000 (2000). Mji uko mwambanoni wa ghuba ya Papua upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Guinea Mpya.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 

Jamii:Miji Mikuu Australia na Pasifiki
Jamii:Papua Guinea Mpya
Guinea (maana)

**Guinea** ni neno linaloweza kumaanisha:

**Kwenye bara la Afrika:**

* kanda ya kijiografia ya Guinea katika Afrika ya Magharibi
* nchi ya Guinea *(pia: Gine / Gini)*
* nchi ya Guinea-Bisau *(pia: Ginebisau)*
* nchi ya Guinea ya Ikweta *(pia: Ginekweta)*

**Katika Australia na Pasifiki**
* kisiwa cha Guinea Mpya‎ (Australia na Pasifiki) *(pia: Nyugini)*
* nchi ya Papua Guinea Mpya‎ (Australia na Pasifiki)

Majina yenye "Guinea" zisichanganywe na nchi zinazoitwa "Guyana".
Mkoa wa Kivu Kusini

**Mkoa wa Kivu ya Kusini** ni mmojawapo kati ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Uko upande wa Mashariki wa nchi ukipakana na nchi ya Tanzania na Ziwa la Tanganyika. 

Idadi ya wakazi wake ni takriban 7,066,400. 

Mji mkuu wake ni Bukavu.

## Makabila na lugha 
Wakazi wengi wa Mkoa wa Kivu Kusini ni wa kabila la Washi na lugha yao ya kwanza ni Kishi. 

Lugha ya taifa inayozungumzwa katika sehemu hiyo ya Jamhuri ya Demokrasia ya Kongo ni Kiswahili, hasa lahaja ya Kingwana. 

## Wilaya
Mkoa umegawanywa katika wilaya nane:
* Fizi
* Idjwi
* Kabare
* Kalehe
* Mwenga
* Shabunda
* Uvira
* Walungu

## Picha 

Picha:Cathedrale Bukavu.jpg|Kanisa kuu la Bukavu
Picha:Kivu road.jpg|Barabara kati ya Lemera na Mulenge 

## Viungo vya nje
!
Kivu Kusini
Fly (mto)

thumb|Mwendo wa mto Fly pamoja na mahali pa migodi ya OK Tedi
**Fly** ni mto mrefu wa Papua Guinea Mpya pia kwenye kisiwa cha Guinea Mpya pamoja na mto Sepik. Ina urefu wa km 1,200 na beseni lenye eneo la km² 76.000. Matawimto muhimu ya Fly ni Strickland na OK Tedi.

Mto Fly ina chanzo chake kwenye safu ya milima ya kati ya kisiwa karibu na mpaka kati ya Papua Guinea Mpya na Papua ya Indonesia. Mto unaelekea kusini na kupita tambarare kabla ya kuishia kwenye ghuba ya Papua kwa mdomo mpana sana. 

Beseni la Fly lina aina nyingi sana za mimea na wanyama wa pekee ni hazina ya kiekolojia. Mtoni mwenyewe kuna aina 120 za samaki, kobe, mamba na wanyama wengine.

Mto unapitika kwa boti kwa urefu wa kilomita 1,000 kuanzia mdomo wake na kuingia ndani hivyo ni njia muhimu ya mawasiliano katika nchi yenye barabara chache.

### Migodi ya dhahabu inachafua mto Fly 
Kuna matatizo mazito ya machafuko kwenye mto Fly. Migodi ya kampuni ya Ok Tedi Mining Ltd karibu na chanzo cha mto OK Tedi inateremsha mchanga mwingi pamoja na kemikali katika mto. Uchimbaji wa dhahabu na shaba hutumia kemikali za sumu kama vile zebaki na nyingine zilizosumisha maji na samaki mtoni. Kiasi kubwa cha mchanga na udongo cha tani milioni 80 chaingia mtoni kila mwaka na kuziba lalio wa mto na kusababisha mafuriko. Mafuriko ya maji yenye sumu yamesababisha kufa kwa misitu na bustani za watu kando la mto.

Kesi mbalimbali zimeendesha na kampuni imeahidi kubadilisha namna ya kuzalishwa kwa madini na kufidia watu waliopata hasara.

Jamii:Mito ya Papua Guinea Mpya
Jamii:Guinea Mpya
Durban

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Durban 

left|80px
**Durban** ni mji wa Afrika Kusini katika jimbo la KwaZulu-Natal. Kuna takriban wakazi milioni 4 . Fuko za Durban zapendwa na watalii kwa sababu maji ya Bahari Hindi si baridi na kuna jua tele. Bandari ya mji ni kubwa katika Afrika Kusini ni bandari asilia duniani yenye kina kikubwa. 

## Historia 
Habari za kwanza za Durban zimepatikana kutoka kwa mpelelezi na mbaharia Mreno Vasco da Gama aliyefika hapa 25 Desemba 1497. Aliita mahali *Rio de Natal* au "mto wa Krismasi" kutokana na tarehe ya kufika kwake. Hii ni chanzo cha jina "Natal" kwa ajili ya jimbo.

Mji ulianzishwa 1824 na kikosi cha wanajeshi Waiingereza waliojenga makazi kwenye pwani la hori ya Natal. Mmoja wao aliweza kumsaidia mfalme wa Zulu Shaka aliyegonjeka kutokana na majeruhi. Mfal,me akatoa shukrani kwa kumpa Mwingereza zawadi ya kanda la eneo lenye urefu wa maili 25 kwenye pwani na upana wa maili 100 kuingia bara. Mji uliitwa kwa heshima wa gavana wa koloni ya Rasi Sir Benjamin d'Urban hivyo "Durban".

Katika karne ya 19 Waingereza walichukua wafanyakazi wengi kwa ajili ya mashamba ya miwa kutoka Bara Hindi ambao ni chanzo cha wakazi Waasia wa Durban. Kati ya 1893 na 1915 Durban ilikuwa mahali ambapo Mahatma Gandhi alifanya kazi kama mwanasheria.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 

Jamii:KwaZulu-Natal
Jamii:Miji ya Afrika Kusini
Batamiti

**Mabatamiti** au **Dendrocygninae** ni nusufamilia ya familia ya Anatidae yenye jenasi moja tu, *Dendrocygna*. Waainishaji wengine wanawaweka ndani ya familia yao wenyewe **Dendrocygnidae** au ndani ya kabila **Dendrocygnini** ya familia ndogo Anserinae. Leo kuna spishi nane za mabatamiti na visukuku vya spishi ingine vimefunuliwa kisiwani kwa Aitutaki, Visiwa vya Cook. Wanaitwa mabatamiti kwa sababu hujenga matago yao pengine ndani ya miti. Lakini kwa Kiingereza wanaitwa “whistling ducks” sikuhizi kwa sababu ya sauti yao kama mluzi. Mabata hawa wanatokea popote kwa kanda za tropiki na nusutropiki. Wana miguu mirefu na shingo refu na wanapenda kuwa pamoja. Makundi makubwa ya ndege hawa huonekana maziwani.

## Spishi za Afrika 
* *Dendrocygna bicolor*, Batamiti Kahawia (Fulvous Whistling Duck)
* *Dendrocygna viduata*, Batamiti Uso-mweupe (White-faced Whistling Duck)

## Spishi za mabara mengine 
* *Dendrocygna arborea* (West Indian Whistling Duck)
* *Dendrocygna arcuata* (Wandering Whistling Duck)
* *Dendrocygna autumnalis* (Black-bellied Whistling Duck)
* *Dendrocygna eytoni* (Plumed Whistling Duck)
* *Dendrocygna guttata* (Spotted Whistling Duck)
* *Dendrocygna javanica* (Lesser Whistling Duck)

## Picha 

Gelbe Pfeifgans Dendrocygna bicolor 0505261 Ausschnitt.jpg|Batamiti kahawia
White-faced whistling duck Nairobi NP.JPG|Batamiti uso-mweupe

Black-billed.wh.duck.arp.500pix.jpg|West Indian whistling duck
Dendrocygna arcuata.jpg|Wandering whistling duck
Whistling duck - natures pics.jpg|Black-bellied whistling duck
Dendrocygna eytoni.jpg|Plumed whistling duck
Birds www.photo.org.es-30.jpg|Spotted whistling duck
Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica)- after bath at Kolkata I IMG 2480.jpg|Lesser whistling duck

Jamii:Mabata
Wilaya ya Karagwe

thumb|250px|Mahali pa Karagwe (kijani cheusi) katika mkoa wa Kagera (kijani) na Tanzania kwa jumla. 
**Wilaya ya Karagwe** ni wilaya mojawapo kati ya 8 za Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35400** . 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 332,020  na katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 385,744 .

## Jina
Jina Karagwe inasemekana lilitokana na simulizi za wazee mbalimbali na watafiti wa historia ya Karagwe, eti jina linatokana na kilima (ziwa Kitete) kinachopatikana kusini magharibi mwa makao makuu ya wilaya hii, kijiji cha Kandegesho Kwa Omukama (nono ya malija, yaani ukoo wa abhasita) 

Wilaya hii inajumlisha sehemu kubwa ya utemi wa Karagwe ya Kale yenye historia ya karne nyingi.

## Wilaya ya Karagwe
Magharibi ya ziwa Victoria ipo wilaya ya Karagwe na makao makuu ya wilaya hii ni Kayanga, japo kwa sasa imezaa wilaya nyingine ya Kyerwa. Mji huo ni wa zamani na ilijulikana sana ndani na nje ya Tanzania. Uliongozwa sana na Mtemi (Omukama) Rumanyika aliyekuwa na himaya yake huko Bushangaro Bweranyange. Karagwe inapakana na wilaya za Biharamulo, Missenyi na Ngara na inapakana na nchi za Rwanda na Uganda. 

Karagwe inakaliwa na kabila la Wanyambo (Abhanyambo) wanaozungumza lugha yao ya Kinyambo (Orunyambo) japo kwa sasa kuna mchanganyiko wa makabila mengi na wageni wengi.

Karagwe ni eneo la kihistoria ya Tanzania ya magharibi upande wa magharibi ya Ziwa Viktoria Nyanza karibu na mpaka wa Burundi. Sehemu kubwa ya eneo hili leo ni wilaya ya Karagwe katika Mkoa wa Kagera. 

Karagwe ya leo imetoka mbali na kila kizazi kinachozuka kinaongeza yake juu ya Karagwe na wao wenyewe. 

## Watawala wa Karagwe
Watawala wa Karagwe walikuwa na cheo cha "Umugabe". Nasaba ilianzishwa mnamo mwaka 1450 na mtemi Ruhinda I aliyeitwa pia Bunyambo.

1675 - 1700 Ruhinda V

1700 - 1725 Rusatira

1725 - 1750 Mehinga

1750 - 1775 Kalemera I Ntagara Bwiragenda (alifariki 1775)

1775 - 1795 Ntare V "Kiitabanyoro"

1795 - 1820 Ruhinda VI Orushongo "Lwanyabugondo" (b. 1777 - d. 1820)

1820 - 1853 Ndagara I "Luzingamcucu lwa nkwanzi"

1853 - 1881 Rumanyika I Rugundu

1882 - 1886 Ndagara II Nyamkuba

1886 - 1893 Kalemera II Kanyenje

1886 - 1893 Kakoko -Regent

1893 - 1914 Ntare VI

1914 - 1916 Kahigi -Regent

1916 - 1939 Daudi Rumanyika II

1939 - 1962 - 9.12. B. Itogo Ruhinda VII

## Marejeo
K
Wilaya ya Biharamulo

[thumb|250px|Mahali pa Biharamulo (kijani) katika [mkoa wa Kagera.]] 
**Wilaya ya Biharamulo** ni wilaya mojawapo kati ya 8 za Mkoa wa Kagera, Tanzania kaskazini magharibi, yenye postikodi namba **35600** . 

## Wakazi
Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 323,486  na katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 457,114 .

Wasubi, walio kundi linalohesabiwa kati ya Wanyambo, Wazinza, Wahaya na Walongo, ndio wakazi asilia wa wilaya ya Biharamulo,

## Jina
Inasemekana, asili ya jina Biharamulo ni neno la Kisubi "Niharemuno" likimaanisha "Ni mbali mno". Neno hilo lilikuwa jibu la mzee mmoja kwa Mzungu aliyemuuliza wakati wanasafiri pamoja kutoka Geita kwenda kijiji cha Nyarubungo kilichopo Biharamulo. Mzungu alimuuliza Mzee huyo, "How many kilometers from here to Nyarubungo?" yaani, "Kuna kilomita ngapi kutoka hapa kwenda Nyarubungo?" na mzee yule alijibu, "niharemuno" akimaanisha "ni mbali mno'.

## Historia
Wilaya hii pamoja na Wilaya ya Karagwe zilianzishwa na kutangazwa rasmi na Gavana wa Kiingereza Richard Turnbull mwaka 1958.

## Shughuli
Uchumi ni pamoja na ufugaji wa ng'ombe na mbuzi, kilimo cha kahawa, migomba, mihogo, mahindi, maharage na zao la pamba katika maeneo machache. Shughuli nyingine za kiuchumi katika wilaya ya Biharamulo ni uvuvi, biashara na uchimbaji madini.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*About maternal & newborn health (MNH) in Biharamulo District 
*Tovuti ya BOSEDA Biharamulo originating  socio - economic development association 

B
Transkei

[thumbnail|right|thumb|Bendera ya Transkei ([bantustan)]]
right|thumb|Ramani ya Afrika  Kusini kabla ya mwaka 1994; rangi nyekundu inaonyesha Transkei.
right|thumb|Transkei, mwaka 1978
**Transkei** ilikuwa Bantustan ya kwanza ya Afrika Kusini iliyotangazwa kuwa nchi ya pekee wakati wa siasa ya Apartheid (ubaguzi wa rangi wa kisheria). 

Eneo lake lilikuwa km² 43,800 na idadi ya wakazi takriban milioni 3.2. Mji mkuu ulikuwa Umtata (au Mthatha). 

Neno Transkei lamaanisha "ng'ambo ya mto Kei". Pamoja na Bantustan nyingine ya Ciskei ("upande huu wa mto Kei") ilipangwa kuwa bantustan kwa ajili ya Waxhosa. Transkei ilikuwa na takriban nusu ya Waxhosa wote, ingawa hali halisi wengi walikaa na kufanya kazi Afrika Kusini ila hawakuwa na haki za wananchi. 

Transkei ilipewa madaraka ya kujitawala mwaka 1963, ikatangazwa kuwa nchi huru tarehe 26 Oktoba 1976 lakini hakuna nchi yoyote duniani iliyoitambua kama nchi ya pekee.

Rais wa Transkei alikuwa chifu Kaizer Daliwonga Matanzima hadi 1987 alipopinduliwa na mkuu wa jeshi lake Bantu Holomisa. Kaizer Mantanzima alikuwa mpwa wake Nelson Mandela lakini hakukubaliana na siasa ya ANC. Akajaribu kwa muda kuwa na siasa mbali na Afrika Kusini lakini alishindwa kwa sababu serikali yake ilitegemea ruzuku kutoka serikali ya Pretoria.

Wakati wa mwisho wa apartheid mwaka 1994 Transkei iliunganishwa tena na Afrika Kusini mpya.

Jamii:Afrika Kusini
Jamii:Historia ya Afrika Kusini
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Ubaguzi
Rizavu

**Rizavu** ilikuwa eneo katika koloni za Uingereza ambako wazalendo waliruhusiwa kuishi kufuatana na mila na desturi zao. 

Katika mengi sheria zilizotawala maisha ya koloni zilikuwa sheria za Uingereza (pamoja na sheria za kimahali). Katika koloni zao Waingereza walipendelea muundo wa utawala kupitia viongozi wazalendo kwenye ngazi za chini. Muundo huu ulitumiwa hata kwa maeneo makubwa katika nchi lindwa (protectorates) za Uingereza. 

Hasa katika koloni ambako Waingereza walitegemea kuongeza idadi ya walowezi Wazungu rizavu ilikuwa nchi ya pekee ambako wazalendo waliruhusiwa kuwa na mali ya ardhi. 

## Rizavu na Bantustan za Afrika Kusini 
Katika Afrika Kusini rizavu zilikuwa maeneo madogo yasiyo na rutba nzuri; ardhi yenye rutba nzuri ilidaiwa na walowezi au makaburu. Sheria ya ardhi ya Afrika Kusini iliweka asilimia tisa ya ardhi pekee kama rizavu. Baadaye wakati wa siasa ya Apartheid eneo hili lilipanushwa kidogo hadi 13% ya eneo la Afrika Kusini. Katika nchi hii rizavu zilibadilishwa kuwa Bantustan zilizopangwa kuwa nyumbani kwa mamilioni ya Waafrika weusi na mahali pa pekee ambako katika nadharia ya Apartheid walipangiwa haki za kisiasa.

Katika koloni kadhaa eneo al rizavu ilikuwa na asilimia kubwa zaidi kuliko Afrika Kusini lakini kwa jumla ardhi ya rizavu ilikuwa ndogo mno kwa mfano katika Kenya. 

## Nafasi ya rizavu katika uchumi wa koloni 
Uchumi wa kikoloni ulitegemea kazi ya wazalendo hivyo rizavu ilikuwa mahali pa kukalia kwa wakina mama, watoto na wazee wakati wanaume wengi walikaa nje na kuwafanyia kazi wenye mashamba ili wapate pesa ya kulipia kodi za serikali na mahitaji mengine. Haki ya kutunza mila na desturi ilitegemea masharti ya uchumi wa kikoloni. Mara nyingi kama sheria za wazalendo na sheria za kikoloni hazikupatana desturi ya wenyeji iliondolewa. 

## Linganisha 
* ["Indian reservation" Rizavu za wazalendo Marekani(https://sw.wikipedia.org/wiki/Marekani)]
* ["Indian reserve" Rizavu za wazalendo Kanada(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kanada)]

## Marejeo ya Nje 
* Kikuyu Colonial History - Rizavu kwa Wakikuyu wa Kenya
* Kamba Colonial History - Rizavu kwa Wakamba wa Kenya

Jamii:Ukoloni
Asia ya Kati

thumb|200px|Asia ya Kati

**Asia ya Kati** ni eneo kubwa katikati ya bara la Asia. Kuna maelezo yanayotofautiana kati yao kuhusu eneo lenyewe. 

## Nchi zilizokuwa jamhuri za Umoja wa Kisovyeti
Mara nyingi nchi zifuatazo huhesabiwa humo:
*Kazakhstan
*Turkmenistan
*Uzbekistan
*Kyrgyzstan
*Tajikistan

Zote zilikuwa jamhuri za Umoja wa Kisovyeti.

## Elezo la UNESCO
UNESCO imeongeza pamoja na nchi tano hizo nchi zifuatazo:

*Mongolia
*Shinjang (China ya magharibi, pamoja na Tibet)
*Uajemi ya kaskazini-mashariki
*Afghanistan
*Pakistan ya magharibi
*sehemu za Siberia ya kusini (Urusi)

## Turkestan
Kihistoria eneo hili limeitwa mara nyingi kwa jina "Turkestan" kwa sababu ilikaliwa au inakaliwa hadi leo na watu wanaotumia lugha za Kiturki. 

Jamii:Jiografia
Jamii:Asia
Bangkok

thumb|260px|Hekalu ya Wat Phra Kaew mjini Bangkok
**Bangkok** ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa Uthai katika Asia Kusini-Magharibi. Kuna wakazi milioni saba walioandikishwa lakini imekadiriwa ya kwamba jumla ya wakazi inafikia hadi milioni 14-15. 

Mji uko kwa 13°45′N 100°31′E kando la mto Chao Phraya karibu na mdomo wake katika Ghuba la Uthai.

Mji ulianzishwa kama bandari kwa ajili ya mji mkuu wa kale Ayutthaya. Mfalme Rama I aliyeanzisha utawala wa familia ya kifalme ya Chakkri alijenga jumba lake hapo mtoni na kuanzisha mji mkuu mahala pa leo.

Kuna mahekalu 400 ya Ubuddha mjini hasa Wat Phra Kaew.

Jamii:Miji ya Uthai
Jamii:Miji Mikuu Asia
Beirut

**Beirut** (*pia: Beyrouth;* kwa Kiarabu: بيروت) ni mji mkuu wa Lebanon, pia mji mkubwa na bandari kuu ya nchi hiyo. Iko mwambaoni pa Bahari ya Kati. 

Imekadiriwa kuwa idadi ya wakazi ni kati ya milioni moja na mbili. 

Mahali pa mji ni kanda kati ya bahari na milima inayofuatana sambamba na mwendo wa pwani. 

Kitovu cha kihistoria kiko kando ya rasi inayoitwa Ras Beirut penye kitovu cha mji wa kisasa kabla ya vita vya wenyewe kwa wenyewe ya Lebanon kati ya miaka 1975 na 1990. 
Kipindi kirefu cha vita hivyo vya ndani kilibadilisha uso wa mji katika mengi. Mji ulitenganishwa katika maeneo ya Wakristo na Waislamu hasa. Mitaa mipya ilianzishwa mbali na mstari wa mapigano, ujenzi ukaongezeka sana hasa upande wa kaskazini na kuelekea milimani.

Tangu amani ya mwaka 1990 mji ulijengwa upya. Lakini mashambulizi ya ndege za vita za Israeli mnamo Julai 2006 yaliharibu tena sehemu za mji.
[thumb|250px|[Nyumba zilizofyatuliwa risasi wakati wa vita 1975-1990.]]

Kabla ya vita Beirut ilikuwa tangu muda mrefu kitovu cha kiuchumi na kielimu cha Mashariki ya Kati. Chuo Kikuu cha Kimarekani (American University of Beirut) pamoja na vyuo vikuu vya serikali na Kanisa Katoliki vimeendelea kufundisha hata wakati wa vita. Nafasi ya kinara cha kielimu imerudishwa kwa sababu ya uhuru kwa ajili ya magazeti na wachapishaji vitabu, lakini uongozi wa kiuchumi umehamia nchi za ghuba ya Uajemi kama vile Kuwait, Qatar na Falme za Kiarabu. 

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Lebanoni
Jamii:Miji ya pwani ya Mediteranea
Asia ya Mashariki

**Asia ya Mashariki** ni kanda la bara la Asia linalojumuisha takriban 15% za eneo la bara lote.
thumb|350px|Asia ya Mashariki.

Nchi zifuatazo huhesabiwa kuwa sehemu za Asia ya Mashariki:

* China (pamoja na Hong Kong na Macau)
* Jamhuri ya China (Taiwan) 
* Korea Kaskazini
* Korea Kusini
* Japani
* Mongolia

Kiutamaduni nchi hizi zote zimeathiriwa na China jinsi inavyonekana katika maandishi, falsafa ya Konfutse, Ubuddha wa Mahayana na mtindo wa kula kwa kutumia vijiti.

## Tazama pia 
* Asia ya Kati
* Asia ya Kusini-Mashariki
* Asia ya Kusini
* Mashariki ya Kati

Jamii:Asia
Taiwan (kisiwa)

[thumbnail|right|250px|[Ramani ya Taiwan]]
**Taiwan** (pia: **Taiwani, Formosa**) ni kisiwa cha Asia ya Mashariki katika bahari ya Pasifiki. Iko upande wa kusini-mashariki wa China, kusini kwa Japani na magharibi kwa Ufilipino. 

Jina la zamani la Taiwan lilikuwa "Formosa" (kwa Kireno: "kizuri, cha kupendeza"). 

Taiwan ndiyo pia sehemu kubwa ya Jamhuri ya China iliyoenea kwenye visiwa vingine vidogo nje ya China bara.

Miji mikubwa ni Taipei na Kaohsiung.

Wakazi walio wengi ni Wachina wa Han. Kuna pia wakazi asilia waongeao lugha tofautitofauti.

Kisiwa kinadaiwa na Jamhuri ya Watu wa China kama eneo lake.


Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Jamii:Nchi za visiwa
Bandari asilia

**Bandari asilia** ni mahali panapofaa kama kituo cha meli kutokana na tabia zake za kiasili. Nafasi ya aina hii inapatikana mara nyingi katika kidaka, kwenye hori au mdomoni wa mto penye kinga dhidi ya upepo na hasa mawimbi ya bahari. Tabia nyingine inayohitajika ni kina cha maji kinacholingana na mahitaji ya meli zinazotumia bandari. 

Sharti hili la kina lamaanisha ya kwamba bandari asilia inaweza kuonekana haitoshi tena kwa mahitaji ya meli zilizokuwa kubwa zaidi. 

## Mifano ya mabandari asilia
* Dar es Salaam: bandari iko katika hori kubwa ambalo ni mdomo pana wa kijito kidogo lenye urefu wa kilomita moja katika beseni ya kwanza na kilomita 3 katika beseni ya kusini. Meli zinaingia kutoka bahari kupitia mlango mwembamba wa 270 m pekee hivyo imelindwa kabisa na mawimbi. Bandari hii asilia ilikuwa sababu ya kuhamishwa kwa mji mkuu wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kutoka Bagamoyo.
* Mombasa ina bandari asilia nzuri ya Kilindini ambacho ni pia hori inayoingia ndani. Kisiwa cha Mombasa kipo katika mdomo wa hori baharini. Bandari ya Kilindini ina urefu wa kilomita tano na upana wa kilomita tatu imezungukwa na nchi kavu poande zote hivyo imelindwa kabisa. 

Bandari asilia kubwa nyingine duniani ni:
* New York (Marekani) 
* Kidaka cha San Francisco (Marekani) 
* Mumbai au Bombay (Uhindi) 
* Kingston (Jamaika)
* Sydney (Australia)
* Kidaka cha Manila (Ufilipino) 
* Rio de Janeiro (Brazil)
* Bahia (Brazil)
* Falmouth (Uingereza) 
* Freetown (Sierra Leone)
* Pearl Harbor (Hawaii)
* Fyord ya Oslo (Norway)
* Vancouver (Kanada)
* Kidaka cha Tokyo (Japani)

Kilwa Kisiwani ni mfano wa bandari asilia nzuri ambayo haitumiki tena kwa sababu kina cha maji hakitoshi kwa meli za kisasa.
Hori

]]
**Hori** ni sehemu ya mwambao wa bahari au ziwa inayozungukwa na nchi kavu pande tatu. Ni kidogo kuliko ghuba, mara nyingi husababishwa na mdomo mto kwenye bahari na kuelekea ndani ya bara.

Hori mara nyingi ni mahali pazuri kwa ajili ya bandari asilia kwa sababu imelindwa kisi na nguvu ya mawimbi.
Lugha za Kiturki

thumb|450px|Usambaji wa lugha za Kiturki katia Asia
**Lugha za Kiturki** ni kundi la lugha zaidi ya 30 zinazozungumzwa kutoka Ulaya ya Mashariki hadi Asia ya Kati na watu milioni 210. Zinahesabiwa kuwa sehemu za lugha za Kialtai pamoja na Kichina, Kimongolia, Kijapani na Kikorea. Wasemaji wa lugha za Kiturki husikizana kwa kiasi kikubwa. Lugha ya Kiturki inayojulikana zaidi kimataifa pia yenye wasemaji wengi ni Kituruki cha Uturuki.

Asili ya wasemaji wa lugha za Kiturki inadhaniwa kuwa sehemu za Mongolia. Kati ya karne za 6 hadi 10 walisambaa hadi Asia ya Magharibi na baada ya kutwaa Milki ya Bizanti waliingia pia katika Ulaya ya kusini-mashariki.

## Lugha za Kiturki zenye wasemaji wengi 
### Lugha tatu kubwa za kundi hili ni 
* **Kituruki** &nbsp; wasemaji milioni 60 katika Uturuki na vikundi vidogo katika nchi za Balkani; kutokana na uhamiaji pia katika nchi za Ulaya ya Kati na ya Magharibi (Ujerumani, Uholanzi) 
* **Kiazeri** (Aseri) &nbsp; wasemaji milioni 30 katika Azerbaijan na magharibi ya Uajemi 
* **Kiuzbeki** &nbsp; wasemaji milioni 24 katika Uzbekistan, kaskazini ya Afghanistan, Tajikistan na magharibi ya China

### Lugha za Kiturki zenye wasemaji zaidi ya milioni moja: 
* **Kikazakhi** &nbsp; wasemaji milioni 11 nchini Kazakhstan, Uzbekistan, China, Urusi 
* **Kiuiguri** &nbsp; wasemaji milioni 8 hasa katika Shinjiang (China ya Magharibi) 
* **Kiturkmeni** &nbsp; wasemaji milioni 6.8 Mio katika Turkmenistan na kaskazini ya Uajemi 
* **Kikirgizi** &nbsp; wasemaji milioni 3.7 Kyrgystan, Kazakhstan, China ya Magharibi 
* **Kitshuwashi** &nbsp; wasemaji milioni 1.8 katika Urusi (sehemu ya kiulaya) 
* **Kibashkiri** &nbsp; wasemaji milioni 2.2 katika Bashkiria jamhuri ya shirikisho la Urusi 
* **Kitartari** &nbsp; wasemaji milioni 1.6 kati ya Urusi ya kati hadi Sibiria 
* **Kikashgai** &nbsp; wasemaji milioni 1,5 Mio Sprecher katika majimbo ya Uajemi ya Fars na Khuzistan

## Mifano ya maneno ya lugha za Kiturki 
Mifano ifuatayo inaonyesha jinsi gani lugha za Kiturki zinavyofanana:

*
Jamii:Lugha za Kialtai
Jamii:Makundi ya lugha
Yohana 3:16

**Yohana 3:16** ni mstari ule wa Injili ilivyoandikwa na Yohana Mtakatifu unaodondolewa mara nyingi kabisa. Wakristo wengi wanauangalia kama muhtasari wa ujumbe wa Injili kuhusu Mungu na Yesu Kristo.

Katika tafsiri ya Habari Njema, mstari huo unasema: "Maana Mungu aliupenda ulimwengu hivi hata akamtoa Mwana wake wa pekee, ili kila amwaminiye asipotee, bali awe na uzima wa milele". 

## Marejeo
*http://www.everytongue.com/john/index.htm

Jamii:Ukristo
Jamii:Biblia
3:16
Jamii:Mungu
Jamii:Yesu Kristo
Mfumo wa chama kimoja

[thumb|400px|**Aina za serikali duniani**  ***Nyekundu** - [Serikali ya kiraisi
***Kijani** - Serikali ya raisi pamoja na athira kubwa ya bunge 
***Kijani-kizeituni** - Serikali ya kiraisi pamoja na waziri mkuu 
***Machungwa** - Serikali ya kibunge
***Kahawiya** - Jamhuri zinazoruhusu chama kimoja pekee 
**Mengine**: Ufalme au serikali ya kijeshi
**Angalizi** nchi mbalimbali zinazojiita "jamhuri" hutazamiwa na wengine kama udikteta. Ramani ianonyesha hali ya kisheria si hali halisi. 
]]
**Mfumo wa chama kimoja** ni utaratibu wa kisiasa unaoruhusu chama cha kisiasa kimoja tu.

Mara nyingi mfumo huo umeanzishwa kwa kupiga marufuku vyama vyote vingine. Kuna pia nchi ambako vyama mbalimbali viko, lakini havina nafasi ya kushiriki katika uchaguzi au vinazuiwa kushindana na chama tawala.

Kihistoria mifumo hii ilitokea katika mazingira ya Ukomunisti, Ujamaa au Ufashisti. Mfumo huu ni karibu na udikteta.

## Mfumo wa chama kimoja katika Afrika 
Afrika ilikuwa na kipindi kirefu cha utawala wa chama kimoja baada ya mwisho wa ukoloni. Nchi nyingi zilizorithi katiba za vyama vingi vilibadilisha katiba na kuwa na mfumo wa chama kimoja. 

Sababu yake ilikuwa hasa ya kwamba vyama vya kisiasa vilikuwa vya kikabila, si ya kitaifa. Athira ya mfano wa Umoja wa Kisovyeti na China ilikuwa muhimu pia.

Tangu miaka ya 1990 ilionekana ya kwamba kwa jumla nchi zilizofuata mfumo huu zilibaki nyuma na karibu nchi zote za Afrika - isipokuwa Eritrea - ziliruhusu tena vyama vya upinzani angalau kwa jina. 

### Nchi za Afrika ya Mashariki zilizokuwa na mfumo wa chama kimoja 
* Ethiopia (Chama cha Wafanyakazi cha Ethiopia) 1987-1991
* Kenya (Kenya African National Union) 1982-1990
* Malawi (Malawi Congress Party) 1966-1993
* Somalia (Chama cha kimapinduzi ya kijamii ya Kisomali) 1976-1991
* Tanzania (Tanganyika African National Union) 1965-1975; Zanzibar (Afro-Shirazi Party 1965-1992; TANU na ASP zikaungana kuwa (Chama Cha Mapinduzi) 1975-1992
* Uganda (National Resistance Movement/Party) 1987-2005
* Zambia (United National Independence Party) 1972-1990

## Viungo vya nje 
* Map of One Party States, 1945-95
* Single party states in Africa
* List of One-Party Regimes

Jamii:Siasa
Jamii:Serikali
Hosjoe, Falun

**Hosjoe** (Kiswidi: Hosjö /'huːɧø/) ni pambizo la mji wa Falun, Uswidi. 

## Marejeo
**Svenska Wikipedia*

Jamii:Miji ya Uswidi
Manila

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Manila 

left|80px
thumb|right|260px|Rundiko la mji wa Metro Manila
thumb|right|260px|Ramani ya Manila
**Manila** ni mji mkuu wa Ufilipino kwenye kisiwa cha Luzon kando la Hori ya Manila. Pamoja na miji 16 mingine ni sehemu ya mkoa wa jiji la Metro Manila. Mji una wakazi milioni 1.6 na rundiko la mji wote takriban milioni 15.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Ufilipino
Bishkek

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa  Bishkek 

**Bishkek** (Bichkiek) ni mji mkuu wa Kirgizia. Ina wakazi 900,000 (2005). 

## Historia 
Mji ulianzishwa kama kituo cha misafara kwenye barabara ya hariri kati ya China na Mashariki ya Kati. Khan wa Kokand alitengeneza hapa boma lililotwaliwa na jeshi la Urusi 1862 wakati wa uenezaji wa Urusi katika Asia ya Kati. 

1878 Warusi walijenga mahali palepale kituo cha kijeshi kwa jina la "Pishpek" (Пишпек). Kituo kikakua haraka kuwa mji kwa sababu wakulima Warusi walipewa mashamba katika eneo hili.

Baada ya mapinduzi ya Urusi ya 1917 mji ulibadilishwa jina ukaitwa "Frunze" (Frunzie) kwa heshima ya jemadari mkomunisti Mikhail Frunze. 

Tangu kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti mwaka 1991 mji ukawa mji mkuu wa nchi mpya ya Kirgizia ikarudishwa jina la kale kwa umbo la "Bishkek".

[thumb|right|[Barafuto ya Ala-Archa karibu na Bishkek]]

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Kirgizia
Kirusi

**Kirusi** (русский язык, russkiy yazyk) ni lugha ya Kislaviki cha Mashariki na ndiyo lugha rasmi ya Shirikisho la Urusi. Inahusiana na familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya, ndani ya tawi la Kislaviki/Kislavoni, na inakaribiana sana na Kiukraini na Kibelarusi. Kirusi ni lugha yenye wazungumzaji wa asili wengi zaidi barani Ulaya, ikiwa na zaidi ya watu milioni 150, hasa nchini Urusi, Belarusi, Kazakhstan, na Kyrgyzstan. Pia inazungumzwa sana katika nchi nyingi za zamani za Umoja wa Kisovyeti.

Kirusi ni moja ya lugha sita rasmi za Umoja wa Mataifa na ina umuhimu mkubwa katika nyanja za kitamaduni, kisiasa, na kisayansi. Inaandikwa kwa kutumia herufi za alfabeti ya Kisirili na ina urithi tajiri wa fasihi, ikiwa na waandishi kama Leo Tolstoy, Fyodor Dostoevsky, na Anton Chekhov waliotoa mchango mkubwa katika fasihi ya dunia. Lugha ya Kirusi inajulikana kwa sarufi yake tata, ikiwa ni pamoja na mfumo wa visawe vya vitenzi, hali mbalimbali za nomino, na msamiati mpana unaoakisi historia na urithi wake wa kitamaduni.

Pia watu wengi duniani wamejifunza Kirusi kwa sababu ilikuwa lugha ya kimataifa kati ya nchi zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti. Wanafunzi wengi kutoka nchi mbalimbali za Afrika walipata elimu ya juu kwenye vyuo vikuu vya Umoja wa Kisovyeti kwa lugha ya Kirusi.

Kwa karne kadhaa, Warusi walifuata sera ya kikatili ya Urusishaji - kuhamishwa kwa lugha za asili, uingizwaji wao na lugha ya Kirusi, na baadaye ufutaji kamili wa utambulisho wa watu walioshindwa na kuunganishwa kwao na vikundi tofauti vya Warusi - vikundi vya kaskazini na kusini kulingana na mkoa. Tofauti kati ya Milki ya Urusi na madola mengine makubwa ya wakati huo ilikuwa kwamba makoloni ya Urusi katika karne ya 18 na 19 hayakuwa mali ya ng'ambo, kama ilivyokuwa kwa falme za Ulaya, lakini karibu zaidi, na ndiyo sababu lugha ya Kirusi ilienea hasa katika majimbo yanayopakana na Urusi.

## Viungo vya nje 
*makala za OLAC kuhusu Kirusi 
*lugha ya Kirusi katika Glottolog 
*lugha ya Kirusi katika Ethnologue 
*Russian Random Text Generator  

Jamii:Lugha za Kislavoni
Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Belarus
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za Kirgizia
Riwaya

**Riwaya** (kutoka neno la Kiarabu  *riwaya*) ni kazi andishi ya fasihi ambayo kwa kawaida ni ndefu kuliko hadithi fupi. Urefu wa riwaya, maana yake ni kwamba msuko simulizi umejengeka vizuri, kuna wahusika wengi, unaenea muda mrefu, na mada zake ni nzito na pana kiasi. 

Mifano mizuri ya riwaya kwa lugha ya Kiswahili ni *Nagona* au *Mzingile*, zilizoandikwa na mwandishi Euphrase Kezilahabi.

Kamusi ya Fasihi iliyotolewa na K. W. Wamitila inataja aina nyingi tofauti za riwaya, k.m. riwaya sahili, riwaya changamano, riwaya kiambo, riwaya ya kibarua na nyingine nyingi.

## Marejeo 
*Wamitila, Kyallo Wadi (2003), *Kamusi ya Fasihi - Istilahi na Nadharia*, Nairobi: Focus Publications. ISBN 9966-882-79-6
*Samwel, Method, Selemani Amina na Akech Kabiero (2013), "Ushairi wa Kiswahili: Nadharia, Mifano na Mwongozo kwa Walimu wa Kiswahili," Dar es Salaam: MEVELI Publishers. ISBN: 978-9987-9735-0-7

Jamii:Fasihi
ISO 4217

thumbnail|Tiketi ya ndege ikionesha gharama katika msimbo wa ISO 4217
**ISO 4217** ni kifupisho sanifu cha pesa za nchi zote. Kimewekwa na Shirika la Kimataifa la Usanifishaji (kwa Kiingereza "International Organization for Standardization, ISO").

ISO 4217 ni orodha ya alama za vifupisho vya pesa. Kila kifupisho kina herufi tatu. Herufi mbili zinarejea nchi, na herufi ya tatu inarejea jina la pesa la nchi husika. 

Kwa mfano, 
* kifupisho cha pesa ya Japani ni **JPY**, yaani JP kwa Japani, na Y kwa Yen.
* kifupisho cha pesa ya Tanzania ni **TZS**, yaani TZ kwa Tanzania, na S kwa Shilingi.
* vivyo hivyo Kenya ina **KES**, yaani KE kwa Kenya, na S kwa shilingi.
* tofauti kwa sababu za mabadiliko ya kihistoria ni kifupisho cha pesa ya Uganda ni **UGX**, yaani UG kwa Uganda. X inaitaja shilingi mpya ya Uganda (tangu 1990). Hadi 1987 kifupisho cha ISO ilikuwa **UGS** kwa ajili ya shilingi ya kwanza iliyoharibika kabisa wakati wa utawala wa Iddi Amin na vita ya wenyewe kwa wenyewe iliyofuata, ikawa "old shilling" yenye kifupisho cha ISO **UGW** kwa kipindi cha 1989 to 1990 halafu tangu mwaka 1990 UGX pekee kwa shilingi mpya iliyokuwa sasa pesa halali ya pekee nchini Uganda.

## Orodha ya vifupisho vya ISO 4217 
## Marejeo
## Viungo vya nje
* What is ISO 4217?
* Current currency & funds code list

Jamii:Pesa
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
!
Ufalme wa Kikatiba

ina mfalme na katiba lakini katiba imepumzishwa kwa sasa na serikaliy a kijeshi (2006/2007).]]

**Ufalme wa Kikatiba** ni muundo wa serikali ambako kaisari, sultani, mfalme, malkia au mtemi ni mkuu wa nchi chini ya katiba yake. Hii inamaanisha ya kwamba madaraka ya mfalme yana mipaka yao katika masharti za katiba na sheria za nchi. Pale ambako hakuna katiba ya kimaandishi inayoratibu mambo mengi kuna kawaida inayoweka mipaka kwa madaraka ya mfalme jinsi ilivyo Uingereza.

Madaraka ya mfalme katika muundo huu yanatofautiana sana. 

Zamani wafalme walikuwa mara nyingi viongozi wenye madaraka yote wasiobanwa na bunge au sheria. Aina hii ya ufalme umebaki mahali pachache tu kwa mfano Saudia.

## Mfalme kama kiongozi wa heshima
Katika nchi kama Uingereza au Uswidi shughuli zote za serikali zinaendeshwa kwa jina la mfalme lakini mamlaka yapo mkononi mwa serikali inayochaguliwa na bunge ambalo limetoke katika kura ya wananchi wote. Hapo mfalme hana athira kubwa katika siasa. Nafasi yake iko hasa pale ambako vikundi vikundi ndani ya bunge havikubaliani kuhusu serikali mpya na hakuna upande mwenye kura nyingi kabisa. Hapo ni mfalme anayemteua mwanasiasa atakayejaribu kukusanya kura za kutosha kwa ajili ya serikali mpya. Kama chama fulani kina wabunge wa kutosha kitamtaja kiongozi wake na mfalme hana cha kufanya ila tu kumpa huyu wito wa kuunda serikali.
 
## Mfalme kama kiongozi mkuu chini ya katiba
Katika nchi kadhaa nafasi ya mfalme inafanana na maraisi watendaji. Kwa mfano katika nchi kama Moroko au Yordani mfalme anaamua kama bunge linavunjwa au la na kumteua kiongozi wa serikali kwa hiari yake.
An Spidéal

thumbnail|right|280px|Mtaa wa Co Galway,Spiddal
**An Spidéal** (Kiingereza: *Spiddal*) ni parokia ya County Galway, Ireland.

Jamii:Ireland
Israeli

**Israeli** , rasmi **Dola la Israeli** (kwa Kiebrania: **מדינת ישראל** - ''Medinat Yisra'el*; kwa Kiarabu: **دَوْلَةْ إِسْرَائِيل** - *Dawlat Isrā'īl*) ni nchi iliyoko Magharibi mwa Asia. Iko katika eneo la Kusini mwa Mashariki ya Kati; na inapakana na Lebanoni na Syria upande wa kaskazini, Ukingo wa Magharibi na Jordan upande wa mashariki, Ukanda wa Gaza na Misri upande wa kusini-magharibi, na Bahari ya Mediterania upande wa magharibi. Israeli pia ina pwani ndogo kwenye Bahari ya Shamu kwenye ncha yake ya kusini kabisa, na sehemu ya Bahari ya Chumvi inapatikana katika mipaka yake ya mashariki. Mji wake mkuu ni Yerusalemu, wakati Tel Aviv ni eneo kubwa la mijini na kituo cha kiuchumi cha nchi hiyo.

Israeli ina idadi ya wakazi takriban milioni 10, na hivyo kuwa moja ya nchi zenye msongamano mkubwa wa watu katika eneo hilo. Nchi hii inajulikana kwa kuwa na makabila na dini mbalimbali, wakiwemo Wayahudi, Waarabu (Waislamu na Wakristo), Wadruzi, na makundi mengine ya wachache. Kiebrania ni lugha rasmi, huku Kiarabu kikiwa na hadhi maalum. Mfumo wa kisiasa wa Israeli ni demokrasia ya kibunge, ambapo Knesset ndiyo chombo cha kutunga sheria na Waziri Mkuu ndiye mkuu wa serikali.

Kiuchumi, Israeli inachukuliwa kuwa nchi iliyostawi sana, ikiwa na msisitizo mkubwa katika teknolojia, uvumbuzi, na ujasiriamali. Ina sekta imara ya teknolojia ya juu, mara nyingi ikiitwa "*Taifa la Uanzishaji''" (Start-Up Nation), na inajulikana kwa maendeleo katika nyanja kama vile usalama wa mtandao, tiba, na kilimo. Licha ya migogoro ya kikanda na changamoto za kisiasa, Israeli inaendelea kuwa na Kielelezo cha Maendeleo ya Binadamu cha juu na uhusiano thabiti na mataifa mengi yenye nguvu duniani.

## Historia
Nchi ya kisasa ilianzishwa tarehe 14 Mei 1948 lakini nyuma kuna historia ndefu, ambayo kwa sehemu muhimu inasimulia na Biblia kama kiini cha historia ya wokovu. 

Mji mkuu umekuwa Yerusalemu tangu mwaka 1950 lakini nchi nyingi hazikubali kuwa hivyo kwa sababu hali yake kadiri ya Sheria ya kimataifa haieleweki.

## Demografia
Takriban 73.5% za wakazi ni Wayahudi ambao wengi wao wanafuata dini ya Uyahudi, na 21.1 % ni Waarabu ambao wengi ni Waislamu (18% za raia wote) lakini pia Wakristo (1.9% za raia wote: kati ya Wakristo hao karibu 80% ni Waarabu). Wahamiaji wengi wasiopata uraia (5.4%) ni Wakristo.

Lugha rasmi ni Kiebrania, huku Kiarabu kikiwa na hadhi ya pekee. Lugha nyingine zinazotumika sana nyumbani ni Kirusi, Kifaransa na Kiamhari, mbali ya Kiingereza.

## Tazama pia
*Israeli ya Kale
*Mapambano kati ya Israeli na Palestina
*Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
*   na  [Tovuti(https://sw.wikipedia.org/wiki/Tovuti) ya serikali]
* Israel blog 


Jamii:Nchi za Asia
Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Mashariki ya Kati

Jamii:Nchi
Bahari ya Kusini ya China

thumb|270px|Bahari ya Kusini ya China *(South China Sea)*
**Bahari ya Kusini ya China** ni bahari ya kando ya Pasifiki mbele ya pwani la kusini ya China.
Imepanuka kati ya Taiwan upande wa kaskazini na Singapur upande wa kusini. Upande wa mashariki hupakanwa na visiwa vya Indonesia na Ufilipino, upande wa magharibi na Asia bara.

Nchi zinazopakana na Bahari ya Kusini ya China ni: China, Macau, Hong Kong, Taiwan, Ufilipino, Malaysia, Brunei, Indonesia, Singapur, Uthai, Kambodia na Vietnam.

Mito mikubwa inayomwaga maji yao baharini ni pamoja na Mto Lulu, Min, Jiulong, Mto Mwekundu, Mekong, Pahang na Pasig.

Kati ya nchi jirani kuna uvutano kuhusu mipaka na hasa haki juu ya visiwa vidogo vya Spratley na Paracelsus visivyo na wakazi lakini vina dalili za kuwa na maliasili kama mafuta ya petroli.

Visiwa hivyi vyote vina pia umuhimu wa kijeshi na kisaisa kwa sababu njia za maji zinazotumiwa zaidi dunaini zinapita humo. Kila ugomvi au vita inaweza kuhatarisha mawasilano na uchumi wa nchi zinazotegemea usafiri huu. 

* Eneo: km² 2,975,000
* Kina kikubwa: m 5,016

Jamii:Bahari
Jamii:Pasifiki
Jamii:Bahari ya pembeni
1304

Makala hii inahusu mwaka **1304 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
* 24 Februari - Ibn Battuta (msafiri, mpelelezi na mtaalamu Mwarabu kutoka Moroko)

## Waliofariki 
* 7 Julai - Papa Benedikto XI
* 17 Agosti - Go-Fukakusa, mfalme mkuu wa Japani (1246-1259)

Jamii:Karne ya 14
Mto Mwekundu

thumb|350px|right|Mto Mwekundu karibu na chanzo chake katika China (Aprili 2002.)
**Mto Mwekundu** ni mto mkubwa wa Vietnam ya Kaskazini. Inaanzia katika jimbo la Yunnan la China na kupita sehemu ya kaskazini ya Vietnam hadi kuishia katika Bahari ya Kusini ya China. Urefu wake ni km 1149. 
Tawimto kubwa ni Mto Mweusi. 

Hanoi mji mkuu wa Vietnam iko kando la Mto Mwekundu. Maji yake huwezesha kilimo cha mpunga katika tambarare za Vietnam ya Kaskazini.

## Miji 
### China 
* Honghe 
* Nansha

### Vietnam 
* Hanoi
* Haiphong

Jamii:Mito ya China
Jamii:Mito ya Vietnam
Mekong (mto)

**Mto Mekong** ni kati ya mito mikubwa ya dunia na mto mkubwa wa tatu wa bara la Asia. Mkondo wake ni mkondo mkubwa wa kumi duniani.

Chanzo chake ni katika nyanda za juu za Tibet kwenye kimo cha zaidi ya mita 5,000. Mwendo wake una urefu wa zaidi ya km 4000 na beseni ina eneo la kilomita za mraba 795,000. 

Kutoka chanzo katika milima ya Himalaya (Tibet) mto unapita jimbo la Yunnan (China) ukijulikana kama Meigong kwa Kichina. Halafu unakuwa mpaka wa Myanmar na Laos. Baada ya km 200 unakutana na tawimto Ruak kwenye eneo linaloitwa "pembetatu ya dhahabu". Kuanzia hapa mto ni mpaka kati ya Uthai na Laos. Hapa unaitwa "Maè Nam Khong" katika nchi zote mbili. Kuanzia mji wa Luang Prabang unatumika kwa usafiri wa maboti na meli ndogo. Baada ya kupita mji Vientiane Mekong iko ndani ya eneo la Laos kwa kilomita chache. Kabla ya kuingia Kambodia mto unapita maporomoko ya Khone yanayozuia usafiri kwa meli kati sehemu za juu na chini za mto.

Nchini Kambodia Mekong inapita kwenye mji mkuu Pnomh Penh. Baadaye inajigawa katika mikono miwili: Mekong yenyewe na mkono unaoitwa Bassac. 

Delta ya Mekong inaendelea katika kusini ya Vietnam hadi kuishia baharini.

## Miji mikubwa mtoni 
thumb|left|Nchi za beseni ya Mekong(beseni: mstari uliovunjika)
* Phnom Penh
* Vientiane
* Luang Prabang

Jamii:Mito ya China
Jamii:Mito ya Laos
Jamii:Mito ya Myanmar
Jamii:Mito ya Uthai
Jamii:Mito ya Kambodia
Jamii:Mito ya Vietnam
Tibet

[thumb|left|[Ramani ya Tibet ya Kichina.]]
**Tibet** ni nchi katika milima ya Himalaya ya Asia. 

Mji mkuu ni Lhasa. 

Upande wa dini, Watibet walio wengi ni Wabuddha.

Tibet imekuwa sehemu ya Jamhuri ya Watu wa China tangu miaka ya 1950. 

Ni kwamba mwaka 1951 China ilishambulia jeshi la Tibet ikalazimisha serikali ya Tibet kukubali ya kwamba ni sehemu ya China kwa ahadi ya kwamba mambo ya ndani yataendelea jinsi yalivyokuwa awali. 

Lakini mnamo 1958 maafisa wa China walianza kumtendea Dalai Lama (kiongozi wa Tibet) kwa dharau. Dalai Lama alikimbilia Uhindi na jeshi la China likakandamiza harakati ya watu ya kurudisha uhuru wa nchi.

Tangu mwaka 1959 kuna Watibet wengi wanaokaa Nepal na Uhindi kama wakimbizi. Ndani ya Tibet idadi ya walowezi Wachina iliongezeka. 

Jamii:Uchina
Jamii:Tibet
Jamii:Himalaya
Asia ya Kaskazini

thumb|225px|Kanda za Asia (buluu: Kaskazini)

**Asia ya Kaskazini** ni kanda ya kaskazini ya bara la Asia. Kuna maelezo ya kutofautiana lakini kwa jumla ni sehemu kubwa ya Siberia au sehemu ya Kiasia ya Urusi.

Wengine wanahesabu Mongolia humo.

## Tazama pia 
* Siberia

Jamii:Asia
Wikimedia Commons

right|100px|Wikimedia Commons
**Wikimedia Commons** (pia huitwa "Wikicommons") ni hazina ya kuhifadhia na kutumia faili za picha, za sauti na nyinginezo. 

Utumiaji wa faili hizo ni huru kwa wikipedia za lugha zote; tena si lazima kuzipakia kwenye wikipedia mojamoja kwa vile zinapatikana kutoka wikipedia zote. 

Wikimedia Commons ni mradi wa Wikimedia Foundation.
## Picha Bora Katika Mradi Wa Wikimedia Commons

File:Alcedo_atthis_-_Riserve_naturali_e_aree_contigue_della_fascia_fluviale_del_Po.jpg|
File:Mud_Cow_Racing_-_Pacu_Jawi_-_West_Sumatra,_Indonesia.jpg|
File:Evolution of a Tornado.jpg|
File:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|
File:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|
File:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|
File:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|
File:Glühwendel brennt durch.jpg|
File:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|
File:Lake Bondhus Norway 2862.jpg|
File:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|
File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|
File:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|
File:Broadway tower edit.jpg|
File:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|

Jamii:Ukabidhi wa Wikipedia