Siasa ya Burundi

**Siasa ya Burundi** imekuwa na historia yenye changamoto, inayochangiwa na migogoro ya kikabila, mapinduzi ya kijeshi, vita vya wenyewe kwa wenyewe, na juhudi za kuimarisha demokrasia. Mfumo wa kisiasa wa Burundi ni wa kidemokrasia , lakini taifa hilo limepitia vipindi vya utawala wa mabavu na mivutano ya kisiasa tangu lilipopata uhuru mnamo 1962.

## Mfumo wa Kisiasa 
Burundi ni jamhuri ya demokrasia yenye bunge la chama cha wawakilishi (National Assembly) na Seneti. Rais ndiye mkuu wa nchi na serikali, huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anaweza kuhudumu kwa awamu mbili (kulingana na katiba).

Serikali inajumuisha mihimili mitatu:

* Utendaji: Rais, Waziri Mkuu, na baraza la mawaziri
* Bunge: Seneti na Bunge la Taifa
* Mahakama: Mahakama Kuu, Mahakama ya Katiba, na Mahakama ya Rufaa

## Enzi ya Uhuru (1962 – 1966) 
Burundi ilipata uhuru kutoka Ubelgiji mnamo 1 Julai 1962, chini ya mfalme Mwambutsa IV. Mfumo wa kifalme wa kikatiba uliwekwa, lakini tofauti za kikabila kati ya Wahutu na Watutsi zilisababisha mivutano ya mara kwa mara.

Mwaka 1966, Prince Ntare V alimpindua baba yake na kutwaa ufalme, lakini baadaye naye alipinduliwa na Michel Micombero, aliyeanzisha jamhuri ya kijeshi.

## Mapinduzi ya Kijeshi na Utawala (1966 – 1993) 
Katika kipindi hiki, Burundi ilitawaliwa na viongozi wa kijeshi, hasa kutoka kabila la Watutsi. Mwaka 1972, kulikuwa na jaribio la mapinduzi la Wahutu, lililozimwa kwa nguvu, na kusababisha mauaji ya halaiki ya Wahutu tukio linalotambuliwa na baadhi ya wachambuzi kama mauaji ya kimbari.

Baadaye, utawala wa Jean-Baptiste Bagaza (1976–1987) na Pierre Buyoya (1987–1993) uliendelea kudhibiti mamlaka kwa kutumia jeshi na vyombo vya usalama, huku ukitoa ahadi za mageuzi ya kisiasa bila utekelezaji wa kweli.

## Kuingia kwa Demokrasia na Mauaji ya Ndadaye (1993) 
Mwaka 1993, Burundi ilifanya uchaguzi wa kwanza wa vyama vingi. Melchior Ndadaye, Mganda wa kabila la Wahutu na mgombea wa chama cha *FRODEBU*, alishinda na kuwa rais wa kwanza kuchaguliwa kidemokrasia. Hata hivyo, aliuwawa na wanajeshi wa Kitutsi miezi michache tu baada ya kuapishwa tukio lililoibua machafuko makubwa na kuanzisha vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyodumu hadi 2005.

## Mkataba wa Amani wa Arusha (2000) 
Baada ya miaka ya machafuko, juhudi za upatanisho zilifanyika chini ya usimamizi wa Jumuiya ya Kimataifa, hasa Afrika Kusini na Umoja wa Afrika. Mwaka 2000, *Mkataba wa Amani wa Arusha* ulisainiwa, uliolenga kuunda mfumo wa kugawana madaraka kati ya Wahutu, Watutsi na Watwa.

Mkataba huu uliweka misingi ya:

* Kuunda serikali ya mpito
* Kugawa nafasi za siasa kwa usawa wa kikabila
* Kuanzisha jeshi la taifa lenye uwiano wa makabila
* Kuandaa uchaguzi huru

## Uongozi wa Nkurunziza (2005–2020) 
Pierre Nkurunziza, mwanachama wa chama cha *CNDD–FDD*, alichaguliwa kuwa rais mwaka 2005, na akachaguliwa tena mwaka 2010. Mwaka 2015, aligombea kwa muhula wa tatu, hatua iliyoibua utata mkubwa na maandamano ya kitaifa kwa madai ya kuvunja katiba na mkataba wa Arusha.

Licha ya upinzani, alishinda uchaguzi uliozingirwa na ukosoaji wa kimataifa. Kipindi chake kiligubikwa na:

* Ukandamizaji wa upinzani
* Vikwazo vya kimataifa
* Kutoroka kwa wanaharakati na wanasiasa

Alifariki dunia mwaka 2020, kabla ya kumaliza kipindi chake.

## Siasa za Kisasa na Serikali ya Évariste Ndayishimiye (2020 – Sasa) 
Baada ya kifo cha Nkurunziza, Évariste Ndayishimiye alichukua uongozi kupitia uchaguzi wa mwaka 2020. Serikali yake imeonesha ishara ya kufungua ukurasa mpya kwa:

* Kuimarisha uhusiano wa kimataifa
* Kupunguza ukandamizaji wa kisiasa
* Kuhimiza mazungumzo ya kitaifa

Hata hivyo, changamoto bado zipo, ikiwa ni pamoja na uhuru wa vyombo vya habari, haki za binadamu, na mabadiliko ya kweli ya kisiasa.

## Vyama vya Siasa 
Burundi ina mfumo wa vyama vingi, huku vyama muhimu vikiwa:

* CNDD–FDD: Chama tawala
* FRODEBU: Chama cha kihistoria
* UPRONA: Chama cha zamani cha Watutsi
* CNL: Chama kinachoongozwa na Agathon Rwasa

Vyama vya upinzani mara nyingi vimekuwa vikikumbwa na vizuizi, ukamataji wa wanachama, na changamoto za kushiriki chaguzi huru.

## Changamoto za Siasa za Burundi 
* Migawanyiko ya kikabila
* Uingiliaji wa jeshi kwenye siasa
* Udhibiti wa vyombo vya habari
* Kutokuwepo kwa upinzani huru
* Migogoro ya kisiasa ya mara kwa mara na kukosekana kwa taasisi imara

## Marejeo 
Jamii:Afrocrowd 2025
Jamii:Siasa
Jamii:Siasa ya Burundi