open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wavidunda

**Wavidunda** ni kabila la watu wa Wilaya ya Kilosa, Mkoa wa Morogoro katika Mashariki-kati ya nchi ya Tanzania. 

Jina linamaanisha kuwa wanaishi milimani. Mwaka 1987 idadi ya Wavidunda ilikadiriwa kuwa 32,000 
Jamii katika Kabila la Wavidunda linaamini katika imani ya Dini ya Kikrsito pamoja na dini ya Kiislamu .

Lugha yao ni Kividunda.

Wavidunda wanazo ngoma za asili ambazo ni mng'wedu na siranga.

Upande wa mavazi ni nguo aina ya kaniki.

Hupendelea kuwinda kwa kufukuza wanyama kwa mbwa na mikuki.

Kabila la Wavidunda pia wanapenda sana kilimo: mazao ambayo hulimwa kwa wingi ni mahindi, maharage, mihogo, ndizi, mananasi na mengine mengi.

Chifu wa kabila hili ni chifu Ngwila, matambiko yao huongozwa na mtu mmoja katika familia hiyo ambaye hakutahiriwa. Mahali pa tambiko hilo kuu ni katika milima ya Iyunji.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kilosa
Watumbuka

**Watumbuka** ni Kabila la Watu kutoka eneo la mpaka baina ya Malawi, Tanzania, na Zambia. 

Mwaka 2000 idadi ya Watumbuka ilikadiriwa kuwa 2,546,000: 940,000 katika Malawi na 392,000  nchini Zambia, lakini idadi ya Watumbuka wanaoishi Tanzania haijulikani http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tum.

Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Watongwe

**Watongwe** ni kabila la watu kutoka eneo la Ziwa Tanganyika, Wilaya ya Kigoma Vijijini, sehemu ya magharibi ya nchi ya Tanzania. Lugha yao ni Kitongwe.

Mwaka 2000 idadi ya Watongwe ilikadiriwa kuwa 31,551 . Inawezekana kwamba idadi yao ni kubwa zaidi, ila hujitokeza kama Wamanyema, wengine wanapokuwa Tabora hujiita Wanyamwezi, wakiwa Lyambalya Mfipa Wafipa, na wakiwa Uvinza Watongwe. 

## Historia
Watongwe baada ya kuongezeka walisogea pande za Fipa na kundi jingine lilielekea Uvinza. Walioelekea pande za Fipa waliongozwa na chifu Lulengelule ambaye alikuja kutawala eneo hilo hadi aliposogea Uvinza na makazi yake yalikuwa juu ya mlima Kasozinyanza ambapo hasa ndio panaitwa Uvinza, tofauti na Uvinza inayotambulika sasa au iliyokuja kutambulika baadae, yaani ilipo sasa katikati ya mito ya Malagarasi na Luchugi.

Uvinza ya Watongwe waliotoka Fipa iko juu ya mlima Kasozinyanza nyuma ya kiwanda cha chumvi ya kupika kwa magogo ilipo barabara ya Mpanda.

Watongwe waliopitia Tongwe ya Ilagala walifikia eneo la Nkwaza chini ya uongozi wa mwami Lubambo. Wao walikaa eneo la Nkwaza panapotoka chumvi ya kuanika juani siku hizi. 

Watani wakubwa wa Watongwe ni Waha na Wagoma na kwa sehemu ndogo ni Wafipa kwani hao ni sehemu ya Watongwe baada ya kuwa chini ya utawala wa Lulengelule, hivyo wakawa ndugu. Pia wanashabihiana na Wanyamwezi kwa mambo mengi ya kimila kama ngoma za maswezi, chakula cha uyoga na nyama za pori na asali. Hivyo Mtongwe, Mnyamwezi na Mfipa huwa kama watu binamu.

Mfano wa majina ya Kitongwe, ni kama Masato, Mlela, Waleri n.k.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Watemi

**Watemi** (au **Wasonjo**) ni watu wa kabila kutoka eneo la Arusha, nchini Tanzania, karibu na mpaka wa Kenya. 

Mwaka 2002 idadi yao ilikadiriwa kuwa 30,000 . 

Lugha yao ni Kitemi.

Ni miongoni mwa makabila machache nchini yenye idadi ndogo ya watu kwa sababu ya mauaji waliyowahi na wanayoendelea kufanyiwa na koo za Wamasai. Hii ilipelekea kutawanyika na kutengeneza makabila mengine ya Kibantu kama Waikoma.

Asili yao ni Ethiopia, kwenye Blue Nile hadi sehemu za Kenya (Ngurumani) walipopambana na Waluhya hadi sehemu za Engaruka na sasa bonde la Batemi.

Kabila hili linakaribiana na tamaduni za Wamasai, ila tofauti yao ni kwamba Watemi wanalima sana na pia wanajenga nyumba za kudumu za kisasa. Kwa kuwa wanaheshimu na kuthamini mila na desturi zao, mbali na mamlaka ya serikali, wanaongozwa kwa kiasi kikubwa na wakuu wa mila (Wenamiji). Hao wana jukumu la kulinda na kuelekeza mila na desturi; hii ni pamoja na kulinda vyanzo vya maji. Pia wana mamlaka ya kutoa hukumu ya haki kwa wakosaji. 

Pamoja na mengine, Watemi pia hudumisha mila ya ukeketaji kwa wasichana, mabinti wengi wakifanyiwa ukeketaji wakiwa bado watoto wadogo au katika umri wa kati.

Watemi wanawake ni waaminifu sana wanapoolewa, hii inatokana na tamaduni zao jinsi walivyokuzwa. Ila wanaume wao wana wivu sana kwa wanawake wao hasa wakiona mtu wa kabila lingine anawaendea.

Silaha kubwa ya Watemi ni mishale ya sumu ambayo huitumia hata kuwapiga wanaume wakwale. Kwa hiyo Watemi, ingawa ni kabila dogo sana, linaogopwa sana na Wamasai ukanda wa Loliondo.

Watemi wanatumia vyakula vya asili kwa sehemu kubwa.

Kazi zao za asili ni kilimo cha umwagiliaji na cha mvua na sasa ni pia wafugaji wazuri. Wanazalisha mahindi na maharagwe, pia mtama na alizeti, mbogamboga zikiwemo nyanya bila kusahau ndizi ambazo zinapendwa na kutumiwa sana wilayani.

Watemi pia ni wafanyabiashara wajasiriamali ambao wameteka eneo lote la wilaya ya Ngorongoro kwa kufanya biashara. 

Watemi wameiga uzalendo wa Wachagga wa kujenga nyumba nzuri za kisasa katika vijiji vyao na wameanza kuondokana na nyumba zao za asili za tembe zinazoezekwa kwa nyasi.

Upande wa elimu Watemi wametawanyika wakiitafuta maana hadi miaka ya 1960 ni asilimia ndogo sana waliopata fursa ya kusoma kwa sababu ya Wamasai kuwaonea na kuwafanyia mauaji, ila kwa sasa kabila hilo wamesoma sehemu mbalimbali. 

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Arusha
Waswahili

**Waswahili** ni jina la kutaja wakazi wa miji ya pwani ya Bahari Hindi katika Afrika ya Mashariki, hasa Tanzania na Kenya, ambao ni wasemaji asili wa lugha ya Kiswahili kama lugha ya kwanza. 

Neno "Swahili" linatokana na Kiarabu "سواحل" (sawahil) yaani pwani, kwa hiyo maana yake ni "watu wa pwani". Lakini wanaisimu wengine wanafikiri kwamba asili ya neno hili ni "siwa hili".

Siyo makabila yote ya pwani ya Afrika ya Mashariki ambao ni Waswahili, k.m. Wamijikenda.

Kimbari ni Wabantu wakichanganyikiwa kiasi na watu wengine, hasa Waarabu, zamani pia Waajemi.  

Kiutamaduni ni Waislamu wanaofuata madhhab ya Hanafi.

Pia ni kawaida kuwaita *Waswahili* wasemaji wa Kiswahili hata kama ni wa makabila mengine.

"Mswahili" ni pia namna ya kumtaja mtu mjanja kwa lugha ya mzaha.

## Tazama pia
*Historia ya Kiswahili
*Lahaja za Kiswahili

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Kenya
Waware

**Waware** walikuwa kabila la Tanzania walioongea lugha ya Kiware. Inaaminika kwamba lugha hiyo imekufa kabisa. 

Takriban mwaka 1900 wasemaji wa Kiware waliishi kisiwani sehemu ya Mashariki ya Ziwa Viktoria. 

Lugha yao labda ilifanana na lugha nyingine za Kibantu za majirani. 

Haijulikani wanaongea lugha ipi siku hizi, wala kama wanaendelea kujiita Waware.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinaeleza kwamba kitabu kifuatacho kinataja kifo cha lugha ya Kiware kwenye ukurasa 397:
*Sommer, Gabriele. 1992. "A survey on language death in Africa". Katika: *Language death: factual and theoretical explorations with special reference to East Africa* (Contributions to the sociology of language, vol 64), uk. 301-417. Kuhaririwa na Matthias Brenzinger. Berlin & New York: Mouton de Gruyter.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Bendera ya Zanzibar

]]
**Zanzibar** ilhali ni sehemu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ilipata tena bendera ya pekee tangu Januari 2005. Inaunganisha bendera ya Tanzania na ile ya Jamhuri ya Watu wa Zanzibar ya mwaka 1964 iliyotumika kati ya mapinduzi ya Januari na muungano ya Zanzibar na Tanganyika wa tarehe 26 Aprili 1964.

## Historia
Zanzibar ilikuwa na bendera yake tangu kuhamia kwa Sultani wa Omani kutoka Maskat kuja Zanzibar. Bendera nyekundu ilikuwa sawa na ile ya Sharifa wa Maka.

Baada ya kupata uhuru mwaka 1963 usultani uliongeza alama ya karafuu katika bendera yake.

## Viungo vya nje
* Zanzibar yawa na bendera yake
* "Flags of the World" - Bendera za Tanzania na Zanzibar 

Z
Jamii:Tanzania
Jamii:Zanzibar
Karibi

**Karibi** ni neno la kutaja

* **Wakaribi** walikokuwa wenyeji wa visiwa upande wa mashariki ya Amerika ya Kati wakati wa kufika kwa Kristoforo Kolumbus

* **Bahari ya Karibi** ni bahari ya pembeni ya Atlantiki mbele ya mwambao wa Amerika ya Kati

* **Visiwa vya Karibi** ni jina la kutaja funguvisiwa na visiwa mbalimbali -jumla ni takriban 7.000- katika Bahari ya Karibi kama vile Barbados, Kuba, Hispaniola, Jamaika, Trinidad, Antili Ndogo
Wasumbwa

**Wasumbwa** ni kabila la watu kutoka eneo la wilaya ya Bukombe, Mkoa wa Geita, Kaskazini mwa nchi ya Tanzania. Pia kuna Wasumbwa katika mkoa wa Tabora: wanapatikana wilaya ya Kaliua, kata za Uyowa na Silambo, ambao 

Mwaka 1987 idadi ya Wasumbwa ilikadiriwa kuwa 191,000.

Lugha yao ni Kisumbwa, jamii ya Kisukuma na Kinyamwezi. Wengi wao huzungumza lugha ya Kisumbwa lakini pia wanaishi pamoja na jamii ya Wasukuma, Wanyamwezi na Wahutu kwa sababu, wapo tarafa ya Ulyankulu ambayo ni makazi ya wakimbizi kutoka Burundi, hivyo kutokana na mwingiliano huo, Wasumbwa huweza kusikilizana na makabila hayo yote kwa sababu Wasumbwa wengi wameoa na kuolewa na makabila hayo yaliyowazunguuka. Pia Wasumbwa huweza kuzungumza na kusikilizana na Waha kutoka Kigoma kutokana na kuwa kabila hilo limepakana na wilaya hiyo na wafanyabiashara wengi waliopo Wilaya ya Kaliua wametokea Kigoma hasa eneo maarufu kama Uvinza na Mpanda.

## Historia
Mtemi wa kabila la Wasumbwa katika eneo la Ushirombo, Kahama, Masumbwe mpaka Runzewe alikuwa Mtemi Lwassa ambaye alikutwa na utawala wa Wajerumani. Baadaye mtemi Lwassa alikimbilia Upuge, Mkoa wa Tabora kwa hofu ya kuuawa na Wajerumani ingawa baada ya Wajerumani kupata taarifa za mtemi Lwassa, utawala uliagiza kumrejesha Kahama ambayo ndiyo yalikuwa makao makuu yake kabla hajahamia Runzewe ambako ndiko alikofariki na kuzikwa katika eneo la Musasa, Runzewe Magharibi.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bukombe
Jamii:Wilaya ya Kaliua
Wasuba

**Wasuba** ni kabila kutoka eneo la Ziwa Viktoria, nchini Tanzania, karibu na mpaka wa Kenya. 

Mwaka 1987 idadi ya Wasuba wa Tanzania ilikadiriwa kuwa 30,000 http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=suh. Lakini wengi zaidi huishi nchini Kenya, idadi yao ni 129,000. 

Lugha yao ni Kisuba japo wengi wao huongea Kijaluo, hivyo lugha yao iko kwenye hatari ya kutokomea kabisa. Wasuba wengi hujitambulisha kama Waluo kwani wameasili (wameathiriwa na kuridhia) mila na desturi za Kiluo.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Kenya
Wasizaki

**Wasizaki** ni kabila la watu kutoka kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania, karibu na Ziwa Viktoria. 

Mwaka 1987 idadi ya Wasizaki ilikadiriwa kuwa 82,000 . 

Lugha yao ni Kisizaki.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Wasegeju

**Wasegeju** ni kabila la watu kutoka eneo baina ya Tanga na mpaka wa Kenya, pwani ya nchi ya Tanzania. Kabila hili lina mahusiano mengi na Wadhaiso. Mwaka 2003 idadi ya Wasegeju ilikadiriwa kuwa chini ya 15,000, na chini ya 7,000 tu ndio wanaosema Kisegeju http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=seg. Wasemaji wa lugha hiyo wanapatikana katika vijiji vya Daluni na Bwiti, lakini pia Wasegeju wa maeneo ya Boma kwenye mwambao wanaongea lugha ambayo wanayoisibu Kisegeju lakini ni tofauti sana na hicho Kisegeju cha Usambaani ama kwa neno lingine Kidhaisu. 

Asili ya kabila hilo inasemekana kuwa limeanzia katika pembe ya Afrika ambapo miaka mingi iliyopita watu hawa walihama kwenye makazi yao kwa sababu mbalimbali, zikiwemo biashara, ufugaji na vita. 

Nyaraka za Wareno zinaonyesha kwamba hii jamii walikuwa wafugaji na wapiganaji vita. Wasegeju wanajulikana sana kwenye mapisi ya jamii za mwambao kwa sababu ya vita vyao na Wazimba.  

Vilevile inasemekana kuwa mwanzo kabila hili halikujulikana kama "Wasegeju" bali kutokana na kuhama kwao na kueleka juu ndipo watu wakasema "Wasogea juu" na hapo likapatikana jina la "Wasegeju".

Jamii:Makabila ya Tanzania
Wasandawe

thumb|Picha ya eneo la sandawe
**Wasandawe** ni kabila linaloishi hasa katika eneo la wilaya ya Chemba, mkoa wa Dodoma, katikati ya nchi ya Tanzania. 

Wasandawe katika wilaya ya Chemba wanaishi hasa katika tarafa mbili, yaani Farkwa na Kwamtoro. 

Wengi ni wafupi na wa rangi ya weupe/njano. Wanawake wana maumbo ya kuvutia na wanaume wana muonekano wa pekee.

## Asili na uenezi
Mpaka mwaka 2012 kabila hilo la pekee lilionekana katika vipimo kuwa na viini nasaba vya zamani kuliko makabila yote duniani.

Kinasaba ndugu zao wa jirani ni hasa Wakhoisan wa Kusini mwa Afrika (Botswana, Namibia, Afrika Kusini na Angola. Wanajulikana kama "watu wa kwanza" na ndio wenyeji wakongwe zaidi kusini mwa Afrika. Wakaguzi na wageni wametazama kwa watu wa Bushmen kwa dalili za jinsi wanadamu walivyoweza kuishi katika Zama za Mawe), halafu Waethiopia.  	

Mwaka 2000 idadi ya Wasandawe ilikadiriwa kuwa 40,000 , na mwaka 2013 60,000, wengi wao wakiwa Wakristo, hasa Wakatoliki. 

## Lugha
Lugha yao ni Kisandawe, ya jamii ya Kikhoisan: ina fonimu nyingi kuliko lugha zote duniani, zikiwa ni pamoja na "click sounds". Inafikiriwa kuwa ya zamani kuliko zote, kwa kuwa inafanana bado na zile za wenzao Kusini mwa Afrika, ingawa walitengana miaka 40,000 hivi iliyopita. Inasemekana ni lugha tamu isiyochosha kusikiliza. 

## Utamaduni
Miaka ya nyuma wengi wao walikuwa hawajasoma bali sasa wanasomesha vijana wao, hasa baada ya kuanzishwa shule za kata kama Farkwa Secondary, Kwamtoro Secondary, Makarongo Secondary, Gwandi Secondary, Kurio Secondary n.k.

Vilevile Wasandawe wengi wanajihusisha na kilimo japo bado wanaendelea na uwindaji, kwa kuwa chakula chao cha asili ni nyama.

## Tanbihi
## Marejeo
* Bauer, Andreus. "Street of Caravans"
* Iliffe, John. "A Modern History of Tanganyika"
* "Mankind, the Illustrated Encyclopedia of" Pub. Marshall Cavendish 
* Prince, Tom von. *Gegen Araber und Wahehe*

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Chemba
Wasagara

[350px|thumb|Eneo la Wasagara (mstari [mwekundu) kwenye ramani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (mnamo mwaka 1900).]]
**Wasagara** ni kabila la watu kutoka eneo la kati ya nchi ya Tanzania, hasa mkoa wa Morogoro, mpakani mwa mkoa wa Iringa kama Ruaha Mbuyuni, Mtandika na vijiji jirani, pembezoni mwa mto Ruaha na Mto Lukosi, wakilima vitunguu na kuviuza kwenye barabara kuu ya kwenda Zambia.  

Mwaka 1987 idadi ya Wasagara ilikadiriwa kuwa 79,000 . 

Lugha yao asili ni Kisagara, lakini wengi wao wanatumia zaidi lugha nyingine, k.mf. Kikaguru au Kihehe.

Wakiwa jamii ya Wakaguru, inasemekana jina linatokana na neno la Kikaguru *wasigala* (wamebakia) kwa kuwa ndio waliobaki Kilosa baada ya kutofika Milima ya Ukaguru. 

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Bamba la Karibi

thumb|250px|Bamba la Karibi
thumb|250px|Volkeno za Karibi
**Bamba la Karibi** ni bamba la gandunia lililopo chini ya Amerika ya Kati na Bahari ya Karibi. Limepakana na mabamba ya Amerika ya Kaskazini, Amerika ya Kusini na Nazi (Cocos Plate). Eneo lake ni takriban milioni 3.2 km².

Mipaka yake na mabamba mengine ni mahali pa matetemeko ya ardhi na milipuko ya volkeno. Baharini mpaka huu unaonekana kwa pinde la visiwa vya Karibi.

## Nadharia ya asili yake 
Nadharia ya asili yake inasema ya kuwa bamba hili lilikuwa sehemu ya juu ya bamba la Pasifiki. Wakati bamba la Atlantiki ilisukuma mabamba ya Amerika ya Kaskazini na Kusini kuelekea magharibi bamba hili la Karibi ilijisukuma juu ya bamba la Atlantiki. Kutokea kwa mlango wa nchi ya Amerika ya Kati kulitenganisha bamba hili na Pasifiki.

## Viungo vya nje 
* NOAA Ocean Explorer
* Caribbean Plate formation PDF file 

Jamii:Jiografia
Jamii:Gandunia
Jamii:Amerika ya Kati
Jamii:Karibi
Melvin Schwartz

left|80px

**Melvin Schwartz** (2 Novemba 1932 - 28 Agosti 2006) alikuwa mwanafizikia Mmarekani. Mwaka 1988 alipokea **Tuzo ya Nobel ya Fizikia** pamoja na Leon Max Lederman na Jack Steinberger kwa mafanikio yao ya kugundua mbinu za kushughulika maneutrino ambazo ni chembe ndogo sana ya kinyuklia isiyo na chaji na haipasuliki.

Alikuwa mtoto wa mji wa New York akasoma Bronx High School of Science na chuo kikuu cha Columbia University alipokuwa mwanafunzi wa mshindi wa Tuzo Nobel Isidor I. Rabi na profesa msaidizi tangu 1958.

Mwaka 1966 alihamia Chuo Kikuu cha Stanford alipokuta mashine mpya ya kuharakisha mwendo wa chembe za kinyuklia iliyomsaidia kuendeleza utafiti wake.

Mwaka 1991 akawa mkurugenzi msaidizi wa idara ya fizikia ya kinyuklia kwenye taasisi ya *Brookhaven National Laboratory* (yaani Maabara ya Kitaifa kule Brookhaven, Marekani) alipowahi kutekeleza majaribio yake yaliyompatia tuzo ya Nobel baadaye. Wakati ule akawa pia profesa kamili huko Columbia.

Alistaafu mwaka 2000.

## Viungo vya Nje 
* 1988 Nobel Physics winners
* Nobel autobiography

Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 2006
Jamii:Wanafizikia wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu katika Chuo Kikuu cha Stanford
Warungwa

**Warungwa** ni kabila la watu kutoka eneo la wilaya ya Mpanda, mkoa wa Katavi, magharibi mwa nchi ya Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Warungwa ilikadiriwa kuwa 18,000.

Lugha yao ni Kirungwa .

Ni dhahiri kuwa Warungwa waliishi eneo/kijiji kilichoitwa Rungwa ambapo walipapenda, hasa kutokana na shughuli zao, kwani wao shughuli zao kubwa ni kilimo, ufugaji, uvuvi na uwindaji wa wanyamapori. 

Eneo la Rungwa kwa sasa lipo ndani ya hifadhi ya Katavi baada ya kuwaondoa wakazi wa eneo hilo mwaka 1974, kipindi cha operesheni vijijini na mpaka sasa jamii ya Warungwa inapatikana katika maeneo mbalimbali ya mkoa wa Katavi kama vile: Kasansa, Majimoto, Mamba, Inyonga, Mpanda, Sitalike, Mpimbwe na sehemu nyingine ambapo walikwenda kwa lengo la kuendeleza shughuli zao za maisha.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Katavi
Warungi

**Warungi** ni kabila la watu kutoka eneo la pwani ya kusini-mashariki ya Ziwa Tanganyika, nchini Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Warungi ilikadiriwa kuwa 166,000 .

Kwa sasa wataalamu wanakanusha uwepo wa lugha maalumu ya Kirungi.
Warungu

**Walungu** ni kundi la makabila mawili ya Kibantu yaani Walungu wa Chifu Tafuna (Mambwe-Lungu) na Walungu wa Chifu Mukupa Kaoma (Malaila-Lungu). Mambwe Lungu, ambao ni lengo kuu la makala hii, wanapatikana hasa katika mwambao wa kusini-magharibi wa Ziwa Tanganyika katika Wilaya ya Kalambo ya Mkoa wa Rukwa, Tanzania, na kaskazini-mashariki mwa Zambia hasa katika wilaya ya Mpulungu na Mbala. 

Mwaka wa 1987 idadi ya Walungu nchini Tanzania ilikadiriwa kuwa 34,000. Idadi ya Walungu nchini Zambia haijakadiriwa kwa kujitegemea, ingawa jumla ya idadi ya Mambwe na Lungu nchini Zambia ilikadiriwa kuwa 262,800 mwaka wa 1993.

Kilungu, lugha ya Warungu, na Kimambwe ni lahaja za lugha moja.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Warufiji

**Warufiji** ni kabila la watu kutoka eneo la pwani ya Tanzania, karibu na Mto Rufiji. Mwaka 1987 idadi ya Warufiji ilikadiriwa kuwa 200,000 . 

Lugha yao ni Kirufiji.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Pwani
Warangi

Mrangi akioka chapati kwa hoteli yake.]]
**Warangi** ni mojawapo kati ya makabila yanayopatikana katika wilaya ya Kondoa, mkoa wa Dodoma, mji ambao ndiyo makao makuu ya nchi ya Tanzania. 

Kirangi ndiyo hasa lugha ya Warangi, ambayo wao huiita *Kilaangi*.

Warangi wamegawanyika katika dini ya Uislamu na Ukristo, hasa wa Kanisa Katoliki.

## Asili na uenezi
Ni kati ya makabila yaliyotokea Mijikenda (leo nchini Kenya). Inasemekana Warangi ni kabila lenye asili ya Ethiopia yaani Wakushi wa Kusini. Waliweza kuhamia Tanzania kutoka Ethiopia mnamo miaka ya 1700.

Hadi leo, kwa muonekano Warangi wanafanana na Wahabeshi kuwa wana sura nyembamba, pua ndefu na nywele za kuchanganya asili ya Asia na Afrika.

Mwaka 1999 idadi ya Warangi ilikadiriwa kuwa 350,000. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lag.

## Utamaduni
Kuhusu utamaduni wa Warangi, kijitabu kimetolewa juu ya vifaa vya zamani, kama kirindo, kyome kipekecho na vinginevyo.

Chakula kikuuu cha Warangi ni ugali wa mahindi au uwele, na mboga zinazotumika ni kama vile maziwa(masusu), kirumbu (mlenda) na nyama.

Pia Warangi hujishughulisha na kilimo cha mazao ya chakula na biashara; mazao ya chakula ni kama uwele, mtama, mahindi n.k. na mazao ya biashara ni kama vile karanga, alizeti, njugu mawe na kunde.

Vazi rasmi la kabila hili ni kaniki, lakini wengi wanavaa mavazi ya Kiarabu yakiwemo hijjab, kanzu na n.k.

Kuhusu ngoma, kuna ngoma kama mdundiko wa Kirangi ambao huchezwa na watu wa kabila hilo, mara nyingi ukiwa mchana.

Majina mara nyingi huendana na wakati uliopo, kwa mfano: Mwasu (jua), Mbula (mvua), Nchira (ngozi), Nyange, Ndudya, Kichiko (masika), Salala (kimvua kidogo), Mnjira, Kifuta, Mwapwani, Ichuka, Luji, Kidunda n.k.

## Tanbihi
## Marejeo
*Fosbrooke, H.A. 1958 “Blessing the Year: a Wasi/Rangi Ceremony”, *Tanganyika Notes and Records* 50, 21-2
*Fosbrooke, H.A. 1958 “A Rangi Circumcision Ceremony: Blessing a New Grove”, *Tanganyika Notes and Records* 50, 30-36
*Gray, R.F. 1953 “Notes on Irangi Houses”, *Tanganyika Notes and Records* 35, 45-52
*Kesby, J. 1981 “The Rangi of Tanzania: An introduction to their culture”, HRAF: Yale
*Kesby, J. 1982 “Progress and the past among the Rangi of Tanzania”, HRAF: Yale
*Kesby, J. 1986 “Rangi natural history: The taxonomic procedures of an African people”, HRAF: Yale
*Maingu, Yovin na Brunhilde Bossow, 2006 "Mazingira ya Warangi na Wajerumani wa Kale", Kutolewa na *Heimat- und Kulturverein Gellersen* (Shirika la Historia na Utamaduni za Vijiji vya Gellersen, Ujerumani)
*Masare, A.J. 1970 “Utani Relationships: The Rangi”, muswada usiotolewa rasmi, Dar es Salaam
*Mung’ong’o, Claude G. 1995 “Social Processes and Ecology in the Kondoa Irangi Hills, Central Tanzania”, Chuo Kikuu cha Stockholm, Idara ya *Human Geography*, Meddlanden Series B 93
*Östberg, W. 1979 “The Kondoa Transformation”, research report no. 76, SIAS: Uppsala

Jamii:Makabila ya Tanzania
*
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Wapogolo

**Wapogolo** ni kabila la watu kutoka kusini-kati ya nchi ya Tanzania, hususan mkoa wa Morogoro. 

Lugha yao ni Kipogolo. 

Mwaka 1987 idadi ya Wapogolo ilikadiriwa kuwa 185,000 

## Historia
Inasemekana asili yao ni Afrika Magharibi, hasa katika nchi ya Senegal, pia Afrika ya Kati (Kongo). Kuna mila nyingi Senegal na ngoma zake nyingi zinafanana na Sangula. 

Sababu ya kuhamia Tanzania ilikuwa utafutaji wa ardhi ya kilimo na mabadiliko ya hali ya hewa. Waliendelea kuhama zaidi na wengine walikimbilia pia Zambia, Zimbabwe na Malawi. Ndiyo maana kuna ukoo mkubwa wa Matimba kule Malawi na Zimbabwe.

## Utamaduni
Chakula kikuu cha Wapogolo ni wali na samaki na makazi yao ni sehemu za ardhi zenye rutuba ambazo hufaa kwa kilimo cha mpunga na shughuli za uvuvi. 

Wapogolo wakati wa masika huwa na shughuli za utafutaji, hasa shughuli za kilimo na kwa asili ni watu wanaolima kwa ujamaa, yaani kaya moja huweza kupika togwa na kualika kaya nyingine ziweze kusaidia shughuli za kilimo kwa togwa. Wakati wa masika kaya zote huwa na kazi za uzalishaji kwa shughuli za kilimo kwa kulima mpunga na wakati wa kiangazi sherehe nyingi huwa zinafanyika katika jamii za Wapogolo.
 
wakati wa sherehe za kabila la Wapogolo ngoma aina ya sangula hupigwa na hii ndiyo ngoma ya asili ya kabila wa Wapogolo. Ngoma hiyo ya sangula hupigwa wakati wa furaha kama vile kwenye shughuli za sherehe za mavuno, sherehe za kusimikwa kiongozi wa ukoo, matambiko na n.k.

Katika kaya za Kipogolo wakati wa jioni wazee hupenda kukaa na wajukuu kwa lengo la kuwasimulia mambo ya kale yenye mafunzo ili kuwajenga watoto hao wanapokuwa wakubwa kujua nini wanapaswa kufanya. Wakati wa mazungumzo hayo huwa wanatafuta pepeta. Pepeta ni kitafunwa kinachotokana na zao la mpunga, huandaliwa kwa kuchukua mpunga mteke (mpunga usiokomaa) na kuukaanga, kisha kuutwanga na kutengeneza pepeta. Ni moja kati ya kitafunwa cha kiburudisho kwa kabila la Wapogolo.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Wapogolo

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Wapangwa

**Wapangwa** ni kabila la watu kutoka Milima Livingstone karibu na pwani ya mashariki ya Ziwa Nyasa, wilaya ya Ludewa, Mkoa wa Njombe, kusini mwa nchi ya Tanzania. 

Mwaka 2002 idadi ya Wapangwa ilikadiriwa kuwa 150,000.

Lugha yao ni Kipangwa.

## Historia
Wapangwa wamekusanyika pamoja hasa katika maeneo ya Ludewa (Madunda, Mawengi, Mahorong'wa, Mlangali, Masimbwe, Mkiu, Ulayasi, Lupanga, Lusala, Madilu, n.k.) kuelekea Njombe. Chanzo cha wao kuwa karibukaribu kiukoo, ni vita, maana wao walitokea katika maeneo mbalimbali, kama vile Malawi na Msumbiji, kwa ajili ya vita.

## Uchumi
Wapangwa hulima mazao mbalimbali ya chakula katika maeneo ya miinuko na mabondeni kandokando ya mito. Hulima kwa ushirika unaoitwa *njhiika* au *mkove*.  Pia hulima mazao ya biashara kama kahawa, chai, pareto, mahindi. Kabila hili pia hupata matunda ya asili kama vile: masada, savula, makuhu, mahofita, mafudo, minhingi, madongadonga, vudong'o na nisongwa.

Pia ni wafugaji wa makundi madogomadogo ya ng'ombe, mbuzi, kondoo na nguruwe (kitimoto). Tena Wapangwa ni hodari sana kwa utegaji na uwindaji wa wanyamapori kama vile (kwa lugha yao) nyhaluchi, mahtu ngwehe, sudi, ng'ese, ng'wali ni videke.

## Utamaduni
Chakula chao ni ugali wa mahindi, ulezi na mtama kidogo. Kitoweo cha vyakula hivyo ni maharage, samaki, nyama na jamii ya mbogamboga. 

Kinywaji chao ni pombe (ukhimbi) yaani kangala, komoni, ulanzi ambao hugemwa kutoka katika mmea uitwao mlanzi. Ulanzi ni pombe ya asili sana kwa Wapangwa, maana ni jadi kwao kunywa ulanzi, na hata watoto wadogo hupewa ulanzi kama juisi. Ulanzi, kwa Wapangwa ni pombe ambayo inaheshimika sana, maana hata wanapokwenda shambani, huenda na ulanzi, na kama ukimpeleka mfanyakazi shambani bila ulanzi, huwa anakaidi kufanya kazi, mpaka apewe ulanzi.

Hata katika harusi na sherehe nyingine za kimila kama vile kujengea makaburi (Mahoka), mila za kumrudisha mjane nyumbani (Ngotora), mila za kuabudu miungu, n.k., ulanzi ndio huwa unatumika zaidi ya pombe nyingine.

Kwa hiyo, Wapangwa wote (kama vile kina Willah, Haule, Muligo, Mtweve, Ngairo, Mwinuka n.k.), ambao bado wanatii mila na desturi zao, ulanzi kwao ni jadi.

Mavazi yao ya asili ni nguo zilizotengenezwa kwa ngozi za wanyama pamoja na magome ya miti ya misambi ambayo hupondwapondwa, hufumwa na kupakwa mono.

Nyumba zao kwa sasa ni za matofali ya udongo ya kuchoma na kuezekwa kwa bati, hata hivyo nyumba zao za asili zinajengwa kwa kutumia miti kugandikwa kwa udongo wa mfinyanzi na kuezekwa kwa nyasi aina ya hunji na lihanu.

Usafiri wao wa asili ni kwa chombo kiitwacho ngwichili ambacho kinatengenezwa kwa kutumia miti asilia. 

## Viungo vya nje 
* Ethnologue

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ludewa
Kiingereza cha Kale

**Kiingereza cha Kale** ni Kiingereza kilichokuwa kikizungumzwa Uingereza kati ya karne ya 5 na 11. 

Wasemaji wa Kiingereza cha kisasa kwa kawaida hawaelewi tena lugha ya kale ambayo ni karibu zaidi na Kijerumani, hasa Kijerumani cha Kaskazini.

## Historia 
Kiingereza cha Kale kilianzishwa na Waangli na Wasaksoni waliovamia kisiwa cha Britania wakitokea Ujerumani ya Kaskazini. Wavamiaji wengine walikuwa Wadenmark. Lugha hizi za Kigermanik ziliunganika kuwa Kiingereza cha Kale. 

Uvamizi wa Wanormandi mwaka 1066 ulileta athira kubwa ya lugha ya Kifaransa. Kiingereza cha Kale kilibadilika kwa kupokea maneno mengi ya Kifaransa na kuwa lugha ya mchanganyiko inayoitwa "Kiingereza cha Kati". 

## Mifano ya Kiingereza cha Kale 
### Sala ya Baba Yetu 
Mfano wa Kiingereza cha Kale ni maneno ya sala ya Kikristo ya "Baba Yetu" katika lahaja ya Kisaksoni cha Magharibi:
 
: Fæder ure þu þe eart on heofonum,
: Si þin nama gehalgod. 
: To becume þin rice,
: gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum.
: urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg,
: and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum.
: and ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele. 

### Beowulf 
Mfano mashuhuri wa fasihi ya Kiingereza cha Kale ni shairi la "Beowulf" ambayo ni shairi refu la aya 3183. Linasimulia habari za kijana Beowulf anayetokea Uswidi pamoja na marafiki 14 kwa kusudi la kumsaidia mfalme wa Denmark Hrodgar. Hrodgar anateswa na Grendel ambaye ni zimwi mbaya anayemeza watu. Beowulf anamshinda Grendel na mama yake na kupokea zawadi nyingi kutoka Hrodgar. 

Kuna sehemu ya pili ya shairi ambamo Beowulf mzee ni mfalme mwenyewe. Anapaswa kushindana na joka anayeharibu nchi. Safari hii Beowulf anauawa akitetea nchi yake kwa sababu kati ya wafuasi wake ni mmoja tu anayemsaidia.

## Tazama pia 
*Kiingereza

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kiingereza cha Kale 
*lugha ya Kiingereza cha Kale katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ang

Jamii:Lugha
Jamii:Kiingereza
Pluto

*Kuhusu matumizi ya jina "Utaridi" kwa sayari hii tazama chini kwa "jina"*
thumb|Njia ya Pluto ya kuzunguka jua inakata njia ya Neptuni - hali halisi njia ya Pluto ni duaradufu
**Pluto** (alama:  au ) ni sayari kibete inayozunguka jua ng'ambo ya obiti ya Neptuni. 

Masi yake ni hasa mwamba na barafu. Kipenyo chake ni km 2,390. 

Katika mwendo wake inakata njia ya Neptuni kwa sababu njia yake ina umbo la duaradufu kali. 

## Miezi 
Pluto ina miezi mitano inayoitwa Charon, Styx, Nix, Kerberos na Hydra. Charon ni kama nusu ya ukubwa wa Pluto (kipenyo km 1200) na umbali wa wastani ni km 19,410. Styx, Nix, Kerberos na Hydra ni miezi midogo (vipenyo: km 10-25, 56x26, 31 na 43x33) yenye umbali wa km 42,600, 48,600, 57,700 na 64,700 kutoka Pluto.

## Sayari au sayari kibete? 
Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari ya tisa katika mfumo wa Jua toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006. Vipimo vipya vilileta wasiwasi juu ya swali: Je, sayari ni kitu gani?, hasa baada ya kugundua magimba ya ziada nje ya Pluto yanayokaribia ukubwa wake lakini hayafai kuitwa sayari. 

Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia uliondoa Pluto katika orodha ya sayari kwenye mkutano wake wa mwaka wa 2006. Badala yake wameiita sayari kibete. Hata hivyo baadhi ya wanaastronomia walipinga uamuzi huu.

## Jina 
Jina "Pluto" linamtaja mungu mtawala wa kuzimu katika mitholojia ya Roma ya Kale. Limechaguliwa kwa sayari hii kutokana na umbali wake na jua na giza kubwa liliko sawa na hali ya giza ambayo ni mfano wa kuzimu. 

Vitabu kadhaa vinatumia jina la Kiswahili *Utaridi*

 kwa kufuata kamusi ya KAST; lakini mabaharia Waswahili wametumia jina hili la "Utaridi" tangu miaka mingi kwa ajili ya sayari ya kwanza (ing. "Mercury").

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Habari kuhusu Pluto kuondolewa kwenye orodha ya sayari
* Tovuti ya International Astronomical Union

Jamii:Sayari kibete
Wabukusu

**Wabukusu** ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya na mashariki-kusini ya Uganda kwenye mitelemko ya mlima Elgon. Eneo lao katika Kenya ni hasa kaunti ya Bungoma. Wako pia Kitale huko Bonde la Ufa.

Idadi yao ilikadiriwa kuwa karibu lakhi sita mwaka 1987. 

Wakati wa kuja kwa ukoloni Wabukusu walijaribu kuwazuia Waingereza. Mwaka 1895 walijitetea katika Boma la Chetambe karibu na Bungoma lakini walishindwa na silaha kali za Waingereza.

Upinzani ulirudiwa katika miaka ya 1940 na 1950 Wabukusu wengi walipomfuata Elijah Masinde na jumuiya yake ya Dini ya Musambwa.

## Viungo vya nje
* http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bxk

Bukusu
Waluhya

**Waluhya** (pia: **Abaluhya** au **Luyia**) ni kabila kubwa la pili katika Kenya (16% za wakazi wote) wakikalia hasa upande wa Magharibi. Wako pia Uganda na Tanzania. Jumla yao inakadiriwa kuwa milioni 5.3.

Katika Kenya kuna koo 18, Uganda koo 4 na Tanzania ukoo mmoja wa Kiluhya. Koo kubwa zaidi ni Wabukusu, Wamaragoli, Wawanga, Wanyore, Waidakho, Wakisa, Waisukha, Watiriki, Wakabras, Wagisu na Wasaamia.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Profile of the Luhya People
* AFC Leopards Football Club 

Luhya
Dini ya Musambwa

**Dini ya Musambwa** ni jumuiya ya kidini iliyoanzishwa na Elijah Masinde kati ya Wabukusu wa Kenya ya magharibi mnamo mwaka 1943. "Musambwa" ni neno la Kibukusu chenye maana ya "roho, pepo".

## Elijah Masinde
Chanzo chake kilikuwa ufunuo ambamo Masinde alisikia sauti ya roho au mungu aliyejitambulisha kwa jina "Wele wa Musambwa". Wito la Musini ilikuwa kuwarudisha Wabukusu kwa dini na utamaduni asilia na kutangaza mwisho wa ukoloni kuwa karibu.

## Ibada
Wafuasi wa Dini ya Musambwa hutazama mlima Elgon kama mlima mtakatifu penye makazi ya roho au mungu huyu. Ibada yao ni kwa mungu Wele na mizimu kwa njia ya sala na sadaka. 

## Uhusiano na serikali
Zamani waliambiwa kutolipa kodi na kutosomesha watoto wao kwenye shule za serikali. Kwa sababu kama hizo na upinzani wao dhidi ya serikali ya kikoloni kundi likapgwa marufuku.

Baada ya uhuru likakubaliwa na serikali lakini kwa sababu ya mahubiri ya kisisasa ya Masinde likapigwa marufuku tena. 

Baada ya kifo cha Masinde mwaka 1987 idadi ya wafuasi ilipungua lakini kikundi hakikukwisha jinsi walivyotegemea wengine.

## Kundi leo
Katika miaka ya nyuma habari za wafuasi wake walisikika kwenye nafasi mbalimbali.

Mwaka 2001 wafuasi 300 ya 'Dini ya Musambwa' waliripotiwa kuwa walikataa kuchanjwa kwa watoto wao dhidi ya ugonjwa wa polio wakidai ya kwamba chanjo hili lingeudhi amri za imani yao.

Mwaka 2005 wafuasi wa Dini ya Musambwa wakiongozwa na Wamalwa Manai walipinga mipango ya kanisa katoliki la kuhamisha maiti ya marehemu Kardinali Otunga kutoka makaburi yake kwenda bustani ya Resurrection Gardens huko Nairobi wakidai ya kwamba tendo hili lapinga utamaduni wa Kibukusu.

Jamii:Dini za Kenya
Sentimita

thumb|Rula ya seremala katika mgawanyo wa sentimita.

**Sentimita** (pia:** sentimeta**; kifupi:** cm**) ni kipimo cha urefu. Ni sawa na sehemu ya mia moja au asilimia moja ya urefu wa mita ambayo ni kipimo cha kimataifa cha SI. 

Kipimo cha kulingana kwa eneo ni sentimita ya mraba (cm²). 

Sentimita si kiwango rasmi katika utaratibu wa SI, lakini inafaa sana katika matumizi ya kila siku. Sentimita moja huwa ni upana wa kucha ya kidole cha mtu mzima.

millimita << **sentimita** << desimita << mita << kilomita

## Ulinganisho na vipimo vingine 
Sentimita moja ni sawa na:
* 0.01 mita 
* 0.3937 inchi (inchi 1 ni 2.54 sentimita)

## Tazama 
* Mita

## Viungo vya Nje 
* CJK Compatibility excerpt from The Unicode Standard, Version 4.1.

Jamii:Vipimo vya urefu
Bamba la gandunia

**Bamba gandunia** ni jina lililobuniwa hivi karibuni kwa mapande yanayounda sehemu ya nje ya dunia yetu. Sehemu hiyo ya nje huitwa ganda la dunia na chini yake kuna sehemu ya dunia ambayo ni ya joto kiasi ya kwamba miamba na elementi zote zinapatikana katika hali ya giligili yaani kuyeyushwa. Hiyo sehemu ya nje ya dunia si pande moja bali kuna mapande mbalimbali kandokando yanayoelea juu ya mata ya moto ndani yake. Unaweza kusoma zaidi katika makala kuhusu muundo wa dunia.

Gandunia ni elimu kuhusu ganda la dunia. Hoja ya sayansi kuhusu gandunia ni kwamba ganda la dunia limevunjika mapandemapande yanayoitwa mabamba. Kila bamba linapakana na mabamba mengine. Mabamba yasukumwa na mikondo ya moto chini yake kama majani yanayokaa usoni mwa maji yanayoanza kuchemka katika sufuria. Hivyo kila bamba lina mwendo wake wa pekee pamoja na au dhidi ya mabamba  mengine. Tetemeko la ardhi ni dalili ya kwamba mabamba yamesuguana na hivyo kusababisha mishtuko tunayojua kama tetemeko la ardhi.

Mabamba hayo ni sehemu ya nje ya tabakamwamba (lithosferi). Tabaka hilo limevunjika katika mapande makubwa 7 na vingine vidogo vinavyoelea juu ya tabaka lenye hali ya kiowevu chenye mnato mzito.

Mabamba hayo yote yameonekana kuwa na mwendo wa sentimita kadhaa (cm 2 - 20 zimepimwa) kwa mwaka. Mwendo huo husababishwa na nguvu ya magma (mwamba moto wa kiowevu) inayopanda juu na kusukuma mabamba hayo.

## Mabamba makuu ya dunia
Mabamba makubwa ya ganda la nje ya dunia ni:
*Bamba la Afrika - bara la Afrika pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Antaktiki - bara la Antaktiki pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Australia - bara la Australia pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Ulaya-Asia - mabara ya Ulaya na Asia pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Amerika ya Kaskazini - bara la Amerika ya Kaskazini na Siberia ya kaskazini-magharibi pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Amerika ya Kusini - bara la Amerika ya Kusini pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Pasifiki - bahari ya Pasifiki - ni bamba la kibahari

Kati ya mabamba madogo kuna:
* Bamba la Uhindi
* Bamba la Uarabuni
* Bamba la Karibi
* Bamba la Juan de Fuca
* Bamba la Skotia
 ilivyosambaratika na kutokea kwa mabara ya leo.]]

## Mwendo wa mabamba
Mwendo wa mabamba hayo umesababisha kutokea na kuvunjika kwa mabara katika historia ya dunia yetu.

Wataalamu hufikiri ya kwamba dunia ilikuwa na bara kubwa moja tu (Pangaea) miaka milioni 300 - 150 iliyopita iliyovunjika katika mapande au mabamba mbalimbali.

Hata mabamba yaliyopo kwa sasa yanatarajiwa kuendelea kuhamahama, kuvunjika au kupotea kabisa.

Kwa mfano Afrika iko katika mwenendo wa kupasuliwa kwenye mstari wa Bonde la Ufa yaani Afrika ya Mashariki inaelekea kujitenga na sehemu nyingine ya bara ikiwa bamba la pekee. Penye Bonde la Ufa la sasa bahari itatanda baada ya miaka milioni 20.

Bara Hindi au bamba la Uhindi inaendelea kugonga bamba la Asia na kujisukuma chini ya milima ya Himalaya - kuna uwezekano ya kwamba itaingia kabisa na kutoweka.

Jamii:Jiografia
Jamii:Jiolojia
Jamii:Gandunia
1

Makala hii inahusu mwaka **1 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 1
2006

Makala hii inahusu mwaka **2006 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* 4 Januari - Maktoum bin Rashid Al Maktoum, Waziri Mkuu wa Umoja wa Falme za Kiarabu na mtawala wa Dubai
* 28 Februari - Owen Chamberlain (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1959)
* 7 Machi - Gordon Parks, msanii wa Marekani
* 7 Machi - Ali Farka Toure, mwanamuziki kutoka nchi ya Mali
* 11 Machi - Slobodan Milosevic, Rais wa Serbia (1989-2000)
* 20 Machi - Ali Muhsin al-Barwani, mwanasiasa kutoka Zanzibar
* 29 Machi - Moshi William, mwanamuziki kutoka Tanzania
* 19 Aprili - Ellen Kuzwayo, mwandishi kutoka Afrika Kusini
*13 Mei - Peter Viereck, mshairi kutoka Marekani
* 14 Mei - Stanley Kunitz, mshairi kutoka Marekani
* 14 Mei - Robert Merrifield, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1984
* 31 Mei - Raymond Davis, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2002
* 4 Julai - Lars Korvald, mwanasiasa kutoka Norwei
* 11 Agosti - Mazisi Kunene, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* 19 Agosti - Joseph Hill, mwimbaji kutoka Jamaika
* 28 Agosti - Melvin Schwartz (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1988)
* 30 Agosti - Nagib Mahfuz (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1988)
* 9 Oktoba - Marek Grechuta, mwanamuziki kutoka Polandi
* 12 Oktoba - Wanjiru Kihoro, mwandishi kutoka Kenya
* 31 Oktoba - Pieter Willem Botha, Waziri Mkuu na Rais wa Afrika Kusini
* 1 Novemba - William Styron, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer mwaka wa 1968
* 26 Desemba - Gerald Ford, Rais wa Marekani (1974-1977)
* 30 Desemba - Saddam Hussein, rais wa Iraki hadi mwaka 2003, ananyongwa baada ya kuhukumiwa adhabu ya kifo kwa makosa ya jinai dhidi ya binadamu

## Viungo vya nje
Jamii:Karne ya 21
1839

Makala hii inahusu mwaka **1839 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
* 1 Machi - Modest Mussorgsky, mtunzi wa muziki kutoka Urusi
* 16 Machi - Sully Prudhomme (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1901)
* 4 Oktoba - Mtakatifu Fransisko Fogolla, askofu Mkatoliki na mfiadini nchini Uchina

## Waliofariki 
* 15 Novemba - William Murdock (mhandisi Mwingereza, na mvumbuaji wa taa ya gesi)

Jamii:Karne ya 19
1907

Makala hii inahusu mwaka **1907 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 17 Desemba - Nchi ya Bhutan imekuwa umonaki kupitia kwa uchaguzi wa Ugyen Wangchuk kama mfalme wa kwanza.

## Waliozaliwa 
* 23 Januari - Hideki Yukawa, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1949
* 3 Februari - James Michener, mwandishi Mmarekani, na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1948
* 21 Februari - W. H. Auden, mshairi kutoka Uingereza na Marekani
* 23 Machi - Daniel Bovet, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1957
* 24 Machi - Janet Bragg, rubani wa kike kutoka Marekani
* 15 Aprili - Nikolaas Tinbergen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1973
* 25 Juni - Johannes Hans Daniel Jensen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1963
* 6 Julai - Frida Kahlo, mchoraji kutoka Mexiko
* 18 Septemba - Edwin McMillan, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1951
* 30 Septemba - Joseph Kramm, mwandishi kutoka Marekani
* 2 Oktoba - Alexander Todd, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1957

## Waliofariki 
* 16 Februari - Giosue Carducci, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1906
* 20 Februari - Henri Moissan, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1906
* 4 Septemba - Edvard Grieg, mtunzi wa muziki kutoka Norwei
* 7 Septemba - Sully Prudhomme, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1901

Jamii:Karne ya 20
1845

Makala hii inahusu mwaka **1845 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
*3 Machi - Florida imekuwa jimbo la 27 la Marekani.
* 29 Desemba - Texas inajiunga na Marekani kama jimbo la 28.

## Waliozaliwa 
*15 Februari - Elihu Root (mwanasiasa Mmarekani na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani, mwaka wa 1912)
*27 Machi - Wilhelm Conrad Röntgen (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1901)
*16 Mei - Ilya Mechnikov (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1908)
*24 Aprili - Carl Spitteler (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1919)
*18 Juni - Alphonse Laveran (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1907)
*16 Agosti - Gabriel Lippmann (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1908)

## Waliofariki 
*8 Juni - Andrew Jackson, Rais wa Marekani 1829-37

Jamii:Karne ya 19
1924

Makala hii inahusu mwaka **1924 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 3 Machi - Uongonzi wa Khalifa umepinduliwa na Kemal Atatürk.

## Waliozaliwa 
* 10 Januari - Max Roach, mwanamuziki kutoka Marekani
* 11 Januari - Roger Guillemin, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1977
* 8 Februari - Lisel Mueller, mshairi kutoka Marekani
* 23 Februari - Allan Cormack, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1979
* 3 Aprili - Marlon Brando, mwigizaji filamu kutoka Marekani
* 11 Mei - Antony Hewish, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1974
* 16 Mei - Dawda Jawara, Rais wa Gambia (1970-1994)
* 3 Juni - Torsten Wiesel, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1981
* 12 Juni - George H. Bush, Rais wa Marekani (1989-93)
* 14 Juni - James Black, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1988
* 1 Agosti - Georges Charpak, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia, mwaka wa 1992
* 19 Agosti - Willard Boyle, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2009
* 22 Agosti - James Kirkwood, mwandishi Mmarekani, na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1976
* 31 Agosti - Buddy Hackett, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 2 Septemba - Daniel arap Moi, Rais wa pili wa Kenya
* 13 Septemba - Maurice Jarre, mwanamuziki kutoka Ufaransa
* 1 Oktoba - Jimmy Carter, Rais wa Marekani (1977-81)
* 28 Novemba - Dennis Brutus, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* Desemba - Girma Wolde-Giorgis, Rais wa Ethiopia

## Waliofariki 
* 21 Januari - Vladimir Lenin, kiongozi wa Umoja wa Kisovyeti
* 3 Februari - Woodrow Wilson, Rais wa Marekani, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1919
* 19 Mei - Mtakatifu Maria Bernarda Buetler, bikira Mfransisko mmisionari kutoka Uswisi
* 3 Juni - Franz Kafka, mwandishi wa Kijerumani kutoka milki ya Austria-Hungaria
* 12 Oktoba - Anatole France, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1921
* 29 Novemba - Giacomo Puccini, mtunzi wa opera kutoka Italia
* 29 Desemba - Carl Spitteler, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1919

Jamii:Karne ya 20
1830

Makala hii inahusu mwaka **1830 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
[thumb|250px|[Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple]]

* Omani/Zanzibar: Sultani Sayyid Said anahamisha mji mkuu wake kutoka Omani kuja Zanzibar. Anavutwa na ardhi yenye rutba na upatikanaji wa kazi ya watumwa akianzisha kilimo cha karafuu. 
* Marekani: Kitabu cha Mormoni chatolewa na Joseph Smith, Mdogo anayedai kuwa alitafsiri kitabu kutoka kwa mabamba ya dhahabu aliyopewa na malaika wa Mungu. 
* 14 Juni Sidi-Ferruch (Algeria): Vikosi vya jeshi la Ufaransa vinatelemka mwambaoni wa Algeria. Ukoloni wa Ufaransa unaanza.

## Waliozaliwa 
* 9 au 18 Februari - Abdulaziz I, Sultani wa Milki ya Osmani (1861-1876)
* 15 Machi - Paul Heyse (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1910)
* 8 Septemba - Frederic Mistral (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1904)
* 17 Desemba - Simon Bolivar, mwanasiasa na mwanajeshi katika Amerika ya Kusini aliyeongoza mapambano dhidi ya ukoloni wa Hispania, katika mji wa Santa Marta (Kolombia)

## Waliofariki 
* 4 Juni - Antonio José de Sucre, Rais wa Peru (1823) na Rais wa Bolivia (1825-28), aliuawa
* 30 Novemba - Papa Pius VIII

Jamii:Karne ya 19
1914

Makala hii inahusu mwaka **1914 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 28. Juni: Kaisari-mteule Ferdinand wa Austria anauawa mjini Sarajevo.
* 28. Julai: Austria inatangaza hali ya vita dhidi ya Serbia.
* Agosti: vita ya Austria-Serbia inapanuka kuwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.
* 3 Septemba - Uchaguzi wa Papa Benedikto XV
* Oktoba: Milki ya Osmani inajiunga na vita upande wa Ujerumani.

## Waliozaliwa 
* 5 Februari - Alan Hodgkin, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1963
* 22 Februari - Renato Dulbecco, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1975
* 31 Machi - Octavio Paz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1990
* 26 Aprili - Bernard Malamud, mwandishi kutoka Marekani
* 30 Aprili – Vermont Royster, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1953
* 19 Mei - Max Perutz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1962
* 17 Juni – John Hersey, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer mwaka wa 1945
* 29 Juni - Ellen Kuzwayo, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* 14 Oktoba - Raymond Davis, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2002
* 25 Oktoba - John Berryman, mshairi kutoka Marekani
* 28 Oktoba - R.L.M. Synge, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1952

**bila tarehe**
* Tenzing Norgay, mpelelezi kutoka Nepal

## Waliofariki 
* 16 Machi - Charles-Albert Gobat, mwanasiasa Mswisi, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1902
* 23 Machi - Mtakatifu Rafka Petra, mmonaki wa kike wa Lebanon
* 25 Machi - Frederic Mistral, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1904
* 2 Aprili - Paul Heyse, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1910
* 14 Juni - Adlai Stevenson, Kaimu Rais wa Marekani (1893-97)
* 21 Juni - Bertha von Suttner, mwandishi Mwaustria, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1905
* 20 Agosti - Papa Pius X

Jamii:Karne ya 20
1957

Makala hii inahusu mwaka **1957 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 6 Machi - Nchi ya Ghana inapata uhuru kutoka Uingereza.
* 31 Agosti - Nchi ya Malaysia inapata uhuru kutoka Uingereza.

## Waliozaliwa 
* 13 Januari - Claudia Emerson, mshairi kutoka Marekani
* 3 Machi - William Pascal Kikoti, askofu wa Kanisa Katoliki nchini Tanzania
* 10 Machi - Osama bin Laden, mwanzilishi na kiongozi wa kundi la kigaidi la Al Qaida
* 20 Machi - Chris Wedge, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 9 Mei - Beatus Kinyaiya, askofu Mkatoliki nchini Tanzania
* 23 Mei - Esterina Julio Kilasi, mbunge wa kike wa Tanzania
* 1 Juni - Yasuhiro Yamashita, mshindani wa Judo kutoka Japani
* 6 Agosti - John Hocking, Katibu Mkuu Msaidizi wa Umoja wa Mataifa kutoka Australia
* 14 Septemba - François Asselineau, mwanasiasa kutoka Ufaransa
* 28 Oktoba - Roza Rymbayeva, mwanamuziki kutoka Kazakhstan
* 6 Novemba - Cam Clarke, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 9 Desemba - Jacob Venance Koda, askofu Mkatoliki nchini Tanzania
* 10 Desemba - Michael Clarke Duncan, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 11 Desemba - Antonio Napolioni, askofu Mkatoliki nchini Italia
* 29 Desemba - Bruce Beutler, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 2011

**bila tarehe**
* Jim Dauterive, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani

## Waliofariki 
* 10 Januari - Gabriela Mistral, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1945
* 14 Januari - Humphrey Bogart, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 22 Januari – Ralph Barton Perry, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1936
* 8 Februari - Walther Bothe, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1954
* 18 Februari - Dedan Kimathi, kiongozi Mkenya wa Mau Mau; alinyongwa
* 28 Machi - Jack Butler Yeats, mchoraji kutoka Ireland
* 21 Juni - Johannes Stark, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1919
* 5 Agosti - Heinrich Otto Wieland, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1927
* 18 Agosti - Irving Langmuir, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1932
* 20 Septemba - Jean Sibelius, mtunzi wa muziki kutoka Ufini

## Viungo vya nje
Jamii:Karne ya 20