Mmenyuko wa mzio

**Mmenyuko wa mzio** (kwa Kiingereza *anaphylaxis*, kutoka maneno ya Kigiriki ἀνά, ana, *dhidi*, na φύλαξις, phylaxis, *ulinzi*) ni ugonjwa mkali wa mzio (kwa Kiingereza allergy) ambao huanza ghafla na huweza kusababisha kifo. 

Mmenyuko mkali ya mzio kawaida una dalili kadhaa, zikiwa ni pamoja na upele wa kuwasha, kuvimba koo na shinikizo la chini la damu. Chanzo cha kawaida ni kuumwa na wadudu, kumeza vyakula na dawa.

Mmenyuko mkali wa mzio husababishwa na kutolewa kwa protini kutoka kwa aina ya baadhi seli nyeupe za damu. Protini hizo ni dutu ambazo zinaweza kuanza mmenyuko wa mzio au kufanya mmenyuko kuwa mkali zaidi. Kutolewa kwake husababishwa aidha na mmenyuko wa kinga ya mwili au kwa chanzo kingine ambacho hakihusiani na mfumo wa kingamaradhi. Ubainishaji wa ugonjwa wa mmenyuko mkali wa mzio unategemea dalili na ishara za mtu. Matibabu msingi ni sindano ya epinephrine, ambayo mara nyingine huchanganywa na dawa nyingine.

Duniani kote takriban asilimia 0.05-2 za watu wana mmenyuko mkali wa mzio wakati fulani katika maisha yao. Idadi inaonekana kuongezeka. 

## Ishara na dalili
Mmenyuko kali ya mzio kwa kawaida hutoa dalili mbalimbali zaidi ya dakika au saa kadhaa. Wale walio na uvimbe chini ya ngozi (angioedema) wanaweza kuhisi kwamba ngozi zao zinachomeka badala ya kuwasha. Uchakacho, maumivu ukimeza, au kukohoa inaweza pia kutokea. Vyakula ni vichochezi vya kawaida kwa watoto na vijana. Madawa na kuumwa na wadudu na miiba ni vichochezi zaidi vya kawaida katika watu wazima.  Anaphylaxis inayonasababishwa na mazoezi mara nyingi pia inahusishwa na kula baadhi ya vyakula. Katika asilimia 32-50 ya matukio, chanzo hakijulikani (idiopathic anaphylaxis).

### Vyakula
Vyakula vingi vinaweza kuchochea Mmenyuko kali ya mzio, hata wakati chakula kinaliwa kwa mara ya kwanza. Kama mtu ana mzio kwa NSAID moja kwa kawaida anaweza kutumia moja tofauti bila kuchochea mmenyuko kali ya mzio. Mmenyuko kali ya mzio kwa penisilini au cephalosporins hutokea tu baada ya kujifunga kwa protini ndani ya mwili, na baadhi yao hujifunga kwa urahisi zaidi kuliko wengine. Kama mtu alikuwa na mmenyuko kwa sumu katika siku za nyuma, na ilikuwa zaidi ya mmenyuko wa mitaa karibu na eneo la kuumwa, wao wana hatari kubwa kwa mmenyuko kali ya mzio katika siku zijazo. Hata hivyo, nusu ya watu ambao wanakufa kutokana na anaphylaxis hawakuwa na maenezi (utaratibu) kwa mmenyuko hapo awali.

### Hatari
Watu wenye magonjwa kali  kama vile pumu, ukurutu, au mzio wa usumbufu wana hatari kubwa ya mmenyuko kali ya mzio kutoka kwa  vyakula, mpira, na mawakala wa kutofautisha miali. Watu hawa hawana hatari kubwa ya kutumia madawa ya kutumia sindano au miiba. Ni kutokana na kutolewa kwa uvimbe patanishi na cytokines kutoka kwa mlingoti wa chembechembe na sehemu ya kinga mwili (basophils). Kutolewa kwao kwa kawaida ni kutokana na mmenyuko wa mfuumo wa kinga, lakini inaweza kusababishwa na uharibifu wa chembechembe ambazo hazihusiani na mmenyuko wa kinga. Biphasic anaphylaxis hutambuliwa wakati dalili zinajirudia kati ya saa 1–72 hata kama mhusika hajakaribiana na kizio kinachosababisha mmenyuo wa kwanza. Miongoni mwa athari kidogo za epinephrine ni kama vile kutetemeka, wasi wasi, maumivu ya kichwa, na mpigo wa juu wa moyo. Sindano maalumu za moja kwa moja za epinephrine yaani ‘epinephrine autoinjectors’, ambazo zinawawezesha watu wenye shida ya epinephrine kujidunga misulini wenyewe ziko kwa dosi mbili; moja ya watu wazima au watoto wenye uzani wa zaidi ya kilo 25&nbsp; na nyingine ya watoto wenye uzani wa kilo 10 hadi 25&nbsp;.

### Vijalizo
Dawa za antihistamines huongezwa licha ya epinephrine. Dawa hizi zilidhaniwa kufanya kazi vyema kwa misingi fikira za kidhahania, lakini kuna ushahidi haba kuwa matumizi ya antihistamines kwa hakika ni madhubuti kwa kutibu anaphylaxis. Uchunguzi wa Cochrane wa mwaka 2007 haukupata manufaa yoyote ya kuzipendekeza.  Dawa za antihistimines haziaminiki kuwa na athari ya kuleta majimaji au mkazo wa ghafla kwenye mkondo-ewa. Dawa ya Salbutamol inayopeanwa kwa kutumia kifaa cha kusaidia kupumua (nebulizer) yaweza kuwa madhubuti wakati epinephrine haileti nafuu ya dalili za mkazo wa mishipa ya mkondo-ewa. Matibabu ya kufanya mwili usiwe mwepesi kuhisi kinachosababisha mmenyuo wa mwili kutokana na mzio (allergen immunotherapy) yapo kwa visababishi vingine. Aina hii ya matibabu yaweza kuzuia uwezekano wa kutokea kwa maradhi ya anaphylaxis ya siku zijazo.  Dawa ya kutumika kwa miaka mingi ya kuzua mmenyuo wa nyama iliyoko chini ya ngozi imepatikana kuwa madhubuti, huku dawa ya kunywa au kumeza ikipatikana kuwa madhubuti vizio vingi vya vyakula.
Hata kama kiini hakijulikana, kama tiba ya kuzuia mmenyuo ipo, mtu-husika kwa kawaida hupata nafuu ya haraka. Baadhi ya vifo vimetokea baina ya dakika chache tu.

## Uwezekano
Uwezekano wa kutokea kwa kisa cha anaphylaxis ni 4&ndash;5 kwa watu 100,000 kwa mwaka, Viwango hivi vinaonekana kuongezeka. Idadi ya watu waliokuwa na anaphylaxis miaka ya 1980 ilikuwa takriban 20 kwa 100,000 kwa mwaka, huku miaka ya 1990 ikiwa 50 kwa 100,000 kwa year. Ongezeko hili la anaphylaxis, kimsingi, linaonekana kusababishwa na vyakula. Hatari kubwa zaidi inaonekana kuwa kwa vijana na watu wa jinsia ya kike. Nchini Australia, vifo vya anaphylaxis kutokana na chakula huwapata wanawake huku vinavyotokana na kuumwa na wadudu vikiwapata wanaume. Baadaye alitunukiwa Tuzo ya Nobel ya Udaktari na Uchunguzi wa Kimatibabu kwa kazi yake murua kuhusu anaphylaxis mwaka 1913. Neno hili limetokana na lugha ya Kigiriki|Maneno ya Kigiriki ἀνά ana, *dhidi*, na φύλαξις phylaxis, *kinga*.

## Utafiti
Kuna juhudi zinazoendelezwa ili kuunda epinephrine ambayo inaweza kuwekwa chini ya ulimi (sublingual epinephrine) ili kutibu anaphylaxis.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa