Wafon

thumb|right|250px|"Dahomey Amazon" na Élisée Reclus (1905)
**Wafon** (pia hujulikana kama **Wadahomey**, **Fon nu**, **Agaja**; kihistoria waliitwa **Jeji** na Wayoruba katika jamii ya Waafrika wa uhamishoni huko Amerika Kusini, pia katika maandiko ya kikoloni ya Kifaransa) ni kundi la kikabila la lugha za Kigbe.

Ni kundi kubwa zaidi la kikabila nchini Benin, hasa kusini mwa nchi hiyo; pia wanapatikana kusini magharibi mwa Nigeria na Togo. Idadi yao inakadiriwa kuwa watu wapatao 3,500,000, na huzungumza lugha ya Kifon, ambayo ni sehemu ya lugha za Kigbe.

Historia ya Wafoi inahusiana na ufalme wa Dahomey, ambao ulianza kuwa na mpangilio mzuri kufikia karne ya 17 lakini una mizizi ya kale zaidi inayoshabihiana na ile ya watu wa Aja. Walijulikana na wafanyabiashara wa Ulaya karne ya 19 kwa utamaduni wa ''N'Nonmiton'', yaani Wanawake wanajeshi wa Dahomey – ambao waliwawezesha wanawake kushiriki jeshini, na baadaye walipigana dhidi ya majeshi ya kikoloni ya Ufaransa mwaka 1890.

Miji iliyojengwa na Wafon ni pamoja na Abomey, mji mkuu wa kihistoria wa Dahomey ambao kwa mtazamo wa Wazungu uliwekwa katika Pwani ya Watumwa. Miji hiyo ilikuwa vituo muhimu vya biashara ya watumwa. Sehemu kubwa ya mashamba ya miwa katika Karibi, hasa Haiti, Surinam na Trinidad, ilijazwa na watumwa waliotoka katika Pwani ya Watumwa, kupitia maeneo ya Waewe na Wafon.

## Asili 
thumb|left|Eneo la lugha za Kigbe. Ramani inaonesha eneo la Wafon (rangi ya zambarau) na makabila mengine, kulingana na Capo (1998). Tangu karne ya 17, Wafon wamekuwa wakikaa katika eneo la Benin na sehemu ya kusini magharibi mwa Nigeria.
Wafon, kama makabila ya jirani Afrika Magharibi, walibakia jamii yenye mashairi ya simulizi hadi mwishoni mwa Karne za kati, bila maandiko ya kihistoria ya kale. Kulingana na simulizi za kihistoria na hadithi zao, Wafon walitokea katika eneo la Tado la leo, mji mdogo wa Wa-Aja uliopo karibu na mpaka wa Togo na Benin. Watawala wao wa mwanzo walikuwa sehemu ya tabaka tawala katika ufalme wa Aja wa Allada (pia uitwao ufalme wa Ardra).

Watu wa Aja waligombana vibaya; kundi moja lilijitenga, nao ndio waliokuja kujulikana kama Wa-Fon, waliotembea hadi Allada wakiwa na mfalme Agasu. Wana wa mfalme Agasu walizozana kuhusu nani anapaswa kumrithi baada ya kifo chake, na kundi hilo likagawanyika tena. Safari hii, Wafon walihamia kaskazini hadi Abomey pamoja na mwana wa Agasu, Dogbari, ambapo waliunda Ufalme wa Dahomey karibu na mwaka 1620 BK. Tangu wakati huo, Wa-Fon wameendelea kuishi hapo, huku Ufalme wa Dahomey ukitanuka katika sehemu ya kusini mashariki mwa Benin kwa kuteka falme za jirani. Muunganiko wa Wa-Aja waliovamia na wenyeji Wa-Yoruba wa uwanda wa Abomey uliunda utamaduni mpya – wa Wa-Fon.

Ingawa simulizi hizi za asili zimepitishwa kutoka kizazi hadi kizazi, hazikosi utata. Madai ya asili yao kutoka ndani ya Allada hayakuandikwa kwenye vyanzo vya wakati huo kabla ya mwisho wa karne ya 18, na inawezekana yalikuwa jitihada za nasaba tawala ya mji mkuu wa Ufalme wa Dahomey, Agbome, kuhalalisha ushindi wao dhidi ya ufalme wa pwani wa Allada katika miaka ya 1720. Madai hayo pia yanaweza kufasiriwa kama vielelezo vya ushawishi wa kitamaduni na kisiasa kati ya falme badala ya undugu wa kweli.

## Historia 
Ingawa marejeo na historia iliyoandikwa kuhusu Wafon ni haba kabla ya karne ya 17, kuna hati nyingi kuhusu wao kuanzia karne ya 17, hasa zilizoandikwa na wasafiri na wafanyabiashara wa Kizungu waliotembelea pwani za Afrika Magharibi. Kumbukumbu hizo zinataja miji kama Ouidah na Abomey. Miongoni mwa maandiko yaliyoenea sana ni yale ya Archibald Dalzel, mfanyabiashara wa watumwa aliyeandika mwaka 1793 hadithi, historia, na jinsi biashara ya utumwa ilivyofanyika miongoni mwa Wafon, kwenye kitabu chake kiitwacho History of Dahomey (Historia ya Dahomey). Wanazuoni wa kisasa wamehoji kuhusu upendeleo na usahihi wa Dalzel, na kama kitabu chake kuhusu Wafon kilikuwa na lengo la kisiasa au la kielimu tu. N. Savariau, Le Herisse, na utafiti wa kiajami wa M.J. Herskovits kuhusu Wafon uliochapishwa mwaka 1938.

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:makabila ya Benin

Jamii:makabila ya Togo