open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jibini nchini Kenya

.]]
**Jibini nchini Kenya** imezalishwa angalau tangu mwanzoni mwa karne ya 20, lakini awali ilinunuliwa hasa na jamii ya Wazungu na kwa kiasi fulani na Wahindi. Baadaye, tasnia ya utalii ilianza kununua jibini kuwahudumia wageni wao wa ng'ambo. 

Wakenya asilia walifuata polepole, lakini mahitaji kutoka sekta hii ya soko yalianza kuongezeka katika miaka ya 1980, wakati tabaka la kati lilikuza hamu ya jibini na ya vifundiro kutoka kwa maziwa, kama vile yoghurt k.m. 

Mwanzoni mwa karne ya 21 jibini imekuwa kawaida na kupatikana kwa urahisi. Juu ya hayo aina nyingi zaidi kuliko za kwanza za Cheddar na Gouda ziliuzwa.

Ukuaji huo wa soko la jibini nchini Kenya ulihimiza uanzishaji wa viwanda kadhaa vya kutengeneza jibini licha ya vile vilivyokuwapo tayari. 

Siku hizi jibini ni bidhaa ya kawaida katika maduka makubwa na hata yale madogo. Cheddar na Gouda inaendelea kuwa aina maarufu sana lakini nyingine ni Feta, Mozzarella, Jibini Buluu, Brie, Camembert n.k.

## Viwanda vya jibini nchini Kenya kwa mpangilio wa umiliki wa soko
* Brown's Cheese: imeanzishwa mwaka 1979, kiwanda kiko Tigoni, inazalisha cheddar, gouda, feta, ricotta, provolone, jibini buluu, brie, camembert, mozzarella na jibini kutoka kwa maziwa ya mbuzi.
* Raka Milk Processors: imeanzishwa mwaka 2001, kiwanda kiko Nyeri, inazalisha cheddar, gouda, feta, jibini buluu, brie, mozzarella, halloumi, paneer na shrikand.
* Happy Cow Kenya: imeanzishwa mwaka 1996, kiwanda kiko Nakuru, inazalisha cheddar, gouda, edam, tilsiter, red holland, black danbo, emmental, parmesan, jibini buluu, mozzarella, feta, paneer, ricotta, mascarpone na halloumi.
* Eldoville Dairies: imeanzishwa mwaka 1985, kiwanda kiko Karen, inazalisha cheddar, feta, brie, camembert, mozzarella na paneer.
* New Kenya Co-operative Creameries: imeanzishwa mwaka 1932, viwanda viko Eldoret, Kitale, Mombasa na Nyahururu, inazalisha cheddar na gouda.
* Sirimon Cheese: imeanzishwa mwaka 2011, kiwanda kiko Nanyuki, inazalisha cheddar, gouda, mozzarella, feta na paneer.
* Doinyo Lessos Creameries: imeanzishwa mwaka 1964, kiwanda kiko Eldoret, inazalisha cheddar, gouda, blue highland, red highland, gruyère, tilsiter, paneer, jeera, mozzarella, derbyshire, feta na ricotta.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Brown's Cheese
* Raka Milk Processors 
* Happy Cow Kenya 
* Eldoville Dairies 
* New Kenya Cooperative Creameries
* Sirimon Cheese
* Doinyo Lessos Creameries 

Jamii:Jibini
Mapinga

300px|thumb|Kona katika Kijiji cha Mapinga.
**Mapinga** ni kata katika wilaya ya Bagamoyo katika mkoa wa Pwani nchini Tanzania yenye postikodi namba ** 61323**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 42,543 . 

Shule kubwa Baobab iko hapa katika kijiji cha Mapinga.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Sabiki ya Hawaa

** Sabiki ya Hawaa ** (ar. & ing. **Sabik**, pia **η Eta&nbsp;Ophiuchi**, kifupi **Eta Oph**, **η&nbsp;Oph**) ni nyota angavu ya pili katika kundinyota ya Hawaa (*Ophiuchus*).   

## Jina
Nyota ya Sabiki ya Hawaa inayomaanisha ““mwenye kutangulia Hawaa (Ophiuchus)” ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini  wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaoijua kama   سابق  *sabiq* kwa maana ya mtangulizi. .

Kwa matumizi ya kimataifa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia ulikubali jina la Kiarabu na kuorodhesha nyota hii kwa tahajia ya "Sabik" .

Eta Ophiuchi ni jina la Bayer ikiwa ni nyota angavu ya pili katika Hawaa ingawa Eta ni herufi ya saba  katika Alfabeti ya Kigiriki. Hii ni mfano jinsi gani Bayer hakufuata mwangaza kikamilifu wakati wa kugawa majina ndani ya kundinyota.

## Tabia
Sabiki ya Hawaa ni nyota iliyo karibu kiasi ikiwa kwa umbali wa miakanuru takriban 88  kutoka Jua letu.  Mwangaza unaoonekana ni mag 2.4. Kwa darubini nzuri  inaonekana ni nyota maradufu inayofanywa na sehemu mbili η&nbsp;OphA na η&nbsp;OphB zinazofanana zikizunguka kitovu cha pamoja cha graviti. Kati yao kuna umbali wa vizio astronomia 33.5.
Jinsi zinavyozungukana imeleta hadi sasa matatizo kuhakikisha tabia zao.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide:Ophiuchus  
*Ophiuchus, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
*Sabik (Eta Ophiuchi), kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017

## Marejeo
* Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa  437 (online kwenye archive.org)
* Docobo, J. A.; Ling, J. F. (April 2007), "Orbits and System Masses of 14 Visual Double Stars with Early-Type Components", The Astronomical Journal, 133 (4): 1209–1216 online hapa
*Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
* Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, London 1984, ISBN 0-7156-1588-2 online hapa

Jamii:Nyota
Chole (Kisarawe)

Kwa kisiwa na kijiji chenye jina hilo angalia Kisiwa cha Chole

** Chole** ni kata mojawapo ya wilaya ya Kisarawe katika mkoa wa Pwani nchini Tanzania yenye postikodi namba **61414**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 9,304 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kisarawe   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Boga (Kisarawe)

**Boga** ni kata ya wilaya ya Kisarawe kwenye Mkoa wa Pwani nchini Tanzania. 

Postikodi yake ni namba **61416**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 5,204 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kisarawe   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Mwarusembe

**Mwarusembe** ni kata ya Wilaya ya Mkuranga katika Mkoa wa Pwani, Tanzania,  yenye postikodi namba ** 61507**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 16,815 .
Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,706  walioishi humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Mkuranga   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Farida

**Farida** ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Halima Maulid. Huyu ni mke wa kwanza wa Mzee Kizito. Mama mwenye choyo na kila mja. Hapendi maendeleo ya wenzie na mwingi wa ushirikina. Kumekuwa na malalamiko mengi kwa kila mke aliyeolewa na Mzee Kizito. Fununu zinaeleza kuwa yeye ndiye aliyemuua kwa uchawi mke wa tatu wa Kizito, Vingawaje. Tangu msimu wa kwanza hadi wa pili, hakuna mahali alipoonesha furaha. Maisha ya Bi. Farida yamejawa na choyo na roho mbaya. Hakupata elimu yoyote ile maishani hasa ukizingatia aliolewa akiwa bado yungali binti mdogo kabisa. Ndoa za miaka ya zamani. Hana hofu ya Mungu wala mwanadamu mwengine yeyote yule. Mshirikina hakuna mfano. 
 
## Tazama pia
*Sabrina Kizito
*Cheche Mtungi
## Marejeo
Jamii:Wahusika wa Siri ya Mtungi
Sharatani

** Sharatani ** (lat. & ing. **Sheratan**, pia **β Beta&nbsp;Arietis**, kifupi **Beta Ari**, **β&nbsp;Ari**) ni nyota angavu ya pili kwenye kundinyota ya Hamali (Kondoo) (*Aries*).   

## Jina
Nyota ya Sharatani ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini  wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaoijua kama   الشرطان   *ash-sharatan* kwa maana ya “alama mbili”; jina hili lilitaja nyota za Beta na Gamma Arietis maana miaka 2000 iliyopita hizi mbili zilionyesha kuja kwa sikusare ya machipuo na hivyo chanzo cha mwaka mpya. .
 
Kwa matumizi ya kimataifa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia ulikubali jina la Kiarabu na kuorodhesha nyota hii kwa tahajia ya "Sheratan" .

Beta Arietis ni jina la Bayer ikiwa ni nyota angavu ya pili katika Hamali na Beta ni herufi ya pili katika Alfabeti ya Kigiriki.  

## Tabia
Sharatani ni nyota iliyopo katika kundi la spectra A inayoyeyunganisha hidrojeni kuwa heliamu. Iko kwa umbali wa miakanuru 60 hivi kutoka kwetu. Ikiwa na jotoridi ya nyuzi za Kelvin 9000 usoni wake ni ni moto kushinda Juan a pia mng’aro wake unazidi ule wa Jua mara 23. Utafiti wa spektra unaonyesha ya kwamba kuna nyota msindikizaji ambao hauonekani kwa darubini ua kuangalia nuru ya kawaida lakini imewezekana kuipima na kuthibitisha hapa kuna nyota maradufu yenye sehemu mbili za A na B.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide:Aries  
*Aries, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
*Sheratan (Beta Arietis), kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017

## Marejeo
* Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa  437 (online kwenye archive.org)
* Pan, X. P.; et al. (1990), "Apparent orbit of the spectroscopic binary Beta Arietis with the time Mark III Stellar Interferometer", Astrophysical Journal, 356: 641–645  online hapa
*Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
* Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, London 1984, ISBN 0-7156-1588-2 online hapa

Jamii:Nyota
Sabrina Kizito

**Sabrina Kizito** ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Patricia Nyamaka. Sabrina ni msichana mpole sana, mwenye kutaka kujua mengi ya dunia iliyomzunguka. Mdadisi, na mwingi wa taarifa kuhusu familia yake. Ana mengi aliyosikia, mbali pia kujionea, hasa vituko vya mama yake mkubwa Bi. Farida. Sabrina ni msichana mwenye kipaji cha uimbaji wa taarab ambacho amerithi kutoka kwa mama yake mzazi, Vingawaje. Alianza kuonesha ujuzi na uwezo wake wa kuimba taarab kwenye sehemu ya pili ya msimu wa kwanza. Pamoja na vikwazo vingi kutoka kwa baba yake mzazi, Mzee Kizito, hatimaye akamruhusu kuwa mmoja kati ya wanakundi la taarab.  
## Tazama pia
*Cheche Mtungi
*Nusura

## Marejeo
Jamii:Wahusika wa Siri ya Mtungi
Nyota ya Wolf-Rayet

**Nyota ya Wolf-Rayet** ni jina la kutaja nyota ambazo ni kubwa na za joto sana. Zimeshapita sehemu kubwa ya maendeleo yake na kupotewa na tabaka za nje za hidrojeni ilhali zinayeyunganisha heliamu au elementi nzito zaidi katika viini vyake ambavyo ni sehemu za pekee zilizobaki.

Zinapoteza masi yake haraka kutokana na mng’aro *(:en:luminosity)* mkali unaotoka kwenye nyota kwa umbo la upepo wa nyota. Ilhali Jua letu linapungua masi za jua 10−14 kila mwaka, nyota za Wolf-Rayet zinapungua M☉ 10−5 kila mwaka kwa njia ya mng’aro, maana nguvu ya mnururisho ndani ya nyota inasukuma gesi ya matabaka ya nje ya nyota itoke kuelekea anga ya nje.

Masi zilizopimwa ziko kati ya M☉ 10 hadi 265. Jotoridi kwenye uso ni kati ya nyuzi za Kelvin 30,000 na 200,000 na hivyo zinazidi karibu nyota zote nyingine. 

Mng'aro wake inafikia mara kumi elfu hadi mara milioni mng'aro wa Jua, ingawa si kwa lazima pamoja na mwangaza mkubwa, kwa sababu sehemu kubwa ya mnururisho inaweza kutoka kwenye masafa nje ya nuru inayoonekana, kwa mfano kwenye upeo wa urujuanimno au eksirei.

Mara nyingi nyota za Wolf-Rayet si rahisi kuziangalia kwa sababu kiasi kikubwa cha masi inayotoka kwa njia ya upepo wa nyota inafunika nyota yenyewe.

Nyota hizi zilipokea jina kutoka kwa wanaastronomia wawili Wafaransa Charles Wolf na Georges Rayet waliogundua mwaka 1867 nyota tatu kwenye kundinyota ya Dajaja (Cygnus) zilizoonyesha spektra za pekee. 

## Marejeo
Suheli ya Tanga

** Suheli ya Tanga ** (kwa Kilatini na Kiingereza-Kiarabu **Regor / Suhail al Muhlif**, pia **γ Gamma&nbsp;Velorum**, kifupi **Gamma Vel**, **γ&nbsp;Vel**) ni nyota angavu zaidi kwenye kundinyota la Tanga (*Vela*).   
 
## Jina
Nyota ya Suheli katika kundinyota la Tanga ilijulikana na mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka Waarabu wanaoijua kama  سهيل المحلف  *suhail al-muhalaf* kwa maana ya “Suhail ya kiapo”; Suhail inayotokana na neno سَهُلَ *sahula* “tambarare, isiyo na matata” ikitumiwa na Waarabu kwa nyota mbalimbali na pia kama jina la mwanamume. Suheli inayojulikana zaidi ni Suheli (Alfa Carina) katika kundinyota la Mkuku.
 
Umoja wa Kimataifa wa Astronomia haikuamua bado jina kwa matumizi ya kimataifa; wakati mwingine Gamma Velorum inatajwa kwa tahajia ya “Suhail al Muhlif”, wakati mwingine kwa jina la kisasa “Regor” lililotungwa kwa heshima ya Roger Chaffee, mwanaanga wa NASA aliyekufa katika moto wakati wa kufanya majaribio ya chombo cha angani Apollo 1 kwenye mwaka .

Gamma Velorum ni jina la Bayer. Nyota za Tanga (Vela) zilikuwa sehemu ya kundinyota la kale la Argo na Gamma ilikuwa na mwangaza kwenye nafasi ya tatu. Hapo Nicolas Louis de Lacaille alitoa herufi za Kigiriki kwa nyota za Argo lakini baadaye aligawa Argo katika makundinyota matatu za Shetri *(Puppis)*, Mkuku *(Carina)* na Tanga *(Vela)*. Baada ya ugawaji huo hakutoa herufi za Kigiriki upya hivyo hakuna Alfa wala Beta katika Tanga.

## Tabia
Suheli katika Tanga ni mfumo wa nyota angalau nne, labda zaidi. Ilitazamwa tangu muda mrefu kuwa nyota maradufu ya nyota mbili za A na B.

Kwa kutumia darubini kubwa zaidi na utafiti wa spektra ilionekana ya kwamba kila moja kati ya hizo mbili ni nyota maradufu tena.

Gamma Velorum A ina sehemu mbili: moja ni nyota jitu kuu buluu na nyingine ni nyota ya Wolf-Rayet ambayo inatarajiwa kuendelea kuwa nova itakayofikia mwisho wake katika mlipuko mkubwa. Nyota hizo mbili ziko kwa umbali wa kizio astronomia kimoja zikizungukana katika muda wa siku 78.5.

Suheli katika Tanga ni nyota ya Wolf-Rayet iliyo karibu na Jua letu.

## Tanbihi
## Marejeo
* Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa  437 (online kwenye archive.org)
* Roche, P. F.; Colling, M. D.; Barlow, M. J. (2012). "The outer wind of γ Velorum". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 427: 581 online hapa
*Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
* Constellation Guide:Vela  
*Vela, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
*Regor / Suhail al Muhlif    (Gamma Velorum), kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017

Jamii:Nyota
Shira

Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia Shira (nyota)

**Shira** ni kimiminika kizito ambacho kimsingi ni mmumunyo wa maji na sukari. Inapatikana kwa kuchemsha maji na sukari au maji ya matunda (yenye sukari ndani yake) na hivyo kupunguza kiwango cha maji ambayo yanavukizwa ilhali sukari inabaki. Inafanana na asali.

Kiwango kikubwa cha sukari kinawezesha kutunzwa kwa shira hata bila friji kama chombo chake kimefungwa vizuri.

Shira hutumiwa kwa kutengeneza vinywaji, katika upishi wa vyakula, kuoka kwa keki na mikate halafu pia kama dawa.

|Shira ya matunda inakorogwa na maji kuwa kinywaji cha kupendeza
File:Maltose syrup.jpg|Shira inaweza kutokea nzito sana
File:Sirop toux.jpg|Dawa chungu huyeyushwa katika shira
File:Putgyul (Citrus unshiu) - making syrup 2.jpg|Kutengeneza shira ya machungwa
File:Pancakes with syrup.svg|Huko Marekani wanapenda chapati na shira
Tuwanyika

**Tuwanyika**, **domotai** au **nondo** ni spishi za nyoka wa jenasi *Rhamphiophis* katika familia Lamprophiidae. Nyoka hawa ni warefu kiasi: kwa kipeo m 1.5-2.5 kulingana na spishi. Rangi yao ni kijivu, kahawia, pinki, machungwa au nyeupe. Kichwa ni kifupi, pua ndefu na macho makubwa.

Tuwanyika huingia mashimo ndani ya ardhi mara nyingi ili kupumzika au kutafuta mawindo yao: wagugunaji, mijusi, vyura na hata nyoka wengine. Wanaweza kuwinda katika vichaka pia.

Chonge zao ni meno ya nyuma kabisa lakini wanaweza kuingiza sumu waking'ata mtu. Hata hivyo sumu yao haina hatari sana kwa watu; inaweza kusababisha maumivu ya kichwa. Wakikaribishwa hutoroka au wasipoweza wanapanua shingo kwa ukaya na kuinua sehemu mbele ya mwili kama fira.

## Spishi
* *Rhamphiophis oxyrhynchus* Tuwanyika Magharibi (Western beaked snake)
* *Rhamphiophis rostratus* Tuwanyika Kahawianyekundu (Rufous beaked snake)
* *Rhamphiophis rubropunctatus* Tuwanyika Kichwa-machungwa (Red beaked snake)

## Picha

Red Beaked Snake (Rhamphiophis rubropunctatus) (14121165692).jpg|Tuwanyika kichwa-machungwa

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Mwezi mwandamo

400px|thumb|Awamu za Mwezi - Mwezi mwandamo ni na. 1 (Nuru ya Jua kutoka kushoto)
[|thumb|800px|Awamu za mwezi kuanzia [mwezi mwandamo (1) kupitia hilali (2), robo ya kwanza, nusu mwezi, robo ya tatu, mwezi mpevu (5) hadi mwezi mwandamo tena]]
**Mwezi mwandamo** (kwa Kiing. *New Moon*) ni awamu ya Mwezi ambapo hauonekani kwa macho. Awamu hiyo inatokea kila baada ya siku 29 1/2.  

Katika awamu hiyo Mwezi uko kati ya Dunia na Jua. Hivyo ni nusu ya Mwezi isiyoonekana kutoka Duniani ndiyo inayopokea nuru ya Jua lakini upande ambao tunatazama uko kivulini.

Hali halisi upande unaotazama Dunia hauko gizani kabisa kwa sababu unapokea kiasi cha nuru inayoakisiwa kutoka uso wa Dunia. Lakini wakati wa mchana nuru ya Jua ni kali zaidi hivyo hatuoni Mwezi.

Ilhali Mwezi uko kati ya Jua na Dunia, kuna hali ya pekee. Kama Mwezi unapita kamili mstari uliopo baina ya Jua na Dunia, unafunika Jua kwa muda mfupi. Kwa njia hiyo kivuli cha Mwezi kinapita kwenye uso wa Dunia. Watu waliopo katika eneo la kivuli chake wanaona kupatwa kwa Jua. 

## Marejeo
Kundi la majarra

300px|thumb|Kundi la majarra HCG 16, ilivyoonekana kwa darubini ya Hubble
**Kundi la majarra** (kwa Kiingereza: galaxy group) ni idadi ya majarra zinazoshikamana katika anga-nje. Maana zinaathiriana kwa njia ya mvutano wake. Katika mpangilio huo ni hadi majarra 50 zinazotazamwa kuwa kundi.

Kama idadi ya majarra zinazoshikamana ni kubwa zaidi jumla yake ni fundo la majarra.
 
Majarra za kundi moja zinaenea katika nafasi yenye kipenyo cha takriban miakanuru milioni 10 hivi; masi ya majarra zote kwa pamoja ndani ya kundi ni hadi masi za Jua 1013.

Majarra yetu ya Njia Nyeupe ni sehemu ya kundi janibu la majarra pamoja na majarra 40 hivi nyingine. Pamoja na Njia Nyeupe kuna Majarra ya Mara (inaitwa pia M31) katika kundinyota Mara, ya M33 katika Pembetatu na majarra ndogo kama Mawingu ya Magellan.

## Marejeo
Mawingu ya Magellan

300px|thumb|Mawingu ya Magellan
**Mawingu ya Magellan** (ing. *Magellanic Clouds*) ni galaksi mbili ndogo zinazoonekana kama doa angavu angani kwa macho matupu ya watazamaji kwenye angakusi ya Dunia. Hazionekani kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia. 

Mawingu ya Magellan ni sehemu ya kundi janibu la galaksi yakizunguka Njia Nyeupe. Hayana umbo maalum. Yanaitwa
* Wingu Kubwa la Magellan (*Large Magellanic Cloud - LMC*) lina umbali wa miakanuru 170,000 kutoka kwetu na idadi ya nyota zake ni takriban bilioni 15. Linaonekana kwenye mpaka wa makundinyota ya Panji (Dorado) na Meza (Mensa).
* Wingu Dogo la Magellan (*Small Magellanic Cloud - SMC*) lina umbali wa miakanuru 200,000 kutoka kwetu na idadi ya nyota zake ni takriban bilioni 5. Linaonekana kwenye mpaka wa makundinyota ya Tukani (Tucana) na Nyoka Maji (Hydrus).

Mawingu hayo yalijulikana tangu kale kati ya mataifa ya nusutufe ya kusini na kupokea majina. Ushuhuda wa kwanza wa kimaandishi upo katika kitabu cha mwanaastronomia Al Sufi juu ya nyota kilichotungwa mnamo mwaka 964 BK. Mzungu wa kwanza aliyeyaeleza alikuwa Ferdinand Magellan alipozunguka Dunia kwenye mwaka 1519. 

Katika darubini, mawingu hayo yanaonekana kama galaksi yenye nyota, nebula na mafungunyota ndani yake.

Jamii:Majarra
Makundinyota 88 ya UKIA

Kuhusu makundinyota kwa jumla na historia yao tazama makala Kundinyota
[450px|thumb|Mpangilio wa anga lote kwa makundinyota kufuatana na Delporte na [Ukia]]
**Makundinyota 88 ya UKIA** ni jinsi gani Umoja wa Kimataifa ya Astronomia (UKIA) uliamua kupanga tufe la anga kwa kusudi la kutaja mahali pa nyota jinsi inayoonekana kwenye anga. Kuna mpangilio tofauti wa nyota kwa makundi katika tamaduni mbalimbali duniani.

Hapo chini inafuata orodha ya makundinyota 88 yaliyoamuliwa na Umoja wa Kimataifa ya Astronomia (UKIA) kwa upimaji wa anga lote. Kwa historia ya upangaji huu angalia makala ya Kundinyota.

UKIA ulichagua majina kutoka lugha ya Kilatini ambayo yanarejelea mara nyingi hadithi za mitholojia ya Ugiriki wa Kale. 

Chanzo cha majina ya Kiswahili mara nyingi ni kawaida ya mabaharia Waswahili waliotafuta njia zao wakati wa usiku kwenye Bahari ya Hindi kwa msaada wa nyota. Idadi kubwa ya majina haya yalipokelewa kutoka kwa Kiarabu ilhali Waarabu wenyewe walitumia makundinyota 48 waliyowahi kupokea kutoka kwa Wagiriki wa Kale jinsi zilivyotajwa katika kitabu cha Almagesti cha Ptolemaio.

Majina ya Kiswahili kwa makundinyota 49 (pamoja na majina ya nyota 45) yalikusanywa na mwanaisimu Mholanzi Jan Knappert na kuhifadhiwa hata kama sehemu kubwa ya elimu hii imeshapotea kwa wenyeji kutokana na mabadiliko ya teknolojia maana leo hii mabaharia hawatumii tena nyota. Majina mengine yalitafsiriwa kutoka Kilatini cha kimataifa kwa Kiswahili.

Makundinyota 12 ni sehemu ya Zodiaki inayotumiwa pia na wanajimu kwa kutabiri tabia za mtu na heri zake. Kwa tisa ya makundinyota haya wanajimu walianza kutumia majina mbadala kwa kutafsiri kutoka kawaida ya Kiingereza au kwa kutaja nembo ya kundinyota. Jedwali inaonyesha majina mbdala za wanajimu kwa mabano yenye alama ya *.

## Jedwali ya makundinyota 88 kufuatana na jina la UKIA
*(Unaweza kupanga kila nguzo ya jedwali kufuatana na a-b-c)*

## Marejeo
Biografia

**Biografia**  (kutoka Kiingereza **Biography**) ni neno la kutaja habari za kweli za maisha ya mtu. 

Asili ya neno ni Kigiriki, hasa lilitaja *bios* (= maisha) na *graphein* (= andika). 

Biografia kwa Kiswahili kilichozoeleka ni "**Wasifu**", japo kumekuwa na tabia ya kukopa maneno. 

Wasifu ukiandikwa na mhusika unaitwa "tawasifu" ambayo kwa Kiingereza inaitwa **autobiography**. 

Biografia ni sehemu ya fasihi. Kupitia maandishi mbalimbali, biografia inaweza pia kutengenezewa filamu na kadhalika.
If I Ruled the World (Imagine That)

"**If I Ruled the World (Imagine That)**" ni wimbo mkali wa mwaka wa 1996 kutoka kwa msanii wa muziki wa hip hop kutoka nchini Marekani - Nas akimshirikisha Lauryn Hill wa The Fugees. Wimbo unatokana na ngoma kama hii ya mwaka wa 1985 ya rapa aliyekwenda kwa jina la Kurtis Blow na kuchukua sampuli ya biti ya wimbo wa "Friends" wa Whodini. Huu ndio wimbo wa kwanza wa Nas wa R&B kuingia katika Ishirini 20, na ulipata kuteuliwa mwaka 1997 kwenye Grammy Award for Best Rap Solo Performance.  Mashairi ya Nas yanajadili mambo mbalimbali iwapo ataiongoza dunia na kila kitu kichomo ndani yake. Wimbo huu huhesabiwa kama moja kati ya nyimbo kali za rap na machapisho mengi sana. Ikiwa ni pamoja na kuingizwa nafasi ya 88 kwenye orodha ya Nyimbo Bora za Miaka ya 1990.

## Orodha ya nyimbo
### 12" Vinyl ya Marekani
#### A-Side
# "If I Ruled the World" (Main Mix) (4:42) 
# "If I Ruled the World" (Instrumental) (4:34)

#### B-Side
# "If I Ruled the World" (Clean Mix) (4:42) 
# "If I Ruled the World" (A Cappella) (4:42)

### Max CD ya Ulaya (COL 663296 2)
# "If I Ruled the World (Imagine That) (Main Mix)" (4:45)
# "If I Ruled the World (Imagine That) (Instrumental)" (4:36)
# "If I Ruled the World (Imagine That) (Clean Mix)" (4:45)
# "If I Ruled the World (Imagine That) (A Cappella)" (4:42)

### Ulaya CD (COL 663296 1)
# "If I Ruled the World (Imagine That) (Main Mix)"
# "If I Ruled the World (Imagine That) (Instrumental)"

## Chati 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje
*"If I Ruled the World (Imagine That) " music video on MTV.com (Windows Media format)
*Full lyrics of the song on MetroLyrics
Nzega Mjini Mashariki

**Nzega Mjini Mashariki** ni kata ya mji wa Nzega katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45438**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 44,937 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nzega Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Mbagwa

**Mbagwa** ni kata ya Wilaya ya Nzega katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba **45444**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 13,414 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nzega
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Isisya

**Isisya** ilikuwa kata ya Wilaya ya Urambo katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45506**
.
## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Urambo
Chomachankola

**Chomachankola** ni kata ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45624**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 22,050 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,323 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Jamii:Wilaya ya Igunga
Kings Music Records

**Kings Music** ni lebo iliyoanzishwa na mwimbaji AliKiba mwanzoni mwa Desemba 2017. Studio hiyo yenye makao yake nchini Tanzania, kabla ya kufunguliwa studio hiyo ya *Kings Music* ilifanyiwa tangazo maalum na mwanzilishi na wasanii watakaokuwa kwenye lebo hiyo.

## Orodha ya wasanii
.
Wasanii ambao wamejisajili katika Kings Music Records ni pamoja na:

## Tuzo
### Tanzania Music Awards
|-,2006= Cinderella as song of the year. 
|rowspan =2|2012
|Dushelele
|Best Zouk /Rhumba Song
|
|-
|Nai Nai with *Ommy Dimpoz*
|Best Collaboration
|
|-
|2014
|Kidela with *Abdu Kiba*
|Best Collaboration
|
|-
|rowspan=7|2015 
|rowspan=3|Himself
|Best Male Artist
|
|-
|Best Male Performer
|
|-
|Song Writer of the year
|
|-
|rowspan=3|Mwana
|Song of the Year
|
|-
|Video of the year
|
|-
|Afro Pop Song of the year
|
|-
|Kiboko Yangu With Mwana FA 
|Best Collaboration
|
|-
|}

### Watsup Music Awards
|-
|rowspan=2|2016
|rowspan=2|Aje
|Best African Rnb Video
|
|-
|Best East African Video
|
|-
|}

### BEFFTA Awards 2016
|-
|rowspan=2|2016
|rowspan=2|Aje
|Best African Act
|
|-
|}

### Nafca
|-
|rowspan=2|2016
|Himself
|Favorite Artist 
|
|-
|Mwana
|Favorite Song 
|
|-
|}

### East Africa TV Awards
|-
|rowspan=3|2016
|rowspan=3|Aje
|Best Male Artist
|
|-
|Song of the Year
|
|-
|Video of the Year
|
|-
|}

### ASFA Awards (Uganda) 
|-
|rowspan=2|2016
|Aje
|Most Stylish Artiste East Africa
|
|-
|Aje
|Most Fashionable Music Video Africa
|
|-
|}

### Soundcity Awards
|-
|2016
|Aje
|Video of the Year
|
|-
|}

### TZ INSTA Awards 2016
|-
|2016
|Aje
|Top Trending Song
|
|-
|}

### Best Celebrity Player Awards (Uganda)
|-
|2016
|Himself
|Best Celebrity Player
|
|-
|}

### WANNAMusic Awards 2016 (France)
|-
|rowspan=3|2016
|rowspan=3|Aje
|Best Male Artist
| 
|-

|-
|Best Collabo
| 

|-
|People Choice
|
|-
|}

## Tanbihi 
## Viungo vya
* Ukurasa rasmi wa Facebook
* Tovuti Rasmi ya Kings Music

Jamii:Studio za kurekodia
Jamii:Studio za Tanzania
Jamii:Studio za muziki
Jamii:Lebo za muziki
Jinaha la Ghurabu

400px|thumb|Ghurabu na Batiya kwenye ramani ya nyota "Urania's Mirror" ya Mwingereza Sidney Hall mnamo mwaka 1824. γCor ni nyota kwenye ubawa wa kushoto, hata kama jina lake la Kiarabu linasema "kulia"; tofauti inatokana na kawaida kuchora nyota kama "kwa macho ya Mungu".

**Jinaha la Ghurabu** (kwa Kiingereza na Kilatini **Gienah**, pia **γ Gamma&nbsp;Corvi**, kifupi: **Gamma Cor**, **γ&nbsp;Cor**) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ghurabu (*Corvus*). Iko karibu kiasi na nyota angavu ya Sumbula *(Spica)* katika Mashuke Mashuke (pia Nadhifa, lat. *Virgo*).

## Jina
Jinaha la Ghurabu ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema  اليمن الغراب الجناح *janaha-l-ghurab-al-yaman*  ambayo inamaanisha “ubawa wa kunguru wa kulia”. Hapa Waarabu wanatumia jina la utamaduni wao ingawa walitafsiri pia jina la Kigiriki Κύων *Ki-on* yaani mbwa waliokuta kwa Ptolemaio katika kitabu chake cha Almagesti. Hivyo kulikuwa zamani pia kwa Kiarabu jina la "nyota" ya mbwa" kwa ajili ya Jinaha la Ghurabu. Asili ya jina la Kiarabu الشعرى ''ash-shi'ra'' inaweza kutoka kwa Kigiriki Σείριος sei-ri-os inayomaanisha "ya kuchoma, moto sana". Wagiriki walitumia jina hili pamoja na "Nyota ya Mbwa" kwa sababu wakati ule nyota hii ilianza kuonekana vema kwenye anga ya asubuhi katika siku za joto kuu. Hapo kulitokea pia jina la "siku za mbwa" (ing. dog days) kwa ajili ya kipindi cha siku za joto katika lugha mbalimbali.
 
Katika matumizi ya kimataifa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia ulichagua "Gienah".

Gamma Corvi ni jina la Bayer. Ilhali hii ni nyota angavu zaidi katika Ghurabu ingestahili "alfa", lakini kupewa jina "gamma" ambayo ni herufi ya tatu katika Alfabeti ya Kigiriki ni mfano kwamba Bayer hakutoa herufi zake kikamilifu kufuatana na mwangaza halisi.

## Tabia
Jinaha la Ghurabu - Gienah ina mwangaza unaoonekana wa mag 2.58 na mwangaza halisi ni -0.79. Umbali wake na Dunia ni miakanuru 154..

Jinaha la Ghurabu si nyota moja tu bali nyota maradufu. Kuwepo kwa nyota ya pili isiyoonekana kwenye darubini kulithibitishwa kwa njia ya utafiti wa spektra yake.

Nyota kuu ni jitu buluu yenye jotoridi kubwa, takriban nyuzi 12,000 usoni wake.

## Tanbihi
Jamii:Nyota
Nyanda za Juu za Kusini Tanzania

[right|thumb|[Msitu wa Livingstone katika Safu ya Kipengere.]]
**Nyanda za Juu za Kusini** ni eneo la juu katika kusini magharibi ya Tanzania, upande wa kaskazini wa Ziwa Nyasa. Nyanda za juu ni pamoja na sehemu za mikoa ya Mbeya, Njombe, Rukwa, Ruvuma, na Songwe, zikipakana na Malawi, Msumbiji na Zambia.  Mbeya ndio mji mkubwa katika nyanda za juu. 

## Jiografia 
Nyanda za juu zinajumuisha milima, volkeno na tambarare za juu, pamoja na Milima ya Mbeya, Milima ya Poroto, Safu ya Kipengere, Mlima Rungwe, Tambarare ya juu ya Kitulo, Milima ya Umalila, na Nyanda za Juu za Umatengo. Tambarare ya Juu ya Ufipa inaenea kaskazini magharibi, kati ya Ziwa Tanganyika na Ziwa Rukwa.  Matawi mawili ya Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki yanaungana katika Nyanda za Juu za Kusini. Kwa upande wa kaskazini mashariki, pale Makambako kuna pengo linalotenganisha Nyanda za Juu za Kusini kutoka Milima ya Tao la Mashariki.  
[right|thumb|[Ngozi (mlima)|Ziwa Ngozi katika Milima ya Poroto.]]
Mlima Rungwe (mita 2,960 juu ya UB), na mlima Mtorwe (au: Mtove, m 2961) ndiyo vilele vya juu katika nyanda za juu. Vingine ni pamoja na Chaluhangi (m 2933) na Ishinga (m 2688) katika eneo la Kipengere, Ngozi (m 2621) katika Uporoto, na Mbeya (m 2826), Loleza (m 2656) na Pungulomo (m 2273) katika Milima ya Mbeya.  

Kutoka mitelemko ya kaskazini na mashariki ya Milima ya Mbeya maji hutiririka kwenye beseni la Ziwa Rukwa. Mto Ruaha Kuu ambao ni tawimto la Rufijiunapokea maji yake kutoka mitelemko za mashariki ya milima ya Mbeya na Kipengere. 

Mto Songwe unapokea maji yake kutoka Milima ya Umalila ukiendelea kuwa mpaka kati ya Tanzania na Malawi. Mto Kiwira unakusanya maji kutoka mitelemko ya Milima ya Umalila, Milima ya Poroto na Mlima Rungwe.  

Mto Ruhuhu unapokea maji ya sehemu ya kusini ya Safu ya Kipengere na Nyanda za Juu za Umatengo. 

Mitelemko ya mashariki ya Umatengo hupeleka maji yao kwenda Mto Ruvuma.

## Tabianchi 
Usimbishaji unapatikana katika upeo kuanzia milimita 823 pale Ufipa hadi mm 2,850 kwenye mitelemko ya Mlima Rungwe. 

Mvua inanyesha zaidi wakati wa Novemba hadi msimu wa mvua kwenye Aprili, ingawa maeneo ya juu hupata ukungu na mvua mwepesi hata wakati wa wa Mei hadi Agosti. Dalili ya mvua hutoka kwa mawingu ya radi ambayo yanajitokeza juu ya Ziwa Nyasa. Mitelemko inayotazama ziwa kwa ujumla hupata mvua nyingi.  

Nyanda za juu ni baridi kuliko maeneo ya chini, na wastani ya joto la kila mwaka uko kati ya 13°C hadi 19°C. Miinuko juu ya mita 2000 inaweza kuona jalidi (hali chini ya °C 0) ya usiku kwenye miezi ya Juni hadi Agosti.  

## Marejeo 
## Marejeo mengine 
*Latham, P. (2008) *Mimea iliyotembelewa na nyuki na mimea mingine muhimu ya Umalila, kusini mwa* DFID ya *Tanzania* .   ISBN &nbsp; 978-0955420832 
Jamii:Milima ya Tanzania
Jamii:Jiografia ya Tanzania
Charles Taze Russell

thumb|Picha ya Charles Taze Russell
**Charles Taze Russell** (16 Februari 1852 – 31 Oktoba 1916), ni mwanzilishi wa "Wanafunzi wa Biblia", ambao leo ni Mashahidi wa Yehova na makundi mengine ya Ukristo. 

Jamii:Waliozaliwa 1852
Jamii:Waliofariki 1916
Jamii:Wanaume wa Marekani
Magamba (Mpanda)

Kwa matumizi mengine ya jina hili, tazama Magamba.

**Magamba** ni miongoni mwa kata 15 zinazounda manisipaa ya Mpanda katika Mkoa wa Katavi, Tanzania. Ina postikodi namba **50114 **. Awali ilikuwa kata mojawapo ya Wilaya ya Mlele.

Magamba ina jumla ya vijiji vitano ambavyo ni: Magamba, Makongolo, Dilifu, Society na Mtakumbuka.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 14,234 .  
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,186 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Kata za Mkoa wa Katavi
Jamii:Wilaya ya Mpanda mjini
Wilaya ya Songwe

**Wilaya ya Songwe** ni wilaya mojawapo kati ya 5 za mkoa wa Songwe, nchini Tanzania, yenye postikodi namba **54100** .

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 229,219 .

Katika wilaya ya Songwe maeneo maarufu ni Mkwajuni ambako ndio makao makuu ya wilaya. 

Saza ni eneo maarufu kwa uchimbaji wa madini na kuna mgodi wa Shanta Gold Mine, Kanga, Mbangala.

## Marejeo
S
Jamii:Wilaya ya Songwe
Baluchistan

**Baluchistan**, **Balochistan** au **Baluchestan** (بلوچستان) ni eneo linalokaliwa na Wabaluchi. Imegawiwa kati ya Pakistan, Irani na Afghanistan.

Hapa kuna vitengo vifuatavyo:
* Jimbo la Balochistan katika Pakistan (km² 347.190 , wakazi milioni 12.3, nusu yao Wabaluchi) 
* Mkoa wa Sistan na Baluchistan katika Irani (km² 181,785, wakazi milioni 2.5, zaidi ya nusu Wabaluchi)
* Katika Afghanistan eneo la Wabaluchi limegawiwa kati ya wilaya za Nimruz, Helmand na Kandahar, idadi yao ni takriban 600,000.

Idadi ya Wabaluchi inakadiriwa kuwa milioni 10. Wengine huishi nje ya Baluchistan hasa katika miji mikubwa ya nchi zao. Kuna pia Wabaluchi katika Afrika ya Mashariki na mababu zao walichukuliwa kama askari na Sultani wa Zanzibar wakati wa karne ya 19.

## Marejeo
Jamii:jiografia ya Pakistan
Jamii:jiografia ya Irani
Jamii:jiografia ya Afghanistan
Bwereu

**Bwereu** ni kata ya Wilaya ya Unguja Kaskazini 'A' katika Mkoa wa Kaskazini Unguja, Tanzania yenye Postikodi namba **73106**.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 2,135 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 1,616 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kaskazini Unguja
Jamii:Wilaya ya Unguja Kaskazini 'A'
Kilindi (Matiri)

*Kwa maana mbalimbali ya jina hili tazama hapa Kilindi*

**Kilindi** ni kijiji cha kata ya Matiri kwenye Wilaya ya Mbinga katika Mkoa wa Ruvuma, Tanzania.

Vitongoji vyake ni: Kilindi juu, Mhiwila, Namakutu, Ngangila Chini, Ngangila Juu, Limboni A, Limboni B, Lami na Nkwela

Jamii:Wilaya ya Mbinga
Themogenesisi

thumb|Themogenesisi
**Themogenesisi** (kutoka jina la Kiingereza thermogenesis) ni hali ya kutoa joto kwa miili ya wanyama ambao huwa hawategemei hali ya hewa ili wapate joto (warm blooded animals). 

Hali hii ya thermogenesis hufanyika hata kwa mimea kama Eastern skunk vegetable, Vodoo lily na mingine.

## Aina za themogenesisi 
Kuna aina tatu za themogenesisi ambazo ni:
# themogenesisi inayoletwa na kufanya mazoezi
# themogenesisi isiyotegemea mazoezi
# themogenesisi inayoletwa na vyakula

## Kutetemeka 
Njia moto ya kuleta themogenesisi ni kutetemeka ambako kawi ya ATP hubadilishwa na kuwa joto mwilini.

## Themogenesisi bila kutetemeka 
Kwa wanyama wasiotetemeka, themogenesisi yao hudhibitiwa na homoni ya thirodi

## Themogenesisi ya vyakula (dieti) 
Vyakula kama vile kahawa na chai husababisha themogenesisi na kupasha mwili joto. Wanaotengeneza dawa za kupunguza uzito mwilini hutumia ujuzi huu ili unapopasha mwili joto, mafuta yayeyuke.

## Viungo vya nje 
*https://www.webmd.com/diet/news/20000322/drinking-green-tea-may-help-you-lose-weight

Jamii:Mwili
Jamii:Afya
Kihazaragi

**Kihazaragi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan, Irani na Pakistan inayozungumzwa na Wahazaragi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihazaragi nchini Afghanistan imehesabiwa kuwa watu 1,770,000. Pia kuna wasemaji 368,000 nchini Irani (2014) na 157,000 nchini Pakistan (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihazaragi kiko katika kundi la Kiiran cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihazaragi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihazaragi 
*lugha ya Kihazaragi katika Glottolog
*lugha ya Kihazaragi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Jamii:Lugha za Afghanistan
Jamii:Lugha za Irani
Kikrio

**Kikrio** ni krioli nchini Sierra Leone inayozungumzwa na watu wengi katika mji wa Freetown na mazingira yake. Kikrio imetokea misamiati ya Kiingereza pamoja na sarufi ya lugha za Kiatlantiki. Mwaka wa 2016 idadi ya wasemaji ambao hutumia Kikrio kama lugha ya kwanza imehesabiwa kuwa watu 692,000. Tena kuna watu milioni nee ambao hutumia Kikrio kama lugha yao ya pili.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikrio kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikrio 
*lugha ya Kikrio katika Glottolog
*lugha ya Kikrio kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Sierra Leone
Kicrioulo

**Kicrioulo** ni krioli nchini Guinea-Bisau inayozungumzwa na watu wengi kama lugha ya taifa. Kicrioulo imetokea misamiati ya Kireno pamoja na sarufi ya lugha za Kimanding. Mwaka wa 2016 idadi ya wasemaji nchini Guinea-Bisau ambao hutumia Kicrioulo kama lugha ya kwanza imehesabiwa kuwa watu 239,000. Tena kuna watu 600,000 ambao hutumia Kicrioulo kama lugha yao ya pili. Pia, kuna wasemaji 30,000 nchini Senegal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicrioulo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicrioulo 
*lugha ya Kicrioulo katika Glottolog
*lugha ya Kicrioulo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Guinea-Bisau
Jamii:Lugha za Senegal
Chamayai

**Chamayai** ni spishi za nyoka wasio na sumu wa jenasi *Dasypeltis* katika familia Colubridae. Spishi zote zinapatikana katika Afrika.

Nyoka hawa sio warefu sana, kwa wastani sm 50-80 lakini kadhaa wanaweza kufika m 1.15. Rangi yao ni nyeusi, kijivu, kahawia au nyekundu na wana madoa au mabaka mara nyingi.

Chamayai hula mayai tu. Kwa hivyo wanatokea katika maeneo yenye miti mingi ambayo juu yao ndege wajenga matago yao. Wana vetebra kadhaa katika shingo zinazichomoza ndani ya koromeo. Baadha ya kumeza yai zima nyoka abinya koo lake na kutoboa yai kwa vetebra zile. Kisha akama uowevu wa yai na kutapika vipande vya ganda.

## Spishi
* *Dasypeltis abyssina* Chamayai Habeshi (Ethiopian egg-eating snake)
* *Dasypeltis atra* Chamayai-milima (Montane egg-eating snake)
* *Dasypeltis bazi* Chamayai wa Misri (Egyptian egg-eating snake)
* *Dasypeltis confusa* Chamayai Jakamoyo (Confusing egg-eating snake)
* *Dasypeltis fasciata* Chamayai wa Kati (Central African egg-eating snake)
* *Dasypeltis gansi* Chamayai Magharibi (West African egg-eating snake)
* *Dasypeltis inornata* Chamayai Kahawia (Southern brown egg eater)
* *Dasypeltis latericia* Chamayai Madoa-kahawia (Brown-spotted egg eater)
* *Dasypeltis medici* Chamayai Mashariki au Mwekundu (East African egg eater)
** *Dasypeltis m. lamuensis* Chamayai Mwekundu (Rufous egg eater)
** *Dasypeltis m. medici* Chamayai Mashariki (East African egg eater)
* *Dasypeltis phillipsii* Chamayai Mwekundu (Rufous egg eater)
* *Dasypeltis palmarum* Chamayai Miwaa (Palm egg eater)
* *Dasypeltis parascabra* Chamayai wa Ghuba ya Gini (Guinea Gulf egg eater)
* *Dasypeltis sahelensis* Chamayai wa Saheli (Sahel egg-eating snake)
* *Dasypeltis scabra* Chamayai Mabaka (Common egg-eating snake)
** *Dasypeltis s. loveridgei* Chamayai wa Loveridge
** *Dasypeltis s. scabra* Chamayai wa Kawaida

## Picha

Dasypeltis atra.jpg|Chamayai-milima
Dasypeltis atra3.jpg|Chamayai-milima akimeza yai
Dasypeltis medici.jpg|Chamayai mashariki
Eierschlange frisst Zwergwachtelei.jpg|Chamayai mabaka aliyemeza yai

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Ruler (albamu)

**Ruler** ni albamu ya kwanza ya mwimbaji Dabby K, iliyotolewa na D.L.M Records na kusimamiwa na Lebo ya Dapstrem huko nchini Kenya tarehe 18 Januari 2018.

## Tanbihi
Jamii:Albamu za 2018
Giboni

**Giboni** (Kilatini: Hylobates) ni jenasi ya masokwe wadogo. Masokwe wadogo wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Asia ya Kusini-Mashariki.

## Mwainisho
* Familia  **Hylobatidae**, Masokwe wadogo
** Jenasi †*Bunopithecus* (en)
** Jenasi *Hoolock* (en)
** Jenasi *Hylobates*, Giboni (en)
*** Spishi *Hylobates lar* (en)
*** Spishi *Hylobates albibarbis* (en)
*** Spishi *Hylobates agilis* (en)
*** Spishi *Hylobates muelleri* (en)
*** Spishi *Hylobates moloch* (en)
*** Spishi *Hylobates pileatus* (en)
*** Spishi *Hylobates klossii* (en)
** Jenasi *Nomascus* (en)
** Jenasi *Symphalangus* (en)

## Picha 

Weisshandgibbon tierpark berlin.jpg|Hylobates lar
Witwanggibbon (5965099486) (3).jpg|Hylobates albibarbis
Agilegibbon.jpg|Hylobates agilis
MuellersGibbon.jpg|Hylobates muelleri
Silbergibbon mit Nachwuchs.jpg|Hylobates moloch
At the Psychiatrist (2926544583).jpg|Hylobates pileatus

Jamii:Kima na jamaa
Deusdedit wa Canterbury

, Canterbury. Makaburi mengine ni ya Justus, Mellitus na Laurence.]]
**Deusdedit** (alifariki mwaka 664 hivi) kuanzia mwaka 655 alikuwa askofu mkuu wa Canterbury, wa kwanza mwenye asili ya Kigermanik.  

Ingawa maisha yanajulikana kidogo tu, ni kwamba tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Wakatoliki na Waanglikana tarehe 14 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Marejeo mengine
* 
*
Didier wa Cahors

**Didier wa Cahors** (kwa Kilatini **Desiderius**; 580 hivi – 15 Novemba 654 hivi) alikuwa askofu wa Cahors baada ya ndugu yake Rustiko wa Cahors. 

Chini yake jimbo lilistawi katika miaka 630-655 hivi . Pia alianzisha monasteri kadhaa chini ya kanuni ya Kolumbani na kujenga makanisa na mengineyo kwa faida ya jamii, bila kuacha kamwe kuandaa watu kukutana na Kristo kwa kuishi kama mahekalu yake kweli . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
**Desiderii episcopi Cadurcensis epistolae*, ed. W. Arndt, Epistolae Merowingici et Karolini aevi 1, MGH EE 3, Berlin 1892, pp.&nbsp;191–214 (Latin edition).
**La vie de Saint Didier, évêque de Cahors (630–655)*, ed. R. Poupardin, Paris 1900 (Latin edition with a French introduction).
**Epistulae Sancti Desiderii*, ed. D. Norberg, Acta Universitatis Stockholmiensis, Studia Latina Stockholmiensia 4, Uppsala 1961 (Latin edition).

## Fasihi
*J.R.C. Martyn: *King Sisebut and the culture of Visigothic Spain, with translations of the lives of Saint Desiderius of Vienne and Saint Masona of Mérida*, Lewiston  2008.

## Viungo vya nje
*Michael Greenhalgh, 1989. *The Survival of Roman Antiquities in the Middle Ages* (London, Duckworth): ch.7: The Materials of Building"

Jamii:Wakolumbani
Jamii:Watawa waanzilishi
Ufukutwa

**Ufukutwa** ni kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45719**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 18,131 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kaliua
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Dimfna

wa Godfried Maes.]]
**Dimfna** (pia: **Dymphna**, **Dympna**, **Dimpna**, ** Dymphnart**, ** Damnat**; Geel, Ubelgiji, karne ya 7) alikuwa msichana Mkristo wa Ireland ambaye baba yake mpagani, mfalme Damon wa Oriel, alimkata kichwa kwa sababu alikataa kuolewa naye baada ya kifo cha mama yake. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Mei au 15 Mei. 

## Tazama pia
* Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
* Orodha ya Watakatifu Wafransisko
* Watakatifu wa Agano la Kale

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*Rumbaut R. "Saints and psychiatry". *Journal of Religion and Health*, volume 15, issue 1, 1976
*Bersani FS, Riboni J, Prevete E, Borghi L. "Geel e Santa Dinfna, una secolare tradizione di assistenza psichiatrica". *Giornale di storia*, volume 32, 2020 
*Forthomme B. "Sainte Dympna et l'inceste". Paris, ''L'Harmattan*, 2004
*Dresvina J. "Hagiography and idealism: St. Dympna of Geel, an uncanny saint". In "Anchoritism in the Middle Ages: texts and contexts", Cardiff, *University of Wales Press*, 2013
*Villa R. "Incesti irlandesi e apoteosi brabantine". *Belfagor'', volume 63, 2008.

Jamii:Mabikira
Jamii:Wafiadini Wakristo

Jamii:Watakatifu wa Ubelgiji
Dominiko Loricatus

**Dominiko Loricatus, O.S.B. Cam.** (kwa Kiitalia: **San Domenico Loricato**; 995 - 1060), alikuwa mmonaki wa Italia mzaliwa wa kijiji cha Luceolis karibu na Cantiano (leo katika mkoa wa Marche). 

Baba yake, akitamani maendeleo, alitoa rushwa ili huyo mwanae mdogo apewe upadrisho. Dominiko alipopata habari aliamua kushika maisha magumu na kufanya toba kali kama mkaapweke, akajiunga na monasteri ya Wakamaldoli huko Fonte Avellana, akiwa na Petro Damiani kama mlezi. 

Baadaye huyo alimtuma kuongoza jumuia mpya ya wakaapweke kwenye mlima San Vicino akaandika habari za maisha yake ya ajabu. 

Jina "Loricatus" lilitokana na mkanda wa chuma aliouvaa mfululizo kubana kiuno chake.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
** Peter Damian, *Vita Sancti Dominici Loricati* (Life of St. Dominic Loricatus), in Jacques Paul Migne, *Patrologia Latina*, CXLIV
** Edward Gibbon, *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire* Vol. V, chapter LVIII
** William M. Cooper, *Flagellation and the Flagellants: A History of the Rod*
** Norman Cohn, *The Pursuit of the Millennium*
** Giles Constable, *Culture and Spirituality in Medieval Europe*
Dorotheo wa Turo

kutoka *Menologion ya Basili II*.]]
**Dorotheo wa Turo** (Antiokia ya Siria, leo nchini Uturuki, 255 hivi - Varna, Bulgaria, 362) alikuwa askofu wa mji huo wa Lebanoni . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Juni.

## Maisha
Dhuluma ya kaisari Diocletian ilimlazimisha kukimbia alipokuwa padri maarufu kwa elimu yake, lakini baadaye  akarudi. 

Alishiriki mtaguso wa kwanza wa Nisea mwaka 325, lakini alifukuzwa na kaisari Juliani Mwasi akakae Odyssopolis (Varna, leo nchini Bulgaria) kwenye Bahari Nyeusi. Huko alifia dini yake akiwa na umri wa miaka 107.

## Maandishi
Anasemekana kuwa mwandishi wa kitabu "Matendo ya Wanafunzi Sabini" waliotumwa na Yesu kadiri ya Injili ya Luka 10:1.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Henry Wace, *Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D.* 
* The "Synopsis" of Dorotheus of Tyre

Jamii:Mababu wa Kanisa
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Mchoro mdogo

, Makumbusho ya Taifa, huko Warsaw, Polandi.]]
**Mchoro mdogo** ni mchoro uliofanyika hasa katika vitabu vilivyoandikwa kwa mkono. 

Kuanzia karne ya 16, hasa Uingereza na Ufaransa, matajiri walipenda kuchorwa namna hiyo hadi ilipobuniwa kamera katikati ya karne ya 19. Lengo lilikuwa kujitambulisha kwa watu wa mbali, kwa mfano kwa ajili ya ndoa, au kuwa na kumbukumbu ya mtu mpendwa wakati wa kuwa mbali naye. 

Udogo wa mchoro ulifikia pengine mm 40 × 30.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*

## Viungo vya nje
*Victoria and Albert Museum, miniatures gallery 
* Artists and Ancestors - A Miniature Portrait Collection
* 
* Collecting and Researching Miniature Portraits 
* Copy, Fake, and Decorative Miniatures