open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mkulwe

**Mkulwe** ni kata ya Wilaya ya Momba katika Mkoa wa Songwe, Tanzania. Msimbo wa posta ni 53912.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 14,233 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,337  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Momba 
Jamii:Kata za Mkoa wa Songwe
Mkazo

**Mkazo** ni nguvu ya ziada inayotumika kutamka silabi au neno moja kuliko nyingine, hasa vokali, lakini pengine konsonanti pia, kwa mfano "m" katika Kiswahili (alimpa). 

Katika lugha mbalimbali mkazo unaandikwa kwa alama yake hasa juu ya vokali, kwa mfano: à, è, é, ì, ò, ù.

Masamba na wenzake (2004) wanasema mkazo ni utamkaji wa nguvu zaidi katika sehemu ya neno au katika fungu la maneno.

Jamii:Isimu
Ujumbe

wa Carl von Bergen.]]
**Ujumbe** ni mafunzo yanayopatikana baada ya kusoma, kusikiliza au kupitia kazi fulani ya kifasihi usanii: ujumbe unapatikana kupitia dhamira husika katika kazi hiyo.

Ujumbe unaweza kutolewa kwa njia mbalimbali kati ya mtu na mtu, lakini pia kwa umati, hasa siku hizi kupitia vyombo vya mawasiliano ya kijamii.  

Jamii:Mawasiliano
Jamii:Fasihi
Annie Proulx

**Edna Ann Proulx** (amezaliwa 22 Agosti 1935) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Hasa ameandika chini ya jina **Annie Proulx**. Mwaka wa 1994, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Shipping News*.
Kitomeo

**Kitomeo** ni neno pamoja na taarifa zote juu yake zilizomo ndani ya kamusi. Kwa kawaida vitomeo vinapangwa kwa kufuata alfabeti ili iwe rahisi kupata kile kinachohitajika.

Jamii:Kamusi
Carol Shields

**Carol Ann Shields** (2 Juni 1935 &ndash; 16 Julai 2003) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1995, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Stone Diaries*.
Richard Ford

**Richard Ford** (amezaliwa 16 Februari 1944) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1996, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Independence Day*.
Steven Millhauser

**Steven Millhauser** (amezaliwa 3 Agosti 1943) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1997, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Martin Dressler*.
Krak des Chevaliers

450px|thumb|Ngome ya Krak des Chevaliers, Syria
350px|thumb|Mahali pa Krak des Chevaliers nchini Syria
**Krak des Chevaliers** (tamka: *krak de she-va-lyee*; kwa Kiarabu: قلعة الحصن *Qalaat al-Husn*) ni ngome ya kihistoria nchini Syria ambayo imeandikishwa katika orodha ya urithi wa dunia. Inapatikana juu ya mlima kwa kimo cha mita 600, takriban katikati ya mji wa Homs na pwani ya Bahari Mediteranea. Ilijengwa wakati wa vita za misalaba kama miaka 800 iliyopita ikawa kituo muhimu cha wanajeshi wa misalaba kutoka Ulaya.

## Historia
Ngome ya kwanza ilijengwa huko na mtawala Mwislamu wa Aleppo. Askari Waislamu waliondoka wakati jeshi la vita ya kwanza ya misalaba lilipopita hapa. 

Mnamo mwaka 1110 mtawala Mkristo wa Galilaya alituma watumishi wa kudumu walioanza kuimarisha ngome ya awali. Mnamo 1142 ilipitishwa mikononi mwa shirika la wanajeshi wa hospitali ya Mtakatifu Yohane walioendelea kuijenga. 

Ngome hii ilikuwa kituo kikuu cha Shirika la Mtakatifu Yohane lililoweza kuitetea hadi mwaka 1271. Mwaka ule jeshi kubwa la Mamaluki wa Misri waliishambulia kwa nguvu na wateteaji wa mwisho walikabidhi ngome kwa maadui wakipata wenyewe nafasi ya kuondoka kwa usalama.

Ngome ilitengenezwa baadaye mara mbili, awali na Waarabu na katika karne ya 20 na Wafaransa waliotawala Syria kati ya vita kuu ya kwanza na vya pili.

## Umuhimu
Krak des Chevalier ni kati ya mifano bora ya usanifu wa ngome za Kiulaya na pia za Kiislamu za Enzi ya kati. Tangu mwaka 2006 imeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya urithi wa dunia. Hadi vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Syria ilitembelewa na watalii wengi wa kimataifa.

Kutokana na mapigano ya vita hivyo ngome ilipata kiasi cha uharibifu.

## Picha

File:Krak des chavaliers plaine.jpg|Kuangalia mabonde kutoka mnara wa Krak
File:Krak des Chevaliers 22.jpg|Ndani ya ngome
File:Hall of the Knights - Krak des Chevaliers.jpg|Ukumbi wa wakubwa wa shirika
File:Chapel of Krak des Chevaliers 05.jpg|Ndani ya kanisa, baadaye msikiti wa ngome
File:Krak des chevaliers - plan.jpg|Ramani ya ngome

Jamii:Majengo ya Syria

Jamii:vita vya dini
Philip Roth

**Philip Roth** (amezaliwa 19 Machi 1933) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1998, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *American Pastoral*.
Michael Cunningham

**Michael Cunningham** (amezaliwa 6 Novemba 1952) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1999, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Hours*.
Jhumpa Lahiri

**Nilanjana Sudeshna “Jhumpa” Lahiri** (amezaliwa 11 Julai 1967) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. 

Mwaka wa 2000 alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Interpreter of Maladies*.
Mkongobaki

**Mkongobaki** ni kata ya Wilaya ya Ludewa katika Mkoa wa Njombe, Tanzania. Msimbo wa posta ni 59419.

Kata hii ina vijiji vitatu ambavyo ni Mkongobaki, Ugera na Lipangala. Makao makuu ya kata yapo katika kijiji cha Ugera ambacho kipo katikati ya kata hiyo.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 3,371 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,530  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Ludewa 
Jamii:Kata za Mkoa wa Njombe
Mpangilio

**Mpangilio** ni utaratibu maalumu wa kupanga maneno au mambo ili kuunda sentensi ambazo zinatoa maana na kupendeza, kurahisisha utafutaji, n.k. Kwa sababu hiyo ni tofauti na orodha ambayo mara nyingi hufuata alfabeti tu. Kwa namna nyingine, mpangilio ni mtiririko wa mambo au mawazo kwa utaratibu unaoeleweka au unaotakiwa.

Jamii:Isimu
Aina za ufahamu

**Aina za ufahamu** zilizo kuu ni tatu: ufahamu wa kusoma, ufahamu wa kusikiliza na ufahamu wa kuona. 

Ufahamu wa kusoma: hapa mtu hupata ufahamu wa jambo fulani kwa kusoma magazeti, barua, n.k. 

Ufahamu wa kusikiliza: mtu hupata ufahamu kwa kusikiliza redio, hadithi, n.k. 

Ufahamu wa kuona: mtu hupata ufahamu wa jambo kwa kuona mwenyewe tukio.

Jamii:Saikolojia
Mia tisa na moja

**Mia tisa na moja** ni namba inayoandikwa **901** kwa tarakimu za kawaida na CMI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 900 na kutangulia 902.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 17 x 53.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 901 KK na 901 BK.

## Tanbihi
Mfumo wa lugha

**Mfumo wa lugha** ni namna lugha fulani inavyoundwa, kutokana na sauti, silabi, maneno na sentensi au tungo. Yaani ni ile hali ya kutumia vipashio mbalimbali ambavyo vinahusiana kimaaana unapoitumia lugha. Vipashio hivyo ni kama vile sauti, silabi au neno.

Jamii:Isimu
Ufupisho

**Ufupisho** (au muhtasari) ni kueleza upya jambo kwa maneno machache zaidi lakini bila kupoteza maana ya msingi. 

Kwa kawaida idadi ya maneno inatakiwa kuwa theluthi ya habari ya awali.

Uwezo wa kufupisha unatumika kama kigezo kimojawapo cha kupimia uelewa wa mwanafunzi.

Jamii:Isimu
Kumbukumbu

, *Kumbukumbu* (1896), Washington, D.C., Marekani.]]
**Kumbukumbu** ni hali ya kuweza kutambua jambo uliloliona au kuweza kufafanua au kuelezea jambo ulilolihifadhi ndani ya kichwa chako. Mtu, na hata mnyama, huweza kukumbuka kitu, jambo, hali, sehemu, wakati n.k. Mfano: mwanafunzi husoma vitabu lakini baadaye itambidi kujibu na kuelezea kile alichokisoma.

Binadamu wanatofautiana katika uwezo wa kufikiri kwa sababu ya mambo mbalimbali. Mambo hayo ni pamoja na akili yenyewe, msongo wa mawazo, akili ya kusahau, kuijaza mambo mengi, kazi afanyayo mtu, umbile kutoka kwa Mwenyezi Mungu. 

Yapo madhara yanayoweza kusababisha mtu kuwa na uwezo mdogo wa kufikiri na kukumbuka yale aliyoyahifadhi katika akili yake; mambo hayo ni: mlo mbovu wa chakula, hasa vyakula vile vyenye mafuta mengi: mfano, chips, baga n.k.

Pia akili ya binadamu hutambuliwa kutokana na matendo anayofanya katika maisha yake ya kila siku.

Jamii:Saikolojia
Jamii:Ubongo
Mjimwema (maana)

**Mjimwema** inamaanisha mahali pazuri panapokaliwa na watu.

Jina hili linaweza kutaja
*Mjimwema (Dar es Salaam), kata ya wilaya ya Kigamboni, jijini Dar es Salaam, Tanzania
*Mjimwema (Makambako), kata ya mji wa Makambako katika Mkoa wa Njombe, Tanzania 
*Mjimwema (Njombe), kata ya Njombe Mjini, Tanzania 
*Mjimwema (Songea), kata ya Manisipaa ya Songea katika Mkoa wa Ruvuma, Tanzania
Matege

wa miaka 2 mwenye ugonjwa huu inavyoonyeshwa na mionzi X.]]
**Matege** (kwa Kiingereza: *rickets* au *rachitis*) ni ugonjwa unaompata mtu au mnyama mwenye ukosefu wa vitamini D mwilini, hasa miezi ya kwanza ya maisha yake. 

Mtu mwenye matege miguu yake hupinda.

Jamii:Magonjwa
Balbina wa Roma

yake ni mojawapo kati ya 140 zilizopo juu ya nguzo zinazozunguka uwanja wa Mt. Petro, Vatikano.]]
 la Mt. Balbina mjini Roma.]]
**Balbina wa Roma** (alifariki Roma, 130 hivi) alikuwa mwanamke wa Roma ya Kale anayeheshimiwa na Wakristo wa madhehebu mengi kama mtakatifu mwenye sifa za bikira na mfiadini..

Baba yake pia, askari Kwirino wa Roma, alifia dini na anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 30 Aprili. 

Sikukuu ya Balbina huadhimishwa tarehe 31 Machi

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*St. Balbina at the Catholic Encyclopedia
*Saint Profile: Saint Balbina of Rome
*The Metropolitan Museum of Art: Reliquary Bust containing the skull of Saint Balbina
* Blahoslavená Balbína
* Den hellige Balbina av Roma
* San Quirino
*Colonnade Statue St Peter's Square
Taka mwili

**Taka mwili** ni uchafu unaotolewa nje ya mwili wa binadamu na wanyama baada ya kuchujwa: ni kama vile kinyesi, mkojo, jasho.

## Tazama pia
* Kutoa taka za mwili

Jamii:Mwili
Mkoa wa Tanga (DOA)

300px|thumb|Mkoa wa kihistoria wa Tanga (DOA) mnamo 1913 (na. II)
thumb|300px|Mtaa wa Kaizari (Kaiserstraße) mjini Tanga wakati wa DOA
**Mkoa wa Tanga** ilikuwa mkoa mmoja kati ya mikoa 21 ya koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (DOA, Deutsch Ostafrika) iliyokuwa mtangulizi wa nchi za Tanzania, Rwanda na Burundi wa leo. 

## Eneo na mipaka
Mkoa huu ulikuwa na eneo la kilomita za mraba 4,600 kwa hiyo ilikuwa kati ya mikoa midogo zaidi ya koloni hii. Makao makuu (jer. Bezirksamt) yalikuwepo Tanga mjini. 

Mkoa huu ulipakana na
* Mkoa wa Wilhelmstal (DOA) (Usambara) upande wa magharibi (na. I kwenye ramani) 
* Mkoa wa Pangani (DOA) upande wa kusini (na. III kwenye ramani)  
* Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (Kenya) upande wa kaskazini. 

Kwenye mpaka na Afrika ya Mashariki ya Kiingereza kulikuwa na kituo cha forodha huko Yasini.

## Wakazi
Mwaka 1913 kulikuwa na wakazi wazalendo 108,400, pamoja na 2,393 Waasia (Wahindi, Waarabu hasa) na Wazungu 581. 

Mji wa Tanga ulikuwa na wakazi 12,000, kati yao Wazungu 298.D

## Uchumi
Mkoa wa Tanga wa DOA ulikuwa kitovu cha uchumi ya mashamba ya kibiashara. Sababu ya kuenea mapema zilikuwa kwanza bandari ya Tanga na pili njia ya reli ya kuelekea Kilimanjaro. Kutokana na miundombinu hii ilikuwa rahisi zaidi kusafirisha mazao na bidhaa nje. Kabla ya 1914 yalikuwepo makampuni 24 ya kizungu na walowezi 72 walioendesha mashamba ya kibiashara, hasa ya mikonge. Mashamba haya ya kizungu yalikuwa na eneo la km² 877. Wazungu hao walifuga ng'ombe 259, kondoo na mbuzi 239, nguruwe 12, punda 124 na farasi 29. Wajerumani walihesabu mifugo ya wakazi wazalendo kuwa ng'ombe 2,400, kondoo 13,490, mbuzi 27,300, punda 112 na nguruwe 20. 

## Mji na bandari ya Tanga
Tanga yenyewe iliwahi kuwa mji muhimu wa Waswahili kabla ya ukoloni. Tofauti na miji mingine ya Waswahili bandari ya Tanga ilifaa pia kwa meli kubwa hivyo mji ulianza kupanuka haraka. Tangu mwaka 1893 njia ya reli kwenda  milima ya Usambara ilianzishwa iliyoendelea baadaye hadi Moshi. Idadi ya wakazi ilifikia 5,689 (kati hao Wazungu 141) mwaka 1908 ikaongezeka hadi 1913 kuwa wakazi 12,000. Mwaka 1913 kulikuwa na makampuni ya biashara 12 na makampuni mengine ya Kizungu 26, ya Kihindi 50. Tanga ilikuwa na hoteli 4, hospitali, duka la dawa, gazeti na ofisi mbalimbali za serikali. 

Meli 286 zilifika bandarini mwaka 1912, pamoja na jahazi 384. Thamani ya bidhaa zilizoingizwa ilikuwa mark milioni 11.994, hapa nafaka zilikuwa milioni 2, vyakula vingine mio 1.2, nguo mio 2,57 , bidhaa za metali mio 3.25.

Bidhaa zilizotoka zilikuwa na thamani ya mark milioni 13.327, hapo kahawa (kutoka milima ya Usambara hasa) mio 1.16, katani mio 4.67, bidhaa za msituni (hasa mpira) mio 6.5.

## Marejeo
*["Tanga", makala katika Kamusi ya Koloni za Kijerumani(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kamusi_ya_Koloni_za_Kijerumani)]
Yasini

**Yasini** (zamani pia **Jassin**, **Jassini**) ni kijiji cha kata ya Mayomboni, Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kijiji hiki kipo kwenye mpaka kati ya Tanzania na Kenya, karibu na mwambao wa Bahari Hindi kwenye pande zote mbili za mpaka.

Wakati wa ukoloni kulikuwa na kituo cha forodha na polisi lakini tangu kujengwa kwa barabara barani ndani zaidi hakuna kituo tena.
350px|thumb|Eneo la mapigano ya "Jassini", lilivyochorwa na Lettow Vorbeck.

## Mapigano ya Yasini - Jassini
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuweko mapigano kwenye Januari 2015. Mwisho wa mwaka 1914, baada ya mapigano ya Tanga, vikosi 3 vya jeshi la Kihindi-Kiingereza kutoka Mombasa vilivuka mpaka na kuvamia Yasini. Mnamo tarehe 18-19 Januari   kiongozi Mjerumani Paul von Lettow-Vorbeck alishambulia vikosi hivyo. Alitegemea ya kwamba Waingereza wangeleta askari zaidi kutoka Mombasa mara wakisikia kuhusu shambulio lake, akaficha vikosi kadhaa vya Schutztruppe porini na kuwasubiri Waingereza. Vikosi vya Wahindi walipaswa kusalimisha amri baada ya kujitetea kwa siku 1 kwa sababu walishindwa kupata maji ya kunywa. Wakati huohuo vikosi vingine vya askari 3000 vilifika kutoka Mombasa vikashambuliwa ghafla na askari wa Schutztruppe 1000. Jioni ya tarehe 19 Januari Waingereza waliondoka wakarudi Mombasa baada ya kupotewa na zaidi ya wanajeshi 700.

Lettow Vorbeck aliandika baadaye ya kwamba ushindi haukuweza kumfurahisha kwa sababu hata upande wake vifo vilitokea pamoja na kwisha kwa risasi. Aliamua kuepukana na mapigano makubwa kwa sababu alijua Waingereza wangeweza kuongeza wanajeshi tena na tena ilhali yeye alikuwa tu na idadi hiyohiyo asingeweza kupoteza maafisa na askari tena jinsi ilivyotokea Yasini. Hapo aliamua kuendelea kwa mitindo ya vita ya msituni.

## Marejeo
## Kujisomea
*Corey W. Reigel: The Last Great Safari: East Africa in World War I, uk. 21
* Kenneth P. Adgie, Askaris, Asymmetry, And Small Wars: Operational Art And The German East African Campaign, 1914-1918
Jamii:Miji ya Kenya
Jamii:Mkoa wa Tanga
Jamii:Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Mia tano sitini na tano

**Mia tano sitini na tano** ni namba inayoandikwa **565** kwa tarakimu za kawaida na DLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 564 na kutangulia 566. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 113.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 565 BK na 565 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na nne

**Mia tano themanini na nne ** ni namba inayoandikwa **584** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 583 na kutangulia 585. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 73.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 584 BK na 584 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na tano

**Mia tano themanini na tano ** ni namba inayoandikwa **585** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 584 na kutangulia 586. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 5 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 585 BK na 585 KK.

## Tanbihi
Eustasi wa Luxeuil

thumb|Mt. Eustasi alivyochorwa.
**Eustasi wa Luxeuil** (560 hivi – 629 hivi) alikuwa abati wa pili wa Luxeuil kuanzia mwaka 611, akimrithi mwalimu wake Kolumbani, baada ya kuwa mkuu wa chuo cha monasteri. 

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa hasa tarehe 2 Aprili.

## Maisha
Eustasi alizaliwa huko Burgundy (leo nchini Ufaransa) akatawa huko Luxeuil. 

Kolumbani, mwanzilishi wa abasia hiyo, alipofukuzwa na mfalme wa Burgundy kwa sababu ya kukemea maadili yake, alimpendekeza Eustasi achaguliwe kushika nafasi yake, akahamia Bobbio, Italia.

Eustasi alikuwa mtu mnyenyekevu, wa sala na mfungo wa kudumu.

Chini yake, monasteri ilizidi kusifiwa kwa elimu na utakatifu wa wamonaki wake 600 . Pamoja na baadhi yao alijitosa kuhubiri maeneo yasiyoinjilishwa bado, hasa katika Galia ya kaskazini-mashariki, lakini pia Bavaria. Wengine wakawa maaskofu na watakatifu. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*

## Viungo vya nje
*Saint of the Day, March 29: *Eustace of Luxeuil*  at *SaintPatrickDC.org*
* Biografie der Diözesanbibliothek Münster

Jamii:Wakolumbani
Jamii:Mapadri
Jamii:Wamisionari
Omukama

**Omukama** ni cheo alichopewa kiongozi mkuu wa kabila la Wahaya (na Wanyambo) mkoani Kagera nchini Tanzania. Mfano wake ni Kabaka wa Waganda.

Neno hili kwa Kihaya na Kinyambo lina maana ya mkuu au mfalme, na jina la kiongozi huyo aliitwa Lumanyika.

Koo-Mtwale, mkuu wa himaya au sehemu iliyo chini ya Mkama. Mtwale anamwakilisha Omkama kwa shughuli za kimila na sheria. Mtwale mara nyingi anaamua kesi ndogondogo kama za ndani ya ndoa, koo, wizi na ugomvi wa majirani na watu.

Lakini kuna sehemu kama za eneo la Kiziba ambalo lilikuwa na mfalme wake ambaye alichagua viongozi wa hadhi ya juu, ambao waliitwa Omulangila kwa mwanamume na Omwana kwa mwanamke, ambao waliongoza sehemu kubwa la eneo la Mkama na mara nyingi walikuwa wenye mali, fedha na mashamba makubwa ambao watu walienda kuomba kazi mbalimbali kwao kama vibarua na kulima na kuchunga ng’ombe.

Kwa sehemu za Kihanja na Ihangilo wafalme wao walikuwa kama hao na walikuwa mara nyingi wenye uwezo mkubwa na koo maarufu.

Elimu: kuingia kwa wamisionari katika karne ya 19 ambao walianzisha shule nyingi za awali na za kati ambapo ilibidi mtu abatizwe ili aweze kupata elimu. Wazazi wengi walipeleka watoto wao kubatizwa na hapo kukaanza mvutano, sababu wamisionari walikuwa Wakatoliki kutoka Ufaransa na Uswisi na Walutheri kutoka Ujerumani na Uholanzi. Ndipo kukaanza mashindano ya kuanzisha shule nyingi ili kupata waumini wengi.

Wamisionari pia wakawa mstari wa mbele kufungua hospitali nyingi kila wilaya na vyuo vya ufundi.

Ndiyo maana maeneo hayo ya Kagera elimu ni ya juu kwa wakazi wake na huduma za afya kuliko mikoa jirani. Na kilimo cha kahawa kiliwapa wenyeji fedha za kujenga nyumba bora na kupeleka watoto wao kwenye elimu ya juu zaidi. Pia kulianzishwa chama cha ushirika cha mkoa ambacho kilianzisha shule za watoto wa wakulima kuwasomesha na kutoa mikopo. Eneo hilo lilizidi kurutubishwa kushinda maeneo mengine mengi ya nchi kutoa Uchagga.

Pia wamisionari walianzisha seminari na chuo cha kutoa mapadri wao wenyewe.

Waarabu walioleta Uislamu walikuwa wanakazania sana biashara, si shughuli za maendeleo ya watu.

Jamii:Mkoa wa Kagera
Jamii:Cheo
Mia tano themanini na sita

**Mia tano themanini na sita ** ni namba inayoandikwa **586** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 585 na kutangulia 587. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 293.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 586 BK na 586 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na saba

**Mia tano themanini na saba ** ni namba inayoandikwa **587** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 586 na kutangulia 588. 

587 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 587 BK na 587 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na nane

**Mia tano themanini na nane ** ni namba inayoandikwa **588** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 587 na kutangulia 589. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 7 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 588 BK na 588 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na tisa

**Mia tano themanini na tisa ** ni namba inayoandikwa **589** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 588 na kutangulia 590. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 589 BK na 589 KK.

## Tanbihi
Magaga

**Magaga** ni hali ya kupasukapasuka uwayo wa mguu wa binadamu ambao kwanza umekuwa mgumu (sugu). Mpasuko unaweza kufikia hatua ya kutokwa na damu.

Inatokea hasa kwa watu wanaotembea bila viatu au kwa makubadhi katika mazingira magumu, k.mf. ya baridi kali.

Mara nyingi wenye tatizo hilo wanalainisha ngozi kwa mafuta.

Jamii:Mguu
Jamii:Ngozi
Jamii:Tiba
Mia tano tisini

**Mia tano tisini ** ni namba inayoandikwa **590** kwa tarakimu za kawaida na DXC kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 589 na kutangulia 591. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 59.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 590 BK na 590 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na moja

**Mia tano tisini na moja ** ni namba inayoandikwa **591** kwa tarakimu za kawaida na DXCI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 590 na kutangulia 592. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 197.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 591 BK na 591 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na mbili

**Mia tano tisini na mbili ** ni namba inayoandikwa **592** kwa tarakimu za kawaida na DXCII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 591 na kutangulia 593. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 592 BK na 592 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na tatu

**Mia tano tisini na tatu ** ni namba inayoandikwa **593** kwa tarakimu za kawaida na DXCIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 592 na kutangulia 594. 

593 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 593 BK na 593 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na nne

**Mia tano tisini na nne ** ni namba inayoandikwa **594** kwa tarakimu za kawaida na DXCIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 593 na kutangulia 595. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 594 BK na 594 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na tano

**Mia tano tisini na tano ** ni namba inayoandikwa **595** kwa tarakimu za kawaida na DXCV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 594 na kutangulia 596. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 7 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 595 BK na 595 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na sita

**Mia tano tisini na sita ** ni namba inayoandikwa **596** kwa tarakimu za kawaida na DXCVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 595 na kutangulia 597. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 149.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 596 BK na 596 KK.

## Tanbihi
Wahuni

Kuhusu makabila kutoka Asia yaiyoamia Ulaya katika karne za 4 na 5, angalia Wahunni

**Wahuni** (kutoka neno la Kiarabu) ni watu wasio na maadili mema. Mfano ni kikundi cha vijana waishio mitaani ambao wengi hawana kazi. Pengine hupendelea kukaa vijiweni wakishiriki matumizi ya vilevi au mihadarati. Hao huweza kuanzisha fujo kama vile ugomvi, wizi wa mali za watu n.k. 

Wahuni hawana tofauti na wapumbavu kwa sababu huamini ya kwao bila ya kujifunza na kupokea mawazo mbadala.

Katika Tanzania na nchi nyingine nyingi wahuni hupatikana hasa mijini.

Saikolojia na sosholojia zinachunguza sababu za uhuni ili kupendekeza la kufanya.

Kati ya sababu hizo kuna: 
* Ugumu wa maisha 
* Ukosefu wa maadili mema katika jamii 
* Mabadiliko ya teknolojia na maendeleo ya jamii husika
* Ukosefu wa lishe bora na magonjwa husababisha kutokea kwa vizalia wengi na wenye malezi ya mlengo wa kushoto 

Jamii:Maadili
Jamii:Elimu jamii
Dimitri wa Thesalonike

ya karne ya 15 ya Mt. Dimitri Solunski, (Russian State Museum, Saint Petersburg, Urusi).]]
**Dimitri wa Thesalonike** (kwa Kigiriki Άγιος Δημήτριος της Θεσσαλονίκης; alifariki 306 hivi) alikuwa Mkristo wa mkoa wa Panonia (leo nchini Kroatia) ambaye alifia dini yake katika dhuluma ya Kaisari Dioklesyano.

Kwa sababu hiyo tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu .

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe mbalimbali; kwa Wakatoliki ni tarehe 9 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
* Robin Cormack, *Writing in Gold, Byzantine Society and its Icons*, George Philip, London, 1985. ISBN 0-540-01085-5
* Eugenia Russell, *St Demetrius of Thessalonica; Cult and Devotion in the Middle Ages*, Peter Lang, Oxford, 2010. ISBN 978-3-0343-0181-7
* James C. Skedros, *Saint Demetrios of Thessaloniki: Civic Patron and Divine Protector 4th-7th Centuries CE*, Trinity Press International, 1999.  Summarized in *Harvard Theological Review* **89**:410 (1996). in JSTOR
* James C. Skedros, "Response to David Woods" *Harvard Theological Review* **93**:3:235 (July 2000). at JSTOR
* Kurt Weitzmann in *The Icon*, 1982, Evans Brothers Ltd, London, ills. pp.&nbsp;32,51,220  (trans of *Le Icone*, Montadori 1981), ISBN 0-237-45645-1
*  free copy
* David Woods, bibliography on St. Demetrius

## Viungo vya nje
* David Woods, St Demetrius from his Military Martyrs Web site. Includes article on *Origins of the Cult*, the *Passion* and *Miracles* by Anastasius the Librarian (BHL 2122 and 2123), images & links.
* *The Life Of The Holy Great Martyr Of Christ Saint Demetrios The Myrrh-Bearer of Thessalonica* Compiled by Fr. Demetrios Serfes 
* Holy, Glorious Demetrius the Myrrhgusher of Thessalonica Orthodox icon and synaxarion
Mapacha

pacha wanaofanana.]]
**Mapacha** au **ndugu pacha** ni watu au wanyama waliozaliwa kwa pamoja kutoka tumboni mwa mama yao. Kwa binadamu mara nyingi huwa wawili.

Kuna aina kuu mbili za mapacha ambao ni wale wanaofanana na wale wasiofanana. Tofauti ni kwamba wa kwanza wametokana na kijiyai kimoja kilichofikiwa na mbegu moja, kumbe wa pili wametokana na vijiyai viwili vilivyofikiwa na mbegu mbili. Hivyo wa kwanza wana jinsia ileile na kwa kawaida kabisa DNA ileile, kumbe wa pili DNA zao ni tofauti, ila zinafanana kiasi kama zile za ndugu wote wenye baba mmoja na mama mmoja.  

Kimataifa aina ya kwanza inatokea mara 3 katika ujauzito wa wanawake 1,000.

## Tanbihi
## Marejeo
*Bacon, Kate. *Twins in Society: Parents, Bodies, Space, and Talk* (Palgrave Macmillan; 2010) 221 pages; explores the experience of child twins, adult twins, and parents of twins, with a focus on Britain.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Am J Med Genet C Semin Med Genet. 2009 May 15;151C(2):136-41. Not really identical: epigenetic differences in monozygotic twins and implications for twin studies in psychiatry. Haque FN, Gottesman II, Wong AH.

Jamii:Uzazi
Msonge

nchini Sudan.]]right|thumb|Msonge nchini Ethiopia.
**Msonge** ni aina ya nyumba ambazo zinajengwa kwa mfano wa herufi A kwa kutumia fito, matope na nyasi ngumu juu. Kibanda hicho kina majina tofauti katika lugha mbalimbali za Kiafrika. Kimejengwa kwa kawaida na msingi wa mviringo na paa lenye umbo la koni lililofunikwa kwa majani. Mara nyingi hutengenezwa kwa matope na paa lake hutengenezwa kwa nyasi na vifaa vya asili vya eneo hilo. Kimekuwa kikijengwa kwa maelfu ya miaka. Aina ya nyumba za matope zenye paa za majani na zilizopakwa plasta zilipatikana mapema Afrika Mashariki, ambapo makabila mbalimbali ya wenyeji walijenga nyumba hizi, wakizitumia kama makazi pamoja na maisha ya kilimo na ufugaji. Nyumba za matope ni za kawaida sana katika maeneo ya vijijini katika bara la Afrika. Zinaweza kuwa na maumbo na ukubwa tofauti kulingana na eneo zinapojengwa.

Wafugaji hasa hupenda kujenga aina hii ya nyumba.

## Usanifu majengo
right|thumb|Ndani ya kibanda kinachotazama dari
Kibanda cha mviringo cha Kiafrika kinaonekana kama usanifu wa kienyeji kwani kinajengwa kwa kutumia vifaa vinavyopatikana kwa urahisi. Vibanda hivi vinaweza kujengwa kwa kutumia matope, mavi ya ng'ombe, matofali au nyasi katika baadhi ya matukio. Kibanda kipya cha matope kinaweza kudumu kwa miaka 1-2, kulingana na kiasi cha mvua na mmomonyoko wa ardhi. Vibanda hivi vilijengwa kwa namna ambayo vinaweza kuzunguka maeneo wazi kwa umbile huru, ambayo yalitoa uingizaji hewa na upepo wa kutosha, ili kutoa faraja katika maeneo ya tropiki.

## Majina na aina 
thumb|250x250px|Rondali isiyopambwa
Kutegemea eneo, jina la kibanda cha mviringo cha Kiafrika linaweza kutofautiana. Hapa kuna orodha ya majina ya vibanda hivi katika nchi mbalimbali za Kiafrika:

## Marejeo 
Jamii:Majengo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Gabriel Ruhumbika

**Gabriel Ruhumbika** (alizaliwa katika kisiwa cha Ukerewe, 1938) ni mwandishi, mtafsiri na mtaaluma kutoka Tanzania anayeishi nchini Marekani akiwa profesa wa University of Georgia.

Ruhumbika huandika hadithi fupifupi. Riwaya yake ya kwanza, iitwayo Village in Uhuru, ilichapishwa mnamo mwaka 1969. Aliandika riwaya mbalimbali kwa mfuatano kwa kutumia lugha ya Kiswahili. 

Pia alifundisha fasihi katika vyuo vikuu mbalimbali, na kwa sasa ni muadhiri katika chuo kikuu cha maandishi ya kulinganisha (uandishi wa kulinganisha) cha Georgia nchini Marekani 

## Maisha yake ya awali
Ruhumbika alizaliwa Ukerewe, ndani ya ziwa Viktoria. Baada ya kumaliza masomo ya shahada yake ya kwanza katika chuo cha Makerere University nchini Uganda, pia alimaliza shahada ya uzamivu kuhusu Fasihi ya Kiafrika katika Chuo kikuu cha Paris-Sorbonne nchini Ufaransa.

## Taaluma
Riwaya ya kwanza ya Ruhumbika, "Village in Uhuru", ilichapishwa mnamo mwaka 1969; hii ilikuwa riwaya ya pili ya lugha ya kiiingereza katika nchi ya Tanzania, Baada ya ile ya Peter Palangyo "Dying in the sun" (1968). Hii ni riwaya ya historia, ambayo iliegemea zaidi upande wa matukio halisi yanayoendana na maswala ya maadili na utambulisho wa taifa katika kulingana na Tanganyika African National Union (TANU) katika kupambania uhuru wa Tanganyika (sasa Tanzania). Ingawa "Village in Uhuru" Aliandika na alichapisha kwa mara ya kwanza kwa kiingereza, Ruhumbika aliamua kuandika riwaya zake zote zilizofuata kwa lugha ya kiswahili, maamuzi ambayo yalikuwa sawa na mwandishi kutoka kenya Ngũgĩ wa Thiong'o.

Riwaya zake ziliandikwa kwa lugha ya Kiswahili, ambazo zilibeba hasa jarida Pan-African Uhuru Movement, Jumuisha "Miradi Bubu ya Wazalendo"* (*Invisible Enterprises of the Patriots*, 1991) na " Janga Sugu la Wazawa"* (*Everlasting Doom for the Children of the Land*, 2002). Pia aliandika kusanyiko la hadithi fupi, "Uwike Usiwike Kutakuche" (*Whether the Cock Crows or Not It Dawns*). 

Mbali ya kuwa mwandishi pia alikuwa mtafsiri, hasa maneno kutoka lugha ya kifaransa kwenda lugha ya kiswahili, Ingawa alitafsiri pia riwaya katika Aniceti Kitereza's "Mnyombekere na mkewe Bugonoka, na kijana wao wa kiume Ntulanalwo, na binti yao Bulihwali" kutoka Kikerewe kwenda Kiingereza.

Ruhumbika, pia alifundisha fasihi katika vyuo vikuu tofauti tofauti, sehemu zote Africa na Marekani (USA). Alikuwa mkufunzi katika chuo kikuu cha Dar es Salaam (kutoka 1970 hadi 1985) na Chuo kikuu cha Hampton  katika mji wa Virginia (kutoka 1985 hadi 1992). Tangu 1992, Alikuwa profesa wa uandishi wa fasihi za kulinganisha katika Chuo kikuu cha Georgia.

## Machapisho yake
**Village in Uhuru*, 1969
**Miradi Bubu ya Wazalendo*, 1991
**Janga Sugu la Wazawa*, 2002

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1938
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Jamii:Waandishi wa Kiswahili
Jamii:Waandishi wa Kiingereza
Jamii:Afrocine 2019-Tanzania
Mia tano tisini na saba

**Mia tano tisini na saba ** ni namba inayoandikwa **597** kwa tarakimu za kawaida na DXCVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 596 na kutangulia 598. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 199.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 597 BK na 597 KK.

## Tanbihi
Kachumbari

**Kachumbari** (kutoka neno la Kihindi *cachumber*) ni mchanganyiko wa viungo kama pilipili, chumvi na mboga na matunda mbalimbali kama nyanya, vitunguu, kabichi, matango, nanasi, parachichi n.k. 

Mara nyingi hutumika pamoja na pilau, wali, nyama choma n.k. ili kuongeza ladha ya chakula. 

Kachumbari ni maarufu sana katika Nchi za Maziwa Makuu.
* Katika nchi za Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda na mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo huitwa Kachumbari.
* Nchini Malawi huitwa 'Sumu' au 'Shum' au saladi ya nyanya na vitunguu.

## Viungo vya nje
* Jinsi ya kuandaa kachumbari 

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Jamii:Chakula
Mia tisa na mbili

**Mia tisa na mbili ** ni namba inayoandikwa **902** kwa tarakimu za kawaida na CMII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 901 na kutangulia 903.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 902 KK na 902 BK.

## Tanbihi
Mia tisa na tatu

**Mia tisa na tatu ** ni namba inayoandikwa **903** kwa tarakimu za kawaida na CMIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 902 na kutangulia 904. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 43.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 903 KK na 903 BK.

## Tanbihi
Msaada

thumb|Maskini akiomba Msaada
thumb|UNHCR wakitoa Msaada Kenya
**Msaada** ni huduma au faraja anayopewa mtu anapokuwa na shida au tatizo kama vile ajali, matatizo ya kifamilia, msongo wa mawazo n.k.

Binadamu wote wanahitaji msaada katika maisha yao, hasa mwanzoni na mwishoni. Hivyo ni muhimu kujenga tabia ya kuwa tayari kuutoa na kuupokea vilevile.

Jamii:Elimu jamii
Michael Chabon

**Michael Chabon** (amezaliwa 24 Mei 1963) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2001, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Amazing Adventures of Kavalier & Clay*.
Richard Russo

**Richard Russo** (amezaliwa 15 Julai 1949) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2002, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Empire Falls*.
Kichiwa

**Kichiwa** ni kata ya Wilaya ya Njombe Vijijini katika Mkoa wa Njombe, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 12,268 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,961  walioishi humo. 
 
## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Njombe Vijijini 
Jamii:Kata za Mkoa wa Njombe
Andazi

thumb|Video fupi ya utayarishaji wa maandazi
**Andazi** (kutoka kitenzi "andaa") ni aina ya chakula kitamu inayotengenezwa kwa kutumia ngano, hamira, mafuta, sukari na maji.

Watu wengi hupenda kutumia maandazi kama kitafunwa pamoja na kinywaji cha moto wakati wa kifunguakinywa.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Ajuza

wa miaka 85.]]
**Ajuza** (kutoka neno la Kiarabu) ni mwanamke mzee sana. 

Ingawa watoto wadogo wa kiume ni wengi kuliko wale wa kike, wanawake duniani wako wengi kuliko wanaume, kwa sababu ni sifa ya jinsia hiyo kuishi kirefu zaidi: hata mbegu za kike zinaishi muda mrefu kuliko zile za kiume baada ya kutoka mwili wa baba.

Hata hivyo, katika sehemu nyingine, watu wenye kusadiki ushirikina wanaweza wakawadhania vibaya hata kuwaua kama wachawi, hasa kama wana macho mekundu.

## Tazama pia
*Bibi

Jamii:Elimu jamii
Mia sita hamsini na tano

**Mia sita hamsini na tano** ni namba inayoandikwa **655** kwa tarakimu za kawaida na DCLV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 654 na kutangulia 656. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 131.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 655 KK na 655 BK.

## Tanbihi
Mia sita hamsini na sita

**Mia sita hamsini na sita** ni namba inayoandikwa **656** kwa tarakimu za kawaida na DCLVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 655 na kutangulia 657. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 656 KK na 656 BK.

## Tanbihi
Mia sita hamsini na nne

**Mia sita hamsini na nne** ni namba inayoandikwa **654** kwa tarakimu za kawaida na DCLIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 653 na kutangulia 655. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 109.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 654 KK na 654 BK.

## Tanbihi
Mia sita hamsini na saba

**Mia sita hamsini na saba** ni namba inayoandikwa **657** kwa tarakimu za kawaida na DCLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 656 na kutangulia 658. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 73.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 657 KK na 657 BK.

## Tanbihi
Mia sita hamsini na nane

**Mia sita hamsini na nane** ni namba inayoandikwa **658** kwa tarakimu za kawaida na DCLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 657 na kutangulia 659. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 47.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 658 KK na 658 BK.

## Tanbihi
Mia sita hamsini na tisa

**Mia sita hamsini na tisa** ni namba inayoandikwa **659** kwa tarakimu za kawaida na DCLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 658 na kutangulia 660. 

659 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 659 KK na 659 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini

**Mia sita sitini** ni namba inayoandikwa **660** kwa tarakimu za kawaida na DCLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 659 na kutangulia 661. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 5 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 660 KK na 660 BK.

## Tanbihi
Edward P. Jones

**Edward Paul Jones** (amezaliwa 5 Oktoba 1950) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2004, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Known World*.
Mia sita sitini na moja

**Mia sita sitini na moja** ni namba inayoandikwa **661** kwa tarakimu za kawaida na DCLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 660 na kutangulia 662. 

661 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 661 KK na 661 BK.

## Tanbihi
Paterni wa Avranches

la kioo cha rangi huko Orleans.]]
**Paternus** (au **Paterne, Patier, Pair, Padarn**; Poitiers, mwisho wa karne ya 5 - Scissy, 565 hivi) alikuwa abati aliyeanzisha monasteri mbalimbali hadi Bretagne (Ufaransa) akawa askofu wa Avranches, Normandy kuanzia mwaka 552 hadi kifo chake . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 112

## Marejeo ya Kifaransa
* *Dictionnaire hagiographique* - Abbé Pétin - 1859 
* Jacques Baudoin, *Grand livre des saints : culte et iconographie en Occident*, Éd. Créer, 2006, n. 434, p. 385 : « Saint Paterne » (https://books.google.fr/books?id=6Hwa38EjyoAC&pg=PA385&lpg=PA385).

Jamii:waliozaliwa karne ya 5

Jamii:watawa waanzilishi
Jamii:wamisionari

Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Mia sita sitini na mbili

**Mia sita sitini na mbili** ni namba inayoandikwa **662** kwa tarakimu za kawaida na DCLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 661 na kutangulia 663. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 331.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 662 KK na 662 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na tatu

**Mia sita sitini na tatu** ni namba inayoandikwa **663** kwa tarakimu za kawaida na DCLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 662 na kutangulia 664. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 13 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 663 KK na 663 BK.

## Tanbihi
Jeffrey Eugenides

**Jeffrey Eugenides** (amezaliwa 8 Machi 1960) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2003, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Middlesex*.
Lidwina

(1498).]]
**Lidwina** (pia: **Lydwine, Lydwid, Lidwid, Liduina**) wa Schiedam, Uholanzi (1380 - 1433), alikuwa mwanamke maarufu kwa maisha ya kiroho, sala na karama zake. 

Tarehe 14 Machi 1890 Papa Leo XIII alithibitisha heshima ya mtakatifu ambayo Wakatoliki walimpa Lidwina tangu zamani.  

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Aprili.

## Maisha 
Alipokuwa na umri wa miaka 15, Lidwina alianguka na kuvunjika ubavu akiwa anacheza penye barafu. Badala ya kupona, alizidi kulemaa maisha yake yote, mpaka akapooza mwili mzima isipokuwa mkono wa kushoto.
 Kwa ajili ya uongofu wa wakosefu na wokovu wa watu alistahimili hayo yote hadi kifo chake, kwa kuamini maongozi ya Mungu .

Lidwina alishika mfululizo saumu na sifa yake kama mtakatifu mponyaji ilizidi kuvuma. Maafisa wa mji wake, Schiedam, wametuachia tamko rasmi la kwamba aliacha kabisa kula na kupata usingizi.

Lidwina alifariki akiwa na umri wa miaka 53. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 131-132

## Viungo vya nje 
* http://my.homewithgod.com/israel/lidwina/ 
* Saint Lydwina of Schiedam (Patron Saint Index)  
* *Saint Lydwine of Schiedam*, by J.K. Huysmans (translated from the French by Agnes Hastings), 1923, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London. Reprinted 1979, TAN Books and Publishers, Rockford, Illinois, ISBN 0-89555-087-3
Mia sita sabini

**Mia sita sabini** ni namba inayoandikwa **670** kwa tarakimu za kawaida na DCLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 669 na kutangulia 671. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 67.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 670 KK na 670 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na nne

**Mia sita sitini na nne** ni namba inayoandikwa **664** kwa tarakimu za kawaida na DCLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 663 na kutangulia 665. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 83.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 664 KK na 664 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na tano

**Mia sita sitini na tano** ni namba inayoandikwa **665** kwa tarakimu za kawaida na DCLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 664 na kutangulia 666. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 7 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 665 KK na 665 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na sita

**Mia sita sitini na sita** ni namba inayoandikwa **666** kwa tarakimu za kawaida na DCLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 665 na kutangulia 667. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 666 KK na 666 BK.
* Pia humrejea Mpinga-Kristo katika Ufunuo 13:18. Katika nakala nyingi za mstari huo, ndiyo namba ya mnyama ila katika nyingine za zamani, kama vile Papyrus 115, namba yake ni 616. Maelezo yanayokubalika zaidi ni kwamba ndiyo namba ya Kaisari Nero, wa kwanza kudhulumu Kanisa (64-68), kwa kuwa jina lake la Kigiriki likiandikwa kwa herufi za Kiebrania, jumla yake ni 666, na jina lake la Kilatini likiandikwa kwa herufi za Kiebrania, jumla yake ni 616. Hesabu hiyo inawezekana kwa sababu katika Kigiriki na Kiebrania, tofauti na lugha nyingi, hasa za sasa, kila herufi ni pia tarakimu, hivyo ina thamani yake inayoweza kujumlishwa na ile ya herufi nyingine.

## Tanbihi
Marilynne Robinson

**Marilynne Robinson** (amezaliwa 26 Novemba 1943) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2005, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *Gilead*.
Mia sita sabini na moja

**Mia sita sabini na moja** ni namba inayoandikwa **671** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 670 na kutangulia 672. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 61.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 671 KK na 671 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na saba

**Mia sita sitini na saba** ni namba inayoandikwa **667** kwa tarakimu za kawaida na DCLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 666 na kutangulia 668. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 23 x 29.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 667 KK na 667 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na mbili

**Mia sita sabini na mbili** ni namba inayoandikwa **672** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 671 na kutangulia 673. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 672 KK na 672 BK.

## Tanbihi
Mia sita themanini

**Mia sita themanini** ni namba inayoandikwa **680** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 679 na kutangulia 681. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 680 KK na 680 BK.

## Tanbihi
Mia sita themanini na moja

**Mia sita themanini na moja** ni namba inayoandikwa **681** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 680 na kutangulia 682. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 227.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 681 KK na 681 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na tatu

**Mia sita sabini na tatu** ni namba inayoandikwa **673** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 672 na kutangulia 674. 

673 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 673 KK na 673 BK.

## Tanbihi
Mia sita themanini na mbili

**Mia sita themanini na mbili** ni namba inayoandikwa **682** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 681 na kutangulia 683. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 682 KK na 682 BK.

## Tanbihi
Mia sita themanini na tatu

**Mia sita themanini na tatu** ni namba inayoandikwa **683** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 682 na kutangulia 684. 

683 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 683 KK na 683 BK.

## Tanbihi
Geraldine Brooks (mwandishi)

thumbnail|right|280px|Mwandishi Geraldine Brooks
**Geraldine Brooks** (amezaliwa 14 Septemba 1955) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Australia; mwaka wa 2002 alipata pia uraia wa Marekani. Mwaka wa 2006, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *March*.

Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Waandishi wa Australia
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Mia sita themanini na nne

**Mia sita themanini na nne** ni namba inayoandikwa **684** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 683 na kutangulia 685. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 684 KK na 684 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na nane

**Mia sita sitini na nane** ni namba inayoandikwa **668** kwa tarakimu za kawaida na DCLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 667 na kutangulia 669. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 167.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 668 KK na 668 BK.

## Tanbihi
Mia sita sitini na tisa

**Mia sita sitini na tisa** ni namba inayoandikwa **669** kwa tarakimu za kawaida na DCLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 668 na kutangulia 670. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 223.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 669 KK na 669 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na nne

**Mia sita sabini na nne** ni namba inayoandikwa **674** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 673 na kutangulia 675. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 337.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 674 KK na 674 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na tano

**Mia sita sabini na tano** ni namba inayoandikwa **675** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 674 na kutangulia 676. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 5 x 5.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 675 KK na 675 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na sita

**Mia sita sabini na sita** ni namba inayoandikwa **676** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 675 na kutangulia 677. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 13 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 676 KK na 676 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na saba

**Mia sita sabini na saba** ni namba inayoandikwa **677** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 676 na kutangulia 678. 

677 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 677 KK na 677 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na nane

**Mia sita sabini na nane** ni namba inayoandikwa **678** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 677 na kutangulia 679. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 113.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 678 KK na 678 BK.

## Tanbihi
Mia sita sabini na tisa

**Mia sita sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **679** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 678 na kutangulia 680. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 97.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 679 KK na 679 BK.

## Tanbihi
Mia sita themanini na tano

**Mia sita themanini na tano** ni namba inayoandikwa **685** kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 684 na kutangulia 686. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 137.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 685 KK na 685 BK.

## Tanbihi