open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wambunga

**Wambunga** ni kabila la watu mwa Tanzania  wanaoishi upande wa kaskazini mwa kabila laWapogolo, katika wilaya ya Kilombero (Ifakara), mkoani Morogoro. Lugha yao ni Kimbunga.

Mwaka 1987 ilikadiriwa kwamba idadi ya Wambuga ilikuwa 29,000.

## Historia
*Wambunga* ni kabila dogo lililotokana na Wangoni baada ya mfarakano wa viongozi wa makundi yao walioingia katika eneo la Tanzania ya leo. Hivyo basi Wambunga ni Wangoni maseko (watafiti) walioingia Tanganyika kupitia kusini mashariki mwa Ruvuma wakiongozwa na kiongozi wa Wangoni Maseko Mputa. 

Baada ya kutoelewana miongoni mwa makundi ya Wangoni kukapelekea chuki iliyosababisha viongozi wa makundi hayo kuuana wenyewe kwa wenyewe. Hivyo Mputa akauawa, na mwanae Malunda akawa mtawala wa kundi hilo. Baadaye Malunda akawa na wasiwasi wa maisha yake kutokana na hali hiyo, hivyo akaamua kurudi na kundi la Wangoni Maseko katika Malawi ya leo walikotokea awali. 

Lakini katika hilo baadhi yao waligoma kurudi Malawi, ndipo baada ya Malunda kuondoka waliobaki wakahama Songea na kusogea mlima Mbunga ulioko pembezoni mwa mkoa wa Ruvuma. Baadaye, walipoona makundi ya Wangoni wakiendelea kupigana wao kwa wao, wakaamua kuondoka hapo mlima Mbunga na kuambaambaa Ulanga, hasa kwenye bonde la mto Kilombero.

Walijulikana kwa matamshi yao kuwa Wangoni, lakini wao walijiita Wambunga kwani wametokea mlima Mbunga. Hiyo ilitokana na kuchoshwa na vita, maana wote waliwatambua Wangoni kwa kupenda vita, kumbe kwa kusema hivyo wangebaki salama wenyeji wao wasiwadhuru, maana wakati huo Wangoni walishaanza uchokozi wa kivita na Munyigumba, kiongozi wa Wahehe.

Kwa sasa Wambunga wanapatikana zaidi katika maeneo yafuatayo: Ifakara mjini na vitongoji vyake, Kiberege na vitongoji vyake, Kisawasawa, baadhi ya maeneo ya Mang'ula, Mbingu na baadhi ya maeneo ya Mngeta: maeneo yote haya ni katika wilaya ya Kilombero. Wambunga wapo kwa wingi katika kijiji cha Kisaki, Morogoro vijijini, mkoani Morogoro. Pia wanapatikana katika wilaya ya Kisarawe, mkoa wa Pwani. Inasemekana baadhi ya Wambunga wapo katika maeneo ya nje ya Dar es Salaam.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kilombero
Wampoto

**Wampoto** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Mbinga. Eneo lao ni mwambao wa ziwa Nyasa (kuanzia Hinga, Mbuli, Ngumbo, Ndingine, Mkili, Yola, Nindai, Tawi, Njambe, Mango, Tumbi, Ngehe na sehemu ndogo ya Puulu na Liuli ambako wamechangamana na Wanyasa). 

Wanapakana na Wanyasa (kusini), Wamanda (kaskazini) na Wamatengo (mashariki). Wanahusiana zaidi na majirani wao Wamatengo na Wanyasa.

Lugha yao ni Kimpoto, lugha ya Kibantu ambayo mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wake ilihesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimpoto iko katika kundi la N10. 

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Jamii:Wilaya ya Mbinga
Wamwera

thumb|Nyumba ya jadi ya Wamwera.
**Wamwera** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, hasa kwenye Wilaya ya Nachingwea, Lindi Vijijini na Ruangwa.

Wamwera huwasiliana kwa lugha yao ya Kimwera (wao wanasema *Shimwera*), lugha ambayo ina muundo unaoeleweka upande wa sarufi na matamshi yake, tena kwa urahisi sana. 

Jamii hii hujishughulisha na kilimo cha mahindi, korosho, mihogo, mpunga, uwele, ufuta na karanga. Jamii hii vilevile ni wafugaji wa mbuzi, ng'ombe na kuku. Uvuvi pia ni sehemu ya shughuli za uchumi za jamii ya Wamwera. 

Tofauti na ilivyo kwa jamii nyingi za Tanzania Wamwera hufuata mfumo jike (matrilineal) ambapo wanawake ndio wamiliki wakuu wa familia na mtoto hupewa jina la upande wa mama. 

Nyumba za jadi za Wamwera ni za mstatili na katika muundo wa banda. Nyumba hujengwa kwa kutumia nguzo na fito, kukandikwa kwa udongo wa mfinyanzi na paa lake huezekwa kwa nyasi. Nyumba huwa na vyumba kulingana na ukubwa wa familia. Mara nyingi sebule hutumiwa kwa kupokelea wageni wa familia wakati baraza huwa ni sehemu ya kujipumzisha.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Lindi
Wandali

**Wandali** ni kabila linalopatikana hasa kusini magharibi mwa nchi ya Tanzania, katika Wilaya ya Ileje, Mkoa wa Songwe. Kabla mkoa huo haujaanzishwa ilikuwa wilaya ya mkoa wa Mbeya. Pia wako nchini Malawi.

Ni kabila la watu wapole na wakarimu sana kwa wageni, pia lenye juhudi sana kwa kazi za mikono, mathalani, kulima kwa jembe la mikono na kupasua mbao kwa msumeno wa mikono, na wenye wivu wa maendeleo. 

Hii pia inachangiwa kwa kiasi kikubwa na jiografia ya wilaya hiyo kuwa na miinuko mingi kwa sehemu kubwa, hasa kwa ukanda wa Undali yaani ukanda ambao wilaya ya Ileje inapakana na wilaya ya Rungwe na wilaya ya Kyela.

Wanadumisha sana lugha yao, ambayo inaitwa Kindali na inafanana na Kinyakyusa. Hii ni kwa sababu kabila la Wandali kwa asili, historia ya masimulizi ya watu wa zamani inaonyesha kuwa na chimbuko moja na kabila la Wanyakyusa. Tofauti kati ya makabila hayo mawili hutokana na utengano wa watu wa zamani kijiografia tu.

Wanawake wa Kindali ni watu wastaarabu sana, wachapakazi na wenye mapenzi ya kweli na dhati: pesa kwao ni hitaji la mwisho kabisa baada ya namba moja ambayo ni mapendo.

Upande wa dini wengi wao ni Wakristo, hasa wa madhehebu ya Wamoravian.

Chakula chao kikuu ni magimbi, viazi vitamu pamoja na ndizi, maparachichi na magimbi bila kusahau na mihogo pamoja na ugali wa mahindi. Pia hujishughulisha na ufugaji wa ng'ombe, mbuzi, kondoo na kuku, na ususi wa nyungo ambao umekuwa sehemu muhimu ya biashara ndani na nje ya mkoa. 

Baadhi ya koo za jamii ya Wandali ni pamoja na Cheyo (Kyejo), Chisunga, Gambi, Kabenga, Kabhighili, Kabuje, Kabuka, Kalinga, Kalonge, Kamendu, Kaminyoge, Kamwela, Kandonga, Kapange, Kapesa, Kapungu, Kasebele, Kasege, Kasekwa, Kasembe, Kashuka, Kasunga, Kasyupa, Kateko, Katiti, Kayange (Kajange), Kayuni (Kajuni), Kibona (Chibona), Kita, Kiyalo (Kijalo), Kyamba, Kyomo (Chomo), Lwinga, Lwesya, Masebo, Mbene (Mwambene), Mbindi, Mbisa, Mbonge, Mbotwa, Mbuba, Mbughi, Mbukwa, Mbwaga, Mbwile, Mjwanga, Mlaga, Mlungu, Mlwafu, Motela, Mshani, Msokwa, Msongwe, Mtafya, Mtawa, Musomba, Mwogha, Ndile, Ndimbwa, Ngabo, Ngao, Njeyo, Rungwe, Sambo, Sengo, Songa, Swila, Tete, Tuya (Tuja) n.k

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ileje
Wandamba

**Wandamba** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kiasili katika mkoa wa Morogoro (Wilaya ya Malinyi na Wilaya ya Mlimba), hasa katika mji wa Ifakara pamoja na vijiji vya Mofu, Ruipa, Mbingu, Mngeta, Merera, Chita, Ngombo, Mlimba na Biro. Wa wanapatikana pia katika wilaya ya Ulanga katika kijiji cha Malinyi. 

Lugha yao ni Kindamba (wenyewe wanatamka Chindamba), ambacho kinafanana sana na Kimbunga (69%) na Kipogoro (56%), lugha ya Wapogoro wanaoishi katika wilaya ya Ulanga. Hiyo inathibitisha kwamba asili yao ni moja.

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 79,000, mbali ya Wambunga waliokuwa 29,000.

Asili ya Wandamba wengi ni kuwa wapole, wakarimu, si wachoyo wala bahiri. Pia Wandamba huwa na mapenzi ya ukweli, akipenda amependa haswahaswa.

Upande wa dini wengi wao ni wafuasi wa Yesu Kristo katika Kanisa Katoliki.

Wandamba ni maarufu kwa kupenda kula wali na samaki hata mwaka mzima kutokana na kilimo cha mpunga na uvuvi wa samaki. Samaki wanaopendwa sana na Wandamba ni Kitoga. Mapishi ya wali kwa samaki hupikwa bila kutumia mafuta wala nazi.

Ngoma ya asili ya Wandamba inaitwa Lindenda. Ngoma hiyo huchezwa wakati wa furaha katika mfumo wa duara.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Jamii:Wilaya ya Kilombero
Jamii:Wilaya ya Malinyi
Jamii:Wilaya ya Ulanga
Wandendeule

**Wandendeule** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, hasa maeneo ya wilaya ya Namtumbo. 

Lugha yao ni Kindendeule. 

## Utamaduni
Mila zao ni nyingi. Wasichana wakishabalehe wanapelekwa porini kuchezwa unyago, na hurudishwa nyumbani kwa shangwe na vigelegele.

Zao lao kuu la biashara ni tumbaku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Namtumbo
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Wandengereko

**Wandengereko** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kusini kwa Dar es Salaam katika Mkoa wa Pwani: Wilaya ya Rufiji, Wilaya ya Mkuranga, Wilaya ya Kibiti na Wilaya ya Mafia. Katika wilaya za Kibiti na Rufiji asilimia kubwa kabisa ni Wandengereko. Pia wako wilaya ya Temeke jijini Dar es Salaam maeneo ya Tandika mpaka Mbagala.

Lugha yao ni Kindengereko.

Wandengereko wapo karibu 700,000. Ni ndugu wa damu na Wamatumbi: tofauti yao ni kwamba kabila moja linaishi bondeni na lingine milimani; ndio Mmatumbi, maana ya Itumbi ni mlima ambao walikuwa wanaitwa na wenzao wa bondeni ambao ni Wandengereko.

Tena Wandengereko wapo wa bondeni ambao wanaitwa Warufiji maana wamepitiwa na mto Rufiji na Wamagongo yaani walio juu .

Koo za Kindengereko ni Momboka, Mkumba, Mzuzuri, Machela, Mkele, Mketo, Mpeta, Mpendu, Mbonde, Ipombo, Limbatike, Mponjo, Rwambo/Lwambo, Ngunde, Njechele, Songana, Ndembo, Nongwa, Kitingi, Matimbwa, Ungando, Kitambulio, Muki, Mminge, Mtulia, Mpogo, Kirungi n.k.

Watani wa Wandereko ni hasa makabila ya mikoa ya Tanzania kusini kama Wamakonde, Wayao, Wangindo, Wamakua, Wahehe, Wamwera, Wangoni, lakini pia Wasukuma wa Tanzania kaskazini magharibi.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Rufiji
Jamii:Wilaya ya Mkuranga
Jamii:Wilaya ya Kibiti
Wangoni

**Wangoni** ni kabila la watu wa Kusini mwa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, hasa upande wa kusini wa Songea. Pia kihistoria yapo makundi yaliyoingia upande wa magharibi mwa Tanzania. Pia wako Msumbiji.

Lugha yao ni Kingoni. 

Asili yao ni Wazuluwalioenea kutoka Afrika Kusini, sehemu inayofahamika kama KwaZulu-Natal, kufuatia mapigano kati ya Makaburu na Wazulu yaliyotokwa katika karne ya 19.

Pengine Wangoni wamelaumiwa kwa kujificha kuonesha maarifa yao hasa katika sanaa ya muziki na maigizo. Pia katika masuala ya elimu na biashara wao si washiriki wakubwa, mwamko ni mdogo. Ikumbukwe kuwa Wangoni waliowahi kuvuma katika muziki na maigizo ambao wamekulia Songea ni Bambo na kapteni Komba. Lakini inaonekana kuwa Wangoni ni maarufu sana katika kuimba katika sherehe na maombolezo; wana nyimbo nyingi kwa ajili hizo. Pia katika sanaa ya muziki hupenda kujitokeza kama kundi: fuatilia ngoma zao kama Mganda na Kihoda, Lizombe, Beta n.k. 
	
Wangoni wamekuwa wakipoteza uhalisia wao kwa sababu ya kulowea: wanakoenda kukaa hujichanganya mapema na tamaduni za makabila mbalimbali mahalia. Kwa mfano leo kuna Wangoni Wamatengo, Wangoni Wanyasa, Wangoni Wampoto... Jambo hilo ni matokeo ya Wangoni kutopenda kuonesha asili yao, Mfano lugha... ni kama kusema Wangoni ni kabila lilioelewa sana somo la kutojali ukabila. Leo hii tunaweza kuwatambua Wangoni kwa majina yao tu ambayo mengi ni ya wanyama au viumbe hai kama Komba, Mbawala, Mapunda, Tembo, Nguruwe, Simba, n.k. na katika matukio ya kijamii lakini sio katika uhalisia wa maisha ya kila siku. 

Pia kuna kujitazama zaidi na kuona kuwa mambo ya muziki na sanaa, biashara na uchumi na elimu si ya hadhi yao, yaani kuna ile hali ya kujiona mkubwa kuliko jambo fulani, yaani Mngoni kuuza ndizi ni kujidhalilisha au kucheza muziki ni jambo ambalo si la heshima na linalokubalika katika jamii. Mfano ni katika kipindi cha miaka ya karibuni kumekuwa na wanawake wanaofanya biashara ndogondogo, asilimia kubwa wanaamini katika kilimo. 

Vilevile, kutokana na sifa ya ukubwa wa kabila la Wangoni, basi makabila yanayolizunguka nao wanajiita Wangoni. Hivyo kuna hatari ya baadhi ya makabila madogomadogo kupoteza utambulisho wao.
## Viungo vya Nje
*https://dar24.com/zifahamu-sababu-za-wenyeji-wa-songea-kuitwa-wangoni/  Wangoni

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Wangulu

**Wangulu** (au *Wanguu*) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mipakani mwa mikoa minne ya Tanga, Dodoma, Manyara na Morogoro, hasa upande wa Kusini-Magharibi mwa mkoa wa Tanga ambako sasa ni wilaya ya Kilindi na upande wa Kaskazini-Mashariki mwa mkoa wa Morogoro ambako sasa ni wilaya ya Mvomero na milima ya Nguu. Upande wa Magharibi ni mkoa wa Manyara ambayo sasa ni wilaya ya Kiteto.

Masimulizi ya kale ya Mbega na Kimweri yanasema kuwa kabila la Wanguu ndilo kabila mama la makabila ya Wazigua, Wabondei, Wasambaa, Waluvu na Wakilindi, ambapo makabila hayo yanaendeleza mila na desturi za asili moja na katika umoja huo hujulikana pia kwa jina moja la Waseuta. Kwa asili Wanguu ni wafugaji na wakulima. 

Mwaka 2009 walikuwa 219,000 hivi.

## Utamaduni
Wanguu wana ngoma zaidi ya nne lakini iliyo maarufu ni sero kwa ajili ya kumtoa msichana aliye tayari kuolewa ambaye huitwa mwali; ngoma hiyo huchezwa siku 30 baada ya msichana kukaa ndani bila kutoka, mchezaji wa ngoma ya sero huvaa manyoya ya mnyama aitwaye mbega mabegani, kichwani na kiunoni, pia huvaa kengele nyingi miguuni na huwa na filimbi. Mwali huacha matiti wazi na huvaa kama mcheza ngoma na hucheza huku akitunzwa vitu mbalimbali. 

## Majina
Majina ya Wanguu/Wangulu huanza na *sa* kwa mwanamume na *ma* kwa mwanamke yakiwakilisha koo zao ambazo hubebwa na wanawake, mwanamke anapozaa mtoto wa kiume, huyo ndiye huwa mkubwa wa ukoo, na koo zao ziko nyingi sana lakini maarufu ni Samnimbo, Samnapeho na kwa wanawake huitwa Mamnimbo au Mnapeho. 

## Utaalamu
Wanguu kwa miaka mingi na kwa kificho wamekuwa wakirithisishana utaalamu wa kutengeneza bunduki ambayo huiita gobole, kwa ajili ya woga kwa serikali wamekuwa wakitengeneza kwa siri kwa miaka mingi na hasa wanguu waishio milima ya unguu, utaalamu huo wamekuwa wakirithishana hadi sasa.

## Ungulu na chanzo cha ukoloni
Eeno la Wangulu lilijulikana kwa jina ya "Nguru / Ngulu au kama inavyojulikana kwa siku hizi Nguu" kwa Wajerumani wakati wa ukoloni. 

Ndiko mkoloni Mjerumani Karl Peters alifanya mkataba wa kwanza kwa maeneo yaliyokuwa baadaye koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Peters aliyekuwa ameondoka Saadani, alifika Nguru 23 Novemba 1884  alipokutana na mmoja Masungu  Biniani. 

Kufuatana na maelezo ya Peters, huyu alikuwa "Sultani wa Nguru" aliyefanya urafiki naye, baadaye aliweka alama yake kwenye karatasi iliyoandikwa na Peters na wenzake. Katika matini iliyopelekwa baadaye Berlin, mji mkuu wa Ujerumani, Masungu Binani kama Bwana wa "nchi za Katungekaniani na Kwindokaniani katika Nguru" alikubali kukabidhi haki zote za kiutawala na wa kiuchumi kwa Shirika la Ukoloni wa Kijerumani lililowakilishwa na Peters. 

Kuna wasiwasi mwingi kama huyu Biniani alikuwa chifu au sultani wa eneo gani, pia kuna mashaka kama alielewa walau punje karatasi ilisema nini na kama alama ni kweli yake. 

Hivyo ndivyo pia kuhusu "mikataba" mingine ya Peters. Lakini karatasi hizo zilitosha kuweka msingi kwa ukoloni wa baadaye.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Jamii:Wilaya ya Kilindi
Jamii:Wilaya ya Mvomero
Jamii:Wilaya ya Kiteto
Wandonde

**Wandonde** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, Wilaya ya Liwale. 

Lugha yao ni Kindonde.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Nachingwea
Wangindo

**Wangindo** ni kabila la watu wanaoishi Kusini mwa Tanzania, katika wilaya ya Liwale na wilaya ya Kilwa  mkoani Lindi.

Lugha yao ni Kingindo, licha ya kuwa kwa asilimia kubwa ya msamiati na sarufi hurandana na ile ya Kindendeule. Hii ni kwa kuwa Wangindo na Wandendeule chimbuko lao ni moja na walijulikana kama WandondeE.  

Wangindo walikuwa warushamishale maarufu na wazuri na walitumiwa sana, hasa na chifu wa Wahehe Mkwawa, alipokuwa akipambana na Wabena na Wasangu.

Wangindo, mbali ya kuishi kusini mwa Tanzania, pia wameenea katika sehemu tofautitofauti za nchi, zikiwemo Zanzibar, Tanga, Morogoro, Mtwara; mfano kijiji cha Mkunya na Mbeya katika kijiji cha Rujewa ambacho inasemekana walipewa na Mkwawa baada ya kumsaidia katika vita vya kikabila.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Liwale
Wanindi

**Wanindi** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Songea na wilaya ya Namtumbo, hususani katika vijiji vya Matepwende-Ligera, Ligera, Limamu, Ligunga na Magazini. 

Lugha yao ni Kinindi ambacho labda ni lahaja ya Kindendeule tu. Inashabihiana na Kingoni na Kipangwa.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Wanyakyusa

**Wanyakyusa** (pia huitwa *Wangonde* au *Wasochile*) ni kabila la watu wanaoishi kwenye wilaya ya Rungwe katika sehemu za kusini za Mkoa wa Mbeya (Tanzania), kaskazini kwa Ziwa Nyasa. 

Lugha yao, inayoendelea kutumika sana, ni Kinyakyusa. 

Mara nyingi Wagonde upande wa kusini wa mto Songwe nchini Malawi huhesabiwa pamoja nao katika kundi lilelile.

Mwaka 1993 watu zaidi ya milioni walikuwa wanajumlishwa kwa jina hili, takriban 750,000 upande wa Tanzania na 300,000 upande wa Malawi.
[300px|thumb|Mang'oma ni [ngoma maarufu ya utamaduni wa Wanyakyusa.]]
## Historia
Kihistoria watu wanaoitwa leo Wanyakyusa waliitwa Wakonde, ambao kati yao Wanyakyusa walikuwa ndio kabila kubwa. Wakati wa karne ya 20 "Wanyakyusa" limekuwa jina la kundi kwa jumla. 

Hadi leo kanisa la Kilutheri la KKKT linatumia jina "dayosisi ya Konde" kwa eneo lake katika mkoa wa Mbeya.

Wakati Wajerumani walipofika sehemu za kaskazini kwa Ziwa Nyasa mwisho wa karne ya 19 hawakuona tofauti ya msingi kati ya watu wa Malawi kaskazini na wale wa sehemu za Rungwe wakawaita wote "Wakonde" kutokana na jina lililokuwa kawaida ziwani.

## Mgawanyiko wa Wanyakyusa
Wanyakyusa toka zamani walijulikana kama watu wa Konde. Wengi walikuwa kaskazini kwa ziwa Nyasa, lakini katika harakati za maisha na mabadiliko ya mazingira wengi wao wakakimbilia Mbeya mjini na sehemu nyingine. 

Pamoja na hayo, hasa Wanyakyusa wapo wa aina mbili nao ni: Wanyakyusa wa Tukuyu na Wanyakyusa wa Kyela.

### Sifa za Wanyakyusa wa Kyela
1. Wengi si wapole mtu afanyapo kosa
2. Wanamcha Mungu
3. Wanajua kupenda
4. Hawapendi dharau
5. Wanapenda kujulikana (hasa kama wamesoma hadi kupata digrii n.k.)
6. Ni wapiganaji sana kimaisha
7. Wana wivu katika masuala ya mapenzi
8. Wanapenda haki itendeke, hawapendi ubabaishaji
9. Ni watu shupavu sana kwenye kazi za kujitolea, hasa za kijamii

### Sifa za Wanyakyusa wa Tukuyu
1. Ni wapole
2. Wanamcha Mungu
3. Wanajua kupenda
4. Hawapendi dharau kabisa
5. Wanajituma kwenye kazi, hasa kilimo
6. Wana wivu sana
7. Wanapenda haki itendeke na hawapendi ubabaishaji
8. Ni watu jasiri na wasioogopa vitisho
9. Ni welevu

## Marejeo
* Arnold, Bernd. (*Steuer und Lohnarbeit im Südwesten von Deutsch-   Ostafrika,1891 bis 1916*)
* Bauer, Andreus. (*Raising the Flag of War*)
* Charsley, S.R.  (*The Princes of Nyakyusa*)
* Ileffe, John.  (*A Modern History of Tanganyika*)
* Merensky, A.  (*Deutsche Arbeit am Nyaßa*)
* Oliver, Roland. (*Sir Harry Johnston & the Scramble for Africa*)
* Tew, Mary.  (*Peoples of the Lake Nyasa Region*)
* Wilson, Monica.  (*Good Company*)

## Viungo vya nje
* Ethnologue report: Nyakyusa
* The Nyakyusa Homepage
* ["Wakonde" katika Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kamusi_ya_Koloni_za_Kijerumani_%281920%29)]
* Marcia Right, Nyakyusa Cults and Politics in the later Nineteenth Century; in: Ranger - Kimambo, The Historical Study of African Religion, Berkeley & Los Angeles 1972 (google book review) 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Wanyamwezi

1860.]]
**Wanyamwezi** ni kabila la watu wa Tanzania walio wenyeji wa mikoa ya Tabora, Shinyanga, lakini wameenea pia katika ile ya Mwanza, Simiyu, Geita na mingineyo.

Lugha yao ni Kinyamwezi.

Vyakula vikuu vya kabila hilo ni ugali, michembe (matobolwa), pamoja na viazi vitamu. 

Pengine anaitwa Mnyamwezi mtu yeyote yule mjanjamjanja miongoni mwa vijana, kama vile kijana anayejua kuvaa vizuri, asiyependa kufuatilia mambo ya watu wengine na anayeweza kuwafahamisha wenzie na kuwafanya waelewe juu ya jambo fulani bila ya ukakasi.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Tabora
Jamii:Mkoa wa Shinyanga
Wanyamwanga

**Wanyamwanga** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Songwe, Wilaya ya Momba, na Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Sumbawanga Vijijini. 

Lugha yao ni Kinyamwanga, jamii ya Kifipa.

Kabila hilo ni zao la makabila zaidi ya manne likiwemo kabila la Wawemba wanaopatikana kaskazini mwa Zambia, Wamambwe katika eneo la Chisitu, Kapele, Namchinka, Kasama na Mambwe.

Pia ni kabila la asili lililoanzisha mji wa Tunduma. Ukiwa unaelekea mkoani Rukwa kutokea Tunduma vijiji vya jamii ya Wanyamwanga ni Ndarambo, Msungo almaarufu kijiji cha wachawi, Mpui ya Unyamwanga, Rwasho ulipokatiza mto Momba ambao ndio uliobeba jina la wilaya mpya, Tunko, Mkutano ambapo ndipo mpaka wa mkoa wa Rukwa na wilaya ya Momba, kisha Laela, Mnadani na Mpui ya unyamwanga.

Upande wa kaskazini ni bonde la Msangano, delta ya mto Nkana, Kamsamba na vijiji vyake.

## Ukarimu
Jamii ya Wanyamwanga ni watu wakarimu sana, ambao ukifika kwao wajisikia uko nyumbani. Huheshimu familia na hali za kibinadamu. Ni kabila la ufugaji na kilimo kwa pamoja.

Chifu wa kabila hilo anaitwa mwene Siyame: cheo chake ni Chikanamlilo, na waziri mkuu ni Simwanza ambaye hutumika katika matambiko na kuita mvua.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Momba
Jamii:Wilaya ya Sumbawanga Vijijini
Wanyaturu

**Wanyaturu** (au *Waturu*; wao hupendelea kuitwa *Arimi*, yaani watu wa Rimi
) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Singida. 

Lugha yao ni Kinyaturu, ambayo kwa sehemu ina matamshi ya Kibantu, ingawa ina fonimu nyingi za Kikushi. Hii inaweza kuwa kwa sababu ya muingiliano wa karibu na majirani zao Wanyatunzu (watu wa kaskazini magharibi) na Wanyiramba wa maeneo ya jirani ambao ni Bantu asili.

Wana utani na Wanyiramba na Wairaqw.

Asilimia kubwa ya Wanyaturu wa sasa ni weupe: hii ni kutokana na miingiliano yao na Waarabu na kupelekea kuzaliwa machotara wengi. 

Wanyaturu wengi ni Waislamu na Wakristo, kwa jumla ni wachamungu kwani ni watu wanaojua kuishika dini vizuri na kupenda ibada. 

Wanyaturu wanajua sana kulinda ardhi yao kwani ni vigumu Mnyaturu kuuza ardhi yake kwa mtu ambaye si Mnyaturu.

## Historia
Asili ya kabila hilo inasemekana ni nchi ya Ethiopia ambako kunasadikiwa kuwa na watu wanaotumia lugha ambayo kwa asilimia kubwa inafanana na Kinyaturu. Hudhaniwa pia kuwa Wanyaturu na Wakushi wa Ethiopia asili yao ni moja. 

Walipoingia eneo la Tanganyika walichangamana na Wanyatunzu pamoja na Wasukuma, ndiyo maana mila na tamaduni zao zinashabihiana kwa kiasi kikubwa, hivi kwamba ni vigumu kumpambanua Mnyaturu na Wanyatunzu. 
Mpaka miaka ya 1980 Wanyaturu wengi sura na nywele zao, hasa kina mama, zilishabihiana sana na watu wa jamii ya Waoromo wa Ethiopia, na walipenda sana kujiita ni Wahabeshi. Hii ni kutokana na kuwafahamu watu wa jamii ya Kihabeshi.

## Idadi na mgawanyiko
Mwaka 1993 walikuwa 556,000 http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TZ.

Ndani ya kabila hilo, kuna makundi matatu: 
***Vahi (Wahi)**, ambao ni zaidi ya nusu ya Wanyaturu wote, na kuwa wenyeji wa mji wa Singida: hao wanaishi kuanzia Singida mjini hadi karibu na wilaya ya Manyoni; 
***Airwana (Wilwana)** wanaishi kaskazini kwa ziwa Singida; 
***Anyiŋanyi (Wanyinganyi)** wanaishi maeneo ya Mnying'anyi;maeneo hayo ni kama vijiji vya Mgori, Pohama na maeneo yazungukayo sehemu hizo. Ni kundi dogo zaidi na lile linalozidi kupotea kwa kasi ukilinganisha na mengine. Kwa ujumla Wanyaturu halisi wanaojua lugha yao halisi wanazidi kupotea kutokana na kuchanganya matamshi ya Kiswahili na Kinyaturu chenyewe. 

Kuna historia pia ya koo mbalimbali kama Unyanjoka ambao waliongoza sehemu za Wilwana. Ukoo wa Unyanjoka unaanzia Ikhangao na Ndaang'ongo, Ilongero hadi Mtinko na Mpambaa. 

Unyambwa ni sehemu iliyoko Singida na inasemekana ni ukoo mkubwa sana wenye mababu wakubwa wawili: Ghambona na Hante. Ukoo huo hauvumi sana kutokana na watoto wa wazee hao kuhama Unyambwa na kwenda Iguguno, ambako lakini hawakukaa sana, wakahama tena na kuelekea hasa mikoa jirani kama Shinyanga, Tabora na Mwanza. Ni ukoo wenye watoto wengi wa kike kuliko wa kiume, na dini yao kubwa ni Uislamu.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Singida
Morogoro (mji)

thumb|left|400px|Morogoro mjini

 karibu na mji wa Morogoro (Milima ya Uluguru inaonekana nyuma.]]
]]
**Morogoro** ni mji mkubwa mmojawapo nchini Tanzania, uliopo takriban kilomita 200 upande wa magharibi wa Dar es Salaam, ambao ni makao makuu ya Mkoa wa Morogoro.

Mji wa Morogoro una Msimbo wa Posta namba 67100. 

Kulingana na sensa iliyofanyika mwaka 2012, idadi ya wakazi wake ilihesabiwa kuwa 315,866. Mwaka 2022 walihesabiwa 471,409 .

Mji uko chini ya milima ya Uluguru, kwenye kimo cha mita 500 hivi juu ya usawa wa bahari. 

Jina lake linatokana na mto Morogoro unaopitia katikati ya mji.

Morogoro ni njiapanda ya barabara muhimu za Dar es Salaam - Mbeya na Dar es Salaam - Dodoma zinazokutana hapa. 

Pana pia kituo cha reli ya kati kutoka Dar es Salaam kwenda Dodoma, Mwanza na Kigoma. Reli ya TAZARA hupita mbali kidogo, katika kijiji cha Kisaki, wilaya ya Morogoro vijijini.

Awamu ya kwanza ya reli ya SGR Tanzania ilipangwa kuunganisha Dar es Salaam na Morogoro kufikia mwaka 2020.

Ni kitovu cha viwanda vya mazao na mahali pa Chuo Kikuu cha Sokoine, Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Morogoro, Chuo Kikuu Kishirikishi cha Jordan n.k. 

Morogoro ni mji ujulikanao kwa muziki wa Kitanzania. Kwanza kabisa ilikuwa makao ya bendi maarufu ya Cuban marimba band chini ya mwanzilishi wake Salum Abdallah, mzaliwa wa mji huo. Makao makuu ya bendi hiyo yalikuwa Kichangani, mjini Morogoro. Nyimbo za santuri nyingi za miaka ya 1950 na 1960 zilitungwa mjini humo. Mji huo ulikuwa makao ya bendi nyingine ya Moro jazz. Mwaka 1968, Mbaraka Mwinshehe, mwanamuziki mashuhuri wa Morogoro aliiwakilisha Tanzania kwenye maonyesho ya ulimwengu ya biashara yaliyokuwa mjini Osaka, Japan, na baada ya kurudi kwake alitunga wimbo uliokuwa maarufu nchini wa maonyesho hayo. Mbaraka alifariki kwa ajali ya gari mjini Mombasa, Kenya. 

Mji wa Morogoro unajulikana pia kwa klabu za mchezo wa mpira. Wapenda mchezo huo watamkubuka mchezaji wa timu ya taifa Gibson Sembuli ambaye alikuwa mchezaji maarufu wa timu ya klabu ya Yanga. 

Eye Care Foundation umejenga hospitali nne za macho hapa.

Mbunge wa Morogoro Mjini ni Abdulaziz Mohamed Abood (CCM).

## Tazama pia 
* Chuo Kikuu cha Sokoine

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Wilaya ya Morogoro Mjini  
Jamii:Kata za Mkoa wa Morogoro
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Jamii:Miji ya Tanzania
Wanyiha

**Wanyiha** ni kabila la watu wa Tanzania (Wilaya ya Mbozi, mkoa wa Songwe). Katika wilaya ya Mbozi Wanyiha wengi hupatikana magharibi, hasa vijiji vya Itaka, Nambizo, Mbozi mission, Shiwinga, Igamba na maeneo mengine ya huko. Pia upande wa mashariki utawakuta katika vijiji vya Nyimbili, Idiwili Hezya n.k.

Tena wako Zambia, Malawi na sehemu nyingine. Kwa jumla ni zaidi ya 600,000.

Inasadikiwa Wanyiha ni moja ya makabila ya Kibantu yenye asili ya Afrika Kusini (Wazulu au Wangoni).

Lugha yao ni Kinyiha. Kabila hili katika utamkaji wa maneno hufanana sana na Wasafwa, Wamalila, pia Wanyamwanga. 

Wanyiha ni wapole na wasikivu. Baadhi ya koo za Kinyiha ni Mwashiozya, Mwashiuyà, Mwembe, Nzunda, n.k. Chifu wa Wanyiha ni Mwene.

Wanyiha wamezungukwa na makabila mbalimbali wakiwemo Wasafwa, Wandali, Wanyakyusa, Wabungu na Wanyamwanga. 

Wanyiha walio wengi ni wakulima: zao kuu la chakula ni mahindi wakati zao kubwa la biashara ni kahawa.

wanyiha wanaposalimiana husema: Mwakataa... Halafu mtu wa pili hujibu: Ena..kabila hili wao huamini mgeni wa jirani ni mgeni  wa wote
.
## Marejeo
* Arnold, Bernd; *Steuer und Lohnarbeit im Südwesten von Deutsch Ostafrika*
* Bauer, Andreus; *Emperial Rugaruga* ("Raise the Flag of War")
* Becker, Perbandt, Richelmann & Schmidt, Steuber. *Hermann von Wissmann, Deutschlands Grösster Africaner*
* Brock, Beverly; *The Nyiha of Mbozi*
* Willis, Roy G.; *The Fipa and Related Peoples*
* Weule, Karl; *Deutsches Kolonial Lexicon*, Band IIIs. 673

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Jamii:Wilaya ya Mbozi
Kondoa (mji)

**Kondoa** ni mji mdogo katika Mkoa wa Dodoma, Tanzania na makao makuu wa Wilaya ya Kondoa Vijijini yenye postikodi namba **41701**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 26,179 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ya Kondoa Mjini ilikuwa na wakazi wapatao 14,382  waishio humo.

Takriban asilimia 60 za wakazi wa kata ya Kondoa Mjini ni Warangi.

Mji huo una takriban asilimia 70 ya Waislamu na asilimia 30 ya Wakristo, huku dini za asili zikiwa karibu zimepotea kabisa. Mahusiano kati ya makundi ya dini ni mazuri.

Ndani ya wilaya ya Kondoa kuna vijiji zaidi ya 180. Makabila makuu ni Warangi, Wasandawe, Waburunge na Wasi. 

Baadhi ya vijiji vya kata ya Kondoa Mjini vyenye shule ya msingi ni Kondoa yenyewe, Iboni, Ubembeni, Miningani na Mpalangwi.

## Historia
Chanzo cha mji kilikuwa kituo cha biashara kwenye njia ya misafara katika karne ya 19 na wakati wa kufika kwa Wajerumani mwaka 1891 kulikuwa na boma la wafanyabiashara Waarabu. Msikiti wa kwanza ulijengwa mwaka 1885. 

Wakati wa ukoloni wa Kijerumani mji ulijulikana kwa jina la Kondoa-Irangi ukawa kituo cha jeshi la kikoloni la Kijerumani. 

Mwaka 1912 ilikuwa makao makuu ya mkoa mpya wa Kondoa-Irangi. 

Mwaka 1910, kanisa la kwanza lilijengwa. 

Kuanzia mwaka 2011 Kondoa ni makao makuu ya jimbo jipya la Kanisa Katoliki, linaloongozwa na askofu Bernardin Mfumbusa.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dodoma
Jamii:Wilaya ya Kondoa Mjini
*
Jamii:Miji ya Tanzania
Wilaya ya Kondoa

[thumb|250px|Mahali pa wilaya za Kondoa (kijani kilichokolea) katika [mkoa wa Dodoma.]] 
**Wilaya ya Kondoa** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Dodoma, Tanzania yenye postikodi namba **417000**. Makao ya halmashauri ya wilaya yapo Kondoa mjini. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Kondoa ilihesabiwa kuwa 269,704.  
Mnamo mwaka 2015 mji wa Kondoa umetengwa kuwa halmashauri ya pekee (Wilaya ya Kondoa Mjini). Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa waliobaki katika wilaya ya awali walihesabiwa 244,854 .

Ndani ya wilaya hii kuna Michoro ya Kondoa, mahali pa sanaa ya miambani ambayo ni mahali pa urithi wa dunia.

## Marejeo
K
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Dodoma vijijini

[thumb|250px|Mahali pa Dodoma Vijijini (kijani) katika [mkoa wa Dodoma.]] 
**Dodoma Vijijini** ilikuwa wilaya mojawapo ya Mkoa wa Dodoma wenye msimbo wa posta **41200**. 

Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Dodoma Vijijini ilihesabiwa kuwa 440,565 https://web.archive.org/web/20040102080158/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/dodomarural.htm.

Tangu mwaka 2007 imegawiwa kuwa wilaya 2 mpya za wilaya ya Bahi na wilaya ya Chamwino.

## Marejeo
D
Jamii:mkoa wa Dodoma
Wilaya ya Mpwapwa

[thumb|250px|Mahali pa Mpwapwa (kijani) katika [mkoa wa Dodoma.]] 
**Wilaya ya Mpwapwa** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Dodoma, Tanzania, yenye postikodi namba **41600**. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Mpwapwa ilihesabiwa kuwa 305,056. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 403,247 .
thumb|Wilaya ya Mpwapwa.
## Marejeo
M
Babati Mjini

250px|thumbnail|Ziwa Babati na Mlima Kwaraa kando la mji wa Babati
**Babati** ni mji mdogo wenye halmashauri na hivyo hadhi ya wilaya katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania yenye postikodi namba **27100**.

Ni pia makao makuu ya Mkoa wa Manyara, takriban kilomita 170 kusini mwa Arusha na kilomita 220 upande wa kaskazini wa Dodoma. Mji uko karibu na Hifadhi ya Tarangire ukienea kati ya ncha ya kaskazini ya Ziwa la Babati na karibu na tako la Mlima Kwaraha (m 2145 juu ya UB).

Hadi mwaka 2012 kata za mji wa Babati zilikuwa sehemu ya Wilaya ya Babati ya awali; baadaye Babati Mjini na Wilaya ya Babati Vijijini zilitengwa kuwa halmashauri mbili za pekee.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ya Babati mjini ilikuwa na wakazi wapatao 93,108 waishio humo. Katika sensa ya mwaka 2022 wazazi walihesabiwa 129,572 .

Kata iliyo kitovu cha mji huitwa pia "Babati" ikiwa na wakazi 21,618 .

Babati iliendelea kiasi kutokana na kukaa kando ya barabara kuu kati ya Dodoma na Arusha. Hata hivyo ilikuwa kama kijiji kikubwa tu hadi kuwa makao makuu ya Wilaya ya Babati iliyoanzishwa mwaka 1985. Tangu siku zile iliendelea kukua haraka hadi kupata halmashauri yake kama mji na kuwa mji mkuu wa mkoa mpya mwaka 2012.

Tangu kutengenezwa kwa barabara kuu watalii wameanza kufika Babati.

## Asili ya jina Babati
Kuna hadithi inayosimuliwa asili ya jina. Zamani za ukoloni wa Kijerumani barabara ilijengwa karibu na mahali pa Babati ya leo. Msimamizi Mjerumani akamwauliza kijana mwenyeji jina la mahali, lakini kijana hakumwelewa akafikiri huyu mgeni aliuliza, eti babake ni nani. Hivyo akamjibu kwa lugha ya Kigorowa "baba ti" inayomaanisha "baba ni huyu" akimdokezea mzee aliyekaa karibu. Mjerumani alifikiri hilo ni jina akaliandika likabaki hadi leo.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*KEFW Babati Link Group website 
*Babati a town with intriguing history, Sosthenes Mwita in 28 September 2015 Daily News  (iliangaliwa 23-10-2015 

Jamii:Wilaya ya Babati Mjini
B
Jamii:miji ya Tanzania
Jamii:Kata za Mkoa wa Manyara
Wilaya ya Monduli

[thumb|250px|Mahali pa Monduli (kijani) katika [mkoa wa Arusha.]] 
**Wilaya ya Monduli** ni kati ya wilaya saba za Mkoa wa Arusha yenye postikodi **23400**. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Monduli ilihesabiwa kuwa 158,929. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 227,585 .

Wilaya hii iko katika kaskazini mashariki ya Tanzania. Imepakana na Kenya upande wa kaskazini, Mkoa wa Kilimanjaro na Wilaya ya Arusha Vijijini upande wa mashariki, Mkoa wa Manyara upande wa Kusini na Wilaya ya Ngorongoro pamoja na Wilaya ya Karatu upande wa magharibi. 

## Historia
Jina "Monduli" linasemekana kututoka kwa mmoja mzee wa Masai aliyeitwa "Monduli"  na kukaa katika eneo la kata ya Monduli Juu wakati wa ukoloni wa Kijerumani.

## Utawala
Wilaya ya Monduli ilikuwa sawa na Jimbo la Uchaguzi la Monduli wakati wa uchaguzi wa bunge. Eneo limegawiwa kwa kata 15 na 51 vijiji au mitaa ya mjini. Eneo lote ni kilomita za mraba 6,419.

Makao makuu ya wilaya iko Monduli Mjini ambayo ni moja wa miji midogo miwili (pamoja na Namanga) katika wilaya yenye tabia ya vijijini.

## Jiografia
Monduli iko upande wa magharibi wa Jiji la Arusha na Mlima Meru. Sehemu kubwa ya eneo lake ni milima pamoja na volkeno ya Oldoinyo Lengai iliyokatwa na Bonde la Ufa. Pia mlima karibu na Monduli mjini huitwa Monduli, ni volkeno bwete.  

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*http://legacy.lclark.edu/~peck/EAf-Orient/Tanzania/T-independence.htm 
*http://www.arusha.go.tz/english/Pages/Health/index.php 
*http://www.parks.it/world/TZ/parchi.arusha/Epar.html
*http://www.infohub.com/TRAVEL/SIT/sit_pages/18500.html
*http://www.trazzler.com/trips/the-maasai-red-market-at-monduli-juu-in-arusha-tanzania-tz 
*
*http://www.infojep.com/culturaltours/monduli_juu_brochure.html
*http://www.ieftz.org 

M
Wilaya ya Arumeru

thumb|250px|Mahali pa Arumeru (kijani) katika mkoa wa Arusha. 
**Wilaya ya Arumeru** ilikuwa moja ya wilaya za Mkoa wa Arusha. Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Arumeru ilihesabiwa kuwa 516,814 https://web.archive.org/web/20040102080223/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/arumeru.htm.

Tangu mwaka 2007 wilaya imegawiwa kuwa chini ya halmashauri za wilaya ya Arusha Vijijini na wilaya ya Meru.

## Marejeo
A
Wilaya ya Ngorongoro

[thumb|250px|Mahali pa Ngorongoro (kijani) katika [mkoa wa Arusha.]] 
**Wilaya ya Ngorongoro** ni moja kati wilaya saba zinazounda mkoa wa Arusha nchini Tanzania yenye postikodi namba **23700**. Ilikuwa sehemu ya wilaya ya Masai iliyojumuisha Monduli, Kiteto, Simanjiro na Ngorongoro kabla ya kugawanywa mwaka 1975 na kuongozwa na marehemu Lazaro Parkipuny kwa muda wa miaka 20.

Wilaya hii inapakana na nchi ya Kenya kwa upande wa kaskazini, Wilaya ya Monduli kwa upande wa Mashariki, Wilaya ya Karatu kwa upande wa Kusini na mkoa wa Mara kwa upande wa Magharibi.

Wilaya hii ina historia ya pekee kwa kuwa ni sehemu yenye vivutio vingi. Eneo maarufu na linalojulikana sana ulimwenguni ni hifadhi ya Ngorongoro iliyopo ndani ya kasoko ya volkeno bwete (baridi) na kasoko hii iko katika wilaya hii. Pia mlima wenye volkeno hai ujulikanao kama Oldoinyo Le Ngai upo katika wilaya hii. Kwa maana hii sehemu kubwa ya wilaya hii imehifadhiwa: ni asilimia kama 60.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Ngorongoro ilihesabiwa kuwa 174,278.
Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 273,549 .

Kabila kuu katika wilaya ya Ngorongoro ni Wamaasai. 

Misimbo ya posta katika wilaya hii huanza kwa tarakimu 237 (23701 - 23721). 

## Marejeo
N
Wilaya ya Karatu

[thumb|[Ramani yake.]]
**Wilaya ya Karatu** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Arusha yenye postikodi namba **23600**. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Karatu ilihesabiwa kuwa 230,166. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 280,454 . 

## Marejeo
K
Baraza la Kiswahili la Taifa

iliyotoka Agosti 1, 2020. ]]
**BAKITA** ni kifupi cha **Baraza la Kiswahili la Taifa** nchini Tanzania. 

BAKITA ni chombo cha serikali chini ya wizara ya Habari, Utamaduni na Michezo.
 
Baraza hilo liliundwa na sheria ya bunge Na. 27 ya mwaka 1967 kwa shabaha ya kukuza, kuimarisha na kuendeleza Kiswahili hasa ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Katika marekebisho ya sheria hiyo yaliyofanyika mwaka 1983 kwa Sheria ya Bunge Na. 7, BAKITA imepewa uwezo wa kufuatilia na kusaidia ukuzaji wa Kiswahili katika nchi za nje pia.

Pamoja na Chama cha Kiswahili cha Taifa (CHAKITA) cha Kenya na wawakilishi kutoka Uganda BAKITA imeunda Baraza la Kiswahili la Afrika Mashariki (BAKAMA). 

## Majukumu ya BAKITA
#Kukuza maendeleo ya matumizi ya lugha ya Kiswahili mahali pote katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
#Kushirikiana na vyombo vingine katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ambavyo vinahusika na uendelezaji wa lugha ya Kiswahili na kuratibu kazi zao.
#Kuhimiza matumizi ya Kiswahili katika shughuli za Serikali na kwa shughuli za umma.
#Kuhimiza matumizi fasaha ya lugha ya Kiswahili na kuzuia upotoshaji wake.
#Kushirikiana na mamlaka yanayohusika katika kuanzisha tafsiri sanifu ya istilahi za Kiswahili.
#Kwa kushirikiana na vikundi vyovyote vya kimataifa, taasisi, au kundi la watu na watu binafsi, kufuatilia, kushauri na kuratibu shughuli zinazolenga kukuza Kiswahili.
#Kuchunguza vitabu vya au maandishi yaliyoandikwa na kufasiriwa katika Kiswahili na kuhakikisha kwamba lugha iliyotumika ni sanifu na inakubaliwa na Baraza.
#Kutoa huduma za tafsiri kwa mashirika, idara, wizara, balozi na watu binafsi
#Kwa kushirikiana na Wizara ya Elimu ya Taifa kuthibitisha vitabu vya kiada vya Kiswahili kabla ya kuchapishwa, kwa ajili ya taasisi za elimu.
#Kuratibu na kutoa huduma za ukalimani kwenye mikutano ya kitaifa na ya kimataifa ndani na nje ya nchi.  

## Kamusi Kuu ya Kiswahili
Mwaka 2015 BAKITA ilifanikisha mradi wake wa kutunga kamusi mpya iliyoitwa Kamusi Kuu ya Kiswahili.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Tovuti rasmi ya BAKITA
*MRADI WA KUSWAHILISHA PROGRAMU HURIA - Utangulizi unaeleza historia ya BAKITA (PDF) 
*en: "Govt appoints new BAKITA members" (taarifa ya "Guardian" ya Dar es Salaam Septemba 2006 

Jamii:Kifupi
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

right|thumb|188px|Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo tangu mwaka 2006.

**Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** imepatikana tangu Februari 2006 kutokana na katiba mpya ya nchi. Katiba iliazimia kurudia mfano wa bendera iliyowahi kutumiwa kati ya miaka 1963 na 1971 kabla nchi haijaitwa "Zaire". Buluu yake imebadilishwa kuwa buluu ya angani sawa na bendera ya uhuru ya mwaka 1960.

Buluu ya bendera inakatwa na mlia wa hanamu wenye rangi nyekundu na ya dhahabu. Nyekundu ilimaanisha damu ya mateso chini ya ukoloni na mapambano kwa ajili ya uhuru. Dhahabu ilikumbusha juu ya utajiri wa nchi. Nyota ya rangi ya dhahabu iko kwenye pembe ya juu jinsi ilivyokuwa katika bendera za Kongo tangu ukoloni.
 
## Picha

Image:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg_(1997-2003).svg|Bendera ya miaka 1997-2006
Image:Flag of Zaire.svg|Bendera ya Zaire (1971-1997)
Image:Flag_of_Congo-Léopoldville_(1960-1963).svg|Bendera ya uhuru 1960-1963 
Image:Flag of the Congo Free State.svg|Bendera ya koloni la "Dola huru la Kongo" (1877-1908) na baadaye Kongo ya Kibelgiji (1908-1960)

K
Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Zaire

Zaire ni neno lenye maana mbalimbali:

* kiasili ni jina la kihistoria kwa ajili ya mto Kongo. Wareno walitamka neno la Kibantu la "nzari" (=mto) kama "zari - zaire". 

* watu wa nje wakati mwingine walitumia jina la mto pia kwa ajili ya ufalme wa Kongo ulioenea pande zote mbili za mto.

* jina la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kati 27 Oktoba 1971 na 17 Mei 1997

* Zaire ilikuwa pesa ya Kongo wakati ilipoitwa "Zaire"

* jina la mkoa mmoja wa Angola

* jina la mkoa wa Bas-Zaire katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo hadi mwaka 2007.

## Viungo vya Nje 
* en: Encyclopedia Britannica 1911 juu ya neno "Zaire"

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Manyara

thumb|Ziwa manyara
thumb|Hifadhi ya manyara
thumb|Simba wapandao miti katika hifadhi ya manyara
**Manyara** ni jina la
*Mkoa wa Manyara
*Ziwa la Manyara
*na Hifadhi ya Manyara

Jamii:Tanzania
Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Alberto Hurtado

yake halisi.]]
**Alberto Hurtado Cruchaga, S.I.** (22 Januari 1901 – 18 Agosti 1952) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mtawa wa Shirika la Wajesuiti kutoka nchi ya Chile.

Alisoma sheria na kujitahidi kwa ajili ya mafukara nchini mwake, akianzisha taasisi ili kuwapa nyumba halisi wasio na makazi na wazururaji, hasa watoto.

Sababu ya kifo chake ilikuwa saratani.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 14 Oktoba 1994; halafu Papa Benedikto XVI alimtangaza kuwa mtakatifu tarehe 23 Oktoba 2005.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake .

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Maandishi yake muhimu zaidi
* *¿Es Chile un pais católico?* (English: *Is Chile a Catholic country?*), Santiago (Chile), 1941.
* *Humanismo social* (English: *Social humanism*), Santiago (Chile), 1947.
* *El orden social cristiano en los documentos de la jerarquía católica* (English: *Christian social order in the documents of the Catholic hierarchy*), 2 vol., Santiago (Chile), 1947.
* *Sindicalismo: historia-teoría-práctica* (English: *Syndicalism: History-Theory-Practice*), Santiago (Chile), 1950.

## Tanbihi
## Marejeo
* CID, F.D.: *El humanismo de Alberto Hurtado S.J.*, Santiago (Chile), 1975.
* LAVIN, A.: *El P.Hurtado, amigo y apostol de los jovanes*, Santiago (Chile), 1978.
* GILFEATHER, Katherine A.: ''Alberto Hurtado, a man after God's Heart'', Santiago (Chile), 2004.

## Viungo vya nje
* Padre Hurtado's Official Canonization Website  (Spanish)
* "Padre Hurtado" Documentation and Studies Center  (Spanish)
* Padre Hurtado: Some of his writings and his biography  (English)
* Fundación Padre Hurtado (Spanish)
* Hogar de Cristo (English)

Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1952
Jamii:Wajesuiti
Jamii:Mapadri
Jamii:Watakatifu wa Chile
Arnold Janssen

halisi ya Mtakatifu Arnold Janssen.]]
**Mtakatifu Arnold Janssen** (Goch, Ujerumani,5 Novemba 1837 &ndash; Steyl, Uholanzi, 15 Januari 1909) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki aliyeanzisha mashirika ya wamisionari wa kiume na wa kike . 

Alitangazwa na Papa Paulo VI kuwa mwenye heri tarehe 19 Oktoba 1975, na Papa Yohane Paulo II tarehe 5 Oktoba 2003 kuwa mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Biography - Society of the Divine Word
*Biography - Vatican News Service
*Catholic Encyclopedia: Arnold Janssen
*Biography and other resources 

Jamii:Mapadri
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Waverbiti
Jamii:Watakatifu wa Ujerumani
Norwei

**Unowe** (auː **Norwe**, **Norwei**; kwa Kinorwei *Norge*/*Noreg*; jina rasmi ni *Ufalme wa Unowe*ː *Kongeriket Norge* kwa Bokmål na *Kongeriket Noreg* kwa Nynorsk) ni nchi ya Skandinavia katika Ulaya ya Kaskazini.

Imepakana hasa na Uswidi, ila katika ncha ya kaskazini na Ufini na Urusi pia. 

Ina pwani ndefu kwenye Bahari ya Kaskazini na ya Atlantiki.

Visiwa vya Svalbard na Jan Mayen katika bahari ya Aktiki ni maeneo ya Norwei.

Pia visiwa visivyokaliwa na watu vya Bouvet katika Atlantiki ya kusini na Peter I katika Pasifiki ya kusini viko chini ya Unowe.

Nchi inadai pia sehemu ya Queen Maud Land katika bara la Antaktika penye kituo cha kisayansi cha Troll.

Mkuu wake kwa sasa ni Mfalme Harald V.

Bunge huitwa *Stortinget* na wanachama wake huchaguliwa na wananchi kila baada ya miaka minne.

Sikukuu ya taifa ni tarehe 17 Mei, ambapo husherekewa katiba ya Unowe ya mwaka wa 1814.

## Miji 
Mji mkuu ni Oslo, wenye wakazi wanaozidi 530,000. Miji mingine mikubwa ni pamoja na Bergen wenye wakazi 230,000 na Trondheim wenye wakazi 150,000; yote miwili imewahi kuwa miji mikuu ya Unowe katika miaka ya mwanzoni.

## Historia
Nchi ilikaliwa na watu wawindaji-wakusanyaji tangu mwaka 10000 KK hivi. 

Katika miaka 3000 - 2500 KK waliingia wakulima wa Kizungu.

Katika karne ya 8 hadi karne ya 10 Norwei ilipeleka mabaharia wake Waviking hadi mbali sana.

Kwa muda mrefu Norwei ilibaki katika muungano na Udani na Uswidi. 

Ufalme umekuwa huru tangu mwaka wa 1905. 

## Uchumi 
Unowe ilikuwa nchi maskini ya wakulima na wavuvi, lakini tangu kupatikana kwa mafuta ya petroli baharini imekuwa kati ya nchi tajiri kabisa duniani.

## Watu 
Takriban watu milioni 5.6 wanaishi nchini Unowe. Wengi wao (79.2%) ni Wanorwei asili, jamii ya Wajerumani. Asilimia 20.8 ni wahamiaji au watoto wa wahamiaji wawili (hasa Wapolandi, Walithuania, Wasomali, Wapakistani na Waswidi). Wengi wao sasa wana uraia wa Norwei.

Dini ya kwanza ni Ukristo (68.5%), hasa madhehebu ya Kilutheri (61.7%), halafu Wakatoliki (3.1%, hasa wenye asili ya Polandi). Hata hivyo wananchi wengi hawajali sana; wanaoshiriki ibada kila wiki ni 2% tu. 

Katika dini nyingine, unaongoza Uislamu (3.4%) ulioletwa na wahamiaji kutoka nchi mbalimbali walioongezeka sana kuanzia miaka ya mwisho ya karne ya 20. 27.3% hawana dini yoyote.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Norway.no, Norway's official portal
* Statistics Norway
* State of the Environment Norway
* State of the Environment Norway: About Norway 
* 
* Norway entry at *Encyclopædia Britannica*
* Norway  from *UCB Libraries GovPubs*
* Norway.info, official foreign portal of the Norwegian Ministry of Foreign Affairs
* 
* VisitNorway.com, official travel guide to Norway.
* 
* vifanord – a digital library that provides scientific information on the Nordic and Baltic countries as well as the Baltic region as a whole.
* Birdwatching Norway 
* National Anthem of Norway


Jamii:Skandinavia
Jamii:Nchi za Ulaya
Jamii:Mkataba wa Schengen

Jamii:Nchi
Wilaya ya Kiteto

[thumb|250px|Mahali pa Kiteto (kijani) katika [mkoa wa Manyara.]] 
**Wilaya ya Kiteto** ni wilaya mojawapo kati ya 7 za Mkoa wa Manyara. 

Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Kiteto ilihesabiwa kuwa 152,757, wakati wa sensa ya 2002 walikuwa 244,669  . Idadi imeongezeka tena katika sensa ya mwaka 2022 walipohesabiwa 352,305 .

Kiteto imepakana na wilaya ya Simanjiro upande wa kaskazini, upanda wa mashariki na mkoa wa Tanga na upande wa kusini na magharibi na mkoa wa Dodoma.

Makao makuu ya wilaya yako mjini Kibaya. 

Wenyeji ni hasa Wamasai.

## Marejeo
K
Simanjiro

[thumb|250px|Mahali pa Simanjiro (kijani cheusi) katika [mkoa wa Manyara.]] 
**Wilaya ya Simajiro** ni wilaya mojawapo kati ya 7 za Mkoa wa Manyara. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Simanjiro ilihesabiwa kuwa 178,693 waishio humo.  
Katika sensa ya mwaka 2022 wazazi walihesabiwa 291,169 .

Simanjiro imepakana na mkoa wa Arusha upande wa kaskazini, mkoa wa Kilimanjaro upande wa kaskazini-mashariki, mkoa wa Tanga upande wa kusini-mashariki, wilaya ya Kiteto upande wa kusini, mkoa wa Dodoma upande wa kusini-magharibi na wilaya ya Babati kwenye magharibi.

Makao makuu ya wilaya yapo Orkesumet. 

Wenyeji ni hasa Wamasai na ufugaji ni kazi yao hasa. Katika Mererani watu huchimba vito vya tanzanaiti.

## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* Miradi ya ufugaji Simanjiro 
*District Hospital planned for Simanjiro (The Citizen 17-02-2014, imeangaliwa X-2015) 
 

Jamii:Wilaya ya Simanjiro
S
Hanang

thumb|Ramani ya Hanang
thumb|Mlima Hanang
thumb|picha ya katesh kutokea juu ya mlima Hanang
thumb|Ziwa babati
**Hanang** ni jina la
*Wilaya ya Hanang
*au Mlima Hanang.

Jamii:Tanzania
Jamii:Makala zinazotofautisha maana