Isie Smuts

**Sybella** "**Isie**" **Margaretha Smuts** (née **Krige**, pia anajulikana kama **Ouma Smuts**; 22 Desemba 1870 — 25 Februari 1954) alikuwa Mke wa Pili wa Mke wa Kwanza wa Muungano wa Afrika Kusini, na alikuwa mwalimu, mkulima, mratibu wa hisani na mkusanyaji wa makala. Alikulia katika koloni la Uingereza la Cape Colony na kuhitimu kama mwalimu mwaka wa 1891. Alifundisha kwa miaka sita kabla ya kuoa Jan Smuts, ambaye baadaye akawa Waziri Mkuu wa pili wa Muungano wa Afrika Kusini. Alikuwa mfuasi mkubwa wa malengo ya kitaifa ya Waafrikaaners kujiondoa kutoka kwa utawala wa Uingereza. Smuts hatimaye aliunga mkono juhudi za mume wake za kuleta maridhiano kati ya jamii za Kiholanzi na Kiingereza na kuunda muungano wa kujitawala. Wakati wa Vita vya Pili vya Boer (1899–1902) na Vita vya Kwanza vya Kidunia alitoa vifurushi vya huduma kwa wafungwa na askari. Wakati vita vilipomalizika, alikuwa mwenye shughuli nyingi katika  (Shirika la Wanawake wa Afrika Kusini), huduma ya ustawi wa kijamii kwa wajane na yatima wa vita.

Mwaka wa 1909, wanandoa hao wakaishi kwenye shamba la Doornkloof (linalojulikana kwa Kiingereza kama The Big House) katika mji mdogo wa Irene nje ya Pretoria. Alilelewa watoto wao sita waliosalia hapo na wakati wa kukaa kwa mume wake kwa muda mrefu kwa masuala ya serikali, alikuwa msimamizi mkuu wa shamba hilo. Wakati wa jioni wakati familia ilipokuwa ikitulia, alikusanya makala kutoka kwa vyanzo vya habari vilivyoandikwa kuhusu Jan na kuzipanga katika vitabu vya makala. Smuts alipendelea kukaa nje ya eneo la umma na mara chache aliungana na mume wake katika nafasi yoyote ya kiserikali hadi wakati wa muhula wake wa pili kama waziri mkuu ulipoanza mwaka wa 1939. Akawa kiongozi katika Chama cha Wanawake cha United Party, shirika linalohusiana na Chama cha United cha Afrika Kusini. Wakati wa Vita vya Kidunia vya Pili, akawa mtu wa umma. Alizungumza dhidi ya ufashisti na aliunga mkono uundaji wa Shirika la Kimataifa la Wanawake la Kidemokrasia, shirika lililolenga kuzuia vita na kuendeleza haki za wanawake. Alishiriki katika matangazo ya redio na kuandika makala ili kuhimiza usaidizi wa juhudi za vita, akamsindikiza mume wake kwenye ziara za ukaguzi wa askari, akawaletea vifurushi vya huduma, na kuwaandikia barua.

Mwaka wa 1940, Smuts alianzisha na kuwa mwenyekiti wa Mfuko wa Zawadi na Faraja, ambao ulikusanya pesa kutoa vifaa vya usafi, vifaa vya michezo, na redio kwa wanajeshi. Katika kipindi cha vita, mfuko huo ulikusanya zaidi ya pauni milioni moja. Shughuli zake za vita zilimfanya kuwa kielelezo na akajulikana kwa jina la mama (au Ouma, bibi) wa Afrika Kusini. Alipokea shahada ya heshima ya PhD kutoka Chuo Kikuu cha Witwatersrand mwaka wa 1943 na mwaka wa 1952 Chama cha Wanawake wa Chuo Kikuu cha Afrika Kusini kiliunda udhamini wa utafiti uliochukua jina lake. Smuts alipofariki mwaka wa 1954, karatasi zake na makusanyo ya vitabu vya makala yalitolewa kwa Hifadhi ya Taifa ya Afrika Kusini. Nakala za filamu za Smuts Archive, ambazo pia zinajumuisha rekodi za Jan, zimehifadhiwa katika Vyuo vya Cambridge na Cape Town. Shamba la Doornkloof liliteuliwa kuwa Mnara wa Kitaifa na Serikali ya Afrika Kusini mwaka wa 1969. Barabara moja huko Pretoria ilitajwa kwa heshima yake.

## Maisha ya awali, elimu na familia
Sybella Margaretha Krige, anayejulikana kama Isie, alizaliwa 22 Desemba 1870 huko Stellenbosch, katika koloni la Uingereza la Cape Colony, kwa Susanna Johanna (née Schabort) na Jacob Daniël "Japie" Krige. Susanna, anayejulikana kama Sanie, alikuwa mzao wa Johann Christoffel Schabort, daktari aliyeacha kazi na Kampuni ya Uholanzi ya India Mashariki kuhama hadi Cape mwaka wa 1714. Alifanya kazi ya kimatibabu hadi karibu 1745 na akaunda mashamba mawili ya mvinyo karibu na Durbanville. Japie alikuwa mkulima wa mvinyo na maziwa na kaka wa Willem Krige, ambaye mwanawe Christman Joel Krige aliendelea kuwa spika wa Baraza la Watu kwa Muungano wa Afrika Kusini. Wanachama wengi wa familia ya Krige walikuwa wanasiasa. Piet Retief, kiongozi wa Voortrekker aliyechangia katika Safari Kuu, ambaye aliuliwa na mashujaa wa Zulu wakati wa safari yake, alikuwa mjomba mkubwa wa Japie. Familia hiyo walikuwa Waafrikaaners wa asili ya Kiholanzi na Huguenot, na walipinga kwa nguvu utawala wa Uingereza. Krige alikuwa wa pili kati ya ndugu kumi na mmoja, ingawa tisa tu wangeweza kuishi. Familia hiyo iliishi katika nyumba ya Kiholanzi kwenye Mto Eerste mwisho wa Mtaa wa Dorp. Krige alihimizwa na wazazi wake kusoma, na alijulikana kama mpenzi wa vitabu. Alikuwa hodari katika lugha na alifurahia kusoma fasihi na mashairi ya Kiingereza, Kifaransa na Kijerumani. Pia alicheza piano na kufurahia kuimba.

Krige alihudhuria  huko Stellenbosch. Alipokuwa na umri wa miaka kumi na tano, Jan Smuts, mwana wa mkulima kutoka Riebeek West, karibu na Malmesbury, alihamia nyumba ya W. Ackermann, jirani na rafiki wa familia ya Krige. Jan alikuwa mwanafunzi makini katika Chuo cha Victoria, na wawili hao walikutana wakati wakiwa wanatembea kwenda shuleni. Walianzisha tabia ya kwamba Jan angeemsindikiza Krige kwenda shuleni asubuhi na kurudi nyumbani mchana. Wawili hao walikuwa na mambo mengi sawa: wote walikuwa wanyenyekevu na wenyewe kwa wenyewe, wote walifurahia kutembea na kujadili fasihi na botania, na walipenda kuimba pamoja. Jan hata alimfundisha Kigriki. Krige alitaka kuwa daktari lakini hali ya kifedha ya familia haikuruhusu kipindi kirefu cha masomo. Badala yake, baada ya kufaulu mtihani wa ujiandikishaji mwaka wa 1887 kwa Chuo cha Victoria, Krige alihitimu mwaka wa 1891 na akaanza kufundisha katika shule ya vijijini, ambapo alipata £5 kwa mwezi. Jan alihitimu katika sayansi na fasihi mwaka wa 1891 na akapewa Udhamini wa Ebden kusoma sheria katika Chuo Kikuu cha Cambridge. Wakati alipokuwa ughaibuni, walikuwa wakiandikiana mara kwa mara. Alifanya mtihani wa bar huko Uingereza mwaka wa 1894, na baada ya kukataa ofa ya kuwa profesa, akarudi Cape Colony.

Kushindwa kuanzisha mazoea ya sheria yenye mafanikio katika Cape Colony, mwaka wa 1896 Jan alihamia Koloni la Transvaal. Alifanya safari za kurudi kumtembelea wazazi wake na Krige, na tarehe 30 Aprili 1897 huko Stellenbosch, yeye na Krige walioa. Mara moja waliondoka kurudi Johannesburg na kuanzisha nyumba yao kwenye Mtaa wa Twist. Tarehe 5 Machi 1898, Smuts alizaa mapacha wa mapema, Koosie na Jossie, ambao waliishi chini ya mwezi mmoja. Ndani ya miezi mitatu, wanandoa hao walihamia Pretoria, wakati Jan akawa Mwanasheria Mkuu wa Transvaal. Walikuwa na mwana mwingine, Jacobus Abraham (anayejulikana kama Koosie), tarehe 16 Aprili 1899, na kabla ya mwisho wa mwaka, Smuts alichapisha *A Century of Wrong*, tafsiri ya Kiingereza ya kazi iliyoandikwa na mume wake *Een Eeuw van Onrecht*. Kitabu hicho kilielezea dhuluma ambazo Waafrikaaners walikuwa wamepata kutoka kwa Waingereza. Ndani ya wiki chache, Vita vya Pili vya Boer vilianza na Jan alikuwa mmoja wa watetezi wa Pretoria wakati ilipotekwa na Waingereza mnamo Juni 1900. Jan baadaye alikwenda mstari wa mbele. Tarehe 14 Agosti mwana wao alifariki. Baada ya kifo cha mwana wake, Waingereza walimtuma Smuts, dada yake mdogo na rafiki kwenda Pietermaritzburg, katika Koloni la Natal. Licha ya matumaini yake ya kushikiliwa na wanawake wengine katika kambi ya kufungwa karibu, Smuts na kikosi chake waliishi katika nyumba. Walitembelea kambi hiyo mara kwa mara kuwatia moyo wafungwa na kuwaletea vitu walivyotengeneza. Mwaka wa 1902, mwisho wa vita wanandoa hao walikutana tena huko Pretoria na kufikia 1914 walikuwa na watoto sita.

## Mke wa mwanasiasa
Mwisho wa vita, Mkataba wa Vereeniging ulianzisha ukuu wa Waingereza, na kuleta Wazungu wote wa Afrika Kusini chini ya mamlaka ya The Crown. Mkataba huo ulianzisha kwamba Kiingereza kingekuwa lugha rasmi ya kiutawala na lugha pekee inayotumika katika shule. Pia ulitoa kwamba wakati ujao Transvaal na Koloni la Mto Orange wangeweza kujiendesha wenyewe, lakini haukuwa na masharti ya watu wa asili kupiga kura hadi wakati wangeweza kujiendesha wenyewe. Ingawa Jan alifanya kazi ya kumaliza mzozo na kuleta maridhiano kati ya Waingereza na Waafrikaaners, Smuts aliendelea kuwa na uadui dhidi ya Waingereza. Aliogopa kwamba Waholanzi wangetendewa vibaya chini ya utawala wa Uingereza na kulingana na mwandishi Helen Bradford, Smuts alipendelea kutoweka kuliko kukubali. Jan alikataa kukubali nafasi kwenye Baraza la Kutunga Sheria la Transvaal na pamoja na wengine aliendelea kusisitiza utawala kamili wa kujitegemea. Mwaka wa 1906, alikwenda Uingereza kujaribu kuwashawishi wabunge wa Uingereza kukubali utawala wa kujitegemea na kufanya marekebisho ya njia ya kuruhusu tu watu wenye mali kupiga kura. Alifanikiwa kujadili sheria mpya za kupiga kura, na mnamo Desemba haki ya kupiga kura ilitolewa kwa wanaume wazima wote wa Kizungu wenye umri wa miaka ishirini na moja. Wala wazawa wala wanawake hawakuruhusiwa kupiga kura. Uchaguzi uliofuata ulisababisha serikali mpya na Jan akihudumu kama Waziri wa Makoloni. Kufikia 1908, makoloni matatu ya Uingereza – Cape, Mto Orange, na Transvaal – yalikuwa yamepata utawala wa kujitegemea, na katika miaka miwili iliyofuata mazungumzo yaliendelea kwa ajili ya kuunda Muungano wa Afrika Kusini. Muungano ulianzishwa tarehe 31 Mei 1910, na ulijumuisha makoloni matatu na Koloni la Natal. Kwa kuundwa kwa Muungano, uadui wa Smuts dhidi ya Waingereza ulipungua kwani alitambua kwamba makoloni mawili ya Kiholanzi ya Jimbo Huru la Orange na Transvaal yangekuwa na usawa katika Muungano na makoloni mawili ya Uingereza ya Cape na Natal.

Baada ya Muungano kuundwa, kipindi cha machafuko ya kijamii na kiuchumi kilifuata. Smuts alithibitisha sera za mume wake kwa juhudi za kupunguza maoni kwamba alikuwa akipinga malengo ya kitaifa ya Waafrikaaners. Mwanahistoria Suryakanthie Chetty alisema kwamba Smuts alikuwa amejulikana kama "" (shangazi Isie) na alionekana kwa umma kama mke wa kawaida wa kijijini, tofauti na mwenyeji wa mjini. Alikuwa mwenye shughuli nyingi katika kazi ya ustawi wa  (Shirika la Wanawake wa Afrika Kusini), shirika lililoanzishwa mwaka wa 1904 na Annie Botha na Georgiana Solomon kusaidia wajane na yatima wa vita. Mwaka wa 1909, wanandoa hao walihamia shambani katika mji mdogo wa Irene, nje ya Pretoria, lenye eneo la ekari 4,000 ambapo Jan alihamisha ukumbi wa zamani wa kijeshi na kukarabati kuwa nyumba ambayo baadaye ikajulikana kama Doornkloof (na kwa Kiingereza The Big House). Nyumba hiyo ilifanywa kwa bati ili kuzuia mchwa kuiangusha, na ilikuwa ya kawaida ikilinganishwa na makazi ya wanasiasa wengine. Ilikuwa na maktaba kubwa ya vitabu karibu 6,000 katika "Kiafrikaans, Kiholanzi, Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani, Kiebrania, Kilatini, na Kigriki", kuhusu mada mbalimbali, ikiwa ni pamoja na botania, maadili, mageuzi, na falsafa. Wakati Bunge lilipokuwa katika kikao, Jan aliishi Groote Schuur, karibu na Cape Town, lakini Smuts alibaki Doornkloof, akipendelea kuepuka siasa na kukaa kwa nyuma. Kukaa kwa muda mrefu kwa Jan kulimaanisha kwamba alikuwa mtu mkuu wa kusimamia shughuli za kilimo na kushughulikia mizinga ya nyuki. Doornkloof ndiko walikolea watoto wao, Susanna Johanner (14 Agosti 1903, anayejulikana kama Santa), Catharina Petronella (3 Desemba 1904, aitwaye Cato), Jacob Daniel (17 Julai 1906 – 10 Oktoba 1948, anayejulikana kama Japie), Sybella Margaretha (27 Julai 1908, aitwaye Sylma), Jan Christian (15 Agosti 1912, anayejulikana kama Jannie), Louis Anne de la Rey (1 Novemba 1914, binti aliyeitwa baada ya Louis Botha na Koos de la Rey), na binti aliyelelewa Kathleen de Villiers. Mbali na kuendesha nyumba, Smuts alikusanya makusanyo makubwa ya makala zilizoandikwa kuhusu Jan. Shughuli zake za scrapbooking mara nyingi zilifanyika usiku baada ya familia kukaa. Pia alishughulikia barua za chuki zilizopokelewa kwenye shamba kutoka kwa Waafrikaaners wengi ambao walihisi kwamba Jan alikuwa amemwibia watu wake kwa kufanya maridhiano na Waingereza.

## Mtindo wa kibinafsi
Smuts alijulikana kwa kuwa mwenye kujipatia kwa bidii, hakuwa na zaidi ya gauni tatu wakati wowote katika maisha yake. Alipendelea kuwa bila viatu, akivaa viatu tu wakati wa kuhudhuria sherehe au Cape Town kwenye hafla ya bunge. Alijulikana kwa ufahamu wake na ucheshi, barua zake za kibinafsi zinaonyesha kwamba alikuwa "mwenye uhai, mwenye akili, na mwenye huruma", kulingana na Keith Hancock na Jean van der Poel, wanahistoria ambao walikusanya rekodi za kifamilia. Yeye na Jan walizoea kuongea Kiafrikaans kwa kila mmoja, na barua zao kwa kila mmoja na watoto wao katika maisha yao ziliandikwa kwa Kiafrikaans, isipokuwa katika kipindi cha Vita vya Boer walipokuwa wakiandika kwa Kiingereza, labda ili kuepuka ukaguzi. Jan alikuwa na tabia ya kuunda urafiki na urafiki wa kimapenzi na wanawake wengine, na alikiri kwamba alipata wanawake kuwa wa kuvutia zaidi kuliko wanaume. Mwanasomi wa Rhodes na mwandishi wa habari Piet Beukes, aliyechapisha *The Romantic Smuts: Women and Love in his Life* (1992) alihitimisha kwamba mke wake alikuwa daima "lengo la mapenzi yake ya karibu zaidi" na kwamba "barua za mapenzi" zake pekee ziliandikwa kwa mke wake. Jan alikana kwamba uhusiano wowote wa ziada ulikuwa wa kijinsia. Smuts mara chache alifichua mawazo yake juu ya urafiki wake. Kwa ujumla, aliepuka umaarufu, akisisitiza kwamba mume wake ndiye aliyekuwa mtu muhimu kihistoria.

Smuts alikuwa mwenye kujivunia na alipendelea kuwa mwenye ukaribu wakati wa kuwakaribisha wageni. Alikuwa hajapendezwa na jamii ya juu au umaarufu, na ingawa aliwakaribisha wageni wengi wa hadhi, aliwaalika kwa upendo bila mambo ya kufanya kwa kawaida. Kwa mfano, katikati ya 1941 Malkia Frederika wa Greece alitafuta hifadhi huko Afrika Kusini baada ya uvamizi wa Nazi wa Greece. Muda mfupi baada ya kufika kwake, Smuts waliwaalika yeye na mume wake Mfalme Paul, watoto wao Constantine na Sophia, kaka yake George II wa Greece, shangazi yake Princess Katherine na wanachama wengine wa kikosi chao kwa chakula cha mchana kwenye Libertas, makazi rasmi ya Jan huko Pretoria. Wiki chache baadaye, Jan alitangaza kwamba kikosi hicho kingefika asubuhi hiyo kwa chai kwenye Doornkloof. Smuts na binti zake walijaribu kwa haraka kusawazisha nyumba ya shamba na kuficha baadhi ya vitu chini ya fanicha katika chumba kidogo cha kukaa. Wageni walifika na kwa ajili ya kuwakaribisha wote fanicha ilisogezwa, ikifichua kile walichoficha. Bila kushtuka, Smuts aliweza kufanya kikao cha chai cha mafanikio. Vile vile mwaka wa 1947 wakati George VI, Malkia Elizabeth, na binti zao Princess Elizabeth na Margaret walipofika kutoka Uingereza hadi Afrika Kusini, Smuts alieleza kwamba alikuwa mgonjwa sana kusafiri hadi Cape Town. Jibu la malkia lilikuwa kwamba wangeweza tu kuja kumtembelea Doornkloof.

## Juhudi za misaada ya vita (1914–1945)
Wakati Vita vya Kwanza vya Kidunia vilipoanza mwaka wa 1914, Jan, akiwa Waziri wa Ulinzi, aliita vikosi vya kujitolea na wanachama wa Jeshi la Umoja wa Afrika Kusini ndani ya wiki moja ya tamko la vita la Uingereza. Ingawa kulikuwa na upinzani wa kushiriki kwa Afrika Kusini katika vita vingine vya Uingereza, Louis Botha, Waziri Mkuu wa kwanza wa Muungano wa Afrika Kusini na Jan walipanga vikosi kukutana na wito wa Waingereza kwa uvamizi wa Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani. Kufikia 1915, Jan alikuwa mbali na alihusika katika kampeni, na kisha alitumia miaka miwili na nusu akiishi Uingereza, pia akisafiri Misri, Italia, na Uswisi kupanga kampeni au kuchunguza chaguzi za amani kwa idara ya vita ya Uingereza. Smuts aliandikia mara kwa mara kumjulisha mabadiliko ya kisiasa huko Afrika Kusini. Pia alitembelea mara kwa mara askari waliojeruhiwa katika hospitali karibu na Pretoria, akiwaletea vifurushi vya huduma. Wakati vita vilipomalizika, Jan alirudi nyumbani na mwaka wa 1919 akawa Waziri Mkuu wa pili wa Muungano wa Afrika Kusini. Aliposhindwa kushika ofisi mwaka wa 1924, akawa Kiongozi wa Upinzani, akihudumu hadi 1933, wakati akawa waziri mkuu msaidizi. Mwaka wa 1939, muungano ambao ulitaka Afrika Kusini kusaidia washirika wa vita ulishinda kura na akarudishwa kama waziri mkuu. Jan alikuja kwenye ofisi kama kiongozi wa Chama cha United na Smuts akawa kiongozi wa kikosi cha wanawake chake, kinachojulikana kama Chama cha Wanawake cha United.

Wakati Jan alipoanza muhula wake wa pili kama waziri mkuu, wanawake katika Muungano wa Afrika Kusini walikuwa wamepata haki ya kupiga kura. Haki hiyo ilitolewa kwa wanawake mwaka wa 1930 kama njia ya kupanua wapiga kura wa Kizungu, badala ya kuwa matokeo ya harakati za usawa wa kijinsia. Smuts alikuwa mwenye kusimamia kutoa haki ya kupiga kura kwa wanawake, ikiwa haitakataza majukumu yao kama mama ambao kazi yao ilikuwa nyumbani. Alikuwa mwenye msimamo wa kihafidhina na aliamini kwamba uongozi wa rangi na kijamii ulikuwa muhimu kwa kudumisha utulivu. Akisimamia sera za kutengana kwa rangi, mtazamo wake kwa Wazungu wa Afrika Kusini ulikuwa wa kubabaishwa na aliwatendea wafanyakazi wake Weusi kama watoto. Mume wake alikusudia kufanya Muungano wa Afrika Kusini "mama wa ustaarabu wa Kizungu katika bara." Maoni ya kihafidhina ya Smuts yalipanuliwa kwa ushiriki wa wanawake na Weusi walipoitwa kusaidia juhudi za vita katika Vita vya Kidunia vya Pili. Wala kikundi kimoja wala kingine hakikuruhusiwa kuhudumu kama wanajeshi, na vikundi vyote vilikuwa vimefungwa kwa majukumu ya kusaidia. Wakati vita vilipoanza, kikundi cha kifashisti cha Waafrikaaners wenye msimamo mkali kilipata wafuasi ambao walihusiana na itikadi ya Chama cha Nazi ya ukuu wa rangi ya Kijerumani. Wakati Ossewabrandwag, kikundi cha kulia, cha kijeshi, cha kitaifa cha Waafrikaaners kilipochukua sehemu katika maandamano na vitendo vya uharibifu, Smuts alisisitiza haja ya nchi kushirikiana katika kupambana na ufashisti. Mwaka wa 1945, alituma barua ya usaidizi kwa wanawake wanaounda Shirika la Kimataifa la Wanawake la Kidemokrasia, shirika la kupambana na ufashisti lililokusudia kuzuia vita na kuboresha haki za wanawake.

Smuts akawa mtu wa umma wakati wa vita. Yeye na Jan walionyeshwa na vyombo vya habari kama mama na baba wa nchi. Katika matangazo ya redio, wanandoa hao walizindua 'mfuko wa dhahabu', mradi ambao ulihimiza kuchangia dhahabu kwa ajili ya juhudi za vita. Mwaka wa 1940, alianzisha na kuwa mwenyekiti wa Mfuko wa Zawadi na Faraja, mpango uliofanywa kwa kiwango cha kitaifa kukusanya fedha kwa ajili ya juhudi za vita. Kufikia 1942, £158,000 zilikuwa zimekusanywa, na mwisho wa vita mfuko huo ulikuwa umechukua zaidi ya pauni milioni moja. Mfuko huo uligawa vitu kama vile vifaa vya michezo na redio kuwapa wanajeshi faraja kutoka nyumbani na kitu cha kufanya wakati hawakuwa wanapigana. Smuts mwenyewe alishona mifuko ya vifaa vya usafi, aliandika makala kwa ''The Women's Auxiliary'', alitoa hotuba, na alienda kwenye ziara za ukaguzi wa askari na Jan. Katika safari moja kama hiyo huko Misri mwaka wa 1942, alitembelea askari katika kambi zao na hospitali na kusimamia uwasilishaji wa vifurushi kwao. Aliandaa chai na kuwamwagia wenyewe kwa wanajeshi. Pia aliwaandikia barua kwa wapendwa wao. Alifanya kampeni kwa ajili ya ustawi wa wafungwa wa vita na alishiriki katika uzinduzi wa Mfuko wa Vita wa Gavana Mkuu. Katika kipindi cha vita, Smuts akawa kielelezo, hasa kwa wanajeshi walio pambana nje ya nchi, na akajulikana kwa upendo kama "ouma" (bibi). Mwaka wa 1941, Jan alimwomba mwanamke mchongaji wa Afrika Kusini kuunda busti ya Smuts ili kumkumbukia mafanikio yake kama mtu wa umma. Wakati walipokuwa Misri, mchoraji wa Kiingereza Simon Elwes alichora picha za wanandoa hao. Jan alitangaza picha ya Elwes ya mke wake kuwa kazi ya kipekee. Mwaka wa 1943, kazi yake ya vita iliheshimiwa na Chuo Kikuu cha Witwatersrand, ambacho kilimpa shahada ya heshima ya PhD katika falsafa. Mwaka uliofuata, kwa heshima ya siku yake ya kuzaliwa ya 74, watu wa hadhi kutoka Uingereza, Afrika Kusini, na Marekani walianzisha kampeni, Ouma's Birthday Appeal, ambayo ilijumuisha matangazo ya redio kutoka kwa watu mashuhuri, na kukusanya takriban £200,000. Mwaka wa 1946, mwandishi wa Welishi Tom Macdonald, aliandika *Ouma Smuts: The First Lady of South Africa*, kwa kuzingatia mahojiano na Smuts na nyaraka zingine.

## Miaka ya mwisho, kifo na urithi
Vita vilisababisha mabadiliko ya kijamii na kiuchumi huko Afrika Kusini kwa sababu viwanda vilipanuliwa kwa ajili ya uzalishaji wa kivita. Wafanyakazi Weusi na Wazungu waliajiriwa katika viwanda, ambayo ilimaanisha kwamba sera za awali za kutengana kwa rangi hazikuwa tena katika nguvu. Kwa mara ya kwanza, idadi kubwa ya Weusi walihamia mjini, wakizidi idadi ya Wazungu wa mijini. Mwaka wa 1943, Chama cha Kitaifa cha Afrika kilimtolea Jan ombi la haki kamili za uraia na uwezo wa Weusi kushiriki katika utawala wa nchi. Hakujibu na maandamano na maandamano kutoka kwa Weusi yaliendelea. Wakati vita vilipomalizika alikiri kwamba ukuaji wa kiuchumi ulihitaji wafanyakazi Weusi na kwamba uhamiaji wa mijini ulihitaji kushughulikiwa, ingawa hakuwa tayari kuwapa Weusi haki za kisiasa. Chama cha Kitaifa cha Herenigde kilichukua maoni kinyume, kikisema kwamba Weusi wanapaswa kurudishwa vijijini na kutengwa katika jamii zao za kitamaduni. Katika uchaguzi wa 1948, Chama cha United kilishindwa, Jan alipoteza ofisi yake na wapiga kura Wazungu wa Afrika Kusini walileta Chama cha Kitaifa cha Herenigde kwa mamlaka. Ushindi wao ulileta na uanzishwaji rasmi wa apartheid. Jan alistaafu kwenda Doornkloof, ambako alifariki mwaka wa 1950. Smuts aliheshimiwa mwaka wa 1952 na Chama cha Wanawake wa Chuo Kikuu cha Afrika Kusini, kwa kuunda udhamini wa utafiti uliochukua jina lake. Alifariki 25 Februari 1954 huko Doornkloof na akachomwa moto. Majivu yake yalitawanywa kwenye mashamba yao.

Baada ya kifo chake, kulingana na masharti ya wasia wake, karatasi zake za kiserikali na za kibinafsi, isipokuwa barua zake kwa Jan ambazo alikuwa amezifuta, zilitolewa kwa Hifadhi ya Taifa huko Pretoria. Hizi pia zilijumuisha baadhi ya karatasi za Jan, lakini sio nyaraka alizozifuta kama hatua ya usalama kabla ya mshambulio wa Waingereza wa Pretoria katika Vita vya Boer. Karatasi za Jan zilikuwa zimehifadhiwa kwa muda katika Jagger Library katika Chuo Kikuu cha Cape Town ili kusanyiko hilo liweze kupangwa, kufanywa orodha, na kujazwa kwa michango ya barua kutoka kwa watu aliowaandikia, kwani Jan hakuwa amefanya nakala za barua zake za kutuma. Smuts Archive Trust iliundwa kusimamia makusanyo, kuyaja pamoja na kuhakikisha kuwa yamehifadhiwa katika Hifadhi ya Taifa. Nakala mbili za filamu za nyaraka hizi zilitayarishwa na kuhifadhiwa katika Vyuo vya Cambridge na Cape Town. Barua za Smuts na mwandishi wa Afrika Kusini Olive Schreiner, zilizoandikwa kati ya 1899 na 1917, zimejumuishwa katika mradi wa The Olive Schreiner Letters Online, uliopangwa na profesa Liz Stanley wa Chuo Kikuu cha Edinburgh. Barua zao hasa zililenga juhudi za misaada ya vita baada ya Vita vya Boer, ingawa pia zinaelezea uhusiano wao wa kibinafsi na tofauti za kisiasa.

Miaka sita baada ya kifo cha Smuts, msanidi alijaribu kununua Doornkloof ili kuibadilisha kuwa sanatorium. Ili kuzuia kupotea kwa eneo hilo la kihistoria, wakili wa Pretoria Guy Brathwaite alinunua nyumba hiyo na ekari 25 za ardhi (takriban ekari 50, kutoka kwa Kitty, mjane wa mwana mkubwa wa Smuts Japie, kwa £7,000. Kwa kukusanya wanajeshi wa zamani kwenye mkutano, Brathwaite alipendekeza kuundwa kwa Smuts War Veterans' Foundation ili kuhifadhi mali hiyo kama kumbukumbu. Nyumba hiyo ilirejeshwa na mipango ilifanywa kupanda miti na mimea ya asili kwenye mali hiyo ili kuunda bustani ya asili, kuhifadhi viumbe vya botania katika bustani za pori ambazo Smuts alikuwa amebuni. Mwaka wa 1969, Serikali ya Afrika Kusini ilitangaza mali hiyo kuwa Mnara wa Kitaifa. Barabara ya Isie Smuts huko Constantia Park, Pretoria, imetajwa kwa heshima yake.

Kulingana na Chetty, uchunguzi wa maisha ya Smuts hutoa ufahamu wa mabadiliko yaliyokuwa yakiendelea huko Afrika Kusini yaliyosababishwa na vita vitatu vilivyotokea katika nusu ya kwanza ya karne ya ishirini. Maisha yake yanawakilisha mtazamo wa kihafidhina wa majukumu ya wanawake kama wake na mama, na sadaka zao kwa taifa. Mabadiliko ya Smuts kutoka kwa mfuasi mkubwa wa kitaifa wa Waafrikaaners hadi kusaidia Waingereza na kutambua taifa lililojengwa kwa wakazi Wazungu wa Kiholanzi na Kiingereza yalitofautiana na sehemu kubwa ya Waafrikaaners ambao hawakuweza kukubali maridhiano na Waingereza. Mtazamo wake wa kubabaishwa kwa Wazungu wa Afrika Kusini ulipingana na mahitaji ya sehemu kubwa ya idadi ya watu ambayo ilikuwa imeanza kudai kutambuliwa kwa kisiasa. Vita vya Kidunia vya Pili vilisababisha mabadiliko ya kijamii na kiuchumi huko Afrika Kusini ambayo yalileta madai ya Waafrikaaners na Wazungu wa Afrika Kusini kwa kiwango cha juu, na kuzaliwa hali ya apartheid.

## Maelezo
## Marejeo
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania