open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kijani

**Kijani** ni mojawapo ya rangi zitumikazo kwa kazi mbalimbali kama vile kuchora michoro mbalimbali na kazi nyinginezo.

Kwa kazi ya kuchora michoro unaweza kutumia rangi hii katika kuchora vitu mbalimbali kama vile wanyama, wadudu, na hasa mimea na kutumika katika kazi za kurembeshea
vitu kama vile majengo ya nyumba, shule, ofisi na kadhalika.

Rangi hii ina uhusiano na rangi mbalimbali kama vile:
* Rangi ya njano 
* Rangi nyekundu
* Rangi ya bluu
* Rangi ya zambarau
* Rangi ya kahawia,
na rangi nyingine zenye uhusiano na rangi hizo.

Jamii:Rangi
Ufagio

thumb|271x271px|Aina za mifagio inayopatikana japani.
**Ufagio** (kutoka kitenzi "kufagia") ni kifaa kinachotumika katika usafi wa sehemu mbalimbali. 

Kazi za ufagio ni kwamba hutumika kusafisha eneo, vitu n.k.

Katika utamaduni wa Afrika Mashariki chelewa ni njiti nyembamba ambazo ndizo zinazotumika mara nyingi utengezea ufagio. Pia vinaweza kutumika nyasi au makumbi.

Jamii:Utamaduni
Jamii:Usafi
Jamii:Vifaa
Gameti

thumb|Gameti
**Gameti** (kutoka neno la Kigiriki: γαμετή, gamete, linalohusiana na kitenzi gamein, "kuoa") ni kiini cha kijinsia ambacho kinaungana na kiini cha jinsia nyingine ili kutunga mimba katika viumbehai wanaozaliana. 

Gameti hubeba nusu ya habari ya maumbile ya mzazi inayorithishwa kwa mtoto.

Kwa binadamu na baadhi ya wanyama ukubwa wa gameti ni tofauti sana, ile ya kike (ovum, yaani kijiyai) ikiwa mara 100,000 kuliko ile ya kiume (mbegu ya shahawa). 

Jina la gameti lilianzishwa na mwanabiolojia wa Austria Gregor Mendel. 

Jamii:Uzazi
Jamii:Jinsia
Taaluma

[thumb|[Yesu na wataalamu wa imani ya dini ya Uyahudi.]]
[thumb|[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kinaandaa wataalamu wengi.]]
**Taaluma** (kutoka neno la Kiarabu) ni ujuzi wa fani fulani uliotokana na mafunzo maalumu ya elimu, kusudi la kutoa ushauri na huduma kwa wengine Kwa fidia ya moja kwa moja na ya uhakika, kabisa bila matarajio ya faida nyingine ya biashara. 

Mwenye taaluma anaitwa mtaalamu.

Mapokeo ya kisasa na mapema ya kisasa yalitambua fani tatu tu: uungu, dawa, na sheria kinachojulikana kama "ujuzi wa kujifunza"

Hatua muhimu ambazo zinaweza kuashiria kazi inayojulikana kama taaluma ni pamoja na:

* Kazi inakuwa kazi ya wakati wote

* Kuanzishwa kwa shule ya mafunzo

* Kuanzishwa kwa shule ya chuo kikuu

* Kuanzishwa kwa chama cha ndani

* Kuanzishwa kwa chama cha kitaifa

* Kuanzishwa kwa kanuni za maadili ya kitaaluma

* Kuanzishwa kwa sheria za leseni za serikali

Kutumia hatua hizi kwa mfululizo wa kihistoria wa maendeleo nchini Marekani unaonyesha ufuatiliaji wa kufikia hali ya kitaaluma kwanza (kumbuka kwamba George Washington, Thomas Jefferson, na Abraham Lincoln wote walifanya kazi kama wachunguzi wa ardhi kabla ya kuingilia siasa).

Kwa kuongezeka kwa teknolojia na utaalamu wa kazi katika karne ya 19, miili mingine ilianza kudai hali ya kitaaluma: maduka ya dawa, dawa za mifugo, saikolojia, uuguzi, mafundisho, maktaba, optometry na kazi ya kijamii, ambayo kila mmoja anaweza kudai, kwa kutumia hatua hizi za msingi, kwa Wamekuwa fesheni mnamo 1900.

Kama vile baadhi ya fani zinaongezeka katika hali na nguvu kupitia hatua mbalimbali, wengine wanaweza kupungua. Fani rasmi hivi karibuni, kama vile usanifu, sasa kuwa na muda mrefu utafiti wa vipindi zinazohusiana nao. 

Ingawa fani zinaweza kufurahia hali ya juu na sifa ya umma, sio wataalamu wote wanapata mishahara ya juu, na hata katika fani maalum kuna ukosefu mkubwa wa fidia; Kwa sheria, kwa mfano, mwanasheria wa ushirika / bima ya utetezi anayefanya kazi kwa msingi wa saa inaweza kupata mara kadhaa ambayo mwendesha mashitaka au mtetezi wa umma anapata.

Jamii:Elimu
Vipera vya semi

**Vipera vya semi** vimeundwa na vitu vifuatavyo:
*Methali (maneno yenye sehemu mbili, ambapo upande wa kwanza unauliza na upande wa pili unajibu. Kwa mfano: Mwenda pole - hajikwai.)
*Vitendawili
*Nahau
*Misemo
*Mafumbo
*Lakabu (jina la kupanga analojipa au analopewa mtu kutokana na sifa fulani alizonazo kimaumbile ama kiutendaji.) 
*Mizungu

Ni kauli zinazoonesha ukinzani wa fikra, ipande mmoja zinaonesha uhalali wa jambo fulani lakini kwa upande mwingine jambo hilo linaharamishwa.
Jamii:Lugha
Jamii:Kiswahili
Ova

**Ova** (kutoka neno la Kilatini "ovum" kwa kupitia Kiingereza) au **kijiyai** ni kiini cha uzazi wa kike (gameti) katika viumbe wanaozaa kwa kujamiiana. Kijiyai ni kikubwa sana (kinaonekana kwa macho) kuliko seli za manii za motile (mara 100,000). Wakati yai na manii hukutana, ndipo mimba huundwa, ambayo hukua haraka kuwa kiumbe kipya.

## Historia 
Wakati yai la mnyama halikuwa dhahiri, mafundisho *ex ova omne vivum* ("kila kiumbehai hutoka katika yai"), yanayohusishwa na William Harvey (1578-1657) yalikuwa na ujasiri wa kusema wanyama pia wanazaa kupitia mayai. 

Karl Ernst von Baer aligundua ova ya mamalia mwaka 1827, na Edgar Allen aligundua ova ya binadamu mwaka 1928. Kuunganishwa kwa manii na ova (ya starfish) ilionekana na Oskar Hertwig mwaka 1876.

## Wanyama 
Katika wanyama, seli za yai huzalishwa na ovari (tezi za ngono). Idadi ya ova iko wakati wa kuzaliwa katika mamalia na kukomaa mojamoja kupitia oogenesis. Tangu miaka ya 1950 inasadikiwa kwamba wanyama wa kike huzaliwa na ugavi wa mayai ambao umeharibiwa katika maisha yote na wamechoka wakati wa kumaliza mimba.

## Ovari ya mamalia 
Katika wanyama wote, wanyama hupandwa ndani ya mwili wa kike.

Ova ya binadamu ni seli kubwa zaidi katika mwili wake, kwa kawaida huonekana kwa macho bila ya kutumia hadubini au kifaa kingine cha kukuza. Ova ya binadamu inakaribia takriban mm 0.12 katika kipenyo.

## Ovari na maendeleo katika wanyama 
Katika wanyama wanaotaga (ndege wote, samaki wengi, amfibia na reptilia) ova huendeleza tabaka za kinga na kupitisha oviduct kwa nje ya mwili. Wao hupandwa na manii ya kiume au ndani ya mwili wa kike (kama katika ndege), au nje (kama katika samaki wengi). Baada ya urutubisho, kiini kinaendelea kukua kwa kulishwa na virutubisho vilivyomo katika yai. 

Jamii:Uzazi
Rudolf Virchow

alt=Rudolf Virchow|thumb|Rudolf Virchow
**Rudolf Ludwig Karl Virchow** (13 Oktoba 1821 - 5 Septemba 1902) alikuwa daktari wa Ujerumani, mwanaanthropolojia, mwanapatholojia, ambaye anajulikana kwa mchango wake katika maendeleo ya afya ya umma. 

Anajulikana kama "baba wa patholojia," anaonekana kuwa mmoja wa waanzilishi wa dawa za kijamii.

Aliunda maneno ya catch-catch omnis cellula e cellula, maana yake, "seli hutoka tu kutoka kwenye seli nyingine".

Jamii:Waliozaliwa 1821
Jamii:Waliofariki 1902
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Kanuni

**Kanuni** ni taratibu zilizotungwa na binadamu ambazo ni lazima
kutimizwa.

Taratibu hizi zinaweza kuwa za afya, uchumi, biashara, kilimo, dini n.k.

Mfano wa kanuni za afya:
* Nawa mikono kabla au baada ya kula kwa maji safi na salama.
* Nawa mikono kila baada ya kutoka chooni.
* Osha tunda kwa maji safi kabla ya kulila.

Jamii:Sheria
Zangalewa

**Zangalewa** (Zamina mina, kwa jina lingine) ni wimbo uliorekodiwa mwaka wa 1986 na kikundi cha densi cha Zangalewa (Bendi la Muziki). Wimbo huu unajulikana nchi karibu zote za Afrika, na kutumiwa na skauti, polisi na wanajeshi wa nchi hizo haswa katika mazoezi yao. Umeimbwa katika lugha kadhaa zinazopatikana nchi za Afrika Magharibi.

Katika lugha ya Kiduala, maana ya "Zangalewa?" ni "Nani alikuita?", ama, "Nani alikuambia uingie kwenye jeshi?"

## Chanzo
Wakati wa Vita Kuu ya Dunia, nchi ya Ufaransa ilitumia watawala wake kutoka nchi ya [Kamerun] kusababisha vijita na ugomvi katika kambi za adui kabla ya jeshi lao kuu (la Ufaransa) kupigana na adui. Mkameruni aliyekuwa amejisajili kuingia jeshi hilo basi alijiambia kwa huzuni, "edjibe zangalewa!" Neno "edjibe" ni neno faragha linaloweza kuonyesha hisia tofauti kama hasira, furaha, mshangao, nk. Kwa Kiswahili, njia moja ya kusema "Edjibe zangalewa!" ni, "Daa! Nini kilichokuleta hapa?!"

## Maana
Emeli Kojidie, kiongozi wa bendi la Zangalewa anasema kuwa wimbo huo unaweza kuwa na maana mbili:
# Kuwakejeli wenzao, haswa Askari Kanga na machifu, waliosaidia mabeberu kuwahujumu.
# Kuwasifu wanajeshi hao jasiri kwa kupigana katika vita hivyo.

## Tazama pia
*Video kwenye tovuti la YouTube

## Marejeo
Jamii:Muziki wa Afrika
Kiuradhi

**Kiuradhi** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wauradhi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiuradhi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuradhi kiko katika kundi la Kipaman.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiuradhi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiuradhi
*lugha ya Kiuradhi katika Glottolog
*lugha ya Kiuradhi katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Nusutufe ya kusini

(katikati), Amerika Kusini (juu kushoto), Afrika (juu kulia), Australia na eneo la Pasifiki]]
[thumb|[Bango lililoandikwa: "Ushuaia, mwisho wa ulimwengu". Ushuaia huko Argentina ndio mji wa kusini kabisa ulimwenguni.]]
thumb|left|Tofauti ya viwango vya bahari na nchi kavu kati ya nusutufe mbili za dunia.
**Nusutufe ya kusini** (pia **nusudunia ya kusini**; Kiing.: Southern Hemisphere) ni nusu ya Dunia ilioko upande wa kusini wa ikweta. 

Tofauti na nusutufe ya kaskazini hii ya kusini ina maeneo makubwa zaidi ya bahari ambayo ni asilimia 80.9, ilhali kaskazini ni asilimia 60.7 pekee. Theluthi moja tu, yaani 32.7%, za nchi kavu ya Dunia iko kwenye nusutufe ya kusini.

Kati ya mabara ni Antaktiki na Australia nzima, asilimia 90 za Amerika Kusini na theluthi ya kusini ya Afrika yaliyopo kwenye nusutufe hiyo. Kuna pia visiwa vikubwa vya Asia kusini kwa ikweta na visiwa vingi vya Pasifiki. 

Majira ya joto ni kuanzia Disemba hadi Machi, na majira ya baridi kuanzia Juni hadi Septemba.

## Tazama pia
*Nusutufe ya kaskazini
*Ikweta
*Tropiki ya Saratani
*Tropiki ya Kaprikoni
*Duara la Aktiki
*Duara la Antaktika

## Marejeo
Msingwe

**Msingwe** au **mnguri** ni ndege mkubwa kiasi na spishi pekee ya jenasi *Scopus* na familia Scopidae. Umbo wa kichwa chake chenye domo refu na ushungi nyuma yake unakupa ono la nyundo, asili ya jina la ndege huyu kwa Kiingereza (hamerkop). Anatokea Afrika kusini kwa Sahara katika maeneo manyevu kama vile mito na milango yao, maziwa na mabwawa. Hula vyura, samaki na wadudu.

Ndege hawa hujenga kiota kikubwa sana kinachofunikwa kwa mwitiko na kilicho na mwingilio upande. Kiota kina miingilio bandia kadhaa ili kudanganya maadui, kama nyoka na tai. Jike huyataga mayai 3-7.

## Nususpishi
* *Scopus umbretta bannermanni*, Msingwe Mashariki
* *Scopus umbretta minor*, Msingwe Mdogo
* *Scopus umbretta tenuirostris*, Msingwe wa Madagaska
* *Scopus umbretta umbretta*, Msingwe wa Kawaida

## Picha

Hamerkop (Scopus umbretta) (12717242274).jpg|Msingwe kwa karibu
Hamerkop (Scopus umbretta) eating a Platanna (Xenopus sp.) (5984907524).jpg|Msingwe akila chura-kucha
Hamerkop (Scopus umbretta umbretta) collecting for nest.jpg|Msingwe akiruka na kifaa cha kujenga kiota
Scopus umbretta nest1.jpg|Kiota cha msingwe

Jamii:Wari na jamaa
Temitope Balogun Joshua

thumbnail|right|200px|T. B. Joshua
**Temitope Balogun Joshua** (aliyefahamika zaidi kwa jina la **T. B. Joshua**; 12 Juni 1963 - 5 Juni 2021) alikuwa mchungaji na nabii kutoka nchi ya Nigeria ambaye hujulikana kwa kusaidia watu wenye matatizo kwa njia mbalimbali, yakiwemo maombezi ya papo kwa papo na kwa njia ya televisheni. 

Alikuwa mwanzilishi na kiongozi wa *Sinagogi na Kanisa la Mataifa yote* (The Synagogue, Church Of All Nations) ambalo pia ni shirika la Kikristo linaloendesha kituo cha televisheni kiitwacho *Emmanuel TV* kilichopo katika mji wa Lagos nchini Nigeria. 

T. B. Joshua alikuwa na umaarufu barani Afrika na zaidi katika mitandao ya kijamii, akiwa na wafuasi wapatao 2,500,000 katika mtandao wa Facebook na takribani wafuasi 500,000 kwenye mtandao wa YouTube  huku akielezwa kuwa *mhubiri mkubwa wa Injili* na *mchungaji maarufu zaidi katika mtandao wa YouTube* 

Pia *Emmanuel TV* inadaiwa kuwa televisheni ya Kikristo kubwa na ya kwanza barani Afrika.. Emmanuel TV ni chaneli ya Kikristo inayoongoza kwa kuwa na watazamaji wengi wanaojiunga kuitazama katika mtandao wa YouTube, ikiwa na video zenye watazamaji zaidi ya milioni mia tatu.

T. B. Joshua alipewa tuzo mbalimbali za heshima kama vile tuzo ya *Officer of the Order of the Federal Republic (OFR)* ambayo alipewa na Serikali ya Nigeria mwaka 2008 na aliwahi kupigwa kura na watu waongeao lugha ya Kiyoruba na kutangazwa na chombo cha habari cha jamii ya Kiyoruba kuwa mtu wa pekee wa karne.. 

Aliwahi kuandikwa pia na magazeti ya Kiafrika *The Africa Report* na *New African Magazine* kuwa mmojawapo kati ya watu hamsini wenye kuvuta hisia za watu (watu wenye ushawishi mkubwa) zaidi barani Afrika. 

Kwa mujibu wa gazeti maarufu kutoka nchini Marekani liitwalo Forbes, linaloangazia zaidi mambo ya biashara, uwekezaji, teknolojia, ujasiriamali, uongozi na mitindo ya maisha, T. B. Joshua alitajwa kuwa mchungaji wa tatu kwa utajiri nchini Nigeria ingawa jambo hilo lilipingwa haraka na kanisa lake.

Hata hivyo baada ya kifo chake taarifa nyingine zikaja kujulikana zilizopindua kabisa sura yake katika jamii .

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wachungaji wa Nigeria
Forbes

huko Manhattan (kwa sasa linamilikiwa na chuo kikuu cha New York)]]
**Forbes** ni gazeti la kibiashara la Marekani ambalo huchapishwa mara mbili kwa wiki, huku likiangazia masuala ya fedha, viwanda, uwekezaji na masoko. Forbes pia humulika mambo yanayoendana na hayo, yakiwamo masuala ya teknolojia, mawasiliano, sayansi, siasa na sheria. Washindani wao katika biashara ya magazeti kitaifa ni pamoja na *Fortune* na *Bloomberg Businessweek*. 

Gazeti hili hujulikana sana kwa kutoa takwimu, orodha na madaraja ya vitu/mambo mbalimbali kama vile takwimu ya Orodha ya watu tajiri zaidi nchini Marekani (the Forbes 400) na madaraja ya makampuni makubwa zaidi duniani (the Forbes Global 2000). Orodha nyingine maarufu iliyowahi kufanywa na Forbes ni orodha ya mabilionea wakubwa zaidi duniani The World's Billionaires.

Kaulimbiu ya gazeti la Forbes ni ("*The Capitalist Tool*") na mhariri mkuu (chief editor) wake ni Steve Forbes, na mkurugenzi (Chief executive officer) wake ni Mike Perlis.

Makao makuu yake yapo katika jiji la Jersey City, New Jersey, lakini ilitangazwa mnamo 18 Julai 2014 kwamba wanahisa wakubwa wa gazeti hilo ni kutoka Hong Kong, China.

## Marejeo
Jamii:Uchumi
Jamii:Magazeti ya Marekani
Panzimaji (kundinyota)

**Panzimaji** (kwa Kilatini na Kiingereza **Volans**) .  ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. 
Lipo jirani na kundinyota la Mkuku (Carina. 

## Jina
Panzimaji inapatikana kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu kuzunguka dunia yote yaani karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia zikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius. 
Keyser alitumia jina la *Vliegendenvis* (samaki anayeruka yaani panzimaji) iliyotafsiriwa na Bayer kwa kilatini kuwa « Piscis Volans » iliyoendelea kufupishwa baadaye kuwa « Volans ».

## Nyota
Kundinyota la Panzimaji lina nyota chache na dhaifu kiasi. Angavu zaidi ni  β Beta Volantis  yenye uangavu wa 3.77 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 108. 

## Tanbihi
Mmung'unye

'''Mimung'unye**, **mimung'unya**, **mimumunye** au **mimunya'* ni mimea ya jenasi *Lagenaria'' katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

## Spishi
* *Lagenaria abyssinica*, Mmung'unye Habeshi (Abyssinian gourd)
* *Lagenaria breviflora*, Mmung'unye-kinamasi (Swamp gourd)
* *Lagenaria guineensis*, Mmung'unye-nyika (Bush gourd)
* *Lagenaria rufa*, Mmung'unye-machungwa (Rufous gourd)
* *Lagenaria siceraria*, Mmung'unye-chupa (Bottle gourd)
* *Lagenaria sphaerica*, Mmung'unye-mviringo (Wild melon)

## Picha

Bầu nậm.jpg|Mamung'unye-chupa mabichi
Wild Calabash (Lagenaria sphaerica) (11484752886).jpg|Mmung'unye-mviringo
Lagenaria sphaerica.jpg|Mung'unye la mviringo
さまざまなヒョウタンImg783.jpg|Mamung'unye-chupa yaliyokauka

Jamii:Mboga na jamaa
Tanga (kundinyota)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Tanga

**Tanga** (kwa Kilatini na Kiingereza *Vela*)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 
Lipo jirani na kundinyota la Mkuku (Carina) na si mbali na Salibu (Crux). 

## Jina
Hadi karne 19 kundinyota hili lilitazamiwa kuwa sehemu ya kundinyota kubwa zaidi lililoitwa Argo Navis, mara nyingi pekee "Navis" (yaani merikebu) iliyokuwa moja ya makundinyota 48 yaliyoorodheshwa na Klaudio Ptolemaio. Lacaille alihesabu ndani yake nyota 180 na hivyo alianza tayari kugawa Argo Navis kwa sehemu tatu za Mkuku (Carina), Shetri (Puppis) na Tanga (Vela). Hii ilithibitishwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia katika orodha ya kundinyota 88 za kisasa iliyotolewa mwaka 1930. 

“Vela” inataja matanga ya merikebu. Katika Vela hakuna nyota zinazoitwa Alfa au Beta kwa sababu majina haya yaligawiwa kati ya nyota ya Argo Navis yote kufuatana na uangavu.

## Nyota
Nyota ng'avu zaidi ni Gamma Velorum ambayo inaonekana kama nyota yenye uangavu wa 1.83 mag. Hali halisi hii ni mfumo wa nyota mbalimbali zinazoonekana kwa macho kama nyota 1 lakini ziko tofauti katika darubini. 

γ Gamma na λ Lambda Velorum ziliitwa "Suhail" na Waarabu - hili ni jina lilelile kama Suheli (Canopus) katika kundinyota la  Mkuku (Carina). Sababu yake ni ya kwamba Waarabu walitumia jina hili kwa nyota tatu katika kundinyota la Argos iliyovunjika baadaye. Kwa Lambda Vel pekee  UKIA uliamua kutumia jina hili rasmi, lakini Knappert alipata jina hili kati ya mabaharia Waswahili kwa ajili ya nyota angavu zaidi.

## Tanbihi
Tanga (chombo)

Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia Tanga (maana)
250px|thumb|Jahazi inayoenda kwa tanga
**Tanga** ni kipande kikubwa cha kitambaa kinachopokea nguvu ya upepo na hivyo kuwezesha chombo cha kusafiria majini kusogea.

Tanga inafungwa kwenye mlingoti wa jahazi au merikebu na kasi ya upepo inaleta shindikizo kwenye uso wake na hivyo kusababisha mwendo wa chombo chote.

## Viungo vya Nje
*Sailboats database: sailing yacht specifications worldwide
*Sail Design Software
*The quest for the perfect sailshape 
*FABRIC Sail Design Software 
*Laminated Sails: Doyle Stratis 

Jamii:Usafiri wa maji
Salibu

400px|thumb|Ramani ya Crux - Salibu
**Salibu** *(kwa Kiingereza: :en:Crux, au Southern Cross* ) ni kundinyota mashuhuri lenye umbo la msalaba kwenye angakusi inayoonekana kutoka nusutufe ya kusini ya Dunia. Salibu lipo kati ya makundinyota yanayotambuliwa kirahisi. Ni kundinyota dogo lakini nyota zake kuu zina uangavu mzuri wa mag 2.8 au zaidi.

## Mahali pake
Salibu lipo katika sehemu angavu ya njia nyeupe karibu na Kantarusi (kundinyota) (Centaurus) inayopakana nayo kwa pande tatu. Upande wa kusini lipo Nzi *(:en:Musca)*.

## Jina
Jina "Salibu" latokana na Kiarabu صليب *ṣaliib*  ambalo ni tafsiri ya kilatini Crux inayomaanisha "msalaba". Jina lilibuniwa na mabaharia kutoka Ulaya walipoanza kuzunguka kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia baada ya safari ya Magellan wakafurahi kuona ishara ya dini yao angani. 

Nyota zake zilionekana tayari kwa Klaudio Ptolemaio miaka 2,000 iliyopita akazihesabu kuwa sehemu ya Kantarusi (Centaurus). Kutokana na badiliko la mwelekeo wa mhimili wa Dunia nyota zake hazionekani tena katika nusutufe ya kaskazini. Johann Bayer alipotunga orodha yake ya nyota bado alizieleza kama sehemu za Kantarusi alipomrejelea Ptolemaio. Lakini jina la Crux lilianza kuenea baadaye na kubaki..

## Magimba ya angani
Ndani ya eneo la Salibu kuna nyota 49 zinazoonekana kwa macho matupu lakini hasa zile nne angavu zaidi zinazounda umbo la msalaba au "Salibu". Hizi nyota nne zinajulikana kama Acrux, Becrux au Mimosa, Gacrux na Decux ambayo ni mafupisho ya majina marefu yaani Alfa, Beta, Gamma na Delta Crucis.

Gacrux inaonekana kwa darubini ndogo kuwa nyota maradufu lakini hali halisi nyota zake mbili zina umbali wa miakanuru 160 kati yao kwa hiyo zinaonekana tu kama nyota maradufu. Nyota kubwa inayoonekana kwa macho ni jitu jekundu chenye umbali wa miakanuru 88 kutoka Dunia.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 184f (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Ukuaji

[thumb|Ukuaji wa [mmea.]]
[thumb|Ukuaji wa mmojawapo kati ya [miji ya Chile.]]
**Ukuaji** (kwa Kiingereza "growth") ni mchakato wa kuongezeka au kuonyesha mabadiliko katika maumbile au mwonekano ule uliokuwepo awali.

Ukuaji unajumuisha mambo yafuatayo:

(a) Mabadiliko katika tabia 

(b) Mabadiliko katika sifa 

Ukuaji mara nyingi au moja kwa moja hutokea kwa Viumbe hai. Viumbe hai ndio wenye uwezo wa kuonyesha mabadiliko katika tabia na sifa zao kijumla.

Kwa mfano wao, hata miundo inaweza kusemwa kuwa inakua.

## Tanbihi
Jamii:Biolojia
Jamii:Malezi
Jamii:Elimu jamii
Meneja

**Meneja** (kutoka neno la Kiingereza "manager") ni mtendaji anayewajibika kusimamia mambo yote kuhusu mapato na matumizi katika kampuni. 

Kwa kawaida anakuwa ndiye mratibu wa shughuli zote katika kampuni chini ya uongozi wa juu.

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Uchumi
Jamii:Kazi
Meya

**Meya** (kutoka neno la Kiingereza "Mayor") katika taratibu za nchi nyingi duniani, ndiye kiongozi wa juu kabisa katika manispaa, mji au jiji.

Majukumu yake yanategemea ukubwa wa eneo lake, idadi ya wakazi, sheria n.k.

Jamii:Siasa
Mwenyekiti

thumb|Hashimu Rungwe mwenyekiti wa chama cha siasa kutoka Tanzania CHAUMA
thumb|Samia Suluhu mwenyekiti wa chama cha mapinduzi CCM kutoka Tanzania
**Mwenyekiti** ni kiongozi wa juu katika shirika au kikundi, kama vile bodi au kamati. Mwenyekiti ndiye anyeongoza vikao vyote katika kikundi au shirika husika.

Kwa kawaida huchaguliwa au kuteuliwa na wanashirika au wanakikundi husika kulingana na sheria na kanuni zao. 

Jamii:Elimu jamii
Diwani

**Diwani** nchini Tanzania ni mwakilishi wa wananchi wa kata yake, pia ni mwakilishi wao katika vikao vya baraza la madiwani la halmashauri anayoitumikia (halmashauri ya wilaya/manispaa/jiji/mji) kama ilivyoridhiwa katika sheria ya uchaguzi wa serikali za mitaa ya mwaka 1977 sura No.292-14(1).
 
Diwani pia ni mwenyekiti wa Kamati ya Maendeleo ya Kata (ward development committee, WDC) kama ilivyoandikwa katika sheria ya serikali za mitaa No.7(31) ya mwaka 1982, iliyofanyiwa marekebisho na sheria No.6 ya mwaka 1999.

Diwani pia ni mtunzi, mpitishaji, mwidhinishaji na msimamizi wa sheria ndogondogo zinazotungwa kwenye kata yake kwa ajili ya kuwaletea wananchi maendeleo kama ilivyoridhiwa katika sheria ya serikali za mitaa ya mwaka 1977 sura No.287-153(1) [mamlaka ya mji] na katika sura No.288-89 na 122(1) (d) [mamlaka ya wilaya].
 
## Majukumu ya Diwani kwa ujumla
Pamoja na hayo yaliyoainishwa hapo juu, kwa ujumla diwani anapaswa kuhakikisha anatekeleza yafuatayo .

1. Kuwakilisha wananchi katika Halmashauri. Diwani huwakilisha wakazi wote wa kata yake, hivyo anatakiwa kuwa karibu na wapiga kura wake na kufikisha mbele ya Halmashauri na kamati zake vipaumbele vya wananchi ili vijadiliwe na kutolewa maamuzi.

2. Kuhamasisha wananchi katika kulipa kodi na ushuru wa Halmashauri. Kusimamia matumizi ya fedha za Halmashauri. Diwani anatakiwa kuhakikisha fedha za Halmashauri zinatumiwa kwa madhumuni yaliyokusudiwa na si vinginevyo.

3. Kuwa kiungo kati ya Halmashauri na ngazi za msingi za Serikali za Mitaa. Diwani ni Mwenyekiti wa Kamati ya Maendeleo ya Kata. Atumie mamlaka hiyo kuwasilisha kwenye Halmashauri maamuzi ya kata yake na vilevile kuwasilisha kwenye kata maamuzi ya Halmashauri.

4. Kuhamasisha wananchi kuhusu vita dhidi ya umaskini. Katika kulitekeleza hili ni lazima ajue kwa ufasaha hali ya kiuchumi na ya kijamii inayowakabili wananchi wake na kushirikiana nao ili kupanga mipango endelevu ya kujikwamua.
 
5. Kufuatilia utekelezaji wa mipango yote ya wananchi na ya Halmashauri. Ili kutimiza jukumu hili ipasavyo, Diwani anatakiwa kufuatilia utekelezaji wa miradi yote ndani ya kata yake ambalo ni jimbo lake la uchaguzi bila kudai malipo yoyote toka kwenye Halmashauri au wadau wengine. Kimsingi hii ndiyo kazi ambayo Diwani aliahidi kuitekeleza wakati wa kampeni.

6. Kutetea maamuzi ya Halmashauri. Wakati wa majadiliano ndani ya Halmashauri, Diwani ataelekeza na kutetea maoni yake au ya wakazi wa eneo lake. Hata hivyo, iwapo uamuzi utakaofikiwa na wengi utakuwa kinyume na matarajio yake, atalazimika kuunga mkono maamuzi ya wengi yaliyofikiwa kidemokrasia.

7. Kuzingatia misingi yote ya Utawala Bora wakati wa kutekeleza majukumu yote ya Udiwani.

## Marejeo
Jamii:Serikali
Mkuu wa wilaya

**Mkuu wa wilaya** ni kiongozi mkuu wa serikali katika wilaya. 

Jukumu la kiutawala la Mkuu wa Wilaya ni kuhakikisha kwamba mifumo ya utawala katika wilaya yake inafanya kazi vizuri na kwa ufanisi. 

Kwa Tanzania kiongozi huyo huteuliwa na Rais. Ndiye mwakilishi wa Rais katika wilaya. 

## Marejeo
Jamii:Siasa
Jamii:Serikali
Facebook

thumbnail|right|200px|Nembo ya Facebook.
**Facebook** ni mtandao wa kijamii unaoruhusu watu kuungana na marafiki, familia, na watu wengine duniani kote. Ilizinduliwa mnamo mwaka 2004 na Mark Zuckerberg na wenzake katika Chuo Kikuu cha Harvard. 

Facebook inaruhusu watumiaji kutuma ujumbe, kushiriki picha na video, na kufanya mazungumzo ya moja kwa moja.
Watumiaji wanaweza kuunda kurasa binafsi, kuanzisha makundi, na kufuatilia kurasa za watu au makampuni wanayopenda. Pia wanaweza kushiriki au kutoa maoni au kupenda machapisho, na kushirikishana na wengine maisha yao ya kila siku.

Ingawa Facebook ilianza kama jukwaa la wanafunzi wa vyuo vikuu, ilikua haraka na kuwa mmoja kati ya mitandao mikubwa zaidi ya kijamii duniani, ikiwa na mamilioni ya watumiaji. Hata hivyo, kuna maoni tofauti juu ya Facebook, yakiwa ni pamoja na masuala ya faragha na usalama wa data. Baadhi ya watu wanapenda kutumia Facebook kwa kuungana na wapendwa wao, lakini wanaweza pia kuwa na wasiwasi kuhusu jinsi data zao zinavyotumika.

## Historia
thumb|Logo ya Facebook.
Historia ya Facebook inaanzia mnamo mwaka 2003, wakati Mark Zuckerberg, Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz, na Chris Hughes walipoanza kufanya kazi kwenye tovuti iliyokuwa na jina la "Facemash." Tovuti hiyo iliruhusu wanafunzi wa chuo kikuu kuweka picha mbili za watu na kuchagua ni yupi aliyependeza zaidi Eligibility expanded to include employees of several companies, including Apple Inc. and Microsoft..

Mnamo Februari mwaka 2004, Mark Zuckerberg alihamia kwenye mradi mpya na kuunda tovuti inayoitwa "The Facebook" kwa ajili ya wanafunzi wa Harvard. Tovuti hiyo ilikuwa na lengo la kuwa jukwaa la kidijitali ambapo wanafunzi wanaweza kuwasiliana na kuungana na wenzao kwenye chuo. The Facebook ilipata umaarufu haraka, na walianza kuiruhusu wanafunzi wa vyuo vingine kuitumia.

Mnamo mwaka 2005, jina lilipunguzwa hadi "Facebook," na huduma ilianza kupanuka kuwajumuisha watumiaji wa vyuo vikuu kote nchini Marekani. Baadaye mwaka huo, ilianza kupatikana kwa umma na kuanza kupokea watumiaji kutoka duniani kote. Facebook ilizidi kuongeza huduma kama vile kurasa za biashara, kurasa za jamii, matukio, na programu nyingine.

Mnamo mwaka 2012, Facebook iliingia kwenye soko la hisa (IPO), na kuwa mojawapo ya makampuni makubwa zaidi ya teknolojia. Tangu wakati huo, Facebook imeendelea kukua na kuboresha huduma zake, na pia imenunua makampuni mengine maarufu ya teknolojia kama vile Instagram na WhatsApp.

## Tanbihi
Jamii:kampuni za intaneti
Jamii:Mitandao ya kijamii
Jamii:Tovuti za mitandao ya kijamii ya Marekani
Selulosi

385 × 178 pixelspx|thumb|Selulosi.
**Selulosi** (kutoka neno la Kiingereza "cellulose") ni tishu iundayo sehemu kubwa ya miti na mimea mingine.

Kikemia inaundwa na sehemu nyingi za glukosi yenye fomula (C6H10O5)n zinazounganishwa kuwa molekuli ndefu (polima).

Selulosi inapatikana zaidi kwenye mimea ya rangi ya kijani na inatengeneza kiwambaseli cha mmea.

Selulosi haiwezi kuliwa na wanyama lakini spishi kadhaa, kama vile mchwa na ng'ombe, hutunza bakteria katika matumbo yao wanaovunja molekuli za selulosi kwa sehemu ndogo zaidi zinazoweza kumeng’enywa.

## Tanbihi
Jamii:Kemia
Jamii:Mimea
Umbile

thumb|Mbwa huyu ni mnene na mfupi.
thumb|Umbile la nyoka
**Umbile** (kwa wingi: **Maumbile**) ni neno linaloendana na neno "umbo" na kutokana na kitenzi "kuumba". Umbile ni hali inayoelezea kitu fulani kilivyo.

Katika kuelezea kitu hicho kila mtu huwa na mtazamo wake, yaani: kuna atakayesema "kitu kile ni kikubwa", mwingine atasema "kitu kile ni kidogo" na mawazo mengine tofautitofauti, kama vile "kitu kile ni kizuri", "kitu kile hakifai", n.k.

Mfano: Tukizungumzia umbile la mbwa tutasema:
* Mbwa ni mnene ama
* Mbwa ni mwembamba.

Pia:
* Mbwa ni mfupi ama
* Mbwa ni mrefu 

Mfano mwingine: Tukizungumzia kuhusu umbile la nyoka tutasema:
* nyoka ni mfupi ama
* nyoka ni mrefu

Pia:
* nyoka ni mnene ama
* nyoka ni mwembamba

Sayansi mbalimbali zinachunguza umbile upande mmoja na kwa vigezo vyake, falsafa upande mwingine kwa kutumia hasa hoja za mantiki n.k.

Jamii:Sayansi
Jamii:Falsafa
Bodi

thumb|Nembo ya bodi ya usafirishaji ya OHIO
**Bodi** (kutoka neno la Kiingereza "board") ni kundi la watu walioteuliwa kwa ajili ya kazi maalum na waliopewa majukumu kadha kwa ajili ya ufanisi wake. 

Mara nyingi huteuliwa miongoni mwa wajumbe wa kikundi (kikundi kikubwa).

Jamii:Elimu jamii
Bubu

thumb|Bubu akiwa amekaa.
**Bubu** (kwa Kiingereza: *mute*) ni mtu ambaye hana uwezo wa kusema au kuzungumza kwa kinywa kama ilivyo kawaida. 

Mara nyingi watu hao huzungumza au kuongea kwa ishara tu. Kwa hiyo kama unataka kuongea na mabubu inabidi uweze kuzijua ishara zao wanazozitumia katika uzungumzaji na kutumia ishara hizo kwa umakini sana bila kukosea. 

Mara nyingi hali hiyo ya ulemavu wa kimwili inawaathiri hata kinafsi. Hivyo si vyema kuwatenga au kuwanyanyasa watu kama hao maana wao ni binadamu wenzetu, inabidi tuishi nao kwa ushirikiano mkubwa na tusichoke kuwapa mahitaji yao jinsi inavyotakiwa.

Katika Injili, tunasoma Yesu alivyoponya baadhi ya mabubu, kama ilivyotabiriwa na manabii wa kale, hasa Isaya.

Jamii:Ulemavu
Jamii:Saikolojia
Elfu moja na hamsini na tano

**Elfu moja na hamsini na tano** ni namba inayoandikwa **1055** kwa tarakimu za kawaida na MLV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1054 na kutangulia 1056.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 211.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1055 KK na 1055 BK.

## Tanbihi
Antena

**Antena** au *erio* (Kiing. *antenna - aerial*) ni kifaa cha kurusha au kupokea mawimbiredio ikiwa ni kiungo au kikusa *(interface)* kati ya mawimbiredio yanayopita kwenye waya ya umeme na mawimbiredio yanayosambaa hewani. 

Mara nyingi antena hutumiwa pamoja na transmita (kifaa cha kurushia mawimbi ya redio) au risiva (kifaa cha kupokelea mawimbiredio). Katika urushaji wa mawimbi, transmita ya redio huipa antena nguvu ya kiumeme (mkondo wa umeme) katika *ncha* zake na hivyo antena hutoa  mawimbi ya radio kutegemeana na mkondo wa umeme yenye tabia za ki-umeme na ki-sumaku (electromagnetic radiation, electromagnetic waves).

Kwa upande wa risiva, antena hupokea mawimbi ya redio yaliyotumwa na transmita na kuyabadilisha kuwa mkondo wa umeme kwenye ncha zake na kupelekwa kwenye amplifaya.

Antena ni vifaa muhimu sana kwa vifaa vyote vitumiavyo mawimbi ya redio. Hutumika katika mifumo mbalimbali kama vile mitambo ya kurushia matangazo ya redio, matangazo ya televisheni, risiva za mawasiliano, rada, simu ya mkononi, satelaiti na vitu vingine kama vile vifaa vya kufungulia milango ya karakana (*gereji*), mitandao ya kompyuta isiyotumia nyaya na kadhalika.

## Marejeo
Jamii:Elektroniki
Jamii:Redio
Jamii:Teknolojia
Elfu moja na hamsini na sita

**Elfu moja na hamsini na sita** ni namba inayoandikwa **1056** kwa tarakimu za kawaida na MLVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1055 na kutangulia 1057.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1056 KK na 1056 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na hamsini na saba

**Elfu moja na hamsini na saba** ni namba inayoandikwa **1057** kwa tarakimu za kawaida na MLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1056 na kutangulia 1058.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 151.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1057 KK na 1057 BK.

## Tanbihi
Kamati

**Kamati** *(kutoka neno la Kiingereza "committee")* ni kundi la watu walioteuliwa au kuchaguliwa kwa ajili ya kazi maalum.

Mara nyingi huteuliwa miongoni mwa wajumbe wa kikundi au kundi kubwa na wakati mwingine hutarajiwa pia kufanya utafiti wa kina kuhusu jambo maalum kwa muda fulani na hatimaye kutoa mapendekezo kulingana na matokeo ya utafiti wao. Kwa mfano nchini Tanzania Kamati ya Haki, Maadili na Madaraka ya Bunge imeundwa chini ya Kanuni ya 118 (1) & (2) ikisomwa pamoja na fasili ya 1(c) ya Nyongeza ya Nane ya Kanuni za Kudumu za Bunge, Toleo la Januari 2016. Kwa mujibu wa fasili ya 4 (1) ya Nyongeza ya Nane, Kamati ya Haki, Maadili na Madaraka ya Bunge imepewa majukumu yafuatayo: (a) Kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu masuala yote ya haki, kinga na madaraka ya Bunge yatakayopelekwa na Spika; (b) Kushughulikia mambo yanayohusu maadili ya Wabunge yatakayopelekwa na Spika.

## Marejeo
Jamii:sheria
Jamii:Elimu jamii
Transfoma

alt=Transfoma|thumb|Transfoma
**Transfoma** (kutoka neno la Kiingereza "transformer", linalotokana na kitenzi cha Kilatini "transformare", yaani "kubadilisha umbo") ni kifaa cha umeme ambacho huhamisha nishati ya umeme kati ya nyaya mbili au zaidi kupitia uingizaji wa umeme. 
alt=Transfoma|thumb|Transfoma 3f
alt=Transfoma|thumb|Transfoma 230V/2x9V
alt=Transfoma|thumb|Transfoma toroid
alt=Transfoma|thumb|Transfoma simbol

Sasa tofauti katika koili moja ya transfoma hutoa eneo la sumaku, ambayo kwa hiyo inasababisha volteji katika koili ya pili. Nguvu inaweza kuhamishwa kati ya koili mbili kwa njia ya eneo la sumaku, bila uhusiano wa chuma kati ya nyaya mbili. 

Sheria ya Faraday ya uzalishaji wa mkondo wa umeme kwa eneo tofauti la usumaku iliyogunduliwa mwaka wa 1831 ilielezea athari hii. Transfoma hutumiwa kuongezeka au kupungua kwa volteji mbadala katika matumizi ya umeme.

Tangu uvumbuzi wa transfoma ya kwanza ya mara kwa mara -uwezo katika  mwaka 1885, wasindikaji wamekuwa muhimu kwa usambazaji na matumizi ya nishati mbadala ya umeme. Mipango mbalimbali ya transfoma imekutana na matumizi ya umeme na vifaa vya umeme. 

Transfoma huwa katika ukubwa kutoka kwa transfoma ya RF chini ya sentimita ya ujazo kwa kiasi kwa vitengo vinavyounganisha gridi ya nguvu yenye uzito wa mamia ya tani.

Jamii:Teknolojia
Jamii:Umeme
Elfu moja na hamsini na tisa

**Elfu moja na hamsini na tisa** ni namba inayoandikwa **1059** kwa tarakimu za kawaida na MLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1058 na kutangulia 1060.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 353.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1059 KK na 1059 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini

**Elfu moja na sitini** ni namba inayoandikwa **1060** kwa tarakimu za kawaida na MLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1059 na kutangulia 1061.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 53.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1060 KK na 1060 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na moja

**Elfu moja na sitini na moja** ni namba inayoandikwa **1061** kwa tarakimu za kawaida na MLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1060 na kutangulia 1062.

**1061** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1061 KK na 1061 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na mbili

**Elfu moja na sitini na mbili** ni namba inayoandikwa **1062** kwa tarakimu za kawaida na MLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1061 na kutangulia 1063.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 59.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1062 KK na 1062 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na tatu

**Elfu moja na sitini na tatu** ni namba inayoandikwa **1063** kwa tarakimu za kawaida na MLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1062 na kutangulia 1064.

**1063** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1063 KK na 1063 BK.

## Tanbihi
Arteri mapafu

thumb|Mshipa wa arteri mapafu
**Arteri mapafu** ni aina ya arteri inayosafirisha damu isiyo na oksijeni kutoka kwenye moyo kwenda kwenye mapafu.

Jamii:Anatomia
Jamii:Damu
Elfu moja na sitini na tano

**Elfu moja na sitini na tano** ni namba inayoandikwa **1065** kwa tarakimu za kawaida na MLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1064 na kutangulia 1066.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 5 x 71.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1065 KK na 1065 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na sita

**Elfu moja na sitini na sita** ni namba inayoandikwa **1066** kwa tarakimu za kawaida na MLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1065 na kutangulia 1067.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 13 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1066 KK na 1066 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na saba

**Elfu moja na sitini na saba** ni namba inayoandikwa **1067** kwa tarakimu za kawaida na MLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1066 na kutangulia 1068.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 97.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1067 KK na 1067 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na nane

**Elfu moja na sitini na nane** ni namba inayoandikwa **1068** kwa tarakimu za kawaida na MLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1067 na kutangulia 1069.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 89.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1068 KK na 1068 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na tisa

**Elfu moja na sitini na tisa** ni namba inayoandikwa **1069** kwa tarakimu za kawaida na MLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1068 na kutangulia 1070.

**1069** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1069 KK na 1069 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini

**Elfu moja na sabini** ni namba inayoandikwa **1070** kwa tarakimu za kawaida na MLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1069 na kutangulia 1071.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 107.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1070 KK na 1070 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na moja

**Elfu moja na sabini na moja** ni namba inayoandikwa **1071** kwa tarakimu za kawaida na MLXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1070 na kutangulia 1072.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 7 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1071 KK na 1071 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na mbili

**Elfu moja na sabini na mbili** ni namba inayoandikwa **1072** kwa tarakimu za kawaida na MLXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1071 na kutangulia 1073.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 67.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1072 KK na 1072 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na tatu

**Elfu moja na sabini na tatu** ni namba inayoandikwa **1073** kwa tarakimu za kawaida na MLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1072 na kutangulia 1074.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 29 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1073 KK na 1073 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sitini na nne

**Elfu moja na sitini na nne** ni namba inayoandikwa **1064** kwa tarakimu za kawaida na MLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1063 na kutangulia 1065.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 7 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1064 KK na 1064 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na nne

**Elfu moja na sabini na nne** ni namba inayoandikwa **1074** kwa tarakimu za kawaida na MLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1073 na kutangulia 1075.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 179.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1074 KK na 1074 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na tano

**Elfu moja na sabini na tano** ni namba inayoandikwa **1075** kwa tarakimu za kawaida na MLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1074 na kutangulia 1076.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 43.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1075 KK na 1075 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na sita

**Elfu moja na sabini na sita** ni namba inayoandikwa **1076** kwa tarakimu za kawaida na MLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1075 na kutangulia 1077.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 269.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1076 KK na 1076 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na saba

**Elfu moja na sabini na saba** ni namba inayoandikwa **1077** kwa tarakimu za kawaida na MLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1076 na kutangulia 1078.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 359.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1077 KK na 1077 BK.

## Tanbihi
Msamiati

**Msamiati** ni orodha ya maneno yote ambayo watu wanajua na wanayatumia, yakiwemo yale magumu.

Watu wazima ambao huenda chuo kikuu wanaweza kujua maneno 20,000. 

Msamiati wa kusikia na msamiati wa kusoma ni mikubwa kuliko msamiati wa kuzungumza au msamiati wa kuandika, kama watu wanavyoelewa maneno ambayo hawayatumii.

Idadi ya maneno katika lugha ni zaidi ya maneno yaliyotajwa katika kamusi moja. Kamusi moja inaweza kuwa na orodha ya maneno 500,000 (nusu milioni).

Kamusi nyingine inaweza kuwa na maneno mengine ambayo kamusi nyingine haina. Unapoongeza maneno yote katika kamusi hizo, kunakuwa na maneno 750,000 ya Kiingereza. Pia kunaweza kukawa na maneno zaidi ya hayo. 

Unaweza kufikiri mwenyewe, "Ikiwa kuna maneno 750,000, tunawezaje kuzungumza na maneno 3000 tu?". Ni kwa sababu, hatuhitaji kujua maneno yote. Unaweza kusema vitu vingi kwa maneno karibu 3,000. 

Maneno yaliyotumiwa zaidi ni maneno mafupi. Hiyo ni kweli katika lugha zote.

Msamiati wa lugha hubadilika. Maneno mapya yanazalishwa au maneno yanabadilika maana yake. Maneno kuhusu tarakilishi, kama "download" ni mapya kwa lugha ya Kiingereza. Neno jipya la "bling" linatoka katika muziki. Maneno kama "baridi" yametengeneza maana mpya.

Vilevile msamiati tunaweza kusema ni maneno magumu ambayo mtu hayaelewi katika kifungu cha habari fulani. Mfano neno tabasamu: ukimuuliza mtu maana ya neno hilo utapata majibu tofauti.

Ukimtaka mtu atunge sentensi kulingana na neno tajwa unaweza kupata sentensi za aina hii: 
# Mwalimu wetu anapenda kutabasamu. 
# Baba alinunua gazeti la tabasamu. 

Hapa tunaona kuwa neno hili limeelezewa na kila mtu kwa jinsi alivyolizoea katika matumizi, hivyo kwa hapa maana halisi ya neno tutaipata kutokana na lilivyotumika katika sentensi husika. 

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Lugha
*Sarufi

## Viungo vya nje 
Jamii:Lugha
Jamii:Isimu
Elfu moja na sabini na nane

**Elfu moja na sabini na nane** ni namba inayoandikwa **1078** kwa tarakimu za kawaida na MLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1077 na kutangulia 1079.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 7 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1078 KK na 1078 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na sabini na tisa

**Elfu moja na sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **1079** kwa tarakimu za kawaida na MLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1078 na kutangulia 1080.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 83.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1079 KK na 1079 BK.

## Tanbihi
Nanenane

**Nanenane** ni sikukuu ambayo inawahusu wakulima na wafugaji kutoka nchini Tanzania.

Jina linatokana na kwamba huadhimishwa kila mwaka tarehe nane mwezi wa nane (8 Agosti) baada ya mavuno ya kawaida zaidi kukamilika nchini kote.

Jamii:Sikukuu za Tanzania
Elfu moja na themanini na mbili

**Elfu moja na themanini na mbili** ni namba inayoandikwa **1082** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1081 na kutangulia 1083.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 541.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1082 KK na 1082 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na tatu

**Elfu moja na themanini na tatu** ni namba inayoandikwa **1083** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1082 na kutangulia 1084.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 19 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1083 KK na 1083 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na nne

**Elfu moja na themanini na nne** ni namba inayoandikwa **1084** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1083 na kutangulia 1085.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 271.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1084 KK na 1084 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na tano

**Elfu moja na themanini na tano** ni namba inayoandikwa **1085** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1084 na kutangulia 1086.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 7 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1085 KK na 1085 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na sita

**Elfu moja na themanini na sita** ni namba inayoandikwa **1086** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1085 na kutangulia 1087.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 181.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1086 KK na 1086 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na saba

**Elfu moja na themanini na saba** ni namba inayoandikwa **1087** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1086 na kutangulia 1088.

**1087** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1087 KK na 1087 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na nane

**Elfu moja na themanini na nane** ni namba inayoandikwa **1088** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1087 na kutangulia 1089.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1088 KK na 1088 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini

**Elfu moja na themanini** ni namba inayoandikwa **1080** kwa tarakimu za kawaida na MLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1079 na kutangulia 1081.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 3 x 5.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1080 KK na 1080 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na themanini na moja

**Elfu moja na themanini na moja** ni namba inayoandikwa **1081** kwa tarakimu za kawaida na MLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1080 na kutangulia 1082.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 23 x 47.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1081 KK na 1081 BK.

## Tanbihi
Visiwa vya Shetland

ya Shetland]]

**Shetland** (au **Visiwa vya Shetland**) ni funguvisiwa upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Visiwa vikubwa zaidi huitwa Mainland, Yell, Unst, Fetlar, Whalsay na Bressay. 

Kwa jumla kuna visiwa 100 na kati yake 16 vinakaliwa na watu 22,920. Wengi wana asili ya Uskoti. Karibu nusu ni Wakristo, hasa Waprotestanti. Wengine wengi hawana dini yoyote.

Makao makuu ya utawala na mji mkubwa ni Lerwick. Mji wa pili unaitwa Scalloway nao ni kitovu cha kihistoria.

## Eneo
Funguvisiwa hili liko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.
 
Eneo la nchi kavu ni km² 1,426 na theluthi mbili zake ni eneo la kisiwa cha Mainland. 

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba. 

Mwinuko wa juu ni kilima cha Ronas Hill chenye kimo cha mita 449 juu ya usawa wa bahari.

## Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea uvuvi, kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

## Marejeo 
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Mtango wa Afrika

**Mitango ya Afrika** ni spishi za mimea za Afrika kwenye jenasi *Momordica* katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao yanafanana na matango na kwa kawaida yana rangi ya nyekundu au ya machungwa yakiwa yameiva. Mbegu zao zimepambika kwa mpako mwekundu kama upepe wa maharagwe.

## Spishi za Afrika zilizochaguliwa
* *Momordica balsamina*, Mtango-zeri
* *Momordica boivinii*, Mtango wa Boivin
* *Momordica calantha*, Mtango Maua-marembo
* *Momordica charantia*, Mtango-chungu au Mkarela
* *Momordica foetida*, Mtango-nuka au Mnyanya-nuka
* *Momordica glabra*, Mtango-kipara
* *Momordica henriquesii*, Mtango wa Henriques
* *Momordica kirkii*, Mtango wa Kirk
* *Momordica leiocarpa*, Mtango-laini
* *Momordica littorea*, Mtango-pwani
* *Momordica multiflora*, Mtango Maua-mengi
* *Momordica peteri*, Mtango wa Peter
* *Momordica pterocarpa*, Mtango-mabawa
* *Momordica rostrata*, Mtango Matunda-nyoka au Mtunda-nyoka
* *Momordica spinosa*, Mtango-pembe

## Picha

Momordica balsamina (4336951013).jpg|Mtango-zeri
Momordica boivinii.jpg|Ua la mtango wa Boivin
012 bitter melon.jpg|Mkarela
Momordica foetida @ SSW of Morogoro.JPG|Mtango-nuka

Jamii:Mboga na jamaa