open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cassini–Huygens

]]
**Cassini–Huygens** ni chombo cha angani kilichotumwa na NASA na ESA kufanya utafiti wa sayari Zohali (Saturnus) na miezi yake hasa Titan.  Chombo kina sehemu mbili:
* Cassini ni sehemu inayoendelea kuzunguka sayari na miezi yake ikipiga picha na kupima mnururisho
* Huygens ni chombo cha kufikia kwenye uso wa Titan.

Cassini-Huygens imepewa jina kutokana na wataalamu wawili. Hao ni wanaastronomia Mwitalia Giovanni Domenico Cassini na Mholanzi Christiaan Huygens waliokuwa watu wa kwanza kuifanyia Zohali utafiti katika historia. Chombo kilirushwa angani 15 Oktoba 1997 kikafikia Njia mzingo ya Zohali 1 Julai 2004. 

## Safari za Huygens
Sehemu ya Huygens iliachana na Cassini na kufika usoni wa Titan 14 Januari 2005 ambao iliweza kutuma data kwa dakika 72.  Data hizi zilihusu hasa angahewa ya mwezi huu na mchanganyiko wa elementi za kikemia ndani yake, halijoto na halihewa yake.

## Safari ya Cassini
Cassini inaendelea kuzunguka sayari na miezi yake. Mwaka 2012 ilituma picha za kwanza za mito nje ya dunia yetu iliyotambuliwa kwenye mwezi Titan. Maziwa na mito ya Titan ni ya methani na hidrokaboni nyingine zinazotokea duniani kama gesi lakini kwenye baridi ya Titan hupatikana kama kiowevu. Cassini ilipiga picha za mto menye urefu wa kilomita 400. 

Nishati ya injini ya Cassini inakwisha mwezi wa Septemba 2017. Hapo ilipangiwa kuangusha chomboanga hiki katika angahewa ya Zohali itakapoungua motoni kama kimondo. Kuanzia 26 Aprili 2017 hadi 15 Septemba Cassini inazunguka sayari mara 22 ikipita kwenye pete za Zohali hadi tabaka za juu za angahewa na kukusanya data nyingi iwezekanavyo zinazotumwa duniani.

## Viungo vya Nje 
* Cassini-Huygens Main Page  at NASA
* Habari za Huygens kwenye tovuti ya Unawe Tanzania 
* Cassini Mission Homepage  by the Jet Propulsion Laboratory
* Cassini-Huygens Mission Profile  by NASA's Solar System Exploration
* Cassini Imaging Homepage
* Cassini information  by the National Space Science Data Center (NSSDC).
* Photo Gallery - full coverage
* Cassini's Tour de Saturn part A, B, C, D, E, F – descriptions of the 4-year tour of Saturn by Bruce Moomaw
* SpaceflightNow news coverage of the mission 
* Countdown to Cancel the Cassini Space Probe by the Baltimore Peace Network in 1997 due to concerns over the use of plutonium
* Spacecraft Cassini is Visiting Saturn! — children's stories explaining the Cassini mission

## Marejeo
Methani

**Methani** ni kampaundi ya kikemia katika kundi la hidrokaboni yenye fomula CH4 maanake molekuli yake ina atomi 1 ya kaboni na atomi 4 za hidrojeni.  Huhesabiwa kati ya alkani ikiwa ni sehemu kubwa ya mchanganyiko wa kawaida ya gesi asilia. Kwa halijoto ya kawaida duniani inatokea kwa umbo la gesi isiyo na herufi wala rangi. Ina nishati nyingi ndani yake inayotumiwa kwa njia ya mitambo. Asili yake iko katika mchakato wa kuoza kwa mimea na dutu ogania kwa hiyo ni fueli kisukuu.  

Methani hutazamiwa kati ya gesi za kupandisha halijoto duniani kali zaidi kuliko dioksidi kabonia. Kiwango chake katika angahewa kimezidi upanda tangu upimaji ulianza. 

## Matumizi 
Methani inawaka haraka kwa hiyo hutumiwa katika maabara kama chanzo cha joto. Katika viwanda vya kutengeneza umeme huchomwa kwa kusudi la kuendesha rafadha za umeme. Katika miji mikubwa hupelekwa kwa mabomba hadi nyumba za watu kwa upishi na kupasha moto nyumba.

Katika miaka ya nyuma kulikuwa pia na majaribio ya kuitumia kama fuele ya kuendesha magari.

Kwa kusudi la kuisafirisha na kuitunza mara nyingi inapashwa baridi na kutunzwa kama kiowevu katika vyupa imara vya feleji au tenki kubwa. Katika hali ya kiowevu inachukua nafasi ndogo tu kuliko gesi.

## Uzalishaji 
Methani hupatikana kwa mbinu mbalimbali za kikemia lakini wka kawaida inatokea wakati wa kuchemsha petroliamu katika kiwanda cha kusafisha mafuta. 

## Marejeo 
Jamii:ekolojia
Titani (mwezi)

.]]
**Titani** (kutoka Kigiriki: *Τῑτάν*) ni mmojawapo kati ya miezi ya sayari Zohali wenye ukubwa wa sayari ndogo. Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150 na inasogea kwenye mzingo wenye umbali wa kilomita 1,221,865&nbsp;km kutoka Zohali.  Graviti ya Titani ni ndogo; mtu anayeweza kuruka mita 1 juu ya uso wa dunia angeweza kuruka mita 7 juu ya uso wa Titani.

## Mwendo 
Titani inapita obiti yake katika siku 15 na saa 22 ikizunguka sayari yake Zohali mara moja. Muda huo unalingana na mzunguko wa Zohali kwenye mhimili wake au muda wa siku 1 ya Zohali.

Mzingo wa Titani unafanana na duara ingawa si duara kamili.

## Angahewa
Pamoja na Dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa zito la gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na Dunia ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa Jua penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.

Angahewa la Titani lina shinikizo mara 1.45 kuliko Dunia; densiti yake ni mara nne densiti ya angahewa la Dunia. Tabia hizo, pamoja na kiwango kidogo cha upepo na graviti iliyo ndogo kuliko duniani, zinaaminiwa kuruhusu upelelezi wa mwezi huo kwa njia ya vyombo vya hewani. Mamlaka ya usafiri wa anga ya Marekani inaandaa mradi wa Dragonfly itakayopeleka helikopta hadi Titani kwenye mwaka 2037.

## Cassini-Huygens
Tarehe 1 Julai 2004 chombo cha angani Cassini–Huygens iliingia katika mzingo wake kuzunguka Zohali. Sehemu ya Huygens iliachana na Cassini na kufika usoni pa Titani 14 Januari 2005 ambako iliweza kutuma data kwa dakika 72. Data hizo zilihusu zaidi angahewa la mwezi huo na kuwepo kwa viowevu. Cassini inaendelea kuzunguka Titani na Zohali pamoja na miezi mingine ya Zohali.  Cassini ilithibitisha kuwepo kwa maziwa makubwa ya hidrokaboni karibu na ncha ya kaskazini.  Ziwa kubwa lenye eneo kama Bahari ya Kaspi duniani ilipewa jina la Kraken Mare.

## Kurasa nyingine 
* Zohali
* Mwezi

## Soma 
* 

## Marejeo
Christiaan Huygens

**Christiaan Huygens** (14 Aprili 1629 – 8 Julai 1695) alikuwa mtaalamu wa fizikia, hisabati na astronomia kutoka nchini Uholanzi aliyezaliwa mjini Den Haag. 

Alizaliwa kama mtoto wa Constantijn Huygens aliyekuwa mshairi mashuhuri wa Uholanzi. Hivyo kupitia babake alipata kujua watu maarufu kama vile Rembrandt, Peter Paul Rubens na René Descartes. Alipokuwa mdogo alifundishwa na baba akaendelea kusoma sheria kwenye chuo kikuu cha Leiden baadaye akahamia masomo ya hisabati na sayansi.

Alikuwa kati ya watu wa kwanza waliofikiri ya kwamba nuru ina tabia ya wimbi. Kutokana na nadharia yake juu ya tabia za nuru aliweza kuboresha umbo la lenzi. Mwaka 1655 alitengeneza darubini iliyoboreshwa na kuchungulia sayari ya Zohali (Saturnus). Alitambua mwezi wa Titan na mwaka uliofuata aliweza kutangaza ya kwamba bangili za Zohali zinafanywa kwa miamba. 
Alibuni pia saa makini kushinda saa nyingine za wakati wake. 

Chombo cha angani Cassini–Huygens kimepokea jina lake kwa heshima ya Huygens pamoja na Mwitalia Giovanni Domenico Cassini.
Slothi

**Slothi** (kutoka Kiing.: sloth) au **wavivu-miti** ni mamalia wa ukubwa wastani wa familia Choloepodidae (slothi wenye vidole viwili) na Bradypodidae (slothi wenye vidole vitatu) wanaoainishwa katika spishi sita. Ni wana wa oda Pilosa na kwa hivyo huwa uhusiano na armadilo na walasisimizi walio na kucha sawa na zile za slothi. Spishi zinazopo hadu sasa huishi mitini mwa misitu mizito ya Amerika ya Kati na ya Kusini, na hujulikana kwa kusonga polepole, kwa hivyo walipewa jina la slothi ambalo kwa Kiingereza lina maana ya "mvivu", au kwa Kiswahili mvivu-miti.

## Taksonomia na majina 
Nusuoda ya kitaksonomia ya slothi ni **Folivora**, wakati mwingine inaitwa **Phyllophaga**. Majina mawili yanamaanisha "mla-majani"; kutoka Kilatini na Kigiriki. Majina ya wanyama hawa yanayotumiwa na makabila ya Ekwado ni *ritto*, *rit* na *ridette*, ambayo humaanisha "kulala", "kula" na "mchafu" kutoka kabila ya Watagaeri wa Huaorani.

### Spishi
* *Bradypus pygmaeus*, Slothi Mdogo (Pygmy three-toed sloth)
* *Bradypus torquatus*, Slothi Manyoya-marefu (Maned three-toed sloth)
* *Bradypus tridactylus*, Slothi Koo-jeupe (Pale-throated three-toed sloth)
* *Bradypus variegatus*, Slothi Koo-kahawia (Brown-throated three-toed sloth)
* *Choloepus didactylus*, Slothi Kusi (Southern two-toed sloth)
* *Choloepus hoffmanni*, Slothi Kaskazi (Northern two-toed sloth)

## Ekolojia 
Slothi wanaainishwa kama wala-majani kwa sababu hula maua na majani kwa kawaida. Slothi wengine wenye vidole viwili hula wadudu, watambaazi wadogo na ndege. Majani wanayoyakula hayawatolei nishati nyingi, kwa hivyo, slothi wana utumbo mkubwa.
Slothi hawawezi kuishi nje ya misitu ya mvua ya kitropiki ya Amerika ya Kusini na ya Kati, katika mazingira hayo slothi ni viumbe wanaoishi vizuri.

## Picha

Perezoso La Mochila.jpg|Slothi mdogo
Bradypus torquatus 47880997.jpg|Slothi manyoya-marefu
Bradypus tridactylus.jpg|Slothi koo-jeupe
471 Faultier.JPG|Slothi kusi
2012-05-04 Sloth at Panama.jpg|Slothi kaskazi

Jamii:Walasisimizi na slothi
Kitunia

**Kitunia** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Watunia. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kitunia imehesabiwa kuwa watu 2260. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitunia iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitunia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitunia
*lugha ya Kitunia katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tug

Jamii:Lugha za Chad
Vladimir Vysotsky

inayomwonyesha Vladimir Vysotsky mwaka 1999]]
**Vladimir Semyonovich Vysotsky** (25 Januari 1938 – 25 Julai 1980) alikuwa mwimbaji, mwanashairi na mwigizaji katika Umoja wa Kisovyeti. Hakukubaliwa na serikali ya siku zake lakini malipendwa sana na watu na hadi leo ana athiri kubwa juu ya wanasanii nchini Urusi.

Babake alikuwa mwanajeshi Mrusi wa Kiyahudi, mamake Mrusi.  Tangu utoto aliwashangaza watu wengine kwa uwezo wake kutunga shairi mara moja, kufanya maigizo na kuimba.

Aliimba tofauti na wote wengine wa siku zake na hakukubali kubanwa na mamlaka ya serikali juu ya utamaduni na sanaa. Aligusa pia mada ambazo hazikukubaliwa na mamlaka ya sanaa ingawa zilikuwa matatizo halisi katika jamii kama vile uhaini, chuki dhidi ya Wayahudi na ukahaba.

Nyimbo nyingi hazikupewa nafasi katika redio au kwenye rekodi za makampuni rasmi kwa hiyo wasikilizaji wake walirekodi wenyewe alipoimba na kusambaza nyimbo kati yao wenyewe kwa njia ya samisdat.

Alikuwa pia mwigizaji katika filamu nyingi.

File:Vladimir Vysotsky.jpg
File:Vysotsky-B.Karetny15(5).jpg
Могила Владимира Высоцкого в 1983 году.jpg
Памятник Высоцкому в Симферополе.jpg|Krim, Simferopol
V Visotskiy monument in Novosibirsk.jpg|￼Urusi, Novosibirsk
Пам’ятник актору В. Висоцькому.jpg|Ukraine, Odessa

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Songs of Vladimir Vysotsky translated into different languages
Kishazi huru

**Kishazi huru** (alama yake ni: K/Hr) ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachojitosheleza kimaana. Yaani, ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachotoa taarifa kamili. 
Kitenzi hicho kinaweza kuwa:
;(A) Kitenzi kikuu (T)
Mfano:
*Watoto **wanacheza** mpira
*Mwalimu **anaandika** darasani
*Mama **anapika** chakula jikoni
*Wanafunzi **wanasoma** vitabu

;(B) Kitenzi kisaidizi + kitenzi kikuu (TS+(-)+T) 
Mfano:
*Watoto **walikuwa** *wanacheza* mpira (watoto = nomino ya kawaida, walikuwa = kitenzi kikuu kisadizi, wanacheza = kitenzi kikuu, mpira = nomino ya kawaida).
*Mwalimu **alikuwa** anataka **kuandika** ubaoni (mwalimu = nomino ya kawaida, alikuwa = TS, anaka = TS, kuandika = T, ubaoni = kielezi cha mahali).
*Mama **alikuwa** anataka **kwenda** kununua samaki (mama = N, alikuwa = TS, anataka = TS, kwenda = TS, kununua = T, samaki = T)
;Angalizo:
Katika mabano juu kuna TS+(-)+T, yaani, hivi TS = kitenzi kisaidizi, (-) = kipashio cha hiari. Kwanini kiwe cha hiari? Tazama hii: "mama alikuwa anataka kwenda kununua samaki". Neno au kirai "kwenda" si lazima kiwepo ndiyo maana ya hiari. Hata kama ingewekuwa: "mama alikuwa anataka kununua samaki" ingeeleweka tu.

;(C) Kitenzi kishirikishi (t) 
Mfano:
*Wanafunzi **wamo** darasani
*Chakula **ki** mezani
*Juma **ana** nyumba nzuri
*Ndoo **i** kisimani
*Hiki **ndicho** kitabu chake...

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Tungo kishazi
*Kishazi tegemezi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Bengal Magharibi

[thumb|250px|Mahali pa West Bengal katika [Uhindi.]]
thumb|right|250px|Ramani ya West Bengal.
thumbnail|right|280px|Kolkata usiku.
**Bengal Magharibi** (kwa Kiingereza: *West Bengal*) ni jimbo la Uhindi. Mji mkuu wake ni Kolkata.

## Tazama pia 
* Majimbo ya Uhindi

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 

Jamii:Majimbo ya Uhindi
Shaha (sataranji)

**Shaha** ni kete muhimu zaidi katika mchecho wa sataranji. Anaweza kutembea hatua 1 kila upande kwa mraba yoyote jirani. Kifupi chake katika miniti za mchezo ni "K" (kutokana Ing. "king"). 

Shabaha ya mchezo wa sataranji ni kumkamata shaha. Kwa hiyo ni muhimu kumlinda na kumtetea. Kama shaha anashambuliwa yaani kutishiwa moja kwa moja anapaswa kuondoka katika mraba wake kwenda mraba mwingine asipotishiwa. Kama hakuna mraba bila tishio ameshindwa na mchezo umekwisha.

thumb|right|Mruko mdogo: 0-0
thumb|right|Mruko mkubwa: 0-0-0

## Kuruka ngome 
Kuna mwendo 1 wa pekee kama shaha na ngome hazikutembea bado na kete zote zilizopo kati yao zimeshaondoka. Hapa shaha inaruka miraba 2 kuelekea ngome na ngome inaruka upande mwingine wa shaha. 
Masharti ya mwendo huu ni:
*wala shaha wala ngome hazikutembea bado
*hakuna kete tena kati yao
*shaha haishambuliwi moja kwa moja
*mraba itakapofikia shaha haitishiwi wakati wa kuruka.

## Tishio kwa shaha na kushindwa kwake 
Kama mpinzani anaweza kuitishia kete ya shaha mshambuliwa ana njia tatu:
* Kuondoka katika mraba unaoshambuliwa kwenda mahali pasiposhambuliwa
* kukata tishio kwa kuweka kete nyingine kati ya tishio na shaha; hii haiwezekani kama mshambulizi ni kete ya farasi.
* Kupiga kete inayosababisha tishio

Kama hizi njia 3 zinashindikana upande wa shaha anayetishiwa umeshindwa na mchezo unakwisha.

### Mkwamo 
Mkwamo yaani hali ambako hakuna aliyeshinda unatokea kama mchezaji hana nafasi ya kutembea bila kuweka shaha kwenye mraba penye tishio ilhali haikutishiwa bado. 

## Mchezo 
Wakati wa kuanza machezo wa sataranji na hadi katikati ya mchezo shaha kwa kawaida hatembei isipokuwa kuruka ngome. Mchezaji atalenga kuhifadhi shaha nyuma ya safu ya vitunda. 

Lakini katika ngazi za mwishomwisho wa mchezo shaha anakuja mbele mara nyingi akishiriki katika mashambulio na katika mpango wa kubadilisha vitunda kuwa kete za nguvu zaidi.

## Tanbihi
## Marejeo
Ghuba ya Hudson

**Ghuba ya Hudson** (ing.: **Hudson Bay**, far.: baie d'Hudson, Kiinuktitut: Kangiqsualuk ilua)  ni ghuba kubwa ya Bahari Atlantiki (Bahari ya Labrador) ndani ya ardhi ya Kanada mashariki. Eneo lake ni 819,000 km² (ni kubwa kuliko nchi ya Zambia). Ina umbo kama ziwa la ndani ya nchi kavu ikiunganishwa na bahari ya Labrador kwa njia nyembamba ya mlango wa Hudson yenye upana wa kilomita 64. Kuna mlango mdogo wa pili huu ni mlango wa Fury na Hecla. 

Pwani zakle zinapaka na majimbo ya Nunavut, Manitoba, Ontario na Quebec.  

Ghuba imepokea jina lake kutokana na mpelelezi Mwingereza Henry Hudson aliyekuwa mzungu wa kwanza kufika hapa mwaka 1610 kwa meli yake *Discovery*. 

## Viungo vya Nje 
Britannica Online-Hudson Bay
Koreshi

**Koreshi** ni jina la kiume lenye asili ya Kiajemi linakopatikana kwa umbo la "**کوروش**" (*Kurush* au *Kurosh*). Umbo "Koreshi" lililo kawaida katika Kiswahili linatokana na **כורש** (*koresh*) umbo la Kiebrania la jina hilo katika taarifa za Biblia. 

Kuna maelezo tofauti kuhusu maana asilia ya jina. Inaweza kumaanisha ama "mtawala mshindi mwenye huruma" au "kijana, mtoto". 

Linafahamika hasa kutokana na wafalme wa Uajemi ya Kale hasa Koreshi I na Koreshi Mkuu walioanzisha na kupanua milki ya kwanza ya Uajemi.

Hadi leo ni jina la wanaume nchini Uajemi na kwingine kwa maumbo kama:
* Kilatini/Kiingereza: **Cyrus**
* Kiajemi cha kisasa: **کوروش** *kurosh*
* Kiebrania: **כורש** *koresh*
* Kiitalia, Kihispania: **Ciro** *chiro, siro*
550 KK

Makala hii inahusu mwaka **550 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 6 KK
Mchani

**Michani** au **mikenge** ni miti ya jenasi *Albizia* katika nusufamilia Mimosoideae ya familia Fabaceae, lakini spishi nyingine zina majina kama **mporojo**, **mkami** na **mkalala**. Spishi nyingi ni miti midogo, lakini spishi kadhaa ni kubwa sana (k.m. Mchani-mbawe). Majani yao yana sehemu nyingi na maua yana stameni zilizo ndefu kuliko petali. Kwa kawaida stameni ni shaufu na petali hazionekani sana.

## Spishi za Afrika
* *Albizia adianthifolia*, Mchani-mbawe, Mchani-mbao au Mchapia-tumbili (Flat-crown)
* *Albizia altissima*
* *Albizia amara* (Bitter albizia)
* *Albizia androyensis*
* *Albizia angolensis*
* *Albizia anthelmintica*, Mporojo
* *Albizia antunesiana*, Mkami
* *Albizia arenicola*
* *Albizia atakataka*
* *Albizia aurisparsa*
* *Albizia aylmeri*
* *Albizia balabaka*
* *Albizia bernieri*
* *Albizia boinensis*
* *Albizia boivinii*
* *Albizia brevifolia*
* *Albizia chevalieri*
* *Albizia commiphoroides*
* *Albizia comorensis*
* *Albizia coriaria*, Mugavu
* *Albizia divaricata*
* *Albizia eriorhachis*
* *Albizia ferruginea*
* *Albizia forbesii*
* *Albizia glaberrima*, Mkenge-maji, Mgelenge, Mkumba-mbega au Mshai-mamba
* *Albizia grandibracteata*
* *Albizia greveana*
* *Albizia gummifera*, Mchani-mbao au Mshai
* *Albizia harveyi*, Mkami Majani-mundu
* *Albizia isenbergiana*
* *Albizia jaubertiana*
* *Albizia laurentii*
* *Albizia lebbeck*, Mkenge au Mkingu
* *Albizia letestui*
* *Albizia mahalao*
* *Albizia mainaea*
* *Albizia malacophylla*
* *Albizia masikororum*
* *Albizia morombensis*
* *Albizia mossamedensis*
* *Albizia numidarum*
* *Albizia obbiadensis*
* *Albizia obliquifoliolata*
* *Albizia odorata*
* *Albizia perrieri*
* *Albizia petersiana*, Mkalala
* *Albizia polyphylla*
* *Albizia rhombifolia*
* *Albizia sahafariensis*
* *Albizia saman*, Mafura (Rain tree)
* *Albizia schimperiana*, Mduka au Mruka
* *Albizia suluensis* (Zulu albizia)
* *Albizia tanganyicensis*
* *Albizia tulearensis*
* *Albizia vaughanii*
* *Albizia verrucosa*
* *Albizia versicolor*, Mchani-ndovu au Mduruasi
* *Albizia viridis*
* *Albizia welwitschii*
* *Albizia zimmermannii*
* *Albizia zygia*, Nongo

## Picha

Albizia adiantifolia 12102003 2 Afrique du sud.JPG|Mchani-mbawe
Albizia amara flowers 01.JPG|Bitter albizia
Albizia harveyi03.jpg|Mkami majani-mundu
Starr 080531-4752 Albizia lebbeck.jpg|Mkenge
Samanea saman (2396644076).jpg|Mafura
Albizia schimperiana001.jpg|Mduka
Albizia tanganyicensis, baldakyn, Elandsfontein, a.jpg|Albizia tanganyicensis

Jamii:Mharagwe na jamaa
Umedi

thumbnail|300px|Eneo la Umedi katika Uajemi ya magharibi
thumbnail|300px|Milki ya kimedi mnamo mwaka 600 KK
thumbnail|300px|Askari ya Kimedi (kushoto) na Mwajemi (kulia); kutoka jumba la kifalme cha Apadana
**Umedi** ilikuwa nchi na milki ya kihistoria na sehemu kubwa ya eneo lake lilikuwa ndani ya Uajemi ya magharibi ya leo.

Kiasili ni jina linalojumlisha makabila mbalimbali yaliyofika katika Iran ya leo mnamo mwaka 2500 KK. Mnamo mwaka 600 KK Wafalme wa Umedi waliweza kupanua milki yao na kutawala sehemu kubwa za Mashariki ya Kati. Mwaka 539 KK milki yao ilitwaliwa na Koreshi Mkuu na kuendelea kama sehemu ya milki ya Uajemi.

Wafalme wakuu wa Uajemi waliendelea kama "wafalme wa Waajemi na Wamedi" na hivyo jina la Umedi na Wamedi linapatikana mara kadkhaa katika maandiko ya Biblia ya Kiebrania.

## Lugha ya Kimedi 
Mwanahistoria Strabo wa Ugiriki ya Kale alisema ya kwamba Kimedi na lugha nyingine za Kiajemi zinafanana.

"Jina la *Ariana* linataja maeneo zaidi kuliko Uajemi na Umedi, lakini pia Baktria na Sogdia upande wa kaskazini; maana hao wote huzungumza takriban lugha moja ingawa kuna tofauti ndogo za kieneo."

## Tanbihi 
Jamii:Madola
Jamii:Uajemi ya Kale

Jamii:Historia ya Uajemi
Nabii Hagai

ya Kirusi ya Hagai, karne ya 18 (katika ukuta wa picha wa monasteri ya Kizhi, Karelia, Russia).]]
**Nabii Hagai** (kwa Kiebrania **חַגַּי**, *Ḥaggay* au "Hag-i", yaani *Sikukuu yangu*; kwa Kigiriki: Ἀγγαῖος; kwa Kilatini Aggeus) ni mmojawapo kati ya manabii wa Israeli, aliyetoa ujumbe wake miezi ya mwisho ya mwaka 520 KK tu, akihimiza pamoja na nabii Zekaria ujenzi mpya wa hekalu la Yerusalemu baada ya Wayahudi kurudi toka uhamisho wa Babeli. 

Wakati wa Zerubabeli, gavana wa Yudea, alihamasisha kazi hiyo akitabiri utajiri wa mataifa yote utaletwa huko .

Hatimaye kazi hiyo ilikamilika na hekalu likatabarukiwa mwaka 515 KK.

## Maandishi
Kitabu chake ni kati ya Manabii Wadogo 12 wa Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), kwa hiyo pia kinapatikana katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.

## Heshima baada ya kifo 
Tangu kale Hagai anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 16 Desemba lakini pia 29 Desemba, au 4 Julai au 16 Julai au 31 Julai.

## Tazama pia 
*Kitabu cha Hagai
*Manabii Wadogo
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
* Carroll Stuhlmueller, *Haggai and Zechariah: Rebuilding With Hope.* Edinburgh: The Handsel Press Ltd., 1988. ISBN 978-0-905312-75-0.

## Viungo vya nje 
* Prophet Haggai Orthodox icon and synaxarion

H
Nabii Zekaria

katika dari la Kikanisa cha Papa Sisto, Vatikani.]]
**Zekaria** (kwa Kiebrania זְכַרְיָה, Zekaria, "YHWH amekumbuka"; kwa Kigiriki Ζαχαρίας, *Zakharias*; kwa Kilatini Zacharias; kwa Kiarabu زكريا *Zakariya* au *Zakkariya*) alikuwa nabii wa Mungu mjini Yerusalemu kati ya mwaka 520 KK na 518 KK. 

Habari zake zinapatikana hasa katika kitabu chake, cha 11 kati ya vile 12 vya Manabii Wadogo katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na kwa hiyo pia katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo.

Humo (Zek 1:1) anajitambulisha kama "mwana wa Berakia, mwana wa Iddo", ingawa kitabu cha Ezra (Ezra 5:1 na 6:14) kinamuita tu "mwana wa Iddo".

Kazi ya nabii huyo, iliyoanza wakati uleule alipotabiri nabii Hagai, ni mwanzo wa kipindi cha mwisho cha unabii katika Israeli kabla ya ujio wa Yohane Mbatizaji na Yesu Kristo.

Tofauti na Hagai, Zekaria hakuishia upande wa ujenzi mpya wa hekalu la Yerusalemu, bali alisisitiza pia utakaso wa waamini na ibada zao.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Septemba lakini pia 8 Februari na 31 Julai.

## Mazingira 
Kabla ya uhamisho wa Babeli, ujumbe wa manabii ulitishia mara nyingi adhabu ya Mungu kwa uasi wa taifa lake.

Wakati wa uhamisho ujumbe ulikuwa wa faraja zaidi.

Ule wa Hagai na Zekaria ulilenga ustawi wa Wayahudi ambao walikuwa wamerudi Yerusalemu mwaka 538 K.K. ili kujenga upya hekalu, lakini walichelewa kutekeleza azma yao, kutokana na upinzani na mahangaiko ya kujipatia riziki katika mazingira magumu. Mbaya zaidi, walikaribia kukata tamaa. 

Kwa changamoto ya manabii wao, gavana Zerubabeli na kuhani mkuu Yoshua waliongoza wananchi kukazania ujenzi huo na kuukamilisha mwaka 515.

## Muhtasari wa kitabu 
Kitabu kina sehemu mbili tofauti sana, yaani sura 1-8 halafu 9-14.

Sura nane za kwanza zinaleta njozi kadhaa kuhusu mwanzo mpya wa Wayahudi mjini Yerusalemu.

Sura nyingine sita zinatokana na mazingira tofauti (ya karne ya 4 K.K.) na kuleta njozi juu ya ujio wa Masiya na siku za mwisho. Yesu alitimiza vizuri ajabu unabii huo kuhusu mfalme wa amani alipoingia kwa fahari Yerusalemu mara ya mwisho akiwa amepanda mwanapunda.

Sura hizo zina mtindo wa kiapokaliptiko na wataalamu wengi wanasema ni kazi ya nabii mwingine wanayemuita Zekaria wa pili.

## Tazama pia
*Kitabu cha Zekaria
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* *The Student Bible,* NIV. Michigan: Zondervan Publishing House, 1992.
* D. Guthrie, (ed.) *New Bible Commentary.* New York: Eerdmans Publishing Company, 1970.
* Stephen G. Dempster, *Dominion And Dynasty: A Theology Of The Hebrew Bible.* Illinois: Intervarsity Press, 2003. ISBN 978-0-8308-2615-5
* Carroll Stuhlmueller, *Haggai and Zechariah: Rebuilding With Hope.* Edinburgh: The Handsel Press Ltd., 1988. ISBN 978-0-905312-75-0.

## Viungo vya nje 
Jamii:waliozaliwa karne ya 6

Jamii:Watakatifu wa Israeli

Jamii:Manabii katika Uislamu
January Makamba

**January Makamba** (alizaliwa 28 Januari 1974) ni mwanasiasa na Mbunge wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kwa tiketi ya Chama Cha Mapinduzi. Anawakilisha Jimbo la Bumbuli, katika wilaya ya Lushoto, mkoa wa Tanga. 

Alifaulu katika uchaguzi mkuu wa tarehe 31 Oktoba 2010 bila mpinzani kwa tiketi ya Chama cha Mapinduzi. Mwaka 2015 alijaribu kupata nafasi ya mgombea wa urais kwa chama cha CCM . Alirudi kwenye bunge 2015 na 2020 tena bila kuchaguliwa akiwa mgombea pekee. 

Chini ya rais John Pombe Magufuli aliwahi kuwa Waziri wa Mazingira (2016-2019). Mwaka 2021 alipata kuwa waziri wa nishati katika baraza la mawaziri chini ya rais Samia Suluhu Hassan.

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wabunge wa Tanzania
Mfungo wa Krismasi

kuingia hekaluni'', sikukuu inayoangukia kati ya mfungo wa Krismasi (picha ya Kirusi ya karne ya 16.]]

**Mfungo wa Krismasi** ni siku za toba zinazozingatiwa na Kanisa la Mashariki katika kuandaa sherehe ya Krismasi.

Unafanana na Majilio katika Kanisa la Magharibi, isipokuwa unachukua siku 40 na kukazia utukufu wa umwilisho wa Mwana wa Mungu.

Mfungo unaanzia tarehe 15 Novemba na kuendelea hadi tarehe 24 Desemba.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Sunday of the Forefathers Orthodox icon and synaxarion
*Sunday before the Nativity
*Eve of the Nativity
Ukristo wa Mashariki

Pantocrator'', sehemu ya Deesis  katika Hagia Sophia - Konstantinopoli (Istanbul) karne ya 12.]]
**Ukristo wa Mashariki** ni jina linalojumlisha madhehebu yote ya Ukristo yaliyotokea upande wa mashariki wa Bahari ya Kati na nje ya Dola la Roma yakiwa na mielekeo tofauti na ile ya Kanisa la Magharibi, ambalo ndilo aina ya Ukristo iliyoenea zaidi duniani pamoja na ustaarabu wa magharibi ulioathiriwa nayo.

Unajumlisha hasa makanisa ya Waorthodoksi wa Mashariki na Waorthodoksi, ambayo yalitengana na Kanisa la Magharibi hasa katika karne ya 5 na karne ya 11, lakini pia Makanisa Katoliki ya Mashariki ambayo yana ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Makanisa hayo yanatofautiana sana kwa sababu toka mwanzo yalizingatia utamadunisho wa imani katika jamii husika. Hata hivyo yana sifa nyingi za pamoja katika teolojia, liturujia, maisha ya Kiroho, sheria n.k.

Kwa sasa wanajumuisha waamini milioni 300 hivi duniani kote.

Yale makubwa zaidi ni Kanisa la Kiorthodoksi la Kirusi na Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia.
[600px|thumb|center|Matawi ya Ukristo yalivyotokea katika [historia ya Kanisa. Upande wa juu ndio Kanisa la Magharibi, upande wa chini Makanisa ya Mashariki. Unene wa mistari haulingani na ukubwa wa madhehebu husika.]]

## Marejeo
* 
* Julius Assfalg (ed.), Kleines Wörterbuch des christlichen Orients ,   Wiesbaden 1975
*

## Viungo vya nje
* Eastern Christian Churches 
* Eastern Catholics   Information concerning Christians of Eastern rites who are in communion with, and under the jurisdiction of, the Pope, the Bishop of Rome.
* A site advocating unity between Eastern and Oriental Orthodox Christians.
* Eastern Christian Bible Resources - contains Lamsa Bible and more 
* Byzantine Chant Studies Page
* The Greek Orthodox Church in Canada 
* Christos Jonathan Hayward, Eastern Orthodox author and theologian 
* Syro Malankara Catholic Church, International Homepage —Eastern Syrian Church in India
* Reportage on Eastern Churches, by Enrico Martino
* OrthodoxWiki
* Prologue from Ohrid - (Saints of the Orthodox Church) 
* Orthodox Church Fathers
* Eastern Rites: A family tree 

Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Ukristo
Mstafeli

**Mstafeli** ni mti mdogo wa familia Annonaceae. Matunda yake yanayolika huitwa mastafeli. Mti huu una maua madogo ya rangi ya njanokijani yenye petali nene. Matunda yana umbo wa yai au figo na rangi ya majani na yana miiba myororo. Nyama ni nyeupe yenye ladha tamu na chachu. Mbegu zake ni nyeusi na kubwa kiasi.

## Picha

File:Annona muricata (Corossolier 1).jpg|Ua
File:Annona muricata (Corossolier 2).jpg|Stafeli
File:Soursop fruit.jpg|Stafeli lililokatwa

Jamii:Mparachichi na jamaa
Kambisi II

350px|thumbnail|Kambisi alivyomkamata Farao Psamtik; uchoraji kwenye mhuri wa Kiajemi, karne ya 6 KK
**Kambisi II** (Kiajemi: کمبوجيه دوم ‎*kambujie dovom*) (*mnamo 558 KK; + Machi 522 KK) alikuwa mfalme wa wafalme wa milki ya Uajemi. Alikuwa mwana wa Koreshi Mkuu aliyeanzisha nasaba ya Akhameni.

Kambisi alipanusha milki aliyorithi kutoka babake Koreshi kwa kuvamia Misri na kuiunganisha na dola yake. 

Kambisi alikuwa mwana wa kwanza wa Koreshi alipokea jina lake kutokana babu yake Kambisi I. Baada ya kutwaa Babeli Koreshi alitaka kumfanya mwanawe kuwa mfalme mdogo juu ya Babeli. Lakini hapa tunasikia kutoka Herodoti ya kwamba mpango huu ulishindikana; wakati alipotaka kushuhudia mara ya kwanza sherehe ya mwaka mpya alifika akivaa sare za kijeshi. Tendo hili lilikasirisha makuhani wa Babeli na Koreshi alimwondoa katika nafasi kama mfalme mdogo. Lakini baadaye alimtangaza rasmi kama mfuasi wake na baada ya kifo cha Koreshi Kambisi alikuwa mfalme wa wafalme mwaka 529.

Katika miaka iliyofuata alipanga vita dhidi ya Misri iliyokuwa dola kubwa la mwisho katika sehemu zile za dunia zisizotawaliwa bado na Uajemi. Kabla ya kuanza vita alifanya mapatano na watawala kadhaa Wagiriki waliomsadia jahazi na pia na Waarabu wa Sinai waliompatia maji wakati wa kuvuka jangwa. 

Mwaka 526 KK ulifuata uvamizi wa Misri. Kambisi alimshinda Farao Psamtik III mnamo mwaka 525 KK katika mapigano ya Pelusium na mji mkuu Memphis ilitwaliwa mara baadaye. 

Kambisi alikuwa Fara mpya wa Misri akakaa hapa miaka mitatu. Akamwoa binti wa mfalme wa Misri. Alijaribu pia kuvamia Nubia upande wa kusini lakini hakufaulu. Katika kipindi hiki kilitokea uasi dhidi mfalme huko Uajemi na Kambisi aliamua kurudi haraka. Njiani alikufa. Taarifa zinatofautiana ama alijiua aliposikia ya kwamba wapinzani wake wameshinda lakini Herodoti anaandika ya kwamba alijijeruhi kwa ajali na kufa kutokana na homa ya kidonda. 

Jamii:Viongozi wa Uajemi
Khorezmia

350px|thumbnail|Eneo la Khorezmia leo.
**Khorezmia** (pia: **Chorasmia**) ni eneo la kihistoria upande wa kusini wa Ziwa Aral. Kiini chake ni oasisi kubwa kwenye delta ya mto Amu Darya unapoingia Ziwa Aral. Upande wa mashariki kuna jangwa la Kyzylkum na upande wa magharibi nyanda za juu za Ustyurt. Leo hii eneo limegawiwa kati ya nchi za Uzbekistan, Kazakhstan na Turkmenistan.

Wakazi wake walikuwa watu wenye lugha karibu na Kiajemi lakini tangu zama za Kati makabila ya Kituruki yaliingia huko hadi Kiajemi kilipotea.

## Historia
Katika historia tangu karne ya 6 KK Khorezmia ilikuwa kitovu wa falme mbalimbali. Ni pamoja pa mahali panapotajwa kama sehemu ambako dini ya Uzoroasta ilianzishwa. Msingi wa nguvu yake ilikuwa maji ya mto katika mazingira ya jangwa, rutuba ya ardhi na kilimo cha umwagiliaji. 

Tangu mfalme Koreshi Mkuu ilitawaliwa kama jimbo la Uajemi lakini iliweza kurudisha uhuru wake. Tangu uvamizi wa Waarabu mwaka 712 ilikuwa chini ya utawala wa Kiislamu na polepole watu wake walipata kuwa Waislamu. Uvamizi wa Wamongolia ulileta uharibifu mwingi.

Tangu karne ya 16 Khorezmia ilipata tena kitovu cha kisiasa katika Dola la Khiva lililoendelea hadi mwaka 1920 ilipoingizwa katika Umoja wa Kisovyeti.  


Jamii:Nchi za kihistoria za Asia
Jamii:Jiografia ya Uzbekistan
Jamii:Jiografia ya Turkmenistan
Pasargadi

**Pasargadi**  (pia: **Pasargadae**, fa. **پاسارگاد** *pasargad*) ni mahali pa kihistoria katika jimbo la Fars nchini Uajemi (Iran). Hapa ilikuwepo mji mkuu wa Koreshi Mkuu aliyeanza kuijenga mnamno mwaka 546 KK baada ya kuunganisha Umedi na Uajemi. 
Wakati ule Koreshi alijiita "Mfalme wa Wamedi na Waajemi" alitaka kuwa na mji mkuu katika kila kati ya sehemu mbili za ufalme wake akitumia Ekbatana kama mji mkuu katika Umedi wakati wa joto na alianzisha Pasargadi kama mji wake katika sehemu ya uajemi kwa ajili ya majira ya baridi.

Hadi kifo cha Koreshi ujenzi wa mji haukukamilishwa bado; wafuasi waliendelea lakini mfalme Dario I alianzisha mji mkuu mpya katika Persepolis.

Kati ya maghofu kuna kaburi 1 iliyotunzwa vizuri na kuaminiwa ni kaburi la Koreshi Mkuu.  

## Picha za Pasargadi

Image:Cyrus tomb.jpg|Kaburi la Koreshi Mkuu
Image:Pasargad zendan soleiman.jpg|Maghofu ya Pasargadi inayoitwa leo  "gereza la Suleimani". 
Image:Pasargadae 3.jpg|Ukumbu mkuu wa ikulu ya Pasargadi.
Image:Pasargad citadel.jpg|Boma la Pasargadi.  

## Viungo vya Nje
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* 
* .
* .
* .
* 
* 

Jamii:Uajemi ya Kale
Ekbatana

**Ekbatana** (pia **Ecbatana**; kwa Kifarsi: هگمتانه *hagmatane*) ni mji wa kihistoria katika Uajemi. Leo hii iko ndani ya eneo la mji wa Hamadan. 

Kufuatana na taarifa ya Herodoti ilikuwa mji mkuu wa Astyages, mfalme wa mwisho wa Umedi na baada ya uvamizi wa Koreshi Mkuu mmoja kati ya miji mikuu miwili ya mfalme huyo.
 

## Marejeo 
Jamii:Uajemi ya Kale
Marduk

thumb|Marduk na Mušḫuššu - uchoraji kufuatana na mhuri kutoka Babeli

**Marduk** ni jina la mungu mlinzi wa mji wa Babeli (Mesopotamia, leo Iraki). Pamoja na uenezi wa mamlaka ya Babeli katika Mesopotamia ya kale Marduk aliongezewa ibada na heshima na kuitwa mungu mkuu kuliko miungu wote katika dini ya Babeli. Ishara zake zilikuwa joka lake na aina ya jembe.

## Historia 
Kiasili Marduk alikuwa mungu mlinzi wa mji Babeli tu. Mfalme Hammurapi I alifaulu kupanua utawala wake juu ya madola-miji mingine ya Mesopotamia. Hapo alimtangaza Marduk kama mungu mkuu juu ya miungu yote mingine.

Wafalme wote wa Babeli walipaswa kushika mikono ya sanamu ya Marduk wakati wa kusimikwa. 

Mfalme wa mwisho wa Babeli hakukubaliwa na makuhani wa Marduk kwa sababu alitaka kubadilisha ibada, lakini mfalme Koreshi II wa Uajemi aliyetwaa mji alishika mikono ya sanamu akapokewa kama mfalme wao.

## Mitholojia 
Katika masimulizi ya *Enūma elish* kuna maelezo yafuatayo juu ya Marduk:

Mungu Ea alimzaa Marduk akampaa tabia za kimungu na bao za maandiko zinazotunza siri zote za wakati ujao.

Miungu wazee walisumbuliwa wakati ule na makelele ya miungu vijana; hivyo Tiamat mama wa miungu na Abzu baba wa miungu wote waliamua kuamgamiza miungu vijana wote. Lakini Ea aliwazuia akamwua Apsu. 

Tiamat alizaa majoka mengi kama wasaidizi dhidi ya watoto wake. Hapa kulikuwa na mkutano wa miungu vijana waliomchagua Marduk kama mkuu wao wakamwahidi atakuwa bwana wao akiwaokoa.

Hivyo Marduk alimshambulia Tiamat akampasua pande mbili. Kutokana na nusu zake alianzisha mbingu na nchi. Miungu wengine walimfanya mfalme wao. Marduk alijenga kiti chake cha enzi mjini Babeli ambayo sasa ikawa kitovu cha ulimwengu.

Baada ya kuanzisha dunia Marduk pamoja na babaye Ea walimwumba mwanadamu kwa udongo na damu ya joka.  

Wataalamu wanafikiri ya kwamba masimulizi yale yalitungwa na makuhani wa Babeli kwa lengo la kumtangaza Marduk kama mungu mkuu kwa miungu mingi iliyoabudiwa katika miji ya Mesopotamia iliyokuja chini ya mamlaka ya Babeli na kuchukua nafasi ya mitholojia mbalimbali za miji ile

Majina ya miungu mingi katika masimulizi yalijulikana tayari kutoka dini ya Sumeri iliotangulia kutawala Mesopotamia kabla ya Babeli.

## Marejeo 
Jamii:Miungu wa Mesopotamia
Jamii:Babeli
Tao (usanifu)

thumb|Tao la kuchongoka.
**Tao** ni sehemu ya jengo ambako kuna uwazi uliofunikwa juu kwa umbo la upinde.

Tao linaweza kuwa na umbo la sehemu ya duara au la kuchongoka. 

Linatumika sana katika majengo ya dini, lakini asili yake ni tofauti, kwa sababu lilikuwepo tangu zamani sana, hata kabla ya ustaarabu wa Ugiriki wa Kale.
Baktria

**Baktria**  ilikuwa eneo la kihistoria katika Asia ya Kati. Kitovu chake kilikuwa mji wa Balkh katika kaskazini ya Afghanistan ya leo. 
Inaaminiwa ya kwamba dini ya Uzoroasta ilianzishwa hapa.

Koreshi Mkuu alivamia Baktria manmo 538 KK na kuifanya jimbo la Uajemi. Ilikuwa maarufu kwa farasi zake na rutba ya ardhi. Baada ya mwisho wa milki ya Uajemi ya Kale kutokana na vita za Aleksanda Mkuu Baktria ilikuwa sehemu ya milki ya Waseleuki. Mnamo mwaka 240 KK gavana Mgiriki alitangaza uhuru wa eneo lake na kuanzisha Baktria ya Kigiriki iliyopanukahadi kutwala sehemu zote za Afghanistan ya leo hadi bonde la mto Indus. Lakini Wagiriki wachache walishindwa kuendeleza utawala wao walivamiwa na kushindwa na  makabila ya Asia Kati.

Baada ya watawala waliobadilikabadilika hadi uvamizi wa Waarabu tangu mwaka 663. Kuanzia sasa eneo la Baktria ilikuwa sehemu ya milki za Waislamu ikaishia kuwa na historia ya pekee.
Sogdia

300px|right|thumb|Ramani ya enepo la *Sogdia* ya kihistoria
**Sogdia** au **Sogdiana** (Gir. Σογδιανή) ilikuwa eneo la kihistoria katika Asia ya Kati ng'ambo ya mto Oxus, milima ya Altai inapoanza. Eneo lake leo hii limegawanywa kati ya nchi za Uzbekistan na Tajikistan. Tajikistan huwa hadi leo na mkoa wa *Sughd* (Суғд).

Zamani za kabla ya Kristo kuzaliwa mara nyingi iliunganishwa na Baktria. Kati ya miji yake muhimu kuna Samarkand na Bukhara. Katika karne kabla ya Kristo ilikaliwa na Wasogdia waliotumia lugha iliyokuwa karibu na Kiajemi na Sogdia ilikuwa jimbo la milki ya Uajemi. 

Baadaye makabila ya Waturki waliingia hadi lugha zao ziliipata kipaumbele hadi leo.

## Viungo vya Nje
* "Sogd" 

Jamii:Uzbekistan
Jamii:Tajikistan
538 KK

Makala hii inahusu mwaka **538 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 6 KK
Pango la Noeli

* lilivyochorwa na Giotto, 1290-1295 hivi, katika Basilika la Mt. Fransisko, Assisi, Italia.]]
 ya Greccio.]]
 mjini Roma.]]
**Pango la Noeli** (au **pango**) ni sanaa inayoonyesha jinsi Yesu Kristo alivyozaliwa.

Hiyo ni kadiri ya desturi za Karne za Kati, ambazo asili yake ni Fransisko wa Asizi (1182-1226).

Ndiye aliyeandaa pango hai akitumia watu na wanyama hai ili yeye na watu wa Greccio wajisikie zaidi washiriki wa tukio la usiku wa Noeli (1223).

Kabla yake picha na sanamu za uzazi wa Yesu zilikuwa zinahusu zaidi maadhimisho ya liturujia kuliko uhalisia wa tukio la Bethlehemu.

Kumbe Fransisko, aliyewahi kuhiji katika Nchi takatifu ya Israeli, alipenda hata wasiofika huko waelewe zaidi hali ilivyokuwa.

## Uanzishaji wenyewe
Baada ya kanuni aliyoliandikia shirika lake kuthibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223, Fransisko alikwenda Greccio kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha Noeli kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. 

Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa pango lenye majani makavu, ng’ombe na punda, halafu ikaadhimishwa Misa ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. 

Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi Mwana wa Mungu alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. 

Baada ya miezi michache ufuasi wake huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa kiajabu juu ya mlima La Verna.

## Mapango yasiyo hai
Baada ya hapo mapango yalianza kutengenezwa kwa sanamu (labda Arnolfo wa Cambio alitangulia kufanya hivyo kati ya 1290 na 1292. 

## Marejeo
* Gerhard Bogner: *Das neue Krippenlexikon. Wissen - Symbolik - Glaube. Ein Handbuch für den Krippenfreund*. Fink, Lindenberg 2003 ISBN 3-89870-053-4
* Erich Egg, Herlinde Menardi: *Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart*. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 ISBN 3-7022-2604-4
* Ursula Pfistermeister: *Barockkrippen in Bayern*. Theiss, Stuttgart 1984 ISBN 3-8062-0398-9
* Alfons Rudolph, Josef Anselm Adelmann von Adelmannsfelden: *Schwäbische Barockkrippen''. Theiss, Stuttgart 1989 ISBN 3-8062-0815-8

## Viungo vya nje 
*Pango pepe
Cyril Nyembezi

**Cyril Lincoln Sibusiso Nyembezi** (6 Desemba 1919 - 25 Juni 2000) alikuwa mwandishi, mwalimu na mhariri wa Afrika Kusini. Hasa aliandika kwa lugha yake ya Kizulu.

## Wasifu
Nyembezi alizaliwa tarehe 6 Desemba 1919 eneo la Babanango nchini Afrika Kusini. Babake alikuwa mchungaji wa kanisa la Methodist. Alisomea Chuo Kikuu cha Witwatersrand mjini Johannesburg akapata shahada ya kwanza mwaka wa 1947 na ya pili mwaka wa 1954. Alimwoa Muriel mwaka wa 1950 wakawa na watoto wanne. Baada ya kufundisha lugha ya Kizulu katika vyuo vikuu vya Johannesburg na Fort Hare, akawa mhariri wa kampuni la Shuter na Shooter mjini Pietermaritzburg kuanzia mwaka wa 1959.

## Maandishi yake
### Riwaya
* *Mntanami! Mntanami!* (1950; baadaye ikaitwa *Ushicilelo lwesithathu* tangu 1965)
* *Ubudoda abukhulelwa* (1953)
* *Inkinsela yase Mgungundlovu* (1961)

### Mashairi
* *Imisebe yelanga* (1963)
* *Amahlunga aluhlaza* (1963)

### Mila za kijadi
* *Zulu Proverbs* (1954)
* *Izibongo zamakhosi* (1958)
* *Inqolobane yesizwe* (1966; pamoja na Otty Ezrom Nxumalo)

### Utafsiri
* *Cry, The Beloved Country*, riwaya ya Alan Paton ikatafsiriwa kwa Kizulu kama *Lafa elihle kakhulu* (1958)

### Uchunguzi wa kiisimu wa Kizulu
* *Uhlelo lwesiZulu* (1956)
* *Learn Zulu* (1958)
* *A Review of Zulu Literature* (1961)
* *Compact Zulu Dictionary* (1964)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN: 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1919
Jamii:Waliofariki 2000
Diederik Opperman

**Diederik (Dirk) Johannes Opperman** (29 Septemba 1914 - 22 Septemba 1985) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Hasa aliandika mashairi kwa Kiafrikaans.

## Wasifu
Opperman alizaliwa tarehe 29 Septemba 1914 katika wilaya ya Dundee, nchini Afrika Kusini. Alisomea Chuo Kikuu cha Cape Town hadi shahada ya tatu. Alimwoa mwandishi Marié van Reenan wakawa na watoto watatu. Kuanzia 1960 hadi 1979 Opperman alikuwa profesa wa fasihi ya Kiafrikaans katika Chuo Kikuu cha Stellenbosch.

## Maandishi yake
* *Negester oor Ninevé* (1945)
* *Heilige beeste* (1945; mashairi)
* *Joernaal van Jorik* (1949)
* *Engel uit die klip* (1950)
* *Digters van Dertig* (1953)
* *Periandros van Korinthe* (1954)
* *Blom en baaierd* (1956; mashairi)
* *Wiggelstok* (1959)
* *Astrak* (1960)
* *Dolosse* (1963)
* *Kuns-mis Kor reis na Carrara* (1964)
* *Voëlvry* (1968; tamthiliya)
* *Edms Bpk* (1970; mashairi)
* ''Komas uit 'n bamboesstok* (1979; mashairi)
* *Groot verseboek* (2000)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures'', University of Natal Press. ISBN: 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1914
Jamii:Waliofariki 1985
Pango hai

, Arezzo, Italia.]]
**Pango hai** ni pango la Noeli linalofanywa kwa kutumia viumbe hai, hususan binadamu na wanyama (hasa ng'ombe na punda).

Lengo ni kukumbuka jinsi Yesu Kristo alivyozaliwa Bethlehemu hasa wakati wa Krismasi.

Desturi hiyo ilianzishwa na Fransisko wa Asizi huko Greccio (Italia) usiku wa Noeli mwaka 1223, halafu ikaenea duniani kote, hata nje ya Kanisa Katoliki.

Jamii:Sanaa
Mkonokono

**Mkonokono** ni mti mdogo wa familia Annonaceae. Matunda yake yanayolika huitwa makonokono. Spishi hii ina majina mengi mengine, k.m. **mbokwe**, **mchekwa**, **mtomoko-mwitu**, **mtopetope-mwitu** na **mstafeli-mwitu**. Mti huu una maua madogo njanokijani yenye petali nene. Matunda yana umbo wa yai na rangi ya manjano yakiwa yaliyoiva. Nyama ni njano hadi machungwa yenye ladha tamu. Mbegu nyeusi ni kubwa kiasi.

## Picha

Annona senegalensis01.jpg|Maua
Annona senegalensis MS 1585.jpg|Makonokono, moja limekatwa

Jamii:Mparachichi na jamaa
Mtopetope

**Mtopetope** ni mti mdogo wa familia Annonaceae. Matunda yake yanayolika huitwa matopetope. Spishi hii huitwa mtomoko pia, lakini tafadhali jina hili litengee kwa *Annona cherimola*. Mti huu una maua madogo njanokijani yenye petali nene. Matunda yana umbo wa donge na rangi ya majani hadi manjano yakiwa yaliyoiva. Nyama ni nyeupe yenye ladha tamu. Mbegu nyeusi ni kubwa kiasi.

## Picha

File:Annona squamosa (5270605485).jpg|Ua
File:Annona squamosa (Custurd Apple) fruit in Hyderabad, AP W IMG 9353.jpg|Topetope
File:Custard Apple.jpg|Topetope lililokatwa

Jamii:Mparachichi na jamaa
All Hail the Queen

***All Hail the Queen*** ni jina la kutaja albamu ya kwanza ya msanii wa hip hop kutoka nchni Marekani - Queen Latifah. Albamu ilitolewa mnamo tar. 7 Novemba 1989  kupitia studio za Tommy Boy Records. Albamu ilikuwa na mafanikio sio ya kawaida kwa upande wa rekodi za hip hop kwa kipindi hicho, ilichangamshwa na kibao chake kikali cha "Wrath of My Madness".  Ule usemi wa kike wa "Ladies First" (akiwa na Monie Love) ulibaki kuwa kama alama kuu katika nyimbo za Latifah.

*All Hail the Queen* ilishika nafasi ya #6 na #124 kwenye chati za Billboard (Amerika ya Kaskazini) Top Hip Hop/R&B Albums na chati za Billboard 200, kwa pamoja. *Mamma Gave Birth to the Soul Children* ilishika nafasi ya #14 nchini Uingereza. Mnamo 1998, albamu ilichaguliwa ikiwa kama moja kati ya Albamu Bora 100 za The Source. Pia ilipata kuwekwa kwenye orodha ya Robert Dimery 1001 Albums You Must Hear Before You Die.

Mwaka wa 2008, kibao cha "Ladies First" ulipewa nafasi ya 35 kwenye Nyimbo Kali 100 za Hip Hop za VH1.

## Orodha ya nyimbo
## Chati ya single zake
## Marejeo
## Viungo vya Nje
**All Hail the Queen*  (Adobe Flash) at Radio3Net (streamed copy where licensed)

Jamii:Albamu za 1989
Jamii:Albamu za Queen Latifah
Jamii:Albamu za kwanza
Jamii:Albamu za Tommy Boy Records
Nature of a Sista

***Nature of a Sista*** ni jina la kutaja albamu ya rapa wa Kimarekani - Queen Latifah. Albamu ilitolewa mnamo tar. 3 Septemba 1991, huko nchini Marekani. Hii ni albamu yake ya mwisho kufanya na studio ya Tommy Boy Records.

## Orodha ya nyimbo 
#"Latifah's Had it up 2 Here" – 4:26
#"’Nuff of the Ruff Stuff'" – 3:50
#"One Mo' Time" – 4:51
#"Give Me Your Love" – 3:50
#"Love Again" – 3:41
#"Bad as a Mutha" – 4:01
#"Fly Girl" – 4:02
#"Sexy Fancy" – 3:56
#"Nature of a Sista'" – 3:19
#"That's the Way We Flow" – 3:22
#"If You Don't Know" – 4:58
#"How Do I Love Thee" – 5:01

## Sampuli za muziki 
* "If You Don't Know" sampuli ya gitaa la umeme kutoka katika kibao cha James Brown cha mwaka wa 1974 "The Payback", ambao pia ulitumiwa kwa ajili ya kibao cha En Vogue cha mwaka wa 1992 "My Lovin' (You're Never Gonna Get It)".

Jamii:Albamu za 1991
Jamii:Albamu za Queen Latifah
Jamii:Albamu za Tommy Boy Records
Milenia ya 6 KK

Makala hii inahusu milenia ya 6 KK (miaka 5999 KK - 5000 KK). Katika sehemu nyingi za dunia tunaona mwanzo wa kilimo.

## Matukio 
* Kisiwa cha Britania (Uingereza na Uskoti) hutenganishwa kutoka kwa Ulaya bara kwa kupanda ya uwiano wa bahari. Sababu yake ni badiliko la halijoto  linalosababisha kuyeyuka kwa barafuto nchini na barafu yake kuwa maji mengi yanayopandisha uwiano wa bahari.
* Mnamo 5800 KK kunatokea banguko kubwa chini ya bahari kwenye tako la bara karibu na pwani ya Norwei (banguko la Storegga). Banguko hilo lilisababisha tsunami iliyoharibu vijiji vya watu huko Uskoti. 

* katika eneo la Mediteranea hali ya hewa ni ya kitropiki
* Misri kuna kilimo kwenye bonde la Naili
* plau inavumbuliwa 
* tangu 6000 KK: kuku wanaanza kufugwa nchini China 
* tangu 6000 KK: mizabibu ya kwanza inapandwa katika Kaukazi na Mesopotamia.
* tangu 5600 KK: kilimo kinaanza Ulaya ya Kati 
* tangu 5600 KK: Eneo la Sahara linazidi kuwa kabisi na kuwa jangwa; watu huondoka.
* mnamo 5500 KK: umwagiliaji wa mashamba katika Mesopotamia 
* mnamo 5500 KK: vifaa vilivyofinyangwa vya kwanza katika Asia kusini 
* baina ya 5500 na 5300 KK: mtama unaanza kulimwa huku China Kaskazini
* mnamo 5200 KK: mahekalu ya kwanza katika Mesopotamia
* mnamo 5100 KK: mahindi, maharagwe, mboga na maparachichi hupandwa katika Amerika ya Kati
* mnamo 5000 KK: mpunga hulimwa kwenye pwani ya China 

## Watu 
## Tanbihi 
## Viungo vya nje