open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yohane IV

thumb|250px|right|Yohana IV
**Yohana IV** (jina la awali: Dejazmach Kassay; 1831 - Metemma, Sudan, 10 Machi 1889) alikuwa Ras wa Tigray na Kaisari wa Ethiopia kati ya miaka 1872–1889. 

Baada ya kumshinda Tekle Giyorgis II vitani, alimfuata Tewodros II katika kutawala juu ya majimbo yote ya Ethiopia.  1876 aliweza kuzuia mashambulio ya Misri dhidi ya Ethiopia.  Aliuawa katika mapigano ya Metemna dhidi ya jeshi la Mahdi tarehe 10 Machi 1889. Kichwa chake kilikatwa na kuonyeshwa baadaye mjini Omdurman. 

Jamii:Waliozaliwa 1831
Jamii:Waliofariki 1889
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Elinewinga

**Elinewinga** (alizaliwa Masama Ng'uni) alikuwa Mmachame wa kwanza kwenda Chuo Kikuu cha Makerere, Uganda kusomea elimu ya juu. Baadaye alikuja kuwa mbunge wa Hai na waziri.

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wachagga
Muhimbili

thumb|Muonekano wa Chuo kikuu Muhimbili
**Muhimbili** ni mahali maarufu jijini Dar es Salaam na nchini Tanzania kwa jumla, hasa kutokana na hospitali na chuo kikuu vinavyopatikana huko. Ipo barabara ya Umoja wa Mataifa mtaa wa Upanga Magharibi. 

## Historia
Chanzo cha Muhimbili ni Hospitali ya Sewa Haji iliyoanzishwa mwaka 1897 na mfanyabiashara Sewa Haji Paroo kutoka Bagamoyo aliyegharimia ujenzi na kuiachia mali ya kutosha kuiendesha katika wosia wake. Iliendeshwa na serikali ya kikoloni ya Kijerumani kutokana na mali hiyo. 

Mwaka 1919 ilikabidhiwa mikononi mwa serikali ya kikoloni ya Waingereza walioendelea kuiendesha kama hospitali kwa Waafrika. Mwaka 1956 majengo yaliongezeka yaliyofunguliwa rasmi kama "Dar Es Salaam General Hospital" na Margaret binti wa mfalme wa Uingereza na muda mfupi baadaye ilipokea jina la "Princess Margaret Hospital". 

Baada ya uhuru ilipata jina la "Muhimbili", ambalo limetokana na neno la Kizaramo "mibili" likimaanisha kiungo cha mtoto tumboni na mama yake (plasenta) Hospitali ilipoanza Wazaramo walisema "Hapo ndipo wanawake wanapokwenda kuacha mibili yao". Neno Muhimbili likazaliwa hivyo, nalo ladumu hadi leo.

Chuo kikuu cha Muhimbili kilianzishwa mwaka 1963: kilifunguliwa kama "Chuo cha Afya Dar es Salaam" ndani ya hospitali iliyoitwa awali Princess Margaret Hospital na wanafunzi 10 waliofuata kozi za uganga au upasuaji. 

Mwaka 1968 kikafanywa ni kitengo cha tiba katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. 

Tangu 2007 imeandikishwa kama Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi cha Muhimbili (kwa Kiingereza: **Muhimbili University of Health and Allied Sciences**; kifupi: MUHAS).

Leo hii Muhimbili ina shule ya madaktari, wauguzi, mafamasia, waganga wa meno, maafisa afya mazingira, maafisa mazingira na elimu ya juu ya afya. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Wavuti ya chuo

Jamii:Dar es Salaam
Wahaya

thumb|420x420px|Mushonge Museum, Kamachumu Plateau, Mkoa wa Kagera, TZ.
**Wahaya** ni kabila la watu linalopatikana katika Mkoa wa Kagera, Kaskazini Magharibi mwa Tanzania, kandokando ya Ziwa Victoria hadi mpakani kwa Uganda. Lugha yao ni Kihaya. 

Kabila hilo ndilo linalojulikana kuliko yote ya mkoa wa Kagera, ila ndani yake kuna vijikabila vidogovidogo, kama vile Waziba wa Kiziba, Wahamba wa Kihanja, Wayoza wa Kyamutwara (eneo hili linaunganisha Manispaa ya Bukoba) Wakala wa Maruku na Waendangabo wa Bugabo, Wanyaiyangilo wa Muleba, Wasubi wa Biharamulo, Walongo wa Geita. Wengine huwafananisha na Wanyambo wa Karagwe na Kyerwa. Lakini kimsingi ni makabila mawili tofauti yenye ukaribu: hutofautiana kuanzia historia Yao, lafudhi mpaka majina ya vitu.

Tofauti kati ya vijikabila zinatambulika kutokana na mabadiliko madogo madogo tu ya maneno na pia lafudhi ya Kihaya ya hiyo sehemu, chakula, ngoma za asili, majina ya asili. 

Mfano: Viazi vitamu (Kiswahili) = ebitakuli (Kiziba) = enfuma (Kihamba, Kiyoza na Kinyaihangilo).

Wahaya ni maarufu kwa uzalishaji wa ndizi na kahawa. Ni kabila ambalo hupenda sifa, kujisifu na kusifiwa. Pia kabila hilo halitasahaulika kwa jinsi walivyopata shida mwaka 1978 kutokana na vita vya Kagera.

Elimu: kuingia kwa wamisionari katika karne ya 19 ambao walianzisha shule nyingi za awali na za kati ambapo ilibidi mtu abatizwe ili aweze kupata elimu. Wazazi wengi walipeleka watoto wao kubatizwa na hapo kukaanza mvutano, sababu wamisionari walikuwa Wakatoliki kutoka Ufaransa na Uswisi na Walutheri kutoka Ujerumani na Uholanzi. Ndipo kukaanza mashindano ya kuanzisha shule nyingi ili kupata waumini wengi.

Wamisionari pia wakawa mstari wa mbele kufungua hospitali nyingi kila wilaya na vyuo vya ufundi.

Ndiyo maana maeneo hayo ya Kagera elimu ni ya juu kwa wakazi wake na huduma za afya kuliko mikoa jirani. Na kilimo cha kahawa kiliwapa wenyeji fedha za kujenga nyumba bora na kupeleka watoto wao kwenye elimu ya juu zaidi. Pia kulianzishwa chama cha ushirika cha mkoa ambacho kilianzisha shule za watoto wa wakulima kuwasomesha na kutoa mikopo. Eneo hilo lilizidi kurutubishwa kushinda maeneo mengine mengi ya nchi kutoa Uchagga.

Pia wamisionari walianzisha shule za utawa, seminari na chuo cha kutoa mapadri wao wenyewe.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kagera
Bushiri

**Bushiri** inaweza kutaja makala hizi:

*Bushiri (Pangani) kata ya Wilaya ya Pangani, Tanga, Tanzania. 

* Bushiri kama jina la ufupi la aliyekuwa kiongozi wa upinzani dhidi ya ukoloni wa Wajerumani katika maeneo ya Pangani na pwani ya Tanzania mnamo 1889.
Abushiri ibn Salim al-Harthi

**Abushiri ibn Salim al-Harthi** alikuwa kiongozi wa upinzani dhidi ya ukoloni wa Wajerumani katika maeneo ya Pangani na pwani ya Tanzania ya leo mnamo 1889.

Alikuwa mfanyabiashara na mwenye mashamba ya miwa karibu na Pangani. 

Mnamo Agosti 1889 aliongoza upinzani dhidi ya utawala wa Shirika la Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki katika eneo la Pangani.

Baada ya miezi ya mapambano (taz. vita ya Abushiri) alikamatwa na hatimaye kunyongwa na Wajerumani tarehe 16 Desemba 1889.

## Marejeo
*Glassmann, J.: Bushiri bin Salim, makala katika Dictionary of African Biography, ed. Emmanuel Kwaku Akyeampong & Steven J. Niven, uk. 13f,  ISBN-13: 978-0195382075, ISBN-10: 0195382072 
* Pugu hadi Peramiho - kimehaririwa na P. Gerold Rupper, OSB, BPNP, Peramiho 1988, ISBN 9967 67 031 1

Jamii:Waliofariki 1889
Jamii:Watu wa historia ya Tanzania
Jamii:Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Ukosoaji wa dini

**Ukosoaji wa dini** ni mtindo wa kitaalamu wa kuchungulia matamshi ya dini, mafundisho yake na hali yake halisi kwa misingi ya akili ya binadamu bila ya kukubali ukweli wa imani yake, kama matamshi, mawazo na maandiko ya kibinadamu.

Kuna aina na ngazi nyingi za ukosoaji kama vile: 
* kuanzia wasiwasi kama mapokeo na desturi ni za kweli au kama watumishi wa dini husika waliongeza au kupunguza ujumbe wake
* kuona wasiwasi kama akili na imani ya kidini zinaweza kwenda pamoja
* kudai uhusiano wa karibu kati ya mahitaji ya jamii, siasa au uchumi na mabadiliko katika dini
* kuona dini ni itikadi ya kibinadamu tu kama mawazo yote mengine
* kukosoa mafundisho ya kale yasiyolingana na wakati lakini yapo katika amri za msingi za dini mbalimbali

na nyingine nyingi.

Ukosoaji wa dini unapatikana kwa namna mbalimbali hata ndani ya jumuiya za kidini, k.mf.:
* mafundisho ya Biblia na ya Korani yanakosoa dini za mataifa za miungu mingi 
* Ubuddha ni aina ya dini isiyohitaji dhana ya Mungu 
* Uyahudi na Uislamu ni dini ambazo zina wafuasi wasioweza kuamini tena mafundisho ya imani lakini wanajitazama bado kama Waislamu au Wayahudi kwa kuona jumuiya hizo ni za kijamii hata bila ya imani yenyewe. Huwa wanaangaliwa kama wazushi au wasaliti lakini wapo. 
* Ukosoaji mkali katika Ulaya ulianzishwa mara nyingi na watu wenye elimu ya Ukristo kama vile Ludwig Feuerbach, Karl Marx na Nietzsche. 

Jamii:Dini
Jamii:Falsafa
Juma

**Juma** (kutoka neno la Kiarabu) au **wiki** (kutoka Kiingereza "week") ni kipindi cha siku saba. Kila siku ina jina lake. 

Katika mwaka wa kalenda ya Gregori mna majuma 52 pamoja na siku moja au mbili za ziada. Hesabu ya majuma inaendelea mfululizo bila ya kuanza upya wakati wa mwaka mpya. 

Ufuatano wa majuma haulingani na mgawanyo mwingine wa wakati kwa njia ya miezi au mwaka.

## Mapokeo ya Kiyahudi-Kikristo 
Asili ya juma ni katika utamaduni wa kale wa Mashariki ya Kati tangu Babiloni. Imeenea duniani kote kupitia Biblia na desturi za Uyahudi na Ukristo.

Ufuatano wa siku katika mapokeo hayo huanza na Jumapili. Majina ya siku ni kama yafuatayo:
* Jumapili (Dominika)
* Jumatatu
* Jumanne
* Jumatano
* Alhamisi
* Ijumaa
* Jumamosi (Sabato)

Katika mwaka juma moja la Machi mwishoni au la Aprili linaadhimishwa na Wakristo wengi kama Juma kuu, ambapo wanaadhimisha matukio makuu ya imani yao kadiri ya historia ya wokovu, yaani mateso, kifo na ufufuko wa Yesu Kristo.

Siku za Jumamosi na Jumapili mara nyingi huitwa "wikendi" *(kutoka Kiingereza: "weekend", yaani mwisho wa juma)*. Hata hivyo katika mapokeo hayo Jumapili ni mwanzo wa wiki mpya, si mwisho wake.

## Majina ya siku kwa Kiswahili 
Majina ya siku tano kwa Kiswahili ni ya namba zinazoanza kuhesabiwa baada ya siku ya Ijumaa (ambayo ni siku ya sala kuu katika Uislamu): Ijumaa - Jumamosi - Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano.
 
Alhamisi na Ijumaa ni majina ya lugha ya Kiarabu inayofuata mapokeo ya Kiyahudi kuhusu majina ya siku. 

Hivyo "Alhamisi" ina maana ya "siku ya tano" (baada ya Jumamosi inayoitwa "sabat" kwa Kiarabu, sawa kama "shabbat" kwa Kiebrania (lugha ya Wayahudi). 

"Ijumaa" ni matamshi ya Kiswahili ya jina la Kiarabu la "jum'a" inayomaanisha "siku ya mkutano" (= ya kusali pamoja).

Jamii:Kalenda
Jamii:Vipimo vya wakati
Mwaka

thumb|Analemma ikionyesha mabadiliko ya nafasi ya jua katika kipindi cha mwaka
**Mwaka** ni kipindi cha takriban siku 365 katika Kalenda ya Gregori ambayo imekuwa kalenda ya kawaida kimataifa ikifuata mwendo wa jua.
## Mwaka katika kalenda ya jua 
Katika kalenda za jua mwaka unalingana na muda wa mzunguko mmoja wa dunia kwenye mzingo wake kuzunguka jua letu.

Muda kamili wa mzunguko huu ni siku 365.2425. 

Kwa sababu hiyo kalenda ya Gregori inaongeza mwaka mrefu wa siku 366 katika utaratibu ufuatao:

* kila mwaka wa nne utakuwa na siku 366 badala ya 365 kwa kuongeza tarehe 29 Februari. **Mifano:** 1892, 1996, 2004, 2008, 2012
* kila mwaka ambao namba yake inagawiwa kwa 100 utakuwa na siku 365 (siyo 366 hata kama namba za miaka hii zinagawiwa kwa 4 pia!). **Mifano:** 1700, 1800, 1900, 2100
* kila mwaka ambao namba yake inagawiwa kwa 400 utakuwa tena na siku 366 (siyo 365 hata kama namba za miaka hii zinagawiwa kwa 100 pia!). **Mifano:** 1600, 2000, 2400, 2800

## Miaka katika kalenda mbalimbali 
Katika kalenda mbalimbali kuna mahesabu tofauti ya muda wa mwaka.

* Mwaka wa Kiislamu ni mwaka wa mwezi una siku 354.
* Mwaka wa Kiyahudi unafuata pia kalenda ya mwezi lakini kwa namna ya pekee ya kuupatanisha na mwendo wa jua; muda wake ni siku 354 lakini kila baada ya miaka miwili au mitatu kuna mwaka mrefu kwa kuongeza mwezi mmoja. Kwa jumla mwezi huingizwa mara 7 katika kipindi cha miaka 19. 
* Kalenda za kihistoria ya Wamaya katika Amerika ya Kati ilikuwa na aina ya mwaka mwenye kipindi cha siku 260 iliyounganishwa na mwaka wa jua wa siku 365 katika utaratibu wa miaka 52. 
* Kalenda ya mwaka wa Kanisa ni kalenda inayoratibu sikuu za kikristo na utaratibu wa liturgia kama vile masomo ya Biblia kwa ajili ibada mbalimbali. Hii ni lazima kwa sababu namna ya kuratibu mwaka si miezi bali wiki na jumapili. Kalenda hii hutofautiana kiasi kati ya makanisa yenye mapokeo ya kiorthodoksi upande mmoja na kanisa katoliki upande mwingine. Waorthodoksi huhesabu kwenye msingi wa kalenda ya Juliasi na Wakatoliki huhesabu kwenye msingi wa kalenda ya Gregori. Makanisa ya kiprotestant kama vile Anglikana na Walutheri hufúata mapokeo ya kikatoliki. Tofauti si muda wa mwaka lakini mwanzo wake. Mwaka wa Kanisa huanza kewenye jumapili ya kwanza ya majilio au Adventi.

Ni kawaida kuwa pia na migawanyiko ya wakati wa mwaka mmoja ambayo si sehemu ya kalenda ya kawaida, kwa mfano:
* Mwaka wa shule, ambao unaweza kuanza baada ya likizo ndefu za mwaka au kwenye mwezi wa Januari baada ya likizo. Likizo ndefu za mwaka mara nyingi hutokea wakati wa majira ya joto, hivyo mwaka wa shule katika nchi za kaskazini unaanza kwenye Agosti au Septemba. Nchini Tanzania kuna mwaka wa shule za msingi hadi O-level unaoanza Januari, halafu mwaka wa A-level na Chuo unaoanza mwezi wa Julai.

* Mwaka wa fedha ni kipindi cha mwaka mmoja ambao ni wakati wa kutoa taarifa za fedha, makadirio ya kodi au ya bajeti ya serikali. Unategemea mfumo uliowekwa kwa sheria au mapokeo ya kila nchi.
## Marejeo
Jamii:Kalenda
!
Jamii:Wakati
Jamii:Vipimo vya wakati
Idris I wa Libya

thumb|110px|
**Idris I** *(kwa Kiarabu:* إدريس الأول *idris-al-auwwal)* (12 Machi 1890 - 25 Mei 1983) alikuwa mfalme wa kwanza na wa mwisho wa Libya kati ya miaka 1951 na 1969. 

Jina lake la kiraia lilikuwa **Muhamad Idris bin as-Sayyid ibn Muhamad as-Senussi** (kwa Kiarabu: محمد إدريس بن السيد المهدي ابن محمد السنوسي ). Alikuwa mjukuu wa Muhamad ibn Ali as-Senussi aliyeanzisha jumuiya ya Wasufi wa Senussi. Muhamad alirithi cheo cha babu yake. Alikubaliwa kama Emir wa Cyrenaika na Uingereza na Italia baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baada ya Italia kuvamia Libya (1911) aliongoza vita vya porini. 

Tangu mwaka 1951 aliongoza taifa jipya la Libya. Mwaka 1969 alipinduliwa na wanajeshi chini ya uongozi wa Muammar al-Gaddafi. Alikufa Misri uhamishoni mwaka 1983.

## Viungo vya Nje 
I
I
815

Makala hii inahusu mwaka **815 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
**bila tarehe**
* Methodio wa Saloniki aliyekuwa, pamoja na kaka yake Sirili mhubiri wa Ukristo kati ya Waslavi († 885)

## Waliofariki 
**bila tarehe**
* Abu Nuwas, mshairi Mwarabu mjini Baghdad (* mnamo 760)

Jamii:Karne ya 9
Siku

thumb|300px|Mabadiliko ya siku husababishwa na mzunguko wa dunia yetu kwenye mhimili wake. Hapa tunatazama upande wa mchana unaoangazwa na jua. Upande mwingine ni upande wa giza au usiku.
**Siku** ni muda wa saa 24 ambamo tunaona vipindi viwili: kile cha mwanga wa mchana na kile cha giza la usiku.

## Mchana na usiku 
Mabadiliko hayo ya mchana na usiku husabibishwa na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake. Upande wa dunia unaotazama jua unapata mwanga wa mchana lakini upande mwingine usiotazama jua unakuwa gizani. 

Sisi pamoja na vitu vyote vilivyo juu ya uso wa dunia, yaani bahari, mito, milima, binadamu, misitu, majangwa, majengo, barabara na kila kitu unachoweza kuwaza kuwa kipo kwenye uso wa dunia, basi vyote huwa katika mwendo kadiri dunia inavyojizungusha kwenye mhimili wake. Hivyo basi, wakati upande ule wa uso wa dunia tulipo unapogeukia au kutazamana na jua, basi kwetu inakuwa mchana, pale ambapo upande huo hatutazamani na dunia, basi tunapata usiku, yaani tunakuwa kwenye giza.

## Mwanzo na mwisho
Mwanzo na mwisho wa siku ni jambo la mapatano baina ya watu ma hapa kuna kawaida tofautitofauti katika tamaduni za Dunia.

Uchumi na sheria siku hizi hufuata muda sanifu wa dunia unaopanga mwisho na mwanzo wa siku ya kalenda katikati ya usiku, yaani saa sita usiku, au kwa lugha nyingine kwenye 24:00 au 0:00 h. 

Kalenda za kidini kama kalenda ya Kiyahudi na Kalenda ya kiislamu hupanga mwisho wa siku wakati wa machweo, ambayo ni pia mwanzo wa siku mpya. Kwa sababu hiyo sherehe ya Sabato katika Uyahudi (ambayo inalingana na Jumamosi ya Kiswahili) inaanza baada ya machweo kwenye Ijumaa, na pia utaratibu wa kuzuia kazi unakwisha kwenye jioni ya Jumamosi baada ya machweo. 

## Muda wa siku 
Mzunguko huo wa dunia kwenye mhimili wake unachukua muda wa nukta (sekunde) 86,400 au masaa 24. 

Kwa sababu muda wa mzunguko haulingani kikamilifu na kipimo cha sekunde kuna siku ndefu au fupi zinazopatikana kwa kuingiza au kupunguza nukta moja kufuatana na azimio ya wataalamu wa wakati. Hii haina umuhimu wowote katika maisha ya kila siku lakini inapaswa kuangaliwa pale ambapo saa kamili sana ya kiatomi hutumiwa.

## Siku na mwaka 
Dunia, pamoja na kujizungusha kwenye mhimili wake, ina mwendo mwingine pia , yaani ule wa kulizunguka jua. Ikikamilisha mwendo huu basi mwaka unakuwa umekamilika. Kipindi cha mwaka hakilingani kwa kila mwaka: kuna miaka mirefu na miaka mifupi. Hii ni kwa mujibu wa Kalenda ya Gregori ambapo mwaka wa kawaida (mfupi) huwa na siku 365 na kila mwaka wa nne (mwaka mrefu) kuwa na siku 366.

Jamii:Wakati
Jamii:Kalenda
Jamii:Vipimo vya wakati
750

Makala hii inahusu mwaka **750 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 16-25 Januari: mapigano kwa mto Zab (Iraki), mwisho wa ukhalifa wa Waumawiya, mwanzo wa ukhalifa wa Waabbasi

* Dola la Ghana linaanzishwa takriban wakati huu kwa mchanganyiko wa Waberberi na Wasoninke katika eneo la Awkar si mbali na Wagadugu.
 
## Waliozaliwa 
**bila tarehe**
* Papa Leo III

## Waliofariki 
* Marwan II (khalifa wa mwisho wa Wamuawiya - *688)

Jamii:Karne ya 8
Bob Marley

**Robert Nesta "Bob" Marley** (6 Februari 1945 - 11 Mei 1981) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki muhimu kutoka nchini Jamaika. Alivuma hasa kunako miaka ya 1970 na 1980. Ameweza kuifanya staili ya muziki wa reggae kuwa maarufu sana duniani. Muziki wake mwingi ulikuwa unazungumzia hadithi za nyumbani kwake na dini ya Rastafari ambayo yeye alikuwa anaifuata. Kuna baadhi ya nyimbo zake zinahusu masuala ya dini na zingine siasa.

Bob Marley alizaliwa na mama mweusi kijana aliyeitwa Cedella Booker na baba wa Kizungu aliyeitwa Norvall Marley. Wakati yungali bwana mdogo, marafiki zake walimpa jina la utani kama "Tuff Gong". Alianza kazi zake za muziki kunako miaka ya 1960 hivi akiwa na kundi lake la kina , ambalo alilianzisha akiwa na marafiki wawili, Peter Tosh na Bunny Wailer. Mwaka wa 1962, Bob Marley na kina Wailing Wailers wakafanikiwa kurekodi nyimbo zao mbili za kwanza zilizoitwa "Judge Not" na "One Cup of Coffee".

Bob alimwoa Bi. Rita Anderson mnamo 1966 na akajiunga na kundi akiwa kama mwitikiaji. Kwa pamoja wamefanikiwa kupata watoto watano. Mmoja kati ya hao ni Ziggy Marley, ambaye pia ni mwimbaji wa reggae maarufu sana.

Mwaka wa 1974, kundi la Wailers likavunjika kwa sababu wanachama wote watatu walitaka kujiendeleza kila mtu awe msanii wa kujitegemea. Lakini, Bob Marley aliendelea kuita bendi yake jina la Bob Marley and the Wailers na kujiunga upya na wanachama wapya na kuindelea kupiga muziki kama kawaida. Mwaka wa 1975, Bob Marley akatoa kibao chake cha kwanza kilichovuma kimataifa na kiliitwa "No Woman No Cry". Huko Jamaika, huhesabiwa kama kama shujaa wa jadi.

Baadhi ya vibao vyake vikali ni pamoja na "I Shot the Sheriff", "No Woman, No Cry", "Could You Be Loved", "Stir It Up", "Jamming", "Redemption Song", "One Love" na, "Three Little Birds",. Albamu za studio ambazo ni maarufu kuliko ni ile iliyoitwa *Legend*, ambayo pia ina jumlisha vibao vyake vikali. Bob Marley alikufa tar. 11 ya mwezi wa Mei 1981, katika hospitali ya Cedars of Lebanon Hospital huko mjini Miami, Florida, kwa tatizo la melanoma (kansa ya ngozi).

## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi ya Bob Marley
* Ukurasa wa Bob Marley wa Twita
* Video za Bob Marley

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Waliofariki 1981
Jamii:Wanamuziki wa Jamaika
Wilaya ya Rombo

[thumb|250px|Mahali pa Rombo ([kijani) katika mkoa wa Kilimanjaro.]] 
[250px|thumbnail|[Hoteli katikati ya mji wa Rombo mwaka 2006.]]
**Wilaya ya Rombo** ni miongoni mwa wilaya saba za mkoa wa Kilimanjaro upande wa mashariki wa mlima. 

Makao makuu ya wilaya hiyo yanapatikana katika mji mdogo wa Mkuu, kata ya Kelamfua Mokala. Wenyeji ni hasa Warombo.

Wilaya imepakana na Kenya upande wa kaskazini na mashariki, wilaya ya Hai upande wa magharibi na wilaya ya Moshi vijijini upande wa Kusini.

Idadi ya wakazi ilikuwa 260,963 wakati wa sensa ya mwaka 2012. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 275,314 .

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Rombo District Development Profile 

Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kilimanjaro
Mexico (mji)

thumbnail|right|200px|Mexico150 px|thumb|Nembo ya Jiji la Mexiko tangu mwaka 1523.

**Jiji la Mexico** *(kwa Kihispania: Ciudad de México)* ni mji mkuu pia mji mkubwa wa nchi ya Mexico. Jiji lina wilaya 16, ambazo kila moja zimegawanywa katika vitongoji au *colonias*. 

Uko kwenye nyanda za juu za Mexico kwenye kimo cha m 2000 juu ya UB katika bonde refu linalopakana na milima mirefu. Kati ya milima hii ni volkeno za Popocatepetl na Iztaccihuatl na nyororo ya Sierra Nevada.

Mji wa Mexico ni pia mkoa wa kujitegemea, huitwa mara nyingi na Wamexiko wenyewe "Mexico DF" au kwa kifupi "DF" (DF = Distrito Federal, Mkoa wa Shirikisho), lakini tangu mwaka 2016 unaelekea kujitegemea zaidi kiutawala.

Idadi ya wakazi ni milioni 9, lakini pamoja na mitaa ya karibu idadi inafikia karibu milioni 20.4. Ni kati ya miji mikubwa kabisa duniani.

## Historia 
### Tenochtitlan 
Historia ya mji ilianza mwaka 1325. Wakati ule kikosi cha Azteki wahamiaji walifika kwenye ziwa la Texcoco na kujenga makao kwenye kisiwa ziwani wakauita mji "Tenochtitlan".

Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambao ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City.

Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.

Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki. Ulikuwa na wakazi 300,000 wakati wa kufika kwa Wahispania mwaka 1519.

Mwaka 1519 alifika Mhispania Hernan Cortez pamoja na jeshi la askari 450. Baada ya kupokewa vizuri na mfalme wa Azteki Montezuma walimkamata kama mfungwa na kuchukua dhahabu kutoka mahekalu. 

Wenyeji wa mji waliwashambulia na kuua Wahispania wengi. Cortes aliweza kukimbia akarudi na jeshi jipya akaweza kuteka mji tarehe 13 Agosti 1521 na kuuharibu kabisa.

### Mji wa Mexico 
Wahispania walianzisha mji mpya juu ya maghofu ya mji wa kale. Makanisa yalijengwa mahali pa mahekalu ya kale. 

Tangu mwaka 1525 mji wa Mexiko ulikuwa mahali pa serikali ya nchi, tangu 1535 mji mkuu wa "Ufalme Mdogo wa Hispania Mpya". Makoloni ya Hispania ya Guatemala, Kuba, Florida na hata Ufilipino katika Asia yalitawaliwa kutoka hapa.
 
Mji ulikuwa mji mkuuwa wa nchi huru tangu 1821.  

Katika karne ya 20 ilikua haraka sana.

Jamii:Mexiko
Jamii:Miji ya Olimpiki
Jamii:Miji Mikuu Amerika

Jamii:Historia ya Mexiko
Nembo ya Mexiko

200px|thumb|Nembo ya Taifa ya Mexiko
200px|thumb|Tai anayeshika nyoka, kutoka maandishi ya Azteki kabla ya ukoloni

**Nembo ya Mexiko** inamwonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka. Mpungate unasimama kwenye mwamba.

Asili ya nembo ni katika utamaduni wa Azteki kabla ya kuingia kwa Wahispania nchini. Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambayo ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City. 

Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.

Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki na baada ya kuja kwa Wahispania mji wa Mexiko (Ciudad de México au Mexiko-City)

Nembo la kisasa lilichorwa 1968 na Francisco Eppens Helguera na kutangazwa kuwa nembo rasmi. Lakini nembo zote tangu uhuru zilionyesha tai na nyoka kwa namna moja au nyingine.

Jamii:Mexiko
Jamii:Nembo za nchi
1325

Makala hii inahusu mwaka **1325 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 1325 - Mji wa Tenochtitlan unaundwa kama mji mkuu wa Azteki katika Mexiko - utakuwa Mji wa Mexiko baada ya kuchomwa na Wahispania

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 14
1519

Makala hii inahusu mwaka **1519 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 4 Machi - Hernan Cortes anafika Mexiko.
* 28 Juni - Mfalme Carlos I wa Hispania amekuwa Kaisari wa Dola Takatifu la Roma akitawala kama Karolo V hadi 1556.
* 4 Julai - Martin Luther anapinga mamlaka ya Papa katika majadiliano yake na Yohane Eck mjini Leipzig (Ujerumani) 
* 8 Novemba - Hernan Cortez anafika Tenochtitlan (Mexiko) akipokelewa kama mungu. Atachoma mji na kuijenga upya kama Mji wa Mexiko.

## Waliozaliwa 
* 20 Julai - Papa Innocent IX

## Waliofariki 
* 12 Januari - Kaisari Maximilian I wa Ujerumani
* 2 Mei - Leonardo da Vinci, mchoraji na mwanasayansi kutoka Italia

Jamii:Karne ya 16
1521

Makala hii inahusu mwaka **1521 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
*3 Januari - Papa Leo X anamtenga Martin Luther na kanisa.
* 13 Agosti - Jeshi la Hernan Cortez linateka mji wa Tenochtitlan (Mexiko) na kuiharibu kabisa linaua makumi elfu ya wakazi wake. Mwisho wa Dola la Azteki.

## Waliozaliwa 
*4 Agosti - Papa Urban VII
*13 Desemba - Papa Sixtus V

## Waliofariki 
*27 Aprili - Ferdinand Magellan, mpelelezi kutoka Ureno
*1 Desemba - Papa Leo X

Jamii:Karne ya 16
1525

Makala hii inahusu mwaka **1525 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* 28 Februari - Cuauhtemoc aliyekuwa mfalme wa mwisho wa Dola la Azteki (Mexiko) anauawa kwa amri ya Hernan Cortes 

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*28 Februari - Cuauhtemoc, mfalme wa mwisho wa Dola la Azteki

Jamii:Karne ya 16
Hai

thumb|Ramani ya wilaya ya Hai
**Wilaya ya Hai** ni wilaya moja ya Mkoa wa Kilimanjaro. Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Hai ilihesabiwa kuwa 259,958 https://web.archive.org/web/20031221093029/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/hai.htm. Katika wilaya hiyo Wachaga wengi wanaishi ambao huzungumza lahaja tofauti, kama Wamachame na Wamasama.

H
Göttingen

thumb|250px|Göttingen
Mji wa **Göttingen** () ni mji mmojawapo wa Ujerumani. Uko upande wa Kusini-Mashariki wa jimbo la Saksonia ya chini (kwa Kijerumani: *Niedersachsen*), na tangu mwaka wa 1965 umehesabika kama mji mkubwa (au jiji) kwa vile umevuka idadi ya wakazi zaidi ya laki moja. Göttingen inajulikana hasa kwa chuo kikuu chake ambacho kimezinduliwa rasmi mwaka wa 1737.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Ujerumani

Jamii:Miji ya Saksonia Chini
Kipare (Tanzania)

**Kipare** (pia huitwa *Chasu*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapare. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipare imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipare iko katika kundi la G20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipare kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipare
*lugha ya Kipare katika Glottolog
*lugha ya Kipare katika Ethnologue

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Hohenberger, Johannes. 1929/30. Zur Lautlehre und Grammatik des Asu. Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 20, uk. 175-208. 
*Kotz, Ernst. 1909. Grammatik des Chasu in Deutsch Ost-Afrika (Pare-Gebirge). (Archiv für das Studium der deutschen Kolonialsprachen, Bd 10.) Berlin: Dietrich Reimer. Kurasa 79. 
*Mreta, Abel Y. 1998. An analysis of tense and aspect in Chasu: their form and meaning in the affirmative constructions. (Beiträge zur Afrikanistik, Bd 10.) Hamburg: Lit Verlag.

Jamii:Lugha za Tanzania
Bendera ya Mexiko

thumb|400px|Bendera ya Mexiko

**Bendera ya Mexiko** ina milia mitatu ya wima ya rangi kijani kibichi, nyeupe na nyekundu. Rangi hizi zimetumiwa tangu mapamabano kwa ajili ya uhuru wa Mexiko kutoka Hispania mw. 1821. 

Katikati iko nembo la taifa linaloonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka.

Upana wa milia na umbo la nembo imewahi kubadilishwa mara nane katika Historia ya Mexiko. Bendera jinsi ilivyo leo ilikubaliwa mwaka 1968 lakini muundo wa milia mitatu na rangi imepatikana tangu 1821. 

Rangi zilitajwa mara kwadhaa kuwa na maana. Lakini maelezo haya si rasmi hivyo maelezo yamebadilika mara kadhaa. 

Mfano wa elezo ni:
* Kijani: Tumaini
* Nyeupe: Umoja
* Nyekundu: Damu ya washujaa wa uhuru

M
Jamii:Mexiko
Wabena (Tanzania)

**Wabena** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Njombe, Wilaya za Njombe na Wanging'ombe, lakini pia za Makete na Wilaya ya Ludewa. Mwaka 2001 idadi ya Wabena ilikadiriwa kuwa 670,000 http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bez.

## Lugha
Lugha yao ni Kibena. Kutokana na tahariri ya Dr. Kilemile (2009), Kibena ni lugha tajiri sana kwa maneno na ni pana sana ikiwa na lahaja kuu tano: Ki-Kilavwugi (maeneo ya Ilembula); Kisovi (kuanzia Lusisi hadi Makambako), Kimaswamu (Imalinyi, Njombe mjini na sehemu ya kata ya Mdandu), Ki-Lupembe (Lupembe) na Kimavemba (Uwemba na sehemu ya tarafa ya Igominyi ambayo si ya Maswamu). 

Lugha ni moja tu; tofauti ni ndogondogo, zikitokana na matamshi, mfano kukaza "dz", kwa lahaja zote isipokuwa Kikilavwugi ambacho ingawa inaandikwa "dzi" inatamkwa kama "dji" umuhudji; na Kilupembe inaandikwa "dzi" lakini watumiaji wanatamka kama "chi" umuhuchi, achile - amekuja, wakati "adjile" (Kikilawugi)... Wengine wote wanakaza adzile, umuhudzi. Tofauti nyingine ni ya kutumia k na h. Mfano: Kamwene/Hamwene, Kangi?/hangi, ukukulima/uhulima n.k. 

Suala lingine ni tofauti ya baadhi ya maneno mfano: Asubuhi: Lwamilawu/palukela; Kuketi: kwikala/hwikala/kutama; Chuma mboga: hukova/kukova imboga na huyava/kuyava imboga; Zizi la Ng'ombe: Ligoma na livaga; nyumbani: hukaye na hunyumba; habari za kazi: mwidaliha na madzengo n.k. 

Kamusi inatakiwa kujumuisha maneno yote yanayohitilafiana na kudokeza yanakotumika. Maana kamusi ni kihenge cha lugha. Hivyo kuita kamusi yale maneno machache ya Kibena aliyoorodhesha Dr. Joshua ni dhihaka kwa lugha hii ambayo ni tajiri mno kwa misamiati.
 
Kwa mfano neno kupiga tu lina maneno zaidi ya 100 yakionyesha huyo aliyepigwa amepigwa wapi na kudokeza hali yake baada ya kupigwa. Pia huashiria hali ya mpigaji. Mfano: (tumia) "k" au "h" kutokana na eneo unalotoka: hutova (general) lakini: hupafula (kiganja), hupefula (nyuma ya kiganja), hututa, hukinya, hung'ilula; hung'alula, hutununa, huwindula, hupwinda, hupana, hulibinga, hufidula, hutadisa, hugong'ola, huniabula, hukinya, huhudugula, huniesa n.k. 

Bena
Jamii:Mkoa wa Njombe
Wabende

**Wabende** ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Katavi na Mkoa wa Kigoma, katika Wilaya ya Uvinza na Wilaya ya Mpanda. Kwa mkoa wa Kigoma hujulikana haswa kama Watongwe, wanapatikana haswa katika wilaya ya Uvinza kwa maeneo ya Uvinza, Ilagala, Mgambazi, Rukoma, Igalula, Mgambo, Buhingu, Katumbi, Kalya, Kashagulu na Sibwesa na kujichukulia umaarufu sana kwa jimbo la Kigoma kusini na kuitwa Tongwe. Ingawa wilaya ya Uvinza ukiwatafuta kwa jina la Wabende itakuwa vigumu lakini hawajatofautiana kwa mila, desturi, lugha na [[utamaduni] pia. 
 
Mwaka 1999 idadi ya Wabende ilikadiriwa kuwa 27,000 http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bdp, lakini takwimu ya mwaka 2016 inakadiria watu 125,000.

Lugha yao ni Kitongwe. Husalimiana kwa kupiga magoti na kupiga makofi, huku wanatamka maneno "nandamsya tata" ikiwa anayesalimiwa ni baba, au "nandamsya majo" ikiwa ni mama.

## Marejeo 
Jamii:Mkoa wa Katavi
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Jamii:Makabila ya Tanzania
Kibondei

**Kibondei** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabondei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibondei imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibondei iko katika kundi la G20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibondei kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibondei 
*lugha ya Kibondei katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bou
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibondei)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Meinhof, Carl. 1906. Linguistische Studien in Ostafrika, VIII: Bondei. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 9 (III. Abt.), uk 278-284.
*Sangai, G. R. Williams. 1963. Dictionary of native plant names in the Bondei, Shambaa and Zigua languages, with their English and botanical equivalents. Cyclostyled. Nairobi: East African Herbarium. Kurasa 132.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wabungu

**Wabungu** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Songwe, Wilaya ya Songwe. 

Lugha yao ni Kibungu.

Wengi wao wanapatikana katika mwambao wa Ziwa Rukwa, na shughuli zao kubwa za kiuchumi ni uvuvi.

## Marejeo
Bungu
Jamii:Wilaya ya Songwe
Kibungu

**Kibungu** (pia huitwa **Kiwungu**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabungu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibungu imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibungu iko katika kundi la F20.

## Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kibungu ina irabu 7 na konsonanti 23. Pia kuna toni (au mawimbi ya sauti) zinazotofautisha maana ya nomino fulani na nyakati za vitenzi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibungu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibungu 
*lugha ya Kibungu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wun
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibungu)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wabembe

**Wabembe** ni kabila la watu ambao wanaishi katika nchi mbalimbali za Maziwa Makuu ya Afrika. 

Wanapatikana kwa wingi Fizi, na sehemu nyingine za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, lakini pia: Burundi, Kongo (Brazzaville), Tanzania na Afrika Kusini ambako wanaitwa Amapembe na Amapondo. Wanapatikana kwa wingi kwenye mikoa ya Free State, North West, Eastern Cape na Gauteng. Mwaka wa 2023, walijuana na Wabembe kutoka Kongo na Tanzania. Mwaka huohuo 2023, wakatuma mfalme na mwana-mfalme kutembelea Fizi. Kwa upande wao, walishimika mfalme ambaye atawaongoza wote kuanzia Malawi, Zimbabwe, Namibia, Afrika Kusini, Lesotho na Swaziland. Ufalme wao unahitwa Mpondomise. Kutokana na King Mashiya II, Wazungu waliandika vibaya jina la ukoo wao. Kuliko kuandika Mbondo waliandika Mpondo na kuliko kuandika Mbembe, waliandika Mpembe. 

Katika nchi ya Tanzania, wengi wao wanaishi katika kingo za ziwa Tanganyika kutokana na uendeshaji wa shughuli zao. Wabembe ni moja kati ya makabila makubwa yanayopatikana katika Mkoa wa Kigoma, ila baadhi yao wako katika mkoa wa Rukwa. Wanapatikana hasa Ujiji, Buzebazeba, Mwanga, Sigunga, Ilagala, Sinuka, Kalya, Mgambo, Buhingu, Igalula na maeneo mengine. Kwa upande wa mkoa wa Rukwa wengi wanapatikana katika maeneo kama vile Kirando, Ikola, Kalungu, Kipili, Wampembe, Kala n.k. 

Lugha yao ni Kibembe na huzungumzwa kila wanapokutana. Kabila la Wabembe limebeba makabila mengi ndani yake ambayo kwa sasa huizungumza lugha hiyo kama lugha yao. Makabila kama Wagoma, Wavinza, Wamanyema na wengineo huzungumza Kibembe kutokana na kupotea kwa lugha zao. 

Kwa mujibu wa historia, Wabembe walianza kuingia nchini Tanzania miaka ya 1700 kutokana na kuhamahama, kama ilivyo Kwa makabila mengi ya Wabantu. Kabila hilo lilianza kuingia Tanzania likitokea nchi za Togo na Niger, hadi kufikia Kongo na hatimaye kutawanyika katika nchi nyingine zikiwemo Uganda, Kenya, Burundi na Zambia. 

Ndugu zao ni Warega, Wakongo, Wazimba, Wabangubangu, Wazoba, Wavira na Wangala. Pia wana mfanano wa kitamaduni na kihistoria na Wasukuma, Wagoma, Wamanyema n.k 

Katika mwaka wa 1991 ilikadiriwa kuwa idadi ya Wabembe ilikuwa 252,000 nchini Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia, ukiachilia mbali wale wa Tanzania na nchi mbalimbali.

Kwa sasa idadi ya Wabembe haijulikani kikamilifu, kufuatana na kusambaa kwa kabila hilo kwenye sehemu mbalimbali za mabara tofauti kama vile: Marekani, Australia, Ulaya ya Magharibi na Ulaya ya Kaskazini. Pia idadi ya Wabembe inaongezeka katika nchi za Afrika Kusini, Kenya, Zimbabwe, Malawi na Zambia.

Wabembe wanajiita taifa teule la Mungu kwa sababu wanadai kufanya miujiza ambayo makabila mengine hawawezi kufanya. Wanasema wakati wa vita vijana wao wanakimbia kuliko gari, wanaangusha ndege za maadui kwa mawe, wanakwenda vitani bila silaha na wanashinda.

B
B
Wadhaiso

**Wadhaiso** ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Tanga, katika vijiji viwili tu vya Wilaya ya Muheza. Lugha yao ni Kidhaiso.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Kidhaiso

**Kidhaiso** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadhaiso. Inafanana sana na Kisegeju. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidhaiso imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidhaiso iko katika kundi la E50.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidhaiso kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidhaiso
*lugha ya Kidhaiso katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dhs
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Nurse, Derek. 1982. Segeju and Daisu: a case study of evidence from oral tradition and comparative linguistics. History in Africa, 9, uk. 175-208.
*Nurse, Derek. 2000. Inheritance, contact and change in two East African languages. (Sprachkontakt in Afrika, Bd 4.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Kurasa 277. [ISBN 3-89645-270-3]

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wadoe

**Wadoe** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Pwani, Wilaya ya Bagamoyo. Lugha yao ni Kidoe.

Kuhusu historia yao inasemekana kwamba Wadoe ni zao la Wanyamwezi, walitokana na vita viliyopigwa kati ya Wakamba na Wamasenga huko pwani. Jeshi la Wanyamwezi likakodiwa kwenda kupigana na baada ya kushinda vita hivyo, walikaa huko na kuzaana na kuunda kabila la Wadoe.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo
Wafipa

**Wafipa** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Rukwa, hasa katika wilaya za Sumbawanga na Nkansi. Lugha yao ni Kifipa.

Hapo awali, miaka ya 1880, waliongozwa na Mtemi Kapufi wa Nkansi. https://www.tanzaniaweb.com/TanzaniaHomePage/features/Wafipa-na-mila-za-kurithiana-519407 

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Rukwa
Kigogo (lugha)

Hii ni makala ya **lugha ya Kigogo**. Kwa maana mengine ya jina hili angalia Kigogo (maana).

**Kigogo** (pia huitwa *Chigogo*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigogo imehesabiwa kuwa watu 1,440,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigogo iko katika kundi la G10. Lugha huandikwa na herufi za Alfabeti ya Kilatini.

## Viungo vya nje
* Lugha ya Kigogo kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kigogo 
* lugha ya Kigogo katika Glottolog
* Ethnologue
* http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Clark, G. J. 1877. Vocabulary of the Chigogo language. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Kurasa 58.
* Cordell, Oliver T. 1941. Gogo grammar, exercises, etc. Mpwapwa (Tanganyika). Kurasa 117.
* Preston, W. W. 1946. An outline dictionary of ChiGogo. Manuscript at the Diocese of Central Tanganyika at Dodoma. Kurasa 432.
* Rossel, Gerda. 1988. Een schets van de fonologie en morfologie van het Cigogo. Doctoraalscriptie. Rijksuniversiteit te Leiden.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiha

**Kiha** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waha.

Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiha imehesabiwa kuwa watu 990,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiha kiko katika kundi la D60.
Kiha kinafanana na Kinyarwanda na Kirundi.
Ni lugha inayo kua kwa kasi zaidi ya lugha za kibantu zipatikanazo ndani Tanzania.
Kwa sasa inatumika kama Lugha ya kiungo kwenye muziki wa Bongo Flava.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiha 
*lugha ya Kiha katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/haq
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiha)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Harjula, Lotta. 1999. Kiha phonology. Tasnifu ya Shahada ya Pili. Institute for Asian and African Studies, University of Helsinki.
*Mwegerano, Anderson M. J.; Kipfumu, Nestory D.; Chubwa, Pamphili. 1997. Tugaanire mugiha/Tuzumgumwe katika Kiha. Salo (Finland): Salon Painokeskus Reiote. Kurasa 88.
*Nakagawa, Hirosi. 1992. A classified vocabulary of the Ha language. (Bantu vocabulary series, no 9.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
1227

Makala hii inahusu mwaka **1227 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
**bila tarehe**
*Uchaguzi wa Papa Gregori IX

## Waliozaliwa
*30 Septemba - Papa Nikolasi IV

## Waliofariki
*18 Machi - Papa Honorius III
*18 Agosti - Genghis Khan, Mfalme Mkuu wa Mongolia

Jamii:Karne ya 13
1639

Makala hii inahusu mwaka **1639 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*3 Novemba - Martin de Porres

Jamii:Karne ya 17
1586

Makala hii inahusu mwaka **1586 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
* 20 Aprili - Mtakatifu Rosa wa Lima, mlei na bikira kutoka Lima, Peru

## Waliofariki 
* 25 Machi - Margaret Clitherow

Jamii:Karne ya 16
1535

Makala hii inahusu mwaka **1535 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 18 Januari - Francisco Pizarro anaunda mji wa Lima (Peru). 

## Waliozaliwa 
* 11 Februari - Papa Gregori XIV
* 2 Juni - Papa Leo XI

## Waliofariki 
* 22 Juni - John Fisher (padre Mkatoliki na shahidi Mtakatifu)
* 6 Julai - Mtakatifu Thomas More, mwanasheria kutoka Uingereza, aliuawa

Jamii:Karne ya 16
Wahangaza

**Wahangaza** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kagera, hasa kwenye wilaya za Ngara na Biharamulo. Nje na wilaya hizo wanaishi pia sehemu za Kigoma na Karagwe.

Lugha yao ni Kihangaza.

Kwa sehemu kubwa Wahangaza ni wafugaji na wakulima. Hapo mwanzo chakula chao kikuu kilikuwa ni ndizi kwa maharage, lakini hivi sasa wamejifunza kula vyakula vya makabila mengine pia kama vile ugali.

Wahangaza ni kabila la watu wakarimu sana, wenye upendo na roho za kujali wageni. Wana utamaduni sawia na makabila mengi ya nchini Tanzania yenye kujumuisha mila na desturi zinazoelekeana. Haya yanadhihirika katika sherehe za ndoa, kuzaliwa watoto, vifo, matambiko, mavuno na hata kusimikwa kwa viongozi.

Sherehe hizo hufanyika kila tukio hili linapojitokeza na muktadha wa tukio husika likafanyika na kundi fulani kama vile ukoo na pengine kundi la watu fulani wanaofanya kazi fulani maalum kama tiba, ufinyanzi, kilimo ama ufugaji.

## Historia ya jina
Historia ya jina "Hangaza" kwa mujibu wa historia ya mababu wao linatokana na neno la Kirundi/Kinyarwanda la "Hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Historia ya maneno haya yalitoka kipindi cha vita kati ya dola la Bugufi na madola ya Urundi na Uruanda.

Kwa mujibu wa simulizi za mababu hao ni kwamba hapo zamani kulikuwa na watemi wawili wa nchi mbili tofauti yaani Burundi na Rwanda kwa sasa; watemi hao walikuwa mtemi Mwambutsa wa Burundi na mtemi Kigeri wa Rwanda ambao waliamua kuunganisha nguvu ili kuvamia dola la Bugufi. Watemi hao wawili walikuja kupigana na mtemi Kinyamazinge wa Ngara, watu wa Ngara walibuni vita Vya kupigania mpakani (boarder defensive) ambapo walishinda mchana kutwa wakikata miti na usiku ambao ndio ulikuwa muda wa vita walikoka moto mkubwa. Sasa wale Warundi na Wanyarwanda walipokuja kupigana vita vya ana kwa ana (full force attack) walishangaa kuona moto mkubwa ukiwaka wakati muda huo wapiganaji wa Ngara wakiwatazama vizuri na kuwapiga mishale kwa urahisi sababu ya mwanga wa moto. Ndipo neno "Hangaaza" lilipozaliwa likiwa na maana ya tazama kwa umakini kwa lugha ya Kiswahili.

Neno hilo lilianzia pale maana Warundi na Wanyarwanda hawakuweza kuwaona vizuri maadui maana walikuwa kando kidogo na moto huo hivyo wakawa wanaambizana "hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Na pia kipindi hicho lilitumika zaidi kumaanisha mwanga wa vita kuanzia hapo watu wa Burundi na Rwanda, baada ya kushindwa vita hivyo, ndipo walipoanza kuwaita Wahangaza (yaani walioweza kuona), na ndipo ulipoanzia msemo wa kilugha unaosema "Utazi umhangaza amuhanga amaso".

Toka hapo jina "Hangaza" lilianza kutumika kuwatambulisha kabila lao.

## Marejeo
* Padre Joseph B. Kalem'imana, Wilaya ya Ngara 1600-1960 - Historia, Utawale, Uchumi na Utamaduni, Mkuki wa Nyota, Dar es Salaam, 2023, ISBN 978-9987-449-32-3, kur. 27-60

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kagera
Kihaya

**Kihaya** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahaya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihaya imehesabiwa kuwa watu 1,300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihaya iko katika kundi la E20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihaya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihaya 
*lugha ya Kihaya katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hay
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihaya)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Betbeder, Paul; Jones, John. 1949. A handbook of the Haya language. Bukoba (Tanganyika): White Fathers Printing Press.
*Byarushengo, Ernest Rugwa; Duranti, Alessandro; Hyman, Larry M[ichael]. (Eds.) 1977. Haya grammatical structure: phonology, grammar, discourse. (Southern California occasional papers in linguistics (SCOPIL), no 6.) Los Angeles: Department of Linguistics, University of Southern California. Kurasa 213.
*Herrmann, [Kapitän] C. 1904. Lusíba, die Sprache der Länder Kisíba, Bugábu, Kjamtwára, Kjánja und Ihángiro. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 7 (III. Abt.), uk. 150-200.
*Kaji, Shigeki. (Ed.) 1998. Haya. (Textbooks for language training.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.
*Kaji, Shigeki. 2000. Haya vocabulary. (Asian and African lexicon series, no 37.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 532. [ISBN 4-87297-772-6]
*Kuijpers, Em. 1922. Grammaire de la langue haya. Boxtel (Hollande): Prokuur van de Witte Paters. Kurasa 294.
*Rehse, Hermann. 1912/13. Die Sprache der Baziba in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 3, uk. 1-33, 81-123, 201-229.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu