open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kivuli

thumb|Wakati wa jioni kivuli huwa ndefu
**Kivuli** ni eneo lenye nuru kidogo katika mazingira yenye nuru zaidi. Kinapatikana nyuma ya kitu kinachoangazwa upande mmoja lakini kinazuia nuru kuendelea na hivyo kuunda eneo lenye giza au nuru kidogo nyuma yake.

Kila kitu kisichopitisha nuru ndani chake kinaweza kuwa na kivuli kikiangazwa upande mmoja. Mfano wa gimba ambalo halina kivuli ni hewa au pia kioo safi dirishani. 

Kwa maana pana zaidi kuna pia kivuli cha mnururisho usio nuru ya kuonwa kwa macho; mata ogania ndani ya mwili unapitisha au kuzuia mnururisho wa eksirei kwa viwango tofauti na kuonekana baadaye kwenye picha kwa rangi tofauti kutokana na "kivuli" dhidi ya mionzi hiyo.

## Ukubwa na umbo la kivuli
Ukubwa wa kivuli unategemea umbali wa gimba lenye kivuli na chanzo cha nuru. Kama gimba liko karibu na chanzo cha nuru kivuli huwa kikubwa zaidi, kama liko mbali kivuli huwa kidogo. Ukiweka mkono karibu na tochi kivuli chake huwa kikiubwa, kadiri unavyopeleka mkono mbali na tochi kivuli chake kinapungua.

Vilevile umbo la kivuli unategemea pembe ya kijiometria kati ya chanzo cha nuru na gimba. Hii inaonekana kwa kuzatama kivuli cha mtu au nyumba wakati wa mchana na wakati wa jioni. Jioni jua linaonekana chini zaidi angani, hivyo pembe ya nuru yake ni ndogo na kivuli kirefu. Kama jua liko juu kabisa angani kivuli huwa kidogo maana nuru inafika kutoka pande nyingi, hivyo kivuli kina nafasi ndogo tu, ni "fupi". Kama jua liko "chini" wakati wa asubuhi au jioni linaangaza upande mmoja tu, hivyo nafasi ya kivuli inakua. 

## Aina za vivuli
Kama chanzo cha nuru kinafanana na nukta, kivuli ni kikali yaani kuna kivuli kamili tu kinachokaribia rangi nyeusi. Tofauti kati ya kivuli na eneo lenye nuru ni kali kama mstari uliochorwa. Lakini kama chanzo cha nuru ni kipana zaidi kuna ngazi mbili za kivuli yaani kivuli kamili (*:en:umbra*) na nusu kivuli (*penumbra*). Kati ya nusu kivuli na maeneo yenye nuru mpaka si mkali tena. 
[thumb|Mchezo wa Kivuli huko [Bali, Indonesia.]]
Hali ya nusu kivuli inatokea pia kama gimba lilelile linaangazwa na vyanzo viwili vya nuru. 

Kama chanzo cha nuru ni kipana sana kama anga lililofunikwa na mawingu kivuli kinaweza kupotea kabisa. Maana kiasi cha nuru kinatokea kote angani.

## Kivuli na sanaa
Tangu kale watu walitumia kivuli kwa mchezo na kutumia matokeo yake katika uchoraji. 

Mchezo unaopendwa ni kupeleka mkono mbele ya chanzo cha nuru kama mshumaa au taa na kuunda kivuli kinachofanana na uso au mnyama fulani. 

Katika nchi nyingi wasanii waliendelea kutumia maumbo ya watu, wanyama na vitu vingine vilivyokatwa katika karatasi na kuleta sura ya umbo kwenye kitambaa cheupe yakiangaziwa na nuru kwa nyuma.

## Picha za vivuli 

File:British Library Gate Shadow.jpg|Kivuli cha maandishi kinageuza mwelekeo wake. 
File:Jour d'la Libéthâtion Jèrri 9 d'Mai 2011 082.jpg|Wakati wa mchana: kivuli kifupi
File:Antumbra.jpg|Kivuli kamili na nusukivuli chumbani kutokana na kipande cha pazia dirishani
file:Shadow1.JPG|Mchezo wa kivuli unaoonyesha picha ya ndege
File:Shadow Play.ogv|Mchezo wa kivuli nchini Indonesia

## Viungo vya nje
*Shadow on mocomi.com 

Jamii:Nuru
Kibolyu

**Kibolyu** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina inayozungumzwa na Wagelao. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibolyu imehesabiwa kuwa watu 500 tu, na kwa vile wasemaji wengi wameacha kuzungumza lugha hiyo ikakaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibolyu iko katika kundi la Kipalyu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibolyu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibolyu
*lugha ya Kibolyu katika Glottolog
*lugha ya Kibolyu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kidong cha Kaskazini

**Kidong ya Kaskazini** ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wadong. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidong ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 463,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidong ya Kaskazini iko katika kundi la Kikam-Sui.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidong ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidong ya Kaskazini 
*lugha ya Kidong ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kidong ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kibuxinhua

**Kibuxinhua** (au **Kibit**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uchina inayozungumzwa na Wabuxing. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kibuxinhua nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 1960. Pia kuna wasemaji 200 nchini Uchina (1994). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibuxinhua iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibuxinhua kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibuxinhua 
*lugha ya Kibuxinhua katika Glottolog
*lugha ya Kibuxinhua kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za China
Kichesu

**Kichesu** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2700 idadi ya wasemaji wa Kichesu imehesabiwa kuwa watu 3300, wakati kuna Wachesu 6600 yaani nusu yao tu huzungumza lugha yao ya asili, na lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichesu iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichesu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichesu 
*lugha ya Kichesu katika Glottolog
*lugha ya Kichesu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kichin cha Müün

**Kichin ya Müün** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wamüün. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Müün imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Müün iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Müün kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Müün 
*lugha ya Kichin ya Müün katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Müün kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Hallonflickan

cha mifupa cha Hallonflickan, Falbygdens museum.]]
 la kichwa la Hallonflickan.]]
**Hallonflickan** au "Binti wa Luttra" ni jina la mabaki ya maiti ya mwanamke aliyekufa takriban miaka 5000 iliyopita na ambaye mifupa yake ilihifadhiwa katika matope ya kinamasi.

Alipatikana katika eneo la kijiji cha Luttra kwenye kata ya Falköping, Uswidi, mwaka 1943. Uchunguzi wa kitaalamu uliweza kuthibitisha ya kwamba aliwahi kula matunda ya rasiberi, kwa hiyo alipewa jina la "binti wa rasiberi" (hallon-flickan) kwa lugha ya Kiswidi. Meno yanaonyesha ya kwamba alifikia umri wa miaka 18 - 25.
Kichin cha Siyin

**Kichin cha Siyin** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wasiyin. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin cha Siyin kiko katika kundi la Kisal.

Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Siyin ilihesabiwa kuwa watu 10,000. 

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Siyin kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Siyin 
*lugha ya Kichin ya Siyin kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kinaga cha Koki

**Kinaga ya Koki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wanaga. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kinaga ya Koki imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaga ya Koki iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinaga ya Koki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinaga ya Koki 
*lugha ya Kinaga ya Koki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kinaga cha Ponyo-Gongwang

**Kinaga ya Ponyo-Gongwan** (pia **Kiponyo**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wanaga. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kinaga ya Ponyo-Gongwan imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaga ya Ponyo-Gongwan iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje 
* lugha ya Kinaga ya Ponyo-Gongwan kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kinaga ya Ponyo-Gongwan 
* lugha ya Kinaga ya Ponyo-Gongwan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kikaren cha Bwe

**Kikaren ya Bwe** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wakaren. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kikaren ya Bwe imehesabiwa kuwa watu 17,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaren ya Bwe iko katika kundi la Kikareniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaren ya Bwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaren ya Bwe 
*lugha ya Kikaren ya Bwe katika Glottolog
*lugha ya Kikaren ya Bwe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kikaren cha Pwo Mashariki

**Kikaren ya Pwo Mashariki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uthai inayozungumzwa na Wakaren. Mwaka wa 1998 idadi ya wazungumzaji wa Kikaren ya Pwo Mashariki imehesabiwa kuwa watu milioni moja nchini Myanmar na 50,000 nchini Uthai (ambapo huitwa **Kikaren ya Pwo Kusini**). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaren ya Pwo Mashariki iko katika kundi la Kikareniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaren ya Pwo Mashariki kwenye Multitree 
*makala za OLAC kuhusu Kikaren ya Pwo Mashariki  
*lugha ya Kikaren ya Pwo Mashariki katika Glottolog 
*lugha ya Kikaren ya Pwo Mashariki kwenye Ethnologue 

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Uthai
Kikaren-Pwo-Kaskazini

**Kikaren ya Pwo Kaskazini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uthai inayozungumzwa na Wakaren. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikaren ya Pwo Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaren ya Pwo Kaskazini iko katika kundi la Kikareniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaren ya Pwo Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaren ya Pwo Kaskazini 
*lugha ya Kikaren ya Pwo Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kikaren ya Pwo Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uthai
Paulo I wa Konstantinopoli

kutoka Menologion ya Basili II.]]
**Paulo I wa Konstantinopoli** (mzaliwa wa Thesalonike, Ugiriki, alifariki mwaka 350 hivi) alikuwa askofu mkuu wa sita wa Konstantinopoli kuanzia mwaka 337. 

Paulo alijihusisha na mabishano kuhusu Uario yaliyoshughulikiwa na ndugu Makaisari Constans I (Dola la Roma Magharibi) na Constantius II (Dola la Roma Mashariki). 

Basi Paulo alitawazwa na kuondolewa mara tatu kati ya miaka 337 na 351. 

Hatimaye Constans I alimpeleka uhamishoni huko Cucusus, kijiji cha mkoa wa Kapadokia (leo nchini Uturuki) alipokabwa kikatili na Waario hadi kufa . 

Anaheshimiwa tangu kale kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Juni au tarehe 6 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
**Socrates Scholasticus, H. E. ii. 6, etc.
**Sozomenus, H. E. iii. 3, etc.
**Atanasi wa Aleksandria, Hist. Arian. ad Monach. 275;
**Giovanni Domenico Mansi, *Concil*. i. 1275.
Wilibrodi

ya Mt. Wilibrodi huko Echternach.]]
.]]
 la Mt. Wilibrodi.]]
**Wilibrodi** (kwa Kiingereza cha Kale: **Willibrord**; kwa Kilatini: **Villibrordus**; 658 hivi – 7 Novemba 739) alikuwa mmonaki Mbenedikto kutoka Northumbria (Uingereza) maarufu kama "Mtume wa Wafrisia" kwa uinjilishaji wake katika Uholanzi na Udeni za leo, alipoanzisha majimbo na monasteri mbalimbali. 

Kwa kupewa daraja na Papa Sergio I alikuwa askofu wa kwanza wa Utrecht.

Kisha kuchoshwa na kazi na umri akafariki huko Echternach (leo nchini Luxembourg) katika monasteri mojawapo aliyoianzisha. 

Anaheshimiwa tangu zamani na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
 la Mt. Wilibrodi huko Gravelines.]] 

## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 392-393
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 347-348

## Marejeo ya lugha nyingine
*Paul Dräger (ed.), Alkuin, *Vita sancti Willibrordi; Das Leben des heiligen Willibrord* (Trier: Kliomedia, 2008).

## Viungo vya nje
*A reconstructed portrait of Willibrord, based on historical sources, in a contemporary style.
*

Jamii:watakatifu wa Uholanzi
Kijinuo cha Youle

**Kijinuo ya Youle** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wajinuo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kijinuo ya Youle imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kijinuo ya Youle iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijinuo ya Youle kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijinuo ya Youle 
*lugha ya Kijinuo ya Youle katika Glottolog
*lugha ya Kijinuo ya Youle kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kikaduo

**Kikaduo** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina na Laos inayozungumzwa na Wakaduo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikaduo nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 180,000. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Laos (1981). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaduo iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaduo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaduo 
*lugha ya Kikaduo katika Glottolog
*lugha ya Kikaduo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Laos
Kikemiehua

**Kikemiehua** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina inayozungumzwa na Wakemiehua. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikemiehua imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikemiehua iko katika kundi la Kimon-Khmer. Wengine huiangalia kuwa sawa na lugha ya Kiman-Met.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikemiehua kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikemiehua 
*lugha ya Kikemiehua katika Glottolog
*lugha ya Kikemiehua kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Basilika la Mt. Paulo

mtakatifu.]]
 ya mwaka 1220 ikimuonyesha Kristo kati ya mitume Petro na Paulo, Mtume Andrea na Mwinjili Luka.]]

 ya Arnolfo di Cambio.]]

**Basilika la Kipapa la Mt. Paulo Nje ya Kuta** ni mojawapo kati ya mabasilika ya zamani na muhimu zaidi ya Roma pamoja na yale ya Mt. Yohane huko Laterano, Mt. Petro huko Vatikano na Mt. Maria huko Eskwilino.

Basilika liko katika eneo la Italia, lakini Ukulu Mtakatifu unalimiliki kabisakama ilivyo kwa maeneo ya balozi za nchi ya kigeni.

## Historia
Basilika lilianzishwa na kaisari Konstantino Mkuu juu ya mahali (*cella memoriae*) alipozikwa Mtume Paulo baada ya kukatwa kichwa nje ya ngome ya jiji la Roma.

Baada ya mabadiliko mengi, lilijengwa upya katika karne ya 19 kwa sababu lilikuwa limeteketezwa na moto. Vipimo vyake ni mita 131.66 kwa 65 kwa 29.70, hivyo ni kanisa la pili kwa ukubwa mjini Roma.

Kumbukumbu ya kutabarukiwa kwake inafanyika kila mwaka tarehe 18 Novemba pamoja na ya kutabarukiwa Basilika la Mt. Petro ili kudokeza udugu wa Mitume hao wawili na umoja wa Kanisa lote .

Tangu mwaka 1980 Basilika hilo liko katika orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia.

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 409-410
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 359-360

## Marejeo ya lugha nyingine
*Weitzmann, Kurt, ed., *Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century*, no. 439-440, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, ISBN 9780870991790
* 
*
* Marina Docci, *San Paolo fuori le mura: Dalle origini alla basilica delle origini* (Roma: Gangemi Editore 2006).

## Viungo vya nje
*The Papal Basilica St Paul Outside-the-Walls, official site.
*
*St. Paul's Tomb Unearthed in Rome on National Geographic News, including a photograph of a side of the sarcophagus.
*The tombs of the apostles: Saint Paul 
*3D Model of the church 
*Reliquary of St. Anne's forearm venerated in a side chapel

Jamii:Makanisa nchini Italia
Arafa

vikiandika arafa.]]
**Arafa** (kutoka neno la Kiarabu) ni ujumbe mfupi wa maandishi unaotumwa na kupokewa kwa mfano katika simu.

Pamoja na ufupi wake, unaweza kuwa na umuhimu na uzuri kiasi cha kuifanya aina ya sanaa.

Pia arafa zinatumika siku hizi kwa ajili ya siasa, zikisambaza haraka habari au maoni ambavyo pengine visingeweza kujulishwa kupitia magazeti au vyombo vingine vya mawasiliano ya kijamii.

Jamii:Mawasiliano
Tendi

Tendi ni tungo ndefu za ushairi zinazoelezea juu ya matukio ya kishujaa yaliyofanywa na watu fulanifulani.

Tendi hazina tofauti kubwa na tenzi, isipokuwa zenyewe hukazia zaidi juu ya matukio ya kishujaa, wakati tenzi hukazia jambo lolote.

Mfano wa tendi ni:

MWOKOZI AJA

1. Mimi kwako ni baba,

Napenda ujitukuze,

Maana umefanikiwa,

Uemshinda yule mwovu,

Imani kuipokea,

Kwa nguvu umemwangusha.

2. Kumbuka umepigana,

Sio kwa mambo ya dunia,

Ushindi umeuleta,

Watoto washangilia,

Amani umawaletea,

Kwa mto umemwangamiza,

Adui yetu mwovu.

Jamii:Fasihi
Mia tano kumi na nne

**Mia tano kumi na nne** ni namba inayoandikwa **514** kwa tarakimu za kawaida na DXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 513 na kutangulia 515. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 257.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 514 KK na 514 BK.

## Tanbihi
Kijiko

**Kijiko** ni kifaa chenye umbo la duara lililobonyea kinachotumika wakati wa kula au mara nyingine kupakulia chakula. 

Kimsingi vijiko hutumika kula vyakula rojorojo, kama vile supu, mchemsho na lambalamba, pia vyakula vidogovidogo na vilivyo ungaunga ambavyo haviwezi kuinuliwa kwa uma kama vile wali, sukari na nafaka. 

Kwenye uokaji rojo ni laini sana kumimina au kudondosha kutoka kwenye kijiko. 

Vijiko hutumika pia katika kupima, kuchanganya na kukoroga vitu mbalimbali kama vile viungo. 

Vijiko hutumika pia kukorogea, kwa njia hii kijiko hupitishwa katika mchanganyiko na huzungushwazungushwa katika maduara ili kusaidia mchanganyiko huo uchanganyike kikamilifu.

Vijiko hutumiwa sana katika mapishi na upakuaji wa chakula. 

## Historia
Mifano ya vijiko mbalimbali vilivyotumiwa na Wamisri wa kale]] inahusisha vilivyotengenezwa kwa pembe za ndovu, mawe na mbao; vingi vilitiwa nakshi kwa alama za kidini. 

Vijiko vya Wayunani na Warumi wa kale vilitengenezwa kwa shaba na fedha na mishikio yake ilikuwa imechongoka.

Siku hizi vijiko hutengenezwa kwa metali kama fedha, pia kwa mbao, plastiki na kauri.

Katika Asia ya Kaskazini, vijiko hutumika kama chombo cha msingi kwa ajili ya kula; uma zinatumika kusukuma vyakula kama wali kwenye vijiko pia na matumizi yake ya kawaida kama kukatia au kugawanyishia chakula. 

Jamii:Teknolojia
Jamii:Utamaduni
Tenzi

**Tenzi** ni tungo ndefu za ushairi zinazoelezea juu ya mambo fulani na huwa na upande mmoja katika utenzi wake (yaani huwa na vina vya kati tu).

Tenzi huweza kuwa na mpangilio wa silabi zinazolingana katika kila mstari pia haufuati urari wa mizani katika mshororo wake.

## Sifa za utenzi
# Huwa na vina
# Huwa na mishororo minne
# Vile vile utenzi huwa na mizani nane
# Beti zake huwa nyingi ila hazizidi zile za utendi ambao wenyewe huwa na beti nyingi zenye usimulizi.mfano wa tenzi 

## Mifano ya tenzi
1. Leo nataka binti,

Ukae juu ya kiti,

Ili uandike hati,

Ndogo ya waja.

Mimi kwako ni baba,

Hati hii ya huba,

Andikwa iwe haiba,

Asaa itakufaa.

Iwe kwako tiba,

Kwa shida za maswahiba,

Wasije wakaihiba,

Usije ukajutia.

2. Liyongo kitakamali,

Akabalighi rijali,

Akawa mtu wa kweli,

Na haiba kaongeya,

Twaitaka mbegu yake,

Nasi kwetu tuipeke,

Kwa furaha tumuweke,

Apate kutuzalia.

Jamii:Fasihi
Wafrisia

300px|thumb|Maeneo yaliyokaliwa na Wafrisia kihistoria"Nederlande" = Uholanzi; "Deutschland" = Ujerumani
**Wafrisia** ni kundi la watu wanaoishi katika Uholanzi ya mashariki na Ujerumani ya Kaskazini karibu na pwani ya Bahari ya Kaskazini katika maeneo ya Frisia ya kihistoria, yakiwa pamoja na mkoa wa Friesland wa Uholanzi, wilaya ya Friesland katika Saksonia Chini, Ujerumani, na wilaya ya Nordfriesland (Frisia Kaskazini) katika Schleswig-Holstein, Ujerumani.

Lugha ya kienyeji ni Kifrisia ambayo ni lugha ya Kigermanik iliyo karibu na Kiingereza. Idadi ya wasemaji imepungua, na leo hii wakazi wengi wa maeneo ya Frisia wanatumia ama Kiholanzi na Kijerumani au lahaja mojawapo ya Kijerumani cha kaskazini.

Katika historia Wafrisia walijulikana tangu siku za Dola la Roma yaani takriban miaka 2000 iliyopita.

Jamii:watu wa Uholanzi
Kazi

wa mfereji wa maji kwenye mto Cedar, Washington (1899).]]
 wengi pamoja katika kazi ya ofisini.]]
[thumb|[Mwanafalsafa kazini alivyoonyeshwa na sanamu ya August Rodin, "Le penseur" (= "Mwenye kufikiri").]]
 akishughulikia mashine (picha ya Lewis Hine, 1920).]]
**Kazi** ni sehemu muhimu ya maisha ya binadamu, hivyo ina nafasi kubwa katika anthropolojia, falsafa, teolojia, fizikia na sosholojia.

Inafafanuliwa kama utendaji unatumia nguvu ya akili au ya mwili ili kufikia lengo fulani, ambalo mara nyingi ni faida ya kiuchumi ili kuweza na kuwezesha kuendelea kuishi. 

Lakini thamani yake halisi haiishii katika uzalishaji wa vitu, bali inategemea hasa ustawishaji wa utu katika vipawa vyake vyote kulingana na maadili na maisha ya kiroho. 

Kwa msingi huo, ni wajibu wa kila mtu aliyefikia ukomavu fulani.

Ni pia mchango muhimu katika jamii na inayostahili kuheshimiwa na kutunzwa na wote kuanzia serikali hadi watu binafsi. 

Kwa kuwa ni wajibu, kazi ni vilevile haki ya msingi ya binadamu. Bila kuwa nayo, mtu anaelekea kunyong'onyea na kujiona hama maana, hasa kama utovu wa kazi unadumu muda mrefu na kumzuia asiweze kupanga maisha yake, kwa mfano upande wa ndoa na familia, kwa sababu ya kutojitegemea.

Sheria mbalimbali zinaratibu mahusiano kazini, hasa kama kuna mwajiri na mwajiriwa.

## Kazi katika Biblia
Biblia inazungumzia maisha halisi ya watu, hivyo haikuweza kuisahau kazi. Toka kitabu cha Mwanzo (1:1-2:4a) inaonyesha heshima ya kufanya kazi kwa kumchora Mungu akitenda kazi kama binadamu kwa siku sita, akipumzika ile ya saba.

Ndiye aliyewaagiza Adamu na Eva wafanye kazi katika dunia ili kuistawisha (Mwa 2:15).

Baada ya dhambi ya asili waliyoifanya wajibu huo umebaki, ila kama adhabu sasa unachosha (Mwa 3:17-19).

Pamoja na hayo, Yesu alikubali kufanya kazi kwa mikono yake kama fundi (labda seremala) kwa sehemu kubwa kabisa ya maisha yake, alipoishi na familia yake au walau mama yake kijijini Nazareti (Mk 6:3).

Mtume Paulo alipinga kwa nguvu uzembe wa waliodai kazi haihitajiki tena kwa sababu eti, ufalme wa Mungu umefika. Aliandika, "Asiyetaka kufanya kazi, asile chakula" (2Thes 3:10).  Mwenyewe, pamoja na kuhubiri Injili alikuwa akiendelea na kazi yake ya kushona mahema ili kupata mahitaji yake bila kulemea wengine.

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*http://www.ilo.org/ Tovuti rasmi ya International Labour Organization
*http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001257/125740e.pdf/ Ushauri kuhusu kazi toka Unesco

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Uchumi
Jamii:Utamaduni
Jamii:Maadili
Jamii:Kazi
Kilalo cha Dongshaba

**Kilalo ya Dongshanba** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilalo ya Dongshanba imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilalo ya Dongshanba iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilalo ya Dongshanba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilalo ya Dongshanba 
*lugha ya Kilalo ya Dongshanba katika Glottolog
*lugha ya Kilalo ya Dongshanba kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Vitendawili

**Vitendawili** ni semi zilizofumbwa ambazo hutolewa kwa hadhira ili zifumbuliwe. Jina linasema kuna pande mbili zinazotenda: anayeuliza na anayeulizwa, ama maneno yalivyo na maana yake ya fumbo.

Fumbo hilo huwa lina mawazo au mafunzo muhimu kwa washiriki na kuchemsha au kufikirisha akili zao.

Vitendawili hufikirisha na kufanya watu wavihusishe na hali halisi ya maisha na vitu au matukio mbalimbali katika mazingira yao na dunia kwa ujumla.
 
Mifano ya vitendawili ni:
*1. Popoo mbili zavuka mto (macho).
*2. Wazungu wanachungulia dirishani (makamasi).
*3. Blanketi la babu lina chawa (mbingu).
*4. Uzazi wangu umeniponza (Kinyonga).
*5. Huku tamu na huku tamu, katikati pachungu (jua).

Vitendawili vina utaratibu maalumu vya kuvianza. Mfano:
*Mtegaji: Kitendawili?
*Hadhira: Tega.
*Mtegaji: Popo mbili zavuka mto?
*Hadhira: miguu.
*Mtegaji: Mmekosa! nipeni mji.
*Hadhira: Nenda Mwanza?.
*Mtegaji: Siendi.
*Hadhira: Nenda kagera?
*Mtegaji: Naenda, jibu lake ni macho.

Mwingine:
*Mtegaji: Mzazi ana miguu, mzaliwa hana.

Jamii:Fasihi
Kilakkia

**Kilakkia** (au **Kilakkja**) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina na Laos inayozungumzwa na Walakkia. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilakkia imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilakkia iko katika kundi lake lenyewe la Kilakkja.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilakkia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilakkia 
*lugha ya Kilakkia katika Glottolog
*lugha ya Kilakkia kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Anthropolojia

thumb|Lewis Henry Morgan
thumb|Bronisław Malinowski
thumb|Margaret Mead
thumb|Edward Sapir
thumb|Claude Lévi-Strauss

**Anthropolojia** ni fani ya elimu inayochunguza pande zote binadamu kuanzia wale wa kale. 

Matawi yake mbalimbali yanachunguza maisha ya jamii, utamaduni pamoja na taratibu na tunu, athari ya lugha, mabadiliko ya kimwili n.k. ) au ya historia, lakini pia kama fani ya pekee (k.mf. Ulaya). 

## Jina
Jina linatokana na neno la Kiingereza *anthropology* lililotumika mara ya kwanza kwa Kilatini mwaka 1593 kuhusiana na historia. Asili yake ni maneno mawili ya Kigiriki, ἄνθρωπος, *ánthrōpos* "mtu") na λόγος, *lógos*, "neno, somo, elimu"). 

## Tazama pia
*Anthropolojia ya Kimarekani

## Tanbihi
## Marejeo
### Kamusi elezo
* 
* .
* 
* 
* 

### Kumbukumbu
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Historia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* .
* 
*  
* 
* 
*  

### Vitabu vya kiada
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Biolojia
Jamii:Historia
Jamii:Utamaduni
Jamii:Elimu jamii
Jamii:Teolojia
Useremala

ya Cervo, Liguria, Italia.]]
 cha India.]]
, India (1825)]]
.]]

**Useremala** (kutoka neno la Kiajemi na la Kiarabu) ni aina ya ufundi ambao kimapokeo uilitegemea mbao, lakini siku hizi hata vitu vingine kama metali hutumika. 
.

Seremala hutengeneza vitu mbalimbali kama vile masanduku ya kumwagia zege, milango na madirisha na fremu zake, samani, makabati n.k.

Mara nyingi mtu anajifunza kazi hiyo kwa kusaidia seremala stadi, lakini siku hizi kuna vyuo vingi vinavyofundisha fani hiyo.

Hata upande wa vifaa, badala ya vile vinavyotegemea nguvu ya mikono kama randa, siku hizi wengi wanatumia mashine kama msumeno wa mnyororo maalumu ya kuchania, kunyoosha, kupogoa, kurandia n.k.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*
*
*Professional Carpentry | Houston, Texas
*The Institute of Carpenters (England)
*Carpenters entry in the *Occupational Outlook Handbook* of the Bureau of Labor Statistics of the United States Department of Labor
*Carpenters from Europe and beyond 

Jamii:Ujenzi
Historia ya Uswidi

**Historia ya Uswidi** inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Uswidi.

## Wakazi wa kwanza kujulikana
Wakazi hao walikuwa makabila ya Kigermanik kama wakazi wote waliowafuata. Huko Roma Tacitus aliandika juu yao mwaka 98 BK.

Kati ya karne ya 8 hadi ya 11 waliitwa mara nyingi "Waviking" wakiogopwa na wenyeji wa Ulaya bara kwa sababu Waviking walivamia mara kwa mara maeneo ya pwani kwa jahazi zao ndogo. Lakini Waviking au Wanormani ni neno la kutaja watu wa Kaskazini waliovamia na kufanya ujambazi kwenye nchi za Ulaya bara si namna jinsi wenyewe walivyojiita.
[thumb|250px|Nchi na jirani zake mwaka 1219 [BK]]

## Umoja wa Kalmar
Malkia Margarete I wa Udani aliolewa na mfalme wa Norway. Baada ya kifo cha mumewe alitawala nchi zote mbili na baadaye pia Uswidi. Mwaka 1397 wawakilishi wa falme tatu zilikutana katika mji wa Kalmar (Uswidi ya kusini) na kuelewana juu ya "Umoja wa Kalmar" yaliyounganisha nchi zote za Skandinavia chini ya mfalme wa Denmark ilhali kila nchi iliendelea kujitawala. Wakati ule Ufini (Finland) ilikuwa chini ya Uswidi. Iceland na Visiwa vya Faroe ziliingia pia kwa sababu zilikuwa chini ya Norway wakati ule. 

Umoja huo uliendela hadi mwaka 1521. Waswidi walianza kuchoka na utawala wa Kidenmark wakaondoka katika umoja huu mwaka 1521 pamoja na Ufini. Lakini Norway iliendela kuwa chini ya Denmark hadi mwaka 1814. 

## Tangu karne ya 16 BK
Uswidi ulijiunga na Matengenezo ya Kiprotestanti na kanisa la Kilutheri likawa dini rasmi nchini. Hivyo Uswidi ikawa kati ya nchi muhimu sana ya Ulutheri.
 
Uswidi ulistawi na kueneza himaya yake kuanzia karne ya 17 hadi mwanzo wa karne ya 18 kama mojawapo kati ya nchi zenye nguvu zaidi Ulaya.

Baadaye ilirudi nyuma hadi kunyang'anywa na Warusi Ufini (1809).

Kati ya miaka 1814 na 1905 ililazimisha Norwei kukubali mfalme wa Uswidi kama wake pia.

Tangu hapo Uswidi umeshika msimamo wa amani na wa kutoshikamana na nchi yoyote.

Kwa sasa Uswidi ni ufalme wa kikatiba yaani Mkuu wa Dola ni mfalme (kwa sasa Carl XVI Gustaf), lakini huyu mfalme anapaswa kufuata sheria ya katiba ya nchi. Utawala umo mikononi mwa serikali iliyochaguliwa kidemokrasia.

Katika karne ya 20 Uswidi umefaulu vizuri kujenga uchumi ili kuondoka katika umaskini na kuwa moja kati ya nchi tajiri za dunia (ikiwa na nafasi ya 8 kwa pato la kichwa).

Nchi ilijiunga na Umoja wa Ulaya mwaka 1995 lakini haikukubali pesa ya Euro ikaendelea na Krona ya Uswidi.

Jamii:Uswidi
Jamii:Historia ya Uswidi
Jamii:Historia ya Ulaya
Waslavi

**Waslavi** (kwa Kiingereza **Slavs**, pia "Slavic" au "Slavonic people") ni kundi kubwa la mataifa yanayotumia lugha za Kihindi-Kiulaya barani Ulaya. Pamoja na kuwa wenyeji wa nchi za Ulaya Mashariki, Ulaya ya Kati na Ulaya Kusini kuanzia karne ya 6 BK, tangu zamani wameenea Asia Kaskazini na Asia ya Kati. Nchi zao zinatawala zaidi ya 50% za bara la Ulaya.

## Tofauti
Wanagawanyika kati ya Waslavi wa Magharibi (hasa Wapolandi, Wacheki na Waslovaki), Waslavi wa Mashariki (hasa Warusi, Wabelarus na Waukraina), na Waslavi wa Kusini (hasa Waserbi, Wakroati, Wabosnia, Wamakedonia, Wasloveni, Wamontenegro na Wabulgaria).

Mahusiano yao yanatofuatiana, kuanzia hisia ya kuwa na mengi ya pamoja hadi kuchukiana kabisa na kupigana vita kwa ukatili.

## Idadi
Duniani kote Waslavi wanakadiriwa kuwa milioni 360. Kati yao wanaongoza Warusi, Wapolandi na Waukraina.

## Tanbihi
Jamii:Watu
Historia ya Polandi

ya Polandi chini ya Mieszko I, mwanzilishi wa taifa (960–992).]]
 katika kilele cha uenezi wake (1635).]]
**Historia ya Polandi** inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Polandi.

Waslavi walienea kati nchi katika nusu ya pili ya karne ya 5 BK.

Ukristo wa Kikatoliki kupokewa na mfalme Mieszko I (960-992) na Wapolandi kwa jumla (966) hutazamiwa kama chanzo cha taifa lao la pekee katika jamii ya Waslavi.

Nchi ilistawi na kuenea hasa chini ya ukoo wa Wajageloni (1386–1572).

Katika miaka ya 1569–1795 Polandi iliunganishwa na Lithuania katika shirikisho la kifalme. Mfalme wa Polandi alikuwa pia mtawala wa Lithuania, na tangu mapatano ya Lublin nchi hizo mbili zilikuwa na bunge la pamoja, lakini kila sehemu iliendelea na sheria zake na jeshi la pekee. Bunge la pamoja lililokuwa hasa mkutano wa makabaila wote lilikuwa na mamlaka ya kumchagua mfalme likapata ushawishi mkubwa.   

Wagombea wa ufalme waliachana na mamlaka za kifalme wakijaribu kupata kura nyingi za wabunge na hivyo nguvu ya dola ilififia. 

Mwaka 1764 nchi ilianza kurudi nyuma na zile za jirani, yaani Urusi, Austria na Prussia, ziligawana kwa awamu tatu (1772, 1793, 1795) eneo lake lote. Yaani kuanzia mwaka 1772 majirani hayo matatu ya Polandi yalivamia shirikisho na kugawana maeneo yake. Kufikia mwaka 1795 maeneo yote yalikwisha kugawiwa kati ya majirani hao. 

Wapolandi walijaribu mara kadhaa kujikomboa, lakini walipata uhuru kwa muda tu (1807-1815 na 1918-1939).

Wapolandi walijaribu mara kadha kujikomboa, lakini walipata uhuru kwa muda tu (1807-1815 na 1918-1939). 

Baada ya vita vikuu vya pili, Polandi ikawa chini ya utawala wa Kikomunisti hadi ilipofaulu kujikomboa (1989).

Poland imekuwa nchi mwanachama wa Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

Jamii:Historia ya Polandi
Jamii:Historia ya Ulaya
Kilashi

**Kilashi** (au **Kilacid**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uchina inayozungumzwa na Wajingpo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilashi nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 30,000. Pia kuna wasemaji 1800 nchini Uchina (1997). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilashi iko katika kundi la Kiburmiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilashi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilashi 
*lugha ya Kilashi katika Glottolog
*lugha ya Kilashi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za China
Ashura

[350px|thumb|Sherehe ya Ashura huko [Iran: wanaume wamekusanyika wakisikia habari za kifo cha Imamu Husayn, kuimba sala pamoja na kupiga kifua kwa makofi kama ishara ya huzuni]]
**Ashura** ni sikukuu ya kiislamu inayosheherekewa na Washia hasa wakiadhimisha kifo cha Hussein mjukuu wa Mtume Muhammad kwenye siku ya kumi ya mwezi wa Muharram katika kalenda ya Kiislamu. 

Asili ya jina ni neno la Kiarabu "ashara" (عَشَرَة) yaani kumi, maana tarehe yake ni siku ya kumi kwenye mwezi wa kwanza katika kalenda ya kiislamu na mwezi huu huitwa Muharram. Kutokana na tabia ya kalenda ya kiislamu kufuata uonekanaji wa mwezi angani Muharram na siku ya Ashura hubadilika kila mwaka kulingana na kalenda ya Gregori ambayo ni kawaida.

Washia hukumbuka hapo kifo cha Hussein ibn Ali, mjukuu wa mtume Muhamad, aliyekuwa kwao imamu na mfuasi halali wa mtume katika uongozi wa umma wa Waislamu. Hussein alikufa kwenye Mapigano ya Karbala siku ya 10 Muharram, mwaka 61 BH (=10 Oktoba 680 BK).  

Wasunni kwa kawaida hawashiki kumbukumbu ya kifo cha Husseintahajia ibn Ali bali hukumbuka hadithi moja inayosema Mtume Muhamad alifunga chakula siku ya Ashura, hivyo kuna Wasunni wanaofunga pia siku hiyo.

Katika nchi zenye Washia wengi, kama vile Iran, Iraq, Lebanoni na katika sehemu za Afghanistan na Uhindi, hii ni sikukuu muhimu ya kitaifa.

## Marejeo
Astrid Lindgren

**Astrid Lindgren**, (1907-2002), alikuwa mwandishi wa Uswidi. 

Yeye ni maarufu hasa kwa vitabu vya watoto.

## Wahusika wa Astrid Lindgren
), Amsterdam 1972.]]
* Pippi Långstrump
* Emil (Emil i Lönneberga)
* Karlsson på taket
* Madicken
* Lotta (Lotta på bråkmakargatan)
* Rasmus (Rasmus på luffen)
* Kalle Blomkvist
* Ronja Rövardotter
* Herr Nilsson (Pippis tumbili)
* Dunder-Karlsson, Blom (burglars mbili)

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 2002
Jamii:Waandishi wa Uswidi
Kilawu

**Kilawu** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Walahu. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kilawu imehesabiwa kuwa watu hamsini tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilawu iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilawu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilawu 
*lugha ya Kilawu katika Glottolog
*lugha ya Kilawu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Nusu

ya Ireland ya mwaka 1940 yenye thamani ya nusu "penny".]]
**Nusu** (kutoka neno la Kiarabu نصف *nisf*) ni kipande cha kitu kizima au sehemu ya pili ya jumla fulani. 

Katika hisabati ni kwamba jumla hiyo imegawiwa katika sehemu mbili zilizo sawa. Hivyo inaandikwa 1/2, 0.5 au pia 0.49999999... 

Katika lugha ya kawaida inaweza kuwa na maana ya sehemu tu, bila kujali ukubwa wake, kama ni 50% au juu au chini ya hapo.
Basili wa Antiokia

**Basili wa Antiokia** alikuwa Mkristo wa mji huo wa Siria, leo nchini Uturuki, anayeheshimiwa tangu kale na kukumbukwa kama mtakatifu mfiadini .

Inaonekana aliuawa kwa ajili ya imani yake katika dhuluma ya Dola la Roma ya kabla ya mwaka 300 . 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki karne ya 3
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Kilolopo cha Kusini

**Kilolopo ya Kusini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilolopo ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 190,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilolopo ya Kusini iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilolopo ya Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilolopo ya Kusini 
*lugha ya Kilolopo ya Kusini katika Glottolog
*lugha ya Kilolopo ya Kusini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Bi. Shakila

**Shakila Tatu Said Msengi** (14 Juni 1947 - 19 Agosti 2016) alikuwa mwimbaji maarufu wa muziki wa Taarabu kutoka nchini Tanzania.

## Maisha
Bi Shakila alikuwa ni mzaliwa wa pekee kwa baba na mama yake, alizaliwa tarehe 14 Juni 1947, tarehe moja na mwanamuziki mwingine mkongwe Mabruk Khamis wa Kilimanjaro Band anayejulikana kwa jina la Babu Njenje. Mama yake Babu Njenje alikuwa na tatizo la kutoa maziwa hivyo Babu Njenje alianza kwa kunyonyeshwa na mama yake wa *Bi Shakila*. 

Kwa kadri ya maelezo yake mwenyewe Bi Shakila alianza muziki akiwa na miaka 6, alipokuwa na umri wa miaka 12, aliteuliwa kumuimbia Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alipotembelea Pangani, wakati wa kutafuta Uhuru. Na ni baada ya hapa ambapo aliweza kusikika na Bwana Khatibu ambaye aliweza kumshawishi kujiunga na kundi la Taarab lililokuwa pale Pangani lililoitwa Taarab Kijamvi, hakukaa sana katika kundi hilo akalazimika kuhamia Tanga kumfuata Bwana Khatib ambaye walibahatika kuzaa watoto watano. 

Huko Tanga alijiunga na kundi la Shaabab Al Watan. Katika kundi hili hakupata nafasi ya kuimba katika kadamnasi, hivyo baada ya muda si mrefu Bi Shakila akiambatana ma mumewe walihamia kundi lililokuwa likimilikiwa na Mzee Kiroboto lililoitwa Young Noverty. Pamoja na Bi Shakila kupata uzoefu mkubwa wa kuimba mbele za watu kundi hili lilikuwa ni kutumbuiza bure katika vikao vya kahawa. 

Hatimaye kundi hili lilikufa na zaidi ya nusu ya wasanii kujiunga na kundi la Black Star lililokuwa la mwarabu mmoja aliyekuwa anafanya kazi bandarini aliyeitwa Hassan Awadh na hapo ndipo Bi Shakila alipoanza kufahamika, na akapewa nyimbo kama Jongoo Acha Makuu, Mpenzi Amini, Majuto Yamenipata. Sifa zake zikaanza kuenea Afrika Mashariki. Mwaka 1972 tajiri mwingine Mwarabu aliyeitwa Sudi Said akanunua vyombo vipya vizuri na kuanzisha kundi la Lucky Star Musical Club, hapo Bi Shakila na wenzie tisa walihama Black Star na kuhamia Lucky Star. 

Kwa kuwa kundi lilianzishwa wakati Bi Shakila alikuwa mja mzito, mtoto aliyezaliwa alimuita Lucky kwa ajili ya tukio hilo. Nyimbo nyingi zinazofahamika hadi leo za Bi Shakila zilirekodiwa wakati yuko kundi hili. Mapenzi Yamepungua, Kifo cha Mahaba, Macho Yanacheka. Bi Shakila aliendelea na kundi hili hadi mwaka 1984, Baada ya kifo cha mumewe alipumzika kwa muda kisha akahamia Dar es Salaam ambapo alijiunga na kundi la JKT alilodumu nalo mpaka alipostaafu.

Jioni ya tarehe 19 Agosti, 2016, Bi. Shakila alianguka ghafla na alipokimbizwa hospitali moja jirani na kwake Mbagala Charambe alipofika huko Bi Shakila alikata roho.

## Tazama pia
*John Kitime
*Kilimanjaro Connection Band
*Mabruk Khamis

## Viungo vya nje
*www.johnkitime.co.tz  katika blogu ya Anko Jay Kitime 

Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Mfalme Edmund

wa karne za kati wa kifodini cha Edmund.]]
**Mfalme Edmund** (841/842 - Thetford, Uingereza, 20 Novemba 869/870) alikuwa mfalme wa Waangli wa Mashariki (leo Norfolk na Suffolk) katika kipindi kigumu cha karne ya 9, nchi iliposumbuliwa sana na Waviking.

Anaheshimiwa tangu kale kama mtakatifu mfiadini, msimamizi wa Uingereza.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Maisha
Edmund alipambana na Wadani waliozoea kushambulia Britania, halafu kudai pesa nyingi ili kujiondokea salama. 

Kumbe mwaka 869 Edmund alikataa kulipa, lakini alishindwa vitani na kutekwa. 

Edmund aliahidiwa ataachiwa uhai na ufalme akikanusha imani yake na kukubali himaya ya Wadani. Hata hivyo alikataa mara mbili mpaka akachomwa kwa mishale. 

Amezikwa Beadoricesworth, leo Bury St. Edmund, kilometa 50 kutoka Cambridge. 

Kifo chake kikawa pia mwisho wa ufalme wa Anglia Mashariki, lakini ushujaa wake haujasahaulika, akawa kielelezo cha wengi huko Uingereza. Kabla karne hiyo haijaisha, sarafu iliyotolewa enzi ya uhai wake ilikuwa inaitwa “penny ya Mt. Edmund”.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 841
Jamii:Waliofariki 870
Jamii:Wafalme na malkia wa Uingereza
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Shaw Hassan

**Shaw Hassan**, au **Shaw Rwamboh** (alizaliwa 25 Septemba 1959) ni mpigaji kinanda na gitaa maarufu kutoka nchini Tanzania. Huenda akawa anajulikana zaidi kwa wapenzi wa Vijana Jazz wanakumbuka vile vipande vya kinanda vilivyokuwa vikianzisha zile nyimbo mbili alizokuwa akiimba Kida Waziri, Penzi Haligawanyiki na Shingo Feni, ile ni kazi ya Shaw Hassan Shaw Rwamboh.
 
## Historia na kazi ya muziki
Mwanamuziki huyu alizaliwa jijini Dar es Salaam. Alianza kujifunza kupiga gitaa na wenzie kando ya Ziwa Tanganyika huko Kigoma, wakitumia magitaa ya tajiri mmoja aliyekuwa na meli ya uvuvi. Alipokuja Dar es Salaam akakutana na mwanamuziki Zahir Ally Zorro, Zahir ndiye aliyeboresha upigaji wake wa gitaa kiasi cha kukubaliwa na Patrick Balisidya kupiga gitaa la rythm katika bendi yake ya pili PAMA Band, chini ya Afro70. 

Ni chini ya malezi ya Patrick alipojifunza kupiga Kinanda. Baada ya hapo aliacha muziki na kujiunga na Dar Technical College. Lakini 1980 alijiunga na Vijana Jazz kama mpiga Kinanda, alishirikiana na wanamuziki wengi lakini wengi kwa mapenzi ya Mungu, wametangulia mbele ya haki. Baadhi ya waliobaki kati ya aliyokuwa nao wakati huo ni John Kitime, Kida Waziri, Saad Ally Mnara, Hamisi Mirambo, Huluka Uvuruge, Hassan Dalali, Hamza Kalala na Rashid Pembe. 

Mwaka 1990 alijiunga na Orchestra Safari Sound, chini ya Maalim Muhidin Gurumo (MJOMBA), na Marehemu Abel Baltazar, hapa alikutana na wanamuziki kama Benno Villa Anthony na Mhina Panduka (Toto Tundu). Aliacha bendi baada ya miezi sita tu, mwenyewe anasema, ‘….kutokana na muhusika kutozingatia mkataba wangu…’. Alihamia Zanzibar na kujiunga na bendi iliyokuwa ikipiga Mawimbini Hotel, hakukaa sana kwani Washirika Tanzania Stars walimwita. Hapa akakutana na mwalimu wake wa gitaa Zahir Ally, Ally Choki, Musemba wa Minyugu, Tofi Mvambe, Abdul Salvador na wengine, ilitokea kutoelewana baina ya wanamuziki na yeye kama kiongozi wa bendi ilibidi aachie ngazi kuepusha bendi kuzidi kujichanganya. 

Baada ya hapoKanku Kelly ambaye ni mume wa dada wa mke wake alimuita ajiunge na Kilimanjaro Connection Band. Anasema Kanku alimvumilia sana kwa kuwa alikuwa hajawahi kufanya kazi ya kukopi nyimbo za wanamuziki wengine wakubwa duniani, hatimaye akaweza kujiendeleza na kuweza kumudu kupiga vitu vikubwa, bendi hii ya Kanku ilikua inazunguka kwa kupiga muziki hotel mbalimbali katika nchi za Malaysia, Singapore, Indonesia, Thailand na Japan jambo ambalo lilifanya aone kila kitu ni kigeni kila alipokwenda. 

Katika bendi hiyo alishirikiana na akina Kanku Kelly, Mafumu Bilal, Maneno Uvuruge, Burhan Adinan, Shomari Fabrice, Bob Sija, Fally Mbutu, Raysure Boy, Delphin Mununga na Kinguti System. Baadaye Shaw, Kinguti na Burhan Muba waliamua kuanzisha kundi dogo wakitumia Sequencer Kinanda na kumuaga Kanku Kelly. Group hili lilijiita Jambo Survivors Band, bendi ambayo itakumbukwa kwa ule wimbo Maprosoo ulioimbwa na Mlasi Feruzi ambao uliokuwa katika album ya MAPROSOO. 

## Tazama pia
*Hali Ngumu
*Kida Waziri
*OSS

Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Mizungu

**Mizungu** ni kauli zenye picha na mafumbo zinazoonesha ukinzani wa fikra au tukio. Mara nyingi mizungu hutumika kwenye hadithi za soga na kwenye mivigha.

Mifano ya mizungu ni:
# Miti yote nitapanda ila mtalawanda unanishinda - maana yake mpapai.
# Embe limeiva nyumbani ila nashindwa kulila - maana yake dada au ndugu yangu wa kike.

Jamii:Fasihi
Mivigha

**Mivigha** ni sherehe zinazofanywa na makabila mbalimbali kwa lengo au tukio maalumu la kabila husika.

Sherehe hizo mara nyingi huambatana na matukio mbalimbali kulingana na jamii husika, kwa mfano kucheza ngoma ya kabila husika.

Mfano wa mivigha ni sherehe za jando na unyago zinazofanywa na jamii mbalimbali kwa namna tofautitofauti kwa madhumuni au kusudi la kuwafundisha na kuwaasa vijana katika maisha yao ya kila siku.

Mara nyingi katika jamii za Kiafrika, hasa Tanzania, neno "jando" linahusisha malezi kwa vijana (wanaume) na "unyago" linahusisha malezi kwa vijana (wanawake) ingawa yapo baadhi ya makabila, ambapo maneno hayo yanahusishwa kama ni mafunzo kwa wote, bila kujali vijana wa kiume au wa kike.

Jando na unyago huhusisha kuingia kwa mwanajamii kwenye kundi la watu wa aina fulani kutoka kundi la aina nyingine. Mfano harusi, kutawazwa chifu n.k.

Katika sherehe hizi pia mtu hutolewa kutoka kundi la watoto na kuingia kundi la watu wazima. 

Katika mivigha kuna wahusika wa aina kuu tatu:
(i) Mtendaji/Watendaji - Ni wale wote wanaoshiriki kutenda ile dhana ya kuwatoa watu kutoka kundi moja kwenda kundi lingine.
(ii) Watendwa - Ni wale wanaoingia kutoka kundi moja kwenda lingine. Hawa ndio ambao vitendo vinafanyika juu yao ili waone na wajifunze na ikiwezekana wavifanyie utekelezaji.
(iii) Waangaliaji - Ni wale wanaoangalia mambo yanayotendeka bila wao kushiriki katika kucheza au kuimba au kutoa mafunzo. Wao wanaangalia tu.

Jamii nyingi za Kiafrika, hasa Tanzania, inaamini kwamba mivigha ina umuhimu mkubwa katika jamii zao. Umuhimu ni:
# Kufundisha kazi, kama vile: kilimo, ufugaji n.k
# Kuhimiza umuhimu wa ujasiri katika maisha
# Kufundisha suala zima la unyumba na malezi
# Hufundisha umuhimu wa umoja na mshikamano katika maisha.

Jamii:Lugha
Jamii:Fasihi
Jamii:Utamaduni
Jamhuri Jazz Band

'''''' ilikuwa bendi ya muziki wa dansi kutoka Dar es Salaam, Tanzania. Bendi ilianzishwa katika miaka ya 1950 hivi.

## Historia na mtindo wa uimbaji
thumb|Kutoka kushoto kwenda kulia: Mbaruku Hamisi, Abdallah Hatibu, Zuheni Mhando
thumb|Kutoka kushoto kwenda kulia: Yusuf Mhando, Joseph Bagabuje, Rajabu Khalfani
Bendi hii ilianza kwenye miaka ya 50 ikiwa ikijulikana kama Yanga Nyamwezi Band, Kiukweli ilikuwa ni Young Nyamwezi Band, bendi iliyokuwa imetengenezwa kwa ajili ya Vijana toka Tabora waliokuja kukata mkonge katika mashamba ya mkonge yaliyokuweko Tanga miaka hiyo. Na baada ya Uhuru ikajulikana kama Jamhuri Jazz Band, kifupi JJB japo kifupi hicho baadaye kilidaiwa kuwa kilikuwa kifupi cha jina mwenye bendi Joseph Bagabuje. 

Wakati wa uhai wa Jamhuri Jazz bendi Tanga kulikuwa kuna waka moto kwa vikundi maarufu katika Afrika ya Mashariki kuwa vyote katika mji huo. Atomic Jazz, Amboni Jazz, Lucky Star, Black Star. Kwa vyovyote Tanga ulikuwa mji wa starehe wakati huo, hasa  kwa kufuatia kuwa kulikuweko na bendi nyingine ambazo hazikuwa maarufu labda kutokana na aina ya muziki zilizokuwa zinapiga. Kama vile ile bendi ya Magoa The Love Bugs ambayo ndiyo hatimaye ilikuja kuwa The Revolutions na sasa Kilimanjaro Band.
## Tazama pia
*Urafiki Jazz Band
*Western Jazz Band
*Morogoro Jazz Band
*DAR International
Jamii:Bendi za muziki wa Tanzania
Jamii:Muziki wa dansi
Sesilia

, 1606.]]
 wa Botticini]]
]]
, jaribio, abasia ya  Grottaferrata, 1608–1610]]
**Sesilia** (kwa Kilatini *Caecilia*) alikuwa mwanamke Mkristo wa mjini Roma katika karne ya 2 na ya 3 BK. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu bikira mfiadini. Mapokeo yanasema alipata sifa hizo mbili kwa kumpenda Kristo katika katakombu za Kalisto kwenye barabara Appia . 

Tangu kale jina lake limetumika kwa kanisa la Roma, mtaa wa Trastevere.

Sikukuu yake inaadhimishwa na madhehebu mbalimbali tarehe 22 Novemba.  

Ni somo wa wanamuziki kwa sababu inasimuliwa kwamba hao walipokuwa wakiimba kwenye arusi yake, mwenyewe "alikuwa akimuimbia Bwana moyoni". 

## Picha

File:Lelio Orsi 003.jpg|Mt. Cecilia na Mt. Valeriani
File:Domenichino.jpg|Mchoro wa Domenichino, Mt. Sesilia na malaika mwenye ala (1617–1618).
File:Monvoisin, Raymond - Santa Cecilia -ost 77x63 PinUnConcep f03.jpg|Mt. Sesilia kadiri ya Raymond Monvoisin
File:Stefano Maderno - Martyrdom of Saint Cecilia - Church of St. Cecilia - Rome.jpg|Sanamu ya Stefano Maderno, "Mt. Sesilia," 1599

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 413-414
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 362-363
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 88

## Viungo vya nje
*The Life, Miracles and Martyrdom of St. Cecilia of Rome, Virgin and Martyr of the Christian Church 
*Here Followeth of St. Cecilia, Virgin and Martyr in Caxton's translation of the Golden Legend
*Catholic Online - Saints & Angels: *St. Cecilia*
*Order of Saint Cecilia 
*St. Cecilia at the Christian Iconography website

Jamii:Mabikira