open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mlangobahari wa Tsugaru

thumb| Rasi ya Tsugaru na Mlangobahari wa Tsugaru
thumb| Tappi Misaki
**Mlangobahari wa Tsugaru** (kwa Kiingereza: Tsugaru Strait, kwa Kijapani: 津軽海峡 *Tsugaru Kaikyō*) ni sehemu nyembamba ya bahari iliyopo kati ya visiwa vya Honshu na Hokkaido nchini Japani. Iko katika kaskazini ya Japani. Inaunganisha Bahari ya Japani na Pasifiki. Jina lake linatokana na Tsugaro ambayo ni sehemu jirani ya Mkoa wa Aomori kwenye kisiwa cha Honshu.

## Jiografia 
Kina kirefu cha maji ni mita 490. Mkondo wa maji vuguvugu unapita humo kutoka kusini kuelekea kaskazini unaoitwa kwa Kijapani *Tsushima-kairyū*. 

Chini ya mlangobahari kuna njia ya reli inayopita ndani ya handaki chini ya bahari. Reli hii ilichukua nafasi ya feri iliyowahi kubeba watu na mizigo kutoka kisiwa kimoja kwenda kingine kwa masaa manne.   

## Marejeo 
Jamii:Milango ya Bahari
Gulielmo wa Firenze

**Gulielmo wa Firenze, O. de M.** (alifia dini Algiers, Algeria, 1330) alikuwa mtawa wa Kanisa Katoliki kutoka Firenze, Italia, ambaye alikwenda Afrika pamoja na Pere Ermengol ili kuhubiri Injili.

Baada ya kurudi Italia na kupatanisha watu wengi, alitumwa tena Algiers lakini alikamatwa na hatimaye kusulubiwa kwa ajili ya imani yake .  

Anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Mlangobahari wa Yucatan

thumb|300x300px| Mlangobahari wa Yucatan iko kati ya Mexiko na Kuba
**Mlangobahari wa Yucatan** (kwa Kihispania: Canal de Yucatán, kwa Kiingereza: Yucatan Channel) ni sehemu nyembamba ya bahari iliyopo kati ya Rasi ya Yucatan ya Mexiko upande wa magharibi na Kisiwa cha Kuba upande wa mashariki. 

Unaunganisha Bahari ya Karibi na Ghuba ya Mexico. Upana wake ni takribani kilomita 200 na kina chake kirefu kinafikia mita 2,800.   
Jamii:Jiografia ya Meksiko
Jamii:Jiografia ya Kuba
Jamii:Atlantiki
Agapio, Sekondino na wenzao

**Agapio, Sekondino na wenzao** (walifia dini Constantine, leo nchini Algeria, 259) walikuwa Wakristo waliouawa kwa ajili ya dini yao wakati wa dhuluma ya kaisari Valeriani, ambapo ukatili wa Wapagani ulizidi kujaribu imani yao.  

Agapio na Sekondino walikuwa maaskofu waadilifu, Emiliani alikuwa askari, Tertula na Antonia walikuwa mabikira. Pia aliuawa mama mmoja pamoja na watoto wake pacha.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 4 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:mabikira
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Algeria
Eutimio wa Aleksandria

**Eutimio wa Aleksandria** (alifia dini Aleksandria, Misri, 305) alikuwa shemasi aliyekamatwa kwa ajili ya imani yake na hatimaye kufa gerezani labda kwa njaa.  

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Mashemasi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Félix-Roland Moumié

**Félix Roland Moumié** (1925-1960) alikuwa mwanasiasa na mganga kutoka Kamerun. 

Jamii:Wanasiasa wa Kamerun
Rasi ya Yucatan

right|thumb|267x267px| Peninsula ya Yucatán kama inavyoonekana kutoka anga-nje
250px|thumb|Ramani inayoonyesha milima na lugha za Kimaya
**Yucatan** (tamka *yu-ka-tan*) ni rasi kubwa huko Amerika Kaskazini (au Amerika ya Kati, inategemea kama unaiona pekee na kaskazini). Rasi hii inatenganisha Bahari ya Karibi na Ghuba ya Mexico.  

Sehemu ya kaskazini ya rasi hiyo iko ndani ya Meksiko, ikigawiwa katika majimbo yake ya Yucatan, Campeche na Quintana Roo. Kusini ya rasi iko katika Guatemala na Belize. Upande wa mashariki kipo kisiwa kikubwa zaidi cha Meksiko ambacho ni Cozumel. 

Kasoko ya Chicxulub iko kwenye pwani ya kaskazini. Ilisabishwa na pigo la asteroidi miaka milioni 65 iliyopita iliyoleta maafa makubwa duniani pamoja na kuangamizwa kwa dinosauri. 

## Historia
Kabla ya kufika kwa Wahispania, Yucatan ilikuwa eneo la ustaarabu wa Wamaya. Walikuwa na miji mingi kama Chichen Itza, Tulum und Uxmal, na milki ndogo mbalimbali. Wahispania walivamia eneo kuanzia mwaka 1527 hadi 1547 ikawa sehemu ya Hispania Mpya. Kulikuwa na sehemu ndogo ambako utawala wa Wamaya uliendelea kwa siri. 

Katika karne ya 19, baada ya kuporomoka kwa ukoloni wa Hispania, nchi za Amerika ya Kati zilipata uhuru na eneo la Yucatan liligombaniwa kati ya Meksiko na Gutemala. Mwaka 1841 Yucatan ilitangaza uhuru wake ikitawaliwa na Wakreoli (wakazi wenye asili ya Hispania) bila kushirikisha Wamaya. Wamaya wazalendo walitumia nafasi ya kuanzisha vita ya kupigania uhuru wao katika vita ndefu kuanzia mwaka 1847 hadi 1901. Mafanikio ya Wamaya yalisababisha Jamhuri ya Yucatan kurudi Meksiko, na hatimaye jeshi la Meksiko lilifaulu kugandamiza upinzani wa Wamaya. 

Kwa miaka mingi sehemu za Yukatan zilikuwa chini ya mamlaka ya kijeshi hadi maeneo yake yalipewa hadhi ya kuwa majimbo kamili ya kujitawala ndani ya Meksiko.

Jamii:Jiografia ya Meksiko
Jamii:Jiografia ya Guatemala
Jamii:Jiografia ya Belize
Chelezo

[450px|thumb|Vyelezo kwenye [mto Volga, Urusi, mnamo 1913.]]
450px|thumb|Chelezo cha Kon-Tiki mwaka 1947.
[300px|thumb|Chelezo kwenye [milima ya Pirenei, Ufaransa.]]
**Chelezo** ni chombo sahili cha usafiri kwenye maji. Kinafanywa na vitu vinavyoweza kuelea juu ya maji vinavyofungwa pamoja ili kuwa na uso bapa ambako watu wanaweza kukaa na kusafiri kwenye maji. 

## Chelezi asilia
Kiasili chelezo ni vipande vya miti vilivyofungwa pamoja kwa kamba. Watu walitumia vyombo vya aina hii tangu kale kuvuka mito lakini pia kusafiri baharini.

Penye mito mikubwa ubao ulisafirishwa mara nyingi kwa njia ya chelezo ilhali miti iliyokatwa iliunganishwa pamoja na kuendeshwa na watu kwa kufuata mwendo wa maji hadi kufika kwenye shabaha yake yaani penye wateja. Chelezo sahili kinakwenda tu na mwendo wa maji.

## Jaribio la chelezo Kon-Tiki
Inawezekana pia kuendesha chelezo kwa kutumia usukani na tanga. Mwaka 1947 Thor Heyerdahl (mtaalamu wa anthropolojia kutoka nchi ya Norwei) alionyesha kwamba inawezekana kuvuka Bahari Pasifiki kwa chelezo. Heyerdahl alitengeneza chelezo kwa kutumia ubao mwepesi aina ya balsa alichoita Kon-Tiki kufuatana na taarifa za kale akaanza safari kwenye pwani ya Peru na baada ya siku 101 alifika kwenye kisiwa cha Polynesia ya Kifaransa kusini mwa Pasifiki. Aliweza kulenga chelezo kiasi kwa msaada wa usukani, hivyo alionyesha kwamba chelezo hakitegemei upepo na mikondo ya bahari pekee, na kamba chelezo kinachotegnezewa pekee kwa ubao na kamba inaweza kudumu miezi.

## Vyelezo vya vifaa vya kisasa
Tangu kupatikana kwa mata za kikemia na chuma vyelezo hutengenezwa pia kwa kutumia
*plastiki nyepesi inayoelea juu ya maji
*vyombo kama mapipa vyenye hewa ndani yake vinavyoweza kubeba mizigo mizito kushinda ubao.

## Viungu vya nje
*Rafting on the Drina River (1951) - BH Film - Official chanal
*World of Boats (EISCA) Collection ~ Australian Reed Raft
*World of Boats (EISCA) Collection ~ Brazilian Jangada
*Homemade Raft Plans and Photos of Rafts
*Neutrino Raft – vessels made from scrap
Nyanda za juu za Ethiopia

[300px|thumb|[Ramani ya Ethiopia.]]
thumb|Milima ya Semien.
**Nyanda za juu za Ethiopia** ni eneo la milima mirefu nchini Ethiopia zikienea hadi Eritrea. Sehemu kubwa za eneo hilo zina kimo za kuanzia mita 1,500 juu ya usawa wa bahari, na vilele vya milima mirefu zaidi vinafikia mita 4,500. 

## Jiografia 
Nyanda za juu zinagawanywa katika sehemu mbili zinazotengwa na Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki.  

Upande wa kaskazini-magharibi wa nyanda za juu huwa na majimbo ya Amhara na Tigray  pamoja na milima ya Semien. Kilele chake ni Ras Dashen (m 4,550) ambayo ni mlima mrefu wa Ethiopia. Ziwa Tana ambalo ni chanzo cha Nile ya buluu liko pia katika sehemu ya kaskazini magharibi ya Nyanda za Juu za Ethiopia. 

Sehemu ya kusini mashariki iko zaidi ndani ya Jimbo la Oromia. Milima ya Bale ni karibu sawa kwa kimo na ile ya Semien. Mlima Tullu Demtu (m 4,337) ni mlima mrefu wa pili nchini Ethiopia.  

Miji mikubwa ya nchi iko kwenye mwinuko wa mita 2,000 - 2,500 juu ya usawa wa bahari, ikiwa pamoja na Addis Ababa na miji mikuu ya kihistoria kama vile Gondar na Axum. 

## Jiolojia 
[thumb|[Kaldera ya volkeno Dendi.]]
Nyanda za juu za Ethiopia zilianza kwenda juu miaka milioni 75 iliyopita wakati magma kutoka koti ya Dunia ilipanda juu. Eneo la miamba iliyopandishwa juu iligawiwa takriban miaka milioni 22–25 iliyopita kwa kutokea kwa Bonde la Ufa. Pamoja na sehemu mbili za milima iliyopo upande wa Afrika, milima kwenye kusini ya Rasi ya Uarabuni ina jiolojia ileile na hivyo ni tawi la nyanda za juu za Ethiopia zilizotengwa leo na ufa mkubwa uliojazwa maji ya Bahari ya Shamu.  
[right|thumb|Nyanda za juu za kaskazini, nyuma Mlima [Ras Dashan.]]

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* "Ethiopian montane forests" . Jumuia za ulimwengu . Mfuko wa Wanyamapori Ulimwenguni. 
* "Ethiopian montane grasslands and woodlands" . Jumuia za ulimwengu . Mfuko wa Wanyamapori Ulimwenguni. 
* "Ethiopian montane moorlands" . Jumuia za ulimwengu . Mfuko wa Wanyamapori Ulimwenguni. 
* Programu ya Uhifadhi wa Wolf ya Ethiopia 

Jamii:Jimbo la Tigray
Jamii:Jimbo la Amhara
Jamii:Jiografia ya Ethiopia
Milima ya Alborz

[thumb|Milima ya Alborz jinsi ilivyoinuka juu ya [jiji la Tehran.]]
**Alborz** (kwa Kiajemi: البرز, inatoholewa pia: **Alburz**, **Elburz** au **Elborz**) ni safu ya milima kaskazini mwa Iran. Inaanza kwenye mipaka ya Azerbaijan na Armenia kaskazini magharibi mwa Iran na kuendelea upande wa mashariki ikifuata mwambao wa kusini wa Bahari ya Kaspi. Inaishia kaskazini mashariki mwa Iran karibu na mipaka ya Turkmenistan na Afghanistan. 

Tehran, mji mkuu wa Iran iko miguuni pa milima ya Alborz. 

Mlima Damavand ambao ni mlima mrefu zaidi katika Mashariki ya Kati, unapatikana katika Alborz, si mbali na Tehran. 

## Viungo vya Nje
* *Alborz Mountains*, Photos from Iran, *Livius*.
* Maps, Photos and a List of peaks

A
A
A
Milima ya Zagros

350px|thumb|Maeneo ya milima ya Zagros nchini Iran (mstari mwekundu)
[thumb|[Mlima Dena, kilele cha juu katika milima ya Zagros.]]
**Milima ya Zagros** (kwa Kifarsi: کوه‌های زاگرس *kuh-haye zagros*) ni safu ya milima katika magharibi na kusini-magharibi nchini [[Iran] ikienea pia katika Iraki na Uturuki. 

Urefu wake ni mnamo kilomita 1,500. Safu inaanza kaskazini-magharibi mwa Iran, ikifuata mpaka wa magharibi wa nchi hiyo halafu pwani ya Ghuba ya Uajemi upande wa kusini, ikiishia kwenye mlangobahari wa Hormuz.     

Miinuko ya juu zaidi katika Milima ya Zagros ni Zard Kuh (mita 4,548) na mlima Dena (m 4,359). 

Eneo la Zagros ni sehemu muhimu ya uzalishaji wa mafuta ya petroli. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* *Zagros*, Picha kutoka Iran, *Livius*  . 
* Major Peaks of the Zagros Mountains

Z
Z
Z
Isidora Mpumbavu

ya Mt. Isidora.]]
**Isidora Mpumbavu** (baada ya 300 - kabla ya 365) alikuwa bikira wa Misri aliyejiunga na monasteri ya Tabenna alipotenda kama kwamba ni kichaa.  

Habari zake zimeripotiwa hasa katika kitabu Historia Lausiaca kilichoandikwa na Palladius wa Galatia miaka 419-420.

Mfano wake wa kujinyenyekesha uliathiri sana Mababu wa jangwani na vizazi vilivyofuata, hasa Urusi.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Misri
Mariano, Yakobo na wenzao

[thumb|Wat. Mariano na Yakobo katika [dirisha la kioo cha rangi la kanisa kuu la Gubbio, Italia.]]
**Mariano, Yakobo na wenzao** Sekondiani, Konkordi, Marinus, Heliodori, Saturnini, Silvani na wengineo wengi (walifia dini Lambesa, leo nchini Algeria, 259) walikuwa Wakristo waliouawa kwa upanga kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya kaisari Valeriani .  

Mariano alikuwa msomaji aliyekwishapitia kishujaa dhuluma ya kaisari Decius kwa kuungama imani yake. Katika hiyo mpya alikamatwa pamoja na rafiki yake Yakobo shemasi na baada ya kuvumilia mateso mengi ya kikatili huku wakifarijiwa na Mungu, waliuawa pamoja na wenzao .

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 6 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Algeria
Maporomoko ya Iguazu

right|thumb|383x383px|Maporomoko yalivyo.
**Maporomoko ya Iguazu** ni idadi ya maporomoko ya maji kwenye mto Iguazu ambayo yanapatikana kwenye mpaka wa Argentina na Brazil. Kuna maporomoko 275 ya maji kandokando, mengine yenye kimo cha mita 82. Maporomoko hayo yanagawa mto Iguazu katika sehemu mbili, yaani Iguaco ya juu na Iguaco ya chini.  

Maporomoko ya Iguazu ni kati ya maporomoko makubwa na mashuhuri zaidi duniani: yanapokea maelfu ya watalii kila mwaka. 
center|thumb|700x700px|Maporomoko ya Iguazu.

Jamii:Jiografia ya Brazil
Jamii:Jiografia ya Argentina
Ampelio mkaapweke

**Ampelio mkaapweke** (alifariki Bordighera, Italia, 410 hivi) alikuwa mhunzi Mkristo wa Misri aliyeshi kwanza jangwani karibu na Thebe halafu akahamia Italia.  

Tangu kale aanaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4

Jamii:Wakaapweke
Jamii:Mababu wa jangwani
Jamii:Watakatifu wa Misri
Ponsyo wa Pradleves

**Ponsyo wa Pradleves** (walifia dini mwishoni mwa karne ya 3) baada ya kuinjilisha mabonde ya Piemonte (Italia).  

Anasemekana kuwa kati ya askari wa kutoka Thebe (Misri).

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Milima ya kuvukia Antaktiki

[450px|thumb|[Ramani ya Antaktiki (mstari kahawia: Milima ya kuvukia Antaktiki).]]
**Milima ya kuvukia Antaktiki** (kwa Kiingereza: *Transantarctic Mountains*) ni safu ya milima katika bara la Antaktiki. Inagawa bara hilo kuwa sehemu mbili za mashariki na magharibi. Inaenea kwa zaidi ya km 3,200. 

Miinuko ya juu ni zaidi ya mita 4,500 juu ya usawa wa bahari, mrefu zaidi ni Mlima Kirkpatrick (m 4528) katika Nchi ya Viktoria karibu na Bahari ya Ross. Miinuko ya juu zaidi zinaonekana juu ya ganda la barafu linalofunika bara lote lenye unene wa mita 3,000 lakini sehemu duni zaidi ya milima ziko chini ya uso wa barafu.

Rasi ya Antaktiki upande wa magharibi si sehemu ya milima hiyo. 

Kutokana na baridi kali ya mazingira hakuna wanyama wala mimea: uhai pekee ni viumbehai sahili kama vile bakteria,  mwani na kuvu. 

Jina la "Transantarctic Mountains" ilitumiwa kwanza mnamo 1960, kwenye makala ya mtaalamu wa jiolojia Warren Hamilton.  

## Marejeo 
Jamii:Jiografia ya Antaktiki
Jamii:Milima
Adrioni

'''''' (alifariki Aleksandria, karne ya 4) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao. Pengine anaongezewa majina ya Vikta na Basila, lakini si sahihi.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Mei

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Jaipur

thumb|Jaipur, jumba la kifalme
**Jaipur** ni mji mkuu wa jimbo la Rajastan nchini Uhindi. Mnamo mwaka wa 2011, karibu watu milioni tatu waliishi hapo. Iko mnamo km 300 kusini magharibi kwa Delhi na takriban km 200 magharibi kwa Agra. 

Kuna viwanda mbalimbali katika jiji hilo, ambalo pia ni kitovu cha kiutamaduni kinachopokea watalii wengi. 

Paoneaanga pa kale pa Jantar Mantar, kitovu cha kihistoria cha Jaipur na Ngome ya Amer vimepokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO. Jaipur ina chuo kikuu. 

Ni pia kitovu cha usafiri ambako njia za reli na barabara muhimu zinakutana.  

Ni mmoja kati ya miji ya Uhindi ambako uhaba wa maji ya kunywa ni mkali; kufuatana na makadirio maji yanaweza kwisha kabisa mnamo mwaka 2020.   

## Vyanzo 
## Tovuti nyingine 
*     

Jamii:Miji mikuu ya majimbo ya Uhindi
Mlangobahari wa Torres

right|thumb|Mlangobahari wa Torres na visiwa vyake.
right|thumb|Kisiwa cha Alhamisi, katika Mlangobahari wa Torres.
**Mlangobahari wa Torres** ni sehemu nyembamba ya bahari kati ya Australia na Guinea Mpya. Unaunganisha Bahari ya Matumbawe upande wa mashariki na Bahari ya Arafura upande wa magharibi. Upana wake ni km 150 ukiwa na visiwa vingi na miamba tumbawe ndani yake. 

Jina linatokana na nahodha Mhispania Luis Vaez de Torres aliyepita huko mwaka 1606 akiwa baharia wa kwanza aliyeshika kumbukumbu ya mapito haya kwenye ramani.  

Ndani ya mlangobahari kuna visiwa 240 hivi ambavyo ni eneo la Australia, jimbo la Queensland. Kuna visiwa 17 vyenye watu. Idadi ya wakazi ni 6,800 na takriban watu 42,000 wenye asili ya visiwa hivi kwa sasa wana makazi yao Australia bara.  

Utawala wa sehemu hii ya bahari pamoja na visiwa uko mikononi mwa Torres Strait Regional Authority yenye makao makuu kwenye Kisiwa cha Thursday. 
right|thumb|Mahali pa Mlangobahari wa Torres.

## Jiografia 
Mlangobahari huu ni njia muhimu ya usafiri wa meli lakini ni vigumu kupita salama kutokana na kina kifupi cha maji na idadi kubwa ya visiwa na miamba tumbawe. 

Visiwa ni mchanganyiko wa aina tofautitofauti. Baadhi ya visiwa karibu na Guinea Mpya vimetokana na mchanga na matope yaliyomwagwa na mito baharini. Upande wa magharibi kuna visiwa vya miamba ambavyo ni vilele vya milima inayoanza chini ya uso wa bahari. Visiwa vingine vimejengwa na matumbawe. Upande wa mashariki wa mlangobahari kuna pia visiwa vilivyojengwa na volkeno zilizomwaga lava chini ya uso wa bahari na kukua juu yake. 

Visiwa kadhaa visivyo na mwinuko mkubwa juu ya usawa wa bahari vimeona mafuriko ya mara kwa mara kutokana na kupanda kwa usawa wa bahari.  

## Wenyeji 
Wakazi asilia huitwa leo "Torres Strait Islanders". Ni Wamelanesia wanaofanana na Wapapua wa Guinea Mpya. Wenyeji wa visiwa hivi wana utamaduni wa pekee na historia ndefu. Walifanya biashara na Wapapua kwenye kaskazini na Waadithinngithigh wa Australia kwa maelfu ya miaka.   

## Marejeo 
Jamii:Milango ya Bahari
Jamii:Jiografia ya Papua Guinea Mpya
Jamii:Jiografia ya Australia
Amílcar Cabral

thumbnail|right|280px|Amílcar Cabral 

**Amílcar Cabral** (1924-1973) alikuwa mwanasiasa nchini Ginebisau.

Jamii:Wanasiasa wa Guinea Bisau
Rasi ya Chukchi

right|thumb|250x250px| Mahali pa Rasi ya Chukchikatika Siberia ya Mashariki ya Mbali.
[right|thumb|345x345px| Ramani inayoonyesha jinsi Rasi ya Chukchi iko karibu [Alaska ]]
right|thumb| Rasi ya Chukchi. Ramani ya jeshi la Marekani 1947
**Rasi ya Chukchi** (pia **Rasi ya Chukotka;** kwa Kirusi: Чуко́тский полуо́стров, *Chukotskiy poluostrov* au Чуко́тка *Chukotka*) ni rasi ya mashariki zaidi ya Asia. Upande wa mashariki inaishia kwenye Rasi Dezhnev karibu na kijiji cha Uelen. 

Imepakana na Bahari ya Chukchi upande wa kaskazini, Bahari ya Bering upande wa kusini, na Mlango wa Bering upande wa mashariki. Rasi hii ni sehemu ya Okrug huru ya Chukotka ya Urusi . Wakazi wake ni makabila ya watu asilia wa Siberia na walowezi wachache Warusi. 

Tasnia kwenye rasi hiyo ni pamoja na madini (bati, risasi, zinki, dhahabu, na makaa ya mawe) uwindaji, ufugaji wa kulungu aktiki, na uvuvi. 

## Marejeo 
## Kusoma zaidi 
* Aĭnana, L., na Richard L. Bland. *Umiak mashua ya jadi ya ngozi ya wakaazi wa pwani ya Chukchi   : imejumuishwa katika jamii za Provideniya na Sireniki, Mkoa wa Chukotka Autonomous, Russia 1997-2000* . Hifadhi: US Dept. ya Mambo ya Ndani, Huduma ya Hifadhi ya Kitaifa, 2003. 
* Dinesman, Lev Georgeievich. *Mienendo ya ulimwengu ya mazingira ya ukanda wa pwani ya kaskazini mashariki mwa Chukchi peninsula Chukotka   : tabaka za kitamaduni na amana asili kutoka kwa milenia iliyopita* . Tübingen [Ujerumani]: Mo Vince, 1999. 
* Dikov, Nikolaĭ Nikolaevich. *Asia kwenye Mkutano na Amerika katika Wiki ya Jiwe Umri wa Jiwe la Chukchi* . St Petersburg: "Nauka", 1993. 
* Frazier, Ian, *Safari katika Siberia,* Farrar, Straus, na Giroux, 2010. Travelogue huko Siberia. 
* Portenko, LA, na Douglas Siegel-Consey. *Ndege za Peninsula ya Chukchi na Kisiwa cha Wrangel = Ptitsy Chukotskogo Poluostrova I Ostrova Vrangelya* . New Delhi: Iliyochapishwa kwa Taasisi ya Smithsonia na Taasisi ya Kitaifa ya Sayansi, Washington, DC, na Amerind, 1981. 

Jamii:Rasi za Asia
Ziwa Van

350px|thumb|Ramani ya Ziwa Van
right|thumb|250x250px| Ziwa Van pamoja na kanisa kwenye kisiwa cha Akdamar
**Ziwa Van** (kwa Kituruki: Van Gölü; kwa Kikurdi: Gola Wanêkwa; kwa Kiarmenia: Վանա լիճ, Vana lič̣) ni ziwa kubwa la chumvi na ziwa kubwa zaidi nchini Uturuki, mashariki mwa nchi.   

## Jiografia
Ziwa Van iko katika nyanda za juu kwenye kimo cha mita 1,640. Linapokea maji yake kutoka milima jirani lakini hakuna njia ya maji kutoka; mto uliotoka zamani ulifungwa na miamba ya volkeno miaka milioni iliyopita.  

Umbali kati ya miji Tatvan upande wa magharibi na Van upande wa mashariki ni kilomita 93, umbali mkubwa wa magharibi hadi mwisho wa hori upande wa mashariki ni km 127. Umbali mkubwa kutoka kaskazini hadi kusini ni km 52. 

Kina kirefu ni mita 451. 

Kuna feri ya reli inayozunguka baina ya Tatvan na Van. Treni za kimataifa baina ya Uturuki na Iran zinavuka hapa. 

## Chumvi na ekolojia 
Maji yake ni ya chumvichumvi, takriban nusunusu magadi na NaCl. Maji huwa kwa wastani na thamani pH ya 9.8. 

Kiwango cha magadi kwenye ziwa kinabadilika kufuatana na majira, pia ni tofauti kufuatana na kina cha maji. Maji yenye chumvi nyingi ni mazito zaidi, hivyo maji ya usoni hayana magadi mengi sawa na maji ya chini. Pia sehemu karibu na ufuko ambako mito inaingia huwa na maji matamu kuliko eneo la katikati. 

Kuna spishi moja ya samaki pekee (alburnus tarichi) inayopatikana katika ziwa; wakati wa kuzaa wanarudi kwenye midomo ya mito ambako kiasi cha maji matamu ni cha juu zaidi, baadaye wanaweza kurudi katika sehemu ambako kiwango cha magadi ni juu kiasi.   

Kuna aina nyingi za planktoni.

[350px|thumb|Ramani inaonyesha [lugha za mazingira ya Ziwa Van kabla ya maangamizi ya Waarmenia; kibichi ni wasemaji wa Kiarmenia, njano ni Wakurdi.]]
## Historia na utamaduni
Katika milenia ya kwanza KK Ziwa Van lilikuwa sehemu ya milki ya Urartu.

Tangu karne ya 3 KK Ziwa Van lilikuwa katikati ya maeneo yaliyokaliwa na Waarmenia. Ushuhuda wake hadi leo ni monasteri ya Kiarmenia kwenye kisiwa cha Akdamar. Tangu maangamizi ya Waarmenia taifa hilo halipo tena hapa lakini watalii wengi Waarmenia wanatembelea Akdamar. 

Siki hizi kuna Wakurdi wengi katika mazingira ya ziwa.

## Marejeo 
## Tovuti za Nje
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Maziwa ya Uturuki
Jamii:Maziwa ya Asia
BeTV (Burundi)

**Best Entertainment Television** (kwa Kiswahili: *Televisheni Bora ya Entertaiment*'; kifupi: *BeTV*'

BE TV ni tofauti na haina ubia na jukwaa la televisheni ya Ubelgiji ya BeTv (zamani Canal + Belgique), ilizinduliwa mnamo 29 Agosti 2004, wakati jukwaa la zamani la Vivendi liliuza Canal + Benelux. Inashiriki pia katika shughuli za burudani nchini kote. Mnamo mwaka wa 2019, ilikuwa media ya kipekee ambayo ilishughulikia Hafla ya Tuzo ya Buja ya Muziki kwenye toleo lake la kwanza Julai 7, 2019.  Tena ni kwa tukio la Buja Fashon Week mwaka huo huo.

Mnamo Mei 20, 2019, BETV ilizindua wavuti yake na programu kwenye Google PayStore.

### Nembo 
## Programu
* *BE News*
* *Top10*
* *BE TV Sport*
* *Sante pour tous*
* *Abakundana*
* *Ikinicogihe*
* *Weekend Show*
* *BE QUIZZ*
* *BE Dance*
* *ProjectZ*
* *Emission PPF SHOW*
* *BUSINESS  SHOW*

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Tovuti Rasmi ya BeTV 

Jamii:Televisheni za Burundi
Robert Mangaliso Sobukwe

thumb
**Robert Mangaliso Sobukwe** (1924-1978) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa wa Afrika Kusini aliyeanzisha Pan Africanist Congress kupinga ubaguzi wa rangi nchini. Kwa ajili hiyo alifungwa kwa muda mrefu. Alikuwa muasisi wa chama hicho kilichopigania uhuru wa Waafrika kikijitenga kutoka kwa African National Congress,
pia anahusishwa na kuandaa maandamano ya kihistoria ya Shapeville mnamo 1960 yaliyopinga sheria ya Weusi kutembea na vitambulisho ambapo mamia ya watu waliuawa na kujeruhiwa kisha Sobukwe kuswekwa jela kunako visiwa vya Rubeni kwa miaka tisa. 

Sobukwe alifariki mwaka 1978 kwa saratani na mapafu licha ya wengine kudai kuwa alipewa sumu akiwa jela.

## Maisha ya awali
Sobukwe alizaliwa katika eneo la Graaff-Reinet katika jimbo la Cape Town tarehe 5 Desemba 1924. akiwa mtoto wa mwisho katika familia ya kimaskini ya watoto sita. 

Alisoma katika chuo cha Methodist na baadae chuo kikuu cha Fort Hare University akiwa huko ndipo alipojiunga na chama cha *African National Congress* na mwaka 1948 alichaguliwa kuwa rais wa baraza la wanafunzi .

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini
Jamii:Wanaharakati wa Afrika Kusini
Watu weusi

, Mmarekani mweusi na mpiganaji wa haki za binadamu nchini Marekani.]]
[thumb|[Barack Obama, rais wa 44 wa Marekani, alikuwa Mwafrika Mmarekani wa kwanza kushika wadhifa huo.]]
[thumb|Mwigizaji [Rashida Jones hutazamiwa mtu mweusi pale Marekani kwa sababu baba yake ni Mwamerika mweusi]]
 katika Melanesia ("Nchi ya watu weusi"), iliyopo kwenye visiwa vya Bahari ya Pasifiki]]
 nchini Kenya]]
**Watu weusi** ni msamiati unaotumika mara nyingi kumaanisha watu kutoka Afrika kusini kwa Sahara au watu wenye asili kutoka hapa.

Lakini si istilahi kamili kwa sababu kwanza kuna tofauti kubwa duniani ni watu gani wanaotazamwa kuwa "weusi" halafu kuna pia watu wenye rangi ya ngozi hiyo (nyeusi kiasi au ya kahawia) katika maeneo mbalimbali ya dunia, kuanzia India kusini kupitia Papua Guinea Mpya, Australia hadi Visiwa vya Melanesia ("visiwa vya Watu Weusi") katika Bahari ya Pasifiki, ambao wote hawana uhusiano na Afrika zaidi ya binadamu wote.

Halafu wako watu wengi wenye asili ya Afrika waliopelekwa Amerika kama watumwa tangu karne ya 16. Wengi wao wametokana kwa viwango tofauti na mababu ambako wakati fulani mabwana Wazungu walizaa na watumwa wa kike wenye rangi tofauti; ilhali watoto wa mama mtumwa alitazamiwa kuwa mtumwa hao wote walihesabiwa kama "watu weusi" hata kama urithi wa kimwili wa kizungu ulizidi urithi wa kimwili wa Kiafrika. Katika majimbo ya kusini ya Marekani (awali ya "shirikisho") ubaguzi wa rangi uliendelea vikali baada ya mwisho wa kisheria wa utumwa kwa kutenga kwa kuainisha wakazi wote kwa makundi ya "weupe" na "weusi"; hapa walitumia kanuni ya "One-drop rule (sheria ya "tone moja") iliyomwainisha mtu yeyote kuwa "mweusi" akijulikana kuwa na mhenga mmoja Mwafrika katika historia yake, bila kujali rangi yake halisi.  

Pamoja na hayo, siku hizi wengi wanaona msamiati huo si sahihi wala haina adabu, kwa jinsi unavyotumika.

## Marejeo
Jamii:Watu
Marcus Garvey

**Marcus Garvey** (1887-1940) alikuwa mwanaharakati wa haki za Watu Weusi nchini Marekani.

Alikuwa mmoja kati ya watu waliosaidia kuunda umoja wa Waafrika ambao unajulikana kama Pan Africanism.

## Marejeo
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
John George Kemeny

**John George Kemeny** (31 Mei 1926 - 26 Desemba 1992) alikuwa mtaalamu wa kompyuta anayekumbukwa kwa kuunda lugha ya BASIC pamoja na Thomas Eugene Kurtz kwenye Chuo cha Dartmouth, mnamo mwaka 1964. 

Alizaliwa Budapest, Hungaria katika familia ya Kiyahudi na mwaka 1940 familia yake ilikimbilia Marekani wakati Hungaria (iliyoshiriki na Ujerumani wa Adolf Hitler) iliandaa sheria dhidi ya Wayahudi. 

Tangu mwaka 1945 alisoma hisabati na falsafa kwenye Chuo Kikuu cha Princeton; wakati wa kutunga tasnifu ya uzamivu alifanya kazi kama msaidizi wa Albert Einstein.   

Aliendelea kufundisha kwenye Chuo cha Dartmouth. Kuanzia mwaka 1963 aliunda hapa lugha ya kompyuta BASIC kwa shabaha ya kuwezesha watu wengi kutumia kompyuta.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Waliofariki 1992
Tuzo ya Buja ya Muziki

**Buja Music Awards (BMA)** (kwa Kiswahili: **Tuzo za Muziki wa Buja**') ni onyesho la tuzo za muziki za Burundi. 

Tuzo hiyo iliyoanzishwa mnamo mwaka wa 2018 na Kora Entertainment na Gahungu Movement kuheshimu wanamuziki wa Burundi na watengenezaji wa muziki.
Molefi Kete Asante

thumb|Molefi Asante, 2011
**Molefi Kete Asante** (alizaliwa 1942) ni mwandishi nchini Marekani. Aliandika kuhusu Uafrocentriki.

Jamii:Waandishi wa Marekani
Abdias do Nascimento

thumbnail|right|280px|Abdias do Nascimento 

**Abdias do Nascimiento** (1914-2011) alikuwa mwanasiasa, msanii nchini Brazil. Aliandika kuhusu Muungano wa Afrika.

Jamii:Wanasiasa wa Brazil
David Comissiong

**David Comissiong** (alizaliwa 1960) ni mwandishi na mwanaharakati wa Muungano wa Afrika nchini Saint Vincent na Grenadini.

Jamii:Waandishi wa Saint Vincent na Grenadini
Jamii:Wanaharakati wa Saint Vincent na Grenadini
Cheikh Anta Diop

thumb|Picha yake mwishoni mwa miaka ya 1940.
thumbnail|right|280px|Uchoraji wa Cheikh Anta Diop kwa Ade Olufeko. Ilionyeshwa katika Maonyesho ya Kitamaduni ya Biashara ya Kiafrika ya Mkutano wa 16 wa Biashara ya Kiafrika huko Boston katika Shule ya Biashara ya Harvard 
**Cheikh Anta Diop** (1923-1986) alikuwa mwanahistoria, mwanaanthropolojia na mwanasiasa nchini Senegal. 

Aliandika kuhusu utamaduni wa Afrika, hasa kusini kwa Sahara. Alitaka kuandika historia ya Afrika kabla ya ukoloni.  Kazi ya Diop inachukuliwa kuwa msingi wa nadharia ya Afrocentricity, ingawa yeye mwenyewe hakuwahi kujieleza kama mfuasi wa Afrocentricity. Maswali aliyouliza kuhusu upendeleo wa kitamaduni katika utafiti wa kisayansi yalichangia sana mabadiliko ya baada ya ukoloni katika uchunguzi wa ustaarabu wa Kiafrika. 

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Senegal
Jamii:Waandishi wa Senegal
Jamii:AWC GWEI
Edward Wilmot Blyden

thumbnail|right|280px|Edward Wilmot Blyden 

**Edward Wilmot Blyden** (1832-1912) alikuwa mwalimu, mwandishi, balozi na mwanasiasa nchini Liberia. Alizaliwa visiwa vya Karibi. Aliandika kuhusu Muungano wa Afrika.

Jamii:Wanasiasa wa Liberia
Jamii:Waandishi wa Liberia
Stokely Carmichael

thumbnail|right|200px|Stokely Carmichael

**Stokely Standiford Churchill Carmichael** (maarufu kama: **Kwame Ture**; 1941 – 1998) alikuwa mwanaharakati wa Haki za Watu weusi nchini Marekani.

## Maisha ya mapema 
Stokely Standiford Churchill Carmichael alizaliwa Port of Spain, Trinidad na Tobago, katika visiwa vya Karibi. Alihudhuria Shule itwayo Tranquility School hapo kabla ya kuhamia Harlem, New York City, mnamo 1952 akiwa na umri wa miaka 11, aliungana na wazazi wake waliokuwa wakiishi Marekani tangu akiwa na miaka miwili, na alilelewa na bibi yake na shangazi zake wawili.  Alikuwa na dada watatu. 

Jamii:Watu wa Trinidad na Tobago
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Taasisi ya Takwimu ya Kitaifa (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo)

**Taasisi ya Takwimu ya Kitaifa** (kifupi: **TTK**) ni shirika rasmi la takwimu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. 

Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Takwimu
Marimba Ani

**Marimba Ani** (jina la kuzaliwa: **Dona Richards**) ni mwanamke mwandishi na mwanaanthropolojia nchini Marekani. Aliandika kitabu kinachoitwa "Yurugu".

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Marekani
Jamii:wanasayansi wa Marekani
Yellowstone National Park

thumb|300x300px| Mto Yellowstone kwenye tambarare
**Hifadhi ya Taifa ya Yellowstone** ni mbuga ya kitaifa nchini Marekani. Ilikuwa mbuga ya kwanza wa kitaifa kutangazwa duniani.  

Jina lilichukuliwa kutoka Mto Yellowstone, ambao unapita katikati ya hifadhi. Yellowstone lilipokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO mwaka 1978. 

Hifadhi ya Taifa ya Yellowstone ni maarufu kwa geyser zake na chemchemi za moto. Hifadhi hiyo ina karibu nusu ya geyser zote duniani.  

Wataalamu wanategemea kutokea kwa mlipuko mwingine katika muda usio mbali sana. 
right|thumb|225x225px| Swala la Pronghorn hupatikana mahali pengi  kwenye nyasi za mbuga.  

### Baisoni 
left|thumb|225x225px| Baisoni hutafuta malisho karibu na chemchemi ya moto
Kati ya wanyama wakubwa mashuhuri wa Yeloowstone ni kundi la baisoni. Hao ng'ombe mwitu wakubwa walijaza nyika za Amerika ya kaskazini kwa idadi za mamilioni hadi karne ya 19. Mwaka 1902 wanyama 50 waliokuwa kati ya mwisho waliobaki walipelekwa Yellowstone. Mnamo mwaka 2003 idadi yao ilikuwa imeongezeka kufikia 4,000.

## Marejeo 
## Tovuti zingine 
* Maeneo rasmi ya Hifadhi ya Kitaifa ya Yellowstone 
* Nyumba ya sanaa ya picha ya kina ya Yellowstone kwenye tovuti rasmi ya NPS.gov 
* USGS: Historia ya volkeno ya uwanja wa Volkano wa Planoau  
* Maisha kwenye joto la juu  - Utangulizi wa bakteria ya thermophilic ya Yellowstone. 
* *Kufuatilia Mabadiliko katika Mfumo wa Volkeno wa* Sio wa Volkano usiovunjika, Uchunguzi wa Jiolojia wa Amerika, Karatasi ya Ukweli 100-03, 2004 
* Jarida la Sayansi Amerika (Juni 2004 Suala) Masomo kutoka kwa Wolf 
Jamii:Wyoming
Jamii:Montana
Jamii:Idaho
Jamii:IUCN Jamii II
Murray River

thumb|300x300px| Murray ni mto mrefu kabisa wa Australia
thumb|250x250px| Mto Murray katika milima huko Tom Groggin
**Mto Murray** ndio mto mrefu kabisa kwenye bara la Australia. Huanza kwenye Snowy Mountains na hutiririka magharibi hadi kuishia kwenye Bahari Pasifiki karibu na Goolwa, Australia Kusini. 

Kwa sehemu kubwa ya njia yake huwa mpaka kati ya majimbo ya Victoria na New South Wales . Matawimto yanayojiunga na Murray ni pamoja na Mto Darling, Mto Lachlan, Mto Murrumbidgee na Mto Goulburn. 

## Historia 
Kwa maelfu ya miaka, Mto Murray umejulikana kwa Waaustralia asilia waliouita kwa majina yao kama vile *Millewa* na *Tongala*. 

Mto huo uliitwa *Mto wa Hume* baada ya kutembelewa na wapelelezi wa Ulaya Hamilton Hume na William Hovell mnamo Novemba 1824. Baadaye lilibadilishwa kwa kuita mto kwa jina la mwanasiasa Mwingereza, Sir George Murray. 

Usafiri kwenye mto ulikuwa na ugumu mwanzoni kwa sababu mdomo wa Murray baharini haina kina ya kutosha kwa meli kuingia mtoni. Tangu mwaka 1853 meli ndogo zilipelekwa barani zikaanzisha usafiri wa mtoni.  

Mto ulikuwa muhimu sana kwa kubeba watu na bidhaa hadi kujengwa kwa reli. Kufikia mwaka 1900 biashara ya mtoni ilikuwa imekwisha tena.  

## Marejeo 
## Marejeo mengine
*
*Frankel, David. (2017). *Between the Murray and the Sea: Aboriginal Archaeology in South-eastern Australia.* Sydney: Sydney University Press. ISBN 9781743325520
*
*
*

### Viungo vya audio na video
* 
*Down the River Murray An ABC Radio National 5-part series on the river and its people
*Murray Region Tourist Information - VisitNSW
Motsoko Pheko

**Motsoko Pheko** (1933 - 19 Aprili 2024) alikuwa mwanasheria, mwanahistoria, mwandishi, mwanasiasa na mwanasayansi nchini Afrika Kusini.

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini
Mto Madeira

thumb|Mto Madeira

**Mto Madeira** (kwa Kireno: Rio Madeira; kabla ya ukoloni uliitwa na wenyeji kwa jina asilia **Cuyari**:  ) ni mto mkubwa katika Amerika Kusini. Una urefu wa km 3,250. Madeira ni sehemu ya mfumo wa Mto Amazonas ukichangia asilimia 15 ya maji yote ya mto huO. 

## Tabianchi ya beseni lake 
300px|thumb|Beseni la Mto Madeira.
Usimbishaji katika beseni la Madeira unacheza baina ya cm/m2 75 na cm/m2 300. Karibu na chanzo chake, Madeira ni mmoja kati ya mito mikubwa duniani ukibeba mkondo wa maji wa m3/s 18,000, takriban nusu ya kiasi cha Mto Kongo. Robo ya maji hayo inatiririka kwenye mitelemko ya milima ya Andes ya Bolivia. 

## Njia ya usafiri
Maji ndani ya mto Madeira hucheza sana; wakati wa mvua usawa wake unapanda juu mita 15, na meli kutoka baharini zinaweza kuingia hadi Porto Velho, Brazil, ambayo ni umbali wa kilomita 1800 kutoka Bahari Atlantiki. Lakini katika miezi ya ukame maji hupungua na mto unapitika kwa vyombo vidogo tu visivyoingia chini ya maji zaidi ya mita 2.

Leo hii ni kati ya njia za maji zinazotumiwa zaidi ndani ya nchi ya Brazil na takriban tani milioni 4 za nafaka zinapelekwa nje ya nchi kupitia Mto Madeira.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*The Amazon and Madeira Rivers: Sketches and Descriptions from the Note-Book of an Explorer  from 1875
Rio Negro (Amazon)

[thumb|Mto Rio Negro unapoishi kwenye [mto Amazonas]]
**Rio Negro** ni mto ambao unapitia msitu wa mvua wa Amazonas katika kaskazini-magharibi ya Brazil, kwenye jimbo la Amazonas. 

Unaitwa *Negro* (Kihispania na Kireno kwa "nyeusi") kwa sababu maji yake yanabeba vyembe vya ardhi ambavyo hufanya maji yaonekane kama chai.   Ni mto mkubwa wa maji meusi duniani. 

Rio Negro ndiye tawimto kubwa zaidi la mto Amazonas upande wa kushoto (kadiri inavyoelekea bahari). Huanza huko Kolombia na kuishia kwenye Amazonas. 

Rio Negro ina utajiri mkubwa wa spishi tofauti. Karibu aina 700 za samaki zimeorodheshwa katika beseni la mto, na imekadiriwa kuna jumla ya spishi 800- 900 za samaki.  Kati ya hizo ni nyingi ambazo ni muhimu katika biashara ya samaki wa kufuga nyumbani.  

## Marejeo 
Jamii:Mito ya Brazil
Rio Negro

**Río Negro** inamaanisha "Mto Mweusi" katika lugha za Kihispania na Kireno. Inaweza kutaja: 

## Mito 
### Brazil 
* Rio Negro (Amazonas), tawimto la Mto Amazonas 
* Rio Negro (Mato Grosso do Sul) 
* Rio Negro (Parana) 
* Rio Negro (Rio de Janeiro) 
* Rio Negro (Rondonia) 
* Rio Negro (Tocantins) 

### Amerika Kusini (nje ya  Brazil) 
* Rio Negro (Argentina), huko Patagonia 
* Rio Negro (Los Lagos), kusini mwa Chile 
* Rio Negro (Uruguay), tawimto la Mto Uruguay 
* Rio Negro (Chaco) huko Argentina, tawimto la Mto Parana 

### Amerika ya Kati 
* Rio Negro (Amerika ya Kati), kwenye mpaka wa Honduras na Nikaragua 
* Mto Chixoy, unaojulikana pia kama Rio Negro, huko Guatemala 

## Migawanyiko ya kisiasa 
### Amerika Kusini 
* Mkoa wa Río Negro, Argentina 
* Rio Negro, Parana, manispaa nchini Brazil 
* Rio Negro, Mato Grosso do Sul, manispaa ya Brazil 
* Rio Negro, Chile, mji katika Mkoa wa Osorno 
* Rionegro, mji na manispaa nchini Kolombia 
* Rionegro, Santander, mji na manispaa nchini Kolombia 
* Mkoa wa Rionegro, Kolombia 
* Wilaya ya Río Negro, Uruguay 
* Rio Negro, manispaa nchini Venezuela
Mto Magdalena

300px|thumb|Delta ya Mto Magdalena.
300px|thumb|Ramani ya beseni la Mto Magdalena.
**Mto Magdalena** ni mto muhimu zaidi katika magharibi ya Kolombia. Una urefu wa km 1,538. Njia yake inafuata mwelekeo kutoka kusini kwenda kaskazini. Karibu asilimia 80 ya wakazi wa Kolombia huishi kwenye kingo za mto huu au mmoja wa matawimto yake, pamoja na Barranquilla ambayo ni jiji kubwa la Kolombia.  

Mto huo unaweza kutumumiwa na meli hadi mji wa Honda uliopo mnamo km 1,000 kutoka mdomo wake baharini.  

Pale Honda kuna maporomoko ya maji yasiyopitika. Baada ya kizuizi hiki mto unaweza kutumiwa tena na meli za mizigo kwa km 240 za ziada.  

## Marejeo
Ronald "Slim" Williams

**Ronald Jay "Slim" Williams** (amezaliwa Mei 23, 1964) ni mfanyabiashara wa Marekani ambaye alianzisha rekodi ya kumbukumbu ya Cash Money pamoja na kaka yake, rapper Bryan "birdman" Williams. 

Kama ilivyo kwa kaka yake, ndiye mtayarishaji mtendaji wa karibu wa Albamu zote za msanii Cash Money. Mnamo Februari 2009, ndugu wa Williams walionyeshwa kwenye Newbos ya CNBC: Rise of America, onyesho la maandishi lililoandika mamilioni kadhaa nyeusi. Williams alionekana kwenye kipindi cha Lil Wayne's Behind The Music, ambacho kilianza Septemba 10, 2009.

Jamii:Wafanyabiashara wa Marekani
Joshua King

thumb|Joshua King.
**Joshua Christian King** (alizaliwa 15 Januari 1992) ni mchezaji wa soka wa Norway ambaye anacheza kama mshambuliaji wa Klabu ya Ligi kuu ya Uingereza iitwayo AFC Bournemouth na timu ya taifa ya Norway.

## Kazi ya klabu
King alisainiwa na Klabu ya Manchester United kutoka katika Klabu ya Vålerenga mnamo mwaka 2008. Baada ya kwenda kwa mkopo katika Klabu ya Preston North End na baadaya kutumikia Klabu mbalimbali kama vile Borussia Mönchengladbach, Hull City na Blackburn Rovers zote hizi alizitumikia kwa mkopo,na baadaye alisaini kabisa katika Klabu ya Blackburn mnamo Januari 2013, kabla ya kuhamia Bournemouth mnamo Mei 2015.

## Kazi ya kimataifa
Alianza kuiwakilisha timu ya taifa ya Norway akiwa na umri wa chini ya miaka 16, na baadaye aliiwakilisha chini ya miaka 18 na hatimaye aliiwakilisha tena chini ya miaka 21, King alicheza kwa mara yake ya kwanza katika mechi ya kimataifa dhidi ya Iceland mnamo 2012, na aliweza kufunga goli lake la kwanza la kimataifa dhidi ya timu ya taifa ya Cyprus.

Jamii:waliozaliwa 1992
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Norwei
Ivan Zaytsev

thumb|242x242px|Picha ya Ivan Zaytsev (2019)
**Ivan Zaytsev** (amezaliwa 2 Oktoba 1988) ni mchezaji wa mpira wa wavu wa Italia mwenye asili ya Urusi.

Ivan Zaytsev ni mwanachama wa timu ya taifa ya mpira wa wavu ya Italia na klabu ya Italia ya Modena Volley. 
border|thumb|frameless|Zaytsev (2016)
Alizawadiwa medali ya shaba katika michezo ya Olimpiki huko London mwaka 2012, medali ya fedha ya mashindano ya Ulaya (2011, 2013), medali ya shaba katika michuano ya Dunia (2013, 2014). 

Pia alikuwa bingwa wa mpira wa wavu huko Italia mwaka 2014 na alizawadiwa medali ya fedha katika Michezo ya Olimpiki Rio mwaka 2016.

## Maisha binafsi 
Ivan Zaytsev ni mtoto wa mchezaji wa michezo ya Olimpiki ya mpira wa wavu, Vyachelav Zaytsev. Alizaliwa huko Spoleto, Italia ambapo baba yake alikuwa akicheza wakati huo. Mama yake, Irina Pozdnyakova, alikuwa mwogeleaji maarufu wa zamani.

## Viungo vya nje 
LegaVolley Serie A profile player 

Jamii:Wanamichezo wa Italia
Serge Gnabry

thumb|293x293px|Gnabry akikimbiza mpira (2019).
**Serge David Gnabry** (alizaliwa 14 Julai 1995) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Ujerumani ambaye anacheza kama winga wa klabu ya Bundesliga Bayern Munich na timu ya taifa ya Ujerumani.

Gnabry alianza kazi yake huko Uingereza na klabu ya Arsenal. Alikwenda kwa mkopo West Bromwich Albion na baadae alirudi nyumbani Ujerumani kujiunga na Werder Bremen 2016.

Mnamo mwaka 2017 alisaini Bayern Munich, Katika msimu wake wa kwanza na Bayern Munich alitwaa taji la Bundesliga na alipewa mchezaji bora wa msimu, Mnamo 1 Oktoba 2019, Gnabry alifunga mabao manne kwenye Ligi ya Mabingwa wa Ulaya katika ushindi wa 7-2 dhidi ya Tottenham Hotspur.

Jamii:Waliozaliwa 1995
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani
Sander Berge

thumbnail|right|200px|Sander Berge

**Sander Berge** (alizaliwa 14 Februari 1998) ni mchezaji wa mpira wa miguu huko Norwe ambaye anacheza kama kiungo wa K.R.C. Uzazi katika Idara ya Kwanza ya Ubelgiji A.

## Kazi ya klabu
Berge alianza kazi yake ya kucheza mpira katika klabu ya Asker Fotball ya vijana wadogo, na kucheza katika kikosi cha kwanza mwishoni mwa msimu wa 2013 katika timu hiyo ya vijana kisha kucheza katika katika timu ya watoto ya Norwey. 

Alijiunga na timu ya Vålerenga katika msimu wa 2015. Berge aliicheza mchezo wake wa kwanza wa ligi akitoka benchi dhidi ya [[klabu] ya Sandefjord mnamo 11 Julai 2015 na mchezo wake wa kwanza wa ligi dhidi ya Rosenborgna baadaye akawa mchezaji muhimu wa klabu.

Jamii:waliozaliwa 1998
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Norwei
Trinidad James

thumb|309x309px|Huyu ni **Trinidad James**.
**Nicholaus Joseph Williams**, anayejulikana zaidi kwa jina **Trinidad James** (mara nyingi alibadilishwa kama Trinidad Jame $), ni rapper wa Trinidad-Marekani.  

Mnamo mwaka 2012, alisaini mkataba wa kurekodi na Def Jam Recordings.

Bila kuwa na albamu ya kwanza kutolewa, alitowa kwenye lebo hiyo mnamo 2014, ingawa anaendelea kutoa muziki kama msanii anayejitegemea.

Jamii:Wanamuziki wa Trinidad na Tobago
Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Even Hovland

thumb|240x240px|Even Hovland
**Even Hovland** (alizaliwa 14 Februari 1989) ni mchezaji wa soka wa Norway ambaye anacheza kama beki wa klabu ya Rosenborg na timu ya taifa ya Norway. 

## Kazi ya kimataifa
Hovland alitajwa katika kikosi cha Norway katika mashindano ya kufuzu ya EURO 2012 dhidi ya Cyprus mnamo 11 Oktoba 2011, kwa sababu Brede Hangeland alisimamishwa kwa sababu ya kadi za njano mbili
Hovland alicheza katika timu ya wakubwa kwenye mchezo wa kirafiki ambao walitoka sare ya  1-1 dhidi ya Denmark mnamo 15 Januari 2012.

Pia Hovland alicheza mchezo wa kirafiki dhidi ya Ireland ya Kaskazini mnamo tarehe 29 Februari 2012.

Jamii:waliozaliwa 1989
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Norwei
SV Werder Bremen

thumb|179x179px|Hii ni logo ya timu ya SV-Werder-Bremen
**Sportverein Werder Bremen von 1899 e. V **, inayojulikana kama Werder Bremen, ni Klabu ya michezo ya Ujerumani iliyoko Bremen katika jimbo la kaskazini magharibi mwa Ujerumani la Free Hanseatic City mwa Bremen. Klabu ilianzishwa mnamo 1899 na imekua na wanachama 40,400.

Klabu ya mpira wa miguu ya Bremen imekuwa maarufu katika Bundesliga. Bremen ameshinda ubingwa wa Bundesliga mara nne na DFB-Pokal mara sita. Mashindano yao ya hivi karibuni ya Bundesliga yalikuja mnamo kushinda Kombe la Ulaya la 1992.
left|thumb|244x244px|Hii ni rangi ya jezi ya Werder bremen
Bremen pia alifika fainali ya toleo la mwisho la Kombe la UEFA mnamo 2009, kabla ya kutengwa tena kama Ligi ya UEFA Europa msimu uliofuata.Wakati wa katikati ya miaka ya 2000, Bremen alikuwa mmoja wa timu zilizofanikiwa zaidi kwenye Bundesliga, lakini kilabu hicho hakijacheza kwenye mashindano ya Europa tangu kampeni ya 2010-11.

## Viungo vya nje 
* Official Website  
* Official facebook

Jamii:SV Werder Bremen
Jamii:Vilabu Mpira vya Ujerumani
Hwang Hee-chan

thumb|Hwang Hee-chan (2024)
**Hwang Hee-chan** (alizaliwa 26 Januari 1996) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Korea Kusini ambaye anacheza kama mshambuliaji wa klabu ya Red Bull Salzburg na timu ya taifa ya Korea ya Kusini.

## Kazi ya klabu
### Red Bull Salzburg
Mnamo Desemba 2014, Pohang Steelers alikusudia kumsainisha mkataba Hwang Hee-chan kama Mchezaji wa FC Red Bull Salzburg.

Mnamo tarehe 3 Novemba 2016, Hwang alitokea kwenye benchi na kuweza kufunga goli kwenye mechi ya Ligi ya Europa akiwa na klabu yake ya Salzburg dhidi ya klabu ya Nice upande wa  Ligue 1, alichangia timu yake kushinda mchezo huo wa kwanza wa Europa kwenye hatua ya makundi.

Jamii:waliozaliwa 1996
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Korea Kusini
Jeezy

thumb|214x214px|**Young Jeezy.**
**Jeezy** (Jina lake halisi ni **Jay Jenkins**; wengine humwita **Young Jeezy**) alianza kuigiza na kurekodi mnamo 2001.

Alijiunga na Boyz N Da Hood mnamo 2005. 

Albamu yake ya kwanza ya solo kwenye lebo kubwa, *Let’s Get It: Thug Motivation 101*, ilitolewa mnamo 2005. Moja, "*Soul Survivor*", na Akon, ikawa ya kumi huko Marekani.

Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Marioo

**Marioo** (jina lake halisi ni **Omary Mwanga**; alizaliwa Temeke, Dar es Salaam, Tanzania, 1995) ni mwimbaji wa Bongo Flava, mtunzi na mtayarishaji wa nyimbo. 

Alilelewa kijijini kwa bibi yake Kibiti, mkoa wa Pwani, na huko ndiko alikokulia, akiwa ni mtoto wa kabila la Wandengereko.

Marioo alianza safari yake ya muziki kama mtunzi wa nyimbo, ambapo alitunga nyimbo kama Wasikudanganye, aliyoimba mwanamuziki wa Tanzania, Nandy The African Princess. Aidha, aliandika wimbo wa Unaniweza, alioimba Jux, na yeye ndiye mmiliki wa wimbo maarufu Beer Tamu, uliohushinda tuzo za TMA kama wimbo bora wa mwaka 2021 na 2022.

Wimbo wake wa kwanza katika safari ya muziki ni Dar Kugumu, alioutoa mwaka 2017. Baada ya hapo, alijizolea umaarufu kwa kutoa nyimbo zingine kama Inatosha, Unanionea, AYA, Raha, Chibonge, Salio, Lonely, Unanichekesha, Mama Aminah, Hakuna Matata, na Beer Tamu.

Pia, Marioo amefanikiwa kufanya kolabo na wasanii kutoka nchi mbalimbali, ikiwa ni pamoja na wasanii kutoka Afrika Kusini. Amejizolea mashabiki wengi kutokana na sauti yake laini na uwezo wake wa kuandika nyimbo zenye ujumbe mzito na mguso wa kihisia. Mbali na muziki, Marioo pia ameonyesha nia ya kuwekeza katika biashara na kusaidia jamii kupitia miradi mbalimbali ya kijamii. Aidha, Marioo amefanikiwa kushinda tuzo ya Msanii Bora wa Mwaka 2024.

## Tuzo
*Mwanamuziki bora wa kiume wa mwaka TMA 2022
*Nyimbo bora ya mwaka "bia tamu"
*Mtunzi bora wa mwaka 2024

## Tanbihi
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Gary Neville

thumb|upright|Gary Neville (2014)
**Gary Alexander Neville** (amezaliwa 18 Februari 1975) ni kocha wa mpira wa miguu wa Uingereza. 

Amestaafu soka lake katika klabu ya Manchester United ya Uingereza na kwa sasa ni kocha wa mpira wa miguu.

Jamii:waliozaliwa 1975
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Uingereza