open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orodha ya milima mirefu duniani

300px|thumb|Mlima Everest ukitazamiwa kutoka upande wa kaskazini
**Urefu wa mlima** au kimo chake unaweza kukadiriwa kwa njia mbalimbali. 

Mbinu inayotumika mara nyingi ni kutaja tofauti kati ya usawa wa bahari na kimo cha kilele cha mlima. Lakini inawezekana pia kutumia mbinu tofauti zitakazoleta matokeo tofauti.

## Mlima mrefu kutoka usawa wa bahari
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

## Mlima mrefu kutoka kitovu cha Dunia
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

Tofauti inasababishwa na umbo la Dunia ambalo si tufe kamili. Maana kuzunguka kwa Dunia kwenye mhimili wake unasababisha kani kitovu (kwa Kiingereza *centripetal force*) inayofanya umbo la Dunia kufanana kidogo na duaradufu. Hivyo umbali kutoka kitovu cha Dunia hadi ikweta ni mkubwa kiasi cha kilometa 43 kuliko umbali baina ya kitovu na ncha za Dunia. 

Kwa kutumia marejeo hayo Mlima Everest una nafasi ya sita tu kati ya milima ya Dunia, ilhali milima kadhaa iliyopo karibu na ikweta inasogea mbele, kama milima katika Andes na mlima Kilimanjaro nchini Tanzania.

## Mlima mrefu kutoka mguu wake
Njia nyingine ni kupima ni kiasi gani mlima unainuliwa juu ya mazingira yake yaani pale inapoanza kuonekana. 
Kwa kutumia marejeo hayo mlima mrefu kabisa duniani ni Mauna Kea. Volkeno hii inayofanya kisiwa kizima kimojawapo cha funguvisiwa la Hawaii inaanza mita 6,000 chini ya uso wa bahari na kufikia mita 4,205 juu ya usawa wastani wa bahari, hivyo kimo chake kutoka mguu wake hadi kilele ni mita 10,203

Kati ya milima inayoinuliwa juu ya mazingira ya nchi kavu iko
* Mlima Rakaposhi nchini Pakistan ambao unapanda mita 5980 juu ya bonde la mto Hunza mguuni pake upande wa kaskazini
* Mlima Damavand nchini Iran unafikia kimo cha mita 4,700 juu ya mazingira yake
* Kilimanjaro inainuliwa mita 4,000 juu ya tambarare mguuni pake.

## Mlima mrefu katika Mfumo wa Jua
Kwenye sayari na miezi ya mfumo wa Jua letu kuna milima mikubwa zaidi kuliko duniani. Mlima mkubwa unaojulikana hadi sasa ni Olympus Mons kwenye Mirihi (*Mars*). Volkeno hii inapanda kilomita 26 juu ya tambarare ya mazingira yake ikiwa na kipenyo cha kilomita 600. Kasoko kwenye kilele chake ina kipenyo cha kilomita 80. 

## Tanbihi
Jamii:Orodha za kijiografia
Werburga

cha kanisa kuu la Chester.]]
**Werburga** (pia: **Wærburh**, **Werburh** au **Werburgh**; Stone, Mercia, 650 hivi - Trentham, Staffordshire, 3 Februari 699) alikuwa malkia mdogo huko Uingereza.

Alianzisha monasteri kadhaa na hatimaye kujiunga na ile ya Ely ambayo ilianzishwa na kuongozwa na ndugu zake, akawa abesi wake baada ya mama yake, Mt. Ermenilda .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Gordon Emery, *Curious Chester* (1999) ISBN 1-872265-94-4
*Gordon Emery, *Chester Inside Out* (1998) ISBN 1-872265-92-8
*Gordon Emery, *The Chester Guide* (2003) ISBN 1-872265-89-8
*Roy Wilding, *Death in Chester* (2003) ISBN 1-872265-44-8

## Viungo vya nje
*Life of St Werbergh
*St Werberga and her royal and saintly relatives at Ely
*Reference to Earl Hugh building the abbey church 
*Steve Howe's 'Chester: a Virtual stroll Around the Walls'

Jamii:Waliozaliwa 650

Jamii:watawa waanzilishi
Vitus Mtakatifu

[thumb|Mt. Vitus katika [Nuremberg Chronicle, 1493.]]
[thumb|[Kifodini cha Wat. Vitus, Modestus na Kresensya.]]
**Vitus Mtakatifu** alikuwa mtoto Mkristo (labda kutoka Sicilia, kisiwa kikubwa cha Italia) aliyefia dini yake wakati wa dhuluma za makaisari wa Dola la Roma Diocletian na Maximian mwaka 303, akiwa na umri wa miaka 13 hivi. 

Kwa sababu hiyo tangu kale Vitus peke yake, baadaye pamoja na walezi wake Modesto na Kresensya, anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Juni ambayo kwa Waorthodoksi ni tarehe 28 Juni ya kalenda ya kimataifa.

## Picha

File:Flein-st-veit.jpg|Kifodini cha Mt, Vitus, Flein, Ujerumani, 1515 hivi 
File:HeiligenstadtSanktVeit.JPG|Mt. Vitus huko Heiligenstadt, Franconia
File:Martyrdom of saint Vitus.PNG|Kifodini cha Mt. Vitus, Ujerumani, 1450 hivi
File:Wappen at st veit.png|Kifodini cha Mt. Vitus katika nembo ya Sankt Veit im Pongau, Austria
File:Kostel sv. Víta v Libědicích.jpg|Kanisa la Mt. Vitus, Libědice, Ucheki
File:Overzicht toren met ingangsportaal - Blaricum - 20408105 - RCE.jpg|Kanisa la Mt. Vitus, Blaricum, Uholanzi

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 
*Patron Saints Index profile of Saint Vitus  
*Catholic Online profile of Saint Vitus 
*Information on Saint Vitus, the saint, on saintvitus.com 
*San Vito 

Jamii:Waliozaliwa 290
Jamii:Waliofariki 303
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Volfang wa Regensburg

, Leising.]]
**Wolfgang wa Regensburg, O.S.B.** (934 hivi – 31 Oktoba 994) alikuwa askofu wa Regensburg, Bavaria, Ujerumani, kuanzia Krismasi 972 hadi kifo chake. 

Kisha kufanya kazi kama mwalimu wa shule ya kanisa kuu la Trier, halafu kushika maisha ya kimonaki na kupewa upadirisho, alipoteuliwa kuwa askofu, alirudisha nidhamu kati ya wakleri akafa kwa unyenyekevu wakati wa ziara ya kichungaji huko Pupping, leo nchini Austria .

Anatazamwa kuwa mmojawapo wa maaskofu bora wa Ujerumani wakati wake pamoja na Ulrich wa Augsburg na Konradi wa Konstanz.

Alitangazwa mtakatifu na Papa Leo IX tarehe 8 Oktoba 1051 na anaheshimiwa hivyo na Waorthodoksi na Waanglikana pia. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
**Der heilige Wolfgang, Bischof von Regensburg; historische Festschrift zum neunhundertjährigen Gedächtnisse seines Todes*, ed., in connection with numerous historical scholars, by MEHLER (Ratisbon, 1894), among the chief collaborators on this work being BRAUNMULLER, RINGHOLZ (of Einsiedeln), and DANNERBAUER; KOLBE, Die Verdienste des Bischofs Wolfgang v. R. um das Bildungswesen Suddeutschlands. Beitrag z. Gesch. der Padogogik des X und XI Jahrhunderis (Breslau, 1894);
*WATTENBACH, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter, I (Berlin, 1904), 449-452;
*DETZEL, Christl.
*Iknographie, II (Freiburg, 1896), 683;
*POTTHAST, Bibl. medii aevi, II (Berlin, 1896), 1641.

## Viungo vya nje
* Wolfgangskrypta in der Basilika St. Emmeram, Regensburg
Olympus Mons

**Olympus Mons** ni mlima kwenye sayari ya Mirihi. Ni mlima mrefu na pia volkano ndefu katika mfumo wa Jua.

Olympus Mons ina urefu wa kilomita 27 juu ya uso wa Mirihi wastani. Hivyo kimo chake ni mara tatu kuliko Mlima Everest duniani ukipimwa kutoka usawa wa bahari na zaidi ya mara mbili kuliko Mauna Kea unaopimwa kilomita 10 kutoka mguu wake chini ya bahari hadi kilele.

Jina liliteuliwa kutokana na Mlima Olimpos nchini Ugiriki. "Olympus Mons" ni umbo la Kilatini la "Mlima Olimpos".

## Marejeo
Jittery Monks

**Jittery Monks** ni kampuni ya kutoa huduma ya kitaaluma na taaluma ya kuandika, kuhariri, na huduma kwa wanafunzi. 

Kampuni hiyo inaendesha udhamini mbalimbali na imetoa fedha kwa programu za elimu kwa vijana katika eneo la Maziwa Makuu ya Afrika.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Jittery Monks  Tovuti rasmi

Jamii:Kampuni
Yohane Bunyan

, 1684.]]
**John Bunyan** (alibatizwa 30 Novemba 162831 Agosti 1688) alikuwa mhubiri na mwandishi wa Kikristo kutoka Uingereza.

Anaheshimiwa na Waanglikana kama mtakatifu, hasa tarehe 29 Agosti, 30 Agosti au 31 Agosti. 

## Baadhi ya maandishi yake
* *A Few Sighs from Hell, or the Groans of a Damned Soul*, 1658
* *A Discourse Upon the Pharisee and the Publican*, 1685
* *A Holy Life
* *Christ a Complete Saviour (The Intercession of Christ And Who Are Privileged in It)*, 1692
* *Come and Welcome to Jesus Christ*, 1678
* *Grace Abounding to the Chief of Sinners*, 1666
* *Light for Them that Sit in Darkness
* *Praying with the Spirit and with Understanding too*, 1663
* *Of Antichrist and His Ruin*, 1692
* *Reprobation Asserted*, 1674
* *Saved by Grace*, 1675
* *Seasonal Counsel or Suffering Saints in the Furnace – Advice to Persecuted Christians in Their Trials & Tribulations*, 1684
* ''Solomon's Temple Spiritualized*
* *Some Gospel Truths Opened*, 1656
* *The Acceptable Sacrifice
* *The Desire of the Righteous Granted
* *The Doctrine of the Law and Grace Unfolded*, 1659
* *The Doom and Downfall of the Fruitless Professor (Or The Barren Fig Tree)*, 1682
* *The End of the World, The Resurrection of the Dead and Eternal Judgment*, 1665
* *The Fear of God – What it is, and what is it is not*, 1679
* *The Greatness of the Soul and Unspeakableness of its Loss Thereof*, 1683
* *The Heavenly Footman*, 1698
* *The Holy City or the New Jerusalem*, 1665
* *The Holy War – The Losing and Taking Again of the Town of Man-soul (The Holy War Made by Shaddai upon Diabolus, for the Regaining of the World)*, 1682
* *The Life and Death of Mr Badman*, 1680
* *The Pilgrim's Progress*, 1678
* *The Strait Gate, Great Difficulty of Going to Heaven*, 1676
* *The Saint's Knowledge of Christ's Love, or The Unsearchable Riches of Christ*, 1692
* *The Water of Life or The Richness and Glory of the Gospel*, 1688
* *The Work of Jesus Christ as an Advocate*, 1688

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* .
* .
* Forrest, J.F. and Greaves, R.L. (1982), *John Bunyan: a reference guide''. Boston: GK Hall & Co.
* .
* Keeble, Neil (2010), John Bunyan's literary life. In Anne Dunan-Page (ed.) *The Cambridge Companion to Bunyan*, Cambridge: Cambridge University Press, 13–25.
* .

## Viungo vya nje
* John Bunyan Museum Bedford
* Moot Hall Elstow, a Museum specialising in 17th century life and John Bunyan
* 
* John Bunyan Archive
* Acacia John Bunyan Online Library
* International John Bunyan Society
Yohane wa Shanghai na San Francisco

.]]
**Yohane wa Shanghai na San Francisco** (kwa Kirusi: Иоанн Шанхайский и Сан Францисский, Ioann Shankhayskiyi i San Frantsiskyi; jina la awali: Михаил Борисович Максимович, **Mikhail Borisovich Maximovitch**; Adamovka, wilaya ya Izyum, mkoa wa Kharkov, leo nchini Ukraina, 4 Juni 1896 – Seattle, Washington, USA, 2 Julai 1966) alikuwa mmonaki, padri, askofu na mmisionari wa Kiorthodoksi huko China na Marekani. 

Alijulikana pia kwa karama ya kutenda miujiza.

Alitangazwa na Kanisa lake kuwa mtakatifu tarehe 2 Julai 1994. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe hiyohiyo.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Rose, Fr. Seraphim & Abbot Herman. (1987). *Blessed John the wonderworker: A preliminary account of the life and miracles of Archbishop John Maximovitch* (Third, revised ed.). Platina: St. Herman of Alaska Brotherhood. .
**Father Seraphim: His Life and Work* .

## Viungo vya nje
*Saint John The Wonderworker Church
*Official report on the uncovering of the relics
*Life, Miracles and Sermons of St. John, by Bishop Alexander (Mileant)
*San Francisco Russian Orthodox Cathedral Mother of God "Joy of All Who Sorrow"
Yohane wa Tobolsk

ya Mt. Yohane wa Tobolsk.]]
**Yohane wa Tobolsk** (jina la awali: **Iwan Maksymowicz**; Nizhyn, leo nchini Ukraina, 1651 – Tobolsk, Urusi, 10 Juni 1715) alikuwa mmonaki, padri, abati na hatimaye (1696) askofu wa Kanisa la Kiorthodoksi la Urusi. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. Mwaka 1916 Kanisa lake lilithibitishwa heshima hiyo. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Viungo vya nje
**Iliotropion* by St. John 
*St John Maximovitch the Metropolitan of Tobolsk Orthodox icon and synaxarion
Mathayo wa Bascio

**Mathayo wa Bascio, O.F.M.** (jina la awali: **Matteo Serafini**; Pennabilli, 1495 hivi - Venezia, 6 Agosti 1552) alikuwa padri wa Utawa wa Ndugu Wadogo kutoka Dola la Papa, leo nchini Italia, ambaye ni maarufu kama asili ya tawi la Wakapuchini.

Mara alipopata upadrisho mwaka 1525 alijisikia hamu ya kuishi kikamilifu zaidi kadiri ya kanuni iliyoandikwa na mwanzilishi, Fransisko wa Asizi. Hivyo aliacha konventi yake akapewa na Papa Klementi VII (1523-1534) fadhili za kuvaa kanzu ya pekee, kushika ufukara kadiri ya kanuni, kuwa mkaapweke na kuhubiri anakotaka. 

Ingawa viongozi wa shirika hawakupenda uhuru huo, Mathayo alipata mapema watu walioamua kumfuata katika urekebisho huo, kuanzia Ludoviko wa Fossombrone na Rafaeli wa Fossombrone.  

Mtumishi wa kanda aliwatafuta sana, lakini walilindwa vizuri na Katerina Cibo, ndugu wa Papa. Ili kukwepa dhuluma, wakajiunga na Wakonventuali, halafu tarehe 3 Julai 1528 wakapewa na Klementi VII haki ya kuwa na Mtumishi wao chini ya Mkuu wa Wakonventuali na ya kupokea wanovisi. 

Mapema walianza kuitwa Wakapuchini kutokana na kofia yao kubwa. 

Walipokutana kwa mkutano mkuu wa kwanza mwaka 1529 huko Albacina, karibu na Fabriano, alichaguliwa mkuu wa kwanza, lakini baada ya muda mfupi alijiuzulu akarudi kati ya Waoservanti. 

Jamii:Wafransisko
Jamii:watawa waanzilishi
Jamii:Wanaume wa Italia
Mashindano

**Mashindano** (kutoka kitenzi kushinda; kwa Kiingereza: *competition*) ni neno la Kiswahili lenye maana ya mapambano au mchuano baina ya sehemu mbili au zaidi katika nyanja mbalimbali, kama vile michezo, elimu, fasihi, upishi, ambapo kila upande unajaribu kufikia lengo fulani au kushinda.

## Marejeo
Jamii:Michezo
Wilfrid wa Ripon

).]]
**Wilfrid wa Ripon** au **wa York** (tahajia asili: **Wilfrith**; Northumbria, 633 hivi – Oundle, Northamptonshire, 709 hivi) alikuwa mmonaki Mbenedikto, halafu abati na hatimaye askofu wa York, Uingereza kwa miaka 45 kuanzia mwaka 664, ingawa alilazimika mara kadhaa kuacha jimbo lake hilo kwa wengine. 

Alishiriki Sinodi ya Whitby na kwa bidii yake alichangia sana uenezi wa umonaki wa Kibenedikto na mapokeo yote ya Kanisa la Kilatini kati ya waamini wa Ukristo wa Kiselti.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Aprili au 12 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 354-355
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 312-313

## Marejeo ya lugha nyingine
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* *Ecclesiastical History* Book V &nbsp;– Chapter XIX contains Wilfrid's epitaph. From the Medieval Sourcebook
Wolfeius

**Wolfeius** alikuwa mkaapweke katika wilaya ya  Norfolk, Uingereza.

Anajulikana tu kutokana na maandishi ya William Worcester, anayemtaja kama mkaapweke wa kwanza wa Mt. Benet Hulme.  

Labda alifariki katika karne ya 11, tarehe 9 Desemba ambayo imekuwa sikukuu yake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Nyoka Laini

**Nyoka laini** ni nyoka wa jenasi *Meizodon* katika familia Colubridae. Wamepewa jina hili kwa sababu ya ngozi yao laini.

Nyoka hawa ni wafupi na wembamba, sm 80 kwa kipeo lakini sm 30-60 kwa kawaida. Rangi ya wapevu ni kijivu au kahawia lakini nyoka laini kichwa-cheusi ni mwekundu au pinki wenye kichwa cheusi na shingo yenye mkufu mweusi. Wachanga ni kijivu au hudhurungi na kwa kawaida wana mabaka meusi angalau kichwani au kwa nusu ya mbele ya mwili pia.

Nyoka laini hukiakia mchana na hula mijusi, vyura na wagugunaji wadogo.

Nyoka hawa hawana sumu na wanaweza kukamatwa bila shida kwa sababu hawang'ati kwa kawaida.

## Spishi
* *Meizodon coronatus*, Nyoka-taji Magharibi (Western crowned snake)
* *Meizodon krameri*, Nyoka Laini wa Tana (Tana Delta smooth snake)
* *Meizodon plumbiceps*, Nyoka Laini Kichwa-cheusi (Black-headed smooth snake)
* *Meizodon regularis*, Nyoka-taji Mashariki (Eastern crowned snake)
* *Meizodon semiornatus*, Nyoka Laini Nakshi (Semi-ornate snake)

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Nyoka-mbio

**Nyoka-mbio** ni nyoka wa jenasi *Platyceps* katika familia Colubridae. Wamepewa jina hili kwa sababu wanaweza kupiga mbio sana.

Nyoka hawa ni wafupi kiasi, m 1.5 kwa kipeo lakini sm 40-90 kwa kawaida. Rangi yao ni kijivu au kahawia mara nyingi pamoja na vidoa au mabaka meusi.

Nyoka-mbio hukiakia mchana na hula mijusi hasa lakini vyura na ndege na wagugunaji wadogo pia.

Nyoka hawa hawana sumu lakini wakikamatwa wanang'ata vikali. Kwa hivyo jihadhari.

## Spishi za Afrika
* *Platyceps afarensis*, Nyoka-mbio wa Jibuti (Djibouti racer)
* *Platyceps brevis*, Nyoka-mbio wa Smith (Smith's racer)
* *Platyceps florulentus*, Nyoka-mbio Madoadoa (Flowered racer)
* *Platyceps karelini*, Nyoka-mbio Jangwa (Spotted desert racer)
* *Platyceps largeni*, Nyoka-mbio wa Dahlak (Dahlak racer)
* *Platyceps messanai*, Nyoka-mbio wa Schätti (Schätti's racer)
* *Platyceps rhodorachis*, Nyoka-mbio Majabali (Common cliff racer)
* *Platyceps rogersi*, Nyoka-mbio wa Rogers (Rogers*s racer)
* *Platyceps saharicus*, Nyoka-mbio wa Sahara (Sahara racer)
* *Platyceps scortecci*, Nyoka-mbio wa Scortecci (Somali racer)
* *Platyceps somalicus*, Nyoka-mbio wa Ogadeni (Ogaden racer)
* *Platyceps taylori'', Nyoka-mbio wa Taylor (Taylor's racer)

## Spishi za Asia
* *Platyceps bholanathi* (Sharma's racer)
* *Platyceps collaris* (Collared dwarf racer)
* *Platyceps elegantissimus* (Elegant racer)
* *Platyceps gracilis* (Slender racer)
* *Platyceps insulanus* (Sarso Island racer)
* *Platyceps ladacensis* (Jan's cliff racer)
* *Platyceps najadum* (Slender whip racer)
* *Platyceps noeli* (Quetta racer)
* *Platyceps sinai* (Sinai racer)
* *Platyceps sindhensis* (Sindh racer)
* *Platyceps tessellata* (Tessellated racer)
* *Platyceps thomasi* (Thomas's semi-banded racer)
* *Platyceps variabilis* (Variable snake)
* *Platyceps ventromaculatus* (Glossy-bellied racer)

## Picha

BennyTrapp Rötliche Schlanknatter Platyceps collaris Bulgarien.jpg|Collared dwarf racer
Benny Trapp Schlanknatter Platyceps najadum.JPG|Slender whip racer
Platyceps ventromaculatus.jpeg|Glossy-bellied racer

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Allegretto Nuzi

, Musée des Beaux-Arts de Strasbourg.]]
**Allegretto Nuzi** au *Allegretto di Nuzio* (1315–1373) alikuwa mchoraji wa Italia, aliyefanya kazi hasa Fabriano na kandokando yake, lakini pia Firenze.

Michoro yake ni hasa ya kidini kwa ajili ya makanisa.

## Tanbihi
## Marejeo
* (see index; plate 28)
*Procacci, Ugo. “Il primo ricordo di Giovanni da Milano a Firenze.” Arte Antica e Moderna 13-16 (1961): 49-66.
*White, John, Art and Architecture in Italy 1250-1400 (London: Yale University Press, 1993), 579.

## Viungo vya nje
Mto Chemogut

'''''' unapatikana katika kaunti ya Baringo nchini Kenya.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya
* Orodha ya mito ya kaunti ya Baringo

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Baringo
Orodha ya mito ya kaunti ya Baringo

**Orodha ya mito ya kaunti ya Baringo** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Kenya (katika Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki).

*Mto Aburutin
*Mto Ainopno
*Mto Akiriamet
*Mto Arorr
*Mto Arus
*Mto Beemoi
*Mto Burususwa
*Mto Chebaran
*Mto Cheberen
*Mto Chebirbei
*Mto Chemogut
*Mto Chepkurwo
*Mto Chepyungei
*Mto Cherial
*Mto Eldama
*Mto Embamon
*Mto Embobit
*Mto Embokong
*Mto Emining
*Mto Emsos
*Mto En Kapthuria
*Mto Enarasurai
*Mto Enbenye
*Mto Eron
*Mto Erron
*Mto Esageri
*Mto Etionin
*Mto Ghusa Lugeri
*Mto Goisoi
*Mto Goldoyn
*Mto Isanda
*Mto Jaban
*Mto Kaban
*Mto Kabarmel
*Mto Kablosh
*Mto Kalabata (korongo)
*Mto Kamnias (korongo)
*Mto Kao
*Mto Kapchebu
*Mto Kapchepgero
*Mto Kapkok
*Mto Kapkwigu
*Mto Kapleel
*Mto Katmerit
*Mto Katupe
*Mto Keniroi
*Mto Kerer
*Mto Keritunet
*Mto Kesok
*Mto Kibaino
*Mto Kibereget
*Mto Kibiemit
*Mto Kiblolos
*Mto Kimorok
*Mto Kinyach (korongo)
*Mto Kinyang
*Mto Kinyo
*Mto Kipkanyilat
*Mto Kipkuro
*Mto Kipsang
*Mto Kipsapita
*Mto Kipsar
*Mto Kipsigirio
*Mto Kipsiwara
*Mto Kipsongok
*Mto Kiptalyung
*Mto Kiptoisarorr (korongo)
*Mto Kirandich
*Mto Kogore
*Mto Komol
*Mto Kureswo
*Mto Kuriema
*Mto Kurogwa (korongo)
*Mto Kurumboni
*Mto Kutwa
*Mto Lebus
*Mto Lelean
*Mto Lelgel
*Mto Loboi
*Mto Loburu
*Mto Loguk
*Mto Loliana
*Mto Lomaiwe
*Mto Magirip
*Mto Maji Mazuri
*Mto Maoi
*Mto Marchaui
*Mto Mboo Sangarao
*Mto Merumbe
*Mto Mindi
*Mto Mkorwa
*Mto Molo
*Mto Mugurin
*Mto Mukutan
*Mto Nasagum
*Mto Naudu (korongo)
*Mto Ndalaita
*Mto Ndau
*Mto Nderemon
*Mto Ngaratugo
*Mto Ngombei
*Mto Ngusero
*Mto Nyikim
*Mto Olabarel
*Mto Perakera
*Mto Perekon
*Mto Reberwa
*Mto Rondi
*Mto Rongai
*Mto Rorowone
*Mto Sandai
*Mto Sarame
*Mto Sergothwa
*Mto Simususu
*Mto Sinoni
*Mto Siwa
*Mto Sosion
*Mto Tamass
*Mto Tangulbei
*Mto Tapuchara
*Mto Terik (korongo)
*Mto Terter
*Mto Torongo
*Mto Wageber
*Mto Wainda
*Mto Waseges
*Mto Yeptos (korongo)

## Tazama pia
* Mito ya Kenya

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Baringo
Jamii:Mito ya Kenya
Dibaji

thumb|Dibaji ya kitabu cha "*Men I Have Painted" cha* John McLure Hamilton; 1921.
thumb|Dibaji ya kitabu cha mwaka 1900 katika lugha ya Kijerumani.
**Dibaji** (kutoka neno la Kiarabu; pia "kilemba") ni kipande cha maandishi (kwa kawaida huwa kifupi) ambacho huwekwa mwanzoni mwa kitabu au kazi nyingine za fasihi. 

Hasa huandikwa na mtu mwingine, mbali na mwandishi halisi wa kitabu. Huelezea mahusiano na mwingiliano wa kazi zao na mwandishi mkuu au huelezea lilelile linalohusiana na kitabu, kama vile nia na manufaa yake.  

Kwa utaratibu huu, wakati mwingine, si lazima sana katika matoleo ya baadaye kukatokea dibaji nyingine mbali na ile ya awali (hutokea kabla ya nyingine kama mwanzo ilikuwepo), hili huweza kuelezea kwa nini matoleo hayo mawili hutofautiana.

Dibaji ikiandikwa na mwandishi mwenyewe, basi huelezea namna kitabu kilivyotengenezwa, na wazo limetokea wapi, na huenda ikajumuisha na shukrani kwa watu waliosaidia uundwaji wa kitabu. Tofauti na tabaruku, dibaji kwa kawaida lazima iwe imesainiwa.

Maelezo ya msingi yanayohusu matini makuu ya kitabu kwa kawaida hujipambua vilivyo, au hasa utangulizi, tofauti na dibaji au tabaruku.

## Tazama pia 
* Tabaruku
* Utangulizi
* Hitimisho

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* The difference between a preface, foreword, and introduction – PatMcNees.com

Jamii:Muundo wa kitabu
Jamii:Istilahi za kitabu
Jamii:Fasihi
Jamii:Uandishi
Tabaruku

[thumb|Tabaruku ya [shairi la *Milton* kutoka kwa William Blake.]]
**Tabaruku** ni utangulizi wa kitabu au kazi yoyote ile ya fasihi inayoandikwa na mwandishi mwenyewe. 

Insha nyingine yenye maudhui ya kitangulizi huandikwa na mtu, tofauti ni dibaji na huitangulia tabaruku ya mwandishi. 

Tabaruku hukaribiana na shukrani kwa watu ambao walisaidia kazi ya fasihi. 

## Tazama pia 
* Dibaji
* Utangulizi
* Hitimisho

## Marejeo 
## Jisomee 
* A history of the preface in several languages is contained in: Tötösy de Zepetnek, Steven. *The Social Dimensions of Fiction: On the Rhetoric and Function of Prefacing Novels in the Nineteenth-Century Canadas*. Braunschweig-Wiesbaden: Westdeutscher (Friedr. Vieweg & Sohn), 1993. CLCWeb: Comparative Literature and Culture.

## Viungo vya nje 
* 
*
* *The difference between a preface, foreword, and introduction*, patmcnees.com

Jamii:Muundo wa kitabu
Jamii:Istilahi za kitabu
Bamboo Airways

**Bamboo Airways** ni kampuni ya ndege ya taifa ya Vietnam yenye makao makuu jijini Hanoi. 

Kampuni hii ilianza kufanya kazi zake mwaka 1996 baada ya kuvunjika kwa Cong ty Hang khong Tre Viet kulikopelekea kuvunjika kwa "Hang hang khong Tre Viet". 

Hivi sasa kampuni hii inatoa huduma barani Asia, Ulaya na Australia.  
Kampuni hii ina safari nyingi za ndege nje ya Asia kuliko kampuni yoyote barani Asia. 

Ndege zitaanza kuruka mwezi Oktoba 2018. Mwanzoni, zitatumika ndege za kukodisha kutoka Airbus.

Kampuni hiyo ilisaini makubaliano na Airbus kwa Airbus A321neo 24. Mnamo 26 Juni 2018, kampuni hiyo ilisaini makubaliano na Boeing kwa Boeing 787 Dreamliner. Ndege itatolewa mwaka wa 2020.

## Marejeo
Jamii:Usafiri wa Vietnam
Jamii:Kampuni za Vietnam
Ala ya muziki

[350px|thumb|Ala za muziki za Kiafrika, katika makumbusho ya Museum of Natural History, [Washington, D.C., Marekani.]]
**Ala ya muziki** ni kifaa kinachotoa sauti zinazotumiwa katika muziki. Kila ala ya muziki inatoa mitetemo katika hewa inayoendelea kusambaa na kupokewa na masikio kama sauti.

Kimsingi kila kitu kinachotoa sauti kinaweza kutumiwa kama ala ya muziki, lakini kwa kawaida jina hili linatumika kwa vitu vilivyotengenezwa hasa kwa shabaha hii. Wakati mwingine hata sauti ya binadamu inatajwa kama ala ya muziki.

Kuna aina nyingi za ala za muziki. Mara nyingi zinaainishwa na kutajwa kutokana na mbinu zake za kutoa sauti:
* ala za mitemo (kwa Kiingereza *idiophone*) ambako ala yote inatetema, kama vile kengele, mafurungu, marimba 
* ala za nyuzi (ing. *chordophone*) kama vile gitaa, fidla, selo, zeze au piano; hapa uzi au waya iliyokazwa inapigwa au kuchuliwa hivyo inaanza kutetema
* ala za utando (ing. *membranophone*) kama vile ngoma, tari,  hapa utando inatoa mitetemo ikipigwa
* ala za hewa (ing. *aerophone*) ambako nguzo ya hewa inatetemewa, mfano filimbi, kinanda cha filimbi, zumari, kipenga, baragumu, au tarumbeta. Katika kundi hili hewa inaweza kupititishwa kwenye kona kali kama kwa filimbi, au kwa kipande cha tete inayotetema katika mwendo wa hewa, au kwa kutumia midomo kama asili ya mitetemo kama kwenye tarumbeta. 
* katika karne ya 20 zilibuniwa ala za muziki elektroniki ambazo zinatoa sauti kupitia kipaza sauti.

Wengine hutofautisha ala za muziki kutokana na namna ya matumizi, kama vile kupiga, kupuliza hewa, kupiga vibanzi au funguo (*keyboard*), kuchulia waya.  

Kila jamii na kila utamaduni kwenye dunia imewahi kubuni ala zake za pekee.

## Viungo vya nje
*Ala za muziki kwenye Jumba la Makumbusho la Victoria and Albert

Jamii:Ala za muziki
Kipazasauti

thumb|200px|Kipaza sauti: Mwendo wa sumaku (nyekundu) unasababisha mitetemo ya utando ndani yake (A) inayoendelea kama mitetemo ya hewa nje yake (B) inayofika kwenye sikio kama sauti
200px|thumb|Kipaza sauti ya kawaida yenye utando wa karatasi ngumu
**Kipazasauti** (pia **spika**) ni kifaa kinachotoa sauti kwenye redio, runinga au ala za muziki wa elektroniki. Kifaa hiki kina uwezo wa kupaza sauti asilia na hapo ndipo asili ya jina lake.

## Misingi ya kipazasauti
Inapokea mishtuko ya umeme na kuibadilisha kuwa mwendo wa sumaku ndogo ndani yake inayosogea mbele na nyuma. Sumaku inaunganishwa na mtando wa kipaza sauti na kuitetemesha kwa miendo yake. Mitetemo ya utando ndani ya kipaza sauti inaendelea kama mitetemo ya hewa mbele ya utando. Mitetemo inasambaa na kupokelewa na kiwambo cha sikio kama sauti. Sauti inayotoka kwa kipazasauti yategemea sauti ya anayeongea na kinasasauti *(microphone)* inayopokea mitetemo ya sauti kwa utando ndani yake. kuibadilisha kuwa mishtuko ya umeme inayoweza kupokewa tena na kipazasauti.

## Tazama pia
*Kinasasauti

Jamii:Redio
Jamii:Vifaa
Muziki wa kielektroniki

**Muziki wa kielektroniki** (au **Muziki elektroniki**) ni aina ya muziki unaotolewa kwa njia ya vifaa vya elektroniki na vipaza sauti.

Kimsingi kuna aina mbili ya muziki huo:

* muziki unaotolewa kwa ala za muziki zinazotoa mitetemo halisi zinazopokewa kwa njia ya elektroniki, kubadilishwa na kusikiwa kupitia kipaza sauti, kwa mfano gitaa ya umeme 

* kompyuta au vifaa kama synthesizer na kinanda cha kielektroniki vinavyotoa mishtuko ya umeme inayotolewa kama sauti kwa njia ya kipaza sauti.

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia wanamuziki mbalimbali walianza kufanya majaribio ya kutoa muziki kwa njia ya vifaa vya umeme. Tangu miaka ya 1980 bendi kadhaa zilianza kutumia mbinu hizo na kufaulu.

Kwa jumla matumizi ya sauti za elektroniki yamepanua sana namna za muziki zinazoweza kutolewa.

Jamii:Muziki
Jamii:Elektroniki
Antonio Stradivari

thumbnail|right|200px|Antonio Stradivari
**Antonio Stradivari** (matamshi: [antɔːnjo stradivaːri]; 1644 - 18 Desemba 1737) alikuwa mtengenezaji wa vifaa vya muziki vya nyuzi kama violini toka Italia. 

Anaaminika kuwa ni mmoja wa watu mashuhuri kabisa kwenye fani hii. Inakadiriwa kuwa katika maisha yake alitengeneza ala za muziki 1,116, kati ya hizo 960 zilikuwa violini. 

Jamii:Wanamuziki wa Italia
Tiketi

**Tiketi** (pia: **tikiti**, kutoka Kiingereza "ticket") ni kipande cha karatasi au kadi inayoidhinisha mtu kuingia, kushiriki, kutumia au kusafiri. Tiketi huuzwa moja kwa moja au kidijitali siku ya matumizi au siku kadhaa kabla ya siku ya matumizi kufika. 

Tiketi nyingine hushindaniwa au kutolewa bure kwa washiriki wakitimiza yanayohitajika au kama zawadi mtu anaponunua kitu au kulipa huduma fulani. 

## Aina za tiketi 
Kuna aina nyingi za tiketi, zikiwemo:
* Tiketi za usafiri ambazo hupewa mtu akilipa nauli kama vile tiketi za ndege, za meli, za gari la moshi na za basi za usafiri wa umma
* Tiketi za kuhudhuria kama vile tiketi za kuhudhuria sinema, maonyesho ya kilimo, tamasha za burudani, mbuga za wanyama, makavazi, na michezo uwanjani
* Tiketi za kushiriki kama vile michezo, mbio za kuchanga pesa, 
* Tiketi za kisiasa za kuwania viti vya kisiasa
* Tiketi za kuegesha magari mijini
* Tiketi za bahati na sibu
* Tiketi za makosa ya kitrafiki
* Tiketi za ushuru wa matumizi ya barabara (toll collection ticket)

## Bei ya tiketi 
Bei za tiketi hutofautiana kulingana na tukio. Bei ya tiketi inaweza kuamuliwa kimataifa kama vile tiketi za ndege au kuamuliwa kitaifa na serikali ya kitaifa au mkoa kama vile tiketi za maonyesho ya kilimo, za kutembelea makavazi na mbuga za wanyama na sehemu nyinginezo zinazodhibitiwa na serikali. Bei ya tiketi zingine huamuliwa na mashirika husika au watu binafsi walio na wajibu wa kupanga tamasha zile. Bei ya tiketi hudhamiriwa na vitu mingi na hubadirishwa muda kwa muda. 

## Tanbihi 
## Marejeo 
* [== Viungo vya nje ==

Jamii:Uchumi(https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Uchumi)
Nacer Chadli

thumb|Nacer Chadli (2011).
**Nacer Chadli** (amezaliwa 2 Agosti mwaka 1989) ni mchezaji wa soka wa Ubelgiji ambaye anacheza kama winga wa klabu ya michuano ya West Bromwich Albion F.C iliyopo nchini Uingereza na timu ya taifa ya Ubelgiji.

Alianza kazi yake katika Uholanzi Eerste Divisie na AGOVV Apeldoorn na mwaka 
alihamishiwa kukimbia juu ya FC Twente, ambapo alishinda Kombe la KNVB katika msimu wake wa kwanza. Mwaka 2013, Chadli alijiunga na Tottenham Hotspur, na miaka mitatu baadaye alijiunga na West Bromwich Albion kwa rekodi ya klabu £ 13 milioni.

Chadli alicheza kimataifa kwa Morocco mwaka 2010, lakini alijiunga na Ubelgiji mwaka 2011. Amepata kofia zaidi ya 40 kwa Ubelgiji na aliwakilisha taifa kwenye Kombe la Dunia la FIFA mwaka 2014 na mwaka 2018.

Jamii:waliozaliwa 1989
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Ubelgiji
Thorgan Hazard

thumb|Thorgan Hazard, 2023
**Thorgan Hazard**(amezaliwa tarehe 29 Machi mwaka 1993) ni mchezaji wa soka wa Ubelgiji ambaye kwa sasa anacheza kama kiungo wa kushambulia au kama winga wa klabu ya Ujerumani iitwayo Borussia Mönchengladbach iiliyopo ligi kuu ya Ujerumani Bundesliga na timu ya taifa ya Ubelgiji.

Yeye ni ndugu mdogo kwa Eden Hazard na kaka wa Kylian Hazard.

Jamii:waliozaliwa 1993
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Ubelgiji
Jan Vertonghen

thumbnail|right|200px|Jan Vertonghen (2018)
**Jan Vertonghen** (amezaliwa tarehe 24 Aprili mwaka 1987) ni mchezaji wa soka wa Ubelgiji ambaye anacheza Tottenham Hotspur na timu ya taifa ya Ubelgiji. Hasa ni mlinzi/beki wa kati.

Alianza kazi yake katika klabu ya Uholanzi Ajax mwaka 2006 na akafikia michezo 220 na malengo 28 kwao katika mashindano yote, akiwa kama nahodha wao tangu mwaka 2011.

Alishinda Eredivisie mbili  ya Kombe la KNVB wakati wake katika klabu na mwaka 2012 aliitwa Mchezaji wa Uholanzi wa Mwaka. Vertonghen alihamishiwa Tottenham mwezi Julai 2012 akiendelea kufanya maonyesho zaidi ya 200 kwa Spurs.

Vertonghen alifanya kazi yake ya kimataifa kwa Ubelgiji mwaka 2007 (ikiwa ni pamoja na michezo mitatu isiyo rasmi, kulingana na sheria za FIFA) ni wengi katika historia ya timu ya itaifa.
Alikuwa sehemu ya kikosi cha Ubelgiji  katika michezo ya Olimpiki ya mwaka 2008 na ilifikia robo fainali ya Kombe la Dunia la FIFA la  mwaka 2014, UEFA Euro 2016 na [[Kombe la Dunia la FIFA 2018].

Jamii:waliozaliwa 1987
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ubelgiji
Yannick Carrasco

thumb|Yannick Carrasco akiwa Atletico Madrid
**Yannick Carrasco** (amezaliwa 4 Septemba 1993) ni mchezaji wa soka wa Ubelgiji ambaye anacheza kama winga wa klabu Dalian Yifang na timu ya taifa ya Ubelgiji.

Alianza kazi yake na Monaco, ambapo alifunga mabao 20 katika michezo 105 ya kitaaluma, na kushinda ligi daraja lapili katika msimu wake wa kwanza.
 
Mwaka 2015 alijiunga na Atletico Madrid kwa taarifa ya milioni 20 ya euro, akifunga bao la mwisho kwa kuwa walikuwa wakimbizi katika UEFA Champions League.

Carrasco alifanya kazi yake ya kimataifa mwezi Machi 2015, na alichaguliwa kwa UEFA Euro 2016.

Jamii:waliozaliwa 1993
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ubelgiji
Dedryck Boyata

thumb|269x269px|Dedryck Boyata akiwa manchester city (2010)
**Dedryck Boyata** (amezaliwa 28 Novemba 1990) ni mchezaji wa soka wa Ubelgiji ambaye anachezea kwenye klabu ya
Scottish Celtic na timu ya taifa ya Ubelgiji.

Alianza na Manchester City mwaka 2010, na alikuwa Mchezaji  wa Mwaka kwa 2009-10. Kwa msimu wa 2011-12 alikopwa kwa Bolton Wanderers, na kwa nusu ya kwanza ya 2012-13 alikuwa katika FC Twente. Mwaka 2015 alihamia Celtic kwa karibu £ 1.5 milioni.

Jamii:waliozaliwa 1990
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Ubelgiji
Mto Kibereget

'''''' unapatikana katika kaunti ya Baringo nchini Kenya.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya
* Orodha ya mito ya kaunti ya Baringo

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Baringo
Jamii:Ziwa Turkana
Sinki

.]]
**Sinki** (kutoka Kiingereza: *sink*; inajulikana pia kwa majina mengine ikiwa ni pamoja na bakuli la kunawia, beseni la mkono) ni bakuli linalotumika kusafisha mikono, vifaa vya kupikia na kula na madhumuni mengine. Sinki huwa na bomba linalotoa maji baridi na moto na shimo la kupitisha maji machafu. Wakati mwingine sinki hujengwa na kifaa cha kutoa sabuni. Mara nyingi sinki, hasa jikoni hujengwa karibu au ndani ya kaunta.

## Historia 
Sinki la bafuni lilianza nchini Marekani mwishoni mwa karne ya 18.  Sinki hili lilijumuisha meza ndogo, bakuli na beseni kufuatia mila ya Uingereza. Wakati mwingine meza ilikuwa na shimo ambapo bakuli kubwa liliwekwa, ambalo lilisababisha kutengenezwa kwa sinki kavu. Kutoka mwaka wa 1820 hadi 1900, sinki kavu lilijumuisha kabati ya mbao pamoja na madini ya zinki au risasi ambapo bakuli ya maji ilihifadhiwa. 

Sinki la jikoni linaaminika kuwa lilianza kutumika kama miaka 200 iliyopita. Umbo na utengenezwaji wake umebadilika sana toka ilipoanza kutumika hadi hivi sasa .

## Vifaa 
Sinki hutengenezwa kwa kutumia vifaa mbalimbali kama vileː
{div col|colwidth=20em}}
* Kauri
* Zege
* Shaba
* Enameli
* Kioo
* Plastiki
* Polista
* Jiwe la sabuni
* Chuma cha pua
* jiwe
* Tarazo
* Mbao

## Picha
Kuna aina mbalimbali za sinki kama inavyoonekana kwenye picha hiziː

File:Belfast sink.jpg|Sinki aina ya Belfast ya jikoni
File:Sinks in a public toilet, Edinburgh, Scotland.JPG|Sinki kwenye choo cha umma, Edinburgh, Uskoti
File:White glass basins.jpg|Beseni la glasi nyeupe
Image:Multi user sink.jpg|Mtu zaidi ya mmoja wanaweza kutumia sinki hili.
File:Wood Sink in SAIC Printmaking Department.JPG|Sinki la mbao kwenye Chuo cha Sanaa

## Marejeo
## Viungo vya nje
* 

Jamii:Vifaa
Dhana

**Dhana** (kutoka neno la Kiarabu) ni wazo lisilo bayana wala la hakika lakini mtu au jamii wanaweza kuwa nalo na kulipendekeza kwa wengine ili lizidi kuchunguzwa upande wa falsafa, sayansi n.k. kwa kutumia hoja, vipimo na njia nyingine za kufikia ukweli.

Jamii:Falsafa
Jamii:Sayansi
Black Panther (filamu)

thumb|Bango la filamu kwenye maonesho
**Black Panther** ni filamu ya Marekani ya 2018 inayotokana na mhusika wa Marvel Comics. Filamu hii imetolewa na Marvel Studios na kusambazwa na Walt Disney Studios Motion Picture', ni filamu ya kumi na nane kutoka kampuni ya marvel Cinematic Universe (MCU). Filamu hii iliongozwa na Ryan Coogler, ambaye aliaandika akishirikiana na Joe Robert Cole. Nyota wa filamu hii ni pamoja na Chadwick Boseman kama T'Challa / Black Panther, pamoja na Michael B. Jordan, Lupita Nyong'o, Danai Gurira, [Martin Freeman[,Daniel Kaluuya]], Letitia Wright, Winston Duke, Angela Bassett, Forest Whitaker, na Andy Serkis. Kwenye filamu hii, T'Challa ni mfalme wa Wakanda baada ya kifo cha baba yake, lakini ufalme wake unawekwa hatarini na adui yake ambaye ana mpango wa kuachana na sera za nchi hiyo za kujitenga na kuanzisha mapinduzi ya kimataifa.

Wesley Snipes alikuwa na nia ya kuitoa filamu ya Black Panther mwaka wa 1992, lakini mradi huu haukufanikiwa. Mnamo Septemba 2005, Marvel Studios ilitangaza filamu ya Black Panther kama moja ya kati ya filamu kumi zinazotokana na wahusika wa Marvel Comics na kusambazwa na Paramount Pictures. 

## External links 
* 
*
Pikipiki za majini

alt=|thumb|Pikipiki.
**Pikipiki ya majini** ni chombo cha kisasa ambacho kinatumia mafuta na ambacho hutumika hasa kwenye maji. 

Pikipiki hizi hutumika hasa kwa michezo na burudani, si kwa usafiri, na mara nyingi hupatikana pembezoni mwa bahari na maziwa makubwa.

Kuna aina mbili za pikipiki ikiwemo hii na nyingine ni pikipiki ambayo hutembea barabarani: hizi hutumika na watu tofautitofauti kwenye ardhi tu. Katika nchi zinazoendelea, pikipiki zinachukuliwa kuwa za matumizi kwa sababu ya bei za chini na uchumi mkubwa wa mafuta. Kati ya pikipiki zote duniani, 58% ni katika Asia-Pasifiki na Kusini na Mashariki mwa Asia, isipokuwa Japan ya kati.

Jamii:Usafiri wa maji
Jahazi

thumb|300x300px|Kundi la jahazi za Kiingereza ikielekea Uhindi mnamo mwaka 1802
thumb|300x300px|Jahazi ya Kihindi Tarangini wakati wa mashindano huko Newport, Marekani mnamo 2007
**Jahazi** (Kiarabu **جهاز** chombo) ni mashua yenye tanga ambayo hutumika kubeba watu na shehena (mizigo).

Leo hutumika katika kazi za uvuvi kwa wavuvi wadogowadogo na matumizi ya usafiri, pia kama chombo cha burudani au mashindano ya kukimbizana.

Kabla ya matumizi ya injini za mvuke na injini za diseli kwenye meli kulikuwa na jahazi kubwa zilizotekeleza usafiri wa baharini. Jahazi kubwa za mwisho ziliacha kutumiwa kibiashara kwenye miaka ya 1950.

.

Jamii:Usafiri wa maji
Mavuno

[250px|thumb|Mavuno ya [kahawa.]]
[250px|thumb|Mavuno huko [Ulaya kwenye karne za kati, yalivyochorwa katika karne ya 14.]]
[250px|thumb|Mashine za kuvuna nafaka [shamba|mashambani.]]
**Mavuno** ni mchakato wa kuvuna au kukusanya mazao na matunda baada ya kulima. Neno linataja pia matokeo ya kazi hiyo kwa kusema: "tulikuwa na mavuno makubwa". Hii ni kwa kawaida kazi ya mkulima au mtu anayelima shamba au bustani. 

Kwa maana pana zaidi neno mavuno linaweza kutaja pia tokeo la ufugaji au uvuvi.

Katika mazingira ambako watu wengi ni wakulima majira ya mavuno ni kipindi muhimu zaidi cha mwaka kwa sababu matokeo mazuri au mabaya ya mavuno yanaamulia hali ya maisha katika miezi inayokuja.
 
Katika jamii ya kimila jinsi ilivyokuwa kote duniani kabla ya enzi ya viwanda majira ya mavuno yalikuwa na desturi nyingi na kuathiri pia utamaduni na dini pamoja na ibada za pekee kwa ustawi wa mavuno kabla na shukrani za kusheherekea mavuno mema baadaye.

Siku hizi mashine zinaenea mahali popote na kuchukua sehemu kubwa ya kazi ya mavuno.  

Jamii:Kilimo
Jamii:Utamaduni
Jamii:Uchumi
Dijiti

**Dijiti** (kutoka neno la Kiingereza ambalo kwa Kilatini linamaanisha kidole) ni tarakimu zinazoenea katika vidole kumi vya mkono wa binadamu, kuanzia 0 hadi 9.

Siku hizi neno hilo linatumika sana katika teknolojia ya simu, runinga, tarakilishi n.k. kama mfumo unaotumia namba kufichua alama za kielektroni.

## Historia
Historia ya dijiti inahusisha maendeleo ya teknolojia ya dijiti kutoka nyakati za mwanzo hadi sasa. Hapa kuna muhtasari wa hatua muhimu katika historia ya dijiti:

*Misingi ya Dijiti: Dhana ya dijiti ilianza kuundwa katika miaka ya 1930 na 1940 na kazi ya watafiti kama vile Claude Shannon na Alan Turing. Walifanya maendeleo katika nadharia ya hesabu ya dijiti na dhana ya kompyuta zinazotumia tarakilishi badala ya mifumo ya analogia.

*Maendeleo ya Tarakilishi: Katika miaka ya 1950 na 1960, kompyuta za kwanza zilitengenezwa ambazo zilikuwa na uwezo wa kufanya mchakato wa kidijiti. Hii ilisababisha mafanikio makubwa katika sayansi ya kompyuta na uhandisi wa elektroniki.

*Mapinduzi ya Dijiti: Miaka ya 1970 na 1980 ilishuhudia mapinduzi ya dijiti, ambapo teknolojia za dijiti zilianza kuingia katika maisha ya kila siku ya watu. Hii ni pamoja na maendeleo ya vifaa vya elektroniki kama vile kompyuta binafsi, vicheza rekodi za dijiti (CD), na simu za mkononi.

*Kuenea kwa Mtandao: Katika miaka ya 1990 na 2000, mtandao ulienea kwa kasi, na kuleta mabadiliko makubwa katika njia tunavyotumia teknolojia ya dijiti. Huduma kama vile barua pepe, wavuti, na mitandao ya kijamii ziliibuka, kuleta mwingiliano mpya na njia za mawasiliano.

*Majukwaa ya Dijiti: Katika miaka ya hivi karibuni, teknolojia ya dijiti imekuwa sehemu muhimu ya maisha ya kisasa, na watu wakitumia majukwaa mengi ya dijiti kama vile programu za simu, huduma za mtandao, na teknolojia ya ubunifu kama vile akili bandia na ukweli halisi.

Historia ya dijiti inaendelea kubadilika na kuboresha, na inaathiri maisha yetu katika kila uwanja, iwe ni kwa mawasiliano, biashara, burudani, au elimu.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Mawasiliano
Nyoka mabaka

**Nyoka mabaka** ni nyoka wa jenasi *Chamaelycus* katika familia Lamprophiidae walio na mabaka mgongoni.

Nyoka hawa ni wafupi, hadi sm 37 lakini sm 20-34 kwa kawaida. Rangi ni kijivu au kahawia na wana mabaka meusi mgongoni.

Tabia za nyoka mabaka hazijulikani sana. Inaonekana kama hukiakia ardhini usiku. Hula wadudu na mayai ya reptilia lakini mijusi pia.

Nyoka hawa hawana sumu na kwa kisa chochote wako wadogo sana na hawawezi kung'ata watu.

## Spishi
* *Chamaelycus christyi*, Nyoka Mabaka wa Christy (Christy's banded snake)
* *Chamaelycus fasciatus*, Nyoka Mabaka Magharibi (Ituri banded snake)
* *Chamaelycus parkeri*, Nyoka Mabaka wa Parker (Parker's banded snake)
* *Chamaelycus werneri*, Nyoka Mabaka wa Werner (Werner's banded snake)

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Bilula

alt=Bilula ya shingo defu|thumb|Bilula
thumb|Bilula kwa ndani
**Bilula** (pia **tapu ya maji**, **koki**; ing. *tap*, *faucet*) ni aina ya valvu inayomwezesha mtumiaji kufunga na kufungulia maji yanayotoka kwenye bomba. Mara nyingi ni kifaa cha metali, kama vile chuma au shaba nyeupe lakini kuna pia za plastiki. Inafungwa mwisho wa bomba pale ambako maji huhitajika, kama vile kwenye mabeseni ya kuoshea vyombo jikoni au kunawia mikono, bafuni na kadhalika.

Bilula inajulikana tangu karne nyingi; haijulikani zilibuniwa wapi na lini lakini kuna mifano ya Roma ya Kale iliyohifadhiwa. 

Kuna bilula za aina nyingi ukizingatia rangi, urefu, umbo, idadi ya vidude za kufungia na kufungulia maji, uwezo wake wakuzunguka kuangalia upande tofauti tofauti na utenda kazi. Bilula zingine zina uwezo wa kuchanganya maji kutoka bomba mbili tofauti kama vile maji yakutoka bomba la maji moto na maji baridi ya kutoka bomba ya maji baridi ili kuipatia anayetumia maji yenye joto anayotaka. Pia kuna bilula za kidijiti zenye vihisio digitali za kufungulia na kufunga. Aina hizi za bilula hufungulia maji zenyewe punde tu mtu anapopitishia mkono karibu na kujifunga punde tu mtu anapotoa mikono.

## Picha 

Picha:Wasserhahn.jpg|Bilula ya beseni la kunawia mikono
Picha:Regent faucet.jpg|Bilula ya bafu
Picha:Grohe kitchen faucet veris 1.jpg|alt=Bilula ya kidijitali|Bilula yenye kihisio cha kidijiti
Picha:Faucet in a bathroom sink.jpg|Bilula ya vidubwana viwili za kufungia na kufungulia maji

## Marejeo 
Jamii:Maneno ya Kiswahili
Jamii:Vifaa
Mto Nyikim

'''''' unapatikana katika kaunti ya Baringo nchini Kenya.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya
* Orodha ya mito ya kaunti ya Baringo

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Baringo
Jamii:Ziwa Turkana
Korongo (jiografia)

, Afrika Kaskazini.]]
thumb|Korongo kwenye msitu nchini Ukraine
**Korongo** (kijiografia) ni mfereji mkubwa kama mto usio na maji ya kutiririka mwaka mzima, au mvo wa (bonde la) mmomonyoko.

Hata hivyo chini ya mchanga wake mara nyingi watu huenda kuchota maji katika mazingira ya ukame.

Jamii:Jiografia
Jamii:Mito
Thomas Lemar

thumb|Thomas Lemar akiwa kwenye klabu ya Monaco
**Thomas Lemar** (amezaliwa tarehe 12 Novemba mwaka 1995) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anachezea timu ya taifa ya Ufaransa na klabu ya nchi ya Monaco iliyoko karibu na Ufaransa. Anajulikana kwa ushujaa wake.

Lemar alianza kazi yake ya juu katika Caen mwaka 2013. Alicheza mara 32 kwa klabu kabla ya kuhamia Monaco kwa £ milioni 3.4 mwaka 2015.

Amewakilisha Ufaransa kila ngazi kutoka chini ya miaka 17 hadi chini ya miaka 21 na alicheza mchezo wake wa kimataifa wa kwanza mwaka 2016 dhidi ya Ivory Coast.

Jamii:waliozaliwa 1995
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Ufaransa