open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shirika kwa Ukoloni wa Kijerumani

**Shirika kwa Ukoloni wa Kijerumani** (kwa Kijerumani *Gesellschaft für Deutsche Kolonisation*, GfdK; kwa Kiingereza *"Society for German Colonization"*) lilikuwa shirika la binafsi nchini Ujerumani lililoweka msingi kwa koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani katika eneo la Tanzania ya leo.

## Kuundwa na shabaha
Shirika lilianzishwa tarehe 28 Machi 1884 na Karl Peters na Wajerumani wengine waliotaka Ujerumani kuingia kati ya mataifa yenye koloni. Shabaha ya shirika ilikuwa kuanzisha makoloni ya Kijerumani katika maeneo nje ya Ujerumani.

## Msafara wa Afrika ya Mashariki
Baada ya kuundwa kwa shirika tume lake lilisafiri Zanzibar mwaka huohuo wa 1884 kwa shabaha ya kujipatia maeneo kwenye bara la Afrika. Wajumbe wa tume hili walikuwa Karl Peters, Joachim von Pfeil na Karl Jühlke. Kutoka Unguja Peters alivuka bahari akafika Saadani. Kutoka hapa aliendelea sehemu za ndani zaidi alipoanza kufahamiana na machifu katika Useguha, Nguru, Usagara na Ukami aliohamasisha kuweka alama zao kwenye karatasi zenye matini ya kuwa, walikabishi haki zao za kiutawala na kiuchumi kwa shirika. Kuna uhakika ya kwamba machifu wenyewe hawakuelewa maana ya karatasi hizi wala hawakuwa na madaraka yaliyopelekwa kwa shirika la ukoloni.

## Hati ya ulinzi na kuundwa kwa Kampuni ya kikoloni
Baada ya kurudi Ujerumani mwaka 1885 Peters alitumia "mikataba" hii kwa kupata "hati ya ulinzi" ya serikali ya Ujerumani kwa ajili ya kazi ya shirika katika maeneo husika. Baada ya kupewa hati ya ulinzi Peters aliunda shirika mpya la Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki na kupeleka haki za shirika kuhusu maeneo ya Kiafrika kwake.

## Viungo vya nje 
* Deutsches Kolonial-Lexikon (1920) 
* Deutsch-Ostafrika
David J. Wineland

**David Jeffrey Wineland** (amezaliwa 24 Februari, 1944) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa amechunguza chembe za nuru na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 2012, pamoja na Serge Haroche, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Francois Englert

**Francois Baron Englert** (amezaliwa 6 Novemba, 1932) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Ubelgiji. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2013, pamoja na Peter Higgs, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Mafanikio makubwa ya Englert yanahusiana na kazi yake katika kuelewa mchakato wa kutokea kwa uzito wa chembe za msingi, haswa ile inayojulikana kama bosoni ya Higgs. Mnamo 2012, yeye na Peter Higgs, mwanafizikia wa Uingereza, walishiriki Tuzo ya Nobel ya Fizikia "kwa uvumbuzi wao wa nadharia ya kufyonza ya Higgs".
Ugunduzi huu ulikuwa ni mojawapo ya mafanikio makubwa katika mwendelezo wa fizikia ya nyuklia na ulisaidia kuelewa jinsi chembe za msingi zinavyopata uzito. Bosoni ya Higgs ni sehemu muhimu ya Nadharia ya Uga wa Higgs, ambayo inatoa maelezo ya kwanza ya kimsingi ya jinsi chembe za msingi zinavyopata uzito. Uvumbuzi huu ulikuwa na athari kubwa katika uelewa wetu wa ulimwengu wa nyuklia na ni mojawapo ya mafanikio makubwa katika uwanja wa fizikia.

Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Wanasayansi wa Ubelgiji
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Peter Higgs

**Peter Ware Higgs** (29 Mei 1929 - 8 Aprili 2024) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa amechunguza chembe za atomu. 

Mwaka wa 2013, pamoja na Francois Englert, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Wanafizikia wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Joseph Murray

**Joseph Edward Murray** (1 Aprili, 1919 &ndash; 26 Novemba, 2012) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa anajulikana kwa uhamishaji wa kwanza wa figo uliofaulu mwaka wa 1954. Mwaka wa 1990, pamoja na Donnall Thomas alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1919
Jamii:Waliofariki 2012
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Donnall Thomas

**Edward Donnall Thomas** (15 Machi, 1920 &ndash; 20 Oktoba, 2012) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhamishaji wa uboho wa mifupa ili kutibu kansa wa damu. Mwaka wa 1990, pamoja na Joseph Murray alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Waliofariki 2012
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Pera

Kwa maana mengine ya jina hili angalia Pera (maana)

250px|thumbnail|Pera
**Pera** ni tunda la mpera.

Kulingana na aina ya mpera, tunda lina urefu wa sentimita 4 hadi 12. Ladha inaweza kufanana kiasi na ganda la limau lakini si kali vile.

Ngozi ya tunda inaweza kuwa nene au nyembamba, wakati mwingine huwa na ladha chungu. Rangi ya tunda ni kibichi kabla ya kuiva, tangu kuiva huwa njanonjano.
Nyama yake hutokea kwa ladha baina ya chachu na tamu, rangi yake baina nyeupe hadi nyekundu. 

Katikati kuna mbegu nyingi ambazo ni ndogo na ngumu.
Erwin Neher

**Erwin Neher** (amezaliwa 20 Machi, 1944) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza chembe hai. Mwaka wa 1991, pamoja na Bert Sakmann alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Vivumishi vya kumiliki

**Vivumishi vya kumiliki** ni maneno yanayotoa taarifa ya kujulisha umiliki wa nomino. Maneno hayo hujulisha kuwa nomino hiyo iliyotajwa ni mali ya nani. 
## Mchanganuo
Mashina ya vivumishi vya kumiliki yanajikita katika nafsi:

;Mifano:

Nafsi ya kwanza:
*Nyumba **yangu** imebomoka - umoja
*Shamba **langu** limelimwa - umoja
*Mtoto **wetu** amepotea - wingi wake

Nafsi ya pili:
*Nyumba **yako** imebomoka - umoja
*Shamba **lako** limelimwa - umoja
*Mtoto **wenu** amepotea - wingi wake

Nafsi ya tatu:
*Nyumba **yake** imebomoka - umoja
*Shamba **lake** limelimwa - umoja
*Mtoto **wao** amepotea - wingi wake

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Vivumishi
*Viwakilishi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Fofota

thumbnail|Nafasi ya fofota ndani ya jino
**Fofota** *(kwa Kiingereza pulp)* ni sehemu ya ndani ya jino.

Inafanywa na tishu laini na seli hai, hasa neva na mishipa ya damu. Inaenea katika uwazi uliopo katika dentini ya jino.
 
Kama enameli ya jino na dentini ina kitundu basi fofota inaathiriwa moja kwa moja na baridi, joto na bakteria ya kinywani na kuleta maumivu makali.
Enameli ya jino

thumbnail|Nafasi ya enameli kwenye muundo wa jino
**Enameli ya jino** ni sehemu ya jino inayoonekana tukifungua kinywa. Ni dutu ya ufupa mgumu sana inayofunika na kulinda kichwa cha jino au tajino. 

Enameli hii inapatikana kwa meno ya binadamu na wanyama wengi pamoja na samaki kadhaa. 

Enameli inaweza kuharibika kwa ajali, kutafuna vitu vigumu (kama kung'ata jiwe ndani ya chakula) au kutokana na vyakula na vinywaji vyenye sukari nyingi vinavyosababisha karisi (kuoza kwa meno).
Tajino

thumbnail|Nafasi ya tajino kwenye muundo wa jino
**Tajino**  ni jina la kichwa cha jino katika elimu ya uganga wa meno. Neno limebuniwa kwa kuunganisha maneno "taji" na "jino" .

Sehemu ya tajino inafunikwa kwa enameli ya jino ambayo inafanya uso mgumu wa jino wenye kazi ya kutafuna vyakula.

Kama tajino imeharibika daktari wa meno anaweza kuitengeza kwa kuongeza tajino bandia akitumia aina za saruji ya meno kama maligamu au metali.
  

## Tanbihi
## Marejeo
*Ash, Major M. and Stanley J. Nelson. *Wheeler’s Dental Anatomy, Physiology, and Occlusion.* 8th edition. 2003.  ISBN 0-7216-9382-2.
Kizizi cha jino

thumbnail|Nafasi ya kizizi katika muundo wa jino
**Kizizi cha jino** ni sehemu ya jino iliyopo chini ya kichwa cha jino au tajino. Kizizi kinashika jino katika taya.

Kizizi hufunikwa kwa sementi ya jino na kinajengwa kwa dentini ambayo ni aina ya mfupa.

Kwa kawaida vizizi vya jino vinaishia kwenye ncha kali na kuwa na urefu mara mbili kama tajino.

Kwenye ncha ya kizizi *(kwa Kilatini apex dentis)* kuna tundu (kwa Kilatini Foramen apicale dentis) ambako fofota yaani neva na mishipa ya damu vinaingia ndani ya uwazi wa jino. Kiingilio hiki cha mishipa huitwa pia kanali ya jino.
Vitundu vya mataya

[thumbnail|Kitundu cha taya la [ng'ombe.]]
**Vitundu vya mataya** (kwa Kilatini alveolus dentalis, kwa Kiingereza dental alveolus) ni nafasi katika mataya zinazoshika vizizi vya meno.

Pamoja na sementi ya meno na ufizi wa meno vitundu hivi ni sehemu ya mfumo unaoshika jino mahali pake tayani.
Dentini

thumbnail|Nafasi ya dentini kwenye muundo wa jino.
**Dentini** *(kwa Kiingereza dentine)* ni jina la aina ya mfupa wa pekee unaojenga sehemu kubwa ya jino. 

Kwa kawaida hufunikwa kwa enameli ya jino upande wa kichwa cha jino (au tajino) na simiti kwenye sehemu ya kizizi cha jino.
Sementi ya meno

thumbnail|Nafasi ya sementi ya meno katika muundo wa jino
**Sementi ya jino** *(kutoka Kilatini cementum)* ni dutu inayofanana na aina ya mfupa na kufunika uso wa dentini ya kizizi cha jino. Ni ganda jembamba linalotunza dentini na kuishika katika ufizi wa meno na kitundu cha taya.

Sementi hii inafanywa hasa kwa kampaundi ya kalisi inayoitwa apatiti hidroksili (Ca5[OH|(PO4)3]). Kama kampaundi zote za kalisi inaweza kuyeyushwa kwa asidi na hivi uchafu mdomoni unaoruhusu kustawi kwa bakteria zinazotengeneza asidi ni hatari kwa afya ya meno. 

Ndiyo sababu ya umuhimu wa kupiga mswaki na kusafisha meno mara kwa mara, hasa kwa watu wanaotumia sukari katika chakula na vinywaji.

Sementi hii inaendelea kujengwa upya na seli za pekee.
Ufizi wa meno

thumbnail|Nafasi ya ufizi wa meno katika muundo wa jino
**Ufizi wa meno** *(kwa Kilatini gingiva; kwa Kiingereza gum)* ni tishu laini inayofunika mataya ndani ya kinywa.

Inaziba hasa nafasi kati ya kizizi cha jino na kitundu cha taya.

Tofauti na tishu laini ya midomo na mashavu, ufizi unashikana na mfupa wa mataya chini yake. 

Ufizi ulio mzima unaonyesha kwa kawaida rangi ya waridi lakini kwa watu wenye ngozi nyeusinyeusi inaweza kuwa pia na kiwango cha melanini.

Kutokea kwa madoa nyekundu, nyeupe na buluu ni alama ya magonjwa yanayohitaji kuangaliwa na daktari wa meno.
Rangi ya waridi

thumbnail|Aina za rangi ya waridi
**Rangi ya waridi** au **pinki** (kutoka ing. pink) ni nyekundu isiyoiva yenye nyeupe ndani yake.

Katika tamaduni kadhaa hutazamiwa kama rangi ya kike. 

Maua ya waridi huwa na rangi hii kiasili lakini kuna pia waridi yenye rangi tofauti.

 yenye rangi ya waridi]] 

Jamii:Rangi
Daktari wa meno

thumbnail|Daktari wa meno anapiga sindano kinywani kabla ya kuendelea na tiba
**Daktari wa meno** ni tabibu aliyesoma uganga wa meno hasa. Anahusika na utambuzi, kinga na tiba ya magonjwa kinywani, si meno pekee.

Katika nchi nyingi za dunia daktari huyu anapaswa kusoma kwenye chuo kikuu angalau hadi kiwango wa bachelor. Nchi nyingine zinatambua pia masomo kwenye vyuo vya pekee visivyofikia kiwango hiki.

Masomo yako pamoja na tiba kwa jumla maana misingi ya elimu ya mwili, magonjwa na madawa ni sawa kwa matabibu wa kila aina.

Daktari wa meno anatakiwa kujua hasa kazi ya mkononi ya kushughulika vifaa vya kiganga kwa ajili ya kutoboa na kujaza meno.

Baada ya masomo ya kimsingi daktari wa meno anaweza kuendelea kusoma na kuwa bingwa katika fani kama mpasuaji wa meno, mpasuaji wa taya, redioloji ya meno, ushauri wa afya ya meno ya umma na mengine.
Sodoma

, 1493. Mke wa Loti, katikati, ameshageuka nguzo ya chumvi.]]
**Sodoma** ulikuwa mji wa Bonde la Ufa kati ya Palestina na Yordani za leo.

Ni maarufu kutokana na jinsi ulivyoangamia kadiri ya Biblia na Kurani ambazo zinamzungumzia sana kama kielelezo cha dhambi, hasa ya ushoga.

Hata hivyo Yesu alisema miji isiyotubu kwa mahubiri na ishara zake itapatwa na adhabu kubwa zaidi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* University of Notre Dame—Expedition to the Dead Sea Plain
* Harvard University—The Excavations at the town site of Bab edh-Dhra (1975–1981)
* University of Melbourne —"Bab edh-Dhra is located on the southeastern edge of the Dead Sea (in Jordan), near Numeira (identified with Gomorroh)"
* Ontario Consultants on Religious Tolerance —The website has an extensive coverage of both liberal and conservative Christian views of the story—myth of Sodom and Gomorra
* Atlantic Baptist University: Sodom and Gomorrah 

Jamii:Miji ya Biblia
Meriba

ni.]]
**Meriba** (kwa Kiebrania מְרִיבָה, Meribah, "masutano") ni kituo kimojawapo cha safari ya Waisraeli kutoka Misri hadi Kanaani chini ya Musa ambayo inasimuliwa kirefu na Torati (Kut 17:7; Hes 20:13).  

Katika Kutoka (Biblia), Meriba inatajwa pia kama *Masa*, ingawa madondoo mengine yanadokeza kwamba ni mahali tofauti (k.mf. Kumb 33:8)

Inaonekana huko Waisraeli walimlalamikia kiongozi wao na hivyo Mungu pia kuhusu maji waliyoyakosa kwa ajili yao na ya mifugo yao. Kwa sababu hiyo, imechukuliwa kama kielelezo cha kumjaribu Mungu kwa utovu wa imani, hasa kwa kuwa kweli maji yalipatikana kimuujiza kutoka mwambani.

Kadiri ya Hesabu (Biblia) 20:12, hata Musa na kaka yake Haruni walikosa imani huko hata wakaadhibiwa kwa kunyimwa fadhili ya kuingia Nchi ya ahadi.

Kwa sababu hiyo pia, kwanza Zaburi (Biblia) 95, halafu Waraka kwa Waebrania 3-4, vinaonya wote kuwa na imani kila siku, si kumjaribu Mungu.

Kadiri ya Kutoka, mahali ni karibu na Refidim, kituo cha mwisho kabla ya Mlima Sinai, lakini kadiri ya Hesabu ni kaskazini zaidi, karibu na Kadeshi.

## Tanbihi
Taya

thumbnail|right|Taya la chini la binadamu.
**Taya** (pia **utaya**; kwa Kiingereza: jaw) ni sehemu ya muundo wa kinywa cha wanyama wengi. Kazi yake ni kushika na kuhamisha chakula mara nyingi pamoja na kukikatakata.

## Mataya ya vertebrata
Kwenye vertebrata (au wanyama wenye uti wa mgongo) mataya yanajengwa kwa mfupa au gegedu na kupatikana kwa jozi, yaani taya la chini na taya la juu. Kwa spishi nyingi huwa na meno. 

Kwenye wanyama wenye miguu minne mifupa ya taya la juu imeunganishwa na mifupa ya fuvu ya ubongo. Taya la chini linaunganishwa kwa njia mbalimbali na taya la juu. Nyoka zinaweza kuachana mataya yote mawili kabisa na hivyo kumeza hata windo kubwa sana. 

Kwenye mamalia taya la chini hushikwa kwa kiungo imara na taya la juu na mfumo huu unaweka mipaka kwa uwezo wa kufungua kinywa.

## Mataya ya arithropodi
thumbnail|Mataya ya kando ya sisimizi.
Kwenye arithropodi kama wadudu mataya yako kando ya kinywa na yamejengwa kwa chitini. Yanashika chakula, pia wanyama wadogo wengine wanaowindwa na kukipasua. 

## Shida za taya
Shida zinazokumba taya ni kama jaw pain ambapo unapatwa na maumivu kwa mataya. Hili laweza kuwa limesababishwa na: ajali uliyopata na taya zako zikaumizwa, sinuses au mshtuko wa moyo (heart attack). Pia misuli inayoshikilia taya yaweza kuwa imeumia. 

Kuna watu pia huzaliwa na taya zisizo laini. Endapo unapatwa na shida za taya kama vile kutokuwa laini basi waweza kumuuliza daktari wa meno akuwekee vifaa vya chuma vinavyofungamishwa na kushikisha meno ili mtu aweze kuuma vitu au hata taya zake zinyooke (kwa Kiingereza: dental braces).  

Jamii:Kinywa
Jamii:Mifupa
Mfalme Hezekia

huko Åhus, Sweden.]]
**Mfalme Hezekia** (kwa Kiebrania: **יְחִזְקִיָּ֫הוּ**, H̱izkiyyahu, H̱izkiyya, Yeẖizkiyyahu, Ḥizqiyyā́hû, Ḥizqiyyā, Yəḥizqiyyā́hû, Hizqiyyahu ben Ahaz; kwa Kigiriki: Ἐζεκίας, *Ezekias*) alitawala ufalme wa Yuda kati ya miaka 729 KK na 716 KK pamoja na baba yake mfalme Ahazi, halafu peke yake hadi mwaka 697 KK, tena pamoja na mwanae Manase hadi kifo chake mwaka 687 KK.

Ni mmojawapo kati ya wafalme wachache wanaosifiwa na Biblia kuwa alifanana na mfalme Daudi, babu yake, kwa kuwa alijitahidi kufanya urekebisho wa kidini ili raia zake wamuabudu YHWH tu.

Habari zake zinapatikana hasa katika Kitabu cha Pili cha Wafalme 18-20, Isaya 36-39 na Kitabu cha Pili cha Mambo ya Nyakati 29-32, mbali ya kitabu cha Methali 25:1. 

Pia anatajwa katika vitabu vya manabii Yeremia, Amosi na Hosea.

Hatimaye anatajwa na Injili ya Mathayo kati ya mababu wa Yesu Kristo.

Anaheshimiwa kama mtakatifu. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* 
*  a fictionalized account of Hezekiah's rise to power, Book 1 in Austin's "Chronicles of the Kings" series

## Viungo vya nje 
*"Hezekiah." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.
*King Hezekiah  from Jerusalem Mosaic
*Hezekiah  See all Bible verses pertaining to King Hezekiah
*The Reign Of Hezekiah  by John F. Brug
*
* Sennacherib's Invasion of Hezekiah's Judah in 701 BC - by Craig C. Broyles
* Interactive Map of Sennacherib's Invasion of Hezekiah's Judah, including the accounts of Sennacherib, Herodotus, 2 Kings, Isaiah and Micah 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 8 KK

H
Jamii:Watakatifu wa Israeli
729 KK

Makala hii inahusu mwaka **729 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 8 KK
687 KK

Makala hii inahusu mwaka **687 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
* Mfalme Manase anashika nafasi ya baba yake, Hezekia, katika ufalme wa Yuda.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 7 KK
Yeroboamu II

**Yeroboamu II** (kwa Kiebrania **ירבעם השני** au **יָרָבְעָם**; kwa Kigiriki Ιεροβοάμ; kwa Kilatini Jeroboam) alikuwa mwana na mwandamizi wa Yehoashi wa Israeli kama mtawala wa 14 wa Ufalme wa Israeli, ambao aliuongoza kwa mafanikio makubwa miaka 41. 

Hata hivyo Biblia haisisitizi mafanikio hayo, bali inamhukumu kwa kufuata sera ya kidini ya Yeroboamu I iliyowataka Waisraeli wamuabudu YHWH kwa sura ya fahali ya dhahabu katika mahekalu ya Dani na Beteli ili wasiende Yerusalemu, mji mkuu wa ufalme wa ukoo wa Daudi.

## Historia
William F. Albright alikadiria ufalme wake kudumu tangu mwaka 786 KK &ndash; hadi 746 KK, wakati E. R. Thiele alisema kuwa alitawala pamoja na baba yake tangu 793 KK hadi 782 KK, halafu peke yake hadi mwaka 753 KK.

Alishinda Syria (2Fal 14:26-27), aliteka Damasko (14:28), na kurudisha mipaka ya Israeli ilivyokuwa wakati wa mfalme Daudi.

## Katika Biblia
Agano la Kale linamtaja katika Kitabu cha Pili cha Wafalme 13:13; 14:16, 23, 27, 28, 29; 15:1, 8; Kitabu cha Kwanza cha Mambo ya Nyakati 5:17; Hosea 1:1; na Amosi 1:1; 7:9, 10, 11. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*View of Philistine temple and “Amos” earthquake The Tell es-Safi/Gath Excavations Weblog - July 2010
Tungo kishazi

**Tungo kishazi** ni tungo inayotawaliwa na kitenzi. Kitenzi hicho kinaweza kuwa kinajitosheleza kimaana au kisijitoesheleze kimaana vilevile. 

Kile kinachojitosheleza kimaana - basi hutoa taarifa kamili wakati kile ambacho hakijitoshelezi kimaana hakitoi taarifa kamili. Hivyo basi ni lazima kiambatane na kishazi (kitenzi) kingine ndipo taarifa yake ikamilike.
;Mfano:
:(1) Mtoto **anacheza** mpira
:(2) Mtoto **anayecheza** mpira 

Tungo zote mbili, yaani, (1) na (2) zinatawaliwa na kitenzi.
;Tungo namba (1):
Inatawaliwa na kitenzi ambacho kimejitosheleza kimaana - hivyo basi kimetoa taarifa kamili. 
;Tungo namba (2):
Ijapokuwa tungo hii imetawaliwa na kitenzi, lakini kitenzi hicho hakijitoshelezi kimaana hivyo basi hakitoi taarifa kamili.

## Aina za vishazi
Kuna aina kuu mbili za vishazi nazo ni:
:(1) Kishazi huru (K/Hr) ni kitenzi au neno *liliyokamilika* kwa maana.
:(2) Kishazi tegemezi (K/teg) ni aina ya kitenzi au neno ambalo *halijakamilika* kimaana.
Kwa mfano:

Ukuta uliobomoka**1** ulisababisha hasara kubwa**2.****1.** Kishazi tegemezi  **2.** Kishazi huru

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Jamii:Kiswahili
Kishazi tegemezi

**Kishazi tegemezi** (alama yake ni: K/Teg) ni tungo ambayo inayotawaliwa na kitenzi kisichojitosheleza kimaana. Yaani, ni tungo ambayo hutawaliwa na kitenzi ambao hakitoi taarifa kamili. Kishazi tegemezi hutegemea msaada/lazima kiambatane na kishazi huru ndipo taarifa yake iweze kukamilika.

Mfano:                
*Mtoto anayecheza mpira / amevunjika mguu (mtoto anayecheza mpira = Kishazi tegemezi, amevunjika mguu = Kishazi huru). 
*Hotuba aliyoitoa Rais
*Nyumba iliyojengwa bondeni
*Wageni waliokuja jana
*Ng'ombe aliyechinjwa
*Ndizi zilizoiva
## Sifa za kishazi tegemezi
i/ Hakitoi taarifa kamili. Ili taarifa yake ikamilike ni lazima kiambatane na kishazi huru.

ii/Huundwa na urejeshi. Urejeshi huo hufanya kazi ya kutoa taarifa ya ziada kuhusu nomino.

iii/Si cha lazima sana katika tungo kwani kinaweza kuondolewa katika tungo na bado tungo hiyo ikabaki na maana kamili.

iv/Kinaweza  ama kutanguliwa au kufuatiwa na kishazi huru.
## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Kishazi huru
*Tungo kishazi

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Tungo kirai

**Tungo kirai** ni kipashio kidogo cha kimuundo chenye neno moja au zaidi ambacho hakina muundo wa kiima (K) na kiarifu (A). Kirai huwa na neno kuu moja kinalotawala. Neno hilo linalotawala ndilo huwa/hukupa dhana (aina) ya kirai.
mfano.
Mtoto yule ni mjinga.

Yule ni mjinga- ni Kirai kivumishi
## Uanishaji wa kirai
Uanishaji wa virai umejikita katika aina za maneno, yaani, aina za virai zinatokana na aina za maneno. Kwa kutumia kigezo hicho tunapata aina za virai zifuatazo:

(i) Kirai nomino (KN)
(ii) Kirai kivumishi (KV)
(iii) Kirai kitenzi (KT)
(iv) Kirai kielezi (KE)
(v) Kirai kiunganishi (KU)
(vi) Kirai kihisishi (KH)

### (i) Kirai nomino (KN)
Muundo wa kirai nomino umejikita katika nomino au mahusiano ya nomino. Neno kuu linalotawala muundo huu ni nomino. Kirai nomino kinaweza kuundwa na:

;(A) Nomino moja 
Mfano: 
*Baba
*Kalamu
*Embe
*Darasa
*Nyumba
*Kunguni
*Tanzania
*Kenya
*Uganda
*Rwanda
*Burundi

;(B) Nomino na nomino
Mfano: 

*Baba na mama
*Wazee kwa vijana
*Paka na panya

;(C) Kiwakilishi
Hapa unatumia aina zote za viwakilishi
Mfano: Wewe, ninyi, mimi, sisi, yeye, wao, n.k.

### (ii) Kirai kivumishi (KV)
Kirai kivumishi muundo wake umejikita katika vivumishi. Kirai kivumishi hutawaliwa na aina zote za vivumishi.
;Mifano:
*Nyumba '''**yetu** imebomoka'
*Kitabu **cha mwalimu** kimepotea
*Chakula **kitamu** kimekwisha

### (iii) Kirai kitenzi (KT)
Kwa kuangalia muundo wa Kirai hiki huundwa kwa vitenzi vya aina zote.(Mollel Loserian,kutoka udsm)anasema: 
;Mifano:
*Cheza
*Kimbia
*Ni
*-Kuwa
*Soma, n.k.

### (iv) Kirai kielezi (KE)
Kirai hiki huundwa kwa aina mbalimbali za vielezi:
Mfano: 
*Polepole
*Sana
*Mara mbili
*Asubuhi
*Darasani, n.k.

### (v) Kirai kiunganishi (KU)
Kirai hiki huundwa kwa kutumia viunganishi mbalimbali.
Mfano: 
*Ingawa
*Na
*Kwa kuwa
*Bila
*Pasipo
*Sembuse
*Lakini, 

* japokuwa n.k

### (vi) Kirai kihisishi (KH)
Kirai hiki huundwa kwa kutumia aina zote za vihisishi.
Mfano: 
*Duh!
*Aisee!
*Kumbe!
*Loh!
*Naam!
*Ewa!
*Ahsante!

## Tazama pia
Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Femtomita

**Femtomita** (ing. **femtometer**, alama **fm**) ni kipimo cha SI cha kutaja urefo mdogo wa 10−15 mita. 

Kipimo hiki hutumiwa kwa kutaja vipimo katika fizikia ya atomu na chembe zake. 

Kipenyo cha protoni ni takiban femtomita 1.7
. Kipenyo cha kiini cha atomu cha dhahabu ni takriban femtomita 8.45.

Neno latokana na lugha ya (Kideni: *femten* (kumi na tano). Umbali huu unaweza pia kuitwa **fermi** kwa heshima ya mwanafizikia Enrico Fermi.

## Ulinganifu
femtomita 1 = 1.0 x 10−15 mita = 1 fermi = 0.001 pikomita = 1000 atomita 

1,000,000 femtomita = 1 nanomita = 10 Ångström.

## Marejeo
Telegrafu

ilitumia alama za mikono ya ubao kwa kuonyesha herufi.]]
[thumbnail|[Alfabeti ya Morse ilikuwa msingi wa uenezaji wa telegrafu.]]
 anatumia taa ya pekee kwa ujumbe wa nuru akitumia alama za Morse.]]
**Telegrafu** (kutoka neno la Kiingereza *telegraph* lililotokana na mawili ya Kigiriki: τῆλε, tele, "mbali", na γράφειν, graphein, "kuandika") ni njia ya kupeleka habari andishi kwa mpokeaji wa mbali bila kubeba barua kwake.

Telegrafu zilizotumiwa wakati wa karne ya 19 na ya 20 zilipitisha ujumbe kwa mkondo wa umeme uliopitia kwenye waya. 

Telegrafu za zamani zaidi zilitumia alama za nuru au alama nyingine zilizoonekana kwa mbali.

Kwa njia hii herufi za alfabeti zilitafsiriwa kwa alama zilizoweza kupitishwa kirahisi. 

Baada ya majaribio mbalimbali, mbinu ya Samuel Morse ilifaulu mwaka 1844 na kusababisha uenezaji wa teknolojia hii kote duniani. Morse alitafsiri kila herufi katika mfumo wa alama fupi au ndefu zinazoweza kuandikwa kama mfuatano wa nukta na kistari au kutumwa kama alama fupi au ndefu ya nuru, sauti au umeme na kadhalika. 

Mashine ndogo ilitafsiri alama hizo katika mishtuko ya umeme iliyoweza kuchora tena alama katika mashine upande mwingine wa waya ambako sumakuumeme uliweza kusukuma kalamu juu ya karatasi.  

Mawasiliano kwa telegrafu yaliwezesha kwa mara ya kwanza kutuma habari kote duniani katika muda mfupi. Magazeti na makampuni makubwa ya kiuchumi yalitangulia kutumia teknolojia hii, na serikali na jeshi zilifuata. Nyaya kubwa zilipitishwa kutoka nchi hadi nchi na pia kwenye tako la bahari kwa mawasiliano baina ya mabara. 

Katika karne ya 20 yalianza pia matumizi ya simu za upepo kwa habari za telegrafu.

Makampuni ya telegrafu zilipokea ujumbe ulioitwa "telegramu" kutoka wateja na kuzituma kwa mji au nchi nyingine; pale ziliandikwa tena kwenye karatasi na kupelekwa kwa mtu aliyeandikiwa. Makampuni yale yalipokea pesa kwa kila herufi iliyowasilishwa hivyo ujumbe ulikuwa mfupi. 

Tangu kupatikana kwa simu matumizi ya telegrafu yalipungua lakini bado zilitumwa hadi kupatikana kwa simu za mikononi na barua pepe. 

Katika nchi mbalimbali huduma hiyo ilifungwa kuanzia mwaka 2000 hivi, katika nchi nyingine huduma bado iko. 

## Marejeo
## Viungo vya nje
Wafiadini wa Gorkum

19 maarufu kama Wafiadini wa Gorkum]]
**Wafiadini wa Gorkum** (walifariki Brielle, Uholanzi, 9 Julai 1572, ni Wakristo 19 wanaoheshimiwa na Kanisa Katoliki kama watakatifu wafiadini kwa kuwa walidhihakiwa na kuteswa kikatili wakauawa na Waprotestanti kwa kunyongwa kwa sababu walitetea imani sahihi katika ekaristi na kukataa kujitenga na Papa. 

Karibu wote walikuwa mapadri, kumi na mmoja wa kwanza walikuwa Wafransisko, wengine wa mashirika mengine au wanajimbo. Mbali ya Waholanzi, wawili waliotokea Denmark na Ujerumani .

Majina yao ni:
* Nikola Pieck, padri wa Ndugu Wadogo
* Petro wa Assche, bruda wa Ndugu Wadogo
* Wilehadi wa Denmark, padri wa Ndugu Wadogo
* Teodoriko van der Eem, padri wa Ndugu Wadogo
* Nikasi wa Heeze, padri wa Ndugu Wadogo
* Antoni wa Hoornaert, padri wa Ndugu Wadogo
* Godefrid wa Melveren, padri wa Ndugu Wadogo
* Fransisko wa Roye, padri wa Ndugu Wadogo
* Antoni wa Weert, padri wa Ndugu Wadogo
* Jeromu wa Weert, padri wa Ndugu Wadogo
* Korneli wa Wijk-bij-Durstede, bruda wa Ndugu Wadogo
* Yohane wa Oisterwijk, padri wa Wakanoni Waaugustino
* Yohane Heer, padri wa Wadominiko 
* Adriani wa Hilvarenbeek, padri wa Wakanoni Wapremontree
* Yakobo Lacops, padri wa Wakanoni Wapremontree
* Leonardi Veghel, padri mwanajimbo
* Nikola Poppel, padri mwanajimbo
* Godefrid Duynen, padri mwanajimbo
* Andrea Wouters, padri mwanajimbo
	
Kwanza walitangazwa na Papa Klement X kuwa wenye heri tarehe 24 Novemba 1675, halafu
watakatifu na Papa Pius IX tarehe 29 Juni 1867.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai.

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 176-180
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 236-237
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 487-490

Jamii:Waliofariki 1572
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uholanzi
Chaji ya umeme

**Chaji ya umeme** ni tabia ya mata na kila kitu huwa na chaji aina mbili ndani yake. Chaji hizi mbili ni kinyume zinaitwa chaji hasi na chaji chanya. Mara nyingi chaji haionekani kwa sababu hizi aina mbili za chaji zinajibatilishana. Lakini kama idadi ya elektroni ndani ya kitu ina upungufu au ziada kulingana na hali ya kawaida tunaona kitu hiki kina chaji, ama chanya au hasi.

## Chaji umeme na muundo wa atomu
Kila kitu hujengwa kwa atomu na kila atomu ina chembe ndogo zaidi ndani yake. Kati ya chembe ndogo ndani ya atomu kuna elektroni na protoni zilizo na chaji mbili za kinyume ilhali elektroni huitwa "hasi" na protoni huitwa "chanya". Kila chembe huwa na kizio kimoja cha chaji, ama hasi au chanya. Kwa kawaida kila atomu huwa na idadi ileile ya protoni na elektroni hivi chaji zao zinajibatilishana katika atomu na atomu kwa jumla haionyeshi chaji. 

Protoni (pamoja na neutroni zisizo na chaji) zinafanya kiini cha atomu na zinabaki mahali pao. Lakini elektroni zinazunguka kiini katika mzingo elektroni na hapa inatokea ya kwamba elektroni inahamia atomu nyingine. Kama elektroni inatoka katika atomu yake ya asili na kuhamia nyingine uwiano sawa baina ya elektroni na protoni katika atomu husika haipo tena. 

Pale ambako elektroni imetoka kuna protoni zaidi kuliko elektroni na hapa tunasema atomu hii ina chaji chanya. Kinyume katika atomu iliyopokea elektroni kutoka nje kuna ziada ya elektroni juu ya idadi ya protoni na hapa tunasema atomu imekuwa na chaji hasi.

## Kutokea kwa chaji hasi au chanya
Kutokea kwa chaji hasi au chanya katika gimba fulani ni kwa sababu chaji zilizokaa pamoja kabla zimetenganishwa.
Njia inayotokea kila siku ni kwa msuguano. Kwa kusugua kipande cha plastiki (au: kioo) na sufi kunatokea chaji. Kwa mfano kusugua mipira miwili kwenye sufi ya sweta kunaweka chaji kwa yote miwili. Tukiishika kwa kamba na kupeleka karibu haitaki kugusana. Maana chaji hasi pande zote mbili zinapigana. Lakini tukishika mpira uliosuguliwa juu ya vipande vidogo vya karatasi hizi zitavutwa na mpira jinsi msumali anavutwa na sumaku.
Radi wakati wa ngurumo ni tokeo la chaji zinazotokea hewani kutokana na msuguano wa hewa.

Njia nyingine ya kujenga chaji inayotumiwa kwa teknolojia ni kwa kemia yaani kwa kuchangaya dutu na viowevu zinazoanzisha mchakato wa kikemia unaosababisha kutokea kwa ioni na hivyo chaji.
Mtagusano sumakuumeme

**Mtagusano sumakuumeme** *(ing. electromagnetic force *au* electromagnetic interaction)* ni moja kati ya kani msingi wa ulimwengu.

Mtagusano huu unasababisha mambo mengi tunayoyaona kila siku kama vile nuru, umeme na usumaku. Ni kani ya kimsingi pia kwa kuamulia tabia za molekuli na atomi.

## Jina
Jina la "sumakuumeme" ni tafsiri ya gir. / ing. "electromagnetic" inayotokana na maneno ya Kigiriki ἢλεκτρον, *ēlektron* (kaharabu) na μαγνήτης, *magnetis* (sumaku). 

## Historia ya uchunguzi wa usumakuumeme
Umeme na usumaku ni nyuso mbili za jambo lilelile.

Kwa karne nyingi wataalamu waliona umeme na usumaku ni kani mbili tofauti. Tangu mwanzo wa karne ya 19 wanasayansi walitambua uhusiano wa karibu kati ya hizi mbili. 

Hans Christian Ørsted aliona mwaka 1820 ya kwamba kutirikika kwa chaji ya umeme katika waya kunavuta sindano ya sumaku na hivyo kunaunda uga wa sumaku. 

Wengine waliendelea kujenga juu ya matokeo yake na Mskoti James Clerk Maxwell alieleza misingi ya nadharia ya uga wa sumakuumeme katika hesabu inayoitwa milinganyo ya Maxwell. Alifaulu kuunganisha maelezo kwa ajili ya umeme, usumaku na elimumaonzi kuwa pande mbalimbali za kitu kilekile, yaani uga wa sumakuumeme. Alitabiri kuwepo kwa mawimbi ya sumakuumeme na nuru kuwa umbo mojawapo la mawimbi haya.

1873 alitoa kitabu chake "Treatise on Electricity and Magnetism" (tasinifu kuhusu umeme na usumaku) alipojumlisha maelezo yake. Alionyesha kuwa kuathiriana kwa chaji hasi na chaji chanya kunasababishwa na kani 1 tu akaonyesha matokeo manne makuu kutokana na hii:
* Chaji za umeme zinavutana au zinawingana kwa kani ya kuwiana kinyume cha mraba wa umbali kati yao. Chaji sawa zinavutana, chaji tofauti zinawiana. 
* Ncha sumaku zinavutana au kuwiana kwa namna hiyohiyo. Ncha sumaku zinapatikana daima kwa jozi: kila ncha sumaku ya kaskazini huwa na ncha sumaku ya kusini. 
* Mkondo wa umeme katika waya unaunda uga wa sumaku mwenye umbo la duara kwenye mwendo wa waya hii. Mwelekeo wake unategemea mwelekeo wa mkondo husika. 
*Mkondo wa umeme unadukizwa (yaani kusababishwa) katika tanzi la waya kama sumaku inapitishwa kukaribia au kwenda mbali na tanzi hili; sawasawa kinyume kama tanzi lenyewe linasogezwa kwenyesumaku au kutolewa kuwa mbali na sumaku.

Hasa tokeo la mwisho lilikuwa msingi kwa kuanzisha mitambo ya kutengeneza umeme kwa mashine kama jenereta.

## Marejeo
Kaharabu

thumbnail|right|Mapambo ya vito vya kaharabu
180px|thumbnail|Rezini ya ubao wa miti ni chanzo cha kaharabu
**Kaharabu** *(kutoka Kiajemi کهربا kahroba; kwa Kiingereza amber)* ni rezini (si utomvu) ya kisukuku cha miti iliyokua miaka milioni iliyopita. Inaweza kufanana na aina za sandarusi lakini kwa jumla umri wake ni mkubwa na ni mgumu zaidi kuliko sandarusi. Aina bora za kaharabu zinajulikana pia kwa jina la kitaalamu la *succinit*.

Matumizi yake ni hasa kwa mapambo, kama kito, lakini pia kama sehemu ya dawa la mitishamba. 

Kaharabu inatokea katika sehemu nyingi za dunia; kiwango kikubwa kabisa duniani (hadi sasa 90%) kimepatikana kutoka pwani za Bahari Baltiki, hasa eneo la Samland

Kaharabu ilitokea katika mazingira ya misitu ya miti yenye rezini husika iliyoendelea kuwa kisukuku katika mchakato wa kufunikwa na maganda manene ya udongo yaliyosababisha shinikizo la tani nyingi na joto kwa miaka elfu na zaidi.

Matumizi na biashara ya kaharabi inajulikana kutokana na utafiti wa kiakiolojia tangu miaka 12,000 hivi. Wagiriki wa Kale waliita kaharaba kwa jina "elektron" wakatambua ya kwamba kipande cha kaharaba baada ya kusuguliwa kinavuta sehemu ndogo za kitambaa au nyuzi kwake. Hapa ni asili ya neno "electric" (umeme) katika lugha za Ulaya.

[thumbnail|[Mbu wa kale katika kipande cha kaharabu.]]
Katika elimu ya historia ya viumbehai kaharabu ni muhimu kwa sababu mara nyingi vipande vyake vinatunza wadudu na viumbe wengine wadogo waliokaa kwenye miti na kufunikwa ndani ya kitone cha rezini bichi. Wadudu hao wamehifadhiwa hivyo kwa miaka milioni kadhaa na leo wanapatikana kwa uchunguzi wa kitaalamu. 

## Marejeo
Jamii:Mapambo ya watu
Pinokyo (mhusika)

**Pinokyo** (kwa Kiitalia jina linalotamkwa hivyo linaandikwa **Pinocchio**) ni mhusika katika vitabu vya *Mambo yalioyompata Pinokyo* vilivyoandikwa na Carlo Collodi.

## Simulizi la Pinokyo
Siku moja seremala Maestro Ciliegia anakuta kipande cha ubao kinachoanza kusema akitaka kukikata. Kwa kuogopa anampa rafiki yake Geppetto (jina linasomeka Jepeto) aliye mchongaji. Geppetto anatumia ubao huo kuchonga karagosi anayeendelea kusema na mara baada ya kukamilika anatoroka. Akirudi nyumbani kwa njaa anaahidi kuwa mtoto mzuri na mtiifu lakini baada ya muda anatoroka tena. Anapatwa na shani nyingi hadi kukutana na baba yake Geppetto ndani ya tumbo la  nyangumi. Pamoja wanajiokoa na Pinokyo anaahidi tena kuwa mtoto mzuri na safari hii anaacha utundu wake. Baada ya kutenda mema, anaamka siku moja anajikuta amebadilika umbo lake na sasa yu mvulana mwenye mwili wa kibinadamu.

Pua la Pinokyo lina tabia ya pekee; kila anaposema uwongo pua lake linakua kuwa ndefu zaidi. Kwa hiyo hawezi kuficha uwongo, na tbia hiyo ya pua inamsaidia kuachana na uwongo.

## Tazama pia
* Mambo yaliyompata Pinokyo
* Pinocchio

## Viungo vya nje
Jamii:Wahusika wa fasihi
Carla Campbell

**Carla Campbell** (amezaliwa tar. 22 Novemba 1980, Kingston, Jamaika) ni mwanamitindo kutoka Jamaika. Carla Campbell ni mtindo mfano kuwakilishwa na IMG katika New York. Yeye alipata yatokanayo yake mkubwa zaidi kuonekana mwaka 2006.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*
*2006 Sports Illustrated Swimsuit Photo Gallery 
*Makala  katika Jamaica Observer

Jamii:Wanamitindo wa Jamaika
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Kingston (Jamaika)
April Jackson

**April Jackson** (amezaliwa tar. 1990, Uingereza) ni mwanamitindo kutoka Jamaika. Aprili Jackson alikuwa Miss Jamaica Universe mwaka 2008. Yeye kuwakilishwa Jamaica katika Miss Universe 2008 urembo kumsaka katika Nhã Trang, Vietnam. Yeye ni wa zamani wa Miss Jamaika - Uingereza.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*April Jackson profile  katika MissUniverse.com
*April Jackson - Ms Jamaica Universe Contestant 2008  *Jamaica News Bulletin* interview

Jamii:Wanamitindo wa Jamaika
Jamii:Uingereza
Jamii:Waliozaliwa 1990
Buibui-kofia

**Buibui-kofia** (kutoka kwa Kiing. hooded tickspider) ni arithropodi wa familia Ricinoididae, familia ya pekee ya oda Ricinulei katika ngeli Arachnida. Jina lao linatoka kwa aina ya “kofia” ambayo wanaweza kutumia ili kufunika kichwa, mdomo na kelisera (chelicerae). Kwa kawaida buibui-kofia wana urefu wa mm 5-10 na wanafanana na utitiri. Wataalamu wengine wanafikiri kwamba wadudu hawa wana mnasaba na utitiri, lakini wengine wanafikiri kwamba wana mnasaba na oda ya zamani ya Trigonotarbida iliyokwisha sasa. Kefalotoraksi (cephalothorax) na fumbatio zimeungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija kama kwa buibui. Lakini ukingo wa fumbatio unaingia katika kunjo la gamba (carapace). Wana miguu minane kama arakinida wengine lakini jozi ya pili ni mirefu kuliko mingine na hutumika kama vipapasio. Hawana macho lakini spishi za zamani zilikuwa nayo na spishi za kisasa bado zina sehemu za kuhisi nuru. Mwenendo wa buibui-kofia haujulikani sana lakini inaonekana kwamba hula arithropodi wadogo kuliko hawa wenyewe.

## Spishi za Afrika
**Ricinoides westermannii*
**Ricinoides afzelii*
**Ricinoides atewa*
**Ricinoides crassipalpe*
**Ricinoides feae*
**Ricinoides hanseni*
**Ricinoides karschii*
**Ricinoides leonensis*
**Ricinoides megahanseni*
**Ricinoides olounoua*
**Ricinoides sjostedtii*

Jamii:Buibui-kofia
Dola la Papa

ya dola mnamo mwaka 1700, lilipofikia kuwa na eneo kubwa zaidi, katikati ya Italia, mbali ya miji ya Benevento na Pontecorvo Italia kusini na wilaya ya Venaissin na mji wa Avignon Ufaransa kusini.]]
**Dola la Papa** lilikuwa nchi huru chini ya himaya ya Papa kuanzia miaka ya 700 hadi 1870. 

Chanzo chake ni uvamizi wa makabila ya Wagermanik uliobomoa Dola la Roma upande wa magharibi wa Bahari ya Kati. Wenyeji, wengi wao wakiwa Wakristo Wakatoliki, walimkimbilia Papa kama kiongozi wao atakayeweza kuwasaidia katika matatizo.

Baadaye Wafaranki walikubali kumuachia Papa mamlaka ya kisiasa juu ya maeneo mbalimbali nje ya Roma. Polepole maeneo yaliongezwa hata kufikia mikoa 3 na nusu ya Italia ya leo: Lazio, Umbria, Marche na sehemu ya Emilia-Romagna.

Dola lilikoma tarehe 20 Septemba 1870, jeshi la Italia lilipoteka mkoa na mji wa Roma, isipokuwa mtaa wa Vatikano.

Kwa mapatano ya tarehe 11 Februari 1929, badala yake ilianzishwa Mji wa Vatikani, nchi ndogo kuliko zote duniani (kilometa mraba 0.44, wakazi 600 hivi), lakini huru ili mamlaka ya kiroho ya Papa isiingiliwe na watawala wa dunia kama ilivyotokea zamani.

## Tanbihi
## Marejeo
* Chambers, D.S. 2006. *Popes, Cardinals & War: The Military Church in Renaissance and Early Modern Europe*. I.B. Tauris. ISBN 1-84511-178-8.
* 

## Viungo vya nje
* Papal States Coinage
* WorldStatesmen: Italy
* WHKMLA Historical atlas: here the page offering numerous links to maps of/containing Italy

Jamii:Papa
Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Italia
Jamii:Kanisa Katoliki
Wafaranki

.]]
 wa Kikarolo: kanisa palatina huko Aachen, Ujerumani.]]
300px|thumb|Milki ya Wafranki wakati wa kifo cha Karolo Mkuu mnamo mwaka 814.
**Wafaranki** walikuwa Wagermanik waliovamia Dola la Roma na hatimaye kujitokeza kama kabila lenye nguvu kuliko yote ya aina hiyo.

Nchi ya Ufaransa imepata jina lake kutoka kwao, ambao waliitawala na kutoka huko wakaeneza himaya yao juu ya sehemu kubwa ya Ulaya Magharibi, wakizuia Waislamu wasiweze kutoka Hispania.

Ushirikiano wao na Mapapa, kama kabila la kwanza la Kijerumani kuingia Kanisa Katoliki bila kupitia kwanza Uario, ni kati ya mambo yaliyoathiri zaidi historia ya Ulaya.

Kilele cha ustawi wao kilifikiwa chini ya mfalme Karolo Mkuu aliyetawala sehemu kubwa za Ufaransa, Ujerumani, Italia ya kaskazini pamoja na Ubelgiji na Uholanzi ya leo. Papa Leo III alimpa taji la Kaizari wa Roma tarehe 25 Desemba 800. Ndio mwanzo wa Dola Takatifu la Roma. Baada ya Karolo milki yake iligawiwa pande mbili zilizoendelea tofauti na kuwa asili ya mataifa ya Ufaransa na Ujerumani.

## Marejeo
### Vyanzo
*Fredegar
** 
** 
** 

*Gregori wa Tours
** 
** 
** 
*Ammianus Marcellinus
** 
*Procopius
** 

### Marejeo mengine
*Bachrach, Bernard S. *Merovingian Military Organization, 481&ndash;751*. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1971.  ISBN 0-8166-0621-8
*Collins, Roger. *Early Medieval Europe 300&ndash;1000*. London: MacMillan, 1991.
*Geary, Patrick J. *Before France and Germany: the Creation and Transformation of the Merovingian World.* New York: Oxford University Press, 1988. ISBN 0-19-504458-4
* 
* .
* 
* 
*Lewis, Archibald R. "The Dukes in the Regnum Francorum, A.D. 550–751." *Speculum*, Vol. 51, No 3 (July 1976), pp 381&ndash;410.
*McKitterick, Rosamond. *The Frankish Kingdoms under the Carolingians, 751&ndash;987*. London: Longman, 1983. ISBN 0-582-49005-7.
*Murray, Archibald Callander, and Goffart, Walter A. ''After Rome's Fall: Narrators and Sources of Early Medieval History*.  University of Toronto Press: Toronto, 1998.
*Nixon, C. E. V. and Rodgers, Barbara. *In Praise of Later Roman Emperors*. Berkeley, 1994.
* .
* 
* 
*Schutz, Herbert. *The Germanic Realms in Pre-Carolingian Central Europe, 400&ndash;750*. American University Studies, Series IX: History, Vol. 196. New York: Peter Lang, 2000.
*Wallace-Hadrill, J. M. *The Long-Haired Kings*. London: Butler & tanner Ltd, 1962.
*Wallace-Hadrill, J. M. *The Barbarian West''. London: Hutchinson, 1970.

## Viungo vya nje
* 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Makabila ya Wagermanik
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Ufaransa
Jamii:Historia ya Ujerumani
Jamii:Historia ya Italia
Jamii:Historia ya Ukristo
Nahau

**Nahau** ni semi fupifupi ambazo hutumia lugha/maneno ya kawaida lakini maneno hayo hutoa maana tofauti na ile iliyo kwenye maneno ya awali. Japokuwa nahau hutumia maneno ya kawaida lakini kauli yake ina undani kiasi kwamba kwa wageni wasiofahamu lugha hiyo hawawezi kuelewa maana. Baadhi ya nahau ni kama vile:
**Amina amevunja ungo*
**Sungura ameaga dunia*
**Lupinga amepata jiko*
**Mussa amevaa miwani*
**Oli hana mkono wa birika*
**Kutonesha kidonda*
**Kukalia kuti kavu*
**Hana mbele wala nyuma*
**Kupiga maji* yaani kulewa au kunywa pombe
**Piga bongo* yaani kufikiria au kuwaza sana
**Mambo yamemwendea mrama* yaani kwenda kombo

## Marejeo
* Masuko Christopher Saluhaya, 2013. ISBN 978 9987 9581 1 5.

Jamii:Fasihi
SHIWATA

**SHIWATA** ni Mtandao wa Wasasnii nchini Tanzania. SHIWATA awali ilijulikana kama *SHIRIKISHO LA WASANII TANZANIA*, bali kutokana na mgongano wa usajili na Msajili ambae ni Baraza la Sanaa la Taifa  baadae ilikubalika kwamba iitwe Mtandao wa Wasanii kutokana na Kusajiliwa kwa mashirikisho manne  *Shirikisho la Wasanii Tanzania * pamoja na kubadilishwa  kuwa Mtandao wa Wasanii limeendela kuitwa *SHIWATA*.

## Historia
SHIWATA ni mtandao wa wasanii Tanzania ambao ulianzishwa mwaka 2002 kwa lengo la kuwaweka pamoja Wasanii, wanamichezo na wanahabari. Mkusanyiko huu wa wasanii mbalimbal;I ndio uliopelekea kuanzisha umoja ambao kwa sasa umeandaliwa kama chombo cha kuwaweka  pamoja wadau wote walio katika tasnia za Sanaa, Michezo na Habari kwa kupewa eneo la kujenga nyumba zao za kuishi na tayari mradi huo umeshaanza kutekelezeka kwa baadhi ya wasanii kujenga nyumba ambapo wenginee wameshahamia tayari katika kijiji cha Wasanii kilichopo Mwanzega  wilaya ya Mkuranga mkoa wa Pwani 

## Viungo vya nje
* English

## Marejeo
* 

Jamii:Wasanii wa Tanzania
Jamii:kifupi
Holly Marie Combs

**Holly Marie Combs** (amezaliwa 13 Desemba, 1973) ni mwigizaji na matayarishaji wa vipindi vya televisheni kutoka nchini Marekani. 

Anafahamika zaidi kwa kucheza uhusika wa Piper Halliwell kwenye mfululizo wa TV uliokuwa unarushwa na The WB, *Charmed* (1998–2006). Katikati mwa miaka ya 1990, Combs amecheza kama Kimberly Brock katika mfululizo wa TV uliokuwa unarushwa hewani na TV ya CBS, *Picket Fences* (1992–1996), ambayo ilimpatia tuzo ya Young Artist Award. Pia amepata kucheza katika filamu kama vile *Sweet Hearts Dance* (1988), *Born on the Fourth of July* (1989), *Dr. Giggles* (1992), *Sins of Silence* (1996), *Daughters* (1997) na ''Love's Deadly Triangle: The Texas Cadet Murder* (1997). Combs kwa sasa anacheza kama nyota kwenye mfululizo wa TV unaorushwa hewani na TV ya "ABC Family", *Pretty Little Liars'' - kama Ella Montgomery. 

### Filamu
### Tuzo
## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Watu walio hai
Nge-bila-mkia

**Nge-bila-mkia** ni arithropodi wa oda Pseudoscorpiones katika ngeli Arachnida. Kinyume na nge wa kawaida wadudu hawa hawana mkia, kwa hivyo jina lao. Ukubwa wao ni mdogo sana: mm 2-8; spishi kubwa kabisa (*Garypus titanius*) ina mm 12 tu. Wanatokea mahali popote ambapo wanaweza kukamata wadudu wadogo: chini ya gamba la miti, katika takataka za majani, katika ardhi, chini ya mawe, katika nyufa za miamba, katika mapango na katika pwaji ya ufuko. Kama arakinida wote wana miguu minane. Pedipalpi zao zinafanana na zile za nge zenye magando ambayo yana kidole kinachoweza kusogea. Kidole hiki kina tezi ya sumu inayoingizwa katika mawindo.  Maji ya umeng'enyaji yakamuliwa kwa windo na baada ya kumeng'enya chakula myeyuko ufyondwa. Nge-bila-mkia wanaweza kusokota hariri kama buibui lakini matezi hayapo katika mwisho wa fumbatio lakini katika kelisera (chelicerae). Kwa hariri hii hutengeneza kifukofuko kwa umbo wa sahani kinachotumika kwa kupandana, kuambua au kungoja mwisho wa hali ya hewa baridi.

## Picha

AYYALONIA DIMENTMANI.JPG|*Ayyalonia dimentmani* (Chthoniidae)
2008 chelifer cancroides 1.jpg|*Chelifer cancroides* (Cheliferidae)
Leptopeza.flavipes.with.Lamprochernes.2.jpg|*Lamprochernes* sp. akibebwa na *Leptopeza flavipes* (foresia)
Neobisium sylvaticum 03.jpg|*Neobisium sylvaticum* (Neobisiidae)
Neopseudogarypus scutellatus.jpg|*Neopseudogarypus scutellatus* (Pseudogarypidae)
Lusoblothrus aenigmaticus.png|*Lusoblothrus aenigmaticus* (Syarinidae)

Jamii:Nge-bila-mkia
Farakano la mwaka 1054

, kanisa kuu la Konstantinopoli wakati wa farakano.]]
**Farakano la mwaka 1054** lilitokea hasa kati ya Papa Leo IX wa Roma na Patriarki Mikaeli Serulari wa Konstantinopoli likasababisha ushirika kati ya Ukristo wa Magharibi na sehemu kubwa ya Ukristo wa Mashariki usiendelee kuwa kamili hadi leo.

Mahusiano yalikuwa yamezidi kuharibika tangu karne ya 4 ambapo ulianza ushindani kati ya miji hiyo miwili iliyokuwa kwa pamoja makao makuu ya Dola la Roma.

Maelekeo tofauti katika teolojia, maisha ya kiroho n.k. yalitumika kama visingizio katika kulaumiana, na hata kufarakana kwa muda.

Hatimaye mabalozi waliotumwa na Papa, ingawa hawakuwa na mamlaka hiyo, waliacha juu ya altare ya kanisa kuu la Konstantinopoli hati ya kumtenga Patriarki na Kanisa Katoliki, naye akaitikia kwa kumtenga Papa na Kanisa la Orthodoksi. 

Juhudi mbalimbali za kurudisha umoja zilifanyika katika nafasi mbalimbali, lakini pengine haraka haikusaidia kuzifanikisha, kwa mfano katika Mtaguso wa pili wa Lyon (1274) na katika Mtaguso wa Firenze (1431-1449).

Njia ya taratibu iliyoshikwa pamoja katika karne ya 20 inatia tumaini zaidi. Inakumbukwa hasa tamko la upendo la tarehe 7 Desemba 1965 ambalo Papa Paulo VI na Patriarki Atenagora I kwa pamoja walifuta kutoka kumbukumbu ya Kanisa hati za mwaka 1054 ambazo pande hizo mbili zilitengana.

## Tanbihi
## Marejeo
*Henry Chadwick. *East and West: The Making of a Rift in the Church: From Apostolic Times until the Council of Florence*. Oxford University Press, 2003.
*Joseph P. Farrell. *God, History, & Dialectic: The Theological Foundations of the Two Europes and Their Cultural Consequences*. Bound edition 1997. Electronic edition 2008.
*Chrysostom Frank. *Orthodox-Catholic Relations: An Orthodox Reflection. 1998
*Aidan Nichols. *Rome and the Eastern Churches: a Study in Schism*. 2010
*John Romanides, *The Cure of the Neurobiological Sickness of Religion, the Hellenic Civilization of the Roman Empire, Charlemagne's Lie of 794 and His Lie Today*
* .
* .

## Viungo vya nje
* .
*Catholic Encyclopedia: *The Eastern Schism*
*Encyclopaedia Britannica: *Schism of 1054*
*Joint Catholic-Orthodox Declaration of Pope Paul VI and Ecumenical Patriarch Athenagoras I, 7 December 1965
*BBC Radio 4 round table: *In Our Time: Schism'' (16 October 2003) (audio)
* .
* .