open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walinzi wa amani wa UM

350px|thumbnail|Walinzi wa amani wa UM kutoka Nepal nchini Somalia waka 1993
**Walinzi wa amani wa Umoja wa Mataifa** ni vikosi vya wanajeshi wanaotolewa na nchi wanachama chini ya usimamizi wa UM kwa kulinda amani au hali ya kusimamisha mapigano.

Tangu mwaka 1948 vikosi hivyo vimetumwa kwenda mahali pa ugomvi katika sehemu mbalimbali za dunia.

Kikosi cha kwanza kiliundwa mwaka 1948 kusimamia mapatano ya kusimamia mapigano katika Palestina baada ya vita ya kwanza kati ya Israeli na nchi za Kiarabu. Baada ya vita ya Suez mwaka 1956 walinzi wa amani walitumwa mara ya kwanza wakiwa wamebeba silaha. Tangu kuingia katika vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Kongo walinzi wa amani huvaa kofia ya buluu na kuandika herufi "UN" (=UM) kwenye magari yao.

Msingi wa kutuma walinzi wa amani ni kibali cha serikali ya nchi husika pande zote katika ugomvi. Vikosi vya walinzi wa amani hawana mamlaka ya kusimama upande mmoja wala kushiriki katika mapigano. Wanatumia silaha kwa ajili ya kujitetea pekee. Hata hivyo Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa linaweza kutoa amri kwa walinzi wa amani kuendelea kuwalazimisha washiriki katika mapigano. Kwa namna hiyo kikosi maalumu cha UM kilianza kushambulia wanamgambo katika mashariki ya Kongo waliokataa kufuata mapatano ya kusimamisha mapigano na uporaji wa wananchi.

Mwaka 2014 kulikuwa na walinzi wa amani mahali 16 duniani wakiwa na jumla ya wanajeshi na wafanyakazi 116.517. Nchi zinazotoa wanajeshi ni hasa Pakistan, Uhindi na Bangladesh, kila nchi takriban 8.000. Hadi 31 Machi 2014 jumla ya walinzi 3,215 waliuawa, 2320 kati ya hao walikuwa wanajeshi, 232 polisi, 322 wafanyakazi wa UM kutoka nchi husika na 228 wafanyakazi raia wa kimataifa.

Zaidi ya nusu ya makisio ya huduma ya walinzi wa amani hutolewa na Marekani, Japani na Ujerumani.

Walinzi wa amani walifaulu mara kadhaa kutekeleza kusudi lao lakini kuna pia mifano ambapo wameshindwa. Kati ya mifano mibaya iliyoleta upinzani ni Vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Rwanda. Hapa Baraza la Usalama la UM ambayo ni bodi pekee kuamulia kuhusu walinzi hao ilisita kupiga kura hadi mauaji nchini Rwanda yalikuwa na mbio tayari. Mfano mwingine ulikuwa Mauaji ya Srebenica nchini Bosnia ambako kikosi cha walinzi wa amani haikuruhusiwa kutumia silaha zake kikapaswa kutazama tu jinsi wanaume raia Wabosnia zaidi ya 8,000 walivyokamatwa na kuchinjwa na wanamgambo wa Serbia.
Kisuba (Kenya)

**Kisuba** ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wasuba. Isichanganywe na lugha ya Kisuba inayozungumzwa nchini Tanzania. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisuba imehesabiwa kuwa watu 139,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuba-Simbiti iko katika kundi la E40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisuba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisuba
*lugha ya Kisuba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sxb

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Ayot, Henry Okello. 1979. *A history of the Luo-Abasuba of western Kenya from AD 1760-1940*. Nairobi: Kenya Literature Bureau.
*Rottland, Franz; Okoth-Okombo, Duncan. 1992. Language shift among the Suba of Kenya. Katika: *Language death: factual and theoretical explorations with special reference to East Africa* (Contributions to the sociology of language, vol 64), uk.273-283. Kuhaririwa na Matthias Brenzinger. Berlin & New York: Mouton de Gruyter.

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Kibantu
Wahacha

**Wahacha** ni kabila dogo sana la watu wanaotumia lugha ya Kihacha, lugha inayozungumzwa nchini Tanzania mkoa wa Mara, hasa katika Wilaya ya Rorya. 

Wahacha ni jamii yenye umoja sana. Asili yao ni kutokea maeneo ya Kenya. 

Wahacha wanaendana sana na Wasweta kwa mila na utamaduni. Wanaamini sana katika ukeketaji. Jamii hii haitumii nyama aina ya paa kutokana na matukio ya kihistoria katika enzi za uwindaji hapo zamani. 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Jamii:Wilaya ya Rorya
Viunganishi vihusishi

**Viunganishi vihusishi** (alama yake ya kiisimu ni: **U**) ni aina ya viunganishi ambavyo vinaunganisha vipashio vyenye hadhi tofauti kisarufi. Wakati mwingine unaweza kuwa na muunganiko wa vipashio viwili au zaidi vyenye hadhi tofauti katika sarufi. Viunganishi vinavyotumika kuunganisha vipashio hivyo huitwa "*vipashio vihusishi*". Huitwa hivyo hivyo kwa sababu kazi yake ni kujulisha uhusiano uliopo baina ya vipashio hivyo.

## Uchambuzi
Mifano ya pamoja:

*Husna aliondoka **pamoja na** na mama yake (Husna = nomino ya pekee, aliondoka = kitenzi kikuu, pamoja na = kiunganishi, na = kiungani, mama = nomino ya kawaida, yake = kivumishi cha kumiliki)
*Watoto wamemuua Simba **pasipo** hofu
## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kiaasax

**Kiaasax** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Waassa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiaasax imehesabiwa kuwa watu 350 tu, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaasax kiko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaasax kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaasax 
*lugha ya Kiaasax katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/aas

Jamii:Lugha za Tanzania
Visiwa vya South Georgia na South Sandwich

**Visiwa vya South Georgia na South Sandwich** ni eneo la ng'ambo la Uingereza kusini mwa Bahari Atlantiki. 

Eneo hilo ni mafunguvisiwa mawili ya South Georgia na South Sandwich, halafu visiwa vingine vidogo sana vilivyosambaa katika maeneo mapana ya Atlantiki Kusini. 

Visiwa vyote vina eneo la km² 3,900.

Idadi ya wakazi ni 20 na wengi wao ni wanasayansi wanaochunguza ndege wanaokaa kwenye visiwa pamoja na afisa mmoja mwakilishi wa serikali ya Uingereza.

## Wakazi
Hakuna wenyeji kwenye visiwa hivi. Tangu karne ya 19 wavuvi wa nyangumi kutoka Ulaya walijenga huko vituo ambako walipeleka nyangumi kwa kuwakatakata na kupika mafuta yao. Vituo hivyo vilikuwa na makumi hadi mamia ya wakazi wakati wa kuwinda nyangumi lakini wakati wa baridi ni watu wachache tu waliobaki. Vituo hivyo vilifungwa katika miaka ya 1960 kutokana na kupotea kwa nyangumi.

Mwaka 1904 mvuvi kutoka Norwei alianzisha kijiji cha Grytviken kama kituo cha kupikia mafuta ya nyangumi na kijiji hicho ni makazi pekee ya kudumu kwenye visiwa hivi hadi leo. 

## Utawala
Hadi mwaka 1985 eneo lilisimamiwa kutoka Visiwa vya Falkland lakini imepewa hadhi ya eneo la pekee. Ilhali hakuna wakazi wa kudumu pia hakuna baraza lililochaguliwa na mamlaka yote iko mikononi mwa afisa wa serikali ya Ufalme wa Muungano.
 

Jamii:Maeneo ya ng'ambo ya Ufalme wa Muungano
Kiaramanik

**Kiaramanik** ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania iliyozungumzwa na Waaramanik. Hakuna wasemaji wa Kiaramanik, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaramanik kiko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaramanik kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaramanik 
*lugha ya Kiaramanik katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/aam

Jamii:Lugha za Tanzania
Kihadza

**Kihadza** (au **Kitindiga**) ni lugha ya nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahadza (Watindiga). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihadza hailingani na lugha yoyote nyingine. Ingawa ina fonimu za pekee kama zile za Kisandawe, si mojawapo ya lugha za Kikhoisan.

Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihadza imehesabiwa kuwa watu 1,000 tu. Hata hivyo watoto bado wanaendelea kujifunza lugha ya wazazi wao, kwa hiyo haionekani kama lugha ambayo itatoweka hivi karibuni. 

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihadza kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihadza 
*lugha ya Kihadza katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hts

Jamii:Lugha za Tanzania
Kikonongo

**Kikonongo** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakonongo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikonongo imehesabiwa kuwa watu 51,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikonongo iko katika kundi la F20. Wengine wanaiangalia kama lahaja ya Kinyamwezi tu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikonongo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikonongo 
*lugha ya Kikonongo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kcz

Jamii:Lugha za Tanzania
Tarumbeta

thumbnail|Louis Armstrong akipiga tarumpeta
1800px|thumbnail|Tarumbeta

**Tarumbeta** ni ala ya muziki ya kupuliza ikitengenezwa kwa metali hasa shaba nyeupe. Upande wa mdomo ni nyembamba na upande wa mwisho ni pana yenye. Urefu wa bomba lake linaweza kukaribia mita 1 na nusu lakini bomba hili limepindwa mara mbili kwa kuwa na ala isiyo ndefu mno. Katikati huwa na vilango 3 vinavyobadilisha njia ya hewa na kusababisha sauti kuwa juu na chini.

Sauti yenyewe haufanywi na tarumpeta -tofauti na filimbi- lakini kwa kupuliza hewa baina ya midomo iliyokazwa ndani ya mdomo wa tarumpeta. Ala inapazia sauti hii na kuibadilisha. 

## Historia 
Ala kama tarumpeta zimepatikana tangu miaka mielfu lakini zilifanana na ala metalia za kupuliza nyingine hadi mnamo 1830 tarumpeta yenye milango ilitengenezwa. 

Ni ala inayopendwa katika Muziki wa Klasiki lakini pia katika muziki wa jadi katika sehemu mbalimbali za dunia. Imekuwa maarufu kama ala ya muziki wa Jazz. 

## Wapiga tarumbeta 
Kati wapiga tarumpeta wa muzikiw a klasiki ni Adolph Herseth, Sergei Nakariakov na Maurice Andre.

Katika fani ya jazz ni kwa mfano Miles Davis, Louis Armstrong, Arturo Sandoval, Wynton Marsalis, Dizzy Gillepsie, na Maynard Ferguson waliokuwa maarufu kutokana na ustadi wao wa tarumpeta.
Viunganishi halisi

**Viunganishi halisi** (alama yake ya kiisimu ni: **U**) ni aina ya viunganishi ambavyo vinaunganisha vipashio vyenye hadhi sawa kisarufi. Yaani, kaka **na** dada, bibi **na** babu, n.k. 
## Tazama pia
*Viunganishi vihusishi
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kisoli

**Kisoli** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Wasoli. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kisoli imehesabiwa kuwa watu 34,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisoli iko katika kundi la M60.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kisoli
*Kisoli katika tovuti ya Multitree
*lugha ya Kisoli katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sby

Jamii:Lugha za Zambia
Kimwera-Nyasa

**Kimwera-Nyasa** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera lakini ni lugha tofauti na Kimwera yenyewe. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimwera-Nyasa imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera-Nyasa iko katika kundi la N20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimwera kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimwera 
*lugha ya Kimwera katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mjh

Jamii:Lugha za Tanzania
Kingasa

**Kingasa** (au **Kiongamo**) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingasa kiko katika kundi la Kinilotiki.

Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kingasa imehesabiwa kuwa watu 200 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa. Ingawa kulikuwa na Wangasa zaidi ya 4,000 mwaka wa 2000, wengi walikuwa wameshasahau lugha yao na kutumia Kimaa, Kichaga au lugha nyinginezo. Inawezekana kwa sasa hakuna anayejua tena Kingasa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingasa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingasa 
*lugha ya Kingasa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nsg

Jamii:Lugha za Tanzania
Kirombo

**Kirombo** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warombo, jamii ya Wachagga. 
Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirombo kiko katika kundi la E60.

Idadi ya wasemaji wa Kirombo imehesabiwa mwaka 2009 kuwa watu 202,000. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kirombo
*lugha ya Kirombo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/rof

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:wilaya ya Rombo
Kimambwe-Lungu

**Kimambwe-Lungu** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wamambwe, Walungu na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimambwe-Lungu nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 295,000 ambao 230,000 wao wlaikuwa Wafipa walioongea Kimambwe badala ya lugha yao ya Kifipa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimambwe-Lungu iko katika kundi la M10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimambwe-Lungu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimambwe-Lungu 
*lugha ya Kimambwe-Lungu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mgr

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Zambia
Kimochi

**Kimochi** ni jina la:

*Kimochi (Moshi Vijijini) kata ya Wilaya ya Moshi Vijijini  
*Kimochi (lugha), lugha inayozungumzwa nchini Tanzania
Kimochi (lugha)

**Kimochi** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimochi imehesabiwa kuwa watu 597,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimochi iko katika kundi la E60.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimochi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimochi 
*lugha ya Kimochi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/old

Jamii:Lugha za Tanzania
Hezi

**Hezi**, pia **hertz** , kifupi **Hz** ni kipimo cha SI kwa marudio ikitaja rudio 1 kwa sekunde 1. Inatumiwa hasa kwa kutaja tabia ya mawimbi kama wimbisauti au mawimbi sumakuumeme za redio na pia marudio katika mitambo kwa mfano kompyuta.

Kipimo hiki kilipokea jina lake mwaka 1930 kwa heshima ya mwanafizikia Mjerumani Heinrich Hertz aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa kuonyesha kuwepo kwa mawimbi sumakuumeme.

## Ngazi za Hz 
Kipimo cha Hz hutumiwa mara nyingi kwenye ngazi zifuatazo: 

thumbnail|350px|Mfano wa mwanga unaowaka kwa marudio ya a) f = 0,5\,\text{Hz}, b)f = 1\,\text{Hz} na c)  f = 2\,\text{Hz}. f ni alama ya Hz katika fomula; 1 Hz inamaanisha ya kwamba taa inawaka maa 1 kila sekunde. 0.5 Hz inamaanisha inawaka nusu kila sekunde = mara 1 kila sekunde 2; 2 Hz inawaka mara 2 kila sekunde.  T ni alama ya wakati katika fomula, inataja kipindi cha marudio yaani ni seknde ngapi kutoka kuwaka hadi kuwaka.
## Matumizi
### Sauti
Sauti ni wavu inayosambaa kwa mbembeo wa shinikizo. Masikio ya kibinadamu husikia marudio ya sauti katika upeo wa sikio kama sauti za juu au sauti za chini. Kila noti ya muziki inalingana na marudio fulani yanayopimika kwa hertz. Sikio la mtoto mchanga husikia sauti kuanzia hezi 20 hadi hezi 20,000. Kwa mtu mzima uwezo wa kusikia sauti za juu hupungua kwa sababu ngozi ya kiwambo cha sikio kupoteza ulaini wake na mtu mzima kwa kawaida husikia marudio hadi 16,000 Hz pekee.

Sauti juumno ni sauti juu ya 20,000 Hz hadi upeo wa MHz na kipimo hiki hutumiwa kupima mitetemo ya molekuli.

### Mnururisho sumakuumeme
Mnururisho sumakuumeme hupatikana kama mawimbi ya redio, eksirei, nuru na joto. Tofauti kati ya aina hizi huelezwa kwa idadi ya marudio yake kwa sekunde au kipimo chake kwa Hz. Mawimbi ya sumakuumeme hupita kila mahali bila kutegemea midia ambayo ni tofauti na wimbisauti. Yanapita hata katika ombwe.

*Wimbi redio kwa kawaida hupimwa kwa kilohezi (kHz), megahezi (MHz) au gigahezi (GHz). 
* Mwanga ni mnururisho sumakuumeme pia lakini marudio yake ni ya juu zaidi. Upo katika upeo wa terahezi makumi (nuru ya infraredi) hadi maelfu (urujuani mno).  
* Mnururisho wa gamma hupimwa kwa exahezi yaani 1018 Hz huu ni kipimo cha marudio ya unurunifu.

### Kompyuta
Uwezo wa kompyuta na hasa CPU yake hupimwa pia kwa kutaja marudio ya CPU
kwa kipimo cha Hz. 

Kompyuta za kwanza zilikuwa na marudio wa 4 Hz. Kompyuta ya binafsi aina ya PC ya kwanza iliyouzwa nakampuni ya IBM ilifikia marudio ya 4.77 MHz. Chipu ya P5 ya Intel ilifikia 100 MHz mwaka 1995. Tangu mwaka 2000 chipu za 1 GHz na zaidi zimepatikana. Maendeleo yalifikia zaidi ya 8 GHz tangu mwaka 2011.
Ufundi wa vita

300px|thumbnail|Nakala ya Ufundi wa Vita iliyoandikwa kwenye kanda za bamboo
**Ufundi wa vita** (kwa Kichina 孫子兵法 pinyin Sūnzǐ bīngfǎ *Sunzi kuhusu ufundi wa vita*) ni kitabu cha mwandishi Mchina Sunzi kuhusu mikakati ya vita. Hutazamwa kama kitabu cha kwanza kinachojulikana katika fani hii kikisomwa hadi leo hii na wanafunzi na viongozi wa siasa, uchumi na jeshi.

Kitabu kinaeleza umuhimu wa kutumia vifaa vyote vinavyopatikana kwa kufikia shabaha na umuhimu wa kuvitumia kulingana na hali halisi na kuwa tayari ya kubadilisha mbinu mara kwa mara.

Viongozi kama Mao Zedong (China), jenerali Vo Nguyen Giap (Vietnam), jenerali  Douglas MacArthur (Marekani) na wengine walikisoma na kujifunza kutoka kitabu cha Sunzi.

## Muundo wa kitabu
Kitabu kina milango 13 inayojadili pande mbalimbali za kuandaa vita na kuviendesha.
# Mkakati au namna ya kupanga vita
# Namna za kuendesha vita
# Mikakati ya mashambulizi
# Mbinu za kutumia rasilimali za kijeshi
# Namna ya kutumia nguvu
# Udhaifu na nguvu
# Namna za kuongoza jeshi
# Njia tisa za kutumia rasilmali za kijeshi
# Jeshi katika mwendo 
# Eneo la vita
# Aina tisa za maeneo
# Kutumia moto katika mashambulio
# Matumizi ya wapelelezi

## Mafundisho
Sunzi anaonya ni heri kuepukana na vita kwa sababu vinaharibu dola na taifa. Jambo muhimu ni kwanza kubatilisha mkakati wa adui, pili kuvunja ushirikiano wa adui na wenzake, tatu kupiga vita na kushinda kama hatua za kwanza na za pili zimeshindikana.

Sunzi anajadili hatari ya vita virefu anayotaja kama tishio hasa kwa kutunza jeshi lake na uwezo wake. Kutokana na hatari hii ni shabaha muhimu kuepukana na mapigano marefu. 

Anataka kiongozi awe na utulivu wa kusubiri lakini kutumia nguvu yote kama ni lazima kuingia katika mapigano. „Mpiganaji mwenye hekima atatafuta nafasi inayozuia kushindwa kwake na hasiti kutumia muda sahihi wa kumshinda adui haraka iwezekanavyo." 

Sunzi aliandika: „Ufundi mkuu vitani ni kuvunja upinzani wa adui bila mapigano" 

## Matoleo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* Sun Tzu translated and annotated by Thomas Huynh and the Editors of Sonshi.com (2008). *The Art of War: Spirituality for Conflict*. Skylight Paths Publishing. ISBN 978-1-59473-244-7
* Sun Tzu translated in Hindi by Madhuker Upadhyay (2001). 'Yudhkala'. ISBN 81-7778-041-7
*
Reli ya garimoshi

thumbnail|Reli ya garimoshi pamoja na kiti chake
**Reli za garimoshi** ni nondo au pau za feleji zenye umbo maalumu. Zinalazwa mbili-mbili juu ya boriti imara na kuunda njia ya reli ambako treni zinatembea.

Zamani kulikuwa pia na reli hizi za ubao, baadaye chuma udongo au chuma mfuo. Reli za kisasa hutengezewa kwa feleji pekee zinazotengenezwa kiwandani kuwa na umbopande maalumu.
150px|thumbnail|Umbopande wa reli ya garimoshi
Umbopande wa reli huwa na sehemu tatu ambazo ni
*kichwa 
*katikati
*mguu.

Kichwa ni pana na ubora wake unasababisha mwendo barabara ya treni juu reli. Katikati ni nyembamba kwa kusudi la kupunza uzito na gharama. Mguu unaweza kuwa pana au nyembamba zaidi na hii inategemea aina ya kiti kinachobeba reli yenyewe juu ya boriti za chini. Kila kampuni ya reli inatumia maumbo yaliyosanifishwa kwa eneo lake.

Kwa usafiri wa kisasa reli ni lazima kutengenezwa kwa kutumia feleji bora maana inapaswa kubeba mzigo mkubwa mara nyingi kila siku. Feleji ianyofaa kwa ujenzi haufai tena kwa reli za garimoshi maana ilichoka mapema na kuvunjika ni hatari kwa maisha ya abiria na gharama kubwa kwa kampuni ya reli na umma.

Kwa jumla inawezekana kusema kiasi reli hizi ni nzito pamoja na boriti na msingi chini ya boriti ni pia treni nzito na haraka zaidi zinazoweza kuzitumia.

## Picha za reli ya garimoshi
(gusa picha kwa puko kwa maelezo)

File:01 476 Bf Naundorf (b Oschatz), Schiene mit Längsriss.jpg|Reli yenye mwatuko uliobanwa kwa muda
File:Ausbruch am Schienenkopf.jpg|Reli inayoonyesha madhara kichwani
File:Doppelkopfschiene.svg|Mchoro inaonyesha jinsi gani gurudumu ya treni (1) inatembea juu ya reli (2) inayoshikwa na kiti chake (3) juu ya boriti (4)

Jamii:reli
Kigezo cha maana

**Kigezo cha maana** ni kigezo kinachotumika kufafanua au kubainisha maana ya maneno katika tungo. Hasa kinalenga kufahamu maana za kina katika tungo. 

## Maelezo
Kigezo hiki kina aina kuu mbili za tungo nazo ni:

#Tungo nyoofu/nyofu
#Tungo tata
### (I) Tungo nyoofu
Hii ni tungo ambayo maana yake iko wazi na inaeleweka wazi bila utata wowote ule. Tungo nyoofu ni tungo ambayo huwa na maana moja tu iliyo wazi kabisa.
### (II) Tungo tata
Hii ni tungo ambayo maana yake haiko wazi. Tungo tata ni tungo ambayo huwa na maana zaidi ya moja. 
Mifano:
#Panda
#Kaa
#Ua
#Meza

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kikw'adza

'''Kikw'adza** (au **Kiqwadza''') ilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania iliyozungumzwa na Wakw'adza. Mkw'adza wa mwisho aliyejua kuongea lugha hiyo alifariki kati ya mwaka 1976 na 1999, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikw'adza iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikw'adza kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikw'adza 
*lugha ya Kikw'adza katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wka

Jamii:Lugha za Tanzania
Kigezo cha viwango

**Kigezo cha viwango** ni namna au jinsi tungo inavyoweza kujidhihirisha katika viwango vikuu vinne (4). Viwango hivyo ni pamoja na:

#Kiwango cha neno
#Kiwango cha kirai
#Kiwango cha kishazi
#Kiwango cha sentensi

Kutokana na viwango hivyo vinne, tunapata aina kuu nne za tungo nazo ni:

#Tungo neno
#Tungo kirai
#Tungo kishazi
#Tungo sentensi
## II Kigezo cha Muundo
Kutokana na kigezo hiki kuna aina kuu tatu (3) za tungo nazo ni:

#Tungo kirai
#Tungo kishazi
#Tungo sentensi

## Tazama pia
*Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Sarufi
Kimediak

**Kimediak** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamediak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimediak imehesabiwa kuwa watu 5270 lakini wasemaji wengi wameshaanza kubadilisha lugha, yaani Kimediak iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimediak iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimediak kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimediak 
*lugha ya Kimediak katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mwx

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Makabila ya Tanzania
Kimosiro

**Kimosiro** ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania iliyozungumzwa na Wamosiro. Siku hizi Wamosiro wote wamebadilisha lugha yao na kuongea Kinandi badala ya lugha yao, maana yake lugha ya Kimosiro imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimosiro iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimosiro kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimosiro 
*lugha ya Kimosiro katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mwy

Jamii:Lugha za Tanzania
East African Railways and Harbours Corporation

250px|thumbnail|Injinitreni aina ya Garrett ya EAR$H
thumbnail|Mabaki ya meli ya SS Croydon iliyozama 1962 kwenye Viktoria Nyanza, jinsi yalviyoonekana mwaka  2009

**Shirika la reli na bandari za Afrika ya Mashariki** (ing. **East African Railways and Harbours Corporation (EAR&H)**) ilikuwa kampuni ya umma iliyosimamia reli na bandari za Kenya, Uganda na Tanganyika na baadaye Tanzania katika miaka kabla na baada ya uhuru wa nchi hizi.

## Historia
Hadi 1948 kulikuwa na mashirika ya pekee kwa Kenya na Uganda upande mmoja na Tanganyika upande mwingine. 

Kenya na Uganda zilikuwa pamoja kwa sababu walikuwa na reli ya pamoja yaani njia ya reli iliyojengwa kuanzia mwaka 1896 kutoka Mombasa kwenda hadi Kisumu mwanzoni , baadaye hadi Kampala ilijulikana kwa jina la Reli ya Uganda.

Tanganyika ilikuwa na mfumo tofauti ya reli iliyoanzishwa wakati wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Reli hii iliendelezwa na Waingereza kwa jina la Tanganyika Railways and Port Services.  

## Maungano ya huduma katika Afrika ya Mashariki
1948 huduma zote mbili ziliunganishwa kuwa EAR&H. Shirika jipya lilisimamia na kutekeleza kazi za reli, bandari za baharini na pia za ndani halafu huduma ya meli na feri kwenye maziwa makubwa yaani Viktoria Nyanza, Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa.

Shirika jipya liliendelea kupanushwa mtandao wa reli pa pia kuboreshha huduma ya maji kwa kuleta meli mpxya kwenye Ziwa Viktoria.

## Kuvunjwa ka shirika
Mwaka 1977 viongozi wa nchi za Afrika ya Mashariki walishindwa kupatana juu ya siasa wakavunja Jumuiya ya Afrika ya Mashariki ya kwanza. Kutokana na hii pia EAR&H ilivunjwa. njia za reloi, mabandari na meli ziligawiwa kwa nchi tatu. Shirika jipya za Kenya Railways Corporation, Tanzania Railways Corporation and Uganda Railways Corporation zilianzishwa.

Jamii:Usafiri wa Uganda
Kinyunyizo

250px|thumbnail|Kinyuyizo - mkono unaosukumwa na nguvu ya maji na kurudishwa kwa kamani unasababisha kichwa cha kuzunguka na kunwaga maji pande zote
300px|thumbnail|right|Kinyunyizo kikubwa shambani kinachosogezwa polepole juu ya mazao kwa matairi

**Kinyuyizo** ni chombo cha umwagiliaji mimea, ama kwenye shamba la kilimo au katika bustani. Matumizi mengine ni kwa ajili ya kupoza joto au kwa kupambana na vumbi nyingi. Majengo ya ofisi au viwanda mara nyingi huwa pia na mfumo wa vinyuyizo kwenye dari kwa kupambana na moto ikiwaka.

Kinyuyizo kinasambaza maji yanayofika mle kwa shinikizo kupitia mpira au bomba yakisukumwa kwa pampu. Njia nyingine kwa ajili ya maeneo madogo ni kutumia nguvu ya graviti kwa kutumia maji ya tangi iliyoko juu ya vinyuyizo.

Mara nyingi kichwa cha kinyuyizo huinuliwa juu kwa kusudi la kufikia eneo kubwa zaidi. Hasa katika bustani ya mapambo kuna muundo ambako mabomba ya kudumu yako chini ya ardhi na vinyukizo vinamwagilia sehemu za karibu tu. 

Mfumo wa kisasa wa umwagiliaji wa matone unaweza kutumia vinyuyizo ingawa mara nyingi hutumia tu mabomba au mipira yenye matundu ambako maji yanahitajika.

## Viungo vya Nje
*
Mbwa-mwitu Dhahabu

**Mbwa-mwitu dhahabu** (pia **bweha-dhahabu**, **bwea dhahabu**, **mbweha dhahabu** na **bweha-mbuga**) ni mnyama wa jamii ya mbwa anayetokea Afrika ya Kaskazini na ya Mashariki. Zamani jina lake la kisayansi lilikuwa *Canis aureus*, lakini hivi karibuni wataalamu wamebaini kwamba nususpishi za Afrika ni tofauti na zile za Asia na Ulaya. Kwa hivyo nususpishi za Afrika zimepata jina jipya *Canis anthus*. Hadi sasa bado huitwa bweha na watu wengi lakini yuko karibu zaidi na Mbwa-mwitu Habeshi na Mbwa-nyika (coyote) wa Amerika ya Kaskazini. Kwa hivyo tafadhali aitwe mbwa-mwitu.

Anapatikana Kenya na kaskazini kwa Tanzania (k.m. Hifadhi ya Serengeti) ambayo ni kusini kabisa ya uenezaji wake.

Mbwa-mwitu dhahabu hula wanyama wadogo hadi ukubwa wa swala, mizoga, wadudu na matunda. Makazi yake ni jangwa, mbuga na misitu myepesi. Anaishi kwa vikundi vidogo hasa dume na jike pamoja na watoto.

Kwa jumla kuna nususpishi 6 zinazo tambuliwa:
* *Canis a. algirensis*, Mbwa-mwitu wa Aljeria au Bweha Kaskazi (Algerian wolf)
* *Canis a. anthus*, Mbwa-mwitu au Bweha wa Senegali  (Senegalese wolf)
* *Canis a. bea*, Mbwa-mwitu au Bweha Mashariki (Serengeti wolf)
* *Canis a. lupaster*, Mbwa-mwitu au Bweha wa Misri (Egyptian wolf)
* *Canis a. riparius*, Mbwa-mwitu au Bweha Somali (Somali wolf)
* *Canis a. soudanicus*, Mbwa-mwitu Mabaka au Bweha wa Sudani (Variegated wolf)

## Tanbihi
## Marejeo
*Sillero-Zubiri, C. (2009). Family Canidae (Dogs). (352-447). In: Wilson, D. E., Mittermeier, R. A., (Hrsg.). Handbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores. Lynx Edicions, 2009. ISBN 978-84-96553-49-1
Bartolomea Capitanio

thumb|Mt. Bartolomea alivyochorwa.
**Bartolomea Capitanio** (13 Januari 1807 - 26 Julai 1833) alikuwa mwanamke bikira wa Italia kaskazini ambaye, pamoja na Visensya Gerosa, alianzisha shirika la Masista wa Upendo wa Lovere, ambao kwa kawaida wanaitwa Masista wa Maria Mtoto.

## Maisha
Bartolomea alizaliwa katika kijiji cha Lovere, mkoani Lombardia.

Alipokutana na Visensya waliungana kupambana na ujinga na ufukara wa watu wa eneo lao. 

Mwaka 1833 walisaini hati ya kuanzisha shirika, ila baada ya miezi tu alifariki kwa ugonjwa wa kifua kikuu lakini hasa kwa kuunguzwa na upendo. 

Hata hivyo Visensya aliendeleza shirika lao kwa miaka mingi akafariki mwaka 1847 hukohuko Lovere.

Wote wawili walitangazwa wenye heri na Papa Pius XI tarehe 30 Mei 1926, halafu watakatifu na Papa Pius XII tarehe 18 Mei 1950. 

Sikukuu ya Bartolomea inaadhimishwa kila mwaka tarehe 26 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*
*G. Lubich, P. Lazzarin, *Bartolomea Capitanio, una possibile compagna di viaggio*, Città Nuova, 1982

## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa 1807
Jamii:Waliofariki 1833
Jamii:Mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Italia
Ukuta wa picha

[thumb|right|Ukuta wa picha takatifu katika [monasteri ya Valaam (Russia)]]
 la Kupashwa habari, Kremlino, Moskow, Russia.]]

, Romania.]]

**Ukuta wa picha** ni ukuta ambao umejaa picha takatifu na unatenganisha patakatifu na sehemu kubwa ya kanisa hasa katika madhehebu ya Waorthodoksi.

Kwa Kigiriki unaitwa εἰκονοστάσι(-ον), *eikonostasion*, *eidonostasis*, yaani *panapowekewa picha*, kutokana na *eikon*, picha, na *histemi*, naweka).

Waamini wanaelekea altare iliyopo nyuma ya ukuta huo, lakini kwa kawaida hawawezi kuona kinachofanyika huko, kwa sababu ni fumbo la imani. Badala yake wanatazama picha hizo zinazoinua mawazo yao kwa Mungu na kwa maajabu aliyowatendea binadamu hasa katika historia ya wokovu.

## Tanbihi
*Bock, Franz Johann Joseph, *The Hangings of the Ciborium of the Altar* (translated section of his *Organ fur Christliche Kunst*), The Ecclesiologist, Volume 26, 1868, Ecclesiological Society/Stevenson, google books
*"Grove", van Hemeldonck, G., "Ciborium (ii)." In Grove Art Online. Oxford Art Online, subscription required, (accessed April 25, 2011).

## Viungo vya nje
* Photo of early iconostasis. Church of the Aposltes, Athens 1000 AD 
* The Bulgarian orthodox iconostasis
Buibui (Arithropodi)

**Buibui** au **bui** (buibui wakubwa) ni arithropodi wa oda Araneae katika ngeli Arachnida. Kama arakinida wote wana miguu minane na pia wanaweza kusokota nyuzi za aina ya hariri (hariri ya buibui). Kinyume na arithropodi wengine kiwiliwili chao kina sehemu mbili tu: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Kefalotoraksi inabeba miguu na kando ya mdomo kuna jozi ya viungo vikubwa vinavyoitwa kelisera (chelicerae) na jozi nyingine ya viungo vidogo vinavyoitwa pedipalpi. Kelisera zina viungo viwili na kile cha mbele kina aina ya chonge kali inayotumika kwa kuingiza sumu katika windo. Isipotumika chonge hii imekunjwa kwenye upande wa ndani wa kelisera. Pedipalpi ni kama sehemu za mdomo na hutumika kwa kushika na kuminya windo. Madume hutumia pedipalpi kwa kuweka shahawa katika ufunguzi wa uzazi wa jike.

Buibui wanaojulikana sana hutengeneza utando ili kukamata arithropodi wengine, wadudu hasa, lakini hata wanyama wadogo (bui). Buibui wengine huwinda wakikimbia au kuruka. Bui wakubwa sana huitwa bui-nyani (spishi za dunia ya kale) na tarantula (spishi za dunia mpya) na wanaweza kukamata mijusi, nyoka wadogo, vipanya na ndege.

## Picha 

Heptathela.kimurai.yanbaruensis.female.-.tanikawa.jpg|*Heptathela yanbaruensis* (Mesothelae)
Mustard baboon spider1.jpg|Bui-nyani miguu-miviringo (*Pterinochilus chordatus*)
Grammostola rosea 2.jpg|Tarantula (*Grammostola spatulata*)
Lycosa tarantula.png|Bui-bweha (*Lycosa tarantula*)
Heliophanus cupreus.jpg|Buibui mrukaji (*Heliphanus cupreus*)

Jamii:Buibui
Abhairege

**Abhairege** (pia **Abairegi** , **Bairege**) ni moja ya koo za Wakurya katika maeneo upande wa mashariki wa ziwa Nyanza Viktoria la Afrika ya Mashariki. Watu hao wapo mashariki mwa Wakurya wengine  katika mkoa wa Mara nchini Tanzania na huko Kenya magharibi mwa Mkoa wa Nyanza-
Trekta

thumbnail|250px|Trekta ya Volvo ya mwaka 1956
250px|thumbnail|right|Trekta ya mvuke mwaka 1904

Trekta (kutoka lat./ing. *tractor "mvutaji"*) ni gari maalumu linalotumiwa hasa katika kilimo. 

Kwa kawaida huwa na kiti kimoja cha dereva pekee na kusudi lake si usafiri wa watu lakini kuvuta (au kuendesha) mitambo mbalimbali au trela yenye mzigo.

Nje ya kilimo hutumiwa katika uchumi wa msituni, kwenye kazi za ujenzi na pia kwenye uwanja wa ndege.

## Historia ya trekta
Trekta ziliundwa kwa kuchukua nafasi ya wanyama ambao katika tamaduni mbalimbali walifanya kazi ya kuvuta zana za kilimo nzito, hasa plau na pia kuvuta trela za kubeba mazao baada ya mavuno kutoka shamba.

Trekta za kwanza zilitokea wakati wa karne ya 19 baada ya kupatikana kwa injini ya mvuke. 

Baadaye zilikuja trekta za petroli. Siku hizi trekta nyingi huendeshwa kwa injini ya diseli.

## Magurudumu makubwa
Trekta inahitaji magurudumu makubwa kwa ajili ya kazi kwenye shamba pasipo na barabara ili ipite kwenye ardhi laini na matope shambani. Trekta ndogo huwa na magurudumu makubwa ya nyuma yanayosukumwa na injini yake. Magurudumu makubwa yanatumia nguvu ya injini vizuri zaidi kuliko magurudumu madogo lakini hayaruhusu kasi ya haraka hivyo matrekta yana mwendo wa polepole kuliko magari mengine. 

Trekta za kisasa mara nyingi huwa na giaboksi inayopeleka nguvu kwenye magurudumu yote manne.
350px|thumbnail|right|Trekta iliyounganishwa na mkono wa kuinulia mizigo na pampu ya maji
## Vifaa vya kuunganishwa na trekta
Trakta huwa pia na nafasi za kuongeza mashine, vifaa na zana za kilimo mbalimbali. Kwa kusudi hii trekta pia huwa na pampu ya haidroliki. Nguvu ya haidroliki hutumiwa mara nyingi kwa kuegesha mkono wa mbele wa kuinulia mizigo juu, kwa mfano juu ya trela. 

Mifano ya zanaa zinazopokea nguvu kutoka trekta ni mashine ya kukafulia au [[mashine ya kukatia majani]. 
350px|thumbnail|Trekta yenye vifaa vya kuchimbia
## Matumizi nje ya kilimo
Trekta zavuta miti iliyokatwa msituni hadi mahali pa kuipakiza kwenye lori. Msituni trekta inaweza kuendesha pia mashine ya msumeno.

Katika ujenzi trekta kutumiwa kwa kubeba au kuvuta vifaa vizito pasipo na barabara au njia imara.

Kwenye uwanja wa ndege trekta mara nyingi huvuta eropleni.

## Marejeo
Trela

thumbnail|Lori lenye trela 2 za kupakia ubao
thumbnail|Lori la kuvuta na semitrela (nyekundu)  yake
thumbnail|Trela ya abiria nyuma ya basi
thumbnail|right|Trela ya baisikeli yenye gurudumu 1

**Trela** ni gari bila injini linalovutwa na motokaa, mara nyingi na motokaa kubwa kama vile lori au trekta. Kuna pia trela ndogo zinazovutwa na motokaa madogo, halafu ndogo zaidi kwa ajili ya pikipiki na baisikeli.

Kwa kawaida matumizi ya trela ni kubeba mizogo. Kuna pia trela zenye behewa ya abiria. 

Aina za trela ni nyingi zaunganishwa kwa nondo ya kuvuta na motokaa au lori. Trela kubwa zaidi aina za semitrela zinalala juu ya lori la pekee lisilobeba mizigo mingine.

Trela zenye uzito wa zaidi ya 700 kg zinahitaji breki. Kwenye trela kubwa au semitrela breki zinaunganishwa na breki ya lori yenyewe na kutawaliwa kutoka kiti cha dereva.

Trela kubwa inayojaa inaweza kuwa uzito mkubwa na hivyo nchi nyingi zinaweka mipaa kwa idadi ya trela za lori 1 au uzito kwa jumla lwa kusidi la kuhifadhi barabara zao.
Eneo

250px|thumbnail|Maumbo matatu ya jiometria yenye maeneo tofauti (msambamba, pembetatu, duara)
**Eneo** katika elimu ya jiometria ni idadi inayoeleza  ukubwa wa  umbo bapa lenye upana na urefu.  Kwa hiyo „eneo“ linataja ukubwa wa gimba lenye wanda mbili.  

Hii inamaanisha maumbo ya jiografia bapa kama vile mraba, mstatili na  duara  lakini pia uso wa gimba lenye wanda tatu kama vile mchamrembe au tufe. 

Ukubwa wa eneo linapimwa kwa kuulinganisha na  miraba maalumu. Katika mfumo wa vipimo sanifu vya kimataifa kizio sanifu ni mita ya mraba (inayofupishwa kwa m²).  Umbo kama mviringo mwenye eneo la 3 m² una eneo sawa na miraba mitatu ya aina hii.

## Matumizi ya kipimo cha eneo
Makadirio ya eneo yana faida nyingi katika maisha ya kila siku. Nikitaka kupiga rangi kuta za chumba naweza kupima maeneo yote ya kuta zake. Kwa mfano chumba cha mita 3x4 na kimo cha mita 2 lina eneo la kuta zake za 28 m² (Kuta 2 zenye upana wa mita 3 x kimo mita 2 ni 2x3=6 x kimo 2 = 12m²;  kuta 2 zenye upana wa mita 4 ni 2x4= 8 x kimo 2= 16 m²; 16m²+18m² = 28 m²).  Nikijua hii naweza kuuliza dukani  je wana rangi gani kwa ajili ya ukuta na kopo la rangi linatosha kwa  mita za mraba ngapi?   Wakisema 10 m ² najua nitahitaji kununua kopo 3.  Katika mfano wa juu naweza kutoa eneo la mlango na madirisha labda zinatosha kopo 2 kubwa na 1 ndogo.

Vivyo hivyo naweza kukadiria kiasi cha mbolea kwa eneo la shamba na kadhalika.

## Makadirio ya eneo la umbo 
## Makadirio ya eneo la uso la gimba
Visensya Gerosa

wake.]]
**Visensya Gerosa** (kwa Kiitalia **Vincenza Gerosa**; (29 Oktoba 1784 – 20 Juni 1847) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, pamoja na Bartolomea Capitanio, alianzisha shirika la Masista wa Upendo wa Lovere, ambao kwa kawaida wanaitwa Masista wa mtoto Maria.

## Maisha
Visensya alizaliwa katika kijiji cha Lovere, mkoani Lombardia, katika familia tajiri. Jina lake la awali lilikuwa Caterina.

Alikutana na Bartolomea alipokuwa na umri wa miaka 40, wakaungana kupambana na ujinga na ufukara wa watu wa eneo lao. 

Baada ya Bartolomea kufariki, Visensya aliendeleza shirika lao kwa miaka mingi akafariki mwaka 1847 hukohuko Lovere.

Wote wawili walitangazwa wenye heri na Papa Pius XI tarehe 30 Mei 1926, halafu watakatifu na Papa Pius XII tarehe 18 Mei 1950. 

Sikukuu ya Visensya inaadhimishwa kila mwaka tarehe 28 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*
*G. Lubich, P. Lazzarin, Vincenza Gerosa, la ”sciura” della carità, Città Nuova, 1982

## Viungo vya nje
Cali Sweets

**Cali Sweets** (amezliwa tar. 9 Novemba 1988) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

## Filamu
*2013 - Booty Talk 96 
*2013 - Deep Throat This 61 
*2013 - Pretty Young Things 
*2013 - Couples Seeking Teens 12 
*2013 - The Black Book 
*2012 - The Black Pack

## Viungo vya Nje 
* 
* Cali Sweets kwenye Internet Adult Film Database
* Cali Sweets kwenye Adult Film Database
* Cali Sweets kwenye Define Sexy Babes
* Cali Sweets kwenye Twitter

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jay Ghartey

**Jay Ghartey** (alizaliwa Kweku Gyasi Ghartey) ni mwimbaji wa muziki wa Ghana na New York, Marekani. 

Yeye ameanzisha "GH Brothers" katika New York pamoja na ndugu yake **Joe Ghartey**.

## Muziki
### Albamu
*2010: *Shining Gold.*

### Single
*2009: "My Lady".
*2009: "Me Do Wo" (feat. Okyeame Kwame).
*2010: "Black Star".
*2012: "Papa".
*2013: "Somebody (Azozo)".
*2013: "My Love' (with Stay Jay).
*2014: "African Money" (feat. E.L and AJ Omo Alajah).

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Official website 
*Facebook

Jamii:Waimbaji wa Marekani
Jamii:Waimbaji wa Ghana
Debora

katika Promptuarii Iconum Insigniorum.]]

**Debora** (kwa Kiebrania דְּבוֹרָה|Dvora|Dəḇôrā, yaani Nyuki), mke wa Lapidothi, alikuwa nabii na mwamuzi wa taifa la Israeli katika karne ya 12 KK.

Mwanamke jasiri, aliweza kufanya mambo mengi makubwa katika historia ya wokovu kama inavyoelezwa na Biblia katika kitabu cha Waamuzi, sura 4-5.

Kwa miaka 40 hivi (kama 1160 KK-1121 KK) aliamua Waisraeli chini ya mtende kati ya Rama na Beteli.

Aliongoza pia jeshi la makabila kadhaa ya Israeli ya Kaskazini dhidi ya Yabin, mfalme mmojawapo wa Kanaani, mwenye makao makuu huko Hazor.

*Wimbo wa Debora*, unaoshangilia ushindi wake katika sura ya 5, ni shairi linalohesabiwa kati ya maandishi ya zamani zaidi ya Kiebrania, ukikadiriwa kuwa uliandikwa katika karne ya 12 KK. 

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
*
*
* 
*

## Viungo vya nje
*Book of Judges article, *Jewish Encyclopedia*
*Debbora, *Catholic Encyclopedia*
*Biblical Hebrew Poetry - Reconstructing the Original Oral, Aural and Visual Experience
*Song of Deborah (Judges 5) Reconstructed

Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Manabii wa Agano la Kale
Rhianna Ryan

**Rhianna Ryan** (amezliwa tar. 5 Aprili 1990) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

## Filamu
*2010 - Pay Me in CumPay Me in Cum 
*2010 - Barely Legal 103Barely Legal 103
*2010 - Booty Talk 90Booty Talk 90 
*2010 - Multiple OrgasmsMultiple Orgasms 
*2010 - Teacher Leave Them Teens AloneTeacher Leave Them Teens Alone 
*2009 - Teens Take It Big 2Teens Take It Big 2 
*2009 - Whitezilla Is Bigga Than a Nigga!!!

## Viungo vya Nje 
* 
* Rhianna Ryan kwenye Internet Adult Film Database
* Rhianna Ryan kwenye Adult Film Database
* Rhianna Ryan kwenye Define Sexy Babes

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Mwanzo/test3

**Lamu** ni mji mkubwa wa kisiwa cha Lamu kwenye pwani la Kenya mwenye wakazi mnamo 10,000. Mji ni pia makao makuu ya Wilaya ya Lamu.
Mji upo kando la kanali inayotenganisha visiwa vya Lamu na Manda.
Lapidothi

**Lapidothi** (kwa Kiebrania לַפִּידוֹת, *Lappidoth*, "Mienge") alikuwa mume wa nabii Debora, mwamuzi wa Israeli katika karne ya 12 KK, ambaye habari zake zinasimuliwa katika Kitabu cha Waamuzi, sura 4-5.

Hatujui zaidi juu yake, lakini jina lake linazidi kutumiwa na wanaume, hasa Waisraeli.

## Tanbihi
Nge-mjeledi

**Nge-mjeledi** (kutoka Kiingereza whip scorpion) ni arithropodi wa oda Thelyphonida katika ngeli Arachnida wafananao na nge wa kawaida. Kama hawa wana miguu minane na pedipalpi zenye gando. Mjeledi wa jina lao ni aina ya mkia mrefu na mwembamba. Kama kawaida mwili wao una sehemu mbili: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Nge-mjeledi wana macho manane, mawili mbele ya kefalotoraksi na matatu kwa kila upande wa kichwa. Pedipalpi zao zinafanana na zile za nge, lakini zina mwiba nyuma ya gando na maneno magumu kwa kitako chao ambayo hutumika kwa kukamua mawindo. Miguu sita tu hutumika kwa kutembea. Jozi ya kwanza imekuwa mirefu kuliko mingine na hutumika kama vipapasio.

Nge-mjeledi hawana sumu lakini wana matezi yanayotoa mchanganyiko wa asidi ya asetiki na asidi ya kapriliki wakisumbuliwa. Hula arithropodi wengine, pengine nyungunyungu na makonokono uchi pia.

Katika Afrika kuna spishi moja tu, *Etienneus africanus*, inayotokea Afrika ya Magharibi.

## Picha

Vinegaroon - Whip Spider (Mastigoproctus baracoensis) (8576421119).jpg|*Mastigoproctus baracoensis*
Mastigoproctus colombianus.jpg|*Mastigoproctus colombianus*
Typopeltis fg01.jpg|*Typopeltis* sp.

Jamii:Nge-mjeledi
Ugonjwa wa malale

thumbnail|right|200px|Vidusia vya Malale

**Ugonjwa wa malale** (au **malale** kwa kifupi) ni maradhi yanayosababishwa na vidusia vinavyoambukiza binadamu na mamalia wengine. Vidusia hivi ni wana wa jenasi *Trypanosoma* kwa Kilatini. Spishi inayoambukiza binadamu ni *Trypanosoma brucei* ambaye ana nsususpishi mbili: *T. b. gambiense* (T.b.g.) na *T. b. rhodesiense* (T.b.r.). Malale ya ng'ombe au nagana yasababishwa na *T. brucei* na *T. vivax*.

Zaidi ya asilimia 98 ya malale ya binadamu husababishwa na T.b.g. ) Kawaida binadamu anaambukizwa kutokana na kuumwa na mbung’o anayechukua ugonjwa huo, naye binadamu akiwa kwenye sehemu za vijijini.
Kuanzia katika kiwango cha kwanza la ugonjwa huu kuna homa, kuumwa kwa kichwa, hali ya mwasho, na kuumwa kwa viungo. Hali hizo huanza katika muda wa juma moja hadi majuma matatu baada ya kuumwa na mbung’o.  Muda wa majuma hadi miezi kadhaa baadaye kiwango cha pili huanzia na mchafuko, hali mbaya ya kupatana kiwiliwili, kutosikia, na usingizi wa mang’ amung’amu. Mkakati wa utambuzi ni pamoja na utafutaji wa kimelea unaobainika katika damu iliyoganda ama katika majimaji ya kivimbe cha kiowevu kilicho katika mishipa na mianya ya limfu. Mara nyingi sindano ya mgongo inahitajika ili kuainisha kiwango cha kwanza na cha pili cha ugonjwa.
Ili kukinga ugonjwa mahututi lazima ufanywe uchujaji umma unaoonyesha dalili zake kwa kufanya upimaji wa damu kugundua kuwepo kwa T.b.g. Kugundua mapema ugonjwa huu kunarahisisha utabibu hasa kabla ya dalili za nurolojia hazijagundulika. Utabibu wa kiwango cha kwanza unatumia dawa za pentamidine au suramin. Utabibu wa kiwango cha pili unahusika na matumizi ya dawa ya eflornithine ama mchanganyiko wa nifurtimox na eflornithine kwa kutibu T.b.g. 
Angalau melarsoprol inatibu ugonjwa hizo zote mbili, inatumika kawaida kwa T.b.r. pekee kutokana na athari zinazokuja nazo dawa yenyewe. 
Ugonjwa huu hutokea katika sehemu nyingine za Afrika, kusini mwa Jangwa la Sahara ukihatarisha wananchi wapata milioni 70 wa nchi 36.
Hadi mwaka wa 2010 idadi ya watu waliokufa kutokana na ugonjwa huo ilikuwa 9,000 idadi iliyopungua kutoka 34,000 ya waliokufa mnamo mwaka wa 1990.
Hadi leo hii idadi ya wale wanaoambukizwa ni 30,000 miongoni mwao ni 7,000 katika mwaka wa 2012 ni watu ambao wanaishi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Katika muda wa mwaka 1896 hadi wa 1970 milipuko mitatu mikubwa ilitokea kwanza katika Uganda pamoja na Bonde la Kongo (1896 hadi 1906). Halafu miwili katika 1920 pamoja na 1970 iliyotokea katika nchi kadhaa za Afrika.
Wanyama kwa mfano ng’ombe huenda wanachukua ugonjwa na wakaambukizwa.

## Marejeo 
Jamii:Maradhi ya kuambukiza‎
Jamii:Vidusia
Kihindustani

thumbnail|Neno "Hindustani" kwa maandishi ya Devanagari na Kiarabu.
thumb|Uenezi wa Kihindustani.
**Kihindustani** (pia: **Kihindi-Kiurdu**) ni lugha ya pamoja kaskazini mwa Uhindi na Pakistan. Inapatikana kwa umbo sanifu tofauti katika nchi hizo: Kihindi katika India na Kiurdu katika Pakistan.

Kinahesabiwa kuwa kati ya lugha za Kihindi-Kiirani ndani ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Lugha za karibu ni pamoja na Kipunjabi, Kisindhi, Kigujarati, Kimarathi na Kibengali.

Mwandiko ni tofauti kila nchi, yaani upande wa Pakistan inaandikwa kwa alfabeti ya Kiarabu na upande wa Uhindi kwa herufi za Devanagari. Lakini kama lugha ya majadiliano hakuna tofauti. Sarufi ni sawa, ila kuna kiasi cha tofauti katika msamiati hasa, katika lugha ya maandishi. Upande wa Kiurdu / Pakistan kuna maneno mengi zaidi yenye asili ya Kiarabu, Kituruki na Kiajemi. Upande wa Uhindi waandishi hutumia zaidi maneno yenye asili ya Kisanskrit.

Kabla ya ugawaji wa Uhindi ya Kiingereza mwaka 1947 majina kama Hindustani, Urdu, na Hindi yalikuwa na maana ileile na kutumiwa kwa mchanganyiko. Leo hii neno "Hindustani" bado hutumiwa kwa lugha inayozungumzwa kote Uhindi kaskazini na Pakistan, pia mara nyingi kwa ajili ya lugha ya Wahindi wanaokaa nje ya Uhindi tangu muda mrefu kwa mfano: Kihindi cha Fiji na Kihindustani cha Surinam.

## Viungo vya nje
*Lugha za Kihindustani katika Glottolog

Jamii:Lugha za Kihindi-Kiirani
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Pakistan
Buibui-mjeledi

**Buibui-mjeledi** (kutoka Kiing. whip spider) ni arithropodi wa oda Amblypygi katika ngeli Arachnida wafananao na buibui wa kawaida. Kama hawa wana miguu minane lakini hawawezi kusokota nyuzi za hariri. Mwili wao una sehemu mbili kama buibui: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Mgongo wa kefalotoraksi ni ngumu na kwa hivyo huitwa gamba (carapace). Kinyume na buibui kelisera (chelicerae) za buibui-mjeledi ni fupi na pedipalpi ni ndefu zenye gando kama kaa. Pedipalpi hutumika kwa kukamata mawindo na kelisera kwa kuyakatakata. Miguu sita tu hutumika kwa kutembea. Jozi ya kwanza imekuwa miembamba na mirefu sana mpaka zaidi ya mara nne urefu wa mwili (inafanana na mijeledi, asili ya jina lao) na hutumika kama vipapasio. Buibui-mjeledi hula arithropodi wengine.

## Spishi za Afrika
* *Charinus africanus*
* *Charinus abbatei*
* *Charinus fagei*
* *Charinus kakum*
* *Charinus madagascariensis*
* *Charinus milloti*
* *Charinus seychellarum*
* *Charinus socotranus*
* *Damon annulatipes*
* *Damon brachialis*
* *Damon diadema*
* *Damon gracilis*
* *Damon johnstonii*
* *Damon longispinatus*
* *Damon medius*
* *Damon sylviae*
* *Damon tibialis*
* *Damon uncinatus*
* *Damon variegatus*
* *Euphrynichus amanica*
* *Euphrynichus bacillifer*
* *Musicodamon atlanteus*
* *Phrynichodamon scullyi*
* *Phrynichus brevispinatus*
* *Phrynichus deflersi*
* *Phrynichus exophthalmus*
* *Phrynichus longespina*
* *Phrynichus madagascariensis*
* *Phrynichus scaber*
* *Phrynichus spinitarsus*
* *Xerophrynus machadoi*

## Picha

Charinus vulgaris 1.jpg|*Charinus vulgaris* (Charinidae)
Charinus kakum (10.3897-evolsyst.2.24505) Figure 2.jpg|*Charinus kakum* (Charinidae)
Damon diadema 003 L.D.jpg|*Damon diadema* (Phrynichidae)
Amblypygid (Damon medius) (7657897938).jpg|*Damon medius* (Phrynichidae)
Whip Spider (Damon variegatus) (5984764216).jpg|*Damon variegatus* (Phrynichidae)
Phrynichus phipsoni (whip spider).jpg|*Phrynichus phipsoni* (Phrynichidae)
Paraphrynus sobre el mármol.jpg|*Paraphrynus mexocanus* (Phrynidae)

Jamii:Buibui-mjeledi