open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mia tisa

**Mia tisa ** ni namba inayoandikwa **900** kwa tarakimu za kawaida na CM kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 899 na kutangulia 901.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 5 x 5.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 900 KK na 900 BK.

## Tanbihi
Udadisi

wa zamani wakidadisi kamera ya Toni Frissell.]]
**Udadisi** (kwa Kiingereza: *curiosity*, kutoka neno la Kilatini *curiositas*, yaani "umakini") ni tabia ya kuchunguza kitu au jambo kwa kina. 

Mara nyingi wanasayansi ndio wadadisi wazuri kwa maana wao huchunguza kwa kina na umakini, wakifuata kanuni na kutafuta ushahidi. Kwa njia yao udadisi umestawisha maisha ya binadamu.

Katika udadisi kuna ule wa kawaida na mwingine usio wa kawaida. Kwa udadisi wa kawaida mtu hudadisi kwa njia rahisi, tofauti na ule usio wa kawaida ambapo mtu asipokuwa makini anaweza hata kufa. Udadisi huu unahitaji kuwa makini sana.

Udadisi unajitokeza mapema katika mtoto, lakini unapozidi na kuelekea mambo yasiyo na maana (kwa mfano umbeya) unamzuia mtu asijue mambo ya maana; hapo ni kilema cha akili.

## Tanbihi
## Marejeo
* Edelman, Susan (Spring 1997). "Curiosity and Exploration". California State University, Northridge
*

Jamii:Saikolojia
Jamii:Maadili
Jamii:Elimu
Kadi za mialiko

, mke wa rais wa Marekani, 1801.]]
**Kadi za mialiko** ni barua au kadi ziandikwazo kwa dhumuni la kumwalika mtu ahudhurie sherehe au kikao fulani. 

Mambo muhimu ya kuzingatia katika uandishi wa kadi za mialiko ni:
*1, jina la mwandishi na anwani yake. 
*2, jina la mwandikiwa.
*3, lengo la mwalikaji kwa ufupi. 
*4, tarehe ya mwaliko. 
*5, mahali pa kukutana. 
*6, wakati wa kukutana. 
*7, jibu lipelekwe kwa nani. 

Mfano wa kadi ya mwaliko ni hii:
Bw. na bi. Kiiza Karugaba wa Bukoba Karagwe wanayo furaha kuwaalika Bw. na Bi., Dr., Mch., Prof. Kelvin Radius kwenye sherehe ya arusi yao itakayofanyika tarehe 17-01-2018 kwenye kanisa la Mt. Josephine Bakhita, Nanenane, saa tisa alasiri, na baadaye nyumbani kwao Bukoba Karagwe saa mbili usiku. Jibu kwa Felix Macheo, S.L.P. 30675 Bukoba.

Jamii:Uandishi
Dayolojia

cha Galileo Galilei kinachoitwa Dayolojia kuhusu namba mbili za kuelewa ulimwengu, 1632.]]
**Dayolojia** (kwa Kiingereza: "dialogue" na pia "dialog", kutoka maneno ya Kigiriki διά, dia, *kati ya* na λόγος, logos, *neno*) ni mazungumzo ya kupokezana kati ya watu wawili au zaidi. 

Dayolojia huweza kuwa ya ana kwa ana baina ya wazungumzaji au kwa njia ya simu, maandishi n.k. 

Dayolojia ya ana kwa ana ni mazungumzo ya kupokezana baina ya watu ambao huonana. 

Dayolojia inaweza kubuniwa pia. Hapo mtunzi hana budi kujifanya kama mhusika katika dayolojia hiyo.

Katika kutunga dayalojia mtunzi hana budi kujifanya kama mhusika katika dayalojia hiyo. Kwanza anapaswa kutafakari kwa makini mada anayokusudia kuandikia dayalojia, kutayarisha na kupanga mawazo kimantiki na kwa mtiririko na kufikiria wahusika na kuwapangia majukumu kulingana na matendo yao. Kwa mfano kama mhusika ni mkulima, lugha anayopewa, vifaa anavyosemekana kuvitumia na mandhari aliyomo ni lazima vifanane na hali ya mkulima halisi.

Mambo ya kuzingatia katika dayalojia ni pamoja na haya yafuatayo:
# Kutoa maelezo ya ufafanuzi katika mabano ili kumfahamisha
# Kuwa na mazungumzo ya mkato na yasiyozidiana sana kati ya wahusika. Mhusika mmoja asitawale mazungumzo kupita wengine.
# Kutumia vihisishi ili kufanya dayalojia iwe ya kusisimua
# Pawepo mwingiliano wa mazungumzo ya wahusika na kudakia maneno ili dayalojia iwe na uhalisia.

## Tanbihi
Jamii:Mawasiliano
Jamii:Uandishi
Uandishi wa barua ya simu

kwa baba yake mnamo Desemba 1903 kutoka Kitty Hawk, North Carolina, baada ya kufaulu kuruka kwa ndege.]]
**Uandishi wa barua ya simu** ni njia mojawapo ya mawasiliano ya haraka baina ya watu. Waandikiwa hupata taarifa haraka ukilinganisha na barua za kawaida, pia taarifa zake ni fupi na zina ujumbe unaoeleweka. Ufupi huo hutokana na gharama kubwa za malipo kwa sababu gharama ya simu ya maandishi hulipwa kulingana na idadi ya maneno mwandishi aliyoyaandika.  

Pia barua za simu zipo za aina tatu ambazo ni:
*1, barua ya simu ya kawaida 
*2, barua ya simu ya haraka na 
*3, barua ya simu ya kupeleka fedha.

Mambo ya kuzingatia wakati wa uandishi ni:
*1, anwani ya mpeleka taarifa
*2, taarifa au ujumbe 
*3, jina la mwandishi.

Jamii:Uandishi
Jamii:Mawasiliano
Taratibu za uandishi

**Taratibu za uandishi** ni mfumo wa alama na mpangilio wa maneno unaomwongoza mtu kuandika vizuri.

Taratibu hizo zinatakiwa ili ujumbe ueleweke kwa msomaji, lakini pia zinafanya uandishi upendeze hata kuwa aina mojawapo ya sanaa.

Jamii:Uandishi
Kibandjalang

right|thumb|Eneo la Kibandjalang (kijani)
**Kibandjalang** (au **Kibundjalung**) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabandjalang mpakani katikati ya majimbo ya Queensland na New South Wales. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kibandjalang ilihesabiwa kuwa watu 95, na lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibandjalang kiko katika kundi lale lenyewe la Kibandjalang.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibandjalang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibandjalang 
*lugha ya Kibandjalang katika Glottolog
*lugha ya Kibandjalang katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Louis Martin

**Louis Martin** (Bordeaux, Gironde, Ufaransa, 22 Agosti 1823 - Arnières-sur-Iton, Eure, Ufaransa, 29 Julai 1894) alikuwa mwanamume Mkristo wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.

Pamoja na mke wake, Marie-Azélie Guérin, alitangazwa na Papa Benedikto XVI kuwa mwenye heri tarehe 19 Oktoba 2008, halafu Papa Fransisko alimtangaza mtakatifu tarehe 18 Oktoba 2015.

Ni maarufu hasa kutokana na mtoto wao wa tisa na wa mwisho, mtakatifu Teresa wa Mtoto Yesu, O.C.D., bikira na mwalimu wa Kanisa, aliyeandika vizuri ajabu juu ya uadilifu wao.

## Maandishi
Mwaka 2011 barua 216 za Zélie na 16 za Louis Martin zilitolewa kwa Kiingereza katika kitabu *A Call to a Deeper Love: The Family Correspondence of the Parents of Saint Therese of the Child Jesus, 1863–1885* (ISBN 0818913215). 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo kwa Kiswahili na Kihaya 
*THERESIA WA MTOTO YESU, Ua la Upendo, Maisha ya Mtakatifu Theresia wa Mtoto Yesu Aliyoyaandika Yeye Mwenyewe – tafsiri ya J. J. Rwechungura – ed. Paulines Publications Africa – Nairobi 1992 – ISBN 9966-21-021-0
*THEREZA OW’OMWANA YEZU – Akamuli k’engonzi, Oburora bw’Omutakatifu Thereza Ow’omwana Yezu Obwo Yayehandikire Wenene – tafsiri ya J. J. Rwechungura – ed. Marianum Press Kisubi – Kisubi 1960

## Viungo vya nje
* Saints Louis and Zelie Martin, the Parents of Saint Therese of Lisieux
* The Shrine of Louis and Zélie Martin in Alençon 
* Web site Léonie Martin

Jamii:Wafransisko
Kibarababaraba

**Kibarababaraba** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabarababaraba katika jimbo la New South Wales. Mwaka wa 2005, kulikuwa na  wasemaji wa Kibarababaraba watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarababaraba kiko katika kundi la Kikulin cha Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibarababaraba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibarababaraba 
*lugha ya Kibarababaraba katika Glottolog
*lugha ya Kibarababaraba katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kibarbaram

**Kibarbaram** (au **Kimbabaram**) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarbaram katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarbaram ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarbaram kiko katika kundi la Kipama cha Kusini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibarbaram kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibarbaram 
*lugha ya Kibarbaram katika Glottolog
*lugha ya Kibarbaram katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kinyulnyulan

right|thumb|Eneo la lugha za Kinyunyulan barani mwa Australia, rangi ya kizambarau
**Lugha za Kinyunyulan** ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha tisa tu ambazo huzungumzwa upande wa kaskazini ya jimbo la Western Australia. Lugha nyingi za Kinyunyulan zimeshatoweka au zimekaribia kutoweka hivi karibuni.

## Orodha
Lugha hizo tisa ni za Kinyunyulan:
*Kibardi
*Kidjawi
*Kidyaberdyaber
*Kidyugun
*Kinimanbur
*Kinyigina
*Kinyulnyul
*Kiwarrwa
*Kiyawuru

## Tazama pia
*Orodha ya lugha za Australia

## Viungo vya nje
*lugha za Kinyunyulan katika Glottolog
*lugha za Kinyunyulan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Kidjawi

right|thumb|Maeneo ya lugha za asili karibu na mji wa Derby, pamoja na Kidjawi (nyekundu kwenye visiwa)
**Kidjawi** (au **Kijawi**) ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wadjawi katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji wa Kidjawi ambao wamebaki kuzungumza lugha, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidjawi kiko katika kundi la Kinyulnyulan. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kibardi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidjawi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidjawi 
*lugha ya Kidjawi katika Glottolog
*lugha ya Kidjawi katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mariamu Nassoro Kisangi

** Mariamu Nassoro Kisangi** (amezaliwa tarehe 8 Agosti 1962) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalumu kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Mwantakaje Haji Juma

** Mwantakaje Haji Juma** (amezaliwa 1 Aprili 1970) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Bububu kwa miaka 2015 – 2020. 
 
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Anastazia James Wambura

**Anastazia James Wambura** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa mwaka 2015 – 2020.           

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Vicky Kamata

**Vicky Paschal Kamata** (alizaliwa Tanga (mji), 18 Septemba 1978) ni mwanamuziki na mwanasiasa Mtanzania mwanachama wa chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM).  

Alichaguliwa kuwa mbunge wa viti maalum kwa miaka 2010 – 2020 akiwakilisha wanawake wa mkoa wa Geita. 

Pamoja na kuwa mwanamuziki mkongwe amekua akisaidia Jamii kupitia taasisi yake inayoitwa Victoria Foundation  akiwa ni muanzilishi na Mkurugenzi wa taasisi hiyo iliyoanzishwa mwaka 2011.  

Akiwa kama mwanamuzikk alitamba na nyimbo mbalimbalk na moja kati ya vibao vyake ambavyo hutamba mpaka sasa katika vituo mbalimbali vya Redio na Luninga ni wimbo wa wanawake na maendeleo ambao mpaka mwaka 2021 ulitimiza miaka 20. 

Wimbo huo umekua ukitumika sana katika  hafla mbalimbali zinazohusu wanawake na kuendeleza mijadala mizito yenye kuwapa nguvu wanawake duniani kote kujitambua na kuzijua haki zao katika kutafuta kipato. Wimbo huo pia umemletea tuzo nyingi. 

Vibao vingine alivyotamba navyo ni kama vile Sikumbuki Kuku, Fitina, Moyo wa Mtu kichaka, Mapenzi na Shule, Zingatia maadili, Nimeolewa nk.  

## Marejeo. 
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jerome Bwanausi

**Jerome Dismas Bwanausi** (alizaliwa 1 Novemba 1959) ni mwanasiasa wa Chama cha kisiasa cha (CCM) nchini Tanzania. Alichaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la Lulindi katika bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania katika uchaguzi wa mwaka 2015.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Asha Abdullah Juma

**Asha Abdullah Juma** (alizaliwa 13 Novemba 1950) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Alichaguliwa kuwa Mbunge wa Viti maalumu mwaka 2015 – 2020.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la TanzaniaJamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Constantine John Kanyasu

**Constantine John Kanyasu** (amezaliwa 17 Oktoba 1969) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Geita Mjini kwa miaka 2015 – 2020. 

## Maisha
Alizaliwa katika hospitali ya wilaya ya Geita. Alisoma shule ya msingi Nyankumbu na Nzera, halafu sekondari Geita na Mbegani. 

Alijiunga na JKT Bulombola na baadaye alisoma uvuvi kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu huria kwa digrii ya kwanza na baadaye SAUT Mwanza kwa digrii ya pili. 

Ameoa na ana familia. 

## Marejeo
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Leonidas Gama

**Leonidas Tutubert Gama** (15 Septemba 1959 - 24 Novemba 2017) alikuwa mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). Alichaguliwa kuwa mbunge wa Songea Mjini kwa miaka 2015 – 2020. 

Leonidas Gama katika enzi za uhai wake aliwahi kushika nyadhifa mbalimbali, ikiwemo mkuu wa mkoa wa Kilimanjaro, mkuu wa wilaya za Muheza, Nachingwea, Newala, Mbeya mjini na Ilala katika nyakati tofauti. Aidha mheshimiwa Leonidas Gama aliwahi kuwa kiongozi wa mbio za mwenge Taifa mwaka 1991.

Sambamba na utumishi katika serikali, Gama alikuwa kada wa chama tawala na kushika nafasi mbalimbali za juu za uongozi katika ngazi ya chama hicho.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania  
Jamii:Bunge la Tanzania
Alex Gashaza

**Alex Raphael Gashaza** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Ngara kwa miaka 2015 – 2020. Miaka 2015-2018 alikuwa mwanachama wa kamati ya mahesabu ya serikali za mitaa.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Katani Ahmadi Katani

**Katani Ahmadi Katani** (amezaliwa 8 Mei 1979) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Civic United Front (CUF). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Tandahimba kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
NCCR-Mageuzi

**NCCR-Mageuzi** ni chama cha upinzani nchini Tanzania ambacho kilisajiliwa rasmi tarehe 29 Julai 1992 kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya mwaka 1992.

Chama hicho kilianzishwa kama matokeo ya juhudi za wananchi wa Tanzania kujikomboa kutokana na ubeberu ambao umejikita katika nchi hiyo tangu mwaka 1884.

## Uongozi
*Mwenyekiti: 
*Makamu wa Mwenyekiti Zanzibar: Haji A. Khamis 
*Katibu Mkuu: Juju M. Ndada
*Naibu Katibu Mkuu Bara: Elizabeth M. Mhagama
*Naibu Katubu Mkuu Zanzibar: Mussa K. Mussa
*Mweka Hazina wa Taifa: Mike A. Karava

## Viungo vya nje
* Tovuti ya NCCR-Mageuzi 

Jamii:vyama vya kisiasa nchini Tanzania
Hassan Selemani Kaunje

**Hassan Selemani Kaunje** (amezaliwa 10 Aprili 1982) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Lindi Mjini kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Sixtus Raphael Mapunda

**Sixtus Raphael Mapunda** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mbinga Mjini kwa miaka 2015 – 2020. 

## Maisha
Alizaliwa tarehe 13 Agosti 1979 katika Hospitali ya Litembo iliyopo Wilaya ya Mbinga, Mkoa wa Ruvuma. 

Alisoma mwaka 1987 mpaka 1993 katika shule ya msingi Litembo. 

Mwaka 1994 alijiunga na seminari ndogo ya Liganga Wilaya ya Songea, Mkoa wa Ruvuma. 

Mwaka 1995 alijiunga na Seminari ya Likonde, ambapo alisoma mpaka kidato cha tatu na baadae mwaka 1998 akahamia Sekondari ya Meta Mkoani Mbeya ambapo alimaliza kidato cha nne. Mwaka 1999 alichaguliwa kujiunga Kigonsera High School, hata hivyo hakuenda kuripoti kutokana na mashauriano na rafiki yake wa karibu. 

Alimaliza kidato cha sita mwaka 2001 akajiunga na chuo kikuu cha Dar es Salaam mwaka 2002 mpaka 2005. 

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania  
Jamii:Bunge la Tanzania
Agnes Mathew Marwa

**Agnes Mathew Marwa** (alizaliwa 24 Desemba 1978 ) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha Mapinduzi CCM.  Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.           

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania‎
John Peter Kadutu

**John Peter Kadutu** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Ulyankulu  kwa miaka 2015 – 2020.  

Ameteuliwa na Bodi ya Wakurugenzi ya Singida Big Stars Football Club  kuwa Kaimu Ofisi Mtendaji Mkuu (CEO) wa klabu yenye maskani yake mkoani Singida, Tanzania.          

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
George Mcheche Masaju

thumb|Picha ya Jaji Mkuu wa Mahakama ya Tanzania
**George Mcheche Masaju** (alizaliwa 7 Aprili 1965) ni mwanasheria na Jaji Mkuu wa Mahakama ya Tanzania wa tisa  na Mwenyekiti wa Tume ya Utumishi wa Mahakama baada ya Jaji Mkuu wa Sita  Mzalendo Prof. Ibrahim Hamis Juma kustaafu kwa mujibu wa Sheria. Mwaka 2015 aliteuliwa na rais Jakaya Kikwete kuwa Mwanasheria Mkuu wa nchi akaendelea katika nafasi hii baada ya kuingia kwa raisi mpya John Magufuli.

Masaju alikuwa mshauri wa kisheria katika ofisi ya raisi kabla ya kuwa naibu mwanasheria mkuu mwaka 2009.  . Kutoka hapo alipanda cheo baada ya kujiuzulu kwa mwanasharia mkuu aliyetangulia.

## Maisha ya Awali 
**George Mcheche Masaju**  alizaliwa tarehe 7 Aprili 1965 katika kijiji cha Bwai, Wilaya ya Musoma, mkoa wa Mara, kaskazini mwa Tanzania. Alianza elimu yake nchini Tanzania, akipitia ngazi mbalimbali za masomo hadi kufikia elimu ya juu katika taaluma ya sheria. Miaka yake ya awali iliundwa na nidhamu ya kielimu pamoja na mfumo wa elimu wa Tanzania, ambao ulimwandaa kwa maisha ya utumishi wa umma na sheria.

Baada ya kuhitimu masomo yake rasmi, Masaju alianza kazi serikalini kama Wakili wa Serikali mnamo Aprili 1994. Alihudumu katika nafasi mbalimbali za juu za kisheria, ikiwa ni pamoja na kuwa Mshauri wa Kisheria wa Rais na baadaye Mwanasheria Mkuu wa Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Msingi wake thabiti wa kielimu na kujitolea kwake katika misingi ya sheria vilichangia katika taaluma yake mashuhuri katika mfumo wa sheria wa Tanzania.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 
* Swearing in ceremony of AG Masuja

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:majaji wa Tanzania
Mia tisa kumi na saba

**Mia tisa kumi na saba** ni namba inayoandikwa **917** kwa tarakimu za kawaida na CMXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 916 na kutangulia 918.

917 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 917 KK na 917 BK.

## Tanbihi
Mia tisa kumi na nane

**Mia tisa kumi na nane** ni namba inayoandikwa **918** kwa tarakimu za kawaida na CMXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 917 na kutangulia 919.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 918 KK na 918 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na moja

**Mia tisa ishirini na moja** ni namba inayoandikwa **921** kwa tarakimu za kawaida na CMXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 920 na kutangulia 922.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 307.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 921 KK na 921 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na mbili

**Mia tisa ishirini na mbili** ni namba inayoandikwa **922** kwa tarakimu za kawaida na CMXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 921 na kutangulia 923.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 461.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 922 KK na 922 BK.

## Tanbihi
Daku

.]]
**Daku** ni chakula maalumu ambacho huliwa na Waislamu wakati wa mfungo wa mwezi Ramadhani. 

Chakula hicho huliwa usiku wa manane ili kupata nguvu ya kufanya kazi wakati wa mchana baada ya kufunga tangu alfajiri. 

Mara nyingi chakula hicho huwa ni:
*(1) tambi 
*(2) mihogo 
*(3) viazi 
*(4) magimbi n.k.

Inawezekana jina limetokana na neno la Kiarabu linalomaanisha "tangazo", kwa sababu kuna desturi ya kuamshana ili kula daku kabla ya nuru ya jua kuanza kuonekana.

Jamii:Chakula
Jamii:Uislamu
Mia tisa ishirini na tatu

**Mia tisa ishirini na tatu** ni namba inayoandikwa **923** kwa tarakimu za kawaida na CMXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 922 na kutangulia 924.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 71.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 923 KK na 923 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na nne

**Mia tisa ishirini na nne** ni namba inayoandikwa **924** kwa tarakimu za kawaida na CMXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 923 na kutangulia 925.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 7 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 924 KK na 924 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na tano

**Mia tisa ishirini na tano** ni namba inayoandikwa **925** kwa tarakimu za kawaida na CMXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 924 na kutangulia 926.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 925 KK na 925 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na sita

**Mia tisa ishirini na sita** ni namba inayoandikwa **926** kwa tarakimu za kawaida na CMXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 925 na kutangulia 927.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 463.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 926 KK na 926 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na saba

**Mia tisa ishirini na saba** ni namba inayoandikwa **927** kwa tarakimu za kawaida na CMXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 926 na kutangulia 928.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 103.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 927 KK na 927 BK.

## Tanbihi
Mia tisa kumi na tisa

**Mia tisa kumi na tisa** ni namba inayoandikwa **919** kwa tarakimu za kawaida na CMXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 918 na kutangulia 920.

919 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 919 KK na 919 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini

**Mia tisa ishirini** ni namba inayoandikwa **920** kwa tarakimu za kawaida na CMXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 919 na kutangulia 921.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 920 KK na 920 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na nane

**Mia tisa ishirini na nane** ni namba inayoandikwa **928** kwa tarakimu za kawaida na CMXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 927 na kutangulia 929.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 29.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 928 KK na 928 BK.

## Tanbihi
Mia tisa ishirini na tisa

**Mia tisa ishirini na tisa** ni namba inayoandikwa **929** kwa tarakimu za kawaida na CMXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 928 na kutangulia 930.

929 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 929 KK na 929 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini

**Mia tisa thelathini** ni namba inayoandikwa **930** kwa tarakimu za kawaida na CMXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 929 na kutangulia 931.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 930 KK na 930 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na moja

**Mia tisa thelathini na moja** ni namba inayoandikwa **931** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 930 na kutangulia 932.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 7 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 931 KK na 931 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na mbili

**Mia tisa thelathini na mbili** ni namba inayoandikwa **932** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 931 na kutangulia 933.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 233.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 932 KK na 932 BK.

## Tanbihi
Maria wa Yesu Ekaristi

thumb|Mt. Maria wa Yesu Ekaristi.
**Maria wa Yesu Ekaristi** (kwa Kihispania: **María de Jesús Sacramentado**; jina la awali: Maria Navidad Venegas de la Torre, Zapotlanejo, Jalisco, 8 Septemba 1868 - Guadalajara, 30 Julai 1959) alikuwa mwanamke Mkristo wa Meksiko aliyeanzisha shirika la Mabinti wa Moyo Mtakatifu wa Yesu.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992, tena mtakatifu tarehe 21 Mei 2000.

## Maisha
Maisha yake hayakuwa na matukio makuu sana. 

Alifiwa mama akiwa bado mtoto mdogo na baba akiwa na umri wa miaka 19. 

Akiishi na shangazi yake, Maria Navidad alivutiwa sana na maisha ya kitawa akajiunga kwanza na chama cha Mabinti wa Maria (8 Desemba 1898).

Chini ya kiongozi wa kiroho, mwaka 1905 alishiriki mazoezi ya kiroho huko Guadalajara akajiunga na jumuia ya kike yenye kuhudumia wagonjwa hospitalini, iliyoanzishwa na askofu Atenogene Silva y Alvarez Tostado. 

Kutokana na sifa zake nyingi, tarehe 25 Januari 1921 akawa mama mkuu na muda mfupi baadaye alitunga katiba ya shirika lake jipya iliyoidhinishwa na jimbo mwaka 1930. Hapo aliweka nadhiri za daima kwa jina la Maria wa Yesu katika Sakramenti. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika

Jamii:Waliozaliwa 1868
Jamii:Waliofariki 1959
Jamii:Mabikira
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Meksiko
Mia tisa thelathini na tatu

**Mia tisa thelathini na tatu** ni namba inayoandikwa **933** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 932 na kutangulia 934.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 311.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 933 KK na 933 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na sita

**Mia tisa thelathini na sita** ni namba inayoandikwa **936** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 935 na kutangulia 937.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 936 KK na 936 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na saba

**Mia tisa thelathini na saba** ni namba inayoandikwa **937** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 936 na kutangulia 938.

937 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 937 KK na 937 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na nane

**Mia tisa thelathini na nane** ni namba inayoandikwa **938** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 937 na kutangulia 939.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 67.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 938 KK na 938 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na tisa

**Mia tisa thelathini na tisa** ni namba inayoandikwa **939** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 938 na kutangulia 940.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 313.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 939 KK na 939 BK.

## Tanbihi
Kinimanbur

[right|thumb|Maeneo ya [lugha za asili karibu na mji wa Derby, pamoja na Kinimanbur (manjano)]]
**Kinimanbur** (au **Kinimanburru**) ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wanimanbur katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji wa Kinimanbur ambao wamebaki kuzungumza lugha, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatia uainishaji wa lugha, Kinimanbur kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinimanbur kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinimanbur
*lugha ya Kinimanbur katika Glottolog
*lugha ya Kinimanbur katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kinyigina

right|thumb|Maeneo ya lugha za asili karibu na mji wa Derby, pamoja na Kinyigina / Kinyikena (buluu nyeupe)
**Kinyigina** (au **Kinyikina**) ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Wanyigina katika jimbo la Australia ya Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kinyigina ilihesabiwa kuwa watu 63 tu, na lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyigina kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyigina kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyigina
*lugha ya Kinyigina katika Glottolog
*lugha ya Kinyigina katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mia tisa thelathini na nne

**Mia tisa thelathini na nne** ni namba inayoandikwa **934** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 933 na kutangulia 935.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 467.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 934 KK na 934 BK.

## Tanbihi
Mia tisa thelathini na tano

**Mia tisa thelathini na tano** ni namba inayoandikwa **935** kwa tarakimu za kawaida na CMXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 934 na kutangulia 936.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 11 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 935 KK na 935 BK.

## Tanbihi
Kibarngarla

**Kibarngarla** (pia **Kiparnkalla** au **Kibanggarla**) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarngarla katika jimbo la South Australia. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarngarla ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarngarla kiko katika kundi la Kiyura.

## Viungo vya nje
* Ghil'ad Zuckermann (2018), *Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language* . 
*   *Barngarlidhi Manoo* II
* lugha ya Kibarngarla kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kibarngarla 
* lugha ya Kibarngarla katika Glottolog
* lugha ya Kibarngarla katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kibarrow-Point

**Kibarrow-Point** ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarrow-Point katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarrow-Point ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidihaujulikani kwa uhakika.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibarrow-Point kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibarrow-Point 
*lugha ya Kibarrow-Point katika Glottolog
*lugha ya Kibarrow-Point katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Edwin Mgante Sannda

**Edwin Mgante Sannda** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Kondoa Mjini kwa miaka 2015 – 2020.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Kibatyala

**Kibatyala** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabatyala katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kibatyala saba tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibatyala kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kigabi-Gabi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibatyala kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibatyala 
*lugha ya Kibatyala katika Glottolog
*lugha ya Kibatyala katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Ummy Ally Mwalimu

**Ummy Ally Mwalimu** (alizaliwa 5 Septemba 1973) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama tawala cha kisiasa . 

Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti Maalum vya Wanawake katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2010 nafasi ambayo aliitumikia hadi mwaka 2015. Akarudishwa tena bungeni 

katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2015 kupitia tiketi ya CCM Viti Maalum vya Wanawake 2015.

Mwaka 2017 aliteuliwa kuwa waziri katika Wizara wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto. 
Mwaka 2021 aliteuliwa na raisi wa sita wa Tanzania, mama Samia Suluhu Hassan kuwa waziri katika wizara ya Nchi Ofisi ya Raisi Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (TAMISEMI)

## Elimu na kazi
Ummy Mwalimu alihitimu elimu ya sekondari katika Shule ya Sekondari ya Wasichana Korogwe  mwaka 1998. 

Alitunukiwa shahada ya sheria katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam mwaka 1998. Mwaka 2001 alitunukiwa shahada ya uzamili ya sheria katika chuo kikuu cha Pretoria. Ummy Mwalimu amefanya kazi sehemu mbalimbali serikalini na katika mashirika yanayojihusisha na tafiti kuhusu sheria, uongozi unaozingatia Sheria na Utawala Bora.

## Uzoefu katika siasa
Ummy Mwalimu ameshika nafasi mbalimbali katika ulingo wa siasa. Mwaka 2015 alikuwa mjumbe wa Kamati ya Haki, Maadili na Madaraka ya Bunge na mwaka 2014-2015 alikuwa mjumbe wa Kamati ya Ardhi, Maliasili na Utalii. Mwaka 2015 alikuwa Naibu Waziri wa Wizara ya Sheria na Katiba, mwaka 2014/5 alikuwa Naibu Waziri Ofisi ya Rais Mazingira na mwaka 2010-2014 alikuwa Naibu Waziri wa Maendeleo ya Jamii, Wanawake na Watoto.. Ummy amechukua tahadhari wakati akizungumza na waandishi wa habari kuhusu mgonjwa huyo ili kuzuia taharuki na hofu kwa wananchi. Ummy amezingatia weledi na kanuni za kukabiliana na majanga, jambo ambalo limewawezesha Watanzania kuendelea kufanya kazi bila hofu. Hivi karibuni Mwalimu alisema kuwa ugonjwa wa korona umepungua na kuwataka Watanzania kuendelea na shughuli zao huku wakichukua tahadhari dhidi ya maambukizi ya virusi hivyo .

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Sahel

**Sahel** (kutoka neno lile la Kiarabu ساحل *sahil* ambalo linamaanisha *pwani* na ni asili ya neno "Kiswahili") ni kanda nyembamba ya ardhi kavu barani Afrika kutoka Bahari ya Atlantiki hadi Bahari ya Shamu. 

Ni kilometa 5,400 kwa 450-1,000 hivi kusini kwa jangwa la Sahara na kaskazini kwa eneo la misitu, ikienea kwa kiasi tofauti katika nchi zifuatazo (kutoka magharibi kwenda mashariki): Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Aljeria, Niger, Nijeria, Chad, Sudan, Sudan Kusini, Eritrea, Kamerun, Jamhuri ya Afrika ya Kati na Ethiopia. 

Sahel ina tabianchi nusu-kavu ya kitropiki. Joto ni kali mwaka mzima lakini mvua chache tu (kati ya milimita 100-150 na 600 kwa mwaka) ambayo inanyesha wakati wa majira ya joto tena bila kuaminika. 

Hivyo Sahel inakabili hatari kubwa ya kugeuka jangwa, pia kwa sababu wakazi wake, kwa kushindwa kulima ipasavyo, wanategemea ufugaji wa wanyama wengi mno ambao wanazidi kuharibu mazingira. 

Jamii:Jiografia ya Senegal
Jamii:Jiografia ya Mauritania 
Jamii:Jiografia ya Mali
Jamii:Jiografia ya Burkina Faso 
Jamii:Jiografia ya Algeria
Jamii:Jiografia ya Niger
Jamii:Jiografia ya Nigeria
Jamii:Jiografia ya Chad
Jamii:Jiografia ya Sudan
Jamii:Jiografia ya Sudan Kusini
Jamii:Jiografia ya Eritrea
Jamii:Jiografia ya Kamerun
Jamii:Jiografia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Jiografia ya Ethiopia
Sophia Mattayo Simba

**Sophia Mattayo Simba** (alizaliwa tarehe 27 Julai 1950) ni mwanasiasa wa chama cha Mapinduzi kutoka nchini Tanzania. Mwaka 2010 alichaguliwa kuwa mbunge kwenye viti maalum vya wanawake kwa chama cha CCM. Mwaka 2015 alirudishwa bungeni. Alikuwa pia mwenyekiti wa kitaifa wa Umoja wa Wanawake wa Tanzania na waziri wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia na Watoto.

Mwezi wa Machi 2017 alifukuzwa katika chama cha CCM hivyo alitoka pia katika vyeo vyake vya siasa pamoja na nafasi yake bungeni.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Jamii:Wiki Loves Women Tanzania(2)
Kantarusi

thumb|100px|Kentaurus - Kantarusi wa mitholojia ya Ugiriki
**Kantarusi** (pia **Kantori**, **Centaurus** kwa Kilatini na Kiingereza) ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. 

Lipo jirani na Salibu (*:en:Crux*) likiwa na nyota mashuhuri ya Rijili Kantori *(:en:Alpha Centauri)* iliyo nyota jirani na Jua letu kuliko zote.

## Jina
Jina la Kantarusi lilijulikana tangu kale kwa mabaharia Waswahili waliotumia nyota hizo kutafuta njia yao baharini wakati wa usiku.

Asili ya jina ni Kigiriki Κένταυρος *Kentauros*, au Kilatini chake kiliichoingia katika lugha za Ulaya kama  *:en:Centaurus*. Kiarabu kilipokea jina la Kigiriki kwa umbo la قنطورس *qanṭawrus* na kutoka hapo liliingia katika Kiswahili.

Kantarusi - Kentaurus ni kiumbe katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale kinachounganisha mwili wa binadamu na farasi.

## Nyota 
Kantarusi ni kundinyota kubwa lililo na mbili za nyota angavu sana kwenye anga. Nyota mashuhuri zaidi ni Rijili Kantori inayojulikana pia kwa jina la Bayer Alfa Centauri maana hii ni nyota iliyo jirani zaidi nasi katika anga-nje ikiwa na umbali wa miakanuru 4.3. Pamoja na Hadar (*Beta Cent*) ambayo ni pia nyota angavu hizi mbili zinadokeza kwa Salibu (*Crux*). Rijili Kantori na pia Hadar ni nyota maradufu.

Katika eneo la Kantarusi kuna fungunyota kadhaa; ω Centauri inaonekana kwa macho matupu kuwa doa dogo na kwa darubini tu nyota kadhaa ndani yake zinatambuliwa.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide:Centaurus  
*Centaurus the centaur, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Aprili 2019
*Crux and Southern Cenntaurus, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Aprili 2019
* See the Celestial Centaur, kenye tovuti ya space.com
Abrahamu wa Aleksandria

**Abrahamu wa Aleksandria** (Ebn-Zaraa, Syria - 3 Desemba 978) kuanzia mwaka 975 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 62 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

## Maisha 
Mzaliwa wa Syria, alikuwa mfanyabiashara tajiri aliyetembelea Misri mara nyingi.

Hatimaye alihamia Aleksandria, alipofahamika kwa moyo wa ibada na ukarime kwa mafukara. 

Kisha kupata daraja takatifu, nusu ya mali yake aliwagawia maskini na nusu aliitumia kujengea visima huko na huko nchini. 

Baada ya kiti cha Mt. Marko kukosa Patriarki miaka miwili, ghafla mkutano kwa kauli moja ulimchagua Abrahamu, na ingawa huyo alikuwa akisita, aliwekwa wakfu huko Aleksandria.

Mara moja Abrahamu alipambana na tabia ya usimoni na mitara kati ya wakleri akiwatishia kuwatenga na Kanisa.

Chini ya khalifa Al-Muizz serikali ya Kiislamu ilibadilibadili sera zake kuhusu Wakopti. Inasemekana kwamba Al-Muizz alipenda midahalo ya dini. Kwa shauri la waziri Yaqub ibn Killis, Myahudi aliyesilimu, aliitisha mdahalo kati ya Abrahamu na Moses, Myahudi maarufu. Abraham alikwenda na Severus Ibn al-Muqaffa.

Ibn Killis alimuarifu Al-Muizz kwamba Injili (Math 17:20; Mk 11:23) inasema, "Mkiwa na imani kiasi cha chembe ya haradali, mtaweza kuuambia mlima, Sogea toka huko hadi huko, nao utasogea". Hapo akamhimiza khalifa amuagize Abrahamu asogeze Mlima Mokattam, mashariki kwa Kairo kama ana imani hiyo. Hapo Al-Muizz alidai iwe hivyo, la sivyo atawangamiza Wakopti kwa upanga. 

Abrahamu aliomba siku tatu akaagiza maaskofu na mapadri wafunge na kusali wakati yeye anafanya vile kwenye kanisa maarufu la Bikira Maria (kwa Karabu Al Mu'allaqah, kwa Kiingereza "Hanging Church"). Alfajiri ya siku ya tatu, baada ya kuzimia kwa uchovu, alipata njozi ambamo Bikira Maria alimfariji na kumuelekeza kwa mtu chongo mwenye kubeba maji sokoni: ndiye atakayehamisha mlima. 

Alipokwenda, alimkuta Simoni Mshonangozi akisomba maji kwa ajili ya maskini na wazee kabla hajaenda kazini. Ingawa kwanza Simoni alisita, alipoambiwa kuhusu njozi alikubali kutoa maelekezo.

Basi, walikusanya umati wa Wakristo na pamoja na khalifa, waziri wake na Waislamu waliokwishachochewa naye dhidi yao walielekea mlimani. Abrahamu aliadhimisha liturujia ya Kimungu. Walipoimba mara tatu "Bwana utuhurumie" huku wakipiga magoti, yeye alifanya ishara ya msalaba kwa upana wote wa mlima. Mara tatu huo ulitikisika kama kwa tetemeko la ardhi ukaanza kusogea juu pamoja na waumini na kurudi chini kwa kishindo kikubwa walipopiga magoti tena. Katikati miali ya jua ilipita na kuwezesha wote kuona ajabu hilo. Wakati huo Simoni alitoweka, na Al Muizz alisema kwa nguvu, "Allahu Akbar!" 

Kwa hofu, alimuomba Abrahamu ampe zawadi gani, naye akasema ruhusa ya kukarabati makanisa kadhaa. Pia aliagiza siku hizo tatu za kufunga na kusali ziendelezwe kila mwaka. Hivyo Wakopti wanafunga siku arubaini na tatu kabla ya Krismasi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Siria
Adamu wa Guglionesi

**Adamu wa Guglionesi, O.S.B.** (Petazio, leo Petacciato, Molise, 990 hivi – Petazio 1072) alikuwa mmonaki Mbenedikto wa Italia aliyefikia kuwa abati wa monasteri yake, halafu akaenda kuishi upwekeni. 

Alichangia juhudi za kuunganisha Italia Kusini chini ya Roger II wa Sicilia.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa siku ya kifo chake, tarehe 3 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:wamonaki
Aureus wa Mainz

.]]
**Aureus wa Mainz** (alifariki 451 hivi) alikuwa askofu wa kwanza kujulikana wa Mainz, leo nchini Ujerumani, katika nusu ya kwanza ya karne ya 5, akitokea Ufaransa ya leo. 

Alidhulumiwa kwa kutetea imani sahihi ya Kanisa Katoliki dhidi ya Waario na hatimaye aliuawa na wavamizi Wahunni Wapagani wakati wa kuadhimisha Misa.

Anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini pamoja na dada yake Yustina na wenzao.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 16 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
*  Hans Werner Nopper: Die vorbonifatianischen Mainzer Bischöfe, Books on Demand, Norderstedt 2001.

## Viungo vya nje 
*  Aureus von Mainz im Portal *Ökumenisches Heiligenlexikon*

Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Mtumishi wa Mungu

**Mtumishi wa Mungu** ni jina la heshima linalotumika katika Biblia na katika Ukristo kwa mtu anayesadikiwa kumtumikia Mungu kwa namna ya pekee.

## Katika Biblia
Katika Biblia ya Kiebrania ni la juu kuliko "nabii", kwa sababu jina hilo lilikuwa na maana mbalimbali, hata mbaya, kwa mfano "kichaa" au "nabii wa uongo".

## Katika Ukristo
Siku hizi linatumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali kwa maana tofauti. 

## Katika Kanisa Katoliki
Katika Kanisa Katoliki linatumika hasa kwa waumini wafu ambao maisha yao yameanza kuchunguzwa ili kuona kama hatimaye wataweza kutangazwa watakatifu. 

Jina *Mtumishi wa Mungu* halimaanishi kuwa kweli mhusika alimtumikia Mungu kiaminifu hadi kifo chake, bali kwamba watu wengiwengi wanaona hivyo, hata askofu wa jimbo alifungua kesi ya kumtangaza mtakatifu. 

Baada ya hatua hiyo kukamilika kwa Papa kuthibitisha ushujaa wa maadili yake yote, au kifodini chake, mtumishi huyo ataanza kuitwa *Mstahili heshima*.

Kisha kuthibitisha kwamba muujiza wowote umetokea kwa maombezi yake, Papa atamtangaza mwenye heri.

Baada ya muujiza mwingine atamalizia kwa kumtangaza mtakatifu. 

Kesi hizo katika hatua zote zinasimamiwa na idara maalumu yenye makao makuu huko  Vatikani.

Tofauti na hilo ni jina *Servus Servorum Dei* (Mtumishi wa mtumishi wa Mungu), ambalo kuanzia Papa Gregori I linatumiwa na Mapapa kujitambulisha.

## Tanbihi
Jamii:Biblia
Jamii:Watakatifu
Jamii:Kanisa Katoliki
Mstahili heshima

**Mstahili heshima** (kwa Kilatini *Venerabilis*, kwa Kiingereza *Venerable*) ni jina ambalo katika Kanisa Katoliki linatumika hasa kwa muumini aliyefariki ambaye, baada ya kesi kuchunguza uadilifu wake wa kiwango cha ushujaa, Papa ameuthibitisha rasmi.

Uchunguzi huo unahusu maadili ya Kimungu (imani, tumaini na upendo), maadili bawaba (busara, haki, nguvu na kiasi) pamoja na unyenyekevu. Kwa watawa unachunguzwa pia utekelezaji wa nadhiri zao. 

Pamoja na hayo, Kanisa linasubiri Mungu athibitishe mwenyewe kwa muujiza mmoja iliyopatikana kwa maombezi ya huyo ili aweze kutangazwa mwenye heri na wa pili ili atangazwe mtakatifu.

Jamii:Watakatifu
Jamii:Kanisa Katoliki
Mpwa

**Mpwa** ni jina ambalo mwanamume anamuita mtoto (wa kiume au wa kike) wa dada yake. Upande wa pili, mpwa anamuita mwanamume huyo "mjomba".

Ukilinganisha na lugha za Ulaya, zile za Kibantu zinazingatia zaidi umri na hasa jinsia za wazazi na ndugu zao. Hivyo, kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto" (ikiwa anayesema ni wa jinsia ileile ya mzazi).  

Tena anayeitwa kwa Kiingereza "uncle" anaweza akaitwa katika Kiswahili "mjomba", "baba mkubwa" (kama ni kaka wa baba) au "baba mdogo" (kama ni mdogo wa baba). Vilevile neno "aunt" linaweza kumaanisha "shangazi" (dada wa baba), "mama mkubwa" (kama ni mkubwa wa mama) au "mama mdogo" (kama ni mdogo wa mama).

Wajibu na haki kati ya mpwa na mjomba wake vinategemea utamaduni wa mahali. Katika baadhi ya makabila, kama yale yanayotia maanani ukoo wa mama kuliko ule wa baba, mjomba ni muhimu kuliko baba mzazi.

Jamii:Familia
Albano wa Mainz

**Albano wa Mainz** (jina la awali *Remoundos Michail*; Naxos, Ugiriki - Hanum, Mainz, Ujerumani 406 hivi) alikuwa padri, mmisionari na hatimaye mfiadini. 

## Maisha
Rabanus Maurus aliandika kuwa Albano alitumwa na Ambrosi wa Milano huko Gallia kama mmisionari. 

Huko Mainz, Albano alimsaidia askofu Aureus wa Mainz kujirudishia jimbo lake. Lakini mwaka 406, Wavandali walipovuka mto Rhine, Aureus alichinjwa na Albano alikatwa kichwa huku akisali.

Mara nyingine Albano huyo anachanganywa na somo wake Albano wa Uingereza, na askofu wake anachanganywa na mwingine.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
*Saint Alban of Mainz 

Jamii:Mapadri
Albano wa Uingereza

**Albano** wa Verulamium (Uingereza Kusini Mashariki) anahesabiwa kuwa Mkristo mfiadini wa kwanza kutoka Britania ya Kirumi.

Alikuwa bado Mpagani alipomficha padri fulani nyumbani mwake. Baada ya huyo kumfundisha imani ya Kikristo, alibadilishana naye mavazi akajitokeza kukamatwa badala yake. Hapo aliteswa kikatili akakatwa kichwa. 

Makadirio ya mwaka wa kifodini chake yanatofautiana sana: 209, 251 hivi na hata 304.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 22 Juni. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 50-51

## Marejeo ya lugha nyingine
*

## Viungo vya nje
*Bede, *Ecclesiastical History* Book i.vii : the story of Saint Alban
**The Story of Alban* on the Cathedral and Abbey Church of St Alban's website
*The Latin Text of Bede's chapter on Alban at www.earlychurchtexts.com – also links to online dictionaries
*An English translation of Bede's chapter on Alban at www.earlychurchtexts.com

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Kibindal

**Kibindal** ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabindal katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibindal ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibindal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibindal 
*lugha ya Kibindal katika Glottolog
*lugha ya Kibindal katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Liga Sancta

**Liga Sancta** (kwa Kilatini ni sawa na "Mshikamano Mtakatifu") ni jina la makubaliano mbalimbali ya kijeshi kati ya nchi kadha za Ulaya kwa msingi wa dini, hasa kama yalihimizwa na Papa fulani. Mifano yake ni kama vile:
*Holy League (1495) 
*League of Cambrai
*Holy League (1538)
*Holy League (1571)
*Holy League (1684)
*Holy League (1717)
Mapigano ya Lepanto

.]]
**Mapigano ya Lepanto** yalifanyika baharini tarehe 7 Oktoba 1571 kati ya manowari za nchi za Kikristo za Bahari Mediteranea na Milki ya Osmani, zilipokutana katika Ghuba ya Patras (karibu na Ugiriki). Lepanto ni jina la bandari zilipoondoka meli za Waosmani, wakati zile za mshikamano wa Kikristo zilitokea Messina (Italia).

Kwenye mwaka 1570 Waosmani walivamia kisiwa cha Kupro kilichotawaliwa na Venezia na mwaka 1571 walifaulu kuteka ngome ya mwisho iliyotetewa na Venezia. 

Mwaka uleule wa 1571 Papa Pius V aliunganisha nchi za Kikatoliki kadhaa, hasa Hispania, jamhuri za Venezia na Genova na madola madogo ya Italia katika "Liga Sancta" ili kuzuia Waturuki wa dola hilo wasiteke Ulaya nzima. Ujerumani iliyowahi kufanya mapatano ya amani na Waosmani na Ufaransa iliyoshiriki na Waosmani dhidi ya Hispania hawakushiriki katika Liga Sancta. 

Kundi la manowari la Kiosmani lilikuwa na manowari aina ya manchani 255 Galeeren, askari 34,000 Soldaten na mabaria na wapiga makasia 46,000, wakati kundi la Liga Santa lilikuwa na manchani 206 Galeeren, askari 28,000 Soldaten na mabaharia na wapiga makasia 40,000.

Ingawa jeshi la baharini la Wakristo lilizidiwa na jeshi la Dola la Osmani kwa idadi, walipata ushindi mkubwa. Matokeo yake yakawa ya kudumu: Waturuki hawakuweza kuteka Ulaya magharibi wala kwenda Amerika kupitia bahari ya Atlantiki.

Ushindi huo haukutegemewa, ila uliombwa na Wakatoliki wa Ulaya nzima kwa Rozari, kama alivyoagiza Papa. Pius V aliona ushindi huo umetokana na maombezi ya Bikira Maria akaanzisha sikukuu ya Bibi Yetu wa Ushindi. Mjini Roma mwenyewe aliongoza maandamano ya ibada kwa ajili hiyo.

## Tanbihi
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Vita vya dini