open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historia ya Estonia

**Historia ya Estonia** inahusu eneo la Ulaya ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Estonia. 

Kwa muda mrefu Estonia ilikuwa chini ya Wajerumani, Wadani na Waswidi, halafu sehemu ya Dola la Urusi.

Katika miaka 1918-1940 ilikuwa jamhuri halafu miaka 1940-1991 mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Estonia ilijitangaza nchi huru.

Estonia imekuwa nchi mwanachama ya Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

Jamii:Estonia
Jamii:Historia ya Ulaya
Historia ya Lithuania

[200px|thumb|right|[Vilnius, mji mkuu wa Lithuania.]]
**Historia ya Lithuania** inahusu eneo la Ulaya ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Lithuania. 

## Historia 
Kuanzia karne ya 13 Lithuania ilikuwa nchi huru na imara iliyoteka maeneo mengi; kufikia karne ya 15, ikiwa pamoja na Polandi, ilikuwa kubwa kuliko nchi zote za Ulaya. 

Mwaka 1795 nchi hizo mbili zilifutwa, na Lithuania ikawa sehemu ya Dola la Urusi.

Mwaka 1918, ikawa tena nchi huru, lakini mwaka 1940 Warusi waliiteka tena.

Miaka 1940 - 1990 nchi ilikuwa jamhuri mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Lithuania ilijitangaza nchi huru.

Lithuania imekuwa nchi mwanachama ya Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

## Marejeo
* 
* Ališauskiene, Milda, and Ingo W. Schröder, eds. *Religious Diversity in Post-Soviet Society: Ethnographies of Catholic Hegemony & the New Pluralism in Lithuania* (2011)
* Backus III, Oswald P. "The Problem of Feudalism in Lithuania, 1506-1548," *Slavic Review* (1962) 21#4 pp.&nbsp;639–659 in JSTOR
* Budreckis, Algirdas M. *An introduction to the history of Lithuania* (1985)
* Friedrich, Karin, and Barbara M. Pendzich, eds. *Citizenship and Identity in a Multinational Commonwealth: Poland-Lithuania in Context, 1550-1772* (2011)
* Gimius, Kestutis K. "The Collectivization of Lithuanian Agriculture, 1944-50," *Soviet Studies* (1988) 40#3 pp.&nbsp;460–478.
* Kiaupa, Zigmantas. *The History of Lithuania* (2005)
* Kirby David G. *The Baltic World 1772-1993* (Longman, 1995).
* Kuncevicius, Albinas et al. *The History of Lithuania Before 1795* (2000)
* Lane, Thomas. *Lithuania: Stepping Westward* (2001); 20th century history esp. post 1991 online
* Liekis, Sarunas. ''1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History* (2009)
* Lieven Anatol. *The Baltic Revolution* (2nd ed. 1994). against the USSR
* 
* Misiunas Romuald J. *The Baltic States: Years of Dependence, 1940-1990* (2nd ed. 1993).
* 
* 
* Stone, Daniel. *The Polish–Lithuanian state: 1386–1795* (University of Washington Press, 2001)
* Suziedelis, Saulius. *The Sword and the Cross: A History of the Church in Lithuania* (1988)
* Thaden Edward C. *Russia's Western Borderlands, 1710-1870* (Princeton University Press, 1984).

### Historiografia
* Krapauskas, Virgil. "Recent Trends in Lithuanian Historiography" *Lituanus'' (2010) 56#4 pp 5–28.

Jamii:Historia ya Lituanya
Jamii:Lituanya
Lithuania
Jaribio

**Jaribio** ni taratibu zinazofuatwa ili kuthibitisha, kukanusha au kuhalalisha makisio. Majaribio yanatofautiana sana katika malengo na vipimo, lakini kwa kawaida hutegemea na kurudiwa kwa taratibu husika na uchambuzi yakinifu wa matokeo yaliyopatikana.

Mtoto anaweza kufanya majaribio ya msingi ili kuelewa uzito, lakini kundi la wanasayansi wanaweza kuchukua miaka mingi kufanya uchunguzi kuongeza uelewa wao kuhusu jambo fulani.

Jamii:Sayansi
Kilahu

**Kilahu** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Myanmar, Laos, Vietnam na Uthai inayozungumzwa na Walahu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilahu imehesabiwa kuwa watu 280,000 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 200,000 nchini Myanmar (2012), 32,000 nchini Uthai (2001), 8700 nchini Laos (1995) na 9650 nchini Vietnam (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilahu iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilahu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilahu 
*lugha ya Kilahu katika Glottolog
*lugha ya Kilahu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Laos
Kimaleng

**Kimaleng** (pia **Kipakatan**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wamaleng. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimaleng nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 500. Pia kuna wasemaji 300 nchini Vietnam (1996). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaleng iko katika kundi la Kichut.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimaleng kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimaleng 
*lugha ya Kimaleng katika Glottolog
*lugha ya Kimaleng kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Laos
Donald Ndombo Ngoma

**Donald Ndombo Ngoma** (amezaliwa Zimbabwe, 4 Februari, 1989) ni mchezaji wa kandanda katika klabu ya Azam F.C. inayoshiriki ligi kuu ya Tanzania bara.

Donald Ndombo Ngoma anacheza nafasi ya mshambuliaji.

Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Zimbabwe
Deo Munishi

**Deogratius Munishi** ,(alizaliwa Mwanza, 16 Agosti 1990) ni mchezaji wa mpira wa miguu  anayecheza nafasi ya golikipa katika timu inayoshiriki ligi kuu ya Tanzania ambayo ni Namungo F.C.

## Timu alizowahi kuchezea
Simba S.C. - 2009-2011

Azam F.C. - 2011-2013

Yanga Sc - 2013-  

Namungo F.C. - hadi sasa

Jamii:Waliozaliwa 1990
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Hidrografia

**Hidrografia** (ing.*hydrography*) ni tawi la jiografia linalohusika upimaji wa magimba ya maji duniani kama vile bahari, maziwa na mito na tabia zao . Neno hidrografia latokana na maneno ya Kigiriki ὕδωρ (hidor), "maji" na γράφω (grafō), "andika".

Kusudi muhimu ya kukusanya elimu hii ni usalama wa usafiri wa baharini na shughuli nyingine zinazohusika bahari na magimba ya maji mengine ya kimataifa kama matumizi ya kiuchumi, kijeshi, usalama, utafiti wa kisayansi na hifadhi ya mazingira. 

Shirika na taasisi mbalimbali  za hidrografia zinakusanya data na kutoa ramani zimazoonyesha kina cha maji na njia za usafiri kwa maji kwa jumla kwa kusaidia usalama wa meli. 

Habari hii zilikusanywa tangu kale na kuoneshwa kwenye ramani zenye ilani kuhusu maeneo ambako kina cha maji kilikuwa kidogo na kudokeza kuwepo kwa miamba chini ya maji au mikondo katika maji zinazoweza kuhatarisha vyombo vya usafiri. Zamani habari hizi zilitunzwa mara nyingi kama siri kwa kusudi la kupata faida dhidi ya wafanyabiashara wengine au mataifa mengine.

Tangu kuongezeka kwa usafiri kwa maji pamoja na vyombo vya usafiri wakati wa karne ya 19 habari hizi zimesanifishwa zaidi na zaidi na kutolewa kwa umma kwa njia ya ramani zilizochapishwa.

Kuna taasisi nyingi za kitaifa zinazoshirikiana katika Shirika la Kimataifa la Hidrografia.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
*International Hydrographic organisation - Shirika la Kimataifa la Hidrolojia 
* International Federation of Hydrographic Societies - Shirikisho la Kimataifa la Mashirika ya Hidrografia
* The Hydrographic Society of America 
* Australasian Hydrographic Society
Hans van der Pluijm

Hans Van der Pluijm (amezaliwa tarehe 4 Machi, 1949 mjini Amsterdam nchini Uholanzi) ni meneja wa klabu ya Singida Big Stars]] inayoshiriki Ligi kuu ya Vodacom Tanzania bara.

Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Uholanzi
Nadir Haroub Ali

**Nadir Haroub Ali** (alizaliwa Michenzani, Zanzibar, Tanzania, 10 Februari 1982) ni mchezaji wa zamani wa kandanda aliichezea klabu ya Yanga Sc. Nafasi aliyokua akicheza ni beki wa kati pia ni nahodha wa timu hiyo huku mchezaji huyu wanamlinganisha na beki wa zamani wa Italia Fabio Cannavaro.

## Katika timu ya taifa
Nadir Haroub Ali ameichezea timu ya taifa ya Tanzania na kucheza mechi 55 na kufunga magoli manne mpaka mwaka 2016 Machi akaamua kustaafu soka la timu ya Taifa kutokana na kutolewa unahodha wa timu ya Taifa.

## Kucheza soka la nje
Kuanzia tarehe 13 Agosti 2009 Nadir Haroub alipelekwa kwa mkopo katika klabu ya nchini Kanada, Vancouver Whitecaps.

Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Shirika la Kimataifa la Hidrografia

thumb|350px|Nchi wanachama wa IHO (**buluu:** wanachama kamili; **kahawia:** wanachama waliosimamishwa; nyekundu:** wanachama wapya waliokubaliwa lakini bado hawakupeleka hati za kujiunga;  **kibichi:** walioomba kupokelewa lakini badocations
**Shirika la Kimataifa la Hidrografia** (ing. *International Hydrographic Organization - **IHO***) ni taasisi ya kimataifa inayolenga kuunganisha juhudi za kitaifa katika fani ya hidrografia kwa kusudi la kuboresha hasa usalama wa usafiri kwa maji.

Shirika hili lilianzishwa mwaka 1921 na mataifa 19 kwa jina la "International Hydrographic Bureau" (Ofisi ya Kimataifa ya Hidrolojia). Makao makuu yamepelekwa Monaco. Tangu 1970 iko jina la sasa.

Shirika la IHO linasimamia upimaji wa bahari, maziwa na mito yanayotumiwa kwa usafiri wa kimataifa na usanifishaji wa ramani zinazoonyesha kimo cha maji, vizuizi au hatari kwa usafiri kwa maji. 

Shirika linatambuliwa na Umoja wa Mataifa kama mshauri mkuu katika mambo yote ya hidrografia. 

Mwaka 2006 kulikuwa na mataifa 74 wanachama. Wawakilishi hukutana kila baada ya miaka mitano huko Monaco.

## Viungo vya Nje 
* International Association of Marine Aids to Navigation and Lighthouse Authorities
* International Hydrographic Organization
* Hydrographic Blogspot
Rasi Agulhas

350px|thumb|Mahali pa Rasi Agulhas na Rasi ya Tumaini Njema nchini Afrika Kusini
350px|thumb|Jiwe la kumbukumbu kwenye Rasi Agulhas inayodokeza pande za Atlantiki na Bahari Hindi
**Rasi Agulhas** (ing. *Cape Agulhas*) ni mahali pa kusini zaidi pa bara la Afrika. Iko karibu na mji wa Agulhas katika Afrika Kusini. Iko karibu pia na Rasi ya Tumaini Jema iliyo maarufu zaidi. 

Ni mpaka kati ya maji za Atlantiki na Bahari Hindi na mstari unaoelekea kusini kutoka hapa umekubaliwa na Shirika la Kimataifa la Hidrografia kuwa mpaka kati ya bahari hizi mbili.

## Viungo vya Nje 
* Agulhas National Park 
* Cape Agulhas
* Travel to Cape Agulhas
Kilomita ya ujazo

**Kilomita ya ujazo** (kifupi km³) ni kipimo cha mjao chenye urefu, upana na kimo cha kilomita moja. Ni kiwango katika vipimo sanifu vya kimataifa.  

Kilomita moja ya ujazo inalingana na bilioni moja mita za ujazo. 

1 km³ = 109 m³ = 1 000 000 000 m³

Kwa mfano mjao wa bahari hutajwa kwa kipimo hiki. Bahari zote za dunia huhesabiwa kuwa na kiasi cha 1,385,990,800 km³ za maji.

Jamii:Vipimo vya mjao
Historia Kuu ya Afrika

thumb|Kikao cha kamati ya Kisayansi ya UNESCO kwa Historia Kuu ya Afrika, Juni 2010
**Historia Kuu ya Afrika** (kwa Kiingereza w: General History of Africa (GHA)) ni mradi wa UNESCO ulioanzishwa tangu mwaka 1964. 

Shabaha ya mradi ni kusahihisha “maelezo mapotovu yaliyokuwa yakieleza umaskini na ushenzi katika bara hili” kwa “kufanya uchunguzi mwafaka wa habari usiokuwa na upendeleo” . Uliona Historia ya Afrika “imeharibiwa mno kutokana na kutokujua na ubinafsi wa watu walioiandika”  .

Awamu ya kwanza hadi mwaka 1999 ilikuwa kuandika na kutoa vitabu 8 kuhusu Historia Kuu ya Afrika. 

Awamu ya pili tangu mwaka 2009 inalenga kuandaa muhtasari wa historia na vitabu pamoja na misaada kwa walimu wa shule.  

## Vitabu vya Historia Kuu ya Afrika
400px|thumb|Toleo la Kiingereza la Historia Kuu ya Afrika
[thumb|Profesa [Joseph Ki-Zerbo, mhariri mkuu wa kitabu I cha Historia Kuu ya Afrika]]
Vitabu vinane vilivyotolewa vimeandikwa na wataalamu mbalimbali kutoka Afrika na nje yake na kutolewa kwa lugha mbalimbali, zikiwa pamoja na Kiswahili. Vimetolewa mara mbili kama juzuu kamili na juzuu lililofupishwa.

Vyote vinane vya juzuu lililofupishwa vinapatikana kwa njia ya intaneti kwenye tovuti ya UNESCO. Hapa tunonyesha nakala za Kiswahili; viungo kwa nakala za Kiingereza zinapatikana kwenye makala pacha ya Kiingereza.
 
***Kitabu cha kwanza**: Mbinu na Historia ya awali Mhariri mkuu Joseph Ki-Zerbo, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, Kihausa, Kiswahili na Kifulfulde

***Kitabu cha Pili**: Staarabu za Kale za AfrikaMhariri mkuu  G. Mokhtar, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, Kihausa, Kiswahili na Kifulfulde

***Kitabu cha Tatu**: Afrika kutoka Karne ya Saba hadi Kumi na Moja Wahariri wakuu  M.M. El Fasi na I. Hrbek, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

***Kitabu cha Nne**: Afrika kutoka Karne ya Kumi na Mbili hadi Kumi na SitaMhariri mkuu D.T. Niane, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

***Kitabu cha Tano**: Afrika kuanzia Karne ya Kumi na Sita hadi Kumi na Nane Mhariri mkuu B.A. Ogot, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

***Kitabu cha Sita**: Afrika kwenye Karne ya Kumi na Tisa hadi miaka ya 1880 Mhariri mkuu J.F.A. Ajayi  online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

***Kitabu cha Saba**: Afrika chini ya Utawala wa Wakoloni 1880-1935 Mhariri mkuu A.A. Boahen, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

***Kitabu cha Nane**: Afrika tangu 1935  Wahariri wakuu A.A. Mazrui and C. Wondji, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

## Tanbihi
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:UNESCO
Jamii:Vitabu
Michoro ya miambani

, Tanzania]]

**Michoro ya miambani** (ing. *rock art*) ni jina kwa michoro ya aina mbalimbali iliyofanywa na wanadamu kwenye uso wa miamba asilia. Ni aina ya sanaa inayoweza kuwa na umri mkubwa sana.

Wataalamu wa akiolojia hutofautisha kati ya
*Petroglifi (ing. *petroglyph*) – zinazotokana na kukata nyufa kwenye uso wa mwamba 
*Piktografi (ing. *pictograph*) – zinazotokana na kutumia rangi juu ya mwamba, hasa kwenye michoro ya mapango.

Michoro ya aina hii hupatikana katika mabara yote na nchi nyingi. Mfano mashuhuri ni Michoro ya Kondoa nchini Tanzania.

Inapatikana kwenye uso wa mwamba unaosimama kama ukuta ama kwenye mtelemko mkali wa mlima au ndani ya mapango.

## Picha 

Image:Laas Geel.jpg|Michoro ya mapango kwenye pango la Laas Geel, karibu na Hargeisa, Somalia
Image:Tassili - catapulte?.jpg|Mchoro wa mapango kwenye milima ya  Tassili n'Ajjer, Aljeria 
File:Steingravuren.jpg|Michoro ya Twyfelfontein, Namibia
File:Weiße_Dame_Brandberg.JPG|White Lady, Brandsberg, Namibia

## Marejeo 
## Kujisomea 
*Malotki, Ekkehart and Weaver, Donald E. Jr., 2002, *Stone Chisel and Yucca Brush: Colorao Plateau Rock Art*, Kiva Publishing Inc., Walnut, CA, ISBN 1-885772-27-0 (cloth). For the "general public", this book has well over 200 color prints with commentary on each site where the photos were taken; the organization begins with the earliest art and goes to modern times.

*Rohn, Arthur H. and Freguson, William M, 2006, *Puebloan ruins of the Southwest*, University of New Mexico Press, Albuquerque, NM, ISBN 0-8263-3970-0 (pbk, : alk. paper). Adjunct to the primary discussion of the ruins, contains color prints of rock art at the sites, plus interpretations.

*Schaafsma, Polly, 1980, *Indian Rock Art of the Southwest*, School of American Research, Sana Fe, University of New Mexico press, Albuquerque, NM, ISBN 0-8263-0913-5. Scholarly text with 349 references, 32 color plates, 283 black and white "Figures", 11 Maps, and 2 Tables.

## Viungo vya Nje 
* Ekaterina, Devlet. 2001. Rock Art and the material culture of Siberian and central Asian shamanism. In *The Archaeology of Shamanism*. 43-54. 01/04/2007. 
* Rock Art studies  - A Bibliographic database at the Bancroft Library containing over 10,000 citations to the world's rock art literature.
* The website of Rock Art Foundation - Native American Rock Art 
* Trust for African Rock Art 
* British Rock Art Collection 
* ARARA American Rock Art Research Association.
* Rupestre.net A rock art site, mainly devoted to Valcamonica and Alpine Rock Art.
* EuroPreArt The database of European Prehistoric Art.
* Art and Archaeology of the Dampier Archipelago 
* Bradshaw Foundation Supports dissemination of information on rock art, migration, and the study of artistic man around the world.
*Rock Art in South Africa http://rockart.wits.ac.za/origins/ 
* UNESCO World Heritage: Rock Shelters of Bhimbetka
Amani (Muheza)

**Amani**	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 6,148 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,553		

Msimbo wa posta ni 21428.	

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Muheza
Jamii:kata za Mkoa wa Tanga
Kwakifua

**Kwakifua** ni moja kati ya kata za Wilaya ya Muheza, nchini Tanzania, yenye Postikodi namba 21412. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 3,144 . Kulingana na sensa ya mwaka 2012, kata hii ilikadiriwa kuwa na wakazi 3084.

Kata hii inaundwa na vijiji vitatu, ambavyo ni Ngarani, Mpakani na Kwakifua kilichotoa jina la kata.

Kata hii imepakana na kata za Kilulu, Kwafungo na Bwembwera. 

### Shughuli za uchumi 
Wakazi wa hii kata ni Wabondei kwa kabila na walio wengi ni wakulima kama shughuli kuu ya uchumi.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Tanga
Jamii:Wilaya ya Muheza
Mbinu

**Mbinu** ni hatua zinazofuatwa ili kufanya hadi kukamilisha kazi, jukumu au tendo fulani.

Ubunifu, yaani uwezo wa kubuni, umestawi sana katika binadamu na kumfanya asichoke kutafuta majibu mapya kwa maswali yanayomkera, na njia mpya za kutatua matatizo yake.

Pamoja na hayo, baadhi ya watu wana sifa ya pekee katika uwezo huo hata wakachangia zaidi maendeleo, k.mf. ya teknolojia.

Kwa kawaida mbinu iliyothibitisha ufanisi wake inaigwa na watu wengine.

Jamii:Sayansi
Jamii:Falsafa
Jamii:Teknolojia
Yatima

wa Thomas Kennington.]]
**Yatima** (kwa Kiingereza *orphan*, kutoka Kigiriki ορφανός, *orfanós*) ni mtoto aliyefiwa au kutelekezwa moja kwa moja na wazazi wake wote. Kwa kawaida mtoto aliyewapoteza wazazi wake wote wawili anaitwa yatima.  

Watu wazima pia wanaweza kuitwa mayatima. Ingawaje, watu waliofikia utu uzima kabla wazazi wao hawajafariki kwa kawaida hawaitwi hivyo. 

Kwa ujumla hili ni neno ambalo hutumika kuelezea watoto ambao wazazi wao walifariki kabla ya wao kufikia umri wa kujitegemea.

## Hali ya yatima
Watoto yatima mara nyingi huishi katika ukoo wa wazazi, katika nyumba ya yatima au kwa walezi. Katika nchi maskini pasipo mfumo mzuri wa nyumba za yatima kuna idadi kubwa ya mayatima wanaopaswa kuishi kwa kuombaomba au kutafuta riziki kwa kufanya kazi duni na hatari.

## Kuasiliwa
Kama yatima anaasiliwa na walezi anakuwa mtoto wao kisheria ingawa hali hii inaweza kuwa tofauti kulingana na sheria za nchi mbalimbali; hasa nchi nyingi za Kiislamu hazikubali mfumo wa kuasili kamili ila tu mfumo wa "kafala" ambayo ni aina ya ulezi ambapo mtoto anayepokelewa kisheria haitazamiwi kama mwanaukoo. 

## Katika dini
Vitabu mbalimbali vya dini, vikiwemo vile vya Biblia na Kurani
, vinasema sana kuhusu watoto yatima ili kutetea haki zao na kuhimiza huruma kwao. Muhammad mwenyewe alikuwa yatima.

## Takwimu 
 wa Afghanistan katika nyumba ya watoto yatima mjini Kabul mnamo Januari 2002.]]
Mayatima si wengi katika nchi zilizoendelea, lakini ni wengi katika nchi zinazoendelea au zenye vita.

## Tanbihi
## Marejeo
* Bullen, John. "Orphans, Idiots, Lunatics, and Historians: Recent Approaches to the History of Child Welfare in Canada," *Histoire Sociale: Social History,* May 1985, Vol. 18 Issue 35, pp 133–145
*Harrington, Joel F. *"The Unwanted Child: The Fate of Foundlings, Orphans   and Juvenile Criminals in Early Modern Germany* (2009)
* Keating, Janie. *A Child for Keeps: The History of Adoption in England, 1918-45* (2009)
*Miller, Timothy S. *The Orphans of Byzantium: Child Welfare in the Christian Empire* (2009)
* Safley, Thomas Max. *Children of the Laboring Poor: Expectation and Experience Among the Orphans of Early Modem Augsburg* (2006)
* Sen, Satadru. "The orphaned colony: Orphanage, child and authority in British India," *Indian Economic and Social History Review*, Oct-Dec 2007, Vol. 44 Issue 4, pp 463-488
* Terpstra, Nicholas. *Abandoned Children of the Italian Renaissance: Orphan Care in Florence and Bologna* (2005)

## External links
Jamii:Elimu jamii
Jamii:Familia
Songo Mnara

250px|thumb|Kwenye maghofu ya Songo Mnara.
**Songo Mnara** (pia: **Songa Mnara**, **Songa Manara**) ni kisiwa katika funguvisiwa la Kilwa, upande wa kusini mwa Kilwa Kisiwani. Kiutawala ni sehemu ya kata ya Pande Mikoma kwenye Wilaya ya Kilwa, Tanzania.

Upande wa mashariki wa kisiwa kuna maghofu ya mji wa kale wa Songo Mnara. Maghofu hayo yamekubaliwa pamoja na yale ya Kilwa Kisiwani katika orodha ya urithi wa dunia wa UNESCO.

## Historia
Kulikuwa mahali pa makazi ya Waswahili wa kale katika pwani ya Bahari ya Hindi. 

Katika karne za 13 - 16 ilikuwa mji muhimu wa biashara ya Bahari Hindi kama inavyojulikana kutokana na mabaki ya bidhaa yaliyopatikana huko. Mabaki ya dhahabu, fedha, lulu, marashi, vyombo vya Uajemi na kauri za China yalipatikana na kuonyesha upana wa biashara ya wenyeji.

Wataalamu wa akiolojia walitambua misikiti 6, makaburi 4, nyanja 3 na nyumba zaidi ya 20. Ujenzi ulikuwa wa matumbawe na simiti. 

Haijulikani ni nini iliyosababisha kuanguka kwa mji huo lakini kuna dalili za kuwa mwisho wa mji hulingana takriban na wakati wa kufika kwa Wareno katika Afrika ya Mashariki, hivyo kuna watalaamu wanaohisi mvurugo uliosababishwa na kufika kwa Wareno ulileta pia anguko la Songo Mnara.

## Tazama pia
* Orodha ya visiwa vya Tanzania
* Orodha ya miji ya kale ya Waswahili
* Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Picha 

File:Ruins of Songo Mnara, inside the main building.jpg|Ndani ya jengo kuu
File:Songo Mnara, main building.jpg|Jengo kuu
File:Mihrab of a mosque, Songo Mnara.jpg|Mihrabu ya msikiti

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara, maelezo kwenye tovuti ya UNESCO]
*Archaeology Magazine article on Songo Mnara
*Geonames.org

Jamii:Miji ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Lindi
Jamii:Miji ya kale ya Waswahili
Jamii:Visiwa vya Tanzania
Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Tanzania
Miji bora

**Miji bora** duniani inatathminiwa kutokana na mazingira yake na maisha ya wakazi wake. Bila shaka vinaweza vikatumika vigezo tofauti pia.

## Vienna
Ni mji mkuu wa Austria; utafiti wa kimataifa umegundua kuwa ni eneo lililo bora zaidi kuishi kuliko mengine duniani kutokana na
sifa mbalimbali, zikiwemo kiwango kidogo cha uhalifu na watu kuishi maisha bora na ya ustawi.
thumb|700px|center|Vienna

## Zurich
Ni mji ulioshika nafasi ya pili kuishi duniani. Ni mji wa biashara wa Uswisi; unakadiriwa kuwa na wakazi 400,000. Mji huo upo kwenye kona ya ziwa Zunchi.

## Auckland
Ni mji unaoshika nafasi ya tatu. Upo katika fungukisiwa cha New Zealand, kusini mwa dunia. Una bandari kubwa na mpangilio mzuri wa barabara za juu na chini.

## Munich
Ni makao makuu ya mkoa wa Bayer nchini Ujerumani na ni mji wa tatu kwa ukubwa kwenye taifa hilo. Ujerumani umeuimarisha mji huu kuwa wa kiutamaduni na teknolojia. 

## Vancouver
Ni mji uliopo Canada. Umeshika nafasi ya tano katika kumi bora. Ni mji wenye bandari na mandhari nzuri.

## Dusseldorf
Ni mji wa pili kwa ukubwa nchini Ujerumani. Umeshika nafasi ya sita duniani: ni makao makuu ya jimbo la North Rhine-Westphalia

## Frankfurt
Ni mji mwingine wa Ujerumani ambao umeshika nafasi ya 7. Upo mbali na wakazi wake kwa kuwa na maisha mazuri inaeleza kuwa unatoa elimu bora. 

## Geneva
Ni mji mkuu wa Uswisi; umeshika nafasi ya 8. Ni mji ambao una benki ambazo mataifa mengi duniani yamehifadhi fedha zao na ni makao makuu ya pili ya UN ambayo inahusika na machapisho mbalimbali.

## Copenhagen
Ni mji mkuu wa Denmark ambao unashika nafasi ya 9. Ni mji unaosifika kwa kuwa na watu wanaoheshimu usawa wa kijinsia na mvuto wa ubunifu wa ujuzi wa majengo ya kitamaduni.

## Sydney
Ni mji wa Australia ulioshika nafasi ya 10; ni mji wenye vivutio vingi kama vile ufukwe, mipango mizuri ya ujenzi na bandari, daraja kubwa la kwenda angani, pia limekuwa kivutio cha utalii.

Jamii:Miji
Jamii:Orodha
Logi

**Logi** (kwa Kiingereza *logarithm*) ni namna tofauti ya kuandika namba kipeo (kwa Kiingereza *exponent*) katika fani ya hisabati.

Kimsingi kazi ya logi ni kujibu swali: 
"Idadi gani ya namba fulani tunahitaji kuizidisha ili kufikia namba nyingine?"

**Mfano:**
**Swali:** Tunahitaji kuzidisha mara ngapi namba "2" ili tufikie 8?
**Jibu:** 2 x 2 x 2 = 8;  kwa hiyo tunazidisha "2" tatu za kufikia 8.
Kwa hiyo **logi ni 3**.

## Namna ya kuiandika
Badala ya kuandika kwa kirefu "*idadi ya 2 zinazohitaji kuzidishwa ili kupata 8 ni 3*" tunatumia fomula **log2(8) = 3**

Kwa hiyo hizi mbili ni sawa:
:\underbrace{2 \times 2 \times 2}_{3} = 8      ↔      **(log)28 = 3**

Humo tunatumia namba tatu
* kitako au namba tunayozidisha (katika mfano ni "2")
* logi au idadi ya namba ya kitako inayotumiwa katika kuzidisha (katika mfano hapa juu mara "3", na hii ni logi hapa)
* namba tunayotafuta (katika mfano ni "8")

**Mifano mingine:**
Mfano a) **log5(625) ni nini?**
Swali letu ni: Tunahitaji kuzidisha "5" mara ngapi ili tupate 625?
5 × 5 × 5 × 5 = 625, hivyo tunahitaji 5 nne. 
Jibu: log5(625) = 4

Mfano b): **log2(64) ni nini?**
Swali letu ni: Tunahitaji kuzidisha "2" mara ngapi ili tupate 64?
2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64, hivyo tunahitaji 2 sita
Jibu: log2(64) = 6

## Logi na namba kipeo
Logi zina uhusiano wa karibu na namba kipeo. 
Tukiandika 

kitako  **2** **3** namba kipeo  

tunamaanisha 23 = 2 × 2 × 2 = 8.
  	
Yaani 2 inatumiwa mara 3 katika kuzidisha ili tupate 8.

Logi inatuambia namba kipeo ni ipi. Katika mfano hapo juu "kitako" ni 2 na "namba kipeo" ni 3.

Hivyo logi inajibu swali: tunahitaji namba kipeo gani kwa namba moja kuwa namba nyingine?

Hapo inaonekana ya kwamba fomula za logi na namba kipeo ni njia mbili za kutaja jambo lilelile, ila tu kwa mtazamo kutoka upande tofauti:

 = 

log
()= 

## Viungo vya nje
*Introduction to Logarithms, kwenye tovuti ya mathisfun.com
*A REVIEW OF LOGARITHMS
Mjoho

**Mijoho** ni miti mikubwa kiasi ya jenasi *Diospyros* katika familia Ebenaceae. Matunda yake huitwa majoho. 

Spishi kadhaa hupandwa ili kuvuna majoho, lakini spishi nyingi sana hukua misituni katika kanda za tropiki na nusutropiki. Nyingine hukatwa ili kutumia ubao wao mzuri (abunusi), nyingine hutumiwa kwa kuvuna majoho, nyingine tena hazitumiki. 

Spishi nyingi hutishika na kutoweka kwa sababu zinakatwa sana au kwa sababu mazingira yao yanaharibiwa.

## Spishi za Afrika
* *Diospyros abyssinica*, Mdaa-mwitu, Mtitu au Mjoho Kaskazi
* *Diospyros amaniensis*, Mjoho wa Amani
* *Diospyros blancoi*, Mjoho Hindi
* *Diospyros boutoniana*, Mjoho Majani-makubwa
* *Diospyros bussei*, Mku au Mjoho wa Busse
* *Diospyros capricornuta*, Mjoho wa Pwani
* *Diospyros chamaethamnus*, Mjoho-mchanga
* *Diospyros consanguinea*, Mlalasungura
* *Diospyros crassiflora*, Mjoho Magharibi
* *Diospyros dichrophylla*, Mjoho Sumu
* *Diospyros feliciana*, Mjoho wa Gini
* *Diospyros greenwayi*, Mjoho wa Greenway
* *Diospyros kaki*, Mjoho Kaki
* *Diospyros katendei*, Mjoho wa Katende
* *Diospyros leucomelas*, Mjoho wa Morisi
* *Diospyros lycioides*, Mjoho Buluu
* *Diospyros magogoana*, Mjoho wa Rondo
* *Diospyros melanida*, Mjoho Mweupe
* *Diospyros mespiliformis*, Mjoho Mpweke, Mpweke, Mgiriti, Mgombe, Mngombe au Mkea-kiindi
* *Diospyros nodosa*, Mjoho Sepali-kubwa
* *Diospyros occulta*, Mjoho wa Magombera
* *Diospyros pterocalyx*, Mjoho Sepali-mabawa
* *Diospyros revaughanii*, Mjoho wa Revaughani
* *Diospyros seychellarum*, Mjoho wa Shelisheli
* *Diospyros shimbaensis*, Mjoho wa Shimba
* *Diospyros squarrosa*, Mhambarashi au Mpweke
* *Diospyros tessellaria*, Mjoho Mweusi
* *Diospyros usambarensis*, Mdaa
* *Diospyros wajirensis*, Mjoho wa Wajir
* *Diospyros whyteana*, Mjoho Kusi

## Picha

JfGuiguintoBocaue9055Bulacanfvf 18.JPG|Majani na tunda vya mjoho hindi
Diospyros chamaethamnus fruit MHNT.jpg|Majani na tunda vya mjoho-mchanga
Diospyros dichrophylla00.jpg|Majani na matunda ya mjoho sumu
Diospyros greenwayi Mwabungo Kenya 2012.JPG|Mti mchanga wa mjoho wa Greenway
Korea October 04 (8124105149).jpg|Majani na matunda ya mjoho kaki
Diospyros revaughanii ebony - MonVert Arboretum 4.jpg|Mjoho wa Revaughani
Diospyros squarrosa00.jpg|Majani na matunda mabichi ya mhambarashi
Diospyros tessellaria - Black Ebony - Mauritian endemic 5.jpg|Mjoho mweusi
5 Diospyros whyteana - Cape Ebony tree 8.jpg|Mjoho kusi

Jamii:Mdambi na jamaa
Agatha

**Agatha** (yaani *Mwema* kwa Kigiriki) ni jina la wanawake wengi, kama mtakatifu mfiadini:
* Agatha wa Catania

na waliofuata mfano wake:
* Agata Yi
* Agata Lin Zhao
* Agata Kwon Chini
* Agata Yi Kyongi
* Agata Kim Agi
* Agata Yi Sosa
* Agata Yi Kannan
* Agata Chon Kyonghyob
Chanjo ya kipindupindu

thumbnail|right|200px|Chanjo ya kipindupindu

**Chanjo ya kipindupindu** ni chanjo madhubuti katika kuzuia kipindupindu. 

Uponaji wake unapungua hadi kasoro 50% baada ya muda wa miaka miwili. Endapo asilimia kubwa ya idadi ya watu wa nchi moja imepata kinga madhubuti maslahi kutoka kwa kinga kuwepo kwa walio wengi, pengine yanatokea miongoni mwa wale wasio na kinga madhubuti. Shirika la Afya Duniani linapendekeza matumizi yao pamoja na mkusanyo wa namna za tiba nyingine kwa wale wenye hatari kubwa ya kuambukizwa. Dozi mbili au tatu ya aina ya kumezwa kwa kawaida zinapendekezwa. 

## Jamii na utamaduni
Chanjo za kwanza zilizotumiwa dhidi ya kipindupindu ziliundwa katika enzi za mwisho za 1880. Zilikuwa za kwanza kutumiwa katika maeneo mengi ya dunia ambazo zilitengenezwa katika maabara.  

Chanjo za kumezwa zilitumiwa kwa mara ya kwanza katika enzi za 1990.

Bei ya kinga dhidi ya kipindupindu iko kati ya dola za Marekani 0.1 na 4.0

## Marejeo
Jamii:Chanjo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Tawimto

**Tawimto** (kwa Kiingereza: *tributary*) ni mto unaoishia katika mto mwingine ambao kwa kawaida ni mkubwa zaidi.

Kwa kawaida maji ya eneo fulani hutiririka chini na kuwa vijito na mito hadi kuishia katika mto mkuu unaobeba maji yote hadi baharini, ziwa kubwa, madimbwi au wakati mwingine katika sehemu ya jangwa yanapopotea. Mto unaofikia mwisho hutazamwa kuwa mto mkuu wa beseni, na mingine yote ni matawimto yake, ama moja kwa moja au kupitia tawimto lingine.

Wataalamu wakiorodhesha mito yote ya beseni la mto fulani hutumia hasa taratibu mbili tofauti za kuorodhesha mito hii:
*hesabu kutoka chanzo cha mto mkuu kuelekea mdomo
*hesabu kutoka mdomo wa mto mkuu 

Matawimto huorodheshwa kuwa ya kushoto au kulia. Hapo msimamo daima hufuata mwelekeo wa maji kutoka chanzo kwenda mdomoni. Kwa mfano pala ambako mto Ruvuma ni mpaka kati ya Tanzania na Msumbiji ukielekea Bahari Hindi, mito yote inayoingia Ruvuma kutoka upande wa Msumbiji ni matawimto ya kulia, mito yote inayoingia kutoka upande wa Tanzania ni matawimto ya kushoto.

## Marejeo
Mizani

.]]
**Mizani** ni chombo kinachotumika kupimia uzito.

Namna zake zimebadilika sana katika historia, hadi kufikia mizani ya kieletroniki inayotumika sana leo.

Mizani inatumika pia kama alama ya haki, kwa kuwa hiyo inadai uamuzi utokane na tathmini makini ya mambo yote. 

Jamii:Fizikia
Jamii:Teknolojia
Anjela wa Msalaba

[thumb|[Picha yake halisi ujanani.]]
**Anjela wa Msalaba** (jina la awaliː María de los Ángeles Guerrero y González, Sevilia, Hispania, 30 Januari 1846 - Sevilia 2 Machi 1932) alikuwa sista mwanzilishi wa shirika la Masista wa Msalaba ambalo ndani ya Kanisa Katoliki linahudumia mafukara na wagonjwa waliosahaulika kabisa. 

Hakukubali kabisa kujipendelea kuliko hao akiwaita mabwana wake na kuwatumikia kabisa .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Novemba 1982 na mtakatifu tarehe 4 Mei 2003.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1846
Jamii:Waliofariki 1932
Jamii:Mabikira
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Mapatano ya Laterano

**Mapatano ya Laterano** kati ya Ufalme wa Italia na Ukulu mtakatifu yanaitwa hivyo kwa sababu yalisainiwa katika jumba la Laterano tarehe 11 Februari 1929.

Lengo lake lilikuwa kumaliza suala la Roma lililovuruga Italia tangu mwaka 1870, nchi hiyo ilipoteka mji huo uliotawaliwa na Mapapa kwa karne nyingi. 

Kwa mapatano hayo, Papa alikubali mji ubaki mikononi mwa Ufalme, isipokuwa mtaa wa Vatikano na majengo mengine machache. Ndivyo ilivyoundwa na kukubalika kimataifa nchi huru ya Mji wa Vatikani iliyomwezesha Papa kuwa huru katika kuongoza Kanisa Katoliki duniani kote.

Mapatano hayo yaliheshimika hata baada ya serikali ya Ufashisti kuanguka, Italia kugeuka Jamhuri na katiba mpya kutungwa. Tena hiyo ilijumlisha mapatano hayo ndani yake.

## Tanbihi
## Marejeo
* Latourette, Kenneth Scott. *Christianity In a Revolutionary Age A History of Christianity in the 19th and 20th Century: Vol 4 The 20th Century In Europe* (1961) pp 32–35, 153, 156, 371
* 
* 
* Pollard, John F. (2005). *The Vatican and Italian Fascism, 1929-32. A Study in Conflict*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521023665. 
* Pollard, Jonh F. (2014). *The Papacy in the Age of Totalitarianism, 1914-1958.* Oxford University Press. ISBN 9780199208562.

## Viungo vya nje
* Text of the Lateran Treaty and other laws and decrees related to Vatican City State 
* Text in the original language of the Lateran Pacts, including the financial convention and the concordat

Jamii:Kanisa Katoliki
Mjoho kaki

**Mjoho kaki** ni mti mkubwa kiasi ambao huzaa matunda yenye rangi ya machungwa. Majoho yana ukubwa wa chenza hadi chungwa. Mti huu ni miongoni mwa miti iliyopandwa tangu zamani sana. Asili yake ni katika Uchina.

## Picha

200412 - Plaqueminier et ses kakis.jpg|Mjoho kaki bila majani unaozaa matunda
Diospyros kaki2.jpg|Majani
Diospyros kaki3.jpg|Maua
Diospyros kaki fruit 02 by Line1.JPG|Majoho mtini
Kaki2.jpg|Majoho yaliyovunwa
PersimmonPhoto.jpg|Joho lililokatwa

Jamii:Mdambi na jamaa
Lualaba (mto)

**Lualaba** ni tawimto kubwa la Mto Kongo yaani inabeba maji mengi kuliko matawimto mengine. Inawezekana pia kusema ni jina la mto Kongo juu ya Maporomoko ya Boyoma karibu na mji wa Lubumbashi. 

Lualaba ni mto uliopo mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Urefu wa mwendo wake ni kilomita 1,800. Vyanzo vyake viko katika sehemu za Katanga karibu na Zambia.

Tawimto lake refu zaidi ni mto Chambeshi unaoanza nchini Zambia.
Dini nchini Eritrea

na misikiti mjini Asmara.]]

**Dini nchini Eritrea** hasa ni Dini za Abrahamu. Tangu Mei 2002, serikali ya Eritrea imetambua rasmi Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea (Tewahedo), Kanisa Katoliki la Eritrea, Kanisa la Kiinjili la Kilutheri na Uislamu tu.

Imani na madhehebu mengine yote yanatakiwa kufuata mchakato wa usajili; lakini yale ambayo yanajulikana kama ni madhehebu ya kawaida na yapo duniani, basi hayana haja ya kujisajili. 

Miongoni mwa mambo mengine ni pamoja na muundo wa serikali kutaka kuwasilisha nyaraka binafsi za wanachama wa kikundi cha dini ili waruhusiwe kuabudu.

## Marejeo
Jamii:Eritrea
Moscow City

**Moscow City** (kwa Kirusi: Московский международный деловой центр «Москва-Сити»‎), ni mradi wa kiuchumi katika jiji la Moscow nchini Urusi. 

Kwenye eneo la takriban hektari 60 lililopo kwenze ukingo wa kushoto la mto Moskva, takriban kilomita 4-5 kutoka uwanja mwekundu na Kremlin, kuna maghorofa 6 yenye urefu wa mita 300 au zaidi, kati yao  maghorofa makubwa ya Ulaya. Pamoja na majengo mengine mradi huu unalenga kuunganisha maeneo ya ofisi, makazi na burudani kwa watu 250,000 – 300,000.

Jamii:Urusi
Jamii:Moscow
Uislamu nchini Gabon

**Uislamu nchini Gabon** unategemea hasa wahamiaji kutoka nchi nyingineː unakadiriwa kuwa asilimia 12 ya idadi ya wakazi wote wa Gabon ni waumini wa Kiislamu, ambao kati yao asilimia 80 hadi 90 ni wageni.

Uislamu, Kanisa Katoliki, na madhehebu ya Uprotestanti yanaendesha shule za msingi na sekondari nchini Gabon. Shule hizi zinahitaji kujisajili kwa Wizara ya Elimu, ambapo hutozwa ili zifikie viwango vinavyohitajika kutoa huduma kama shule za umma. Serikali haichangii wala kutoa ruzuku kwa shule za binafsi, haijalishi ni ya kilimwengu au ya kidini.
 mjini Port-Gentil, Gabon]]
## Tanbihi
Uislamu nchini Gambia

nchini Gambia|thumb|right]]

Uislamu ni dini yenye wafuasi wengi nchini Gambia, ikiwa na asilimia 95.3 za idadi ya wakazi wote wa nchi hiyo. Sehemu kubwa ya Waislamu wa Gambia ni wa dhehebu la Sunni wanaofuata mwongozo wa Maliki, wenye athira pia ya Usufi. Vilevile kuna nyendo za Wahmadiyya.

Uislamu nchini humo unasifika kwa kushirikiana na makundi mengine ya dini. Baadhi ya makundi hayo ni pamoja na Kanisa Katoliki, Uprotestanti na  Dini asilia za Kiafrika. 

## Tazama pia
*Dini nchini Gambia

## Marejeo
Hati ya Thesalonike

**Hati ya Thesalonike** (maarufu pia kwa jina la ***Cunctos populos***) ilitolewa tarehe 27 Februari 380 BK. Iliagiza raia wote wa Dola la Roma kukiri imani ya maaskofu wa Roma na Aleksandria, ikifanya Ukristo wa Kikatoliki kuwa dini rasmi ya dola hilo.

## Yaliyotangulia
Kaisari Konstantino I aliongokea Ukristo mwaka 312. 

KUfikia mwaka 325 uzushi wa padri Ario kuhusu Yesu Kristo ulikuwa umeshaenea kiasi cha kuvuruga Kanisa na hata jamii nzima. 

Ili kurudisha amani katika dola, Konstantino aliitisha Mtaguso wa kwanza wa Nisea ili uamue imani sahihi ni ipi. Mtaguso mkuu huo ulitoa Kanuni ya imani ya Nisea iliyokanusha Uario kwa kumkiri Kristo kuwa "Mungu kweli" mwenye "hali moja na Baba".

Hata hivyo mabishano hayakuisha, hivyo Konstantino alidhani amekosea kuunga mkono imani ya Nisea akasimama upande wa Waario akivuta wengi upande huo. Hatimaye, alipobatizwa (337), alimchagua askofu wa Kiario Eusebio wa Nikomedia kumbatiza.

## Umuhimu
Hati ilitolewa kwa athira ya Acholius, na hivyo ya Pope Damasus I aliyemteua. Ilisisitiza imani moja tu kuwa halali katika dola la Roma, ile "katholiki" (yaani, isiyo ya sehemu) na "orthodoksi" (yaani, sahihi). 

Tangu hapo, Theodosius alitumia nguvu nyingi kuzima aina zote za Ukristo tofauti na hiyo, hasa Uario.

Hati ilifuatwa mwaka 381 na Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli, uliothibitisha na kuongezea ungamo la Nisea katika Kanuni ya imani ya Nisea-Konstantinopoli. 

Mwaka 383, Kaisari alidai madhehebu mengine yote yampatie maungamo yao ya imani, akayachambua na kuyachoma yote isipokuwa ya Wanovasyani. Hivyo madhehebu hayo hawakuruhusiwa tena kukutana, kuweka mapadri wala kueneza mafundisho yao. Theodosius alikataza wazushi wasiishi tena Konstantinopoli, na miaka 392-394 alitaifisha maabadi yao.

## Tanbihi 
## Vyanzo 
*
* 
*
*
Sitini na moja

**Sitini na moja** ni namba inayoandikwa **61** kwa tarakimu za kawaida na LXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 60 na kutangulia 62. 

**61** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 61 KK na 61 BK.

## Tanbihi
Uislamu nchini Ghana

**Uislamu** ulikuwa moja kati ya dini zenye wafuasi wengi sana nchini Ghana. Uwepo wake umeanza tangu mnamo karne ya 10 ambapo pia uliendana sawa na ufaji wa Dola la Ghana. 

Leo hii idadi ya Waislamu nchini humo ni takriban asilimia 30 za wakazi wa nchi nzima ya Ghana.
  
Sehemu kubwa ya Waislamu wa nchini Ghana wanafuata Sunni, huku kukiwa na makadirio ya kwamba asilimia 16 ni wafuasi wa Ahmadiyya na asilimia karibia 8 ni wafuasi wa Shia. 

## Tazama pia
*Lango:Uislamu

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Muslims cry foul over population figures. Amon Salo. Feb 2002 
* International Religious Freedom Report Ghana 2006. US Bureau of Democracy, Human Rights and Labor
Nkuhungu

**Nkuhungu** ni kata iliyopo katika wilaya ya Dodoma mjini yenye postikodi namba **41117**. 

Jina Nkuhungu linatokana na lile la jamii mojawapo ya kabila la Wagogo.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 49,327 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dodoma
Jamii:Wilaya ya Dodoma Mjini
Afeli

**Afeli** (kutoka Kiing. *aphelion*) ni mahali katika obiti ya sayari au magimba mengine ya angani ambako yako mbali zaidi na Jua. Jina linatokana na Kigiriki *από* "apo" (mbali) na *Ήλιο* "helio" (jua).

Kinyume chake ni periheli  inayomaanisha sehemu ya njiamzingo iliyo karibu kabisa na jua.

Majina hayo hutumiwa kwa sababu obiti au njiamzingo ya Dunia si duara kamili, bali lina umbo la duaradufu. Yasingekuwa na maana kama njiamzingo ingekuwa duara kamili lakini hii haitokei hali halisi.

## Afeli ya Dunia
Afeli ya Dunia ina umbali wa kilomita milioni 152.1 kutoka Jua, ilhali periheli ina umbali wa kilomita 147.1. Umbali wa wastani ni kilomita milioni 149.6, kwa hiyo umbali kati ya Jua na Dunia inacheza kidogo katika muda wa mwaka. Wakati wa kukaa mbali zaidi mnururisho tunaoupokea kutoka Jua unapungua kidogo, kama asilimia 2. 

Lakini tofauti hiyo hatuwezi kuisikia kwa sababu majira ya baridi na ya joto yanatawaliwa na athira nyingine, hasa na mwinamo wa mhimili wa Dunia. Mwinamo huo unasababisha sehemu za kaskazini na za kusini za Dunia kupokea viwango tofauti vya mwanga kutoka Jua katika mwendo wa mwaka. Afeli ya Dunia hutokea takriban tarehe 5 Julai. Majira ya joto kwenye kaskazini ya Dunia yanatokea takriban wakati wa afeli na majira ya joto kwenye kusini ya Dunia hutokea takriban wakati wa periheli.

## Tazama pia
* Periheli (sehemu ya karibu kwenye obiti ya kuzunguka dunia)

Jamii:Mzunguko
Bwawa la Malebo

[thumb|300px|Bwawa la Malebo linavyoonekana kutoka chombo cha angani (picha ya [NASA)]]
thumb|300px|Bwawa la Malebo linavyoonekana kwa macho ya ndege kutoka upande wa Kinshasa 

**Bwawa la Malebo** (far. **Pool Malebo**, majina mengine **Malebo Pool**, zamani **Stanley Pool**,  pia Ziwa Ngobila au Ziwa Nkunda) ni sehemu ya mwendo wa mto Kongo ambako mto unapanuka sana kwa urefu wa kilomita 35 ukifikia upana wa kilomita 23.

## Jina
Jina la Malebo latokana na jina la kienyeji "lilebo (uwingi malebo)" kwa miti ya aina mchapa (Borassus flabellifer) inayopatikana kwa wingi hapo.

Jina la zamani Stanley Pool latokana na Henry Morton Stanley aliyefika hapa mwaka 1877 akaanzisha kituo cha Léopoldville , kitangulizi cha mji wa Kinshasa.

## Jiografia
Miji mikuu ya Kinshasa na Brazzaville iko kando la bwawa hili ikitazamana.

Sehemu ya mto Kongo inayopitika kwa meli ndogo za mtoni kwenda hadi Mbandaka, Kisangani na Bangui inaanza hapa. Chini ya bwawa kuna maporomoko ya Livingstone  yanayozuia usafiri kwa maji hadi bahari.

## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* Joint Operations Graphic (Air) 1:250,000, Ramani SB-33-3

Jamii:Mto Kongo
Chambeshi (mto)

.]]
**Chambeshi** (pia **Chambezi**) ni tawimto kubwa la mto Lualaba na ilhali chanzo chake ni chanzo cha mbali kati ya matawimto ya beseni la Kongo kinatazamwa pia kama chanzo cha mto Kongo wenyewe.

Chanzo hicho kipo nchini Zambia karibu na Ziwa Tanganyika kwenye kimo cha mita 1,760 juu ya UB.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Zambia
* Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Chambeshi River Floods  at NASA Earth Observatory

Jamii:Atlantiki
Uislamu nchini Guinea

**Uislamu nchini Guinea** ni dini yenye wafuasi wengi nchini humo, kukiwa na makadirio ya asilimia 85 ya wakazi wote wa Guinea kuwa ni Waislamu, hasa kwa mujibu wa takwimu yao ya mwaka wa 2005. 

Wengi wao ni wafuasi wa dhehebu la Sunni wanaofuata mafunzo ya Maliki na mila zake pamoja na Qadiria na Tijani katika miongozo ya Sufi. Vilevile kuna nyendo za Ahmadiyya nchini humo.

Ijapokuwa Wafaransa walianzisha koloni lao mnamo mwaka wa 1891, udhibiti wao dhidi ya kanda ulikuwa dhaifu mno. 

Baada ya uhuru mnamo mwaka 1958, kiongozi Muislamu mwenye kufuata sera za Umarksi, Rais Sékou Touré hakupenda suala la kuendeleza Uislamu; hadi hapo uongozi na sifa ilivyoanza kwenda kombo kwenye miaka ya 1970 Touré ndipo akaomba taasisi za Kiislamu zirudishe uhusiano wake na serikali ili kuhalalisha utawala wake. 

Tangu kifo cha Touré mnamo 1984, ushirikiano baina ya jumuia za Kiislamu na serikali uliendelea.

## Marejeo
Uislamu nchini Guinea-Bissau

**Uislamu nchini Guinea-Bissau** ni moja kati ya dini kubwa nchini humo, imekadiriwa kufikia asilimia 50 za wakazi wake ambapo kwa harakaharaka ni kama milioni 1.4&nbsp; ya raia wa huko ni wafuasi wa dini ya Kiislamu. 

Sehemu kubwa ya Waislamu wa Bissau ni dhehebu la Sunni wanaofuata mafunzo ya Maliki, yenye athira ya Usufi. Imekadiriwa asilimia 6 kuwa ni Shia na asilimia 2 ni Ahmadiyya nao pia wamo.

## Marejeo
Uislamu nchini Kenya

.]]
**Uislamu nchini Kenya** unakadiriwa kufikia asilimia 11.1 ya wakazi wote wa Kenya, au makadirio ya milioni 4.3 ya watu. 

Sehemu kubwa ya pwani ya Kenya imejawa na wakazi wengi wa Kiislamu, lakini Nairobi pia ina misikiti kadhaa na Waislamu kadhaa maarufu.

Sehemu kubwa ya Waislamu wa Kenya ni wafuasi wa dhehebu la Sunni wanaofuata mafundisho ya Shafi. Vilevile kuna kiasi kadhaa cha Waislamu wanaoafuata dhehebu la Shia na Ahmadiyya. Katika sehemu kubwa, Shia ni Waismailia waliotokana au wenye athira kutokana na wafanyabiashara wa majini/bahari kutoka Mashariki ya Kati na India. Hao Washia ni pamoja na Dawoodi Bohra, ambao wanakadiriwa kuwa kati ya 6,000-8,000 nchini humo.

## Marejeo
Sitini na mbili

**Sitini na mbili** ni namba inayoandikwa **62** kwa tarakimu za kawaida na LXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 61 na kutangulia 63. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 31.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 62 KK na 62 BK.

## Tanbihi
Sitini na tatu

**Sitini na tatu** ni namba inayoandikwa **63** kwa tarakimu za kawaida na LXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 62 na kutangulia 64. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 63 KK na 63 BK.

## Tanbihi
Sitini na nne

**Sitini na nne** (pia: **arubasitini** kutoka Kiarabu) ni namba inayoandikwa **64** kwa tarakimu za kawaida na LXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 63 na kutangulia 65. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 (au 26).

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 64 KK na 64 BK.

## Tanbihi
Sitini na tano

**Sitini na tano** ni namba inayoandikwa **65** kwa tarakimu za kawaida na LXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 64 na kutangulia 66. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 13.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 65 KK na 65 BK.

## Tanbihi
Sitini na sita

**Sitini na sita** (au sita na sitini) ni namba inayoandikwa **66** kwa tarakimu za kawaida na LXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 65 na kutangulia 67. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 11.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 66 KK na 66 BK.

## Tanbihi
Sitini na saba

**Sitini na saba** ni namba inayoandikwa **67** kwa tarakimu za kawaida na LXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 66 na kutangulia 68. 

**67** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 67 KK na 67 BK.

## Tanbihi
Sitini na nane

**Sitini na nane** ni namba inayoandikwa **68** kwa tarakimu za kawaida na LXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 67 na kutangulia 69. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 68 KK na 68 BK.

## Tanbihi
Sitini na tisa

**Sitini na tisa** (au tisa na sitini) ni namba inayoandikwa **69** kwa tarakimu za kawaida na LXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 68 na kutangulia 70. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 23.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 69 KK na 69 BK.

## Tanbihi
Sabini

**Sabini** (kutoka neno la Kiarabu سبعون) ni namba inayoandikwa **70** kwa tarakimu za kawaida na LXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 69 na kutangulia 71. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 70 KK na 70 BK.

## Tanbihi
Sabini na moja

**Sabini na moja** ni namba inayoandikwa **71** kwa tarakimu za kawaida na LXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 70 na kutangulia 72. 

**71** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 71 KK na 71 BK.

## Tanbihi