open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laila Lalami

**Laila Lalami** (alizaliwa 1968) ni mwandishi wa habari, mwandishi wa riwaya, na msomi kutoka nchini Moroko anayeishi na kufanya kazi nchini Marekani.

Anajulikana sana kwa uwezo wake wa kusimulia hadithi zinazogusa masuala ya uhamiaji, utambulisho, na historia, huku akichangia makala za uchambuzi katika magazeti makubwa duniani.

## Maisha ya awali na elimu 
Laila alizaliwa na kukulia mjini Rabat. Alipata shahada yake ya kwanza katika lugha ya Kiingereza kutoka Chuo Kikuu cha Mohammed V mjini Rabat. 

Baadaye alipata udhamini wa masomo nchini Uingereza ambapo alipata shahada ya uzamili katika isimu (Linguistics) kutoka Chuo Kikuu cha London. 

Kisha baadae, alihamia nchini Marekani na kupata shahada ya uzamivu (PhD) katika isimu kutoka Chuo Kikuu cha Kusini mwa California (*University of Southern California*).

## Kazi ya Uandishi wa Habari 
Kama mwandishi wa habari na mchambuzi, Lalami ameandika makala nyingi zinazohusu siasa, utamaduni, na haki za binadamu.

Uchambuzi wake mara nyingi huangazia changamoto wanazopata wahamiaji na mtazamo wa nchi za Magharibi kuelekea ulimwengu wa Kiarabu na Kiislamu.
## Vitabu 
Lalami ni mwandishi wa riwaya zilizoshinda tuzo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na:
* ''The Moor's Account* (2014): Ambacho kilikuwa mshindi wa tuzo ya "American Book Award" na kuingia katika fainali za tuzo ya (Pulitzer Prize for Fiction).
* *The Other Americans* (2019): Ambacho kilikuwa fainali ya tuzo ya "National Book Award".
* *Conditional Citizens* (2020): Kitabu cha insha kinachochunguza maana ya uraia na ubaguzi nchini Marekani.

## Tuzo na heshima 
* *British Council Fellowship*
* *Guggenheim Fellowship* (2016)
* Alitajwa na jarida la *Foreign Policy'' kama mmoja wa wasomi 100 wenye ushawishi mkubwa duniani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Marenikae

**Morenike Mojisola Olayemi Enobong Lasode** (anajulikana kitaaluma kama **Marenikae**; alizaliwa 11 Machi 1993) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka Nigeria anayefanya kazi Atlanta, Marekani.

## Maisha ya awali 
Marenikae alizaliwa na kulelewa Nigeria. Baba yake ni mchanganyiko wa Kiafrika wa Yoruba na Krio, ambaye pia ni msanii, mkurugenzi wa filamu, na mtayarishaji, wakati mama yake ni Efik.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Jamii:Waimbaji wa Nigeria
Moussa Bathily

**Moussa Bathily** (pia **Moussa Yoro Bathily**, alizaliwa mwaka wa 1946) ni msanii , mwalimu wa historia wa Senegal, mwandishi wa habari, mkurugenzi na mtayarishaji wa filamu, mwandishi wa skrini, na mwandishi wa riwaya.
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1946
Jamii:wasanii wa Senegal
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Senegal
Jamii:Watengenezaji filamu wa Senegal
Eloho

**Eloho Jocelyn Efemuai** (alizaliwa  20 Julai 1973) ni mwanamke wa kwanza kutoka Afrika kuanzisha kituo cha redio nchini Uskochi. 

Ni mtangazaji wa redio, mzungumzaji wa umma, mshauri wa mikakati ya chapa binafsi (personal brand strategist), na mwanamuziki wa asili ya Nigeria na Uskochi. Anafanya muziki wa injili wa kisasa wa mijini (urban contemporary gospel).

Ametoa albamu mbili za studio, *Arise* (2014) na *Unrestrained* (2016). Aidha, ameandika vitabu viwili: *Start Your Day Right* na *You Are Not Everyone’s Cup of Tea*.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Lijadu Sisters

**Kehinde Lijadu na Taiwo Lijadu** (Kehinde 22 Oktoba 1948 – 9 Novemba 2019)  (Taiwo 22 Oktoba 1948) walikuwa mapacha wa kike wa pekee kutoka Nigeria waliokuwa maarufu kwa kuunda kundi la muziki linalojulikana kama Lijadu Sisters kuanzia miaka ya 1960 hadi miaka ya 1980. 

Walipata mafanikio makubwa ndani ya Nigeria, huku pia wakiwa na mafanikio kidogo lakini ya dhahiri Marekani na Ulaya. 

Waliwekwa kama washawishi wa muziki waliounganisha sauti za Afrobeat na jazz pamoja na disco, Lijadu Sisters waliacha tasnia ya muziki mwishoni mwa miaka ya 1980, lakini wakarudi tena na kufanya maonyesho kwa vipindi vifupi katika miaka ya 2010 hadi kifo cha Kehinde mwaka 2019. 

Walikuwa pia binamu wa msanii maarufu wa Nigeria, Fela Kuti.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Waliofariki 2019
Jamii:wanamuziki wa Nigeria
Najat Vallaud-Belkacem

thumb|Portrait Najat
**Najat Vallaud-Belkacem** (alizaliwa Oktoba 4, 1977) ni mwanasiasa na mwandishi mwenye asili ya Moroko na Ufaransa. 

Anajulikana zaidi kwa kuwa mwanamke wa kwanza katika historia ya Ufaransa kuhudumu kama Waziri wa Elimu ya Taifa, Elimu ya Juu na Utafiti (2014–2017).

## Maisha ya awali na elimu 
Najat alizaliwa katika kijiji cha Bani Chiker nchini Moroko. Mwaka 1982, akiwa na umri wa miaka mitano, alihamia nchini Ufaransa pamoja na familia yake. 

Alikulia katika mazingira ya kawaida na kusoma kwa bidii hadi alipojiunga na Taasisi ya Mafunzo ya Siasa ya Paris (Sciences Po), ambapo alihitimu mwaka 2002.

## Kazi na siasa 
Kabla ya kuingia kwenye siasa za ngazi ya juu, Najat alifanya kazi katika kampuni ya sheria na kujihusisha na uandishi wa makala za uchambuzi. Alianza harakati zake za kisiasa akijiunga na Chama cha siasa cha *Socialist Party*.

Najat amekuwa mwandishi mahiri wa vitabu vinavyojadili masuala ya usawa wa kijinsia, demokrasia, na haki za wahamiaji. Baadhi ya vitabu vyake ni:
* *Raison de plus!* (2012).
* ''La vie a plus d'imagination que toi'' (2017) – ambapo anasimulia safari ya maisha yake kutoka Moroko hadi serikalini.

Vile vile mbali na siasa, anahudumu kama mkurugenzi wa shirika la kimataifa la "ONE" nchini Ufaransa, akipigana dhidi ya umaskini na magonjwa yanayozuilika, hususan barani Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1977
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Moroko
Leticia Zikpi

**Leticia Zikpi** (alizaliwa 12 Oktoba, 1986) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Ghana anayecheza kama mshambuliaji katika timu ya taifa ya wanawake ya Ghana. 

Alikuwa nahodha wa timu hiyo kwenye Mashindano ya Wanawake ya Afrika mwaka 2014. Katika ngazi ya klabu, aliwahi kuchezea klabu ya Immigration Accra nchini Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ghana
Leila Abouzeid

**Leila Abouzeid** (alizaliwa 1950) ni mwandishi wa habari na mwandishi wa vitabu mashuhuri kutoka nchini Moroko.

Anajulikana kwa kuwa mwanamke wa kwanza wa Moroko ambaye kazi zake za fasihi zilizoandikwa kwa lugha ya Kiarabu zilifanyiwa tafsiri na kusomwa duniani kote, jambo lililosaidia kutambulisha fasihi ya Kiarabu ya Moroko katika ulimwengu wa nchi za Magharibi.

## Maisha ya awali na elimu 
Leila alizaliwa mjini El Ksiba na kusoma katika Chuo Kikuu cha Mohammed V mjini Rabat. 

Baadaye alikwenda nchini Marekani ambapo alisoma katika Chuo Kikuu cha Texas mjini Austin. Elimu yake ya lugha na fasihi ilimsaidia kuwa kiungo kati wa tamaduni za Mashariki na Magharibi.

## Kazi 
Alianza safari yake ya kitaaluma kama mwandishi wa habari katika redio na televisheni nchini Moroko.  

Pia alifanya kazi katika ofisi ya Waziri Mkuu na katika wizara mbalimbali kama msemaji na mtaalamu wa mawasiliano. 

Leila anafahamika zaidi kwa vitabu vyake vinavyohusu mabadiliko ya kijamii na harakati za uhuru. Baadhi ya kazi zake maarufu ni:
* *Year of the Elephant* (Am al-Fil, 1983): Riwaya inayoelezea maisha ya mwanamke wakati wa harakati za uhuru wa Moroko. Hiki ndicho kitabu chake maarufu zaidi kimataifa.
* *Return to Childhood* (al-Ruju' ila al-Tufula, 1993): Kitabu cha wasifu kinachoelezea maisha yake na athari za kisiasa katika familia yake.
* *The Last Chapter* (al-Fasl al-akhir, 2003): Riwaya inayochunguza mahusiano kati ya wanaume na wanawake na changamoto za utamaduni.

## Mitazamo 
Tofauti na waandishi wengi wa nchini Moroko wa kizazi chake walioandika kwa Kifaransa, Abouzeid alisisitiza kuandika kwa Kiarabu ili kuhifadhi utambulisho wa kitamaduni wa nchi yake na kupinga athari za ukoloni katika lugha.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Rita Yeboah

**Rita Yeboah** (alizaliwa 25 Mei, 1976) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa wanawake kutoka nchini Ghana aliyekuwa akicheza kama beki katika timu ya taifa ya soka ya wanawake ya Ghana. 

Alikuwa miongoni mwa kikosi cha Ghana kilichoshiriki Kombe la Dunia la Soka la Wanawake la FIFA mwaka 1999. Katika ngazi ya vilabu, aliwahi kuichezea klabu ya Bluna Ladies nchini Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Wanawake wa Ghana
Latifa Baka

**Latifa Baka** (alizaliwa 1964) ni mwandishi na mwanahabari kutoka nchini Moroko. 

## Maisha na Kazi 
Latifa Baka alizaliwa mjini Casablanca. Alianza kujipatia umaarufu katika miaka ya 1990 kupitia maandishi yake yaliyochapishwa katika magazeti na majarida ya kitamaduni nchini Moroko. 

Kazi yake muhimu zaidi ilikuwa mkusanyiko wa hadithi fupi uitwao *"Depuis ce temps-là"* (Tangu wakati huo) uliochapishwa mwaka 1992, ambao ulimfanya ashinde tuzo ya kifasihi ya "Prix du Maroc" katika kundi la waandishi vijana.

### Kazi Mashuhuri 
* *Depuis ce temps-là* (1992) – Mkusanyiko wa hadithi fupi.
* *De quel amour blessé* (2003) – Riwaya.
* Ameshiriki katika mkusanyiko wa kazi za pamoja kama vile *"Femmes et écriture au Maroc"* (Wanawake na Uandishi nchini Moroko).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Anita Wiredu-Minta

**Anita Wiredu-Minta** (alizaliwa 4 Septemba, 1983) ni meneja wa mpira wa miguu wa Ghana, afisa wa uhamiaji, na mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa wanawake wa kulipwa. 

Kwa sasa ni kocha msaidizi wa klabu ya mpira ya *Immigration Ladies* inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya Ghana, na pia ni meneja wa timu ya taifa ya wanawake ya Ghana.

Katika kipindi cha uchezaji wake, alikuwa akicheza kama mshambuliaji kwa klabu za Ghatel Ladies, Immigration Ladies, pamoja na timu ya taifa ya Ghana.
## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1983
Jamii:Wanawake wa Ghana
Maheeda

**Caroline Samuel** (alizaliwa 22 Novemba 1982), anajulikana zaidi kwa jina lake la sanaa kama Maheeda, ni mwimbaji na mfano wa uigizaji wa picha za kifahari kutoka nchini Nigeria. 

Kulingana naye, alianza kazi yake ya muziki kama mwimbaji wa hip hop, lakini baadaye alibadilisha kuwa mwimbaji wa injili baada ya kuwa “mzaliwa-upya” (born again). 

Anajulikana sana kwa kushiriki picha za kishoga na za kutiliwa shaka kwenye Instagram na kutoa matamshi yanayozua mabishano kuhusu masuala mbalimbali, jambo ambalo mara kadhaa limepelekea akaondolewa au kufungiwa kutoka kwenye mtandao huo wa kijamii.

Mwaka 2014, alitoa wimbo wake wa kwanza wa injili uitwao “Concrete Love”, ambao alisema ulisababishwa na upendo wa Mungu kwake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Muriel Barbery

**Muriel Barbery** (alizaliwa Mei 28, 1969) ni mwandishi wa riwaya na mwalimu wa falsafa mwenye asili ya Moroko na Ufaransa.

Anajulikana kimataifa kwa riwaya yake ya *The Elegance of the Hedgehog* , ambayo iliongoza kwenye chati za mauzo nchini Ufaransa kwa miaka miwili mfululizo na kutafsiriwa katika lugha nyingi duniani.

## Maisha ya awali na elimu 
Muriel alizaliwa mjini Casablanca, Moroko, lakini alihamia Ufaransa akiwa mdogo. Alisoma katika chuo kikuu cha kifahari cha *"École Normale Supérieure de Fontenay-Saint-Cloud"* na baadaye alihitimu katika fani ya Falsafa. 

Alifanya kazi kama mwalimu wa falsafa katika taasisi mbalimbali nchini Ufaransa kabla ya kujikita kikamilifu katika uandishi.

## Kazi ya Uandishi 
Barbery alijipatia umaarufu kutokana na uwezo wake wa kuchanganya masuala mazito ya kifalsafa na maisha ya kawaida ya binadamu kwa mtindo mwepesi na wa kuvutia.

Kazi zake kuu ni pamoja na:
* *Une Gourmandise (2000):* Riwaya yake ya kwanza iliyopata sifa nzuri na kutafsiriwa katika lugha 12.
* ''L'Élégance du hérisson (2006):* Kitabu hiki kilimfanya kuwa maarufu duniani kote. Kinaelezea maisha ya mwanamke bawabu (concierge) katika jengo la kifahari mjini Paris ambaye anaficha akili yake kubwa na upendo wake kwa sanaa na falsafa. Kitabu hiki kiliuzwa zaidi ya nakala milioni mbili.
* *La Vie des elfes (2015):'' Riwaya ya kidhahania (fantasy) inayohusu asili na nguvu ya sanaa.

## Maisha binafsi 
Muriel Barbery amewahi kuishi nchini Japani (Kyoto), nchi ambayo imekuwa na ushawishi mkubwa katika baadhi ya maandishi yake ya hivi karibuni, akionyesha mapenzi yake kwa utamaduni wa Mashariki ya Mbali.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Moroko
Rumanatu Tahiru

**Rumanatu Tahiru** (alizaliwa 4 Juni, 1984) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kimataifa wa wanawake kutoka nchini Ghana anayecheza kama mshambuliaji. 

Ni mwanachama wa timu ya taifa ya wanawake ya Ghana. Alikuwa sehemu ya kikosi cha timu hiyo katika Kombe la Dunia la FIFA la wanawake mwaka 2007. Katika ngazi ya klabu, anachezea Athleta Ladies nchini Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Wanawake wa Ghana
Hafsa Bekri

**Hafsa Bekri-Lamrani** (alizaliwa 1948) ni mwandishi wa habari, mshairi, na mwandishi wa hadithi fupi kutoka nchini Moroko.

Anajulikana kwa kazi zake zinazochunguza nafasi ya mwanamke katika jamii ya Kiislamu na Kiarabu, pamoja na mapambano ya kupata haki na usawa.

## Maisha na elimu 
Hafsa alizaliwa mjini Casablanca. Alipata elimu yake nchini Moroko na baadaye akajikita katika uandishi wa fasihi na uandishi wa habari. 

Maisha yake yamejaa harakati za kitamaduni, akishirikiana na waandishi wengine wa kizazi chake kuimarisha sauti ya mwanamke katika ulimwengu wa uandishi.

## Kazi ya uandishi 
Hafsa Bekri anajulikana kwa uwezo wake wa kuandika kwa hisia kali na lugha yenye mvuto. Kazi zake mara nyingi hugusia mada za upweke, matumaini, na changamoto za kijamii.

Baadhi ya kazi zake muhimu ni pamoja na:
* *Jachit* (1995) – Mkusanyiko wa mashairi.
* *Tendresse et fureur* (2002) – (Upole na Hasira) Mkusanyiko wa hadithi fupi zinazoelezea maisha ya wanawake wa aina mbalimbali nchini Moroko.
* *Sparks of Life* – Maandishi yanayochunguza maisha ya ndani ya binadamu na uhusiano na mazingira.

Mbali na vitabu vyake, amekuwa mchangiaji mkubwa katika majarida ya kitamaduni na magazeti nchini Moroko, akitumia uandishi wa habari kama jukwaa la kuelimisha jamii kuhusu umuhimu wa fasihi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Mercy Tagoe

**Mercy Tagoe** (anajulikana pia kama **Tagoe-Quarcoo** baada ya kuolewa; alizaliwa 5 Februari, 1974) ni kocha wa mpira wa miguu kutoka nchini Ghana na mchezaji wa zamani aliyekuwa akicheza kama beki katika timu ya taifa ya wanawake ya Ghana. 

Alikuwa sehemu ya kikosi cha Ghana kilichoshiriki Kombe la Dunia la Wanawake la FIFA mwaka 1999 lililofanyika nchini Marekani. Katika ngazi ya klabu, aliwahi kuchezea Bluna Ladies nchini Ghana.

Mwezi Februari 2018, aliiongoza timu ya Black Queens kushinda toleo la kwanza kabisa la Mashindano ya Umoja wa Soka wa Afrika Magharibi (WAFU) yaliyofanyika Abidjan, Côte d’Ivoire, akiwa kocha wa muda. Hatua hiyo ilimfanya kuwa mwanamke wa kwanza kuwahi kuhudumu kama kocha wa muda wa timu ya Black Queens.

Kabla ya kuingia rasmi katika taaluma ya ukocha, Mercy Tagoe aliwahi kuwa mwamuzi katika Ligi Kuu ya Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Siham Benchekroun

**Siham Benchekroun** ni daktari, mwandishi wa habari, na mwandishi wa riwaya kutoka nchini Moroko.

Anajulikana sana kwa kazi zake zinazohusu haki za wanawake na matatizo ya kijamii yanayowakabili wanawake nchini Moroko, hususan katika masuala ya ndoa, talaka, na urithi.

## Maisha na elimu 
Siham alizaliwa mjini Fes. Alisoma masuala ya udaktari na kufanya kazi kama daktari wa binadamu kwa miaka mingi. 

Hata hivyo, mapenzi yake kwa uandishi yalimfanya kuanza kuandika makala na riwaya zilizolenga kuleta mabadiliko ya kifikra katika jamii.

## Kazi ya Uandishi na habari 
Kama mwanahabari na mchambuzi, Siham amekuwa mhariri mkuu wa jarida la afya na jamii, na amechangia makala nyingi katika magazeti mbalimbali nchini Moroko. 

Kazi zake maarufu za uandishi ni pamoja na:
* *Oser Vivre* (2002): Riwaya hii ilipata mafanikio makubwa sana nchini Moroko (best-seller). Inazungumzia maisha ya mwanamke wa Moroko anayejaribu kujikwamua kutoka katika kifungo cha mila na desturi kandamizi.
* *A toi* (2004).
* *Les Jours de lumière* (2012).

Mbali na riwaya, amekuwa mtafiti mkuu katika masuala ya sheria za familia (Mudawana) na ametoa vitabu vinavyofafanua haki za wanawake kisheria ili kuwapa uelewa wanawake wasio na elimu ya sheria.

## Harakati 
Siham Benchekroun ni mwanzilishi wa shirika la *"Empreintes et Lettres"* ambalo linajishughulisha na kusaidia wanawake walio katika mazingira magumu kupitia sanaa na fasihi.

Pia ni mzungumzaji maarufu katika mikutano ya kimataifa inayohusu usawa wa kijinsia na afya ya jamii.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Rajae Benchemsi

**Rajae Benchemsi** (alizaliwa 1957) ni mwandishi wa habari, mshairi, na mwandishi wa riwaya kutoka nchini Moroko. 

Anajulikana kwa kazi zake zinazochunguza kwa kina uhusiano kati ya utambulisho, usufi (Sufism), na sanaa ya kisasa.

## Maisha na elimu 
Rajae alizaliwa mjini Meknes. Alihamia nchini Ufaransa kwa ajili ya masomo ya juu ambapo alipata shahada ya uzamivu (PhD) katika fasihi ya Kifaransa kutoka Chuo Kikuu cha Paris (Sorbonne). 

Tasnifu yake ya udaktari ilijikita katika kazi za mwandishi Maurice Blanchot, jambo linaloakisi mwelekeo wake wa kifalsafa katika uandishi.

## Kazi ya Uandishi na habari 
Kama mwandishi wa habari za kitamaduni, amekuwa akichangia makala katika majarida ya kimataifa na ya nchini Moroko, akijikita katika uchambuzi wa kazi za sanaa na fasihi. 

Kazi zake muhimu za fasihi ni pamoja na:
* *Fracture du désir (1998):* Mkusanyiko wa hadithi fupi uliopata sifa nyingi kwa mtindo wake wa kishairi.
* *La Grande Arabesque (1999):* Riwaya inayochunguza utamaduni na historia ya Kiarabu kupitia jicho la kifalsafa.
* *Houda et Taibi (2003):* Riwaya inayochambua mahusiano ya kibinadamu na migongano ya kijamii.

## Sanaa na Usufi 
Benchemsi anajulikana pia kwa ushirikiano wake wa karibu na wasanii wa picha. Ameandika vitabu vingi kuhusu wasanii mashuhuri wa Moroko, akielezea falsafa iliyojificha nyuma ya picha na michoro yao. 

Pia, uandishi wake mara nyingi una mguso wa kiroho (Usufi), akijaribu kuunganisha maisha ya kisasa na urithi wa kiroho wa Kiislamu.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Susan Ama Duah

**Susan Ama Duah** (alizaliwa 3 Februari 2002) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa wanawake wa kitaalamu kutoka nchini Ghana anayecheza kama beki wa kati na kiungo mkabaji katika klabu ya mpira ya *Racing Power FC* ya Ureno, pamoja na timu ya taifa ya Ghana. 

Duah alizaliwa Begoro. Amechezea timu ya Ghana ya vijana chini ya umri wa miaka 20, na pia aliwahi kuchezea klabu ya Avaldsnes IL ya Norway.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 2002
Jamii:Wanawake wa Ghana
Samira Suleman

**Samira Suleman** (alizaliwa 16 Agosti, 1991) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa wanawake  wa kimataifa kutoka nchini Ghana anayecheza kama mshambuliaji nchini Iceland katika klabu ya Víkingur Ólafsvík. 

Suleman alijiunga na klabu ya Víkingur Ólafsvík mwaka 2015 na alicheza mechi 10 katika msimu wa mwaka 2015. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1991
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wachezaji mpira wa Ghana
Suzzy Teye

**Suzzy Dede Teye** (alizaliwa 6 Novemba 2002) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Ghana anayecheza kama kiungo wa kati kwa klabu ya Yüksekova inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya Uturuki, pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Ghana. 

Awali aliwahi kuchezea klabu ya Lady Strikers F.C. inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya Ghana. Mwaka 2021, alichaguliwa kuwa Mchezaji Bora wa Mwezi wa Februari.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 2002
Jamii:Wanawake wa Ghana
Esther Bendahan

**Esther Bendahan** (alizaliwa 1964) ni mwandishi wa habari, mwandishi wa vitabu, na mtaalamu wa lugha mwenye asili ya Moroko na Hispania.

Anajulikana kwa kazi zake zinazochunguza utambulisho wa Kiyahudi nchini Moroko, uhamiaji, na mahusiano ya kidini na kitamaduni katika ukanda wa Mediteranea.

## Maisha ya awali na elimu 
Esther alizaliwa mjini Tetouan, Moroko, katika familia ya Kiyahudi ya Kisefardi (Sephardic Jews). Alihamia nchini Hispania akiwa bado mdogo, ambapo alisoma Saikolojia na Falsafa ya Kifaransa katika chuo kikuu nchini humo. 

Asili yake ya Tetouan, mji uliokuwa na ushawishi mkubwa wa Kihispania nchini Moroko, imekuwa chimbuko la maandishi yake mengi.

## Kazi ya uandishi na utangazaji 
Kama mwanahabari, Esther Bendahan amehudumu kama mkurugenzi wa kipindi cha televisheni cha "Shalom" nchini Hispania (RTVE), kipindi kinachochunguza utamaduni na historia ya Kiyahudi. 

Kazi zake maarufu za fasihi ni pamoja na:
* *Deshojando alcachofas* (2005) – Riwaya iliyoshinda tuzo ya "Fnac New Talent" nchini Hispania.
* *Déjalo, ya volveremos* (2006) – Kitabu kinachosimulia maisha yake na kuhama kwa familia yake kutoka Moroko, kikigusia mwisho wa maisha ya Kiyahudi nchini humo.
* *La cara de Marte* (2014).

## Uongozi wa kitamaduni 
Kwa sasa, anahudumu kama mkurugenzi wa utamaduni katika taasisi ya *Centro Sefarad-Israel* mjini Madrid. 

Taasisi hiyo inafanya kazi ya kuimarisha mahusiano kati ya jumuiya za Kiyahudi na jamii ya Hispania na kimataifa. Amekuwa mwanachama hai katika mijadala inayohusu amani na mazungumzo kati ya dini mbalimbali.

## Tuzo 
* Tuzo ya *Tigre Juan* (2006) kwa ajili ya riwaya yake.
* Tuzo ya *Torrente Ballester* (alikuwa fainali).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Khnata Bennouna

thumb|Khnata Bennouna mnamo 1975
**Khnata Bennouna** (alizaliwa 1940) ni mwandishi wa habari na mwandishi wa vitabu mashuhuri kutoka nchini Moroko. 

Anachukuliwa kuwa mwanzilishi wa fasihi ya wanawake nchini Moroko, akiwa mwanamke wa kwanza nchini humo kuchapisha riwaya mnamo miaka ya 1960.

## Maisha ya awali 
Khnata alizaliwa mjini Fes katika familia iliyokuwa na misingi mikali ya utaifa wakati wa harakati za kupinga ukoloni wa Kifaransa. 

Alikataa kufuata mkumbo wa elimu ya Kifaransa pekee na alisisitiza kujifunza na kuandika kwa lugha ya Kiarabu kama njia ya kulinda utambulisho wa nchi yake.

## Kazi ya uandishi 
Alianza kazi yake kama mwalimu na mkurugenzi wa shule mjini Casablanca, lakini shauku yake kubwa ilikuwa katika uandishi. 

Kama mwanahabari, alianzisha na kuhariri jarida la kwanza la kitamaduni la wanawake nchini Moroko lililoitwa *"Aicha"*. Kupitia jarida hili na makala zake katika magazeti mengine, alipigania elimu ya wanawake na ushiriki wao katika harakati za kitaifa.

Khnata Bennouna anafahamika kwa mtindo wake wa uandishi unaochanganya siasa, dini, na masuala ya kijamii. Kazi zake muhimu ni:
* *Li-man al-baqiya?* (Ni nani aliyebaki?, 1966) – Mkusanyiko wake wa kwanza wa hadithi fupi.
* *Al-Nar wa-al-Ikhtiyar* (Moto na Chaguo, 1969) – Riwaya yake ya kwanza iliyoshinda tuzo ya fasihi ya Moroko.
* *Al-Ghadibun* (Wenye Hasira) – Ambapo anachunguza migogoro ya kifikra ya kizazi cha vijana wa Moroko.

## Tuzo na heshima 
Mnamo mwaka 1971, alishinda Tuzo ya Fasihi ya Moroko (Prix du Maroc), na kuwa mwanamke wa kwanza kupokea heshima hiyo. 

Mnamo mwaka 2013, alitunukiwa tuzo ya *Al-Quds* kwa mchango wake katika fasihi ya Kiarabu na kutetea masuala ya kijamii.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Bénédicte Simon

**Bénédicte Simon** (alizaliwa 2 Juni 1997) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa wanawake wa kulipwa mwenye asili ya Ghana na Ufaransa. 

Anacheza kama beki katika klabu ya mpira ya *Servette* inayoshiriki Ligi Kuu ya wanawake ya Uswisi ''(Swiss Women's Super League).'' Alizaliwa nchini Ufaransa, lakini anachezea timu ya taifa ya wanawake ya Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1977
Jamii:Wanawake wa Ghana
Aïcha Chenna

thumb|Aïcha Chenna mnamo 2016
**Aïcha Chenna** (pia anajulikana kama **Aïcha Ech-Chenna**; 14 Agosti 1941 – 25 Septemba 2022) alikuwa mwanaharakati wa kijamii, muuguzi, na mwandishi kutoka nchini Moroko.

Alikuwa mwanzilishi na rais wa shirika la *"Association Solidarité Féminine" (ASF)*, ambalo liliwasaidia akina mama wasio na waume na watoto waliotelekezwa, kazi iliyomfanya kuwa mmoja wa wanawake wenye ushawishi mkubwa zaidi katika historia ya kisasa ya Moroko.

## Maisha ya awali 
Aïcha alizaliwa mjini Casablanca wakati wa utawala wa kikoloni wa Ufaransa. Alikulia katika mazingira magumu; baba yake alifariki akiwa mdogo, na mama yake alimhimiza kusoma ili aweze kujitegemea. 

Alisoma uuguzi na kuanza kufanya kazi katika Wizara ya Afya, ambapo alishuhudia ubaguzi na mateso wanayopata wanawake wanaopata watoto nje ya ndoa.

## Uandishi na vitabu 
Aïcha Chenna alitumia uandishi kuelezea masikitiko yake na kutoa ukweli wa mambo kuhusu hali ya kijamii nchini Moroko. Kitabu chake maarufu zaidi ni:
* *Miséria* (1996): Ambacho ni mkusanyiko wa hadithi za kweli zenye kuhuzunisha kuhusu wanawake na watumishi wa ndani (mousmiat) waliopitia manyanyaso. Kitabu hiki kiliitikisa jamii ya Moroko na kuanzisha mijadala ya mabadiliko ya sheria.

## Tuzo na heshima 
Kazi yake ilitambuliwa kimataifa, na alipokea tuzo nyingi, ikiwemo:
* *Tuzo ya Opus (2009)* – Tuzo ya kibinadamu yenye thamani ya dola milioni moja.
* *Nishani ya Heshima ya Ufaransa* (Legion of Honour) mnamo 2013.
* *Tuzo ya Kimataifa ya Uhuru wa Kidini (2015).*

## Kifo 
Aïcha Chenna alifariki dunia 25 Septemba 2022, akiwa na umri wa miaka 81. Kifo chake kiliacha huzuni kubwa nchini Moroko, huku Mfalme Mohammed VI akimuelezea kama mwanamke aliyepigania hadhi ya mwanadamu kwa ujasiri mkubwa.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1941
Jamii:Waliofariki 2022
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Waandishi wa Moroko
Tam Fiofori

**Tam Fiofori** (1942 - 25 Juni 2024) alikuwa mpiga picha za hali halisi wa Nigeria. Akiwa maarufu kwa albamu zake zilizoelezea historia ya Nigeria, Fiofori pia alikuwa mtengenezaji wa filamu, mwandishi, mkosoaji na mshauri wa vyombo vya habari. Mada za filamu zake ni pamoja na wasanii wa Nigeria Biodun Olaku, J. D. 'Okhai Ojeikere na Olu Amoda. Alisafiri sana, Fiofori aliishi Harlem, New York, katika miaka ya 1960, alikuwa meneja wa Sun Ra, na kutoa maandishi ambayo yalichukuliwa kuwa "uhusiano mwanzilishi kati ya Ra na harakati ambayo ingejulikana kama Afrofuturism".Fiofori alifariki tarehe 25 Juni 2024, akiwa na umri wa miaka 82.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1942
Jamii:Waliofariki 2024
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Caleb Femi

**Caleb Femi** (alizaliwa 1990) ni mwandishi wa Nigeria-Uingereza, mwongozaji wa filamu, mpiga picha, na mshindi wa zamani wa vijana wa London. Mkusanyiko wake wa kwanza wa mashairi, *Poor*, ulitunukiwa Tuzo ya Mbele ya Ushairi.
## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1990
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Rahima Gambo

**Rahima Gambo** (alizaliwa 1986) ni msanii wa vyombo vya habari vya Nigeria aliyeishi Abuja, Nigeria.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1986
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
David Uzochukwu

**David Ejikeme Uzochukwu** ni mpiga picha wa sanaa wa Austria-Nigeria aliyeangazia upigaji picha ambaye aliishi na kufanya kazi Brussels na Berlin.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa mwaka usiojulikana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
James Iroha Uchechukwu

**James Iroha Uchechukwu**  ni mpiga picha kutoka Nigeria. Alizaliwa mwaka 1972 huko Enugu. Alijulikana kwa upigaji picha wake, msaada wake kwa wapiga picha wachanga, na kupitisha maarifa yake kwa vijana. Pia alichukuliwa mwanzoni mwa karne ya 21 kama mtu ambaye alipanua upeo wa upigaji picha wa Nigeria. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
August Udoh

**August Udoh** ni mpiga picha wa Nigeria aliyejulikana kwa upigaji picha wake wa mabondia wa kitamaduni wa Dambe nchini Nigeria.  Alifanya picha nyingi za watu mashuhuri zikiwemo za M.I Abaga, eLDee, Eva Alordiah, Burna Boy, YCee,  Ice Prince na wengineo. 

Mnamo mwaka 2017, aliunda mfululizo wa picha kuhusu wanariadha wenye ulemavu ili kuangazia mapambano yao. Mnamo mwaka  2018, alifanya safu ya upigaji picha "Dambe" akiangazia klabu ya sanaa ya kijeshi cha chini ya ardhi kinachoitwa Dambe. Aliunda mfululizo kama njia ya picha "kutoa mwanga juu ya tofauti hizo za kikanda." 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa mwaka usiojulikana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Uche Odoh

**Uche Odoh** (alizaliwa 30 Agosti 1989) ni mtengenezaji wa filamu kutoka Nigeria, mpiga picha na mwanamitindo ambaye alipata umaarufu baada ya kushiriki katika shindano la Amstel Malta Box Office la 2007.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Ifeoma Onyefulu

**Ifeoma Onyefulu** (alizaliwa 1959) ni mwandishi wa watoto wa Nigeria, mwandishi wa riwaya, na mpiga picha. Alijulikana zaidi kwa vitabu vyake vya picha ambavyo vina picha zake za maisha ya kijijini barani Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Yvonne Bonzi-Coulibaly

**Yvonne Libona Bonzi-Coulibaly** ni daktari wa kwanza wa kike katika kemia nchini Burkina Faso, profesa kamili katika Chuo Kikuu cha Ouagadougou, mwanachama wa Academy of Sciences ya Burkina Faso, Mkurugenzi Mkuu wa Taasisi ya Sayansi za Burkina Faso, na mshindi wa Tuzo ya Kwame Nkrumah kutoka Umoja wa Afrika.

## Wasifu 
Baada ya kupata "baccalauréat série D" mwaka 1978, aliingia katika Chuo Kikuu cha Félix Houphouët-Boigny mjini Abidjan kusoma kemia-biolojia-jiolojia. Bonzi-Coulibaly alipata digrii ya daktari katika Chuo Kikuu cha Strasbourg-I katika kemia ya kikorgani kutoka kwa Guy Ourisson.

Kuanzia mwaka 2008 hadi 2013, alikuwa mkurugenzi wa utafiti katika Chuo Kikuu cha Ouagadougou, ambapo amekuwa profesa-mtafiti tangu mwaka 2002. Yeye ni mwanachama wa Academy of Sciences ya Burkina Faso. Kuanzia mwaka 2018, amekuwa Mkurugenzi Mkuu wa Taasisi ya Sayansi za Burkina Faso ambayo ilianzishwa mwaka 2004.

Mnamo mwaka 2020, katika ushirikiano na ushirikiano wa kitaaluma na kisayansi wa taasisi za elimu ya juu za Shirikisho la Wallonia-Brussels, alianza kufanya kazi na Pascal Gerbaux katika kilimo hai na bustani za soko ili kubadilisha ingizo za synthetiki na bio-ingizo.

## Tuzo 
2013: Tuzo ya Kwame Nkrumah ya Umoja wa Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Burkina Faso
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasayansi wa Burkina Faso
Novo Isioro

**Novo Isioro** (alizaliwa tarehe 9 Februari)ni mtaalamu wa mikakati wa mawasiliano  na mpiga picha kutoka Nigeria. Kati ya 2015 na 2019, Novo alikuwa Mpiga Picha wa Hati za Rais wa Nigeria katika Ofisi ya Makamu wa Rais Yemi Osinbajo, SAN. Alikuwa mwanamke wa kwanza kushika nafasi hii. Alichanganya hili na jukumu lake kama Msaidizi Maalum wa Mawasiliano ya Kuonekana. 

Mnamo 2018, Novo ilianzisha ANISZA Foundation and Gallery, na ilitumika kama msimamizi wake.  ANISZA ililenga kuelimisha wanafunzi wa shule za upili historia ya Nigeria kwa kutumia upigaji picha ili kuonyesha mwelekeo wake ili kuendeleza sababu ya amani na umoja nchini Nigeria. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1986
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Amina Moussou Ouédraogo Traoré

----**Amina Mousso Ouédraogo** (jina halisi: Aminata Mousso Traoré) (alizaliwa tarehe 12 Juni 1948) ni mwanasheria na mwanasiasa kutoka Burkina Faso. Yeye ni mwanamke wa kwanza kushika wadhifa wa mpatanishi wa Burkina Faso kuanzia mwaka 2005 hadi 2011.

## Maisha ya Awali na Elimu 
Amina Mousso alisoma katika shule ya sekondari ya Philipe Zinda Kaboré. Baada ya kupata baccalauréat, alipata ufadhili wa kuendelea na masomo yake Ufaransa katika Chuo Kikuu cha Aix-en-Province. Alipata digrii ya sheria mwaka 1976 na Shahada ya Uzamili ya sheria mwaka 1977. Baada ya masomo, alirejea nyumbani. Yeye ni mwanamke wa kwanza aliyewahi kushika wadhifa wa mpatanishi wa Burkina Faso.

Amina Mousso ni mmoja wa majaji wa kwanza wa Burkina Faso.

## Kazi 
Amina Mousso Ouédraogo Traoré alianza kazi yake katika mahakama nchini Burkina Faso mwaka 1979. Aliingia katika Mahakama Kuu ya Ouagadougou kama mshauri wa mashtaka na kisha kuwa mshtaki. Kisha mwaka 1991, alikuwa mwanamke wa kwanza baada ya Tiémoko Marc Garango na Jean-Baptiste Kafando kushika wadhifa wa mpatanishi wa Burkina Faso. Alianzisha kuundwa kwa chama cha wanawake wanasheria wa Burkina Faso. Pia ni katibu mkuu wa chama cha wapatanishi wa nchi wanachama wa Jumuiya ya Kiuchumi na Fedha ya Magharibi mwa Afrika (UEMOA). Yeye ni mstaafu lakini bado ni mwanachama wa bodi ya wakurugenzi ya Mamlaka ya Juu ya Udhibiti wa Jimbo (ASCE-LC)..

## Tuzo na Kutambuliwa 
Mnamo tarehe 26 Desemba 2011, alipokea cheo cha Ofisa wa Kitaifa wa Agizo la Heshima.

## Maisha Binafsi 
Aminata Mousso ameolewa na Alioune Ouédraogo, Profesa wa Fizikia katika Chuo Kikuu cha Ki Zerbo cha Ouagadougou. Yeye ni mama wa watoto wawili (wavulana).

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Burkina Faso
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso
Jamii:Mbegu za watu
Wavy the Creator

**Jennifer Ejoke**, aliyejulikana kitaalamu kama **Wavy the Creator** (aliyepambwa kwa mtindo wa Wavy The Creator), ni msanii wa kurekodi, mpiga picha, mbunifu wa mitindo na mtengenezaji wa filamu, alizaliwa Lagos, Kusini Magharibi mwa Nigeria na kukulia nchini Marekani. Alifahamika zaidi kwa wimbo wake "H.I.G.H" na kama mpiga picha rasmi wa msanii wa hip-hop wa Nigeria Olamide. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa mwaka usiojulikana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Massata Cissé

**Massata Cissé** (au pia Maïssata; alizaliwa mwaka 1961), anajulikana kwa jina la utani *Mama Afrika* (kutokana na nchi mbalimbali alizotembelea kwenye bara la Afrika) ni mwanamke kutoka Burkina Faso, maarufu kwa kuwa dereva wa kwanza wa lori wa kike katika Afrika Magharibi, alianza kazi hiyo mwaka 1981. Aliwavutia vyombo vya habari mwishoni mwa miaka ya 2010 na mapema mwa miaka ya 2020 katika vyombo vya habari vya lugha ya Kifaransa na kwa sasa anafanya kazi katika kampuni ya usafirishaji iitwayo Kanis Logistic.

Cissé anachukuliwa kuwa mwanzo na mtetezi wa haki za wanawake, hasa katika dunia ya Waislamu, na anawashukuru wazazi wake kwa roho yake ya kupigania haki.

Mnamo mwaka 2017, alitunukiwa Tuzo ya Kimataifa ya Mwanamke Mwenye Shughuli Afrika (TIFAA).

Ana wajukuu na dada yake, Aminata Cissé.

## Filamu 
Filamu  kuhusu maisha yake ilitangazwa mwaka 2017 chini ya mwongozaji Dieudonné Alaka.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Burkina Faso
Jamii:Wanaharakati wa Burkina Faso
Jamii:Mbegu za watu
Farida Diouri

**Farida Diouri** (1945 – 2004) alikuwa mwandishi wa riwaya na mwanahabari kutoka nchini Moroko. 

Anajulikana kwa uandishi wake unaokosoa mfumo wa kijamii na nafasi ya mwanamke katika jamii ya Moroko, akitumia lugha ya Kifaransa kufikisha ujumbe wake kwa hadhira ya kimataifa.

## Maisha na elimu 
Farida alizaliwa mjini Larache, kaskazini mwa Moroko. Baada ya masomo yake ya awali nchini humo, alielekea Ufaransa kwa ajili ya masomo elimu ya juu. 

Maisha yake ya kuishi kati ya tamaduni mbili (Moroko na Ufaransa) yalichochea uwezo wake wa kuchambua jamii yake kwa jicho la kipekee.

## Kazi ya uandishi 
Farida Diouri alianza kujipatia umaarufu mkubwa mwishoni mwa miaka ya 1980. Kazi zake mara nyingi ziligusa mada nyeti ambazo wakati huo zilikuwa hazizungumzwi kwa uwazi.

Kazi zake muhimu ni pamoja na:
* *Dans tes yeux, la flamme du désespoir* (1987) – Riwaya inayochunguza maumivu na matamanio ya mwanamke katika mazingira magumu ya kijamii.
* *Vivre dans la dignité* (Kuishi kwa Heshima) – Ambapo alijikita katika kutetea haki za binadamu na usawa.
* ''L'Ambassadeur'' (1990) – Kazi inayochunguza masuala ya kidiplomasia na mahusiano ya nguvu.

## Mtindo wa uandishi 
Uandishi wa Diouri yanajulikana kwa kuwa na msimamo mkali dhidi ya dhuluma. Alitumia fasihi kama jukwaa la kutoa sauti kwa wanawake wa tabaka la kati na chini ambao walikuwa wakipambana na vikwazo vya kidesturi na kiuchumi. 

Alikuwa mmoja wa waandishi waliochangia kuifanya fasihi ya Kifaransa ya Moroko (Francophone literature) kuwa na mvuto wa kipekee duniani.

## Kifo 
Farida Diouri alifariki dunia mnamo mwaka 2004, akiacha urithi wa ujasiri katika uandishi wa kike nchini Moroko.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Waliofariki 2004
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Emily Nkanga

**Emily Nkanga** ni mpiga picha na mtengenezaji wa filamu kutoka Nigeria-Uingereza.Alizaliwa tarehe 21 Mei, 1995. Nkanga anajulikana sana kwa kazi zake zinazojumuisha waimbaji Koker, Aramide, Boj, Olamide, Jidenna, Not3s, Mr Eazi, Mayorkun, Adekunle Gold, Mtayarishaji wa Muziki Sarz, mwigizaji wa Broadway Adesola Osakalumi, Tammy Abraham na mwimbaji mashuhuri wa Nigeria Femi Kuti. Nyaraka za picha za Nkanga pamoja na wakimbizi wa ndani (IDPs) .Kaskazini-mashariki mwa Nigeria walioathiriwa na waasi wa Boko Haram, pia zimefurahia uhakiki wa hali ya juu.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1995
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Henriette Da

**Henriette Da** ni mtetezi wa haki za binadamu kutoka Afrika Magharibi, nchini Burkina Faso, anayetambulika kwa uongozi wake katika haki za binadamu, haki za wanawake, uvumilivu wa kidini, na mazungumzo ya kiraia. 

Mnamo mwaka 2025, alipata Tuzo ya Kimataifa ya Wanawake wa Ush courage kutoka Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kwa sababu ya uhamasishaji na shughuli zake katika nchi yake.

## Maisha ya Awali na Elimu 
Henriette Da ni mwanafunzi wa kijamii aliyepewa mafunzo na ana utaalamu katika haki za binadamu, haki za wanawake, na maendeleo.

Mwanzoni mwa kazi yake, alifanya kazi kama mtafiti wa kijamii na anthropolojia katika sekta ya afya, ambapo alifanya utafiti na uchambuzi kuhusu afya ya umma na vigezo vya kijamii vinavyohusiana na ustawi.

Pia alihudumu kama mwalimu katika shule za sekondari na vyuo nchini Burkina Faso, akichangia katika elimu na uhamasishaji wa umma katika jamii yake.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Burkina Faso
Jamii:Mbegu za watu
Andrew Esiebo

**Andrew Esiebo** (alizaliwa 1978) ni mpiga picha kutoka Nigeria. Alishughulikia miradi na kazi za kibinafsi hasa Nigeria na Afrika Magharibi lakini alipata kutambuliwa kimataifa. 

Kuanzia kazi yake kama mpiga picha wa kujitegemea, kazi yake ilishughulikia maendeleo ya haraka ya miji ya Nigeria na masuala mbalimbali ya kijamii kama vile ngono, siasa za kijinsia, soka, utamaduni maarufu, na uhamiaji. Kazi yake ilibadilika zaidi ya upigaji picha wa kujitegemea na ilianza kuchunguza kazi za video na media mbalimbali.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Yvette Duval

**Yvette Duval** (24 Aprili 1931 – 8 Novemba 2006) alikuwa mwanahistoria, msomi, na mwandishi mashuhuri aliyebobea katika historia ya Afrika Kaskazini wakati wa kipindi cha kale (Antiquity).

Anajulikana sana kwa utafiti wake wa kina kuhusu mwanzo wa ukristo katika eneo la Maghrib na jinsi jamii za wenyeji zilivyoishi chini ya utawala wa Dola la Roma.

## Maisha ya awali na elimu 
Yvette alizaliwa mjini Tunis, Tunisia, wakati huo ikiwa chini ya ukoloni wa Ufaransa. Alikulia katika mazingira yaliyomzunguka na mabaki ya kihistoria ya Karthago, jambo lililochochea mapenzi yake kwa historia. 

Alihitimu masomo yake ya juu nchini Ufaransa na kupata uprofesa katika chuo kikuu.

## Kazi na utafiti 
Duval alitumia maisha yake mengi kuchunguza maandishi ya kale (epigraphy) na akiolojia. Kazi yake ilisaidia kuunganisha historia ya Moroko, Algeria, na Tunisia na ulimwengu wa Mediteranea.

Kazi zake muhimu ni pamoja na:
* *Loca sanctorum Africae* (1982): Kazi kubwa iliyokusanya na kuchambua maeneo yote ya kidini na makaburi ya mashahidi wa Kikristo barani Afrika kaskazini.
* *Auprès des saints corps et âme* (1988): Utafiti kuhusu desturi za mazishi na imani za kale.
* ''L'Euphrate et l'Occident'' (1971): Kitabu kinachochunguza mahusiano ya kijiografia na kihistoria.

## Kifo 
Alifariki dunia tarehe 8 Novemba 2006 nchini Ufaransa, akiacha pengo kubwa katika taaluma ya historia ya kale ya Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1931
Jamii:Waliofariki 2006
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Tunisia
Maguy Kakon

**Maguy Kakon** (alizaliwa 1953) ni mwanasiasa, mwandishi, na mwanaharakati kutoka nchini Moroko.

Anajulikana kwa kuwa mwanamke wa kwanza wa Kiyahudi nchini Moroko kugombea nafasi ya ubunge katika uchaguzi mkuu wa nchi hiyo, jambo lililoonyesha hali ya uvumilivu na demokrasia nchini humo.

## Maisha ya awali 
Maguy alizaliwa mjini Casablanca katika familia ya Kiyahudi ya Moroko. Baada ya kukamilisha masomo yake nchini Moroko, aliendelea na masomo ya juu katika masuala ya utawala na sheria, jambo lililompa msingi wa kuingia katika biashara ya majengo na baadaye siasa.

## Safari ya kisiasa 
Mnamo mwaka 2007, Kakon aliweka historia kwa kugombea kiti cha ubunge kupitia chama cha "Social Centre Party" (Parti du Centre Social). 

Ingawa hakushinda kiti hicho, hatua yake ilichukuliwa kama ushindi wa kijamii kwa wanawake na makundi ya wachache nchini Moroko. 

## Kazi ya uandishi 
Kama mwandishi, Maguy Kakon amejikita katika kuhifadhi urithi wa kitamaduni wa Moroko, hususan maisha ya jamii ya Kiyahudi yaliyokuwa yakistawi nchini humo.
Baadhi ya vitabu vyake ni:
* *La Cuisine juive marocaine : un art de vivre* (Mapishi ya Kiyahudi ya Moroko): Kitabu kinachoelezea tamaduni za chakula kama sehemu ya utambulisho.
* *Traditions et coutumes des Juifs du Maroc* (2007) (Mila na Desturi za Wayahudi wa Moroko): Kazi inayochambua maisha ya kijamii na kiroho ya jamii yake.

## Harakati za kijamii 
Kakon ni rais wa shirika la *"American-Moroccan Women’s Association"* na ni mwanachama hai wa mashirika yanayopambana na umaskini na kusaidia watoto wenye mahitaji maalum.

Anajulikana kwa kauli yake kuwa "Moroko ni nchi ya kila mtu, bila kujali dini yako."

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Wanasiasa wa Moroko
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
Edem Atovor

**Edem Atovo**r (alizaliwa 10 Aprili, 1994) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa wanawake kutoka nchini Ghana. Amechezea klabu ya mpira mbalimbali ikiwa ni pamoja na *Lady Strikers, Maccabi Kishronot Hadera FC* pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Ghana, na kwa sasa anakipiga katika klabu ya mpira ya *Hapoel Petah Tikva* nchini Israeli.

Atovor alianza taaluma yake ya soka mwaka 2005 akiwa na klabu ya Ghatel Ladies mjini Cape Coast. Mwaka 2007 alipandishwa kujiunga na timu ya wakubwa. Baada ya kucheza kwa miaka mitatu katika ligi ya juu kabisa ya wanawake nchini Ghana akiwa na Ghatel Ladies, alihamia Cape Coast Vodafone Ladies. 

Baada ya msimu mmoja katika Ligi ya Wanawake ya Kanda ya Tatu akiwa na Vodafone Ladies, mwaka 2011 alihamia kwa wapinzani wa jiji hilo, Lady Strikers. Hata hivyo, hakufanikiwa kuendana na timu hiyo, hivyo mwanzoni mwa msimu wa 2012 alihamia kwa mkopo kutoka Lady Strikers kurejea katika klabu yake ya zamani ya vijana, Cape Coast Ghatel Ladies.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wachezaji mpira nchi kwa nchi
Khanatha bint Bakkar

**Khanatha bint Bakkar** (alifariki 1746) alikuwa malkia, mwanasiasa, na mwanazuoni kutoka nchini Moroko. 

Alikuwa mke wa Sultani Moulay Ismail (aliyetawala 1672–1727) na alifanya kazi kubwa katika uongozi wa nchi, hususan baada ya kifo cha mumewe, ambapo alihudumu kama mshauri mkuu wa wanawe waliopokezana kiti cha usultani.

## Maisha ya awali 
Khanatha alitoka katika kabila la M'ghafra la mkoa wa Adrar (maeneo ya Mauritania na kusini mwa Moroko ya sasa). 

Alikuwa binti wa Sheikh Bakkar, kiongozi wa kabila hilo. Alijulikana tangu utotoni kwa akili yake kubwa, uzuri, na uwezo wake wa kuhifadhi maandiko ya kidini.

## Uongozi na siasa 
Baada ya kuolewa na Sultani Moulay Ismail mnamo mwaka 1678, Khanatha hakubaki tu kama mke wa sultani, bali alikuwa mshirika wake wa karibu katika masuala ya serikali. Alikuwa mmoja wa washauri wachache ambao sultani aliwaamini katika maamuzi mazito ya nchi.

Baada ya kifo cha mumewe mwaka 1727, Moroko iliingia katika kipindi cha misukosuko. Khanatha alitumia ushawishi wake kuwaleta pamoja viongozi wa kijeshi na makabila ili kumuweka mwanawe, Moulay Abdallah, madarakani.

## Urithi 
Khanatha bint Bakkar anakumbukwa kama alama ya nguvu ya mwanamke katika siasa za Afrika Kaskazini. Hadi leo, jina lake linapewa shule na taasisi mbalimbali nchini Moroko kama ishara ya heshima kwa mwanamke aliyeweza kuongoza nchi wakati wa dharura.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1746
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Waandishi wa Moroko
Akintunde Akinleye

**Akintunde Akinleye** (alizaliwa 19 Aprili 1971) ni mwandishi wa picha wa Nigeria ambaye picha zake zinahusu uharakati wa picha na masimulizi ya majaribio. Mpiga picha wa zamani wa Reuters anayeshughulikia Afrika Magharibi, upigaji picha wake umeandika historia ya Nigeria baada ya ukoloni. Yeye ndiye mpiga picha wa kwanza wa Nigeria kupokea tuzo ya World Press Photo (2007), kwa taswira yake ya mlipuko wa bomba huko Lagos. Mwaka huo huo, alipokea tuzo ya National Geographic All Roads. Picha zake zimechapishwa katika Time, Vogue, The New York Times, na machapisho mengine.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1971
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Kadara Enyeasi

**Kadara Enyeasi** ni mpiga picha mzuri kutoka Nigeria. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa mwaka usiojulikana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu wa Nigeria
Leila Lahlou

**Leila Lahlou** ni mwandishi wa riwaya na mwanahabari kutoka nchini Moroko.

Anajulikana kwa kazi zake zinazochunguza mada za upendo, ndoa na nafasi ya mwanamke katika jamii ya kisasa ya Moroko, akijitofautisha kwa mtindo wake wa uandishi wenye hisia kali na uwazi.

## Maisha na kazi 
Leila Lahlou alikulia nchini Moroko katika kipindi ambacho nchi hiyo ilikuwa ikipitia mabadiliko makubwa ya kijamii baada ya uhuru. 

Alianza kujipatia umaarufu kupitia uandishi wa makala katika majarida ya wanawake, ambapo alichambua matatizo ya kifamilia na kisaikolojia yanayowakabili wanawake wa mijini.

Kazi yake maarufu zaidi ni riwaya iitwayo ''Doigt d'ombre'' (Kidole cha Kivuli), kitabu ambacho kilipata umaarufu kwa jinsi kilivyoelezea kwa kina hisia za mwanamke na changamoto za kupata utambulisho binafsi ndani ya mfumo wa kifamilia wenye misingi ya kitamaduni.

Kama mwanahabari wa kitamaduni, Lahlou amekuwa mstari wa mbele katika kukuza fasihi ya Kifaransa nchini Moroko (Francophone literature). Ameshiriki katika mijadala mingi ya kitaifa kuhusu sheria za familia na haki za kiraia, akitumia kalamu yake kama chombo cha kutetea usawa.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Moroko
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
J. D. 'Okhai Ojeikere

**Johnson Donatus Aihumekeokhai Ojeikere** (alijulikana kama '''J.D. 'Okhai Ojeikere'''; 10 Juni 1930 - 2 Februari 2014) alikuwa mpiga picha wa Nigeria aliyejulikana kwa kazi yake ya mitindo ya kipekee ya nywele iliyopatikana Nigeria.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Waliofariki 2014
Jamii:Wasanii wa Nigeria