open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wafiadini Wamersedari wa Damieta

'''''' (walifariki 1250 hivi) walikuwa Wakristo watatu waliouawa na Waislamu kwa ajili ya imani yao katika mji huo wa Misri wakati wa vita vya msalaba vya saba.

Walipokamatwa walikuwa wamejitosa kuwahudumia askari waliopatwa na tauni.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 1250
Leonsi, Ipasi na Theoduli

'''''' (waliofariki Tripoli, Lebanoni, 70/79) ni kati ya Wakristo wa Lebanoni wanaosemekana waliuawa kwa ajili ya imani yao wakati wa kaisari Vespasiani.

Kwa kuwa hayajulikani mengine ya hakika kuhusu historia ya askari hao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Inawezekana hadithi juu yao zilitungwa kuanzia habari za Leonsi wa Tarabulus, mfiadini maarufu zaidi wa Foinike.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Afesi na wenzake

'''''' Aleksanda, Amfamoni, Apoloni, Arioni, Dionusi, Dioskoro, Elafa, Eunuko, Fabiani, Felisi, Fisosi, Gurdino, Hinus, Kapitolini, Kapitulini, Kresenti, Melei, Nika, Nisia, Panus, Panubri, Plebri, Pleosi, Theoma, Tuboni na Venusti ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa yanajulikana majina yao tu, si mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 28 Juni..

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Mipindopindo (mto)

[right|thumb|280x|Mipindopindo ya [Mto Clyde, Uskoti ]]
200px|thumb|Kutokea na kupotea kwa mipindopindo
**Mipindopindo** *(kwa Kiingereza: meander)* ni umbo la mto wenye vizingo vingi. Mipindipindo hutokea pale ambako mto unapita katika tambarare yenye ardhi laini bila mteremko mkubwa. Mipindopindo hubadilika baada ya muda kwa namna inayofanana na mwendo wa nyoka.  

Mipindopindo hutotokana na kizuizi fulani katika mwendo wa maji ya mto, kama vile mwamba au mti wenye ukingo. Hiki kinasababisha tofauti kati ya sehemu zenye mwendo wa haraka na mwendo wa polepole zaidi ndani ya maji.  

Maji yenye mwendo mkubwa huwa na nguvu mzaidi. Hivyo yanaondoa ardhi kwenye upande wake wa ukingo na kuyabeba kama mashapo ndani yake. Kwa upande mwingine maji upande wa mwendo polepole unakosa nguvu kubeba mashapo yote ndani yake, kwa hiyo mashapo hushuka chini katika sehemu hii. 

Tokeo lake ni katika kizingo: 
*upande wa nje ya kizingo maji huwa na mwendo wa haraka zaidi yakiendelea kuchimba ukingo. Mmomonyoko huo unapanua upande ule wa kizingo.
*upande wa ndani ya kizingo maji huachana na mashapo na hivyo kupunguza urefu wake.  
*hivyo kizingo cha mto kinaanza kusogea upande wa nje. 
*mchakato huo unaweza kuendelea hadi vizingo viwili vinagusana na maji yanafuata njia mpya iliyo fupi. Kizingo kilichoachwa na mwendo wa mto kinabaki kama ziwa au bwawa. 

## Kujisomea
* 
*  Virtual Luna Leopold
* Thonemann, P., *The Maeander Valley: A historical geography from Antiquity to Byzantium* (Cambridge, 2011) (Greek Culture in the Roman World Series).

## Viungo vya nje
*

Jamii:Mito
Mto Doring

thumb|Mto Doring
'''''' ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu ni kaskazini mashariki kwa Ceres. Unaungana na mto Olifants.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Groot

**Mto Groot** ni jina la:
* Mto Groot (Eastern Cape)
* Mto Groot (Southern Cape)
* Mto Groot (Western Cape)
Mto Harts

thumb|Mto Harts kwenye ramani
'''''' ni mto wa jimbo la North West na la Northern Cape, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Vaal, ambao ni tawimto la mto Orange.

Urefu wake ni kilomita 320.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Kariega

'''''' ni mto wa jimbo la Eastern Cape, Afrika Kusini. 

Una urefu wa kilomita 138 na kuishia katika Bahari Hindi.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Kuruman

thumb|makazi ya watu katika mji wa Kuruman
thumb|chanzo cha Mto kuruman
'''''' ni korongo la jimbo la Northern Cape, Afrika Kusini. 

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Fish (Afrika Kusini)

thumb|Mto Fish  karibu na Weeks Bay, ukiangalia kaskazini
'''''' ni mto mrefu (kilometa 644) katika jimbo la Eastern Cape, Afrika Kusini. 

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Olifants (Western Cape)

thumb|Hii ni picha ya Mto Olifants  unapita kati ya milima ya Cederberg kilomita kadhaa kutoka mto  Citrusdal.
'''''' ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Unaishia katika bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Atlantiki
Mto Olifants (Limpopo)

'*** (pia: **Lepelle**, **Obalule*') ni mto wa jimbo la Mpumalanga, la Limpopo na la Gaza, Afrika Kusini pamoja na Msumbiji. 

Ni tawimto la mto Limpopo. 

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini
* Orodha ya mito ya Msumbiji

## Tanbihi
O
O
O
Dubni

**Dubni** (kwa Kiingereza: Dubnium) ni elementi sintetiki yenye namba atomia **105** kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni takriban 262. Alama yake ni **Db**.  

Baada ya kugunduliwa katika maabara iliitwa majina tofauti kama vile eka-tantalum, hahnium na unnilpentium lakini hatimaye jina likawa Dubni kwa kumbukumbu ya mji wa Urusi wa Dubna ambako iligunduliwa.  

Ni elementi nururifu sana isiyopatikana kiasili. Ni elementi sintetiki au tamburania yaani haipatikani kiasili. Sababu yake ni kwamba nusumaisha ya isotopi zake ni fupi mno. 268Db (isotopi thabiti zaidi) ina nusumaisha ya masaa 28. 

## Marejeo
Jamii:Elementi
Uhusiano (Takwimu)

thumb|Uhusiano wa Pearson tofauti.
Katika takwimu, **Uhusiano** (kwa Kiingereza: *correlation*) ni kiasi cha ongezeko ambacho vibadilika viwili ni vinahusiana.

Unapatwa kwa hesabu kama Uhusiano wa Pearson, Uhusiano wa Spearman au Uhusiano wa Kendall.

Uhusiano haulingani na sababu (causality).

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Uhusiano wa Pearson kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> cor(x,y, method="pearson")`

Ili utafute Uhusiano wa Spearman kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> cor(x,y, method="spearman")`

Ili utafute Uhusiano wa Kendall kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> cor(x,y, method="Kendall")`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning.

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
Intellivision Amico

**Intellivision Amico** ni toleo la pili la mashine ya michezo ya video kutoka kampuni ya Intellivision Entertainment. Mashine hiyo huwa wanazitoa kwa awamu, lipo toleo la kwanza na hili la pili na la tatu pia.

## Viungo vya nje
Jamii:Michezo ya kompyuta
Mto Sout

'''''' ni mto wa Afrika Kusini, majimbo ya Western Cape na Cape Town.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Mto Tugela

thumb|Muonekano wa Mto Tugela, KwaZulu-Natal, Afrika Kusini
'*** (au **Thukela*') ndio mto mkubwa zaidi wa KwaZulu-Natal, Afrika Kusini, tawimto la mto Limpopo.

Urefu wake ni km 502 hivi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Bahari ya Hindi
Orodha ya mito ya Msumbiji

Hii **Orodha ya mito ya Msumbiji** inataja baadhi yake.

*Mto Buzi
*Mto Chinde
*Mto Komati
*Mto Licungo
*Mto Limpopo
*Mto Luambala
*Mto Luangwa
*Mto Lugenda, Msumbiji
*Mto Lurio
*Mto Maputo
*Mto Mazowe
*Mto Megaruma
*Mto Messalo
*Mto Mocuburi
*Mto Monapo
*Mto Montepuez
*Mto Ngalamu
*Mto Olifants (Limpopo)
*Mto Pongola
*Mto Pungwe
*Mto Rarico
*Mto Revuboe
*Mto Ruvuma
*Mto Save
*Mto Shire
*Mto Zambezi

M
Kibarua

**Kibarua** (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: *day worker*) ni moja kati ya aina za kazi: ni zile kazi ambazo si za kudumu, bali ni kazi za muda mfupi tu na kipato kinachopatikana ni kwa ajili ya muda husika. Kwa maana ya kwamba kuna tofauti kati ya mfanyakazi na kibarua, ambapo kibarua huwa anapewa posho kwa siku na mfanyakazi huwa anapewa mshahara kwa mwezi.

Jamii:Kazi
Mto Riet

thumb|Riet River, Afrika Kusini. Picha iliyopigwa kabla ya Wikimania 2018, iliyofanyika Cape Town.
**Mto Riet** ni mto wa jimbo la Free State na la Rasi Kaskazini, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Vaal.

## Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Osmi

right|thumb| Donge dogo la Osmi
**Osmi** *(Osmium, kutoka Kigiriki ὀσμή *osme*, "harufu")* ni elementi yenye namba atomia 76. Ni metali ya mpito ngumu na haba sana. Alama yake ni *Os*. 

Huwa na utendanaji mdogo na elementi nyingine, hivyo huhesabiwwa kati ya metali adimu.

Inapatikana kwa viwango vidogo katika mbale ya Platini. Osmi ni elementi yenye densiti kubwa katika elementi zote.

Matumizi yake ni hasa katika aloi za platini au iridi kwa vifaa vidogo vinavyohitajika kuwa vigumu na kudumu muda mrefu. 

## Tanbihi
Jamii:Elementi
Jaribio la χ²

link=https://sw.wikipedia.org/wiki/Picha:Chi-square_pdf.svg|thumb|χ2 kwa k=1, k=2, k=3, etc.
**Jaribio la χ²** (kwa Kiingereza: χ² test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu kiasi cha kutegemeana kati ya vipimo viwili.

Jaribio la χ² linatamkwa: Jaribio la kipeo cha pili.

Linapatwa kwa hesabu kama Jaribio la χ² la Pearson.

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio la χ² la Pearson kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`>chisq.test(SampuliYangu)`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
John Kokwaro

**John Ongaya Kokwaro** (27 Desemba 1940 - 13 Desemba 2019) alikuwa profesa wa botania (elimu ya mimea) kwenye Chuo Kikuu cha Nairobi, Kenya. Aliandika vitabu 13 vya botania, pamoja na Medicinal Plants of East Africa (1976 & 2009) .

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Star: John Kokwaro amekufa
* Obituary Kenya: John Kokwaro amekufa 

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 2019
Jamii:Watu wa Kenya
Jaribio U la Mann-Whitney

Katika takwimu, **Jaribio U la Mann-Whitney** (kwa Kiingereza: '*Mann–Whitney *U* test*'; linaitwa pia: Mann–Whitney–Wilcoxon (MWW), Wilcoxon rank-sum test, au Wilcoxon–Mann–Whitney test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke baina ya kati mbili.

Linapatwa kwa hesabu kama Jaribio U.

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio U la Mann-Whitney kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> wilcox.test(y ~ A, data=SampuliYangu) #y ni kibadilika na A ni vikundi`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning.

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
Asetoni

300px|thumb|Fomula ya muundo wa asetoni.
**Asetoni** (kutoka Kiingereza: *acetone*, pia  *propanone*) ni kampaundi ogania yenye fomula (CH3) 2CO. Inapatikana kwa umbo la kiowevu kisicho na rangi. Kinawaka haraka kikiwa ketoni sahili zaidi. 

Asetoni inaweza kuchanganywa na maji. Ni kimumunyishaji muhimu, kinachotumika mara nyingi kusafisha vitu katika maabara. Matumizi ya kawaida ya asetoni nyumbani ni kama dawa ya kuyeyusha rangi au kuondoa rangi ya kucha. Inatumika katika upakiaji wa rangi ya msumari na kama rangi nyembamba. Ni dawa ya kawaida katika kemia ogania. 

## Tanbihi 
Jamii:Kemia
Ketoni

thumb|130px|Muundo wa ketone.
**Ketone** ni kampaundi ogania yenye atomu ya kaboni iliyo na muungo maradufu na atomi ya oksijeni. Atomu hii ya kaboni lazima pia iwe na muungo mosi na atomi nyingine mbili za kaboni. 

Ketone inaweza kuzalishwa kwa oksidishaji ya alkoholi upili.

Mfano wake ni asetoni ambayo pia huitwa ketoni dimetili, (CH3CO.CH3) 

## Marejeo 
Jamii:kemia
Historia ya Bangladesh

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Bangladesh.

Bangladesh ni sehemu ya mashariki ya Bengali ya kihistoria ambayo ilikuwa ndani ya Uhindi wa Kiingereza hadi 1947.

Mwaka 1857 Wahindi walipinga utawala wa Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi wa Mashariki. Matokeo yake utawala ulishikwa na serikali yenyewe ya Uingereza kama koloni (1858).

Mwisho wa karne ya 19 harakati za Wahindi kutafuta uhuru zilianza upya. Mwaka 1885 chama cha INC (Indian National Congress) kiliundwa na Wahindu na Waislamu pamoja waliodai uhuru. 

Mwaka 1906 viongozi Waislamu walitoka katika INC na kuunda "Shirikisho la Waislamu". 

Mwaka 1917 Uingereza ulitamka ya kwamba ulitaka kuelekea polepole hali ya kujitawala kwa Wahindi. Viongozi wa wenyeji hawakuridhika na mkasi wa mabadiliko. Chini ya uongozi wa Mahatma Ghandi mwendo wa kupigania uhuru bila mabavu ulipata nguvu. Ghandi alipigania hasa umoja wa Wahindu na Waislamu lakini alipingwa na viongozi wenye itikadi kali wa pande zote mbili.

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Waingereza walikubali kujiondoa katika Uhindi. Swali kubwa lilikuwa kama nchi itabaki kama nchi moja au kama maeneo ya Waislamu yatajitenga. 

Tarehe 14/15 Agosti 1947 utawala wa Uingereza ulikwisha. Bara Hindi iligawanywa katika nchi mbili za Uhindi na Pakistan. Mgawanyo wa Uhindi ulikuja na vita na kumwaga kwa damu nyingi. Bengali yenyewe iligawanyika kwa sababu wakazi wengi wa mashariki walikuwa Waislamu, tofauti na Wabengali wengine waliokuwa Wahindu.

Tarehe 30 Januari 1948 Ghandi mwenyewe aliuawa na Hindu mkali aliyemchukia kwa sababu alitaka usawa wa Waislamu na Wahindu. 

Wakati ule Bengali ya mashariki ilikuwa nchi moja pamoja na Pakistan ya leo, bila kujali umbali mkubwa kati ya pande hizo mbili zilizounganishwa na dini. 

Iliitwa "Pakistan ya Mashariki" mpaka mwaka 1971 ilipojitenga na Pakistan kwa msaada wa India katika Vita vya Uhuru vya Bangla Desh.

B
Jamii:Bangladesh
Historia ya Bhutan

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda Ufalme wa Bhutan.

Bhutan ilianzishwa mwaka 1644 na mmonaki Mbuddha Shabdrung Ngawang Namgyel. 

Nchi iliweza kutunza uhuru wake hadi leo, lakini ililazimishwa kukubali maeneo ya kusini yatwaliwe na Waingereza na kuunganishwa na Uhindi wa Kiingereza. Uingereza ilishughulika pia mawasiliano ya nje ya Bhutan. 

Uhusiano huu umeendelea na India kulingana na mkataba wa urafiki wa tarehe 8 Agosti 1949. 

Tarehe 12 Februari 1971 Bhutan ikapokelewa kama nchi mwanachama wa Umoja wa Mataifa.

B
Jamii:Bhutan
Historia ya China

.]]
**Historia ya China** inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Watu wa China lakini hasa maeneo yote yanayopakanwa na Nyanda za Juu za Tibet upande wa magharibi, Jangwa la Gobi upande wa kaskazini, Myanmar (Burma), Laos na Vietnam upande wa kusini- magharibi na bahari upande wa mashariki. 

## Vyanzo
Jamii za kwanza zilizoendelea kuwa sehemu za utamaduni wa Kichina zilikalia bonde la Mto Huang He (Mto Njano). Kutoka hapa zilienea polepole zikiathiri makabila mengine. Wakati wa Nasaba ya Han (206 KK – 220 KK) , maeneo mengi ya china ya kihistoria yaliathiriwa tayari na utaaduni ulioanzishwa kwenye kaskazini. Kote hapa ilienea polepole lugha ya kimaandishi ya pamoja, imani kwa nguvu ya mbingu na mizimu na mtazamo wa pamoja kuhusu umuhmu wa matendo na sadaka maalumu zinazolenga kujenga upatanifu mzuri baina  ya mbingu, mazingira asilia na binadamu.

Historia ya China hugawanyika katika vipindi vya nasaba za kifalme mbalimbali. 
Vipindi muhimu zaidi ni kama ifuatavyo:

## Nasaba kabla ya maungano ya China
Kabla ya kuunganiswa kwa China kulikuwa na madola mbalimbali. Kati ya madola hayo kuna hasa nasaba tatu zilizoacha ushahidi wa kihistoria:

* Nasaba ya Xia (2200 KK – 1600 KK)
* Nasaba ya Shang (1570 KK – 1066 KK)
* Nasaba ya Zhou (1046 KK – 256 KK)
* Enzi ya milki zilizoshindana (475 KK - 221 KK)

Katika kipindi hicho yalitokea mabadiliko kutoka teknolojia ya mawe hadi bronzi na baadaye chuma. Misingi ya falsafa na dini ya Utao na pia Ukonfusio iliwekwa wakati wa Zhou.

## Nasaba tangu kuunganishwa kwa China
* Nasaba ya Qin (221 – 207 KK)
* Nasaba ya Han (206 KK – 220 BK)
* Kipindi cha milki tatu (220 – 280)
* Nasaba ya Jin (265 – 420)
* Kipindi cha nasaba za kusini na kaskazini (420 – 581)
* Nasaba ya Sui (581 – 618)
* Nasaba ya Tang (618 – 907)
* Nasaba tano na milki kumi (907 – 960)
* Nasaba ya Song (960 – 1279)
* Nasaba ya Yuan (1279 - 1368)
* Nasaba ya Ming (1368 - 1644)
* Nasaba ya Qing (1644 - 1911)

Utawala wa kifalme uliendelea hadi mapinduzi ya China ya 1911. 

Baada ya kipindi cha vurugu, jamhuri ya China ilitawaliwa na chama cha Kuomintang chini ya rais Chiang Kai-shek.

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia sehemu kubwa za nchi ilitwaliwa na Japani. Wakati huo Chama cha Kikomunisti cha China kiliandaa jeshi kikapambana na serikali ya Kuomintang na Japani pia. 

Baada ya mwisho wa vita kuu Wakomunisti waliendelea kupingana na serikali na mwaka 1949 Kuomintang ilishindwa. Wakomunisti chini ya Mao Zedong walianza kutawala China Bara kama Jamhuri ya Watu wa China na Kuomintang walikimbilia kisiwa cha Taiwan walipoendelea kutawala kama "Jamhuri ya China".

C
*
Historia ya Falme za Kiarabu

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda Muungano wa Falme za Kiarabu.

Maeneo ya muungano huo pamoja na Qatar na Bahrain yalikuwa nyumbani kwa makabila madogo na chifu zao. 

Tangu mwaka 1820 walikuwa na mikataba na Uingereza walipoahidi kuachana na uharamia na kupokea ulinzi wa Uingereza. Ulinzi huo ulizuia uvamizi wa Saudia katika karne ya 20. 

Falme hizo zilikuwa nchi lindwa chini ya Uingereza hadi mwaka 1971, ambapo madola hayo madogo yalipata uhuru. Saba kati yake yaliungana kwa jina la Falme za Kiarabu.

F
Jamii:Falme za Kiarabu
Historia ya Indonesia

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Indonesia.

Visiwa vya Indonesia viliathiriwa na utamaduni wa Uhindi. Kisiasa kulikuwa na falme nyingi.

Tangu karne ya 17 Waholanzi walianza kujenga vituo na kueneza utawala wao. Waliita koloni lao "Uhindi wa Kiholanzi" ("Nederlands-Indië").

Wakati wa vita vikuu vya pili vya dunia Japani ikatwaa visiwa na kuwafukuza Waholanzi. 

Mwisho wa vita kiongozi Sukarno akatangaza Indonesia kama nchi huru. Waholanzi walijaribu kurudisha utawala wao lakini walilazimishwa na Marekani kukubali uhuru wa nchi.

I
Jamii:Indonesia
Historia ya Iraq

**Historia ya Iraq** inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Iraq.

Mesopotamia ina historia ndefuː ilikuwa kitovu cha ustaarabu wa binadamu, mahali pa miji ya kwanza duniani katika Sumeri na Babeli. 

Baada ya kusambaratika kwa milki ya Waturuki Waosmani walioitawala muda mrefu, Iraq ilikubaliwa kuwa mwanachama wa Shirikisho la Mataifa mwaka 1932 ingawa hali halisi ilikuwa nchi lindwa chini ya athira ya Uingereza hadi mwaka 1958. 

Miaka ya hivi karibuni imejulikana hasa kutokana na vita mbalimbaliː kwanza vita dhidi ya Uajemi chini ya serikali ya Saddam Hussein tangu 1981, baadaye vita dhidi ya Kuwait na Marekani. 

Vita vya pili vya Ghuba ya 2003 vilivyoleta uvamizi wa Marekani vilizidi kuleta vifo na uharibifu. 

Hatimaye vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyoingiliwa na DAESH iliyoteka sehemu kubwa ya nchi, hasa kaskazini na magharibi, hadi iliposhindwa mwaka 2017.

I
Jamii:Iraq
Historia ya Israeli

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda nchi ya Israeli.

Nchi ya kisasa ilianzishwa tarehe 14 Mei 1948 lakini nyuma kuna historia ndefu, ambayo kwa sehemu muhimu inasimulia na Biblia kama kiini cha historia ya wokovu. 

Mji mkuu umekuwa Yerusalemu tangu mwaka 1950 lakini nchi nyingi hazikubali kuwa hivyo kwa sababu hali yake kadiri ya Sheria ya kimataifa haieleweki.

I
Jamii:Israeli
I
Historia ya Japani

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Japani.

Visiwa vyake vilikaliwa na binadamu tangu miaka 30,000 KK.

Wakazi wa sasa wametokana na mchanganyiko wa makabila asili (kama Waainu) na Wakorea waliovamia visiwa hivyo kuanzia 500 KK.

j
Jamii:Japani
Uchambuzi wa muachano

thumb|Uchambuzi wa Muachano (ANOVA)
Katika takwimu, **Uchambuzi wa muachano** (kwa Kiingereza: Analysis of Variance; kifupi: ANOVA) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke kati ya wastani tatu au zaidi.

Uchambuzi wa muachano unapatwa kwa hesabu kama AOV.

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Uchambuzi wa Muachano kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike: 

> fit

`> summary(fit)`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
Historia ya Kirgizia

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Kirgizia.

Hadi mwaka 1991 Kirgizia ilikuwa sehemu ya Umoja wa Kisovyet, ikijulikana kwa jina la "Jamhuri ya Kisovyeti ya Kikirgizi". 

Ilipata uhuru wake katika mwendo wa kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti.

Kabla ya uhuru yalitokea mabadiliko katika uongozi wa chama cha kikomunisti. Viongozi wapya waliotafuta njia bila udikteta mkali walishika uongozi na rais Askar Akayev alirudishwa madarakani katika uchaguzi wa kwanza na wa pili. 

Lakini uchaguzi wa mwaka 2005 ulionekana haukuwa huru, hivyo hasira ya wananchi ikalipuka katika mapinduzi. 

Uchaguzi mpya ukampitisha mpinzani wa awali Kurmanbek Bakiyev.

K
Jamii:Kirgizia
Historia ya Lebanoni

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Lebanoni.

Baada ya kusambaratika kwa milki ya Waturuki Waosmani kutokana na Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia, Lebanoni iliwekwa na Shirikisho la Mataifa iwe chini ya usimamizi wa Ufaransa. 

Nchi hiyo ilipokuwa chini ya Ujerumani wakati wa Vita Vikuu vya Pili vya Dunia. Lebanoni ilijitangazia uhuru wake mwaka 1943. 

Wenyeji wana damu mchanganyiko sana, lakini lugha ya kawaida na lugha rasmi ni Kiarabu.

Kati ya nchi za Waarabu Lebanoni ni nchi pekee yenye wakazi wengi ambao ni Wakristo wa madhehebu mengiː walau ilikuwa hivyo hadi miaka ya karibuni, kabla ya vita vya wenyewe kwa wenyewe kuzuka vilivyofanya zaidi ya nusu ya Walebanoni wote wahame nchi, wakiwemo hasa Wakristo.

Kinyume chake, nchi imewapokea wakimbizi zaidi ya milioni 1, wengi wao wakiwa Waislamu. 

L
Jamii:Lebanoni
Historia ya Malaysia

''''* inahusu eneo ambalo leo linaunda shirikisho la Malaysia.

Nchi ilianzishwa mwaka 1963 wakati Shirikisho la Kimalay *(kwa Kimalay: Persekutuan Tanah Melayu)'' liliungana na Singapur, Sabah na Sarawak ambazo awali zilikuwa chini ya Uingereza. 

Hata hivyo Singapur iliondoka mwaka 1965 ikawa nchi ya pekee.
, Waziri Mkuu aliyekaa muda mrefu zaidi wa Malaysia]]
Kipindi ambacho Mahathir Mohamad alikuwa madarakani (1981-2003) kilikuwa kipindi cha maendeleo ya haraka ya kiuchumi nchini Malaysia. Nchi iliendeleza majengo makubwa ikiwa ni pamoja na minara ya Petronas Twin Towers.

M
Jamii:Malaysia
Historia ya Kuwait

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Kuwait.

Historia ya Kuwait ilianza kama utemi mdogo chini ya familia ya Al-Sabah iliyokuwa chini ya Sultani wa Uturuki aliyetawala nchi jirani ya Irak hadi vita vikuu vya kwanza vya dunia. 

Tangu kuingia kwa Waingereza katika nchi za Ghuba ya Uajemi, mwaka 1899 watawala wa Kuwait walijiweka chini ya ulinzi wa Uingereza kwa sababu waliuona afadhali kuliko ukuu wa Uturuki. 

Waingereza walitetea hali yake ya pekee dhidi ya Waosmani na baadaye dhidi ya Saudia. 

Baada ya kuporomoka kwa dola la Uturuki Kuwait iliendelea kama nchi lindwa chini ya Uingereza hadi kupata uhuru wake tarehe 19 Juni 1961.

Katika miaka iliyofuata Kuwait iliona madai ya Irak ya kuwa tangu zamani Kuwait ni mkoa wake uliotengwa na wakoloni tu. 

Tarehe 2 Agosti 1990 dikteta wa Irak Saddam Hussein alivamia Kuwait na kuiteka. Katika vita vya pili vya Ghuba Marekani pamoja na nchi nyingine ilishambulia jeshi la Irak katika Kuwait na kurudisha serikali ya Emir al Sabah.

K
Jamii:Kuwait
Historia ya Mongolia

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Mongolia.

Miaka 800 iliyopita nchi hii ilikuwa chanzo cha moja kati ya milki kubwa kabisa katika historia yote ya binadamu, wakati ambako Chingis Khan alipounda Milki ya Wamongolia iliyoenea kuanzia China hadi Mashariki ya Kati na Ulaya.

Hadi mwaka 1992 nchi iliitwa Jamhuri ya Watu wa Mongolia na kufuata sera za ukomunisti.

M
Jamii:Mongolia
Historia ya Nepal

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya kidemokrasia ya shirikisho la Nepal.

Vyombo vya watu waliokuwa wakiishi katika zama za mawe zilipatikana katika bonde la Kathmandu kuonyesha kwamba kumekuwa na watu waliokuwa wakiishi katika eneo hili la Himalaya kwa muda wa zaidi ya miaka elfu kumi na moja. Maandishi makongwe yanaonyesha kwamba Nepal ilikuwepo hata miaka 30 kabla ya ujio wa Yesu Kristo.

Viongozi wa kwanza nchini Nepal walikuwa wanaKirati. Historia ya Nepal yaonyesha kwamba kulikuwa na himaya 30 hivi za wanaKirati walioongoza nchi hii.

Kisiasa Nepal iko katika kipindi cha mageuzi. Hadi mwaka 2006 mfalme alitawala peke yake baada ya kuvunja bunge. Mwaka huo alilazimishwa kurudisha bunge, nalo lilitangaza ya kwamba mfalme hana mamlaka tena likamteua Mkuu wa nchi kwa muda. Tena kwamba bunge jipya litakalochaguliwa mnamo Juni 2007 litaamua juu ya katiba mpya. 

Tarehe 28 Mei 2008 wananchi waliamua kumaliza ufalme Nepal ikatangazwa kuwa jamhuri inayofuata demokrasia na kuwa na muundo wa shirikisho.

Katiba mpya ilipitishwa mwaka 2015.

N
Jamii:Nepal
Historia ya Pakistan

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Kiislamu ya Pakistan.

## Historia ya awali
Binadamu walifika Bara Hindi kutoka Afrika kabla ya miaka 55,000 iliyopita. Uwepo wao wa muda mrefu, kwanza kama wawindaji-wakusanyaji waliozagaa barani, umefanya watu wa eneo hilo wawe na tofauti kubwa kati yao upande wa urithi wa kibiolojia, ambayo inapitwa na Waafrika tu. 

Makazi ya kudumu yalianza magharibi, katika beseni la mto Indus, miaka 9,000 iliyopita, hata kuzaa ustaarabu maalumu (Indus Valley Civilisation) katika milenia ya 3 KK.

## Kabla ya ukoloni
Kufikia mwaka 1200 KK, Kisanskrit cha Kale, mojawapo kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya, kilikuwa kimeenea India kutoka Kaskazini-Magharibi, kikawa lugha ya Rigveda, mwanzoni mwa dini ya Uhindu. Hivyo lugha za Kidravidi zikakoma kaskazini.

Kufikia mwaka 400 KK, matabaka ya kudumu katika jamii yalikuwa yamejitokeza katika Uhindu. Hapo dini za Ubuddha na Ujaini zilitokea, zikipinga taratibu hizo za kibaguzi. 

Kati karne za kwanza baada ya Kristo, dini za Ukristo, Uislamu, Uyahudi na Uzoroastro pia zilitia mizizi katika jamii.

Majeshi kutoka Asia ya Kati yalivamia kwa kwikwi mabonde ya India, hata kuunda usultani wa Delhi na kuingiza India Kaskazini katika umma wa Kiislamu. 

## Wakati wa ukoloni
Pakistan ilikuwa sehemu ya Uhindi wa Kiingereza hadi mwaka 1947.

Mwaka 1857 Wahindi walipinga utawala wa Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi wa Mashariki. Matokeo yake utawala ulishikwa na serikali yenyewe ya Uingereza kama koloni (1858).

Mwisho wa karne ya 19 harakati za Wahindi kutafuta uhuru zilianza upya. Mwaka 1885 chama cha INC (Indian National Congress) kiliundwa na Wahindu na Waislamu pamoja waliodai uhuru. 

Mwaka 1906 viongozi Waislamu walitoka katika INC na kuunda "Shirikisho la Waislamu". 

Mwaka 1917 Uingereza ulitamka ya kwamba ulitaka kuelekea polepole hali ya kujitawala kwa Wahindi. Viongozi wa wenyeji hawakuridhika na mkasi wa mabadiliko. Chini ya uongozi wa Mahatma Ghandi mwendo wa kupigania uhuru bila mabavu ulipata nguvu. Ghandi alipigania hasa umoja wa Wahindu na Waislamu lakini alipingwa na viongozi wenye itikadi kali wa pande zote mbili.

Baada ya Vita Vikuu vya Pili vya Dunia Waingereza walikubali kujiondoa katika Uhindi. Swali kubwa lilikuwa kama nchi itabaki kama nchi moja au kama maeneo ya Waislamu yatajitenga. 

## Baada ya uhuru
Tarehe 14/15 Agosti 1947 utawala wa Uingereza ulikwisha. Bara Hindi iligawanywa katika nchi mbili za Uhindi na Pakistan. Mgawanyo wa Uhindi ulikuja na vita na kumwaga kwa damu nyingi. 

Tarehe 30 Januari 1948 Ghandi mwenyewe aliuawa na Mhindu mkali aliyemchukia kwa sababu alitaka usawa wa Waislamu na Wahindu. 

Wakati ule ilikuwa nchi moja pamoja na Bangla Desh ya leo, lakini mwaka 1971 hizo pande mbili zilitengana baada ya vita kati yao.

P
Jamii:Pakistan
Historia ya Qatar

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda nchi ya Qatar.

Maeneo ya Qatar, pamoja na Falme za Kiarabu na Bahrain yalikuwa nyumbani kwa makabila madogo na chifu zao. 

Tangu mwaka 1820 walikuwa na mikataba na Uingereza walipoahidi kuachana na uharamia na kupokea ulinzi wa Uingereza. Ulinzi huo ulizuia uvamizi wa Saudia katika karne ya 20. 

Falme hizo zilikuwa nchi lindwa chini ya Uingereza hadi mwaka 1971, ambapo madola hayo madogo yalipata uhuru.

Miaka ya mwisho Qatar imejihusisha na siasa ya Mashariki ya Kati kwa kuwapa silaha Waislamu wenye itikadi kali kama vile huko Palestina, Syria na Iraq, na hata DAISH.

Kwa sababu hiyo imetengwa na nchi jirani, hasa Saudia.

Q
Jamii:Qatar
Polima

thumb|Molekuli ya selulosi ni polima
thumb|Vitu vilivyotengenezwa polyethilini ya polima na polypropylene.
**Polima** (kutoka Kiingereza "polymer") ni molekuli ndefu iliyotengenezwa kwa kuungana pamoja vizio vingi vidogo vya kemikali. 

Jina polima linatokana na neno ambalo ni la Kigiriki cha kisayansi lililopatikana kwa kuunganisha πολύ *poli* ‘nyingi‘ na μέρος *meros* ‘sehemu, kizio‘ kwa hiyo kumaanisha "ya vizio vingi".  Hii inaonyesha jinsi muundo wa polima unavyokuwa na vizio vingi vidogo vilivyounganishwa pamoja kuwa molekuli kubwa. 

Mmenyuko wa kikemia unaounganisha vizio vya kemikali kuunda polima huitwa upolimishaji.

## Polima asilia
Polima nyingine ni za asili na zinafanywa na viumbe. Protini zina molekuli za polipeptidi. Hizi ni polima asilia zinazounganisha vizio vya asidi amino.   

Selulosi na wanga (zote mbili ni kabohidrati) pia ni polima asilia zinazounganisha vizio vya glukosi. Mpira ni mchanganyiko wa polima asilia. 

## Polima zinazotegnezewa
Plastiki ni polima zilizotengenezwa na mwanadamu. Nyuzi nyingi zinafanywa na polima.
Historia ya Singapore

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Singapura.

Kisiwa hicho kiliwahi kuwa na makazi mbalimbali katika historia. 

Mji wa kisasa ulianzishwa mwaka 1819 na Waingereza kama kituo cha biashara ikawa bandari muhimu ya eneo. 

Uingereza uliipa uhuru kama sehemu ya shirikisho la Malaysia. Lakini matatizo ya kuelewana yalionekana haraka kati ya wanasiasa Wamalay wa bara na wenzao Wachina wa kisiwani.

Mwishowe Singapuri ikafukuzwa katika shirikisho ikawa nchi ya kujitegemea tarehe 9 Agosti 1965. Mwanasiasa Lee Kuan Yew alikuwa waziri mkuu wa kwanza akaendelea na cheo hicho hadi mwaka 1990 akaongoza Singapuri kuwa kati ya mataifa tajiri ya Asia.

## Tanbihi
S
Jamii:Singapuri
Skeli ya ugumu ya Mohs

alt=An example of the Mohs scale|right|thumb|326x326px|Skeli ya Mohs, iliyopewa jina la Friedrich Mohs.
**Skeli ya ugumu ya Mohs (skeli ya Mohs)** ni skeli ya kupima ugumu wa madini iliyobuniwa na Friedrich Mohs, mtaalamu wa madini kutoka Ujerumani. Mohs alibuni skeli yake inayofafanua ugumu wa madini ikilinganisha jinsi madini ya aina moja yanavyoweza kukwaruza mengine. 

Miamba huundwa na madini ya aina moja au zaidi. Kulingana na skeli ya Mohs, ulanga ni laini kabisa: inaweza kukwaruzwa na madini mengine yote. Jasi ni ngumu zaidi: inaweza kukwaruza ulanga lakini si kalsiti (kabonati ya kalisi, *calcite*), ambayo ni ngumu zaidi. Madini magumu kabisa ni almasi (diamond) ambayo haiwezi kukwaruzwa na kitu kingine chochote.    

Skeli ya Mohs inatumia madini kumi kwa kulinganisha ugumu. Hayo ni ulanga, jasi, kalsiti, fluoriti, apatiti, felspa, kwazi, topazi, korundi (mfano rubi), hatimaye almasi.  

Skeli ya Mohs iliundwa miaka mingi iliyopita, hivyo si kamili kabisa, lakini wanajiolojia bado wanaitumia kwa sababu ni rahisi kutumika, hasa kwa utafiti nje ya maabara. Ndani ya maabara kuna pia vifaa vinavyoruhusu kupima ugumu halisi.   

 

## Marejeo 
## Tovuti nyingine 
* http://www.mineraltown.com/infocoleccionar/mohs_scale_of_hardness.htm 
* Jinsi ya kutumia kiwango cha Mohs cha ugumu wa madini  

Jamii:Madini
Jaribio la Levene

Katika takwimu, **Jaribio la Levene** (kwa Kiingereza: Levene test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu usawa wa muachano wa kibadilika kinahesabiwa katika mbili au zaidi katika makundi.

Jaribio la Levene linaitwa pia: Jaribio la hali moja.

Hali moja inapatwa kwa hesabu kama Jaribio la Levene.

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio la Levene kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> leveneTest(x)`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning.

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
Jasi

thumb|250x250px| Jasi
**Jasi** (ing.*gypsum*) ni madini yanayoptikana mahali pengi ambayo kikemia ni  sulfati ya kalsi .  Fomula yake ni CaSO4·2H2O. Ni madini laini sana yakiwa na ugumu wa 2 kwenye skeli ya Mohs. Inaweza kukwaruzwa kwa kucha.  

Kiasili inapatikana mara nyingi kama fuwele; jasi safi haina rangi lakini ikichanganywa na madini mengine kuna fuwele za rangi kadhaa. Kwa matumizi ya kibinadamu huchomwa ikipatikana baadaye kama unga nyeupe. Unga wa jasi unaweza kuchanganywa na maji ukipokea umbo lolote baada ya kukauka tena.

Jasi imetumiwa tangu kale katika ujenzi, hasa kwenye lipu. Katika ujenzi wa kisasa bao za jasi na matofali ya jasi hutumiwa kujenga kuta za ndani zisizobeba mzigo. Kuta hizi za jasi huzuia au kuchelewesha moto ndani ya nyumba. Hutumiwa pia kama dawa la kilimo na chalki ya ubao shuleni. Wasanii hutumia jasi kwa sanamu.       

## Picha

File:Gypsum-71006.jpg|Fuwele za jasi kutoka Australia - rangi inatokana na ioni za shaba.
File:Gypsum-162462.jpg|Unusual selenite gypsum from the Red River, Winnipeg, Manitoba, Canada
File:Gypsum-47190.jpg|Classic "ram's horn" gypsum from Santa Eulalia, Chihuahua, Mexico, 7.5×4.3×3.8&nbsp;cm
File:Roses des Sables Tunisie.jpg|Desert rose, 47&nbsp;cm long
File:Gypsum-53691.jpg|Gypsum from Pernatty Lagoon, Mt Gunson, Stuart Shelf area, Andamooka Ranges - Lake Torrens area, South Australia, Australia
File:Copper-Gypsum-203925.jpg|Gypsum with crystalline native copper inside
File:Gypsum J1.jpg|Gypsum from Swan Hill, Victoria, Australia. The colouring is due to the copper oxide
File:Gypsum-21996.jpg|Waterclear twined crystal of the form known as "Roman sword". Fuentes de Ebro, Zaragoza (Spain)
File:Botryogen-Gypsum-199664.jpg|Bright, cherry-red gypsum crystals 2.5&nbsp;cm in height colored by rich inclusions of the rare mineral botryogen
File:Gypse Naica.jpg|Gypsum from Naica, Mun. de Saucillo, Chihuahua, Mexico
File:Gypsum-251118.jpg|Golden color gem, "fishtail"-twinned crystals of gypsum sitting atop a "ball" of gypsum which is composed of several single bladed crystals

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*WebMineral data
*Mineral galleries – gypsum
*CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards

Jamii:Madini
Mto Buzi

thumb|Mto wa Buzi na mafuriko baada ya Kimbunga Idai, Machi 2019
'''''' ni mto wa Msumbiji unaoishia katika Bahari ya Hindi.

Urefu wake ni km 250 hivi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Luambala

'''''' ni mto wa Msumbiji (mkoa wa Niassa) unaoungana na mto Lugenda. Maji yake yanaishia katika Bahari ya Hindi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Bahari ya Hindi
Jamii:Mkoa wa Niassa
Mto Mazowe

thumb|Mto Mazowe katika eneo la mto Luenha (katikati)
'*** (zamani: **Mazoe*') ni mto wa Zimbabwe na Msumbiji unaoungana na mto Luenha kabla ya kuingia katika mto Zambezi. Maji yake yanaishia katika Bahari ya Hindi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Zimbabwe

Jamii:Mito ya Zimbabwe
Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mto Zambezi
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Messalo

'''''' ni mto muhimu wa Msumbiji kaskazini mashariki (mkoa wa Niassa na mkoa wa Cabo Delgado) unaoishia katika Bahari ya Hindi.

Urefu wake ni km 530 hivi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mkoa wa Niassa
Jamii:Mkoa wa Cabo Delgado
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Ngalamu

thumb|Mto Ngalamu
'''''' ni mto wa Malawi na Msumbiji unaotiririka magharibi kwa ziwa Amaramba. 

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Malawi
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Malawi
Jamii:Mito ya Msumbiji
Mto Pungwe

thumb|Bonde la Pungwe katika Mbuga ya Kitaifa ya Nyanga, Zimbabwe
'*** (pia: **Pungue** na **Pungoe*') ni mto wa Zimbabwe na Msumbiji unaotiririka hadi kuishia katika Bahari ya Hindi.

Urefu wake ni km. 400.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Zimbabwe

Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mito ya Zimbabwe
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Save (Afrika)

thumb|muonekano wa mto save ,malawi
'*** (au **Sabi*') ni mto wa Zimbabwe na Msumbiji unaotiririka kwa kilometa 400. Maji yake yanaishia katika Bahari ya Hindi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Zimbabwe

S
S
S
Jamii:Bahari ya Hindi
Historia ya Tajikistan

**Historia ya Tajikistan** inahusu historia ya eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Tajikistan.

Eneo hilo lilitawaliwa na madola mbalimbali, hasa na Uajemi. 

Uislamu ulifika huko mnamo mwaka 800 BK. 

Mwaka 1868 Tajikistan ilivamiwa na Urusi na kuwa sehemu ya Dola la Urusi, halafu sehemu ya Umoja wa Kisovyet baada ya mapinduzi ya 1917. Iliitwa Jamhuri ya Kisovyeti ya Kisoshalisti ya Tajikistan.

Baada ya kuporomoka kwa Umoja wa Kisoviet, Tajikistan ilipata uhuru wake mwaka 1991. 

Kati ya mwaka 1992 hadi 1997 kulikuwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe ambavyo vilisababisha Warusi wengi kuondoka na vilikwisha kwa kuunda serikali ya umoja wa kitaifa.

Baada ya mashambulio ya kigaidi ya tarehe 11 Septemba 2001 jeshi la Marekani lilipata nafasi ya kutumia vituo vya kijeshi kwa ajili ya vita katika Afghanistan.

## Tanbihi
T
Jamii:Tajikistan
Jaribio Q la Cochran

Katika takwimu, **Jaribio Q la Cochran** (kwa Kiingereza: Cochran's Q test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu tofauti za uwiano mbili au zaidi.

Jaribio Q la Cochran linaitwa pia: Q la Cochran.

Q la Cochran inapatwa kwa hesabu kama Jaribio Q la Cochran.

## Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Q la Cochran kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

`> library(RVAideMemoire)`

`> cochran.qtest(DV~IV|Subjects)`

## Marejeo 
* Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). *An introduction to probability and statistics*. Wiley.
* Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). *Introduction to statistics and data analysis*. Cengage Learning.

Jamii:Takwimu
Jamii:Hisabati
Gesi ya machozi

right|thumb| Gesi ya machozi ikitumika nchini Ufaransa mnamo 2007
right|thumb| Mlipuko wa gesi ya machozi ulilipuka juu ya kuruka huko Ugiriki
**Gesi ya machozi** ni silaha ya kikemia inayosababisha maumivu kwenye macho na pia kwenye njia ya pumzi. Inatumiwa kama silaha isiyoua lakini kwa viwango vikubwa inaweza kuleta madhara makubwa zaidi, hadi kusababisha kifo. 

Kwenye jicho inakera neva za tezi za machozi zinazoanza kutoa machozi.  

Kuna dawa mbalimbali zinazotumika kwa kutengeneza gesi ya machozi, 

Gesi hiyo hutumiwa kwa kawaida na polisi kwa kutawanya umati mkubwa wa watu, kuvunja maandamano au kutuliza ghasia. 

Hairuhusiwi kuitumia vitani maana matumizi ya gesi dhidi ya wanajeshi hukataliwa na mikataba ya kimataifa, baada ya vita ya gesi sumu wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. 

## Hatua za kujikinga 
Njia bora zaidi ya kujikinga ni kuvaa kichuja hewa usoni. Pale ambapo hakipatikani, miwani ya kuogelea (*goggles*) inafaa kukinga macho, pamoja na kitambaa kinyevu kinachoshikwa mbele ya mdomo na pua kama kinga ya njia za pumzi.  

## Marejeo 
Jamii:Kemia
Asidi boriki

thumbnail|right|200px|Asidi boriki-2D
thumbnail|right|200px|Asidi boriki-3D
thumbnail|right|200px|Asidi boriki

**Asidi boriki** ni asidi ya boroni yenye fomula ya H3BO3. Asidi boriki hutumiwa kama dawa ya kipukusi. Inaweza pia kutumika kama dawa ya kuhifadhi kuoza (E 284). Asidi boriki hupatikana wakati wa kutengeneza kioo na kauri.  

Hutumika katika ujenzi kama kizuizi cha moto. Ikiyeyushwa katika maji, husaidia kufyonza nyutroni ndani ya tanuri nyuklia. 

Asidi boriki ni sumu. Uharibifu hufanywa kutokana na kumeza karibu mg 50 kwa kilo ya uzito wa mwili.

Jamii:Kemia
Historia ya Timor Mashariki

**Historia ya Timor Mashariki** inahusu historia ya eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Timor Mashariki.

Kisiwa cha Timor kilikuwa kituo cha biashara cha Wareno tangu karne ya 16. Visiwa vingine vya Indonesia ya leo vilivamiwa na Waholanzi na Timor ilibaki kisiwa pekee chini ya utawala wa Ureno katika sehemu hii ya dunia. 

Katika karne ya 19 Waholanzi walifika pia Timor. Mikataba ya miaka 1859 na 1916 ilithibitisha ugawaji wa kisiwa. Sehemu ya magharibi ilikuwa chini ya Uholanzi (na baadaye sehemu ya Indonesia), lakini sehemu ya mashariki ilibaki koloni la Ureno.

Baada ya mapinduzi ya Ureno ya 1974 Wareno waliondoka Timor bila maandalizi ya kutosha. Viongozi wazalendo walitangaza uhuru. Lakini siku chache baada ya tangazo hilo, jeshi la Indonesia lilivamia nchi ambayo ikatangazwa kuwa jimbo la Indonesia. Hali hiyo haikutambuliwa na Umoja wa Mataifa.

Vita vikali vya msituni vilifuata kati ya wapigania uhuru na jeshi la Indonesia.

Mabadiliko yalipatikana mwaka 1998 baada ya rais Suharto wa Indonesia kujiuzulu, na rais mpya Bacharuddin Jusuf Habibie kuwa tayari kuipa Timor ya Mashariki hali ya kujitawala ndani ya Indonesia. 

Karibu wananchi wote (98 %) walihudhuria katika kura ya maoni ya tarehe 30 Agosti 1999 na zaidi ya robo tatu (78,5 %) walipigia kura uhuru badala ya kuwa jimbo la kujitawala.

Baada ya kura hiyo jeshi la Indonesia lililipiza kisasi kwa kuua watu wengi na kuharibu nyumba, lakini macho ya dunia yalitazama Timor, na serikali ya Indonesia, kwa tishio la kufutiwa mikopo ya benki ya dunia, ililazimishwa kuondoa jeshi lake na kukubali kufika kwa jeshi la Umoja wa Mataifa chini ya uongozi wa Australia.

Tangu tarehe 27 Septemba 2002 Timor Mashariki ni nchi mwanachama wa UM.

## Tanbihi
T
Jamii:Timor ya Mashariki
Historia ya Turkmenistan

**Historia ya Turkmenistan** inahusu historia ya eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Turkmenistan.

Turkmenistan ilitwaliwa na Urusi tangu mwisho wa karne ya 19 ikaingia hivyo katika Umoja wa Kisovyeti baada ya mwaka 1917 na kuwa jamhuri ndani yake kwa jina la Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiturkmeni hadi mwaka 1991. 

Wakati wa kusambaratika kwa Umoja wa Kisovyeti, kiongozi wa chama cha kikomunisti Saparmirat Niyasov akaendelea kushika uongozi akitawala kama rais hadi kifo chake mwaka 2006. 

Niyasov alibadilisha utawala wa chama cha kikomunisti kuwa udikteta wake mwenyewe. Akaanza kutumia jina la "Turkmenbashi" (Baba wa Waturkmeni wote) na sanamu zake zikasimamishwa kote nchiniː mara nyingi zilikuwa sanamu za dhahabu hata kama wananchi walikuwa na maisha magumu.

Mapato kutoka gesi na mafuta ya petroli yalimwezesha kuendesha uchumi wa nchi kwa hiari yake bila mabadiliko makubwa jinsi ilivyokuwa kawaida wakati wa anguko la ukomunisti kwingineko. 

Zaidi ya nusu ya wananchi walikuwa hawana ajira na kuishi maisha ya umaskini, lakini wanapewa chumvi, umeme na maji bure. Mkate na petroli zinauzwa kwa bei ya chini sana, lakini kuna uhaba wa mara kwa mara.

Baada ya kifo cha Niyasov kamati ya viongozi ilimteua makamu wa waziri mkuu Gurbanguly Berdimuhammedov kuwa rais mpya ingawa kadiri ya katiba mwenyekiti wa bunge alitakiwa kuchukua nafasi hiyo.

Mwenyekiti wa bunge alishtakiwa mahakamani juu ya makosa fulani na Berdimuhammedov alithibitishwa katika uchaguzi wa tarehe 11 Februari 2007 kwa 89% za kura. Watazamaji walidai kura ilikuwa ya uwongo. 

Mwaka 2013 kwa mara ya kwanza ulifanyika uchaguzi wa vyama vingi.

## Tanbihi
T
Jamii:Turkmenistan
Historia ya Ufilipino

**Historia ya Ufilipino** inahusu historia ya visiwa ambavyo leo vinaunda jamhuri ya Ufilipino.

Wanegritos ni kati ya wakazi asilia ya funguvisiwa hilo, wakifuatwa na Waaustronesia.

Baadaye kukawa na athira ya Wachina, Wamalay, Wahindi na Wamori.

Mwaka 1543 nchi iliitwa na Ruy López de Villalobos kwa jina la Kihispania *"Las Islas Filipinas"* (Visiwa vya Filipo) kwa heshima ya mfalme Filipo II wa Hispania.

Hispania ilitawala eneo hilo tangu mwaka 1565 hadi Mapinduzi ya Ufilipino ya 1896, ikiacha athari kubwa upande wa dini na utamaduni.

Marekani ilitwaa visiwa hivyo mwaka 1898 katika Vita vya Marekani dhidi ya Hispania na kuvitawala kama koloni hadi Vita Vikuu vya Pili vya Dunia wakati Japani ilipotwaa nchi kwa miaka minne.

Baada ya vita hivyo Ufilipino ikapewa uhuru wake.

## Tanbihi
U
Jamii:Ufilipino
Historia ya Myanmar

'''''' inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya muungano wa Myanmar.

Tangu karne ya 9 BK nchi iliona falme mbalimbali zilizotawala kutoka mji mkuu wa Pagan.

Katika karne ya 19 Uingereza ulianza kujishughulisha na habari za Burma (leo Myanmar) baada ya kutawala maeneo jirani ya Uhindi. Kwa vita vitatu kati ya miaka 1826 na 1885 Uingereza ulieneza utawala wake. 

Burma ilikuwa sehemu ya Uhindi wa Kiingereza tangu mwaka 1885. 

Mwaka 1937 Waingereza walianza kutawala Burma kama koloni la pekee.

Wakati wa Vita Vikuu vya Pili vya Dunia Japani ilitwaa karibu nchi yote. 

Baada ya vita hivyo Burma ikapata uhuru wake tarehe 4 Januari 1948.

Serikali iliyochaguliwa kidemokrasia ilipinduliwa na jeshi mwaka 1962. 

Mtawala mpya hadi mwaka 1988 alikuwa jenerali Ne Win aliyetangaza siasa ya "Ujamaa wa Kiburma". Upinzani ulikandamizwa vikali mara kadhaa.

Nchi iliona harakati kwa ajili ya demokrasia na dhidi ya udikteta mwaka 1988; hapo Ne Win alijiuzulu. 

Baada ya maandamano yaliyokandamizwa mara kadhaa, Jenerali Saw Maung alichukua utawala kwa nguvu ya kijeshi. 

Uchaguzi huru wa mwaka 1989 ulileta ushindi wa chama cha NLD, chini ya Aung San Suu Kyi, lakini kamati ya kijeshi ilikataa kukabidhi madaraka.

Burma ilibadilishiwa jina kuitwa "Myanmar" ikaendelea kutawaliwa na serikali ya kijeshi hadi mwaka 2011. Upinzani haukuruhusiwa.

M
Jamii:Myanmar
Mto Lurio

'''''' ni mto wa Msumbiji kaskazini mashariki unaoishia katika Bahari ya Hindi.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Bahari ya Hindi
Historia ya Uthai

''''* inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Uthai.

Uthai ilikuwa nchi pekee ya Asia Kusini Mashariki iliyofaulu kukwepa ukoloni.

Nchi iliitwa rasmi *Siam* (สยาม) hadi mwaka 1939, tena kati ya 1945 na 1949. 

Neno *Thai'' (ไทย) linamaanisha "uhuru" kwa Kithai ni pia jina la kundi kubwa la watu nchini ambao ni Wathai (75-85%), mbali na Wathai-Wachina (12%).

Tangu tarehe 19 Septemba 2006 nchi imetawaliwa na kamati ya jeshi. Jeshi ilipindua serikali ya waziri mkuu Thaksin Shinawatra bila kumwaga damu. Viongozi wa kijeshi walipatana na mfalme kwamba wataandaa uchaguzi mpya.

Lakini hata baada ya chaguzi huru kadhaa nchi haijatulia kisiasa.

U
Jamii:Uthai