open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Bovet

left|80px
**Daniel Bovet** (23 Machi 1907 – 8 Aprili 1992) alikuwa mtaalamu wa madawa kutoka nchi ya Italia; alizaliwa nchi ya Uswisi. Baadhi ya utafiti mwingine aligundua madawa yanayotibu kikemia, kwa mfano salfonamaidi. Mwaka wa 1957 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Bovet alifanya kazi nyingi za utafiti katika eneo la pharmacology ([Famasia) na alikuwa mmoja wa wataalamu wa kwanza kugundua na kuelewa athari za mojawapo ya aina ya [dawa za antihistamines, ambazo zinatumiwa kutibu athari za mzio. Kazi yake muhimu ilikuwa katika maendeleo ya dawa za kupambana na malaria, ambayo ilitoa mchango muhimu katika tiba ya ugonjwa huo.

Mnamo mwaka wa 1957, Bovet alishinda Tuzo ya Nobel ya Fiziyolojia au Tiba kwa kazi yake kuhusu dawa za kupambana na malaria na antihistamines. Mchango wake mkubwa ulikuwa katika kuboresha uelewa wetu wa jinsi dawa zinavyofanya kazi mwilini na kutoa njia mpya za matibabu.

Bovet pia alifanya kazi katika taasisi mbalimbali za utafiti, ikiwa ni pamoja na Taasisi ya Pasteur huko Paris, na aliendelea kuchangia sana katika maendeleo ya sayansi ya dawa. Yeye ni mmoja wa wanasayansi wa kipekee ambao wameacha athari kubwa katika uwanja wa pharmacology na tiba.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1992
Jamii:Wanasayansi wa Italia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Frederick Robbins

**Frederick Chapman Robbins** (25 Agosti 1916 &ndash; 4 Agosti 2003) alikuwa daktari wa watoto kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1954, pamoja na John Enders na Thomas Weller alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.
Fritz Lipmann

thumb|right|Fritz Lipmann

**Fritz Albert Lipmann** (12 Juni 1899 &ndash; 24 Julai 1986) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani; baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vimeng’enya katika chembe hai vibadilishavyo chakula kuwa nishati. Mwaka wa 1953, pamoja na Hans Krebs alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.
Hans Krebs

left|80px
thumb|Hans Adolf Krebs
**Hans Adolf Krebs** (25 Agosti 1900 – 22 Novemba 1981) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1933, kwa vile wazazi wake walikuwa Wayahudi alilazimishwa kuhamia Uingereza. Hasa alichunguza athari za kikemia ndani ya chembe hai. Mwaka wa 1953, pamoja na Fritz Lipmann alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**. Mwaka wa 1958 alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1900
Jamii:Waliofariki 1981
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Selman Waksman

thumb|Selman Waksman (1953)

left|80px

**Selman Abraham Waksman** (22 Julai 1888 – 16 Agosti 1973) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ukraine. Baadaye alihamia na kupata uraia wa Marekani (mwaka wa 1916). Hasa alichunguza vijiumbe vya ardhini na kugundua viua vijasumu. Mwaka wa 1952 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1888
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanasayansi wa Ukraine
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Max Theiler

left|80px
**Max Theiler** (30 Januari 1899 – 11 Agosti 1972) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Afrika Kusini. Baadaye alihamia na kupata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo maradhi mbalimbali. Pia aligundua dawa ya chanjo dhidi ya homa ya manjano. Mwaka wa 1951 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1899
Jamii:Waliofariki 1972
Jamii:Wanasayansi wa Afrika Kusini
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Tadeus Reichstein

left|80px
thumbnail|Tadeus Reichstein
**Tadeus Reichstein** (20 Julai 1897 – 1 Agosti 1996) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswisi, lakini alizaliwa Polandi. Hasa alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Mwaka wa 1950, pamoja na Edward Kendall na Philip Hench alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1996
Jamii:Wanasayansi wa Uswisi
Jamii:Wanasayansi wa Polandi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Carl Ferdinand Cori

left|80px

**Carl Ferdinand Cori** (5 Desemba 1896 – 20 Oktoba 1984) alikuwa wanakemia kutoka nchi ya Ucheki. 

Baada ya kufunga ndoa na mkewe Gerty Cori mwaka wa 1920, walihamia Marekani na kupata uraia wa huko mwaka 1922. 

Hasa alichunguza umetaboli wa kabohaidreti katika kiumbehai cha wanyama. 

Mwaka wa 1947, pamoja na mkewe Gerti na Bernardo Houssay alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

C
C
C
Bernardo Houssay

left|80px
thumbnail|right|Bernardo Houssay
**Bernardo Alberto Houssay** (10 Aprili 1887 – 21 Septemba 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Argentina. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza uhusiano kati ya homoni na sukari katika kiumbehai cha wanyama. Mwaka wa 1947, pamoja na Carl na Gerty Cori alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1887
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Jamii:Wanakemia wa Argentina
Emilio G. Segrè

left|80px
**Emilio Segre** (1 Februari 1905 – 22 Aprili 1989) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Mwaka wa 1938 alihamia Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini. 1937 alitambua Tekineti kama elementi sintetiki ya kwanza iliyopatikana katika historia. Mwaka wa 1959, pamoja na Owen Chamberlain alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1989
Jamii:Wanasayansi wa Italia
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Philip Hench

left|80px

**Philip Showalter Hench** (28 Februari 1896 – 30 Machi 1965) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Pia alitafiti kutibu ugonjwa wa baridi yabisi (*arthritis*). Mwaka wa 1950, pamoja na Edward Kendall na Tadeus Reichstein alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1896
Jamii:Waliofariki 1965
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Edward Kendall

left|80px

**Edward Calvin Kendall** (8 Machi 1886 – 4 Mei 1972) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Mwaka wa 1950, pamoja na Philip Hench na Tadeus Reichstein alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

## Viungo vya nje 
* wasifu ya Edward Calvin Kendall 

Jamii:Waliozaliwa 1886
Jamii:Waliofariki 1972
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Igor Tamm

left|80px

**Igor Yevgenyevich Tamm** (8 Julai 1895 – 12 Aprili 1971) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza uhusiano kati ya elektroni na nuru. 

Mwaka wa 1958, pamoja na Pavel Cherenkov na Ilya Frank alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1895
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Wanafizikia wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ilya Frank

thumbnail|right|Ilya Frank
left|80px

**Ilya Mikhaylovich Frank** (23 Oktoba 1908 – 22 Juni 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza uhusiano kati ya elektroni na nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Igor Tamm na Pavel Cherenkov alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1990
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Tsung-Dao Lee

left|80px

**Tsung-Dao Lee** (amezaliwa 25 Novemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya China; baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vipande vya atomu na nadharia yake. Mwaka wa 1957, pamoja na Chen Ning Yang alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Wanasayansi wa Uchina
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
John Steinbeck

left|80px

**John Ernst Steinbeck** (27 Februari 1902 – 20 Desemba 1968) alikuwa mwandishi hodari kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa riwaya yake “Zabibu za Hasira” (kwa Kiingereza: *Grapes of Wrath*) iliyotolewa mwaka wa 1939; akatuzwa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya hiyo mwaka wa 1940. Mwaka wa 1962 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Herman Wouk

**Herman Wouk** (amezaliwa 27 Mei 1915) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa riwaya zake zinazoeleza hali ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Mwaka wa 1952 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa riwaya yake *The Caine Mutiny*.

Jamii:Waliozaliwa 1915
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Jamii:New York City
Allen Drury

thumbnail|right|200px|Allen Drury
**Allen Stuart Drury** (2 Septemba 1918 &ndash; 2 Septemba 1998) alikuwa mwandishi wa habari kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa ajili ya riwaya yake ya kwanza “Shauri ukakubali” (kwa Kiingereza: *Advise and Consent*).
Theodor Seuss Geisel

**Theodor Seuss Geisel** (2 Machi 1904 – 24 Septemba 1991) alikuwa mwandishi na mchoraji vielezo kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa vitabu vyake kwa watoto alivyoviandika chini ya jina la **Dr. Seuss**.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Massachusetts
Owen Chamberlain

left|80px

**Owen Chamberlain** (10 Julai 1920 – 28 Februari 2006) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini na kugundua vipande vingi vya atomu.

Mwaka wa 1959, pamoja na Emilio Segre alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Waliofariki 2006
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Pavel Cherenkov

left|80px
thumb|220px|
**Pavel Alekseyevich Cherenkov** (28 Julai 1904 – 6 Januari 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Aligundua mnururisho wa Cherenkov unaotokea elektroni ikitembea kwa mwendo mkali zaidi kuliko mwendo wa nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Igor Tamm na Ilya Frank alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 1990
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
James Kirkwood

**James Kirkwood** (22 Agosti 1924 &ndash; 21 Aprili 1989) alikuwa mchezaji na mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa kuandika, pamoja na Nicholas Dante, igizo lenye muziki liitwalo kwa Kiingereza *A Chorus Line* lililotolewa 1975. Mwaka wa 1976 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** kwa ajili ya igizo hilo.
Alice Walker

**Alice Malsenior Walker** (amezaliwa 9 Februari 1944) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Aliandika hasa riwaya na mashairi yanayoonyesha hali ya Wamarekani-Waafrika. Anajulikana hasa kwa riwaya yake “Rangi ya Zambarau” (kwa Kiingereza: *The Color Purple*) iliyotolewa 1982. Mwaka wa 1983 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa ajili ya riwaya hiyo.
Sam Shepard

**Samuel Shepard Rogers** (5 Novemba 1943 - 27 Julai 2017) alikuwa mchezaji na mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa jina la **Sam Shepard**. 

Mwaka wa 1979 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** kwa ajili ya tamthiliya yake iitwayo kwa Kiingereza *Burning Child*.

Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2017
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya
William Inge

**William Motter Inge** (3 Mei 1913 &ndash; 10 Juni 1973) alikuwa mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1954 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** kwa ajili ya tamthiliya yake iitwayo kwa Kiingereza *Picnic*.
Edward Albee

**Edward Franklin Albee** (12 Machi, 1928 - 16 Septemba, 2016) alikuwa mwandishi wa tamthiliya kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa tamthiliya yake “Nani Anaogopa Virginia Woolf?” (kwa Kiingereza: *Who’s Afraid of Virginia Woolf?*) iliyotolewa 1962. Kwa ajili ya tamthiliya zake za baadaye alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** miaka ya 1967, 1976 na 1992.

Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya
Robert Sherwood

**Robert Emmet Sherwood** (4 Aprili 1896 &ndash; 14 Novemba 1955) alikuwa mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Marekani.  Anajulikana hasa kwa tamthiliya zake zinazojishughulikia na shida za kijamii na za kisiasa. Alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** mara tatu: 1936, 1939 na 1941.  Tena alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Wasifu** mwaka wa 1949 kwa kitabu chake *Roosevelt and Hopkins*.
William Saroyan

**William Saroyan** (31 Agosti 1908 – 18 Mei 1981) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Aliandika hasa mikusanyiko ya hadithi, tamthiliya na riwaya. Mwaka wa 1940 aliteuliwa kuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya** kwa ajili ya tamthiliya yake “Wakati wa Maisha Yako” (kwa Kiingereza: *The Time of Your Life*). Lakini alikataa kupokea tuzo hiyo.

Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1981
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya
William Carlos Williams

**William Carlos Williams** (17 Septemba 1883 – 4 Machi 1963) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Marekani. Pamoja na kufanya kazi kama daktari, aliandika mashairi, insha za historia na riwaya fupi. Mwaka wa 1963 wakati alipokuwa ameshafariki aliteuliwa kuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi** kwa ajili ya mkusanyiko wake “Picha za Brueghel, na Mashairi Mengine” (kwa Kiingereza: *Pictures from Brueghel, and Other Poems*) iliyotolewa mwaka wa 1962.

Jamii:Waliozaliwa 1883
Jamii:Waliofariki 1963
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Washairi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi
Jamii:New Jersey
Joseph Pulitzer

**Joseph Pulitzer** (10 Aprili 1847 &ndash; 29 Oktoba 1911) alikuwa mhariri wa magazeti nchini Marekani; lakini alizaliwa nchi ya Hungaria. Alinunua magazeti mbalimbali na kusimamia uhariri wao. 

Katika hati ya wasia yake alisaidia kuanzisha Idara ya Uandikaji Habari ndani ya Chuo Kikuu cha Columbia iliyofunguliwa mwaka wa 1912. 

Tangu mwaka 1917, chuo hicho kimetoa *Tuzo ya Pulitzer* kwa ajili ya maandishi bora.

Jamii:Waliozaliwa 1847
Jamii:Waliofariki 1911
Jamii:Waandishi wa Marekani
*
Tuzo ya Pulitzer

thumb|Tuzo ya Pulitzer
**Tuzo ya Pulitzer** ni tuzo iliyoanzishwa na Joseph Pulitzer katika hati ya wasia yake. Tangu mwaka wa 1917 imetolewa kila mwaka na Chuo Kikuu cha Columbia katika mji wa New York kwa ajili ya maandishi hodari yanayoendeleza uandikaji habari na fasihi ya Marekani kwa jumla.

## Aina za tuzo
Kuna aina mbalimbali za Tuzo ya Pulitzer:
* Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
* Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya
* Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi
* Tuzo ya Pulitzer ya Muziki
* Tuzo ya Pulitzer ya Wasifu
* Tuzo ya Pulitzer ya Historia

*
Jamii:Fasihi ya Marekani
Maputo

thumb|300px|left|Maputo inavyoonekana kutoka bahari
260px|thumb|Barabara kuu ya Lourenço-Marquès (leo: Maputo) mwaka 1905

**Maputo** ni mji mkuu wa Msumbiji. Hadi 1976 ilijulikana kwa jina la Kireno la Lourenço-Marquès. Serikali mpya ya Msumbiji huru chini ya rais Samora Machel iliipa jina jipya la Maputo.

Mji una wakazi 1,200,000 (pamoja na mitaa ya nje: 1,800,000). Uchumi wake unategemea sana bandari yake kwenye hori ya Maputo ya Bahari Hindi.

Mito miwili inaishia kwenye hori ni Tembe na Maputo. 

## Viungo vya nje 
* [Utalii Maputo Kin(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kin)]

Jamii:Msumbiji
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Msumbiji
Jamii:Mikoa ya Msumbiji
Randal Cremer

thumb|right|Randal Cremer
left|80px
**Randal Cremer** (18 Machi 1838 – 22 Julai 1908) alikuwa kiongozi wa chama cha wafanyakazi kutoka nchi ya Uingereza. 

Anajulikana pia kwa maandishi yake yaliyojaribu kuzuia vita. Mwaka wa 1903 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**. Mwaka wa 1907 alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1838
Jamii:Waliofariki 1908
Jamii:Wanaharakati wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Frédéric Passy

thumb|right|Frédéric Passy
left|80px

**Frédéric Passy** (20 Mei 1822 – 12 Juni 1912) alikuwa mtaalamu wa uchumi kutoka nchi ya Ufaransa. Anajulikana hasa kwa maandishi yake yaliyojaribu kuzuia vita. Mwaka wa 1901, pamoja na Henri Dunant, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1822
Jamii:Waliofariki 1912
Jamii:Waandishi wa Ufaransa
Jamii:Wataalamu wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Auguste Beernaert

left|80px
thumb|right|Auguste Beernaert

**Auguste Marie Francois Beernaert** (26 Julai 1829 – 6 Oktoba 1912) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Ubelgiji. Kuanzia 1884 hadi 1894 alikuwa Waziri Mkuu na Waziri wa Fedha. Baadaye alikuwa mwakilishi wa Ubelgiji kwenye mikutano ya amani iliyofanyika katika mji wa The Hague mwaka wa 1899 na wa 1907. Mwaka wa 1909, pamoja na Paul d’Estournelles alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

## Tazama pia 
* Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Ubelgiji

Jamii:Waliozaliwa 1829
Jamii:Waliofariki 1912
Jamii:Wanasiasa wa Ubelgiji
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Tobias Asser

left|80px
thumb|right|Tobias Asser

**Tobias Michael Carel Asser** (28 Aprili 1838 – 29 Julai 1913) alikuwa mwanasheria kutoka nchi ya Uholanzi. Alikuwa profesa wa sheria kwenye Chuo Kikuu cha Amsterdam. Mwaka wa 1899 na tena 1907 alikuwa mwakilishi wa Uholanzi kwenye mikutano ya amani iliyofanyika katika mji wa The Hague. Mwaka wa 1911, pamoja na Alfred Fried alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1838
Jamii:Waliofariki 1913
Jamii:Wanasheria wa Uholanzi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Thornton Wilder

**Thornton Niven Wilder** (17 Aprili 1897 &ndash; 7 Desemba 1975) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Aliandika riwaya na tamthiliya. Mwaka wa 1928 alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake *The Bridge of San Luis Rey*. Tena alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya mara mbili, 1938 na 1943. Anajulikana hasa kwa tamthiliya yake iitwayo kwa Kiingereza *The Matchmaker*. Ilitolewa mwaka wa 1954, na 1964 ilibadilishwa kuwa igizo la muziki chini ya jina *Hello, Dolly!*.

Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya
James Michener

**James Albert Michener** (3 Februari 1907 – 16 Oktoba 1997) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Aliandika hasa riwaya zinazoeleza historia ya nchi au eneo la dunia. Mwaka wa 1948 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa ajili ya mkusanyiko wake “Hadithi za Pasifiki ya Kusini” (kwa Kiingereza: *Tales of the South Pacific*) iliyoandikwa mwaka wa 1947.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Jamii:Pennsylvania
Leo Sowerby

**Leo Sowerby** (1 Mei 1895 – 7 Julai 1968) alikuwa mtungaji muziki, mpiga kinanda na mwalimu wa muziki kutoka nchi ya Marekani. Alifundisha na kupiga kinanda hasa katika mji wa Chicago. Mwaka wa 1946 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Pulitzer ya Muziki ya muziki kwa utungaji wake wa “Wimbo ya Jua” (kwa Kiingereza *Canticle of the Sun*).

Jamii:Waliozaliwa 1895
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Muziki
Austen Chamberlain

left|80px
thumb|right|Austen Chamberlain

**Austen Chamberlain** (16 Oktoba 1863 – 16 Machi 1937) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Uingereza. Kuanzia 1924 hadi 1929 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje. Mwaka wa 1925, pamoja na Charles Dawes alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani** kwa ajili ya kazi yake ya kupitisha Maafikiano ya Lokarno.

Jamii:Waliozaliwa 1863
Jamii:Waliofariki 1937
Jamii:Wanasiasa wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Charles Dawes

left|80px
thumb|right|220px|Charles Dawes
**Charles Gates Dawes** (27 Agosti 1865 – 23 Aprili 1951) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Kuanzia 1925 hadi 1929 alikuwa Kaimu Rais chini ya Rais Calvin Coolidge. Mwaka wa 1925, pamoja na Austen Chamberlain alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1865
Jamii:Waliofariki 1951
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Jamii:Kaimu Rais wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Jamii:Ohio
Aristide Briand

thumb|right|Aristide Briand
left|80px

**Aristide Briand** (28 Machi 1862 – 7 Machi 1932) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Ufaransa. Kati ya 1906 na 1932 alikuwa Waziri Mkuu mara 11. Mwaka wa 1926, pamoja na Gustav Stresemann alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1862
Jamii:Waliofariki 1932
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Gustav Stresemann

left|80px
thumb|Gustav Stresemann

**Gustav Stresemann** (10 Mei 1878 &ndash; 3 Oktoba 1929) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1923 alikuwa Waziri Mkuu na kuanzia 1924 hadi 1929 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje. Mwaka wa 1926, pamoja na Aristide Briand alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1878
Jamii:Waliofariki 1929
Jamii:Wanasiasa katika Historia ya Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Norman Angell

thumb|right|Norman Angell
left|80px

**Sir Ralph Norman Angell Lane** (26 Desemba 1872 – 7 Oktoba 1967) alikuwa mtaalamu wa uchumi na mwandishi wa habari kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alijitahidi kutekeleza amani ya kimataifa. Anajulikana sana kwa kitabu chake “Uwongo Mkubwa” (kwa Kiingereza *Great Illusion*) kilichotolewa mwaka wa 1910. Mwaka wa 1931 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1933 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu rasmi kutoka Kamati ya Tuzo ya Nobeli
* Wasifu fupi ilivyoandikwa na Samuel Brittan 

Jamii:Waliozaliwa 1872
Jamii:Waliofariki 1967
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Wataalamu wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Cordell Hull

left|80px
thumb|right|Cordell Hull

**Cordell Hull** (2 Oktoba 1871 – 23 Julai 1955) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Kuanzia 1933 hadi 1944 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani** kwa ajili ya kazi yake ya kuanzisha Umoja wa Mataifa.

Jamii:Waliozaliwa 1871
Jamii:Waliofariki 1955
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Ralph Bunche

left|80px
thumbnail|Ralph Bunche (1951)
**Ralph Johnson Bunche** (7 Agosti 1904 – 9 Desemba 1971) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1950 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani** kwa vile aliwasaidia Waarabu na Waisraeli kusimamisha vita yao kwa muda kule Palestina mwaka wa 1949.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Kigali

thumb|Jiji la Kigali, Rwanda

**Kigali** ni mji mkuu wa Rwanda na pia mji mkubwa kuliko mingine yote nchini.

Iko karibu sana na mstari wa ikweta kwenye kimo cha 1400 - 1600 m juu ya UB. Hali ya hewa ni ya wastani hakuna baridi kali wala joto kali.

Kigali ina wakazi 600,000. 

## Historia 
Kigali ilianzishwa wakati wa ukoloni wa Kijerumani mwaka 1907 kama kituo cha mwakilishi wa Afrika ya Mashariki  Mjerumani Richard Kandt. 
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia ilivamiwa na Wabelgiji ikawa sehemu ya eneo lao na kukabidhiwa  Rwanda na Burundi chini ya utawala wa Ubelgiji. 

Baada ya kugawa kwa Rwanda-Burundi kuwa nchi mbili za Rwanda na Burundi, Kigali ikawa mji mkuu wa Rwanda mwaka 1962. 

Mauaji ya Watutsi ya mwaka 1994 yalianza Kigali. Mji ulipungukiwa wakazi 100,000 wakati ule.

## Uchumi 
Misingi ya uchumi ya Kigali ni biashara ya kahawa, mifugo na Bustani.

## Mawasiliano 
Kigali ina uwanja wa ndege wa kimataifa uitwao Kigali International Airport. Kuna barabara kwenda Burundi na Uganda. 
Bildung

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Rwanda

## Viungo vya nje

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Rwanda
Ruanda-Urundi

thumb|Mahali pa Ruanda-Urundi kando la Kongo ya Kibelgiji
thumb|Ramani ya Ruanda-Urundi wakati wa ukoloni

thumbnail|right|280px|
Wafanyakazi wahamiaji wa kiruanda katika mgodi wa Kisanga huko Katanga(Kongo ya Ubelgij)
**Ruanda-Urundi** ni jina la zamani kwa ajili ya nchi za Rwanda na Burundi. Zote mbili zilikuwa sehemu ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani hadi 1916. Wakatu wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia jeshi la Force Publique la Ubelgiji kutoka Kongo lilivamia maeneo yake; katika ugawaji wa koloni ya Kijerumani maeneo yale yalikubaliwa na Uingereza kubaki upande wa Ubelgiji.  

Baadaye zilikabidhiwa na Shirikisho la Mataifa kama eneo la kudhaminiwa kwa Ubelgiji.  
Ubelgiji ilitawala nchi zote mbili kama eneo moja la "Ruanda - Urundi". Hali halisi ziliangaliwa kwa muda mrefu kama eneo la nyongeza la Kongo ya Kibelgiji. Lakini hali yake katika sheria ya kimataifa kuwa eneo la kudhaminiwa iliizuia kuunganishwa rasmi na koloni ile kubwa.

Nchi zote mbili zilitawaliwa kwa mfumo wa "utawala usio moja kwa moja" ihali Wabelgiji walitumia watawala wa jadi. Wafalme hao waliotwa Mwami walitoka kimapokeo katika kundi la Watutsi ilhali idadi kubwa ya wananchi walihesabiwa katika kundi la Wahutu. Makundi haya hayakuwa makabila tofauti maana walikuwa na lugha na utamaduni wa pamoja; walikuwa zaidi matabaka katika jamii ambayo yaliwahi kuanza karne kadhaa zilizopita kama makabila tofauti lakini zimeshaunganika kiutamaduni; hata hivyo yalikuwa tofauti kiuchumi kwa mkazo wa ufugaji upande wa Watutsi na ukulima upande wa Watutsi. Hata hivyo iliwezekana kwa Mhutu kupata ng'ombe wengi na kuitwa Mtutsi, na Mtutsi maskini kuanza kulima akitazamiwa kuwa Mhutu. Kisiasa tofauti ilisababishwa na mfumo wa utawala wa mwami (mfalme) aliyepaswa kuteuliwa kutoka familia za Watutsi.  

Katika kipindi cha ukoloni uhusiano baina ya Watutsi na Wahutu ulibadilika kwa sababu wakoloni walitazama Watusi kuwa watu wa mbari wa juu. Waliimarisha tofauti kwa kuanzisha mfumo wa kuorodhesha na kutoa vitambulisho kwa wananchi ambako kila mtu aliandikishwa ama kama Mtutsi au Mhutu, na hivyo njia ya kuhama kundi ilifungwa. Wakipendelea Watutsi idadi ya Wahutu walioteuliwa kuwa mchifu wa maeneo ilipungua, hasa upande wa Rwanda.  

Katika miaka ya 1950 elimu ya kisasa ilifanya Wahutu kudai haki za kisiasa sawa na Wahutu. 
Mwaka 1959 upinzani wa Wahutu dhidi ya utawala wa Watutsi uliendelea kwenye mapinduzi katika Rwanda ambako Mwami  alipinduliwa na mauaji ya wapinzani wa kisiasa yalifanya Watutsi zaidi ya 100,000 kukimbia katika nchi jirani. Wakati huohuo uhusiano baina ya makundi ndani ya Burundi haukuonyesha mafarakano makali vile bado na mfalme wa Burundi alilenga kutengwa kwa Burundi na Rwanda.

Wakati wa mwisho wa utawala wa kikoloni kwenye mwaka 1961 sehemu zote mbili ziliachana na kuingia katika uhuru kama nchi mbili za Rwanda na Burundi. Burundi huru ilianza kama ufalme, ilhali Rwanda imeshakuwa jamhuri.

## Kujisomea 
*Samson, Anne (2016).
*
*
*
*
*
*
*
*
* 

Jamii:Historia ya Ubelgiji
Jamii:Historia ya Rwanda
Jamii:Historia ya Burundi
Jamii:Historia ya Afrika
El Aaiún

alt=Mji wa El Aaiún, Moroko|thumb|Mji wa El Aaiún, Moroko
**El Aaiún** (pia **Laâyoune**, العيون = al-ʿUyūn) ni mji mkubwa wa Sahara ya Magharibi kwenye bonde la *Saguia el Hamra* karibu na mwambao wa Atlantiki. 

Hadi mwaka 1976 ilikuwa makao makuu ya utawala wa kikoloni wa Hispania. Baadaye mji ulivamiwa na Moroko pamoja na sehemu kubwa ya Sahara ya Magharibi. 

Idadi ya wakazi ni takriban 200,000 wengi wao ni walowezi kutoka Moroko walioingia tangu mwisho wa 1976. 

Katika muundo wa utawala wa Moroko El Aaiun ni makao makuu ya wilaya ya Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra. Machoni pa wafuasi wa Jamhuri ya Sahara ya Kidemokrasia ya Kiarabu mji unstahili kuwa mji mkuu wa nchi hii ikipata uhuru wake. 

"El Aaiún" ni umbo la maandishi ya Kihispania kwa ajili ya jina la Kiarabu kinchomaanisha "chemchemi". Maandishi katika kawaida ya Kifaransa ni "Laâyoune" yanayotumika zaidi upande wa Moroko.
Jamii:Miji ya Moroko
Jamii:Miji ya Sahara Magharibi
Libreville

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mji wa Libreville 

260px|thumbnail|Mahali pa Libreville mkoani Estuaire
right|thumbnail|260px|Nyumba ya uchansella mjini Libreville
**Libreville** ni mji mkuu na mji mkubwa nchini Gabon. Iko kwenye pwani la Atlantiki kiasi ndani ya mdomo wa mto Komo au mto Gabon. Kuna bandari. 

Libreville ina wakazi 578,000 (2005). Jina la “Libreville” lina maana ya “mji huru” au “mji wa watu huru” kutokana na historia yake.

## Historia 
Libreville ilianzishwa na Wafaransa kama kituo cha biashara kwa jina la Gabon kufuatana na mto uliopo baada ya kununua ardhi tangu 1839 BK. Wakati ule wenyeji wa eneo walikuwa hasa Wampongwe. 1843 Wafaransa walijenga boma la Fort Aumale kama bandari ya kijeshi. 
 
Mwaka 1848 idadi ya wakazi iliongezeka ghafla kwa watumwa waliowekwa huru. Wakati ule meli za kijeshi za Ufaransa zilishirikiana na Waingerezea katika majaribio ya kukomesha biashara ya watumwa. Walikamata meli ya L'Elizia na kupeleka mzigo wake wa watumwa Gabon walipopewa uhuru. Wakati ule kituo kilipanuka kuwa mji mdogo ukapewa jina la Libreville kwa kuiga mji wa “Freetown” huko Sierra Leone ambako Waingerezea waliwahi kupangisha watumwa waliopewa uhuru.

Tangu 1866 ikawa makao makuu ya jimbo la Gabon. katika karne ya 20 ikawa bandari kuu ya Afrika ya Ikweta ya Kifaransa ikaendelea kukua polepole. Tangu uhuru wa Gabon mwaka 1960 imekuwa mji mkuu wa nchi hii.

## Mji 
Kuna mitaa ndani ya mji ya Batterie IV, Quartier Louis, Mont-Bouët, Nombakélé, Glass (Uzunguni), Olaumi (mtaa wa viwanda) na Lalala. Mtaa wa Owendo kusini ya mji pana bandari na kituo cha reli.

Libreville ina makumbusho ya kitaifa yenye vinyago vingi vya utamaduni wa wananchi. Soko kuu ni Marché du Mont-Bouët mashariki ya kitovu cha mji.
Libreville kuna vyuo vikuu vya Université Omar Bongo (UOB), Université des Sciences de la Santé, Chuo cha Ufundi Omar Bongo Ondimba Technical School na taasisi mbalimbali ndogo.
Uwanja wa ndege wa kimataifa kiko nje ya mji.

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Gabon
Jamii:Gabon
Otto Wallach

left|80px
thumb|right|Otto Wallach

**Otto Wallach** (27 Machi 1847 – 26 Februari 1931) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza michanganyiko kama terpini. Mwaka wa 1910 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu wa Wallach

Jamii:Waliozaliwa 1847
Jamii:Waliofariki 1931
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Wilhelm Ostwald

left|80px
thumbnail|right|Wilhelm Ostwald
**Wilhelm Friedrich Ostwald** (kwa Kilatvia: *Vilhelms Ostvalds*; Riga, Latvia, 2 Septemba 1853 – 4 Aprili 1932) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1909 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia** kwa ajili ya utafiti wake kuhusu uchocheaji.

## Viungo vya nje 
* Wasifu wa Ostwald

Jamii:Waliozaliwa 1853
Jamii:Waliofariki 1932
Jamii:Wanakemia wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Malabo

250px|thumb|Mahali pa Malabo mkoani Bioko Norte. 
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Malabo. 
**Malabo** ni mji mkuu wa Guinea ya Ikweta wenye wakazi 155,963 (2005). Uko mwambaoni mwa Atlantiki kwenye pwani ya kaskazini ya kisiwa cha Bioko (zamani: Fernando Po).

## Historia
Mji ulianzishwa kwa jina la Port Clarence mwaka 1827 na Waingereza waliokuwa wamekodi kisiwa cha Fernado Po kutoka kwa Wahispania. Uingereza ulitumia kisiwa kama kituo cha jeshi la uanamaji lilizozunguka Atlantiki kwa shabaha ya kukomesha biashara ya watumwa. Waingereza walipeleka huko watumwa waliopatikana kwenye meli za biashara ya watumwa. Mwaka 1843 Waingereza walihamisha kituo chao cha kijeshi kwenda Sierra Leone na sehemu ya watumwa wa zamani waliopewa uhuru wao walibaki, wengine wakafuatana na Waingereza kwenda Sierra Leone.

Wahispania walirudi polepole wakabadilisha jina la mji kuwa Santa Isabel. 

Tangu uhuru wa Guinea ya Ikweta mwaka 1968 Santa Isabel ikawa mji mkuu. Wakati wa udikteta wa rais Francisco Macías Nguema jina lilibadilishwa kuwa Malabo. Idadi ya wakazi ilipungua sana kutokana na utawala wa kidikteta, wengi walikimbia kama wanachi kwa ujumla. Tangu mwisho wa Macias Nguema idadi imeongezeka tena lakini bado dalili ya uharibifu uliotokea zinaonekana.

Pamoja na hasara hizo Malabo ni kitovu cha kiuchumi cha nchi. Mazao ya kakao, kahawa na mbao yanapelekwa huko kwa meli na kuuzwa nje.

## Tanbihi
* Orodha ya miji ya Guinea ya Ikweta

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Guinea ya Ikweta
Jamii:Guinea ya Ikweta
Victor Grignard

left|80px
thumb|right|Victor Grignard
**François Auguste Victor Grignard** (6 Mei 1871 – 13 Desemba 1935) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ufaransa. Alitafiti usanisi na hasa uunganishaji wa kaboni. Mwaka wa 1912, pamoja na Paul Sabatier alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu wa Grignard

Jamii:Waliozaliwa 1871
Jamii:Waliofariki 1935
Jamii:Wanakemia wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Léon Jouhaux

left|80px

**Léon Jouhaux** (1 Julai 1879 – 28 Aprili 1954) alikuwa kiongozi wa chama cha wafanyakazi kutoka nchi ya Ufaransa. Alisaidia kuanzisha mashirika mbalimbali kwa ajili ya wafanyakazi. Mwaka wa 1951 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

## Viungo vya nje 
* habari ya Kamati ya Tuzo ya Nobeli kuhusu Jouhaux
* Picha na kaburi ya Leon Jouhaux

Jamii:Waliozaliwa 1879
Jamii:Waliofariki 1954
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Harare

thumb|350px|right|Harare inavyoonekana kutoka kilima cha Kopje
right|350px|Map of Zimbabwe with the province highlighted
**Harare** (zamani: **Salisbury**) ni mji mkuu wa Zimbabwe pia mji mkubwa nchini ukiwa kitovu cha utawala na uchumi. Uko kwenye kimo cha mita 1,500 juu ya UB. 

Idadi ya wakazi imehesabiwa kufika 1,492,000, pamoja na mitaa ya nje hadi 3,120,000. Mtaa wa nje ulio mkubwa ni Chitungwiza yenye wakazi 340,000 kusini kwa uwanja wa ndege wa kimataifa.

## Historia 
Mji ulianzishwa mwaka 1890 BK kama kambi la jeshi la binafsi la Cecil Rhodes. Tangu kuwa makao ya kudumu mji ulipewa jina la Salisbury kutokana na Lord Salisbury aliyekuwa waziri mkuu wa Uingereza miaka ile akamsaidia Cecil Rhodes kazika mipango yake ya kupanusha ukoloni katika Afrika ya Kusini. Salisbury ilipata cheo cha mji mwaka 1935 ikawa mji mkuu wa Maungano ya Rhodesia na Unyasa mwaka 1953 hadi 1963.

Baada ya uhuru wa Zimbabwe jina la Salisbury ilibadilishwa mwaka 1982 kwa heshima ya chifu wa Washona Neharawa kuwa Harare.

Tangu 2002 mji uliathiriwa vibaya na matatizo ya kisiasa nchini Zimbabwe. Vyama vya upinzani vilipata kura nyingi mjini kushinda serikali ya Robert Mugabe katika chaguzi za kisiasa. Serikali ikalipiza kisasi kwa kufuta Halmashauri ya Mji. Mwaka 2005 serikali ilibomoa mitaa ya vibanda katika kempeni ya Operation Murambatsvina (Mradi wa "kuondoa takataka"). Lakhi za watu walifukuzwa katika nyumba zao na biashara zao zikabomolewa. Wapinzani waliona kampeni hii kama jaribio la kupunguza idadi ya wafuasi wao katika mji mkuu.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Zimbabwe

## Tanbihi
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Zimbabwe
Jamii:Zimbabwe
Luanda

thumb|Luanda katika Angola
thumb|Luanda inavyoonekana kutoka angani
**Luanda** (kirefu: *São Paulo de Luanda*: pia *Loanda*) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Angola ikiwa na wakazi 2,487,484 (katika rundu la jiji 7,805,000) wanaongezeka haraka kutoka ndani na nje ya nchi na ya bara la Afrika.

## Jiografia 
Mji wa Luanda uko mkoani Luanda, kaskazini ya mdomo wa mto Cuanza mwambaoni pa Atlantiki.

## Historia 
Mji ulianzishwa na Wareno mwaka 1575 BK kwa jina la *São Paulo de Luanda*. Umekuwa mji mkuu wa Angola tangu mwaka 1627. 

Hadi mwaka 1850 Luanda ilikuwa kitovu cha biashara ya watumwa kwenda Brazil. 

Wakati wa uhuru mwaka 1975 walowezi wengi Wareno waliondoka mjini. 
Vita ya wenyewe kwa wenyewe katika Angola kati ya miaka 1974 - 2002 ilileta hasara pia kwa mji mkuu.

## Wakazi 
Kati ya wakazi, walio wengi kabisa ni Waafrika wa makabila kama vile Waovimbundu, Wakimbundu na Wakongo. 

Lugha rasmi ni Kireno lakini lugha nyingi za Kibantu zinatumika pia.

## Uchumi 
Luanda ni bandari muhimu nchini pia mwanzo wa reli kwenda Malange.

## Viungo vya nje 
* www.luandamap.com - Ramani ya Luanda 

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Angola
Jamii:Luanda
Kwanza (mto)

**Kwanza** (kwa Kireno: **Cuanza**, pia Coanza, Quanza au Kuanzani) ni mto katika Angola. Chanzo chake ni katika Nyanda za Juu za Bie ambako mito mingi mikubwa inaanza.
 
Jina la mto limekuwa pia jina la mikoa miwili ya Cuanza Norte (kaskazini kwa mto) na Cuanza Sul (kusini kwa mto).

Matawimto muhimu ni Kuiva, Luando na Lucala.
thumb|left|270px
## Mwendo wa mto 
Mwanzoni mto unaelekea kaskazini halafu kaskazini-magharibi ikiwa mpaka kati ya mikoa ya Bie na Malange, baadaye kati ya mikoa ya Cuanza Sul na Malange, halafu kati ya mikoa ya Cuanza Sul na Bengo. Ikielekea magharibi inapita mkoa wa Cuanza Norte hadi kufikia Atlantiki kusini kwa Luanda, mji mkuu wa Angola.

## Umuhimu wa kiuchumi 
Kwanza inatumika na meli kwa mwendo wa takriban km 250 kuanzia mdomo wake kungia barani. Kwa sababu hiyo ilikuwa pia njia ya Wareno ya kupeleleza Angola walipofika na kujenga utawala wao.

Kwanza inatumika kwa kutengeneza umeme kwa njia ya lambo la Capanda mkoani Malanje lililoanza kufanya kazi mwaka 2004. 

Bado inatumika kama njia ya kusafirisha mizigo, pia maji yake humwagilia mashamba.

Jamii:Mito ya Angola
Nyanda za Juu za Bie

**Nyanda za Juu za Bie** ziko kwenye kitovu cha nchi Angola. Zinapanda hadi ya kuwa na kimo cha 2,619 m juu ya UB.

Kutokana na kiasi kikubwa cha mvua kinachopatikana hapa eneo ni chanzo cha mito mingi muhimu ya Afrika ya Kusini na Afrika ya Kati.

## Mito muhimu inayoanza Nyanda za Juu za Bie
* Kwanza (Cuanza) - inaelekea kaskazini - magharibi na kuishia Atlantiki 
* Kasai inaelekea kaskazini na kuishia mto Kongo 
* Kwango inaelekea kaskazini na kuishia kwenye mto Kasai ndani ya Kongo.
* Kwando (Cuando) - inaelekea kusini-mashariki na kuishia Zambezi
* Kubango-Okavango - inaelekea kusini halafu kusini-mashariki na kuishia Delta ya Okavango kwenye Kalahari
* Kunene (Cunene) - inaelekea kusini-magharibi na kuishia Atlantiki mpakani na Namibia.
* kuelekea magharibi ni mito midogo tu 

* Zambezi ikitokea kaskazini inapita karibu na Nyanda za Juu za Bie na kupokea sehemu ya maji yake hapa.

Mji mkubwa katika eneo ni Huambo (zamani: Lisbon mpya)
Kunene (mto)

thumb|Maporomoko yaEpupa
thumb|Mto Kunene karibu na maporomoko ya Epupa
**Kunene (au Cunene)** ni mto wa Afrika ya kusini-magharibi. 

Chanzo chake kiko Angola katika Nyanda za Juu za Bie, unaelekea kusini hadi kufikia mpaka wa Namibia kwenye mji wa Ruacana. 

Kuanzia hapo mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia hadi kufikia bahari ya Atlantiki. Mdomo wa mto baharini ni delta yenye upana wa km 30. 

Mwendo wote ni wa km 1207, beseni lina km² 109,832 .

Kunene ina maporomoko huko Ruacana, pia Epupa. 

Serikali ya Namibia ilipanga kutengeneza lambo kwenye maporomoko ya Epupa. Mipango hii imepingwa vikali kwa sababu inaonekana kuhatarisha ekolojia ya eneo pamoja na hali ya maisha ya Wahima walio wenyeji.

Jina la mto unarudia katika jina la mkoa wa Namibia wa Kunene.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Viungo vya Nje 
* Watersheds of Africa: A04 Cunene 

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Angola
Jamii:Mito ya Namibia
Jamii:Cunene (mkoa)
Bloemfontein

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mji wa Bloemfontein 

thumb|Bloemfontein wakati wa mchana

**Bloemfontein** (tamka: "Blumfontain" - Kiholanzi/Kiafrikaans "chemchemi ya maua") ni kati ya miji mikuu mitatu ya Afrika Kusini pamoja na Pretoria na Cape Town. Jina la Kisotho ni **Mangaung** linalomaanisha "kwa duma". 
Bloemfountain ni makao ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini pia mju mkuu wa mkoa wa Vrystaat (au: Free State - "Dola huru").

Mji uko kwenye uwanja wa juu wenye kimo cha 1,395 m juu ya UB. 

Mji mwenyewe una takriban wakazi 500,000. Kuna mji wa pili wa Mangaung wa wakazi 650,000 uliojengwa wakati wa utawala wa ubaguzi wa rangi kwa ajili ya watu weusi.

## Tazama pia 
* Chuo Kikuu cha Dola Huru

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 

Jamii:Miji ya Afrika Kusini
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Dola Huru
Pretoria

thumb|left|Kitovu cha mji wa Pretoria.
thumb|left|Ikulu ya *Union House*
**Pretoria** ni moja kati ya miji mikuu mitatu ya Afrika Kusini na makao makuu ya serikali. Miji mikuu mingine ni Cape Town kama makao ya Bunge na Bloemfontein kama makao ya Mahakama Kuu. 
 
Pretoria iko kaskazini mwa jimbo la Gauteng katika bonde la milima ya Magalies kwenye kimo cha m. 1,370. Umbali na Johannesburg ni km. 56. Ni sehemu ya Jiji la Tshwane. 

Jina la Pretoria ni la kumkumbusha jenerali wa Makaburu Andries Pretorius aliyeshinda Wazulu kwenye mapigano ya Mto wa Damu (Blood River) mwaka 1838. Kuna majadiliano kama jina la Pretoria libadilishwe pia kuwa "Tshwane".

Pamoja na ofisi za serikali kuna vyuo vikuu, hasa Chuo Kikuu cha Pretoria. Chuo Kikuu cha Afrika Kusini ni chuo kikubwa cha masomo kwa njia ya barua. 

Pretoria ndio mji pekee wenye watu weupe (Wazungu) wengi kuliko mji wowote duniani nje ya Ulaya. 

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Gauteng
Jamii:Miji ya Afrika Kusini
Bié (mkoa)

right|Mkoa wa Bie katika Angola
**Bié** ni mkoa wa Angola wenye eneo la km² 70,314 na wakazi wanaokadiriwa kuwa kati ya lakhi nane na milioni moja.

Makao makuu ya mkoa yako mjini Kuito (Cuito). 

Hali ya hewa haina joto kali kutokana na milima na mvua ya mara kwa mara. Hayo yote huwezesha kilimo cha mahindi, karanga, miwa, kahawa na mpunga. 

Mkoa ni sehemu ya Nyanda za Juu za Bie. Kuna njia ya reli kati ya mkoa na pwani.

Miji mikubwa zaidi mkoani ni:
* Kuito- wakazi 114 791
* Camacupa- wakazi 19 347 
* Catabola- wakazi 19 281 
* Catumbela- wakazi 17 369 
* Chisamba- wakazi 7 755 

Nyumba ya mwenyekiti wa chama cha UNITA Isaias Samakuva iko mkoani kwenye mji wa Kunji.

## Viungo vya Nje 
* US government statistics from 1988
* angola.org.uk 

Jamii:Mikoa ya Angola
!
Porto Novo

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Porto Novo 
thumb|250px|Porto Novo katika Benin
**Porto Novo** (Kireno kwa: "Bandari mpya" - inaitwa na wenyeji pia **Hogbonou** na **Adjache**) ni mji mkuu rasmi wa Benin. Ni mji wa bandari kwenye kidaka cha Atlantiki. 

Mwaka 2002 Porto Novo ilikuwa na wakazi 223,552 (sensa 2002) na mji wa pili katika Benin. Hapa ni ikulu ya rais na makao ya bunge lakini wizara nyingi zina ofisi zao mjini Cotonou. 

### Historia 
Jina la kihistoria ni Ajache. Kwa jina hili mji ulikuwa mji mkuu wa ufalme wa Aja. Wareno walijenga kituo cha biashara ya watumwa wakaiita "Porto Novo - bandari mpya". Mwaka 1863 ufalme ulikubali ulinzi wa Ufaransa kwa hofu ya Waingerezea. 1883 eneo lake likawa sehemu ya koloni ya Kifaransa ya Dahomey na mwaka 1900 mji mkuuw a koloni yote.

Wafalme wa Porto Novo waliendelea kuwa na makao mjini hadi kifo cha mfalme wa mwisho Alohinto Gbeffa mwaka 1976.

Tangu mwisho wa utumwa huko Brazil Waafrika wa Brazil walirudi wakifika Porto Novo na kukaa hapa. Hivyo athira za Brazil zimeonekana katika utamaduni wa mji, hasa katika ujenzi na chakula.

### Viungo vya Nje 
* Official Republic of Benin tourism site for Porto-Novo 
* Official Benin government website information about Porto-Novo 
* porto-novo.biz 
* Images of the Central Mosque of Porto-Novo 
* Adjogan 

Jamii:Miji ya Benin
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Vilnius

thumb|250px|*Vilnius*
**Vilnius** ni mji mkuu wa Lituanya. Una wakazi 558,165 (mwaka 2009).

## Jiografia 
Eneo lake ni km² 401. 
thumb|left|180px|

## Historia
Mji ulianzishwa 1387.

## Picha

Picha:GediminasCastle002.jpg| *Boma la Gediminas*
Picha:Vilnius St Anns church.jpg|*Kanisa la Mtakatifu Anna*

## Viungo vya nje 
* www.vilnius.lt

Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Lituanya
Jamii:Miji ya Lituanya
Kaunas

[thumb|200px|[Ukumbi wa Rathous Kaunas.]]
**Kaunas** ni mji wa pili nchini Lituanya ukiwa na wakazi 383,764 (2017).

Jamii:Miji ya Ulaya
Jamii:Miji ya Lituanya
Robben Island

[thumb|350px|Majengo ya gereza la Robben Island. [Mlima wa Meza nyuma]]
[thumb|350px|right|Robben Island inavyoonekana kutoka [Mlima wa Meza]]
**Robben Island** ni kisiwa kidogo 12 km mbele ya mji wa Cape Town (Afrika Kusini) katika Atlantiki.
Kisiwa kina eneo la hektari 547, urefu ni km 4.5 na upana hadi km 1.5.

Kisiwa kimejulikana kutokana na gereza lake na mfungwa mashuhuri Nelson Mandela. Wafungwa pamoja naye walikuwa Walter Sisulu, Govan Mbeki na Robert Sobukwe. 

Siku hizi kisiwa ni makumbusho na hifadhi ya mazingira. Watumishi wanaotembeza wageni ni wafungwa wa zamani. 

Kipo kwenye orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Jamii:Afrika Kusini
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Hektari

thumb|Taswira ya Hekta 1 ya ardhi
**Hekta** (pia: hektari) ni kipimo cha eneo lenye upana na urefu wa mita mia moja. Hekta moja ina mita za mraba (=m²) 10,000. 

Kifupi chake ni **ha**.

Msingi wake ni kipimo cha urefu cha mita (m).

1 ha = 0,01 km² = 100 Ar = 100 m × 100 m = 10.000 m² 

1 km² = 1.000 m × 1.000 m
1 ha = 100 m × 100 m
1 a = 10 m × 10 m
1 m² = 1 m × 1 m

100 ha = 1 km²

Hekta ni kipimo kinachotumika hasa kupimia maeneo ya **kilimo**.

Jamii:Vipimo vya eneo
Mwarobaini

**Mwarobaini** (*Azadirachta indica*) ni mti unaofahamika kwa uwezo wake wa kutibu magonjwa ya aina mbalimbali. Inaaminika kuwa mti huu umetoka huko India na Burma.  Mwarobaini hushamiri zaidi katika nchi za tropiki na una uwezo mkubwa wa kuhimili ukame. 

Jina “mwarobaini” linatokana na imani kuwa mti huu una uwezo wa kutibu magonjwa yapatayo arobaini. Majani na mbegu ya mwarobaini imekuwa ikitumiwa kama tiba kwa miaka maelfu huko nchini India na hivi sasa inatumiwa katika sehemu mbalimbali duniani likiwemo bara la Afrika. 

Wanasayansi wa nchi za Magharibi hutumia pia mti huu kwenye tiba na utafiti. Mwanzoni mwa mwaka 2005, serikali ya India ilipeleka kesi mahakamani kupinga hatua ya mamlaka ya leseni ya Ulaya (European Patent Office) kutoa leseni kwa Wizara ya Kilimo ya Marekani na kampuni ya kimataifa ya WR Grace kumiliki haki ya kutengeneza na kuuza dawa ya ukungu inayotokana na mwarobaini. 

Kati ya magonjwa ambayo mti huu umetumika kutibu au kupoza ni matatizo ya kusaga chakula tumboni, kisukari, kansa, magonjwa ya ngozi, malaria, ukungu (fungus), n.k. Matawi yake hutumiwa kama mswaki na magome yake hutumiwa kama dawa ya kusafisha meno. 

Mafuta ya mbegu ya mwarobaini hutumika kutengenezea vipodozi na sabuni. Kiziduo cha mbegu au mafuta yake hutumiwa kama dawa ya kuulia wadudu wanaoharibu mimea shambani.

## Picha

File:Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W IMG 6976.jpg|Maua na majani
File:Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W IMG 7006.jpg|Maua
File:Azadirachta indica, leaves & fruits.JPG|Matunda mabichi na majani
File:Neemfruit.jpg|Matunda mabivu
File:Neem tree seeds.JPG|Makokwa
File:Azadirachta indica MHNT.BOT.2007.40.124.jpg|Azadirachta indica - Museum specimen

## Viungo vya nje 
* Neem Tree Foundation
* Neem: A Tree for Solving Global Problems 
*Historia na Matumizi ya Mwarobaini 
*India Yashinda Kesi Dhidi ya Leseni ya Mwarobaini 

Jamii:Mmoyomoyo na jamaa
Jamii:Mitishamba
HA

**HA** au **ha** ni kifupi cha: 

## Kodi 
* Kodi ya IATA ya Hawaiian Airlines
* Kodi ya lugha ya Kihausa (kufuatana na ISO 639-1)

## Sayansi na teknolojia 
* Hahnium, elementi ya kikemia
* Hektari (kipimo cha eneo)

## Mahali 
* **Ha**, mkoa wa Vietnam

## Mashirika na makampuni 
## Michezo 
## Watu 
* **Ha**, mungu mmojawapo wa Misri ya Kale
* meli ndogo ya kijeshi ya Japan wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Jamii:Kifupi
Banjul

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mji wa Banjul 
thumb|right|260px|Mahali pa Banjul katika Gambia
thumb|right|260px|Banjul mjini  
thumb|right|260px|Geti ya *Arch 22* ya kuingia mji wa Banjul
**Banjul** ni mji mkuu wa Gambia. Mji wenyewe una wakazi 34,828 pekee lakini pamoja na mitaa ya nje ni zaidi ya nusu milioni.

Banjul iko kwenye kisiwa cha Mt. Mariamu (au: Kisiwa cha Banjul) mdomoni mwa mto Gambia unapoishia katika bahari ya Atlantiki.

## Historia 
Waingereza walianzisha mji mwaka 1816 BK kama kituo cha biashara na kituo cha kijeshi cha kukomesha biashara ya watumwa. Jina la mji lilikuwa "Bathurst" kufuatana na Henry Bathurst aliyekuwa waziri wa makoloni wakati ule.

Mwaka 1965 Bathurst ilikuwa mji mkuu wa nchi huru ya Gambia. Mwaka 1973 jina lilibadilishwa kuwa Banjul.
Tarehe 22 Julai 1994 palikuwa na mapinduzi wa kijeshi yaliyoanzisha utawala wa Rais Yahaya Jammeh. Geti la mji "Arch 22" lilijengwa kama kumbukumbu ya mapinduzi haya.

## Uchumi 
Banjul ni kitovu cha utawala na biashara katika Gambia. 

Mawasiliano ndani ya nchi ni hasa kwa njia ya feri kwenye mto Gambia hadi mji wa Barra. 

Msingi wa uchumi ni kilimo, hasa karanga, nta, mawese na ngozi zinasafirishwa kutoka bandari ya Banjul.  

Banjul ina uwanja wa ndege wa kimataifa.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Gambia

## Marejeo 
:Wakazi ya Infobox - Statoids, Gambia Divisions, 2003, see *Banjul Division*  

## Viungo vya nje
Jamii:Miji ya Gambia
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Gambia