open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edith Haisman

**Edith Eileen Haisman** (amezaliwa 27 Oktoba, 1896 – amefariki 20 Januari, 1997) alikuwa mwanamke wa Afrika Kusini - British ambaye alikuwa mmoja wa waathirika wa mwisho na mzee zaidi waliok survival kwa kuangukia kwa  mnamo Aprili 1912. Alikuwa mwathirika wa mwisho aliyezaliwa karne ya kumi na tisa, na kwa hivyo alikuwa mwathirika wa mwisho ambaye alikuwa kijana wakati wa kuangukia, ingawa watoto wachanga saba waliok survival walimzidi kwa muda.

## Maisha ya mapema
Alizaliwa tarehe 27 Oktoba, 1896 huko Worcester, Cape Colony (sasa  ni Afrika Kusini) kwa mzaliwa wa Uingereza, Thomas William Solomon Brown na mke wake wa asili wa Afrika Kusini, Elizabeth Catherine  aliyemiliki na kuendesha hoteli huko Worcester, South Africa. Alikuwa na dada mmoja ambaye alifariki kutokana na diphtheria akiwa na umri wa miaka minane mnamo 1906, pamoja na ndugu wanne wa nusu kutoka ndoa ya kwanza ya baba yake ambao hakuwazungumzi sana. Thomas Brown aliona kuporomoka kwa uchumi wa Afrika Kusini, na yeye na mke wake hatimaye waliamua kuhama kwenda Seattle, Washington, Marekani, ambapo dada wa Elizabeth, Josephine Acton, aliishi na ambapo Thomas alikusudia kufungua hoteli nyingine. Walisafiri kwa meli ya *Saxon* kwenda England ambapo Thomas alibukia tiketi kwa familia yake kwa ajili ya RMS *Titanic*.

## Kwenye *Titanic*
Edith alikuwa na umri wa miaka 15 alipokuwa yeye na wazazi wake wakiingia kwenye *Titanic* huko Southampton, England, kama abiria wa daraja la pili. Ghala la meli lilijaa vyombo vya meza, fanicha na rula 1,000 za vitambaa vya kitanda kwa ajili ya hoteli iliyokusudiwa.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Bridget Pickering

**Bridget Pickering** (alizaliwa 1966) ni mtengenezaji na mtayarishaji wa filamu kutoka Namibia. Kati ya filamu alizozitayarisha ni *Hotel Rwanda* (2004), *The March of the White Elephants* (2016), *Liyana* (2017), *The Tale* (2018), na *Under The Hanging Tree* (2023), ambayo ni filamu iliyoingizwa na Namibia kwa ajili ya Tuzo ya Filamu Bora ya Kimataifa kwenye Tuzo za Academy ya 96. Yeye ni binti wa balozi wa Namibia na mwanaharakati wa vyama vya wafanyakazi Advocate Arthur Pickering.

Alisomea katika chuo kikuu cha Syracuse University nchini Marekani na kufanya kazi kwa Universal Pictures kabla ya kurudi Namibia. Baba yake ni Mtanibia na mama yake ni kutoka Afrika Kusini. Mnamo mwaka 1999, alikuwa mmoja kati ya wanawake sita walioteuliwa kuongoza filamu fupi kwa mfululizo wa *Mama Africa*. Kichango chake, ''Uno's World'', ni kuhusu mwanamke mchanga anayeishi na mimba isiyotarajiwa.

## Marejeo 
Jamii:Mwanaharakati wa Namibia
Mradi wa Lattice

**Mradi wa Lattice** ulikuwa mradi wa hiari wa kompyuta (volunteer computing) ambao uliunganisha rasilimali za kompyuta, middleware ya Grid, programu maalumu za kisayansi, na huduma za wavuti katika mfumo kamili wa kompyuta wa Grid kwa ajili ya uchambuzi wa kisayansi. Mradi huu ulitumia programu ya Genetic Algorithm for Rapid Likelihood Inference (GARLI) kubaini uhusiano kati ya sampuli tofauti za kijenetiki .

## Mfumo wa Mradi
Sehemu muhimu ya mradi huu ilitumia jukwaa la Berkeley Open Infrastructure for Network Computing (BOINC). Mradi wa Lattice ulikuwa na tovuti yake tofauti ya BOINC, lakini tovuti hiyo haipo tena hivi sasa, jambo lililosababisha kufungwa kwa mradi huu kwa sababu BOINC inategemea tovuti hiyo kupata taarifa za usanidi ili kuanzisha mradi huu kwenye wateja wake.

## Marejeo
Forum Confluentes

**Forum Confluentes** ni nyumba moja ya mji ya Koblenz.

Forum Confluentes imetengeneza huko mahali ua katikati "Zentralplatz" kando ya nyumba ya maduka "Forum Mittelrhein".

Lakini Forum Confluentes hamna maduka, ni nyumba mpya ya maktaba ya mji Koblenz, ofisini ya utalii, makumbusho ya Rhine katikati (Kijerumani: "Mittelrheinmuseum") na sinema ya utalii.

Sehemu ya zamani ya maktaba ya mji ilikuwa nyumba tatu karibu na Forum Confluentes "Zentralbibliothek" (maktaba kuu), Musikbibliothek umd Jugendbibliothek (maktaba ya muziki na ya wadogo) na Stadtarchiv (archivi ya mji), sasa hizi ni ndani ya nyumba moja tu.

Pia juu ya paa ya Forum Confluentes kuna balkoni ya kuangalia mjini.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Forum Confluentes
Femi Emiola

**Femi Emiola** ni mwigizaji wa Marekani. Anajulikana zaidi kwa nafasi zake katika tamthilia ya televisheni *Wicked Wicked Games* na katika tamthilia ya mtandaoni *If Looks Could Kill*. Jina lake la kwanza na la mwisho yametokana na lugha ya Kiyoruba, na jina lake la kwanza hutamkwa "F-eh-mi".  Fẹ́mi linaweza kumaanisha aidha "nipende", au "nioe". Hata hivyo, jina "Fẹ́mi" kwa kawaida hutafsiriwa kama "nipende" na wakati mwingine huwa kifupi cha "Olúwáfẹ́mi", linalomaanisha "Bwana ananipenda".

## Wasifu
### Maisha ya awali
Emiola alizaliwa huko Iowa City, Iowa, na mama yake ni Mfilipino na baba yake ni Mnigeria, wote wakiwa wanatafuta shahada ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Iowa. Aliishi maisha yake ya awali katika Ufilipino na Nigeria kabla ya kurejea Marekani akiwa kijana. Akiwa Nigeria, alisoma katika Shule za Serikali Kuu na Shule ya Kimataifa ya Ibadan. Wazazi wake wote ni wanasayansi wa kemia.

Alipata mafunzo ya sanaa ya maigizo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Iowa na kusoma New York City chini ya mwelekezi na mwalimu wa uigizaji, Wynn Handman, ambaye alikuwa mwenzake Sanford Meisner na mkurugenzi wa kisanii mwanzilishi mwenza wa The American Place Theatre.

### Kazi
Emiola alijitokeza kwa mara ya kwanza katika filamu fupi iliyoshinda tuzo, *The Living Silence*. Uigizaji wake ulisaidia mtayarishaji wa filamu, Tanya Steele, kushinda Tuzo ya East Coast Student Filmmaker ya Chama cha Wakurugenzi.

## Marejeo 
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Forum Mittelrhein

**Forum Mittelrhein** ni nyumba ya maduka katikati za jiji Koblenz, Ujerumani.

Forum Mittelrhein imetengeneza kando za Forum Confluentes juu ya Zentralplatz (mahali ya kati).

Mahali ya kati Koblenz haina historia muhimu, imeangaliwa halafu za Weltkrieg za pili. Hizi ni sababu mji wa Koblenz wametaka kutumia nafasi muhimu.

2012 Forum Mittelrhein imefunguliwa.

Kando ya Lische Center ni nyumba moja kwa pili mjini wa Koblenz.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Forum Mittelrhein
Kayo Shekoni

**Kayode Maria Söderberg Shekoni**  (anajulikana kitaalamu kama **Kayo**, alizaliwa 17 Aprili 1964) ni mwimbaji na mwigizaji kutoka Uswidi.

## Kazi
Kayo alianza kama mwimbaji katika miaka ya 1980 akiwa na bendi ya synth-pop ya Kiswidi Freestyle. Kayo aliacha kundi hilo baada ya kutolewa kwa single ya nne Vill ha dej. Baadaye alifanya kazi kama mwimbaji wa nyuma na mcheza dansi kwa wasanii mbalimbali wa Kiswidi kama The Creeps , NASA na Anders Glenmark. Yeye ni mcheza ballet aliyefundishwa kitaalamu na alicheza kitaalamu kwa miaka mingi.

Mnamo 1990 alijiunga na mdundo wa Nordik beat na akatoa albamu ya kwanza yenye jina lake mwenyewe katika lebo ya Cheiron Studios|SweMix. Muziki ulikuwa hasa new jack swing lakini baadhi ya nyimbo zilikuwa na ladha ya reggae na house zenye ushawishi wa hip hop. Albamu hiyo ilitayarishwa na mwanzilishi mwenza wa lebo hiyo StoneBridge (DJ) pamoja na Christian Falk na Alexander Bard (kutoka Army of Lovers). Alitoa nyimbo nne maarufu kutoka katika albamu hiyo. Albamu yake ya pili ilikuwa albamu ya Kiswidi ya soul-pop iitwayo *Kärleksland* ambayo ilihusisha nyimbo za Orup na ilipokelewa vyema na redio.

## Marejeo 
Jamii:Waimbaji wa Uswidi
Loehr Center

**Loehr Center** ni nyumba ya maduka katikati za mji Koblenz huko Rhine-Palatino, Ujerumani.

Loehr Center ni nyumba ya maduka la kwanza huko Koblenz, imefunguliwa mwaka 1984. Ina magorofa tatu na maduka, maghawa na ofisini ya huduma. Pia mbele za nyumba kuu kuna nyumba ya pili na ofisini na madaktari.

Loehr Center ipo Loehrplatz, karibu za Loehr Center kuna Kituo cha reli Koblenz Stadtmitte na kanisa la katholiki.

## Viungo vya nje 
* Ukurasa wa Loehr Center
Evelyn Ashamallah

**Evelyn Ashamallah**  ni msanii wa kisasa kutoka Misri, anayejulikana zaidi kwa kazi zake zenye rangi angavu na mtindo wa kifumbo. Alizaliwa mwaka 1948 katika familia ya Wakristo Wakoptiki huko Desouk, Kafr el-Sheikh Governorate, Misri, kwa wazazi Ashamallah Eskandar Hanna na Elaine Mikhail Hanna. Evelyn Ashamallah aliolewa na mwandishi wa habari Mmisri, Mahmoud Yousry, na wamejaliwa wana wawili, Bassem Yoursi na Salam Yoursi. Pia ana kaka watatu. Evelyn Ashamallah ni sehemu ya kizazi cha Wamisri wa miaka ya 1970 ambacho, baada ya kushindwa kwa Vita vya Kiarabu na Israeli vya mwaka 1967, kilichochewa kuanzisha mwelekeo tofauti na ule wa sanaa halisi uliokuwa umetawala sanaa ya uchoraji ya Wamisri katika miaka ya 1960. Katika miaka ya 1980 alihamia Algeria kwa kipindi cha miaka michache.

## Elimu 
Mwaka 1973 alihitimu kutoka Kitivo cha Sanaa Nzuri katika Chuo Kikuu cha Alexandria.

## Kazi 
Evelyn Ashamallah alifanya kazi katika Mamlaka Kuu ya Nyumba za Utamaduni kama msanii wa kitaalamu. Kuanzia 1973 hadi 1975, alifanya kazi kama mwandishi wa jarida la Rose al Yusuf. Ashamallah pia alikuwa sehemu ya Idara ya Sanaa Nzuri ya Mamlaka ya Utamaduni wa Jamhuri. Kuanzia 1993 hadi 1995, Ashamallah alikuwa Mkurugenzi wa Makumbusho ya Mohammed Nagy.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Misri
Gaositwe Chiepe

**Gaositwe Keagakwa Tibe Chiepe** (20 Oktoba 1922 – 26 Januari 2025) alikuwa mwanasiasa na mwanadiplomasia wa Botswana aliyehusiana na Chama cha Botswana Democratic Party. Alikuwa high commissioner wa nchi yake nchini Uingereza na Nigeria na balozi nchini Ujerumani Magharibi, Ufaransa, Denmark, Norway, Uswidi, na Jumuiya ya Kiuchumi ya Ulaya. Mnamo 1977, alikuwa Waziri wa Biashara na Viwanda wa Botswana, na mwaka 1984 akawa Waziri wa Mambo ya Nje. Alihudumu kama Waziri wa Elimu kuanzia 1994 hadi 1999.

## Maisha ya awali
Chiepe alizaliwa katika Himaya ya Bechuanaland (sasa Botswana) tarehe 20 Oktoba 1922, kwa Moruti Tibe Chiepe na S. T. Chiepe (née Sebina). Baba yake alifariki alipokuwa bado mdogo na familia yake ya ukoo ilitaka aache shule na kuolewa. Hata hivyo, mama yake alisisitiza kwamba aendelee na masomo. Chiepe baadaye alihusisha mafanikio ya kazi yake na msimamo wa mama yake kwamba apate elimu.

## Elimu 
Chiepe alisoma shule ya msingi huko Serowe na hatimaye akaenda Taasis ya Elimu ya Tiger Kloof, Afrika Kusini, kwa elimu ya sekondari baada ya kupata ufadhili wa masomo kama mwanafunzi bora zaidi nchini.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Botswana
Utafiti wazi

**Utafiti wazi** ni aina ya utafiti ambao matokeo yake yanapatikana kwa uwazi kwa watu wote. Watafiti wanaochapisha kazi zao kwa njia hii hulenga kuongeza uwazi, ushirikiano, upatikanaji mpana wa maarifa, na ufanisi katika mchakato wa utafiti. Lengo kuu la utafiti wazi ni kuweka mbinu za utafiti na data zinazopatikana wazi kupitia mtandao ili kusaidia uhalali wa matokeo na kuhimiza ushirikiano mpana wa kisayansi.

Kwa utafiti wa kisayansi, dhana hii mara nyingi hujulikana kama sayansi wazi  . Hata hivyo, utafiti wazi unaweza kufanyika katika nyanja mbalimbali kama vile sayansi ya jamii, fasihi, hisabati, uhandisi, na tiba.

## Aina za Miradi ya Uwazi
Kuna tofauti muhimu kati ya aina mbalimbali za miradi ya wazi:

*Ufikiaji Wazi (Open Access):* Miradi inayotoa data wazi bila kushirikisha ushirikiano wa wazi  . Ingawa data inaweza kutumiwa na mtu yeyote, hakuna sharti la kufanya utafiti kwa uwazi. Mfano ni miradi ya ugunduzi wa dawa ambayo mara nyingi hutoa data lakini haitekelezi ushirikiano wa moja kwa moja.

*Miradi ya Umati (Crowdsourcing):* Huhusisha watu wengi wanaotekeleza kazi ndogo ndogo zinazounganishwa kuwa matokeo makubwa ya utafiti . Hata hivyo, washiriki hawawezi kuathiri mwelekeo wa utafiti au kutoa mchango wa kisayansi moja kwa moja.

*Utafiti Wazi wa Kweli:* Hufanyika ndani ya makundi ya watafiti ambapo data ya msingi huwekwa wazi na mtu yeyote mwenye ujuzi anaweza kushiriki. Matokeo ya mwisho huundwa kwa michango ya pamoja kutoka kwa makundi mbalimbali ya watafiti. Tofauti na ufikiaji wazi, utafiti wazi wa kweli huonyesha ushirikiano hai mtandaoni na matokeo yake yanaweza kubadilika kadri muda unavyopita .

## Masuala ya Hakimiliki
Masuala ya hakimiliki katika utafiti wazi hushughulikiwa kwa kutumia:

* Hakimiliki ya kawaida (pale inapowezekana)

* Kutoa kazi katika uwanja wa umma (public domain)

* Leseni za Creative Commons au GNU General Public License

## Mifano ya Utafiti Wazi
* Mnamo mwaka 2005, miradi kadhaa ilianzishwa kutafuta tiba mpya kwa magonjwa yaliyopuuzwa.

* Utafiti wa kisayansi na uhandisi unaolenga maendeleo endelevu kwa kutumia teknolojia ya wazi umekuwa ukitumia kanuni za utafiti wazi kwa muda mrefu.

* Majukwaa ya wiki kama Appropedia, Wikiversity, Citizendium, na Scholarpedia ni mifano ya utafiti wazi.

* Sasa, hata vipengele vingine vya mchakato wa kisayansi kama meta-data na mawazo ya ufadhili vinaanza kufunguliwa kwa umma.

* Mnamo 2013, majukwaa ya mtandaoni kama figshare yaliongeza umaarufu wa utafiti wazi kwa kuruhusu watumiaji kushiriki matokeo yao kwa uwazi.

* Mnamo 2014, Kamati ya Uendelezaji wa Uwazi na Uwazi (TOP) ilikutana kuandaa viwango vya pamoja vya uwazi kwa majarida ya kisayansi, kwa lengo la kuboresha uaminifu wa umma kwa sayansi na kuimarisha uhalali wa kisayansi.

## Marejeo
Helene Cooper

**Helene Cooper** (alizaliwa 22 Aprili, 1966) ni mwandishi wa habari wa Marekani mwenye asili ya Liberia ambaye kwa sasa ni mwandishi wa habari za Pentagon katika gazeti la *The New York Times*. Kabla ya hapo, alikuwa mwandishi wa Ikulu ya Marekani (White House correspondent) mjini Washington, D.C.. Aliingia katika *Times* mwaka 2004 kama mhariri msaidizi wa kurasa za maoni.

## Kazi
Alikuwa miongoni mwa timu ya waandishi wa habari wa *The New York Times* waliopokea Tuzo ya Pulitzer ya Uandishi wa Habari wa Kimataifa mwaka 2015 kwa kazi yao ya kuripoti mlipuko wa virusi vya Ebola Afrika Magharibi mwaka 2014. Cooper aliandika kuhusu familia za Liberia katika tamaduni zao za kukumbatiana na kugusana, wakati ambapo kugusana kulitishia kusambaza ugonjwa hatari. Waliberia waliowahudumia ndugu zao waliokuwa wakifa — jambo lililokuwa la kawaida — walijua kuwa walihatarisha kuambukizwa wenyewe. Wajumbe wengine wa timu hiyo walikuwa Pam Belluck, Sheri Fink, Adam Nossiter, Norimitsu Onishi, Kevin Sack, na Ben C. Solomon.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jewel Taylor

**Jewel Cianeh Taylor** (amezaliwa 17 Januari, 1963) ni mwanasiasa wa Liberia ambaye aliwahi kuwa makamu wa rais wa 30 wa nchi hiyo kuanzia mwaka 2018 hadi 2024. Alikuwa mke wa kiongozi wa kivita aliyehukumiwa na rais wa zamani Charles Taylor kuanzia mwaka 1997 hadi 2006, na alikuwa mama wa taifa wa Liberia wakati wa urais wake. Mwaka 2005, Jewel Taylor alichaguliwa kuwa seneta wa Kaunti ya Bong kupitia Chama cha National Patriotic Party. Alikuwa Mwenyekiti wa Kamati ya Seneti ya Afya na Ustawi wa Jamii kuhusu Masuala ya Jinsia,Wanawake na Watoto.

## Maisha na kazi
Wakati mume wake alipokuwa rais, Taylor alishika nyadhifa mbalimbali za kiserikali nchini Liberia, zikiwemo Naibu Gavana wa Benki ya Taifa ya Liberia (iliyokuja kuwa Benki Kuu ya Liberia), Rais wa Benki ya Ushirika na Maendeleo ya Kilimo (ACDB), na Mwandikishaji wa Mikopo ya Nyumba katika Benki ya First Union National. Aidha, alijikita katika miradi ya kielimu, kiafya na kijamii.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Liberia
Reïna-Flor Okori

**Reina-Flor Okori Makendengue** (amezaliwa 2 Mei, 1980) ni mwanariadha wa zamani wa riadha kutoka Guinea ya Ikweta aliyebobea katika mbio za mita 100 kuruka viunzi. Amehudhuria Michezo ya Olimpiki mara nne akiwa na uzoefu wa zaidi ya miaka 20 kwenye ulingo wa michezo, akiiwakilisha Ufaransa na Guinea ya Ikweta. Mwaka 2015, alirudisha uaminifu wake kwa Guinea ya Ikweta, akaishiriki nchi yake katika Michezo ya Olimpiki ya 2016, na kuwa mbeba bendera wa taifa hilo.

## Maisha ya awali
Okori alizaliwa Libreville, Gabon kwa wazazi wa Kiguinea ya Ikweta waliokuwa uhamishoni kutokana na mateso ya kisiasa wakati wa udikteta wa Francisco Macías Nguema.

## Kazi ya spoti
Akiwa kijana, Okori alimaliza wa kumi katika kuruka mbali kwenye Mashindano ya Dunia ya Vijana ya 1996 na kushinda Mashindano ya Ulaya ya Vijana ya 1999 katika mbio za mita 100 kuruka viunzi.

## Marejeo 
Jamii:Wanariadha wa Guinea
Jaribio la awali

**Jaribio la awali, tafiti la majaribio,** au** mradi wa majaribio** ni utafiti mdogo wa awali unaofanywa ili kutathmini uwezekano, muda, gharama, matukio mabaya, na kuboresha muundo wa utafiti kabla ya kufanya mradi mkubwa wa utafiti .

## Utekelezaji
* Mara nyingi, jaribio la awali hufanywa kabla ya utafiti mkubwa wa kiasi kikubwa, ili kuepuka matumizi yasiyo ya lazima ya muda na fedha kwenye mradi usiopangwa vizuri.

* Jaribio la awali kawaida hufanywa kwa wanachama wa idadi inayohusika.

* Matokeo ya jaribio la awali yanasaidia kuboresha muundo wa utafiti wa kiwango kikubwa na yanaweza kubadilishwa kulingana na matokeo haya.

* Jaribio la awali linaweza kutoa mwanga muhimu kuhusu muundo wa majaribio ya kliniki, idadi ya washiriki, upimaji wa matibabu, na uchambuzi wa takwimu ili kuongeza nguvu ya kupima dhana ya utafiti.

* Uchambuzi unaotokana na jaribio la awali unaweza kuongezwa kwenye utafiti mkubwa zaidi ili kuongeza uwezekano wa kupata matokeo yenye maana.

## Matumizi
* **Sosholojia:** Jaribio la awali linaweza kutumika kama utafiti mdogo unaosaidia kubaini changamoto za muundo kabla ya utafiti mkuu kufanywa.

* **Utafiti wa Kliniki:** Tafiti zinazofanywa kama maandalizi kwa majaribio ya baadaye ya kudhibitiwa kwa nasibu  hujulikana kama jaribio za awali.

* **Uhandisi:** Jaribio la pilot linaweza kufanywa ili kuelewa matatizo ya muundo, kujifunza mbinu sahihi, au kukusanya mahitaji yasiyo ya kawaida kabla ya kujenga prototipu. Mara nyingi hutumia vipengele vya prototipu au sampuli ili kuona ni vipi vinavyofanikiwa kabla ya juhudi kubwa za maendeleo.

## Tofauti na Prototipu
Jaribio la awali linatofautiana na prototipu kwa kuwa lengo lake si kuwa bidhaa ya mwisho, bali ni kujifunza jinsi ya kubuni na kutengeneza bidhaa ya mwisho kwa usahihi.

## Marejeo
Mwanasayansi wa Mahesabu ya Kompyuta

Isichanganywe na **Mwanasayansi wa Kompyuta**.

**Mwanasayansi wa Mahesabu ya Kompyuta** ni mtu mwenye utaalamu wa uhesabu wa kisayansi (scientific computing). Kwa kawaida mtu huyu ni mwanasayansi, mtaalamu wa takwimu, mtaalamu wa hisabati tumizi, au mhandisi ambaye hutumia kompyuta zenye uwezo mkubwa (high-performance computing) na wakati mwingine cloud computing kwa njia mbalimbali ili kuendeleza maarifa katika taaluma zao husika kama vile fizikia, kemia, sayansi za kijamii, na kadhalika  .

Uhesabu wa kisayansi umeathiri kwa kiwango kikubwa maeneo mengi kama vile uchumi, baiolojia, sheria na tiba. Kwa kuwa kazi ya mwanasayansi wa mahesabu ya kompyuta mara nyingi inahusishwa moja kwa moja na sayansi au taaluma nyingine, si lazima wawe wamefunzwa mahsusi katika sayansi ya kompyuta, ingawa dhana za sayansi ya kompyuta hutumika mara nyingi. Watafiti hawa hupatikana zaidi katika vyuo vikuu vya kitaaluma, maabara za kitaifa, au kampuni za kiteknolojia  .

Moja ya majukumu makuu ya mwanasayansi wa mahesabu ya kompyuta ni kuchambua kiasi kikubwa cha data, mara nyingi kutoka astrofizikia au nyanja zinazofanana, ambazo mara nyingi huzalisha data kubwa sana. Wao huandaa, kusafisha, na kusawazisha data ili iweze kutumika vizuri kwa uchambuzi. Pia, wanahusika na kuunda data ya bandia kupitia miundo ya kompyuta na usimulizi .

## Marejeo
Bola Kuforiji-Olubi

**Bola Kuforiji-Olubi** ([[28 Septemba], 1936 – [[3 Desemba], 2016) alikuwa msomi wa jadi, mhasibu wa benki na mwanasiasa wa Nigeria. Alikuwa waziri wa biashara na viwanda mwaka 1993 wakati wa Serikali ya Mpaka wa Taifa ya Kiongozi Ernest Shonekan. Mbali na anachukua madaraka mbalimbali ya kifahari ya jadi, alishikilia cheo cha **Otunba Ayora** wa Ijebu Ode.

## Maisha
### Elimu na uanachama
Kuforiji-Olubi Bola alizaliwa tarehe 28 Septemba, 1936. Bola Kuforiji-Olubi alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha London mwaka 1963 na B. Sc. heshima katika Uchumi. Alianza kazi yake kama Mwalimu wa Daraja la Pili (II) katika Shule ya Msingi ya Wasichana Zawan Catholic, Jos, Jimbo la Plateau, na akawa mkurugenzi wa shule hiyo mwaka 1955 akiwa na umri wa miaka 19. Katika taaluma yake baadaye, alikua mshirika wa Taasisi ya Wahasibu Waliosajiliwa, England na Wales mwaka 1977, Taasisi ya Wahasibu Waliosajiliwa wa Nigeria nchini Nigeria mwaka 1976, na Taasisi ya Wahasibu wa Kampuni wa Uingereza (ACIS) mwaka 1964. Pia alikuwa mwanachama wa Taasisi ya Usimamizi ya Nigeria (FMIN) na Taasisi ya Wakurugenzi wa Uingereza.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Nigeria
Vatiswa Bam-Mugwanya

**Vatiswa Bam-Mugwanya** alikuwa mwanasiasa wa Afrika Kusini ambaye aliwahi kuwa Mbunge wa African National Congress kuanzia 2009 hadi 2019. Pia alichaguliwa kwa mara ya kwanza katika uchaguzi mkuu wa 2009 na kuchaguliwa tena katika uchaguzi mkuu wa 2014.

## Marejeo
Jamii:wanasiasa wa Afrika Kusini
Patricia Kabbah

**Patricia Kabbah** (17 Machi 1933 – 8 Mei 1998) alikuwa wakili wa Sierra Leone aliyehudumu kama Mwanamke wa Kwanza wa Sierra Leone kuanzia 1996 hadi 1998. Alikuwa mke wa kwanza wa rais wa tatu wa Sierra Leone, Ahmad Tejan Kabbah. Anaonekana sana kama mmoja wa wake wa kwanza wenye ushawishi mkubwa katika historia ya Sierra Leone.

## Maisha ya awali na taaluma ya ualimu
Kabbah alizaliwa tarehe 17 Machi 1933 katika Gbap, Wilaya ya Bonthe, kwa wazazi wa kabila la Sherbro katika Mkoa wa Kusini wa Sierra Leone ya Kihispania.

Alisoma katika Shule ya Msingi ya St. Joseph’s Convent huko Bonthe na Shule ya Sekondari ya St. Joseph's Convent mjini Freetown. Baadaye alikamilisha kazi ya ualimu chini ya Catholic Mission, akifundisha Kiingereza na Kifaransa katika Shule ya Sekondari ya St. Joseph’s huko Freetown.

Baada ya miaka miwili ya kufundisha, Kabbah alisoma Marekani na kupata shahada ya kwanza katika Masomo ya Kiingereza katika Chuo Kikuu cha Toledo, Toledo, Ohio mwaka 1959, na shahada ya uzamivu katika Lugha ya Kifaransa katika Chuo Kikuu cha Chicago, Chicago, Illinois mwaka 1963.

## Kazi
Mwaka 1963, alirudi Sierra Leone, ambapo aliteuliwa kuwa katibu msaidizi katika utawala wa Waziri Mkuu Milton Marg wa zamani wa Sierra Leone. Wakati huu alikutana na kuolewa mwaka 1965 na Ahmad Tejan Kabbah, aliyekuwa rais wa baadaye wa Sierra Leone. Ndoa yao ilikuwa ya kidini mchanganyiko kwani yeye alikuwa Mkatoliki mkamilifu na mumewe alikuwa Muislamu.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Sierra Leone
Kabiru Rabiu

**Kabiru Rabiu** (amezaliwa 28 Novemba 1980) ni mjasiriamali kutoka Nigeria na kwa sasa ni mkurugenzi mtendaji wa kundi la kampuni la BUA Group.  
Kampuni hii ni konglomerati inayomilikiwa na kaka yake, Abdulsamad Rabiu, hali iliyomwezesha kujenga utajiri na hadhi aliyonayo leo.  

Mwaka 2020, alichaguliwa kuwa kiongozi bora wa kiuchumi barani Afrika chini ya umri wa miaka 40 katika tuzo za *100 African Economic Leaders for Tomorrow* zilizotolewa na Taasisi ya Choiseul ya Ufaransa.  

## Elimu na Kazi 
Rabiu alipata shahada ya kwanza ya usimamizi kutoka Chuo Kikuu cha Webster na shahada ya uzamili kutoka Chuo Kikuu cha American Intercontinental mjini London.  

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1980  
Jamii:Watu Walio Hai  
Jamii:Wafanyabiashara wa Nigeria
Musue Noha Haddad

**Musue Noha Haddad** (17 Desemba 1968 – 25 Novemba 2013) alikuwa mwandishi wa habari na picha za habari kutoka Liberia.

## Kazi
Haddad alianza taaluma yake ya uandishi wa habari akiwa uhamishoni huko Accra, Ghana, wakati Vita vya Kwanza vya Ndani ya Liberia vilipokuwa vinaendelea katika nchi yake. Huko Ghana alifanya miradi kadhaa ya picha za habari, ikiwemo *A Day in the Lives of Two Teenage Mothers*, filamu fupi inayohusu maisha ya wasichana wawili wajawazito na watoto wao, ikichambua athari za ujauzito wa utotoni kwa wake, watoto wao, na jamii kwa ujumla. Mradi huo ulisababisha maonyesho ya picha ya siku tatu mwaka 2005.

Mradi mwingine wa picha za habari wa Haddad, *Ghanaian Women and Children in Health and Development*, ulisababisha maonyesho ya picha kuadhimisha miaka 50 ya shughuli za UNICEF huko Accra. Mwaka 1996 pia alishirikiana kwenye mradi wa utafiti wa picha za habari, *Ghanaian Funerals*. Mradi huo ulimalizika kwa maonyesho ya picha ya siku 11 na kitabu cha kurasa 47 kilichochapishwa nchini Ujerumani.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Liberia
Sayansi rasmi

**Sayansi rasmi **ni tawi la sayansi linalochunguza taaluma zinazohusiana na miundo ya dhahania iliyoelezewa kupitia mifumo rasmi , kama vile mantiki, hisabati, takwimu, sayansi ya tarakilishi ya kinadharia, akili bandia, nadharia ya taarifa, nadharia ya michezo, nadharia ya mifumo, nadharia ya maamuzi, na isimu ya kinadharia.

Wakati sayansi za asili na sayansi za kijamii zinatafuta kuelezea mifumo ya kimaumbile na mifumo ya kijamii mtawalia kwa kutumia mbinu za kinadharia na za kimaeneo (theoretical and empirical), sayansi rasmi hutumia zana za lugha zinazolenga kuelezea miundo ya dhahania kwa mujibu wa mifumo rasmi na hoja zinazoweza kutolewa kutoka humo.

Sayansi rasmi husaidia sayansi za asili na za kijamii kwa kutoa taarifa kuhusu miundo inayotumika kuelezea ulimwengu wa kimaumbile, na hoja au hitimisho linaloweza kutolewa kutoka humo .

## Matawi
* Mantiki (pia ni tawi la falsafa)
* Hisabati
* Takwimu
* Sayansi ya mifumo
* Sayansi ya data
* Nadharia ya taarifa
* Sayansi ya tarakilishi
* Usimbaji fiche 

## Tofauti na Sayansi Nyingine
*“Sababu moja inayofanya hisabati iheshimiwe zaidi ya sayansi nyingine zote, ni kwamba sheria zake ni hakika kabisa na haziwezi kubishaniwa, ilhali za sayansi nyingine kwa kiwango fulani huweza kubishaniwa na zipo katika hatari ya kupinduliwa na ukweli mpya utakaogunduliwa.”*
— Albert Einstein

Kutokana na asili yake isiyo ya kimaeneo , sayansi rasmi hujengwa kwa kuweka seti ya aksiomu na tafsiri ambazo taarifa nyinginezo  hutolewa. Kwa sababu hii, katika mtazamo wa Rudolf Carnap wa positivismu ya kimantiki kuhusu epistemolojia ya sayansi, nadharia zinazohusiana na sayansi rasmi hueleweka kuwa hazina kauli za kimaeneo , bali hubeba kauli za kianalisi  pekee.

## Marejeo
Mageba kaGumede

**Mfalme Mageba kaGumede** (takriban 1667takriban 1745) alikuwa mfalme wa mwanzo wa Ufalme wa Wazulu.  

Mageba anasemekana kumrithi ndugu yake pacha, Phunga kaGumede, kama kiongozi wa ukoo wa Wazulu baada ya kifo cha Phunga mnamo 1727. Urithi huu kati ya ndugu wa karibu unaakisiwa katika mashairi ya sifa ya Kizulu (*Zulu ka Phunga no Mageba!* – *Wazulu, watoto wa Phunga na Mageba!*).  

Mageba alikuwa na angalau wana wawili: Ndaba, aliyemrithi, na Mpangazitha. Mpangazitha alimuoa binamu yake, na kutoka katika ndoa hii ndiko kunakotokana koo za Mbatha na Mageza.  

## Katika Utamaduni Maarufu 
Mageba ametajwa katika wimbo wa mwaka 1981 wa Juluka uitwao *Impi* uliokuwa kuhusu Vita vya Isandlwana dhidi ya wakoloni Waingereza.  

## Viungo vya Nje 
*Tovuti rasmi ya Serikali ya Afrika Kusini: nasaba ya kifalme ya Wazulu  

  
  
  

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1667  
Jamii:Waliofariki 1745
Thérèse Sita-Bella

**Thérèse Sita-Bella** (jina la kuzaliwa Thérèse Bella Mbida; 1933 – 27 Februari 2006) alikuwa mkurugenzi wa filamu kutoka Kamerun ambaye alikuwa mwanamke wa kwanza kutengeneza filamu barani Afrika na Cameroon.

## Maisha ya awali na elimu
Alizaliwa katika kabila la Beti-Pahuin katika sehemu ya kusini ya Cameroon, na alipata elimu yake kutoka kwa wachungaji wa Kikatoliki. Katika miaka ya 1950, baada ya kupata baccalaureate kutoka shule katika mji mkuu wa Cameroon, Yaoundé, alikwenda Paris ili kuendelea na masomo yake. Hapo Ufaransa ndiko ambapo shauku yake ya uandishi wa habari na filamu ilianza kuibuka.

## Kazi
Mwaka 1955, Sita-Bella alianza taaluma yake kama mwandishi wa habari. Baadaye, mwaka 1963, Sita-Bella alikua mwanamke wa kwanza kutengeneza filamu Cameroon na barani Afrika kwa ujumla. Kutoka mwaka 1964 hadi 1965, Sita-Bella alifanya kazi Ufaransa katika gazeti la Kifaransa la *La Vie Africane*, ambalo yeye alishirikiana kuanzisha. Baada ya kurudi Cameroon mwaka 1967, alijiunga na Wizara ya Habari na kuwa Naibu Mkuu wa Habari.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa habari
Jamii:wanawake wa Kamerun
Alfred Ntombela

**Alfred Ntombela** (amezaliwa tarehe 3 Aprili 1972) ni mwigizaji kutoka Afrika Kusini.  
Anajulikana zaidi kwa nafasi zake katika filamu za ucheshi wa kushtua (*candid genre films*) akiwa na Leon Schuster, pamoja na kicheko chake cha haraka kinachofanana na cha *Joker* na urefu wake mdogo akiwa mtu mzima.  

Alipata umaarufu kupitia filamu kama ''Sweet 'n Short* na *Mama Jack''. Lugha yake ya asili ni Kizulu, lakini pia huzungumza Kiingereza na Kiafrikaans.  

Mwaka 2018 alitangaza kustaafu kutoka uigizaji baada ya miaka 28 kwenye tasnia.  

## Filamu alizocheza 
## Viungo vya Nje 
* 
 
## Marejeo 
Jamii:Afrika Kusini   
Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii: Watu Walio Hai
Jamii:Wasanii  
Jamii:Filamu
Mhandisi wa kemikali

**Mhandisi wa kemikali** ni mtaalamu aliye na ujuzi wa kemia na sayansi nyingine za kimsingi ambaye anafanya kazi hasa katika tasnia ya kemikali kubadilisha malighafi ya kimsingi kuwa bidhaa mbalimbali na hushughulika na muundo na uendeshaji wa mimea na vifaa.  Mtu huyu hutumia kanuni za uhandisi wa kemikali katika matumizi yake yoyote ya vitendo, kama vile

# Kubuni, Kutengeneza na kuendesha mitambo na mashine katika viwanda
# Uundaji wa vitu vipya au vilivyobadilishwa kwa bidhaa kuanzia vyakula na vinywaji hadi vipodozi hadi visafishaji hadi viambato vya dawa, kati ya bidhaa nyingine nyingi ("wahandisi wa bidhaa za kemikali");
# Ukuzaji wa teknolojia mpya kama vile seli za mafuta, nishati ya hidrojeni na teknolojia ya nanoteknolojia, na pia kufanya kazi katika nyanja zinazotokana na uhandisi wa kemikali kama vile sayansi ya nyenzo, uhandisi wa polima na uhandisi wa matibabu . Hii inaweza kumjumuisha kazi za miradi ya kijiografia kama vile mito, mawe, na ishara.

## Marejeo
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Karatasi ya kazi

**Karatasi ya kazi** (kwa Kiingereza: *Working Paper*) ni maandiko ya utafiti au kiufundi ambayo mara nyingi hayajapitiwa na wenzake  au kuchapishwa rasmi. Karatasi hizi hutumika kama msingi wa utafiti zaidi au kama nyenzo ya kupata maoni kabla ya kuchapishwa kwa mfumo rasmi .

## Aina za Karatasi za Kazi
Karatasi za kazi zinaweza kutumika katika muktadha tofauti kulingana na lengo la nyaraka. Aina kuu ni hizi:

**1. Karatasi ya Kazi ya Kiufundi;** Hii ni karatasi inayohusiana na utafiti wa kisayansi au kijamii, mara nyingi hutumika kama rasimu. Hii karatasi huenezwa ili kupata maoni ya wenzake na kuboresha chapisho la mwisho.

Karatasi hizi mara nyingi ni sehemu ya literature ya kijivu.
Mfano:
Mtafiti aliwasilisha karatasi ya kazi kwenye mkutano ili kupata maoni ya wenzake.

**2. Ripoti ya Kiufundi; **Wakati mwingine,  inamaanisha ripoti ya kiufundi inayohifadhiwa kwenye tovuti za mwandishi au taasisi inayomhusisha.
Shirikisho la Umoja wa Mataifa (UN) hutumia neno hili pia kwa rasimu za azimio .

**3. Nyaraka za Ajira kwa Wanafunzi/Watoto Wadogo;**Hizi ni nyaraka zinazohitajika ili mtoto mdogo apate kazi katika baadhi ya majimbo ya Marekani.Zinahitaji idhini kutoka kwa mwajiri, mzazi/mlezi, shule, na daktari.

**4. Nyaraka za Ukaguzi wa Hesabu;**Hizi ni nyaraka zinazotumika wakati wa ukaguzi wa hesabu za kampuni.
Zinaonyesha taratibu za ukaguzi zilizofanywa, ushahidi uliopatikana, na hitimisho la mkaguzi.
Hizi mara nyingine huitwa nyaraka za ukaguzi au faili la ukaguzi.

## Madhumuni ya Karatasi za Kazi
* Kupata maoni ya wenzake kabla ya kuchapisha.

* Kuunda msingi wa utafiti zaidi au ripoti rasmi.

* Kuhifadhi nyaraka muhimu za ukaguzi au tafiti za kiufundi.

## Hitimisho
Karatasi za kazi ni nyenzo muhimu katika elimu, utafiti, na ukaguzi. Zinasaidia kuboresha ubora wa utafiti na kuhakikisha matokeo yanakuwa na msingi thabiti. Tafsiri sahihi kwa Kiswahili ni “karatasi ya kazi” au “karatasi ya kiufundi”, kulingana na muktadha.

## Marejeo
Rakie Ayola

**Rakie Olufunmilayo Ayola** (alizaliwa Mei, 1968) ni mwigizaji wa Wales anayejulikana kwa kazi yake katika tamthilia, televisheni na redio. Mwaka 2023 Rakie Ayola alikuwa mpokeaji wa 18 wa tuzo ya heshima ya *BAFTA Cymru* *Siân Phillips*. Katika sherehe hiyo hiyo pia alishinda tuzo ya *Bafta Cymru* ya *Mwigizaji Bora wa Kike* kwa utendaji wake katika mfululizo wa BBC1 *The Pact (British TV series)* Msimu wa 2 ambapo alikuwa *Mzalishaji Mtendaji*.

Mwaka 2021 Rakie Ayola alishinda *BAFTA* *Tuzo ya Chuo cha Taifa cha Televisheni Uingereza kwa Mwigizaji Msaidizi Bora wa Kike* kwa filamu ya BBC1 *Anthony* iliyoandikwa na *Jimmy McGovern*. Ayola amewahi kuonekana katika vipindi vya televisheni ikiwemo *Kaos*, *The Pact* Msimu wa 1, *Grace (TV series)*, *Shetland*, *No Offence*, *Midsomer Murders*, *Black Mirror*, *Noughts + Crosses*, *Doctor Who*, *Silent Witness* na *EastEnders*, pamoja na michezo kadhaa na filamu za vipengele kama *Been So Long*, *Now Is Good*, *Great Moments in Aviation*, *The i Inside*, *Dredd*, na *Sahara.*

Alionekana kama Kyla Tyson katika *Holby City* kuanzia 

## Marejeo 
Jamii:Waigizaji filamu wa Welisi
Birhan Woldu

**Birhan Woldu** (amezaliwa 1981) ni mwanamke wa Ethiopia ambaye, akiwa mtoto wakati wa maafa ya njaa ya Ethiopia ya 1983–1985, alionekana kwenye video akiwa amekonda kwa njaa na karibu kufa. Video hiyo ilionyeshwa kwa hadhira iliyohudhuria tamasha la Live Aid mwaka 1985.  

Woldu alirekodiwa mara ya kwanza mwaka 1984 na timu ya *Canadian Broadcasting Corporation* (CBC) iliyoongozwa na Brian Stewart na Tony Burman.  
Familia yake ilitembea kutoka kijiji chao kilichoko Tigray hadi Mek'ele wakitafuta chakula na msaada. Dada yake Azmara alikufa njiani, naye pamoja na mama yake walipata maradhi makali.  

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Indepth: Ethiopia - Strange Destiny – tovuti ya CBC  
* Taarifa ya kwanza ya TV iliyochochea miradi ya misaada duniani (1 Novemba 1984)
  
Jamii:Waliozaliwa 1981  
Jamii:Wanawake wa Ethiopia 
Jamii:Watu walio hai
Gwen Lister

**Gwen Lister** (alizaliwa mjini East London, Afrika Kusini, 5 Desemba, 1953) ni mwandishi wa habari wa Namibia, mchapishaji, mpinzani wa ubaguzi wa rangi na mwanaharakati wa uhuru wa vyombo vya habari.

## Maisha ya awali 
Akiwa anakua chini ya mfumo wa ubaguzi wa rangi, Lister aliamua kuupinga akiwa mtu mzima, na akahitimisha kuwa South West Africa ingekuwa sehemu yenye ufanisi zaidi kufanya hivyo kuliko Afrika Kusini. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Cape Town mwaka 1975, na kupata shahada ya kwanza. Baada ya kuhitimu, alifanya kazi kama mwandishi wa habari katika gazeti la Namibia la *Windhoek Advertiser* kama mwandishi wa siasa. Baadaye aliacha gazeti hilo baada ya kuingiliwa na wahariri wake katika kazi yake ya uandishi.

## Uandishi wa habari huru 
Yeye na mwandishi mwenzake Hannes Smith walianzisha jarida huru la kila wiki *Windhoek Observer* mwaka 1978. Akiwa mhariri wa siasa, Lister alitaka kuipa SWAPO, harakati ya ukombozi ya Namibia, "suruali ya kibinadamu, kuonyesha watu, wakiwemo wazungu, kwamba hawakuwa 'magaidi' na 'wajamaa' na 'tishio la weusi' kama ambavyo utawala wa kikoloni ulivyowafanya waonekane kupitia propaganda zao za jumla." Pia alikosoa sera za ubaguzi wa rangi za Afrika Kusini nchini Namibia, jambo lililozua hasira ya serikali. *Observer* ilipigwa marufuku rasmi mwezi Mei 1984 baada ya Lister kusafiri hadi Zambia kuripoti juu ya mazungumzo ya uhuru wa Namibia. Ingawa marufuku hayo yaliondolewa baada ya rufaa kwa Bodi ya Rufaa ya Machapisho ya Pretoria, uongozi wa *Observer* ulimshusha cheo kwa madai kwamba ndiye aliyesababisha hali hiyo, jambo lililosababisha Lister kujiuzulu na wafanyakazi wa gazeti hilo kuondoka kwa pamoja.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Namibia
Langa KaXaba

**Langa kaXaba** (? – takriban 1805) alikuwa Mfalme wa taifa la Wandwandwe]]. Katika lugha za Kinguni (ni muhimu kutambua kwamba wao si Kinguni bali ni eMbo-OvaMbo), "Langa" maana yake ni "jua" au "siku" na "kaXaba" maana yake ni "mwana wa Xaba".  

Alikuwa baba na mtangulizi wa Mfalme Zwide kaLanga, ambaye alikuwa mpinzani wa Mfalme Shaka kaSenzangakhona.  

## Tazama pia 
* Zwide kaLanga
* Shaka kaSenzangakhona
* Wandwandwe

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 1805
Jamii:Historia ya Afrika Kusini
Tsandzile Ndwandwe

'''Thandile 'Tsandzile' Ndwandwe**, pia anajulikana kama **LaZidze'* ("binti ya Zwide"), alikuwa *Ndlovukati'' au malkia mkuu wa Swaziland kuanzia Julai 1868 hadi Juni 1875.

Alikuwa binti wa Mfalme Zwide kaLanga, mke mkuu wa Mfalme Sobhuza I, na mama wa Mfalme Mswati II.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Eswatini
Molara Ogundipe

**Omolara Ogundipe-Leslie** (27 Desemba 1940 – 18 Juni 2019), anayejulikana pia kama **Molara Ogundipe** na **Omolara Leslie**, alikuwa mshairi, mkosoaji, mhariri, mwanaharakati na mwanamke mwenye msimamo wa kifeministi kutoka Nigeria. Alizingatiwa kama mmoja wa waandishi wakuu kuhusu ufeministi wa Kiafrika, masomo ya kijinsia na nadharia ya fasihi. Alikuwa mkosoaji wa kijamii aliyechukuliwa kama mamlaka muhimu kuhusu wanawake wa Kiafrika miongoni mwa wanawake wa kifeministi weusi na wanaharakati wa kifeministi kwa jumla.. Aliandika makala "Not Spinning on the Axis of Maleness" katika mkusanyiko wa maandiko wa mwaka 1984 ''Sisterhood Is Global: The International Women's Movement Anthology'', ulihaririwa na Robin Morgan. Anaheshimiwa zaidi kwa kubuni neno **STIWA** likimaanisha *Social Transformation in Africa Including Women* (Mabadiliko ya Kijamii Afrika Yakiwajumuisha Wanawake).

## Maisha
Abiodun Omolara Ogundipe alizaliwa Lagos, Nigeria, katika familia ya walimu na viongozi wa dini. Alisoma katika Queen's School, Ede, na baadaye akawa mwanamke wa kwanza kupata shahada ya kwanza ya heshima ya daraja la kwanza (BA Honours) huko Uingereza katika Chuo Kikuu cha Ibadan, ambacho wakati huo kilikuwa tawi la Chuo Kikuu cha London. Baadaye alipata shahada ya uzamivu katika Narratology (nadharia ya simulizi) kutoka Chuo Kikuu cha Leiden, moja ya vyuo vikuu vya zamani zaidi barani Ulaya. Aliwahi kufundisha Masomo ya Kiingereza, Uandishi, Fasihi linganishi na Masomo ya Jinsia kwa mitazamo ya masomo ya kitamaduni na maendeleo katika vyuo vikuu vya mabara kadhaa, na pia alikuwa Profesa wa Kiingereza na Fasihi Linganishi katika Chuo Kikuu cha Port Harcourt, Jimbo la Rivers, Nigeria. Alipata umaarufu mapema katika taaluma yake katikati ya uwanja wa sanaa uliotawaliwa na wanaume uliokuwa ukijadili matatizo yanayowakabili wanaume na wanawake wa Kiafrika.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Nigeria
Shina Rambo

**Oluwasina Oluwagbemiga** (alizaliwa **Olusegun Adeshina Adisa Kuye**, Katika mahojiano ya mwaka 2020, alifunua utambulisho wake mpya kama Oluwasina Oluwagbemiga na akakiri kuwa yeye ndiye huyo aliyekuwa akitesa jimbo la Lagos na Ogun.

## Marejeo 
Jamii: Waliozaliwa 1958
Jamii: Watu wa Nigeria
Tanimowo Ogunlesi

**Tanimowo Ogunlesi** (1908 – 2002) alikuwa mwanaharakati wa haki za wanawake nchini Nigeria na kiongozi wa **Women's Improvement League**. Alikuwa mmoja wa wanaharakati mashuhuri wa wanawake wa kizazi chake na mwanzilishi mwenza wa **National Council of Women's Societies**, shirika kuu la haki za wanawake nchini humo.

## Maisha
Tanimowo Ogunlesi alizaliwa tarehe 1 Desemba 1908. Alisoma katika Kudeti Girls School Ibadan, Jimbo la Oyo, na kisha akajiunga na **United Missionary College (UMC)** kwa ajili ya mafunzo ya ualimu. Alianza kufundisha jijini Lagos katika **CMS Girls’ Seminary School** mwaka 1934. Mwaka huo huo alifunga ndoa na J.S. Ogunlesi, ambaye pia alikuwa mwalimu.

Mumewe alipata ufadhili wa masomo kwenda London, jambo lililompa nafasi pia ya kuhamia London. Baadaye aliendelea na masomo yake katika shule ya chekechea katika Chuo Kikuu cha St. Andrew’s nchini Scotland mwaka 1946. Tanimowo na mumewe walirudi Nigeria mwaka 1947, baada ya mume wake kuteuliwa kuwa Afisa Elimu ya Watu Wazima wa Mkoa wa Magharibi.

Alikuwa mtu wa kwanza kuanzisha shule ya bweni ya msingi mjini Ibadan (Children Home School) mwaka 1948.

## Marejeo 
Jamii:Wanaharakati wa Nigeria
Aziz Jaidi

**Aziz Jaidi** (alizaliwa 10 Oktoba 1967 katika mji wa Marrakesh) ni afisa wa Polisi wa Morocco. Pia ni mlinzi binafsi wa ngazi ya juu wa Mohammed VI na mkuu wa huduma za usalama katika ikulu ya kifalme, akichukua nafasi ya Mohamed Mediouri katika jukumu hili.

## Maisha ya Awali 
Aziz Jaidi alizaliwa na kukulia katika mji wa Marrakesh ambapo baba yake alifanya kazi kama mkurugenzi wa kanda wa Idara ya Maji na Misitu.

## Angalia pia 
* Mohamed Mediouri

## Marejeo 
Jamii: Waliozaliwa 1967
Jamii: Watu Walio Hai
Patricia Etteh

**Patricia Olubunmi Foluke Etteh** (amezaliwa 17 Agosti, 1953) ni wakili na mwanasiasa wa Nigeria ambaye alihudumu kama Spika wa 10 wa Bunge la Wawakilishi la Nigeria kuanzia Juni hadi Oktoba 2007.

## Maisha binafsi na elimu
Patricia Olubunmi Foluke Etteh, ambaye ni Wayoruba, alizaliwa tarehe 17 Agosti, 1953. Alipata mafunzo kama mpangaji nywele na mtaalamu wa urembo, lakini pia alipata shahada ya sheria kutoka Chuo Kikuu cha Buckingham huko Uingereza na aliapishwa kuwa wakili wa Chama cha Wanasheria wa Nigeria mwaka 2016.

## Kazi ya kisiasa
Etteh aliwakilisha jimbo la Ayedaade/Isokan/Irewole lililoko Jimbo la Osun. Alianzia siasa mwaka 1999 kama mbunge wa Alliance for Democracy (AD), lakini alihamia Chama cha Watu wa Kidemokrasia (PDP) alipoomba kuchaguliwa tena mwaka 2003. Aliteuliwa kwa kauli moja kuwa Spika wa Bunge la Wawakilishi la Nigeria mnamo Juni 2007, na amebaki kuwa mwanamke pekee aliyewahi kushika nafasi hii katika Serikali ya Nigeria..

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Nigeria
Aamir Ageeb

**Amir Ageeb** au **Aamir Ageeb** (c. 1968 au 1969 – 28 Mei 1999) alikuwa MSudanese aliyefariki alipokuwa akikabiliana na kuondolewa kutoka Ujerumani, jambo lililopelekea kesi dhidi ya maafisa waliohusika.

Kwenye Uwanja wa Ndege wa Frankfurt, Ageeb alikabiliana kwa nguvu na maafisa watatu wa Bundesgrenzschutz waliompeleka kwenye ndege ya Lufthansa aina ya Ndege 588 lililokuwa likielekea Sudan mnamo 28 Mei 1999. Walimfunga kwa kutumia kamba kadhaa, pingu, na mikanda; kumweka kofia kichwani; kutilia shinikizo kifua chake; na kusukuma kichwa chake kati ya magoti, yote kwa mujibu wa taratibu zilizokuwa zikitumika wakati huo. Ageeb alikufa kwa kupoteza pumzi na alipatikana akiwa amefariki muda mfupi baada ya ndege kuondoka.

## Marejeo 
* 
* 
* 

Jamii: Waliozaliwa 1968
Jamii: Waliozaliwa 1969
Jamii: Waliofariki 1999
Wuraola Esan

**Wuraola Adepeju Esan** (1909 – 1985) alikuwa mwalimu, mwanaharakati wa haki za wanawake na mwanasiasa wa Nigeria. Aliunganisha malengo yake ya kisiasa na hadhi ya machifu wa jadi wa Nigeria kwa kutumikia kama Iyalode (cheo) wa Ibadan.

## Maisha ya awali
Wuraola Adepeju Esan alizaliwa mwaka 1909 huko Calabar katika familia ya Ojo-badan ya Ibadan.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Nigeria
Uwazurike Patrick

**Uwazurike Chudi Patrick** ni mwanasiasa wa Nigeria. Alihudumu kama mwanachama anayewakilisha Eneobunge la Isiala katika Baraza la Wawakilishi. Patrick alichaguliwa katika Bunge la Kitaifa, akihudumu kutoka mwaka 2011 hadi 2012, chini ya Peoples Democratic Party (PDP).

## Marejeo
Jamii:wanasiasa wa Nigeria
Koos du Plessis

**Jacobus (Koos) Johannes du Plessis** (10 Mei 1945 – 15 Januari 1984) alikuwa mwimbaji, mwandishi wa nyimbo, na mshairi maarufu wa Afrika Kusini, anayejulikana kwa jina la Koos Doep. Ingawa alipokea sifa za kina kwa kazi nyingi alizozifanya, alijulikana zaidi kutokana na mafanikio makubwa ya wimbo wake "Kinders van die Wind" ("Watoto wa Upepo") uliopandwa na Laurika Rauch.

Koos du Plessis alizaliwa mjini Rustenburg. Alikuwa mtoto mkubwa kati ya watoto 5, na alikulia katika mji wa migodi wa Springs. Baada ya shule, alihitimu katika Chuo Kikuu cha Pretoria na Chuo Kikuu cha Witwatersrand, akisoma Afrikaans–Kiholanzi. Chini ya masomo yake ya chuo, alikutana na mke wake wa baadaye, Mornay. Wapenzi hao walikuwa na binti watatu, Irma, Karien na Karla. Koos hatimaye aliandika wimbo kwa kila mmoja wa wanawake hawa wanne katika maisha yake.

Koos alifanya kazi kama mwandishi wa habari na mhariri katika machapisho kadhaa ya Kiarifaans (Oggendblad, Die Vaderland, Die Nataller, na Die Transvaler). Alifariki katika ajali ya gari karibu na Krugersdorp mapema asubuhi ya 15 Januari 1984.

## Tazama pia 
* Laurika Rauch
* Afrikaans music
* South African poets

## Marejeo 
Jamii: Waliozaliwa 1945
Jamii: Waliofariki 1984
Jamii:Waimbaji wa Afrika Kusini
Jamii:Washairi wa Afrika Kusini
Ageel bin Muhammad al-Badr

Prince **Ageel bin Muhammad al-Badr Hamidaddin** (alizaliwa 1973) ni mtoto wa kwanza wa Muhammad al-Badr, mfalme wa mwisho wa Ufalme wa Mutawakkilite wa Yemen.

## Maisha na Historia 
Yemen ikawa jamuhuri kufuatia kuangushwa kwa monokoli mwaka 1962. Tangu kifo cha baba yake mwaka 1996, Ageel bin Muhammad amekuwa kiongozi wa nasaba ya kifalme ya Hamid ad-Din. Anatumia heshima ya *Saif al-Islam* ("Upanga wa Uislamu"), ambayo ilitumika na Wachungaji wa Utawala wa Yemen.

Ageel bin Muhammad ana watoto wawili wa kiume: Muhammad Al-Hassan bin 'Ageel Hamidaddin na Ahmed bin 'Ageel Al-Badr.

## Angalia pia
*''2014–15 Yemeni coup d'état''

## Marejeo 
Jamii: Waliozaliwa 1973
Anisia Uzeyman

**Anisia Uzeyman** (alizaliwa Anisziya Uwizeyimana, Februari 1975) ni Mwanarwanda mwanamke mwigizaji na mwandishi wa michezo ya kuigiza. Pia anajulikana zaidi kama mwenza wa kutengeneza filamu pamoja na Saul Williams wa filamu ya mwaka 2021 *Neptune Frost*. Alizaliwa Gihindamuyaga, Mbazi, Rwanda.

## Filamu
## Viungo vya Nje
* 

## Marejeo
Jamii: Waliozaliwa 1975
Tony Humphries

**Tony Humphries** ni msimamizi wa zamani wa Eneo la Uingereza katika Bahari Hindi (BIOT), eneo la ng'ambo la Uingereza katika Bahari ya Hindi. Humphries alikuwa msimamizi kuanzia Februari 2005 hadi Desemba 2007.
## Marejeo
Jamii:watu wa Uingereza
Thomas Edward Barter

**Thomas Edward Barter** (anajulikana pia kama Tom Ewusi) alikuwa mfanyabiashara chotara wa Pwani ya Cape wakati wa karne ya 17.

## Marejeo
Mchunguzi mkuu

**Mchunguzi mkuu** (kwa Kiingereza; Principal Investigator, PI) ni neno linalotumika katika nchi nyingi kumaanisha mwenye ufadhili huru na kiongozi wa mradi wa utafiti, mara nyingi katika nyanja za sayansi kama vile majaribio ya maabara au majaribio ya kliniki. Neno hili pia mara nyingi hutumika kama kielezo cha "kiongozi wa maabara" au "kiongozi wa kikundi cha utafiti".

Mchunguzi mkuu ndiye anayefanya maamuzi ya mwisho, na kusimamia ufiizi wa fedha na matumizi ya mradi fulani wa utafiti .

## Mchunguzi Mshirika
Mchunguzi mshirika  husaidia Mchunguzi Mkuu katika usimamizi na uongozi wa mradi wa utafiti.

Mradi mmoja unaweza kuwa na wachunguzi washirika wengi wanaomuunga mkono Mchunguzi Mkuu.

## Ufadhili wa Shirikisho
* Katika Marekani, kwa ufadhili wa mashirika kama National Institutes of Health (NIH) au National Science Foundation (NSF), PI ndiye anayechukua uwajibikaji wa moja kwa moja kwa ukamilifu wa mradi uliodhaminiwa, akiongoza utafiti na kuripoti moja kwa moja kwa shirika la ufadhili.

* Kwa miradi midogo (ambayo inaweza kuhusisha watu 1–5), PI kawaida ni mtu aliyeanzisha utafiti.

* Kwa miradi mikubwa, PI anaweza kuchaguliwa na timu kupata faida bora ya kimkakati kwa mradi.

## Katika Majaribio ya Kliniki
* PI anaweza kuwa mwanafunzi wa chuo kikuu anayefadhiliwa na NIH au mashirika mengine, au

* Mkandarasi wa kampuni ya dawa anayefanya kazi kwenye ujasiri na ufanisi wa dawa mpya.

## Takwimu
Mnamo mwaka 2000, kulikuwa na PIs 20,458 kwenye ruzuku za NIH R01 katika utafiti wa kibaolojia ya Amerika.

Mwaka 2013, idadi hii ilifikia 21,511, huku kiwango cha mafanikio ya mpango wa kupata ruzuku kilipungua kutoka 32% mwaka 2000 hadi 17% mwaka 2013.

## Marejeo