Historia ya Asia

[thumbnail|right|320px|Asia inavyoonekana kutoka [Anga|angani.]]
**Historia ya Asia** inaonekana kama historia ya pamoja ya maeneo kadhaa tofauti kama vile: Asia ya Mashariki, Asia ya Kusini na Mashariki ya Kati.

Kwa jumla maeneo ya pembeni ya Asia, yaani Mesopotamia, India, na Uchina, yaliyozunguka mabonde yenye maji na rutuba, kwa sababu udongo wa hapo ulikuwa na uwezo wa kuzaa mazao mengi, yalikuwa asili ya maendeleo na baadhi ya dini za mwanzo kabisa ulimwenguni. 

Kila moja ya maeneo hayo matatu yaliendeleza ustaarabu kwa kuendeleza maendeleo ya zamani, huko likishirikiana na kufanana na mengine mawili kwa namna nyingi na kwa kufaidika na uwezekano wa kubadilishana teknolojia na ujuzi kama hisabati na gurudumu. Mambo mengine kama yale ya uandishi yanaweza kuendelezwa na kila eneo peke yake. Miji, majimbo na falme vilikuzwa katika maeneo hayo.

Kanda ya mbuga iliyopo katikati ya bara la Asia ilikuwa inakaliwa kwa muda mrefu na wahamaji, na kutoka huko wangeweza kufikia maeneo yote ya bara. Sehemu ya kaskazini ya bara hilo, yaani sehemu kubwa ya Siberia pia haikuweza kupatikana kwa wahamaji wa mbuga kutokana na misitu minene na tundra. Maeneo hayo katika Siberia yalikuwa na watu wachache sana.

Maeneo ya katikati na pembeni yalitengwa na milima na jangwa. Kaukazi, Himalaya Jangwa la Karakum na Jangwa la Gobi viliunda vizuizi ambavyo wapanda farasi wa mbuga waliweza kuvivuka kwa shida tu. Wakati teknolojia na utamaduni vya wakazi wa miji vilikuwa vimekua zaidi, waliweza kufanya kidogo kijeshi dhidi ya vikosi vilivyojaa. Walakini, maeneo ya chini hayakuwa na nyasi za wazi za kusaidia jeshi kubwa la farasi. Kwa hiyo wateule walioshinda majimbo katika Mashariki ya Kati hivi karibuni walilazimishwa kuzoea jamii za wenyeji.

Kuenea kwa Uislamu kuliwezesha ustaarabu wa Kiislamu kustawi na Renesansi ya Timurid, ambayo baadaye iliwashawishi Wanajeshi wa Kiislamu.

Historia ya Asia inaangazia maendeleo makubwa yanayoonekana katika sehemu nyingine za ulimwengu, na vilevile matukio ambayo yameathiri sehemu nyingine. Hii ni pamoja na biashara ya Barabara ya hariri ambayo inaeneza tamaduni, lugha, dini, na magonjwa wakati wote wa biashara kati ya Asia na Afrika na Ulaya. Maendeleo mengine makuu yalikuwa uvumbuzi wa nguvu ya bunduki nchini Uchina na medani, baadaye ulitengenezwa na falme za baruti, haswa na Mughals na Safavids zilizosababisha vita vikali zaidi kupitia utumiaji wa bunduki.

## Utangulizi
Ripoti ya mwanaakiolojia Rakesh Tewari juu ya Lahuradewa, India inaonyesha orodha mpya ya C14 ambayo ni kati ya 9000 na 8000 KWK kuhusishwa na mchele, na kuifanya Lahuradewa kuwa tovuti ya mapema kabisa ya Neolithiki katika Asia Kusini yote.

Kituo cha kwanza cha Beifudi karibu na Yixian katika Mkoa wa Hebei, Uchina, kina nakala za utamaduni uliodumu na tamaduni za Cishani na Xinglongwa za karibu 8000-7000 KK, tamaduni za neolithiki mashariki mwa Milima ya Taihang, kujaza pengo la akiolojia kati ya tamaduni mbili za Kichina cha Kaskazini. Jumla ya eneo lililochimbwa ni zaidi ya mita za mraba 1,200 na mkusanyiko wa matokeo ya neolithiki kwenye kituo una awamu mbili. 

Karibu 5500 KK utamaduni wa Halafi ulionekana huko Lebanon, Israeli, Syria, Anatolia, na Mesopotamia kaskazini, kwa msingi wa kilimo kame.

Kusini mwa Mesopotamia kulikuwa na nchi tambarare za Sumer na Elamu. Kwa kuwa kulikuwa na mvua kidogo, mifumo ya umwagiliaji ilikuwa lazima. Utamaduni wa Ubaid ulifanikiwa kutoka 5500 KK.

## Mambo ya kale
### Zama za shaba
Kipindi cha umri wa shaba kilianza karibu 4500 KK, basi Umri wa kati wa zama za mwisho na zama za chuma ulianza karibu 3500 KK, ukibadilisha tamaduni za Neolithiki.

Ustaarabu wa wahindi ulikuwa katika kipindi hiki cha umri wa kati ya zama za mwisho na zama za chuma (3300-1300 KK; kipindi cha kukomaa 2600-1900 KK) ambao ulikuwa ukizingatiwa sana katika sehemu ya magharibi ambayo ni sehemu ndogo ya bara la India. Katika nchi ya India, Uhindu unasemekana ulifanywa mapema wakati wa ustaarabu huu. Baadhi ya miji mikubwa ambayo ilikuwa katika ustaarabu huu ni pamoja na Harappa na Mohenjo-daro, ambayo ilikuwa na kiwango cha juu cha mipango miji na sanaa. Sababu ya uharibifu wa maeneo haya katika kipindi cha 1700 KWK ni kujadiliwa, ingawa ushahidi unaonesha ulisababishwa na majanga ya asili (haswa mafuriko). Enzi hii inaashiria kipindi cha Vedic nchini India, ambacho kilidumu kutoka takriban 1500 hadi 500 KWK. Katika kipindi hiki, lugha ya Kisanskriti na Vedas ziliandikwa, nyimbo za hadithi ambazo zilisimulia hadithi za miungu na vita. Huu ndio msingi wa dini ya Vedic, ambayo baadaye iliweza kuteleza na kukua katika Uhindu. 

Uchina na Vietnam pia vilikuwa vituo vya utengenezaji wa madini. Kuanzia Nyakati za Neolithiki, ngoma za kwanza za shaba, zinazoitwa ngoma za Dong Son zimefunguliwa ndani karibu na mikoa ya Red river, Delta ya Vietnam na Uchina kusini. Hii inahusiana na kitamaduni cha Dong Son na Utamaduni wa Vietnam.

Katika Ban Chiang, Thailand (Asia ya Kusini), mabaki ya shaba yamegunduliwa katika miaka ya 2100 KWK.

Huko Nyaunggan, zana za shaba za Burma zimechimbwa pamoja na kauri na bandia za mawe. 

### Zama za chuma
Enzi hii ilikuwa na matumizi mengi ya zana za chuma, silaha nyingi zilitengenezwa katika kipindi hiki. Hiki kilikuwa ni kipindi cha maendeleo makubwa ya Asia.

### Mashariki ya kati
Nasaba ya Achaemenid ya Dola ya Uajemi, iliyoanzishwa na Cyrus Mkuu, ilitawala eneo kutoka Ugiriki na Uturuki hadi Mto Indus na Asia ya Kati wakati wa karne ya 6 hadi 4 KWK. Siasa za Uajemi zilijumuisha uvumilivu kwa tamaduni zingine, serikali iliyokuwa na serikali kuu, na maendeleo makubwa ya miundombinu. Baadaye, katika sheria ya Darius Mkuu, wilaya zilijumuishwa, urasimu ulianzishwa, heshima ilipewa nafasi za jeshi, ukusanyaji wa ushuru ulipangwa kwa uangalifu, na wapelelezi walitumiwa kuhakikisha uaminifu wa maafisa wa mikoa. Dini ya msingi ya Uajemi wakati huu ilikuwa Zoroastrianism, iliyokuzwa na mwanafalsafa Zoroaster. Ilianzisha aina ya mapema ya utatu mmoja katika eneo hilo. Dini hiyo ilipiga marufuku dhabihu ya wanyama na utumiaji wa vileo katika mila; na kuletwa wazo la wokovu wa kiroho kupitia vitendo vya kibinafsi, wakati wa mwisho, na hukumu ya jumla na ya pekee na mbinguni au kuzimu. Dhana hizi zinaweza kuathiri sana watawala wa baadaye na raia. Kwa maana zaidi, Zoroastrianism ilikuwa mtangulizi muhimu kwa dini za Ibrahimu kama vile Ukristo, Uislamu, au Uyahudi. Milki ya Uajemi ilifanikiwa katika kuanzisha amani na utulivu katika Mashariki ya Kati na ilikuwa na ushawishi mkubwa katika sanaa, siasa (zilizoathiri viongozi wa dini ya Kiyunani), na dini zingine.

### India
Miliki za Maurya na Gupta zinaitwa The Age Age ya Uhindi zilikuwa na alama nyingi za uvumbuzi katika sayansi, teknolojia, sanaa, dini, na falsafa ambayo ilisitisha sifa za kile kinachojulikana kama tamaduni ya India. Dini za Uhindu na Ubudha, ambazo zilianza katika bara dogo la Hindi, zilikuwa na ushawishi muhimu kwa Kusini Mashariki na Kusini mwa Asia.

Kufikia 600 KWK, India ilikuwa imegawanywa katika majimbo 17 ya kikanda ambayo mara kwa mara yangezunguka kati yao. Mnamo 327 KWK, Alexander the Great alikuja India na maono ya kushinda ulimwengu wote. Alivuka kaskazini magharibi mwa India na kuunda jimbo la Baktria lakini hakuweza kusonga mbele kwa sababu jeshi lake lilitaka kurudi kwenye familia yao. Muda mfupi kabla, askari Chandragupta Maurya alianza kuchukua udhibiti wa mto wa Ganges na mara moja akaanzisha Dola ya Maurya. Miliki ya Maurya (Sanskrit: मौर्य राजवंश, Maurya Rājavanśha) ilikuwa himaya ya kijiografia na nguvu katika eneo la India ya zamani, iliyotawaliwa na nasaba ya Mauryan kutoka 321 hadi 185 KWK. Ilikuwa moja ya falme kubwa zaidi ulimwenguni kwa wakati wake, ikaenea hadi Himalaya kaskazini, ambayo sasa ni Assam mashariki, labda zaidi ya Pakistan ya kisasa magharibi, na Balochistan inayowashawishi na sehemu kubwa ambayo sasa ni Afghanistan, kwa nguvu yake yote. Kusini mwa ufalme wa Mauryan ilikuwa Kitamilakam nchi huru iliyotawaliwa na nasaba tatu, Wapandani, Cholas na Cheras. Serikali iliyoanzishwa na Chandragupta iliongozwa na mfalme aliyejitawala, ambaye kwa kweli alitegemea jeshi kutoa nguvu yake. Pia lilitumika kwa matumizi ya urasimu na hata kufadhili huduma ya posta. Mjukuu wa Chandragupta, Ashoka, alieneza sana ufalme huo kwa kushinda India kubwa ya kisasa (ila kwa ncha ya kusini). Mwishowe aligeukia Ubudha, hata hivyo, na akaanza maisha ya amani ambapo aliendeleza dini na njia za ujamaa nchini India. Miliki ya Maurya ikajitenga mara tu baada ya kifo cha Ashoka, na ilishikwa na wavamizi wa Kushan kutoka kaskazini magharibi, kuanzisha Dola ya Kushan. Kubadilisha kwao kwa Ubudhi kulisababisha dini hiyo kuhusishwa na wageni, na kwa hivyo kulisababisha kupungua kwa umaarufu wake.

Dola ya Kushan ilianguka katika kipindi cha mwaka wa 2003, na kusababisha machafuko zaidi ya kisiasa nchini India. Halafu mnamo 320, Dola ya Gupta (Sanskrit: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavanśha) ilianzishwa na kufunika sehemu kubwa ya Kihindi. Ilianzishwa na Maharaja Sri-Gupta, nasaba ilikuwa mfano wa ustaarabu wa zamani. Wafalme wa Gupta waliunganisha eneo hilo kimsingi kupitia mazungumzo ya viongozi wa ndani na familia na pia kuoana kwa kimkakati. Utawala wao ulihusu ardhi kidogo kuliko Dola ya Maurya, lakini uliimarisha utulivu mkubwa. Mnamo 535, ufalme uliisha wakati India ilizidiwa na Hunas.

## Koo za China
### Ukoo wa Zhou
Tangu 1029 KWK, nasaba ya Zhou (Kichina: 周朝; pinyin: Zenweu Cháo; Wade-Giles: Chou Ch'ao [tʂóʂ tʂʰɑ̌ʊ]), ilikuwepo nchini China na iliendelea hadi 258 KK. Nasaba ya Zhou walikuwa wakitumia mfumo wa ujasusi kwa kutoa nguvu kwa heshima ya wenyeji na kutegemea uaminifu wao ili kudhibiti eneo lao kubwa. Kama matokeo, serikali ya Uchina wakati huu ilionekana kuwa yenye madaraka na dhaifu, na mara nyingi kulikuwa na migogoro kidogo, Kaizari angeweza kufanya ili kusuluhisha maswala ya kitaifa. Walakini, serikali iliweza kudumisha msimamo wake na uundaji wa Mamlaka ya Mbingu, ambayo inaweza kuanzisha Mfalme kama aliyechaguliwa na Mungu kutawala. Zhou pia alikatisha tamaa ya kibinadamu ya makosa yaliyotangulia na kuungana lugha ya Kichina. Mwishowe, serikali ya Zhou ilihimiza walowezi kuhamia katika bonde la Mto Yangtze, na hivyo kuunda Ufalme wa Kati wa China.

Lakini ilipofika 500 KWK, utulivu wake wa kisiasa ulianza kupungua kwa sababu ya kuongezeka mara kwa mara kwa maandamano na migogoro ya ndani inayotokana na wakuu wa mapigano na familia. Hii ilipunguza harakati nyingi za falsafa, kuanzia maisha ya Confucius. Maandishi yake ya falsafa (inayoitwa Confucianism) kuhusu heshima ya wazee na serikali baadaye yangetumiwa sana katika nasaba ya Han. Kwa kuongezea, dhana ya Laozi ya Taoism, pamoja na yin na yang na hali ya ndani na usawa wa maumbile na ulimwengu, ikawa maarufu katika kipindi hiki chote. Walakini, nasaba ya Zhou ilijitenga wakati wakuu wa eneo hilo walipoanza kupata nguvu zaidi na mzozo wao ukapita kwa kipindi cha Vita Vikuu, kutoka 402 hadi 201 KWK.

### Ukoo wa Qin
Kiongozi mmoja mwishowe alikuja juu, Qin Shi Huang (Wachina: 始 皇帝, Shǐ Huángdì), ambaye alimpindua Mfalme wa Zhou wa mwisho na kuanzisha nasaba ya Qin. Nasaba ya Qin (Wachina: 秦朝; pinyin: Qín Cháo) ndiye mfalme wa kwanza kutawala dola ya China, aliyetawala kuanzia mwaka 221 hadi 207 KK. Mfalme mpya alikomesha mfumo wa wahisani na aliteua moja kwa moja urasimu ambao ungetegemea kwake kwa nguvu. Vikosi vya Huang vya kifalme vilikandamiza upinzani wowote wa kikanda, na viliongezea ufalme wa Uchina kwa kupanuka hadi Bahari ya China Kusini na Vietnam kaskazini. Shirika kubwa lilileta mfumo wa ushuru sawa, sensa ya kitaifa, ujenzi wa barabara (na upana wa gari), vipimo vya kawaida, kiwango cha kawaida cha mapato, na lugha rasmi iliyoandikwa na kusemwa. Marekebisho zaidi ni pamoja na miradi mipya ya umwagiliaji, kutia moyo kwa utengenezaji wa hariri, na (kwa kupendeza zaidi) mwanzo wa ujenzi wa ukuta mkubwa wa Uchina- uliyoundwa kuweka nje washambuliaji wa kawaida ambao wangekuwa wakiwadhulumu watu wa China kila wakati. Walakini, Shi Huang alikuwa maarufu kwa udhalimu wake, na kuwalazimisha wafanyakazi kujenga ukuta, kuagiza amri nzito, na kuwaadhibu vikali wale wote waliompinga. Alikandamiza Confucian na kukuza Sheria, wazo kwamba watu walikuwa wabaya, na kwamba serikali kali na yenye nguvu inahitajika kuwadhibiti. Uhalali uliingizwa kwa maoni ya kweli, ya kimantiki na mazungumzo ya kuelimika na kuonekana kama ya kijinga. Yote hii ilifanya Shi Huang asipendwe sana na watu. Hata Qin ilipoanza kudhoofika, vikundi mbali mbali vilianza kupigania udhibiti wa China.

### Ukoo wa Han
Nasaba ya Han (kilichorahisishwa Wachina: 汉朝; Kichina cha jadi: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; 206 KWK - 220 WK) ilikuwa nasaba ya pili ya kifalme ya Uchina, ikitanguliwa na nasaba ya Qin na kufanikiwa na falme tatu (220-26565) CE). Kuanzia zaidi ya karne nne, kipindi cha nasaba ya Han kinachukuliwa kuwa umri wa dhahabu katika historia ya Uchina. Mmoja wa wafalme wakuu wa nasaba ya Han, Mfalme Wu wa Han, alianzisha amani kote China ikilinganishwa na Pax Romana iliyoonekana katika Bahari la Merika miaka mia baadaye. Hadi leo, kabila kubwa la China linataja lenyewe kama "watu wa Han". Nasaba ya Han ilianzishwa wakati walanguzi wawili walifanikiwa kupanda dhidi ya mwana wa Shi Huang aliye mrithi dhaifu. Serikali mpya ya Han ilidumisha ujumuishaji na urasimu wa Qin, lakini ilipunguza sana ukandamizaji ulioonekana hapo awali. Walipanua eneo lao kwenda Korea, Vietnam, na Asia ya Kati, na kuunda himaya kubwa zaidi kuliko ile ya Qin.

Han aliendeleza mawasiliano na Miliki ya Uajemi katika Mashariki ya Kati na Warumi, kupitia Barabara ya hariri, ambayo waliweza kuuza bidhaa nyingi - hariri. Ustaarabu mwingi wa zamani ulishawishiwa na Barabara ya Silk, iliyounganisha China, India, Mashariki ya Kati na Ulaya. Watawala wa Han kama Wu pia walikuza Confucianism kama "dini" ya kitaifa (ingawa inajadiliwa na wanatheolojia kuhusu ufafanuzi wake kama ni dini au falsafa ).Maumbo yaliyopewa Confucius yalijengwa na falsafa ya Confucian iliyofundishwa na wasomi wote ambao waliingia kwa urasimu wa Uchina. Urasimu huo uliboreshwa zaidi na uanzishwaji wa mfumo wa mitihani uliochagua wasomi wa sifa za juu. Katika ofisi za wakurugenzi, mara nyingi walikuwa watu wa kiwango cha juu waliosoma katika shule maalum, lakini ambao nguvu zao mara nyingi ziliangaliwa na wale wa chini walioletwa ndani ya urasimu kupitia ustadi wao. Urasimu wa kifalme wa Wachina ulikuwa mzuri sana na uliheshimiwa sana na wote katika ufalme huo na ungechukua zaidi ya miaka 2000. Serikali ya Han iliandaliwa sana na iliamuru kijeshi, sheria ya mahakama (ambayo ilitumia mfumo wa mahakama na sheria madhubuti), uzalishaji wa kilimo, uchumi, na maisha ya jumla ya watu wake. Serikali pia iliendeleza falsafa ya wasomi, utafiti wa kisayansi, na rekodi za kihistoria za kina.

Walakini, licha ya utulivu huu wote wa kuvutia, nguvu kuu ilianza kupoteza udhibiti na zamu ya Jumuiya ya Kawaida. Wakati nasaba ya Han ilipungua, mambo mengi yakaendelea kuipeperusha hadi China ilipoachwa katika hali ya machafuko. Kufikia 100 WK, shughuli za falsafa zilipungua, na ufisadi ulizidi kuongezeka katika urasimu. Wamiliki wa ardhi wa eneo hilo walianza kuchukua udhibiti wakati wasomi walipuuza majukumu yao, na hii ilisababisha ushuru mzito wa wananchi. Wataalam walianza kupata ardhi muhimu na walipinga kupungua. Wakaanza kutangaza nguvu za kichawi na wakaahidi kuiokoa China; Uasi wa Taoist Yellow Turban mnamo 184 (wakiongozwa na waasi kwenye mitandio ya njano) walishindwa lakini waliweza kudhoofisha serikali. Huns zilizotajwa hapo juu pamoja na magonjwa waliuawa hadi nusu ya idadi ya watu, na kumaliza rasmi nasaba ya Han mwaka 220. Kipindi kilichofuatia cha machafuko kilikuwa kibaya sana kilidumu kwa karne tatu, ambapo watawala wengi dhaifu wa mikoa na nasaba walishindwa kuanzisha utaratibu nchini China. Kipindi hiki cha machafuko na majaribio kiutaratibu kinajulikana kama kile cha Saba sita. Sehemu ya kwanza ya hii ni pamoja na falme tatu ambazo zilianza mnamo 220. Mnamo mwaka 265, nasaba ya Jin ya Uchina ilianzishwa na hivi karibuni ikagawanyika katika falme mbili tofauti, katika udhibiti wa kaskazini magharibi na mashariki mwa China. Mnamo 420, ushindi na kutekwa nyara kwa nasaba hizo mbili kulisababisha kuanza kwa nasaba ya Kusini na Kaskazini. Nasaba ya Kaskazini na Kusini ilipitia hadi mwishowe, kufikia 557, nasaba ya Kaskazini ya Zhou ilitawala kaskazini na nasaba ya Chen ilitawala kusini.

## Zama za zamani kiasi
Katika kipindi hiki, falme za ulimwengu wa Mashariki ziliendelea kupanuka kupitia biashara, uhamiaji na ushindi wa maeneo ya jirani. Gunpowder ilitumika sana mapema kama karne ya 11 na walikuwa wakitumia uchapishaji wa aina ya kusongesha miaka mia tano kabla ya Gutenberg kuunda media yake. Ubuddha, Taoism, Confucianism zilikuwa falsafa kubwa za Mashariki ya Mbali wakati wa Zama za Kati. Marco Polo hakuwa mtu wa Magharibi wa kwanza kusafiri kwenda Mashariki na kurudi na hadithi za kushangaza za tamaduni hii tofauti, lakini akaunti zake zilizochapishwa mwishoni mwa 13 na mapema karne ya 14 zilikuwa za kwanza kusomwa sana Ulaya yote.

### Asia ya Magharibi
Peninsula ya Arabia na maeneo ya jirani ya Mashariki ya Kati na Karibu Mashariki yalipata mabadiliko makubwa wakati wa enzi iliyosababishwa na kuenea kwa Uisilamu na kuanzishwa kwa Milki ya Arabia.

Katika karne ya 5, Mashariki ya Kati ilijitenga katika majimbo madogo, dhaifu; hao wawili mashuhuri walikuwa Miliki ya Sassania ya Waajemi ambayo sasa ni Irani na Iraq, na Dola ya Byzantine huko Anatolia (Uturuki ya leo). Watu wa Byzantines na Sassania walipigana na kila mmoja kila wakati, maonesho ya ugomvi kati ya Milki ya Roma na Dola ya Uajemi iliyoonekana wakati wa miaka mia tano iliyopita. Mapigano hayo yalidhoofisha majimbo yote mawili, ikiacha hatua wazi kwa nguvu mpya. Wakati huo huo, makabila ya kuhamahama ya Bedouin ambayo yalitawala jangwa la Arabia yaliona kipindi cha utulivu wa kikabila, mtandao mkubwa wa biashara na kufahamiana kwa dini za Kiabraham au umoja.

Wakati falme za Byzantine Kirumi na Sassanid za Uajemi zote zilikuwa dhaifu kwa Vita vya Byzantine-Sasanian vya 602-628, nguvu mpya katika mfumo wa Uisilamu ilikuwa katika Mashariki ya Kati chini ya Muhammad huko Madina. Katika safu ya ushindi wa Waislamu wa haraka, jeshi la Rashidun, lililoongozwa na Ma Khalifa na maafisa wa jeshi wenye ustadi kama Khalid ibn al-Walid, lilipitia maeneo mengi ya Mashariki ya Kati, likichukua zaidi ya nusu ya eneo la Byzantine katika vita vya Waarabu na Byzantine na ikiingilia kabisa Uajemi katika ushindi wa Waislamu wa Uajemi. Ingekuwa ni Nguzo za Kiarabu za Zama za Kati ambazo zingeunganisha kwanza Mashariki ya Kati kama mkoa tofauti na kuunda kitambulisho cha kikabila kinachoendelea leo. Ukhalifa huu ni pamoja na ukhalifa wa Rashidun, ukhalifa wa Umayyad, ukhalifa wa Abbasid, na baadaye ufalme wa Seljuq.

Baada ya Muhammad kuanzisha Uislam, uilianza utamaduni wa Mashariki ya Kati kuwa Jumuiya ya Kiislamu, ikichochea mafanikio katika usanifu, uamsho wa maendeleo ya zamani katika sayansi na teknolojia, na malezi ya njia tofauti ya maisha.

Waislamu waliokoa na kueneza maendeleo ya Ugiriki katika dawa, aljebra, jiometri, unajimu, anatomy, na maadili ambayo baadaye yangeweza kurudi Ulaya Magharibi.

Utawala wa Waarabu ulikomeshwa ghafla katikati ya karne ya 11 na kuwasili kwa Waturuki wa Seljuq, na kuhamia kusini kutoka nchi za Kituruki huko Asia ya Kati. Walishinda Uajemi, Iraqi (walimkamata Baghdad mnamo 1055), Syria, Palestina, na Hejaz. Hii ilifuatiwa na safu ya uvamizi wa Kikristo Ulaya Magharibi. Mgawanyiko wa Mashariki ya Kati uliruhusu vikosi viliungana, haswa kutoka Uingereza, Ufaransa, na Dola Takatifu ya Roma, ili kuingia katika mkoa huo. Mnamo 1099 vita kuu ya kwanza iliiteka Yerusalemu na kuanzisha Ufalme wa Yerusalemu, ambao ulinusurika hadi 1187, wakati Saladin akichukua tena mji. Vita ndogo za crusader fiefdom zilinusurika hadi 1291. Mwanzoni mwa karne ya 13, wimbi mpya la wavamizi, majeshi ya Dola ya Mongol, lilipita katika eneo hilo, likimtoa Baghdad katika kuzingirwa kwa Baghdad (1258) na kuendelea hadi kusini mwa mpaka wa Misiri katika ile iliyojulikana kama ushindi kwa Mongol. Wamongolia hatimaye walijiondoa mnamo 1335, lakini machafuko yaliyojitokeza katika ufalme wote yaliondoa Waturuki wa Seljuq. Mnamo 1401, eneo hilo lilipigwa zaidi na Turko-Mongol, Timur, na uvamizi wake mkali. Kufikia wakati huo, kikundi kingine cha Waturuki kilikuwa kimeibuka pia, Waotomani.

### Asia ya Kati
### Dola la Mongolia
Miliki ya Mongolia ilishinda sehemu kubwa ya Asia katika karne ya 13, eneo lililoanzia China hadi Ulaya. Asia ya enzi hiyo ilikuwa chini ya ufalme wa Khans. Hajawahi kamwe mtu yeyote kudhibiti ardhi kama Genghis Khan. Aliunda nguvu yake kuwaunganisha makabila ya Mongol kabla ya kupanua ufalme wake kusini na magharibi. Yeye na mjukuu wake, Kublai Khan, walidhibiti ardhi nchini Uchina, Burma, Asia ya Kati, Urusi, Iran, Mashariki ya Kati, na Ulaya ya Mashariki. Makisio ni kwamba vikosi vya Mongol vilipunguza idadi ya watu wa Uchina na karibu theluthi. Genghis Khan alikuwa mpagani aliyevumilia karibu kila dini, na tamaduni zao mara nyingi ziliteswa sana na vikosi vya Mongol. Vikosi vya Khan vilisukuma hadi magharibi kama Yerusalemu kabla ya kushindwa mnamo 1260.

## Tazama pia 
* Historia ya Ulaya
* Historia ya Afrika
* Historia ya Amerika
* Historia ya Australia

## Tanbihi
## Marejeo
* Best, Antony. *The International History of East Asia, 1900-1968: Trade, Ideology and the Quest for Order* (2010) online 
* 
* Catchpole, Brian. *A map history of modern China* (1976), new maps & diagrams
* Clyde, Paul H, and Burton H. Beers. *The Far East, a history of the Western impact and the Eastern response, 1830-1975* (6th ed. 1975) 575pp
**Clyde, Paul Hibbert. *The Far East: A History of the Impact of the West on Eastern Asia* (3rd ed. 1948) online free; 836pp
* Clyde, Paul Herbert. *International-Rivalries-In-Manchuria-1689-1928* (2nd ed. 1928) online free
* Cotterell, Arthur. *Western Power in Asia: Its Slow Rise and Swift Fall, 1415 - 1999* (2009) popular history; excerpt
* Curtin, Philip D. *The World and the West: The European Challenge and the Overseas Response in the Age of Empire* (2002) 
* Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall and James Palais. *East Asia: A Cultural, Social, and Political History* (2006); 639pp; also in 2-vol edition split at 1600.
* Embree, Ainslie T., and Carol Gluck, eds. * Asia in Western and World History: A Guide for Teaching* (M.E. Sharpe, 1997);
* Fairbank, John K., Edwin O. Reischauer. * A History of East Asian Civilization: Volume One : East Asia the Great Tradition* and *A History of East Asian Civilization: Volume Two : East Asia the Modern transformation* (1966) Online free to borrow
* Holcombe, Charles. *A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century* (2010).
* Ludden, David. *India and South Asia: A Short History* (2013).
* Macnair, Harley Farnsworth and Donald F. Lach. *Modern Far Eastern International Relations* (1955) online free
* Mansfield, Peter, and Nicolas Pelham, *A History of the Middle East* (4th ed, 2013).
* Moffett, Samuel Hugh. *A History of Christianity in Asia, Vol. II: 1500–1900* (2003) excerpt
* Murphey, Rhoads. *A History of Asia* (8th ed, 2019) excerpt also Online free tomorrow
* Paine, S. C. M. *The Wars for Asia, 1911-1949* (2014) excerpt
* Park, Hye Jeong. "East Asian Odyssey Towards One Region: The Problem of East Asia as a Historiographical Category." *History Compass* 12.12 (2014): 889–900.
* 

* Stearns, Peter N., and William L. Langer. *The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern* (2001)

### Kanda
* Adshead, Samuel Adrian Miles. *Central Asia in world history* (Springer, 2016).
* Fenby, Jonatham *The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power 1850 to the Present* (3rd ed. 2019) popular history.
* Gilbert, Marc Jason. * South Asia in World History* (Oxford UP, 2017)
* Goldin, Peter B. *Central Asia in World History* (Oxford UP, 2011) 
* Huffman, James L. *Japan in World History* (Oxford, 2010)
* Jansen, Marius B. *Japan and China: From War to Peace, 1894-1972* (1975) 
* Karl, Rebecca E. "Creating Asia: China in the world at the beginning of the twentieth century." *American Historical Review* 103.4 (1998): 1096–1118. online
* Lockard, Craig. *Southeast Asia in world history* (Oxford UP, 2009).
* Ropp, Paul S. *China in World History* (Oxford UP, 2010)

### Historia ya kiuchumi
* Allen, G.C. *A Short Economic History Of Modern Japan 1867-1937* (1945) online; also 1981 edition free to borrow
* Cowan, C.D. ed. *The economic development of China and Japan: studies in economic history and political economy* (1964) online free to borrow
* Jones, Eric. *The European miracle: environments, economies and geopolitics in the history of Europe and Asia. (Cambridge UP, 2003).
* Lockwood, William W. *The economic development of Japan; growth and structural change* (1970) online free to borrow
* Pomeranz, Kenneth. *The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy.* (2001)
* Schulz-Forberg, Hagen, ed. *A Global Conceptual History of Asia, 1860–1940* (2015)
* Smith, Alan K. *Creating a World Economy: Merchant Capital, Colonialism, and World Trade, 1400-1825* (Routledge, 2019).
* Von Glahn, Richard. *The Economic History of China'' (2016)


Jamii:Historia