open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiili-Turki

**Kiili-Turki** ni lugha ya Kiturki nchini Uchina na Kazakhstan inayozungumzwa na Wauzbeki. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiili-Turki nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 120 tu. Pia kuna wasemaji 120 nchini Kazakhstan (2001). Wasemaji wote ni wazee lakini, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiili-Turki iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiili-Turki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiili-Turki 
*lugha ya Kiili-Turki katika Glottolog
*lugha ya Kiili-Turki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Raúl Alfonsín

right|thumb|Picha rasmi ya Raúl Alfonsín kama Rais
**Raúl Ricardo Alfonsín Foulkes** (12 Machi, 1927 – 31 Machi, 2009) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Argentina. Kuanzia 1983 hadi 1989 alikuwa rais wa Argentina.

Jamii:Marais wa Argentina
Jamii:Waliozaliwa 1927
Jamii:Waliofariki 2009
Jamii:Wiki4HumanRights 2024
Ubakaji

, uliomfanya ajiue, ulikuwa kati ya sababu za mfululizo wa matukio yaliyokomesha Ufalme wa Roma na kuanzisha Jamhuri ya Roma mwishoni mwa karne ya 6 KK.]]
 huko Bangalore, India, yakidai haki kwa mwanafunzi aliyebakwa huko Delhi mwaka 2012. Ubakaji nchini huko unaongezeka kwa kasi kutokana na dharau kwa wanawake.]]
**Ubakaji** (kutoka mzizi wa Kiarabu) ni tendo la kumlazimisha mtu afanyiwe asichokubali. Mara nyingi neno hili linatumika kuhusu ngono isiyo ya hiari upande mmojawapo.

Ingawa kwa kawaida unafanyika dhidi ya wanawake, unatokea pia dhidi ya wanaume, mbali ya watoto na walemavu wa akili wasioelewa kinachoendelea.

Unaweza kutumia nguvu ya mwili, lakini pia mamlaka, vitisho n.k.

Ni tukio baya kabisa kwa nafsi ya mhanga na pengine kwa afya yake, linaloweza kumuathiri maisha yake yote kama si kusababisha kifo chake, hasa ukifanywa na watu kadhaa pamoja.

Matukio ya namna hiyo yanazidi kutokea hata ndani ya ukoo na mengi hayaripotiwi kwa polisi, yakiwemo yanayotokea magerezani kati ya watu wa jinsia ileile.

Kwa vyovyote, mara nyingi wanaobaka ni watu wanaojulikana sana na mhanga.

Pengine ubakaji hautokani na tamaa, bali ni mpango uliosukwa na viongozi wa nchi au wa jeshi wanaouagiza kwa lengo la kuathiri maadui. Lakini hata vitani, sheria za kimataifa haziruhusu matendo hayo ya kinyama.

Kesi tofauti tena ni ile ya ushirikina unaoagiza k.mf. kubaka mtoto kama njia ya kupona UKIMWI.

## Tanbihi
## Marejeo 
* 
* 
* Freedman, Estelle B. (2013). *Redefining Rape: Sexual Violence in the Era of Suffrage and Segregation.* Cambridge, MA: Harvard University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 Section 63  (Mobile Friendly)
*
Utando wa seli

**Utando wa seli** ni rusu nyembamba kama ngozi inayopakana seli za viumbehai. Majina ya Kiingereza ni *cell membrane*, *plasma membrane* au  *cytoplasmic membrane*. 

Kazi yake ni kutenganisha ndani na nje, yaani yaliyomo ndani ya seli na yale yalio nje yake.

Kwa kila seli ni muhimu kukinga na kutenganisha plasma iliyopo ndani yake na athira au kemikali za nje. Seli za wanyama zinatenganishwa kati yao na utando wa seli pekee.

Kwenye seli za mimea, fungi na bakteria kuna pia ukuta wa seli nje ya utando. Ukuta wa seli (ing. *cell wall*) unaimarisha seli, unaongeza kinga na kuwa kama filta dhidi ya molekuli kubwa.

Utando wa seli unafanywa na safu mbili za molekuli zinazoitwa "fosfo-lipidi". Maana yake molekuli hizi zina sehemu ya fosfati upande mmoja na sehemu ya lipidi (mafuta) upande mwingine. Upande wa kifosfati inachanganya na maji lakini sehemu ya kimafuta inakataa maji. Kuna pia proteini nyingine zinazoweza kuongezwa ndani ya utando. Kwa njia hiyo seli inaweza kutawala nini iingie au kutoka.

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Kiini cha seli

thumb|Kiini cha seli Maelezo ya majina ya Kiingereza tazama chini katika matini
thumb|Seli zilizotiwa rangi ya kuonyesha DNA ndani ya viini; seli upande wa kushoto inaandaa kujigawa na hapa DNA ndani yake imeshajikaza, tayari kwa ugawaji
**Kiini cha seli** (kwa Kiingereza *cell nucleus*) ni sehemu ndogo ndani ya seli ya kiumbehai wa aina ya eukaryota inayobeba habari za jenetikia, yaani urithi wa tabia za kiumbehai. Ndani ya kiini kuna nyuzi za kromosomu zenye DNA. Hizi zinapatikana kama mkusanyiko wa nyuzi (*nucleolus* ~ ka-kiini) ndani ya kiini.

Mwili wa binadamu huwa na seli milioni kadhaa, na nyingi zina viini vya seli. Mfano wa seli ya binadamu isiyo na kiini ni seli nyekundu za damu. 

Kiini chenyewe ndani ya seli hukingwa kwa utando wa kiini cha seli (ing. *nuclear envelope* au *nuclear membrane*). Utando huu unazuia molekuli kubwa lakini inaruhusu kupita kwa proteini maalumu kwenye nafasi maalum (*nuclear pores*).

Seli za mwili zinajigawa muda wote. Wakati wa kujigawa, kromosomu zinajikaza kwa pande mbili halafu kiini kinavunjika; utando wa kiini unayeyushwa, na seli mbili mpya zinatokea. Ndani ya seli mpya kiini kinaundwa upya kwa kutengeeza utando wa kiini mpya.

Jamii:Biolojia
Kulturkampf

Papa Pius IX (1878 hivi).]]

**Kulturkampf** (kwa Kijerumani "Vita vya utamaduni") ni jina la ushindani kati ya serikali za nchi kadhaa, hasa Dola la Ujerumani chini ya chansela Otto von Bismarck, na Kanisa Katoliki katika karne ya 19.

Serikali nyingi zilitaka kushika mamlaka zote juu ya raia zake, wakati Papa na maaskofu hawakupenda kupotewa na athira zao za muda mrefu juu ya waumini katika masuala ya kijamii. 

Ushindani huo ulipata nguvu ya pekee Ujerumani baada ya nchi hiyo kuunganishwa chini ya Prussia na kutenga Austria. Hapo dola jipya lilijikuta kuwa na asilimia ya Waprotestanti kubwa kuliko awali ambapo Wakatoliki walikuwa wengiwengi. Hasa Prussia iliyoongoza dola hilo ilikuwa ya Kiprotestanti kabisa.

Mgongano ulisababisha serikali ya Prussia na ya Dola lote kutunga mfululizo sheria za kubana Kanisa Katoliki, na pia kufunga maaskofu wake.  

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*"Bismarck’s Failure: the Kulturkampf" long description
* Founding Manifesto of the Protestant League (1887); Statistics on Membership (1887-1913) (English translation) a German anti-Catholic propaganda organization that became active after the Kulturkampf
*Bismarck’s Domestic Polices 1871 -1890 Kulturkampf in the context of Bismarck's entire domestic policies, by a head of history at Catholic University School in Dublin
*Kulturkampf Now and Then  13-paged essay in pdf by a Professor of the United States Air Force Academy
*Ludwig Windthorst Speaks in the Prussian Parliament (1873) speech of Ludwig Windthorst following its analysis
*Bismarck on the purpose of the Kulturkampf Speech in the Prussian House of Lords, March 10, 1873
* [Kulturkampf: Bibliography by](http://www.litdok.de/cgi-bin/litdok?lang=en&t_multi=x&v_0=THS&q_0=kulturkampf+(1871-1887)%0F)  LitDok East-Central Europe Herder-Institut (Marburg)

Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Historia ya Ujerumani
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Kanisa Katoliki
Kikhakas

**Kikhakas** ni lugha ya Kiturki nchini Urusi na Uchina inayozungumzwa na Wakhakas. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikhakas nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 42,600 wakati idadi ya Wakhakas ilikuwa 73,000. Pia kuna Wakhakas 880 nchini Uchina lakini wazee kumi tu wanaweza kuongea lugha yao ya Kikhakas wengine wakiongea Kichina au Kimongolia. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhakas iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhakas kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhakas 
*lugha ya Kikhakas katika Glottolog
*lugha ya Kikhakas kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za China
Kikirigizi

**Kikirigizi** ni lugha ya Kiturki nchini Kirgizia, Uchina, Afghanistan, Urusi, Uturuki na Uzbekistan inayozungumzwa na Wakirgizi. Kikirigizi ni lugha rasmi katika nchi za Kirgizia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikirigizi nchini Kirgizistan imehesabiwa kuwa watu 3,830,000. Pia kuna wasemaji 160,000 nchini Uchina (2000), 60,100 nchini Tajikistan (2012) na 750 nchini Afghanistan (2000). Idadi za wasemaji wa Kikirigizi nchini Uturuki, Uzbekistan na Urusi hazijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikirigizi iko katika kundi la Kiturki ya Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikirgizi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikirgizi 
*lugha ya Kikirgizi katika Glottolog
*lugha ya Kikirgizi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kirgizia
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Tajikistan
Jamii:Lugha za Afghanistan
Jamii:Lugha za Uturuki
Jamii:Lugha za Uzbekistan
Jamii:Lugha za Urusi
Fotoni

**Fotoni** (ing. *photon*, kutoka gir. φῶς, φωτός *fos,fotos* nuru) ni sehemu ndogo ya chini kabisa ya usafirishaji wa nishati ya nuru (mwanga) kwa njia ya vifurushi au kwanta.

Nadharia ya kwanta inaeleza kwamba aina zote za nishati husafirishwa kutoka eneo moja hadi jingine kwa viwango vidogovidogo (vifurushi/kwanta).

Kwa upande wa nuru kiwango hicho kidogo kabisa huitwa fotoni.

Jamii:Fizikia
Mtaalamu wa anga

[thumb|Mtaalamu wa anga wa kihistoria akipima pembe baina ya nyota kwa kutumia [sudusi]]
**Mtaalamu wa anga** ni mtaalamu wa masuala ya elimuanga (kwa Kiingereza: *astronomy*) au elimu ya anga-nje na violwa vya angani kama nyota, sayari, nyotamkia, na galaksi. 

Kihistoria watu hao walitumia muda mwingi kuangalia nyota za anga kwa msaada wa vyombo kama darubini. Leo hii wataalamu wa anga hutumia hasa kompyuta na data kutokana na vipimo vya paoneaanga, vyombo vya anga-nje na darubini za angani.

Wataalamu wa anga wamesoma elimuanga ambayo ni tawi la pekee la sayansi, mara nyingi pamoja na kusoma matawi mengine ya sayansi kama fizikia, kemia, biolojia na kadhalika.

Wasichanganywe na majusi ambao husomea unajimu (kwa Kiingereza: *astrology*) na kutoa utabiri kuhusu maisha na tabia za watu kwa kuwa huo si tawi la sayansi yoyote, ingawa unadai kutegemea uchunguzi wa nyota n.k.

Jamii:Wataalamu wa anga
Jamii:Fizikia
Sebastian Vizcaino

**Sebastián Vizcaíno** (1548 – 1624) alikuwa mwanajeshi na mwanasiasa kutoka nchi ya Hispania. Tangu 1596 alifanya kazi hasa maeneo ya Kalifornia na Mexiko. Kazi zake pia zilimsafirisha nchi za Ufilipino (1586-1589) na Ujapani (1611-1613). Alifariki mjini Mexico City.

Jamii:Wanasiasa wa Hispania
Jamii:Waliozaliwa 1548
Jamii:Waliofariki 1624
Édouard Manet

**Édouard Manet** (23 Januari, 1832 – 30 Aprili, 1883 mjini Paris) alikuwa mchoraji kutoka nchi ya Ufaransa.

Jamii:Wasanii wa Ufaransa
Jamii:Waliozaliwa 1832
Jamii:Waliofariki 1883
Kichapuzi chembe

**Kichapuzi chembe** (kikamilifu zaidi **Kichapuzi cha chembe cha nyuklia**: kwa Kiingereza *particle accelerator*) ni kifaa cha kuongezea mwendo wa chembe za nyuklia, yaani chembe ndogo sana, kama atomu au sehemu za atomu. 

Mfano maarufu ni Kichapuzi chembe kiitwacho CERN kilichojengwa karibu na mji wa Geneva, mpakani kwa Uswisi na Ufaransa.

Kichapuzi chembe kinaharakisha mwendo wa chembe hadi kufikia kasi ya juu na kukaribia kasi ya nuru. Kichapuzi kinatekeleza kazi hii kwa kutumia uga sumakuumeme zinazosukuma chembe kama elektroni, protoni au viini vya atomi. Matumizi ya vichapuzi chembe ni hasa utafiti wa fizikia ya chembe. Lakini mashine hizi zinatumiwa pia kwa tiba ya kansa kwa kulenga nyutroni kwa seli husika.

Vichapuzi chembe vinakuwa kubwa zaidi kadiri chembe zinazochunguliwa zilivyo ndogo zaidi. Mashine kubwa sana kama vile CERN huko Geneva zinatumiwa kwa kutafuta chembe ambazo ni ndogo kuliko atomi. Mashine ndogo hutumiwa kwa utafiti kwa kiini cha atomi au kwa tiba.

## Tanbihi
Jamii:Fizikia
Jamii:Teknolojia
Jamii:Tiba
Kiuyghur

**Kiuyghur** ni lugha ya Kiturki nchini Uchina, Kazakhstan, Uzbekistan, Mongolia na Uturuki inayozungumzwa na Wauyghur. Ni lugha rasmi katika jimbo la Xinjiang, nchini Uchina. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiuyghur nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni kumi. Pia kuna wasemaji 191,000 nchini Kazakhstan (2009) na 1000 nchini Mongolia (1982). Idadi ya wasemaji nchini Uturuki na Uzbekistan haujulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuyghur iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiuyghur kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiuyghur
*lugha ya Kiuyghur katika Glottolog
*lugha ya Kiuyghur kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za Mongolia
Jamii:Lugha za Uzbekistan
Jamii:Lugha za Uturuki
Kiwa cha Vo

**Kiwa-Vo** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina na Myanmar inayozungumzwa na Wawa. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiwa-Vo nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 40,000. Pia kuna wasemaji 700 nchini Myanmar (2012). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwa-Vo iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwa-Vo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwa-Vo
*lugha ya Kiwa-Vo katika Glottolog
*lugha ya Kiwa-Vo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za China
Mkiwi

**Mikiwi** ni mimea ya jenasi *Actinidia* katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida (*Actinidia deliciosa*) hasa katika Italia na Nyuzilandi.

## Spishi zinazoliwa sana
* *Actinidia arguta*, Mkiwi Mvumilivu (Hardy kiwi au arctic kiwi)
* *Actinidia chinensis*, Mkiwi Njano (Golden kiwi)
* *Actinidia coriacea*, Mkiwi Matunda-mayai (Chinese egg gooseberry)
* *Actinidia deliciosa*, Mkiwi Matunda-manyoya, Mkiwi wa Kawaida au Mkiwi kwa kifupi (Fuzzy kiwi)
* *Actinidia kolomikta*, Mkiwi Rangirangi (Variegated kiwi vine)
* *Actinidia melanandra*, Mkiwi Zambarau (Red kiwi)
* *Actinidia polygama*, Mkiwi Fedha (Silver vine)
* *Actinidia purpurea*, Mkiwi Zambarau (Purple kiwi)

## Picha

Actinidia arguta 0906.JPG|Maua ya mkiwi mvumilivu
Actinidia-arguta.jpg|Matunda ya mkiwi mvumilivu
Kiwi female flowers.JPG|Maua ya mkiwi njano
Golden kiwifruits.jpg|Matunda ya mkiwi njano
Actinidia deliciosa Ohrid.jpg|Maua ya mkiwi matunda-manyoya
Kiwi aka.jpg|Matunda ya mkiwi matunda-manyoya
Kiwibaum.jpg|Mkiwi rangirangi
Замороденные плоды актинидии коломикта, дикорос Дальнего Востока России.JPG|Matunda ya mkiwi rangirangi
Actinidia polygama3SHSU.jpg|Mkiwi fedha
Actinidia polygama.JPG|Maua ya mkiwi fedha

Jamii:Mdambi na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Lugha za Kitungusi

**Lugha za Kitungusi** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa nchini Urusi na Uchina. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni kumi na mbili tu. Wengine hufikiri kwamba lugha za Kitungusi ni tawi moja la lugha za Kialtai pamoja na lugha za Kiturki.

## Viungo vya nje
*lugha za Kitungusi katika Glottolog

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Makundi ya lugha
Kiyugur cha Magharibi

**Kiyugur ya Magharibi** ni lugha ya Kiturki nchini Uchina inayozungumzwa na Wayugur. Isichanganywe na lugha ya Kiyugur ya Mashariki ambayo ni lugha ya Kimongoli. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiyugur ya Magharibi imehesabiwa kuwa watu 4600, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyugur ya Magharibi iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyugur ya Magharibi
*lugha ya Kiyugur ya Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kixibe

**Kixibe** ni lugha ya Kitungusi nchini Uchina inayozungumzwa na Waxibe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kixibe imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kixibe iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini. Inafanana sana na Kimanchu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kixibe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kixibe
*lugha ya Kixibe katika Glottolog
*lugha ya Kixibe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Niš

thumbnail|right|280px|Mji wa Niš

**Niš** ni mji nchini Serbia.  Idadi ya wakazi wake ni takriban 183,164.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Serbia

Jamii:Miji ya Serbia
Orodha ya miji ya Serbia

[thumb|none|230px|[Belgrad]]
[thumb|none|230px|[Novi Sad]]
[thumb|none|230px|[Kragujevac]]

Hii ni orodha ya **miji ya Serbia** yenye angalau idada ya wakazi 100,000.

## Orodha 
## Marejeo 
!
Serbia
Alfabeti ya Kimongoli

right|thumb|Mfano wa makala katika mwandiko wa Kimongoli
**Alfabeti ya Kimongoli** ni aina ya mwandiko unaotumiwa kuandika lugha chache nchini Uchina na Mongolia kama vile Kimongoli, Kimanchu au Kievenki. Ni alfabeti kweli kwa sababu hutumia herufi tofauti kwa irabu na konsonanti.

## Marejeo 
Jamii:Alfabeti
Prishtina

thumbnail|right|280px|Mji wa Prishtina

**Priština** ni mji mkuu wa Kosovo ambayo kwa wenyeji wengi na kwa nchi mbalimbali kwa sasa ni jamhuri huru.

Serbia na nchi nyingine kadhaa zinaouona mji huo kuwa makao makuu ya jimbo la kujitegemea la Kosovo ndani ya Serbia. 

Idadi ya wakazi wake ni takriban 211,129. 

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Kosovo
* Orodha ya miji ya Serbia

## Viungo vya nje
Jamii:Miji ya Serbia
Jamii:Kosovo
Kiudihe

**Kiudihe** (au **Kiudege**) ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waudihe. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiudihe imehesabiwa kuwa watu 100 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiudihe iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiudihe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiudihe
*lugha ya Kiudihe katika Glottolog
*lugha ya Kiudihe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Gustavo Cerati

thumb|Gustavo Cerati (2007)
**Gustavo Adrián Cerati Clark** (Buenos Aires 11 Agosti 1959 - 4 Septemba 2014), anayejulikana sana kwa jina la kisanii **Gustavo Cerati**, alikuwa mmojawapo wa wanamuziki wanne wa bendi hodari iliyoitwa "Soda Stereo".

## Viungo vya nje 
* Cerati.com

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 2014
Jamii:Waimbaji wa Argentina
Margit wa Hungaria

**Margit wa Hungaria** (1175-baada ya 1223) alikuwa malkia wa Bizanti kwa kuolewa na Kaisari Isaka II.

Binti wa kwanza wa mfalme Bela III wa Hungaria, aliolewa mara tatu na watawala mbalimbali ambao alizaliana na kila mmojawao watoto kadhaa, ambao baadhi yao wakawa wafalme vilevile.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1175
Jamii:Waliofariki karne ya 13
Jamii:Watu wa Hungaria
Margareta wa Hungaria

wa Jozsef Molnar (1857).]]
**Margareta wa Hungaria, O.P.** (Ngome Klis, Korasya, 27 Januari 1242 - Budapest 18 Januari 1271) alikuwa binti wa mwisho wa mfalme Bela IV wa Hungaria, kaka wa Elizabeti wa Hungaria.

Kama shangazi yao huyo, yeye na dada yake Kinga pia wanaheshimiwa kama mtakatifu, mbali ya dada mwingine, Yolanda, anayeheshimiwa kama mwenye heri.

Utakatifu wake ulikubaliwa tangu zamani ukatangazwa rasmi na Papa Pius XII tarehe 19 Novemba 1943.

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka katika tarehe ya kifo chake, 18 Januari.

## Maisha
Margareta alizaliwa uhamishoni kwa sababu Wamongolia walikuwa wameteka Hungaria. Basi, wazazi wake walitoa nadhiri kwa Mungu kwamba hao wavamizi wakiondoka, wao watamtolea binti yao utawani.

Kweli Wamongolia walifukuzwa mwaka uleule, na baada ya miaka michache Margareta alikabidhiwa kwa masista Wadominiko kwa malezi.

Mwaka 1254, akiwa na umri wa miaka 12 tu, aliweka nadhiri za kitawa na mwaka 1261 alivaa shela akitamani kuungana na Yesu msulubiwa .

Hakupata elimu sana, lakini alipenda kusomewa Biblia akasali sana, akiheshimu hasa mateso ya Yesu na ekaristi.

Alishika sana ufukara na maisha ya malipizi akajaliwa njozi mbalimbali.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk 24
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 18-19

## Viungo vya nje
*
*English article on the homepage of the Catholic Church in Hungary 
*St. Vincent Ferrer Parish 
*Catholic Exchange 

Jamii:Waliozaliwa 1242
Jamii:Waliofariki 1271
Jamii:Mabikira
Jamii:Wadominiko
Jamii:Watakatifu wa Hungaria
Makari Mkuu

ya Mt. Makari Mkuu.]]
**Makari Mkuu** (300 hivi - 391) alikuwa mkaapweke na padri wa Misri.

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi wa Mashariki, Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Januari, 19 Januari na 4 Aprili kadiri ya madhehebu.

## Maisha
.]]
Mzaliwa wa Misri Kusini, aliwahi kufanya biashara ya chumvi, akaoa, lakini mke wake akafa mapema.

Mwaka 330 hivi akawa mfuasi wa Antoni Mkuu jangwani.

Huko alikataa upadrisho akahamia pengine aliposingiziwa vibaya.

Hapo alihamia kwenye jumuia ya bonde la Sketes (leo Wadi El Natrun) alipokubali kupewa upadri na kuwa kiongozi wa kiroho wa wamonaki. Kati ya wanafunzi wake wa miaka 356-384 kuna Sisoe, Isaya, Aio, Mose Mwethiopia, Pafnusi, Zakaria, Theodoro wa Ferme.

Hivyo monasteri yake ilichangia sana ustawi wa umonaki ikadumu hai hadi leo.

Miaka 373-375 askofu Mwario Lusio wa Aleksandria alimpeleka uhamishoni kwa imani yake. 

Kama alivyowafundisha wengine, aliishi kwa Mungu tu katika sala, akajulikana kwa hekima yake .

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani

## Tanbihi
## Marejeo kwa Kiswahili
* Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 – ISBN 0-264-66350-0

## Marejeo mengine
* Maloney, GA, SJ (trans.), 1992, *Pseudo-Macarius. The Fifty Spiritual Homilies and the Great Letter*, CWS, New York: Paulist Press
* Mason, AJ (trans.), 1921, *Fifty Spiritual Homilies of St Macarius the Egyptian*, London: SPCK 
* Plested, Marcus, 2004. *The Macarian Legacy: The Place of Macarius-Symeon in the Eastern Christian Tradition*. Oxford: OUP

## Viungo vya nje
*Spiritual Homilies 1-5 , 6-11 , 12-22 
*Macarius the Great Select Resources, Bilingual Anthology
**Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge*, 1914: "Macarius the Egyptian"
*Wesley Center Online http://wesley.nnu.edu/wesleyan_theology/theojrnl/index-36-40.htm#38 
*Volume 38, Wesleyan Theological Journal, Academic Article on Macarius of Egypt, pp.&nbsp;103 – 123 http://wesley.nnu.edu/wesleyan_theology/theojrnl/36-40/WTJ%2038-2-c.pdf 
*[Greek Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca(https://sw.wikipedia.org/wiki/Patrologia_Graeca) with Analytical Indexes]

Jamii:Mapadri
Kialtai-Kaskazini

**Kialtai-Kaskazini** ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Waaltai. Ni tofauti na lahaja za Kialtai-Kusini. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa lugha hizo mbili za Kialtai imehesabiwa kuwa watu 57,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kialtai za Kaskazini iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kialtai za Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kialtai za Kaskazini 
*lugha ya Kialtai za Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kialtai za Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Mtakatifu Mauro

wa Filippo Lippi, O.Carm. (1445 hivi).]]
**Mtakatifu Mauro, O.S.B.** (Roma, Italia, 512 - Glanfeuil, Ufaransa, 584) alikuwa mfuasi mpenzi wa Benedikto wa Nursia, kama inavyoelezwa na Gregori Mkuu katika masimulizi manne juu yake ambayo yalitumika sana baadaye katika malezi ya Wabenedikto. 

Humo tunasikia kwamba wazazi wake walikuwa wa koo bora za Roma wakamtoa bado mtoto monasterini ili afuate maisha ya kitawa. 

Baadaye alijitokeza kwa utiifu wake kwa abati wake na hata kwa miujiza mbalimbali.

Mauro alikuwa mwandamizi wa kwanza wa Benedikto kama abati wa Subiaco.

Habari nyingi zaidi zilitungwa katika karne ya 9 lakini si za kuaminika.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu tarehe 15 Januari, au, pamoja na mwenzake Plasido, tarehe 5 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* 
*Rosa Giorgi; Stefano Zuffi (ed.), *Saints in Art* (Los Angeles: Getty Publications, 2003), 272.
*John B. Wickstrom:  "Text and Image in the Making of a Holy Man: An Illustrated Life of Saint Maurus of Glanfeuil (MS Vat. Lat. 1202)," *Studies in Iconography* 14(1994), 53-85.
*Ibid. *The Life and Miracles of St. Maurus: Disciple of Benedict, Apostle to France* (Kalamazoo, Cistercian Publications, 2008).

## Viungo vya nje
* St. Maurus - Biography at Catholic Online
* St. Benedict's Abbey - Benedictine Brothers and Fathers in America's Heartland
* The Holy Rule of St. Benedict  - Online translation by Rev. Boniface Verheyen, OSB, of St. Benedict's Abbey
* Benedictine College - Dynamically Catholic, Benedictine, Liberal Arts, and Residential

Jamii:Wamonaki
Kiazeri-Kaskazini

**Kiazeri-Kaskazini** ni lugha ya Kiturki nchini Azerbaijan, Urusi, Georgia na Armenia inayozungumzwa na Waazeri. Ni lugha rasmi nchini Azerbaijan. 

Ni lugha tofauti na Kiazeri-Kusini nchini Uajemi. Hata hivyo wengine huangalia hizo lugha mbili kuwa lugha moja tu, yaani Kiazeri. 

Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiazeri-Kaskazini nchini Azerbaijan imehesabiwa kuwa watu milioni nane na robo. Pia kuna wasemaji 473,000 nchini Urusi (2010), 360,000 nchini Georgia (2007) na 161,000 nchini Armenia (1993). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kiazeri-Kaskazini iko katika kundi la Kiturki cha Kusini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiazeri za Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiazeri za Kaskazini
*lugha ya Kiazeri za Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kiazeri za Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Kiazeri
Jamii:Lugha za Azerbaijan
Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Georgia
Jamii:Lugha za Armenia
Kiazeri-Kusini

**Kiazeri-Kusini** ni lugha ya Kiturki nchini Azerbaijan, Uajemi, Uturuki, Iraq na Syria inayozungumzwa na Waazeri. Ni lugha tofauti na Kiazeri-Kaskazini ambayo ni lugha rasmi nchini Azerbaijan. 

Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiazeri-Kusini nchini Uajemi imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni kumi na mbili. Pia kuna wasemaji milioni mbili nchini Iraq, 540,000 nchini Uturuki, 248,000 nchini Azerbaijan, na 44,000 nchini Syria (2014). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kiazeri-Kusini iko katika kundi la Kiturki cha Kusini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiazeri-Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiazeri-Kusini 
*lugha ya Kiazeri-Kusini katika Glottolog
*lugha ya Kiazeri-Kusini kwenye Ethnologue

Jamii:Kiazeri
Jamii:Lugha za Azerbaijan
Jamii:Lugha za Uajemi
Jamii:Lugha za Syria
Jamii:Lugha za Iraq
Jamii:Lugha za Uturuki
Nana Akufo-Addo

thumbnail|right|280px|Nana Akufo-Addo (2017) 
**Nana Addo Dankwa Akufo-Addo** (* Swalaba, Accra, 29 Machi 1944) ni  mwanasheria na mwanasiasa wa chama cha NPP nchini Ghana. 

Tangu tarehe 7 Januari 2017 ni rais wa nchi baada ya kushinda mara mbili uchaguzi mkuu. Mwaka 2016 Akufo-Addo alikuwa anagombea urais wa Ghana dhidi ya rais mtendaji John Dramani Mahama ikiwa ni mara ya tatu baada ya majaribio ya awali miaka 2008 na 2012.

## Familia na elimu
Nana Addo Dankwa Akufo-Addo alizaliwa mjini Accra katika familia ya wanasiasa. Baba yake Edward Akufo-Addo alikuwa jaji mkuu wa Ghana na baadaye rais wa taifa kati ya miaka 1969 na 1972. Mjomba wake Joseph Boakye Danquah alikuwa kiongozi wa upinzani dhidi ya rais Kwame Nkrumah na mjomba mwingine, William Ofori Atta, alikuwa waziri wa mambo ya nje. 

Baada ya kusoma shule ya msingi Accra alikwenda kwa masomo ya O- na A-level huko Lancing College, Sussex, Uingereza. Alianza masomo ya Falsafa, Siasa na Uchumi kwenye Chuo Kikuu cha Oxford bila kumaliza. 

Baada ya kurudi Ghana alisoma uchumi kwenye Chuo Kikuu cha Ghana akapata cheti cha kwanza mwaka 1967. Akaenda tena Uingereza kusoma sheria akipata kibali cha kufanya kazi ya mwanasheria mwaka 1971. Alifanya kazi hiyo mjini Paris, Ufaransa, hadi mwaka 1975 aliporudi Ghana.

Hapa Accra alijiunga na kampuni ya sheria hadi kuanzisha kampuni yake mwenyewe mwaka 1979. 

## Siasa ya Ghana
Tangu kurudi Ghana alishiriki katika harakati ya kidemokrasia ya "People’s Movement for Freedom and Justice" iliyolenga kumaliza serikali ya kijeshi iliyokuwepo Ghana hadi kurudi kwenye siasa ya vyama vingi kwa miaka michache kuanzia 1979.

Mwishoni mwa utawala wa kijeshi wa Jerry Rawlings alianza tena kuandaa chama kipya cha NPP kuanzia mwaka 1992.   
 
Kuanzia mwaka 1996 hadi 2008 alichaguliwa mara tatu kuwa mbunge. Mwaka 1998 alijaribu kuwa mgombea wa urais kwa niaba ya chama cha NPP lakini hakufaulu. Aliendelea kumfanyia kampeni mgombea mshindi John Kufuor. Baina ya 2001 na 2007 alikuwa waziri katika serikali ya rais huyo, kwanza kama waziri wa Sheria na Mwanasheria Mkuu, halafu kama Waziri wa Mambo ya Nje ya Ghana.

Alipokuwa Mwanasheria Mkuu alihusika na ufutaji wa sheria kuhusu kashfa za kijinai iliyowahi kukandamiza uhuru wa magazeti na uhuru wa kutoa maoni kwa jumla.

## Mgombea wa Urais
Alijiuzulu kutoka serikali baada ya kuamua kuwa mgombea katika uchaguzi wa rais wa mwaka 2008 upande wa NPP lakini alishindwa na John Atta Mills. Akufo-Addo alipata kura 4,480,446 au asilimia 49.77, hivyo tofauti ilikuwa ndogo sana na Akufo-Addo alisifiwa kwa kukubali ushindi wa mpinzani wake na hivyo kuepukana na ghasia iliyohofiwa.

Mwaka 2012 aligombea pia lakini alishindwa tena kwa kura chache na John Dramani Mahama aliyewahi kuwa makamu wa rais Atta Mills. 

Akufo-Addo alipewa nafasi ya kugombea kwa niaba ya NPP mara ya tatu katika uchaguzi wa rais wa tarehe 7 Desemba 2016 dhidi ya Mahama aliyejaribu kurudishwa. Tume ya uchaguzi ilitangaza matokeo ya kuwa

## Marejeo
## Viungo vya nje
* GhanaWeb: Nana Addo Dankwa Akufo-Addo biography.
* EIN News: Nana Addo Dankwa Akufo-Addo 
* Ghpage: Nana Addo Dankwa Akuffo Addo family and biography 

Jamii:Marais wa Ghana
Kibashkiri

**Kibashkiri** ni lugha ya Kiturki nchini Urusi na Kazakhstan inayozungumzwa na Wabashkiri. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kibashkiri nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 1,150,000. Pia kuna wasemaji 3670 nchini Ukraine, na idadi ya wasemaji nchini Kazakhstan haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibashkiri iko katika kundi la Kiurali.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibashkiri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibashkiri 
*lugha ya Kibashkiri katika Glottolog
*lugha ya Kibashkiri kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za Ukraine
Mharagwe-viazi

**Mharagwe-viazi** (*Apios americana*) ni jina la mmea katika familia Fabaceae. Mbegu zake huitwa maharagwe-viazi. Asili ya mmea huu ni Amerika ya Kaskazini ambapo Waindio amekula viazi vyake kama chakula kikuu. Hawakukuza viazi hivi kama aina ya kilimo lakini walivipanda karibu na makazi yao. Siku hizi mharagwe-viazi hukuzwa huko Japani hasa na pia katika Korea ya Kusini. Maharagwe yake huliwa pia lakini siyo kama viazi.

## Picha

Apios americana flowers.JPG|Maua
Apios americana tubers.jpg|Viazi

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Leopold Sedar Senghor

**Léopold Sédar Senghor** (9 Oktoba 1906 – 20 Desemba 2001) alikuwa mshairi, mwanasiasa na hatimaye rais wa kwanza wa Senegal kati ya miaka 1960 na 1980.

Senghor alikuwa Mwafrika wa kwanza aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa *Académie française*. Kabla ya uhuru wa nchi yake aliunda chama cha Umoja wa Kidemokrasia wa Senegal (kwa Kifaransa: *Bloc démocratique sénégalais; kwa Kiingereza: Senegalese Democratic Bloc*). Wengi wanamhesabu kati ya wataalamu Waafrika muhimu zaidi katika karne ya 20.

## Maisha
Senghor alizaliwa katika kijiji cha Joal kilichowahi kuwa kati ya vituo vya kwanza vya wafanyabiashara kutoka Ulaya na pia kitovu cha misheni Za Kanisa Katoliki kwenye pwani ya Senegal. Baba yake alikuwa mfanyabiashara mzalendo, mama yake mke wa tatu wa baba na Muislamu.

Alipokuwa na umri wa miaka 8 alianza kusoma shule ya mapadre akaendelea kwenye seminari ya mapadri wa Roho Mtakatifu na baada ya kushauriwa asiendelee na masomo ya upadre alisoma shule ya kawaida. 

Alimaliza vema hasa kwa masomo ya Kifaransa na Kilatini akapewa nafasi ya kusoma chuo Ufaransa .

Mwaka 1928 Senghor alikwenda Ufaransa aliposoma lugha  na baadaye sarufi ya Kifaransa kwenye Chuo Kikuu cha Paris. Baada ya masomo alipewa nafasi ya kufundisha kwenye vyuo vya Tours na Paris. Mwaka 1932 alipata uraia wa Ufaransa. 

Tangu siku zake masomoni alikuwa na urafiki na Aime Cesaire na pamoja naye alibuni hoja ya "negritude" walipotetea kuwepo kwa utamaduni wa "Watu Weusi" kama utamaduni wa pekee na muhimu, tofauti na utamaduni wa Kizungu.

Mwaka 1945, baada ya vita vikuu vya pili na ushindi wa Ufaransa, alijiunga na chama cha kisoshalisti akachaguliwa kuwa mbunge. 

Mwaka 1960 alichaguliwa kuwa rais wa kwanza wa Senegal akaendela kushika nafasi hiyo hadi mwaka 1980 alipong'atuka kwa hiari.

## Marejeo
Jamii:Waandishi wa Senegal

Jamii:Marais wa Senegal
Elimu ya sekondari

.]]
**Elimu ya sekondari** (shule za upili), katika mifumo ya kisasa ya elimu ulimwenguni, huchukua kipindi cha pili cha elimu rasmi ambayo hutokea wakati wa ujana wa wanafunzi. 

Mfumo huu hutofautiana na masomo ya msingi ambayo ni ya lazima, ni ya jumla na yanayofanana. Yale ya shule za upili ni teule na ya hiari. Shule hizi hujulikana kama sekondari, shule za upili, shule za kati, vyuo au shule za ujuzi wa kitaalamu kulingana na kipindi au mfumo unaofuatwa. 

Maana ya dhana hizi hutofautiana kutoka mfumo mmoja hadi mwingine. Mpaka kamili kati ya elimu ya msingi na ya upili hutofautiana kutoka nchi moja hadi nyingine. Tofauti hizi zipo hata katika nchi, lakini kwa jumla hutokea kati ya mwaka wa saba na wa kumi wa kusoma. 

Elimu ya sekondari hutokea katika umri wa ujana. Nchini Marekani na Kanada, elimu ya msingi na sekondari kwa pamoja hurejelewa kama elimu ya K-12 na nchini Nyuzilandi, elimu hii hurejelewa kama elimu ya miaka 1-13. Azma ya elimu ya sekondari ni kutoa maarifa ya kawaida, kutayarisha wanafunzi kwa elimu ya juu au kuwafunza kazi moja kwa moja.

Tunapaswa kujitahidi katika kuhamasisha elimu ya sekondari kwani huwezesha kufikia chuo kikuu.

## Historia
Barani Ulaya, shule za sarufi au akademia zilikuwepo hata katika miaka ya 1500. Shule za umma au zile za kulipa karo au hata shule za ufadhili na za wakfu zina historia ndefu zaidi.

Elimu ya sekondari iliibuka nchini Marekani mwaka 1910 na ilisababishwa na kuwepo kwa biashara kubwa na maendeleo ya teknolojia viwandani. Ili kuafikia mahitaji ya kazi, shule za upili zilijengwa na mtaala uliolenga maarifa ya kazi za ofisi na za sulubu ukazinduliwa. Hii ilibainika kuwa njia ya manufaa kwa mwajiri kwani uimarishaji wa huduma za kibinadamu uliwafanya waajiriwa kuwa madhubuti kazini na kushusha gharama kwa waajiri, huku waajiriwa wakinufaika na mishahara minono ikilinganishwa na waliokuwa na elimu ya msingi pekee.

Jamii:Elimu
Elimu ya watu wazima

wakifundishwa nje ya jengo lolote, 1974.]]
**Elimu ya watu wazima** (au ya ngumbaru) huchukua maumbo mengi, yakiwemo elimu rasmi darasani, elimu ya binafsi na masomo ya mtandao. 

Idadi fulani ya kozi za kazi maalumu, kama vile elimu ya mifugo, masuala ya madawa, uwekezaji, uhasibu na kozi nyinginezo kwa sasa hupatikana mtandaoni. 

Elimu hii imekuwa kawaida katika nchi nyingi. Kwa muda mrefu Tanzania ilikuwa kielelezo kwa Afrika nzima.

Jamii:Elimu
Elimu ya juu

[right|thumb|[Chuo Kikuu cha Cambridge ni taasisi ya elimu ya juu.]]
**Elimu ya juu**, yaani ile ya baada ya shule ya upili au elimu ya awamu ya tatu, si ya lazima. Elimu hii kwa kawaida hujumulisha viwango vya shahada pamoja na elimu ya ujuzi wa kitaalamu. 

Kwa jumla elimu ya juu hutolewa na vyuo na vyuo vikuu na huambatana na kutolewa kwa vyeti, stashahada za diploma na shahada za digrii kitaaluma.

Masomo ya juu hujumuisha elimu, utafiti na huduma za jamii na katika uwanja wa elimu, hujumulisha viwango vya shahada ya kwanza na nyingine za juu. Elimu ya juu aghalabu huhusu kufuzu katika kiwango cha shahada ya kwanza, ya uzamili na ya uzamifu. 

Idadi kubwa ya watu katika nchi zilizoendelea (hadi kufikia asilimia 50) wameweza kupata elimu ya juu wakati fulani maishani mwao. Kwa hiyo, elimu ya juu ni muhimu kwa uchumi wa taifa, ni kiwanda cha pekee ambacho huzalisha wafanyakazi walioelimika.

Katika nchi maskini au zenye uchumi wa chini serikali zinatakiwa kuongeza mikopo kwa wanafunzi wa vyuoni ili waweze kupata elimu hiyo na kusonga mbele, kwa kuwa elimu ni ufunguo wa maisha.

Jamii:Elimu
Elimu mbadala

**Elimu mbadala**, ambayo pia hujulikana kama **elimu isiyo rasmi**, ni dhana yenye maana pana na inayoweza kutumiwa kurejelea aina zote za elimu zilizo nje ya elimu ya kawaida (kwa watu wote na viwango vyote vya elimu). 

Hujumuisha si tu mitindo ya elimu inayokusudiwa wanafunzi wenye mahitaji ya pekee lakini pia mitindo inayolenga hadhira ya jumla na kutumia mitindo na falsafa badala ya elimu.

Elimu mbadala mara nyingi huwa matokeo ya mabadiliko katika elimu yaliyotokea katika misingi mbalimbali ya falsafa ambayo kwa kawaida ni tofauti na elimu ya jadi ya lazima. Mabadiliko mengine yana misingi ya kisasa, kiutafiti au kifalsafa, ilhali mengine ni miungano isiyo rasmi kati ya walimu na wanafunzi wasioridhika na masuala fulani ya elimu hiyo ya jadi. 

Elimu mbadala hii ambayo ni pamoja na shule za tabia, shule badala, shule zinazojitegemea na masomo ya nyumbani hutofautiana pakubwa, lakini zote hutilia maanani umuhimu wa idadi ndogo ya wanafunzi darasani na mahusiano ya karibu kati ya wanafunzi na walimu. Vilevile husababisha hali ya umoja.

Jamii:Elimu
Falsafa ya elimu

[right|thumb|[Kitabu cha John Locke "Baadhi ya Mawazo Kuhusu Elimu" kiliandikwa mwaka 1693 na bado elimu ya jadi huonyesha vipaumbele katika Nchi za Magharibi.]]
**Falsafa ya elimu** ni utafiti wa kifalsafa juu ya kusudi, utaratibu na ubora wa elimu, kwa kuchunguza ufafanuzi, malengo na maana ya elimu kwa jumla au ya mtazamo mmojawapo juu yake. 

Falsafa ya elimu kwa kawaida huonwa kama tawi la falsafa na la elimu vilevile.

## Tanbihi
## Marejeo
**Classic and Contemporary Readings in the Philosophy of Education*, by Steven M. Cahn, 1997, ISBN 978-0-07-009619-6
**A Companion to the Philosophy of Education* (Blackwell Companions to Philosophy), ed. by Randall Curren, Paperback edition, 2006, ISBN 1-4051-4051-8
**The Blackwell Guide to the Philosophy of Education*, ed. by Nigel Blake, Paul Smeyers, Richard Smith, and Paul Standish, Paperback edition, 2003, ISBN 0-631-22119-0
**Philosophy of Education* (Westview Press, Dimension of Philosophy Series), by Nel Noddings, Paperback edition, 1995, ISBN 0-8133-8430-3
* The quarterly review of comparative education: Aristotle http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/aristote.pdf 
* Andre Kraak,Michael *Young Education in Retrospect: Policy And Implementation Since 1990*https://books.google.com/books?hl=es&lr=&id=VPsXv7PhC5YC&oi=fnd&pg=PA59&dq=educational+progressivism&ots=2ly7d8JYz3&sig=xtT_G96TsF-4RMa9t1XuxyKbv7w#v=onepage&q=educational%20progressivism&f=false
* Freire, UNESCO publication 

## Viungo vya nje 
* "Philosophy of Education". In *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
* *Encyclopedia of Philosophy of Education* 
* Thinkers of Education. UNESCO-International Bureau of Education website 
* International Society for Philosophy of Music Education 
* International Network of Philosophers of Education
* Philosophy of Education Society
* Philosophy of Education Society of Great Britain 
* Philosophy of Education Society of Australia
* Canadian Philosophy of Education Society (CPES) 
* The Nordic Society for Philosophy of Education 
* Society for the Philosophical Study of Education 
* The Ohio Valley Philosophy of Education Society
* Humanities Research Network; Te Whatunga Rangahau Aronu
* Leaders Educational Advise 
kwa kuchunguza ufafanuzi, malengo na maana ya elimu kwa jumla au ya mtazamo mmojawapo juu yake. 

Jamii:Falsafa
Jamii:Elimu
Saikolojia ya elimu

right|thumb|Utafiti nchini Marekani ulionyesha kwamba watoto wa familia zenye kipato cha chini, kwa kuhudhuria madarasa madogo miaka 3 au zaidi ya utotoni, walifaulu zaidi kuhitimu masomo ya juu baadaye.
**Saikolojia ya elimu** ni uchunguzi wa jinsi watu hujifunza katika mandhari ya elimu, ufanisi wa maingiliano ya elimu, saikolojia ya kufunza na saikolojia jamii za shule.  

Saikolojia ya elimu inajishughulisha na utaratibu wa kutoa elimu kwa watu na umma kwa jumla na jamii ndogo ndani yake, kama vile watoto wenye vipaji na wale wenye mahitaji maalumu.

Saikolojia ya elimu inaweza kueleweka kwa sehemu kupitia masomo mengine. Saikolojia ya elimu vilevile huarifiwa na saikolojia, ikileta uhusiano baina ya utabibu na biolojia. Saikolojia ya elimu pia huarifu masafa mapana ya masomo maalum yakiwemo mpango wa mafunzo, teknolojia ya elimu, mtaala uliokuzwa, masomo yaliyopangwa, masomo maalumu, sayansi tambuzi na sayansi masomo. 

Katika vyuo vikuu, idara za elimu ya saikolojia zimehifadhiwa katika vitivo vya elimu. Hii ni kwa sababu ya uwezekano wa ukosefu wa uwakilishaji wa maudhui ya saikolojia ya elimu katika utangulizi wa vitabu vya saikolojia.

## Tanbihi
Jamii:Saikolojia
Jamii:Elimu
Kichuvash

**Kichuvash** ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Wachuvash. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichuvash imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichuvash iko katika kundi la Kibolgar.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichuvash kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichuvash 
*lugha ya Kichuvash katika Glottolog
*lugha ya Kichuvash kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Kitat cha Kiyahudi

**Kitat ya Kiyahudi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Israeli, Urusi na Azerbaijan inayozungumzwa na Watat. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitat ya Kiyahudi nchini Israeli imehesabiwa kuwa watu 70,000. Pia kuna wasemaji 8490 nchini Azerbaijan (2011) na 2010 nchini Urusi (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitat ya Kiyahudi iko katika kundi la Kiajemi ya Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitat ya Kiyahudi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitat ya Kiyahudi
*lugha ya Kitat ya Kiyahudi katika Glottolog
*lugha ya Kitat ya Kiyahudi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Israeli
Jamii:Lugha za Azerbaijan
Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini

**Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika eneo la Kaukazi hasa nchini Urusi. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni takriban 35.

## Viungo vya nje
*Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Makundi ya lugha
Milton Obote

**Apollo Milton Obote** (28 Desemba 1925 - 10 Oktoba 2005) alikuwa mwanasiasa wa Uganda aliyepigania uhuru wa nchi yake uliofikiwa mwaka 1962.

Kati ya miaka 1962 na 1966 Obote alikuwa waziri mkuu wa Uganda. Aliendelea kutawala kama rais wa Jamhuri ya Uganda tangu 1966 hadi 1971 akarudia baadaye, tangu mwaka 1980 hadi 1985.

Obote alipinduliwa na Idi Amin mwaka 1971 lakini alirudishwa baada ya Amin kufukuzwa na jeshi la Tanzania mwaka 1979. Uchaguzi wa kirais wa 1980 haukukubaliwa na vyama vya upinzani na hapo Yoweri Museveni alianza harakati za National Resistance Army (NRA) na vita ya msituni dhidi ya Obote. Katika vita hii serikali na jeshi la Obote vilishtakiwa kwa makosa ya jinai dhidi ya haki za kibinadamu zilizogharamu uhai wa watu elfu kadhaa.  Vita ya msituni wa Uganda ilisababisha vifo vya watu 100,000 hadi 500,000.

Tarehe 27 Julai 1985 Obote alipinduliwa tena na wakuu wa jeshi chini ya jenerali Tito Okello. Obote alikimbilia Tanzania na baadaye Zambia. 

Tarehe 10 Oktoba 2005 Obote aliaga dunia kwenye hospitali moja mjini Johannesburg, Afrika Kusini kwenye umri wa miaka 79.

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Marais wa Uganda
Homo neanderthalensis

***Homo neanderthalensis*** alikuwa kiumbehai wa jamii ya binadamu (Hominidae). Pengine spishi hii inachukuliwa kama nususpishi (kwa jina la *Homo sapiens neanderthalensis*). Utafiti wa DNA umeonyesha walifanana na binadamu wa leo kwa asilimia 99.7.

Walienea katika Mashariki ya Kati, Ulaya Magharibi na kusini hadi Asia ya Kati.

Kabla hawajatoweka miaka 40,000 iliyopita, waliweza kuzaliana na Homo sapiens baada ya huyo kutoka nje ya Afrika na hivi kurithisha sehemu ya jeni zao kwa binadamu wasio wa Kusini kwa Sahara.

Jamii:Akiolojia
Jamii:Binadamu
Lugha za Kikaukazi ya Kusini

**Lugha za Kikaukazi ya Kusini** (pia **Lugha za Kikartveli**) ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika eneo la Kaukazi hasa nchini Georgia na Uturuki. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni nne tu. Watu zaidi ya milioni tano huzungumza moja ya lugha za Kikartveli kama lugha yao ya kwanza.

## Viungo vya nje
*Lugha za Kikaukazi ya Kusini katika Glottolog

Jamii:Lugha za Georgia
Jamii:Makundi ya lugha
Kigilyak

thumb|Ramani ya makazi ya Nivkh
**Kigilyak** (au **Kinivkh**) ni lugha nchini Urusi inayozungumzwa na Wagilyak. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kigilyak imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigilyak hailingani na lugha nyingine yoyote.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigilyak kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigilyak 
*lugha ya Kigilyak katika Glottolog
*lugha ya Kigilyak kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Casablanca

**Casablanca** (Kihispania "nyumba nyeupe",*tamka kasablanka*, ar.| *ad-Dār al-Bayḍā’*) ni mji mkubwa zaidi nchini Moroko. Ni mji wa bandari uliopo kwenye magharibi ya nchi mwambaoni wa Bahari Atlantiki. Pia ni mju mkubwa kabisa wa nchi za Maghrib na kati ya miji muhimu zaidi kwenye bara la Afrika.

Casablanca ina bandari kubwa ya Moroko ikiwa ni pia kitovu cha benki kubwa za nchi hii. Kufuatana na sensa ya 2012 idadi ya wakazi ilizidi milioni nne katika wilaya yake. Hivyo inatazamiwa kama mji mkuu wa kiuchumi ilhali mji mkuu wa kisiasa ni Rabat.

## Jina
Jina asilia la mahali lilikuwa *Anfa* kwa lugha ya Kiberber. Wakati wa karne ya 15 Wareno walitwaa eneo hili wakaita mji "Casa Branca" iliyobadilika baadaye kuwa Casa Blanca tangu Wahispania walitawala sehemu hii. Baada ya kuharibika na tetemeko la ardhi mnamo mwaka 1755 na kuondoka kwa Wahispania ni Sultani wa Moroko aliyejenga mji upya na kuuita "A-ddar Al Baidaa" ilhali wenyeji wengi waliendelea kutumia pia jina la Kizungu kwa kuliandika kwa herufi za Kiarabu كازابلانكا (*kāzāblānkā*) au kwa kifupi "Kaza".

## Filamu
Casablanca ni jina la filamu iliyopigwa mwaka 1942 huko Hollywood. Inasimulia hadithi ya wakimbizi kutoka nchi za Ulaya wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia na utawala wa ufashisti wa Kijerumani katika nchi nyingi waliokutana mjini Casablanca wakitumaini kupata njia kukimbilia Ureno iliyokuwa bado nchi  huru. Waigizaji wakuu walikuwa Humphrey Bogart na Ingrid Bergman na filamu ikapata tuzo tatu za Academy Awards.

## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi ya Casablanca
Ursula Karven

**Ursula Karven** (amezaliwa tarehe 17 Septemba 1964) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Ujerumani.

Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Waigizaji filamu wa Ujerumani
Jamii:Waongozaji Filamu wa Ujerumani
Jamii:Watu walio hai
Kikabardia

**Kikabardia** ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi, Uturuki, Syria, Iraq na Yordani inayozungumzwa na Wakabardia. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikabardia nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 516,000. Pia mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji milioni moja nchini Uturuki, 56,000 nchini Yordani na 39,000 nchini Syria. Idadi ya wasemaji nchini Iraq haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikabardia iko katika kundi la Kicircassi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikabardia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikabardia 
*lugha ya Kikabardia katika Glottolog
*lugha ya Kikabardia kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Uturuki
Jamii:Lugha za Syria
Jamii:Lugha za Iraq
Jamii:Lugha za Yordani
Kikaragas

**Kikaragas** (au **Kitofa**) ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Wakaragas. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikaragas imehesabiwa kuwa watu 93 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaragas iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaragas kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaragas 
*lugha ya Kikaragas katika Glottolog
*lugha ya Kikaragas kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Lugha za Kifini-Kiugori

**Lugha za Kifini-Kiugori** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa barani Ulaya hasa upande wa Kaskazini-Mashariki. Lugha zizungumzwazo kama lugha rasmi nchini mwake ni Kifini, Kihungaria na Kiestonia. Lugha za Kifini-Kiugori ni tawi moja la lugha za Kiurali pamoja na lugha za Kisamoyedi.

## Viungo vya nje
*lugha za Kifini-Kiugori katika ISO 639

Jamii:Lugha za Ulaya
Jamii:Makundi ya lugha
Lugha za Kisamoyedi

**Lugha za Kisamoyedi** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa nchini Urusi. Lugha za Kisamoyedi ni tawi moja la lugha za Kiurali pamoja na lugha za Kifini-Kiugori.

## Viungo vya nje
*lugha za Kisamoyedi katika Glottolog
*lugha za Kisamoyedi katika ISO 639

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Makundi ya lugha