open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Katjavivi

**Peter Hitjitevi Katjavivi** (alizaliwa Okahandja, 12 Mei 1941) ni mwanasiasa wa Namibia ambaye aliwahi kuwa Spika wa Bunge la Taifa la Namibia kuanzia Machi 2015 hadi Machi 2025. Pia alikuwa chansela wa Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Namibia kuanzia mwaka 1992 hadi 2003. Kabla ya hapo alikuwa Makamu wa Kwanza wa Chuo Kikuu cha Namibia kuanzia 1992 hadi 2003, Balozi katika Umoja wa Ulaya kuanzia 2003 hadi 2006, Balozi wa Ujerumani kuanzia 2006 hadi 2008, na Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya Mipango ya Taifa ya Namibia kuanzia 2008 hadi 2010.

## Maisha na taaluma
Peter Katjavivi alisoma shule ya msingi huko Windhoek, kisha Shule ya Sekondari ya Augustineum mjini Okahandja (1960–61) na Government College Umuahia, Nigeria (1963–1966). Mwaka 1966/67 alianza kusomea Historia, Sheria na Sayansi ya Siasa katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Tanzania. Katjavivi alijiunga na SWAPO katika miaka ya 1960 na alikuwa mkuu wa ofisi za SWAPO nje ya nchi mjini London. Mwaka 1986 alipata shahada ya udaktari (DPhil) katika St Antony's College, Oxford.

Mwaka 1989, alikuwa mjumbe wa Bunge Maalum la Katiba la Namibia. Kuanzia 1992 hadi 2003, alikuwa Makamu wa Kwanza wa Chuo Kikuu cha Namibia, chuo ambacho alichangia kwa kiasi kikubwa katika kuasisiwa kwake. Katjavivi pia alikuwa mwanachama wa mashirika mengi ya kitaifa na kimataifa ya kielimu, kiutamaduni na utafiti. Alikuwa Rais wa Kitengo cha Utafiti wa Sera za Uchumi cha Namibia kuanzia mwaka 1990, Mwenyekiti wa Baraza la Makumbusho ya Taifa (sasa ni Baraza la Urithi wa Taifa la Namibia) kuanzia 1992 hadi 2000, na Mjumbe wa Baraza Kuu la UNESCO kuanzia 1993 hadi 1997. Kuanzia 2003 hadi 2006, alikuwa Balozi wa Namibia katika Umoja wa Ulaya mjini Brussels, na kuanzia 2006 hadi 2008, Balozi nchini Ujerumani. Aliteuliwa kuwa Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya Mipango ya Taifa tarehe 8 Aprili, 2008.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Namibia
Kulikoyela Kahigi

**Prof. Kulikoyela Kanalwanda Kahigi** (alizaliwa 4 Agosti 1950) ni mwanasiasa wa Tanzania wa CHADEMA na alikuwa Mbunge wa jimbo la Bukombe kati ya mwaka 2010 hadi 2015. Sasa amerejea kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, akifundisha lugha katika Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Effie Owuor

**Effie Owuor** (alizaliwa Kakamega, 1943) ni mwanasheria na jaji wa Kenya ambaye alikuwa Mwanasheria wa Kwanza wa Taifa (State Counsel), Hakimu wa Mahakama Ndogo (Magistrate), Jaji wa Mahakama Kuu, na Jaji wa Mahakama ya Rufaa (Court of Appeal) wa kwanza mwanamke nchini Kenya.

## Maisha ya awali na elimu 
Owuor alisoma katika Shule ya Wasichana ya Butere na Shule ya Wasichana ya Alliance. Alisoma Sheria katika Chuo kikuu Dar es Salaam, Tanzania na kuhitimu mwaka 1967, wakati huo chuo hicho kilikuwa pekee kinachotoa shahada ya sheria katika Afrika Mashariki.

## Kazi 
Owuor alianza kazi yake kama Mshauri wa Serikali katika Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali mwaka 1967. Mwaka 1970, aliteuliwa kuwa hakimu mwanamke wa kwanza wa Kenya na kuwa hakimu mkuu wa mwanamke mwaka 1974.

Mwaka 1982, Rais Daniel arap Moi alimteua Owuor kuwa Jaji wa Mahakama Kuu wa Kenya, mwanamke wa kwanza kukaa kwenye kiti cha jaji. Mwaka 1983, aliteuliwa pamoja na Cecil Henry Ethelwood Miller na Chunilal Madan katika Tume ya Uchunguzi ya Kisheria kuchunguza tuhuma za ufisadi dhidi ya Mwanasheria Mkuu wa zamani Charles Njonjo.                                        

Owuor pia aliwahi kuwa balozi wa dhati wa UNICEF. Mwaka 1993, aliteuliwa kuwa mwenyekiti wa Kikundi Kazi cha Sheria Zinazohusu Wanawake, kilichosababisha kupitishwa kwa Sheria za Makosa ya Kijinsia 2006. Alikuwa kamishina wa Tume ya Marekebisho ya Sheria ya Kenya kutoka 1984 hadi 2000.

Baada ya serikali ya NARC kuingia madarakani, Owuor alitajwa katika ripoti ya Aaron Ringera ya 2003 kuhusu uchunguzi wa Mahakama, lakini aliamua kustaafu badala ya kukabiliana na mashtaka ya uzembe. Muda wa serikali ya Mwai Kibaki, aliteuliwa kwa Mahakama ya Kimataifa ya Makosa ya Jinai mwaka 2006 lakini uteuzi wake ulipingwa kutokana na kutajwa kwake katika ripoti ya Ringera.

## Marejeo 
Jamii:Wanasheria wa Kenya
Jamii:wanasiasa wa Kenya
Kania Obiga

**Kania Mario Obiga** (alizaliwa 1 Januari 1953) ni mwanasiasa wa Uganda. Yeye ni Waziri wa Serikali wa Masuala ya Ndani katika Baraza la Mawaziri la Uganda. Aliteuliwa kushikilia wadhifa huo mnamo 6 Juni 2016. Pia ana served kama mwakilishi aliyemchaguliwa wa Kaunti ya Terego Mashariki, Wilaya ya Arua, katika Bunge la 10 la Uganda mwaka (2016–2021).

## Maisha ya awali na elimu
Alihudhuria Shule ya Msingi Odupi, ambapo alipata Cheti cha Kumaliza Shule ya Msingi mnamo 1966. Baadaye alihamia St. Aloysius College Nyapea, katika eneo la sasa ni wilaya ya Zombo, akihitimu mnamo 1970 na Cheti cha Elimu ya Afrika Mashariki.

Alikubaliwa katika St. Mary's College Kisubi, Wilaya ya Wakiso, ambapo alihitimu na Cheti cha Elimu ya Juu ya Afrika Mashariki mnamo 1972. Baadaye aliingia katika Chuo Kikuu cha Makerere, chuo kikuu cha umma cha zamani na kikubwa zaidi nchini Uganda, akihitimu Shahada ya Biashara mnamo 1976. Baadaye, mnamo 2005 alipewa Shahada ya Uzamili ya Utawala wa Biashara na Taasisi ya Usimamizi wa Mashariki na Kusini mwa Afrika. Aidha, yeye ni Mshirika wa Institute of Chartered Secretaries and Administrators (ICSA).

## Kazi
Kati ya mwaka 1994 na 1995, Kania Obiga alikuwa mjumbe wa Bunge la Katiba lililounda katiba ya Uganda ya 1995. Baadaye alichaguliwa kuwakilisha katika Bunge la Uganda, akihudumu kati ya 1996 na 2001. Kati ya mwaka 2001 na 2015, alikuwa Mkurugenzi wa Utafiti katika Sekretarieti ya chama cha kisiasa cha National Resistance Movement. Pia alikuwa mjumbe wa Bodi ya Uhamiaji ya Uganda kuanzia 2007 hadi 2011. Mnamo 2016, alichaguliwa kuwakilisha Kaunti ya Terego Mashariki, Wilaya ya Arua, kupitia tiketi ya National Resistance Movement.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Uganda
Gregory Teu

**Gregory George Teu** (3 Februari 1951 – 25 Januari 2021) alikuwa mwanasiasa wa Tanzania wa CCM na Mbunge wa Mpwapwa kuanzia 2010 hadi 2015. Kuanzia 2012 hadi 2014 pia alikuwa Waziri Msaidizi wa Viwanda, Biashara na Masoko.

Teu alifariki tarehe 25 Januari 2021 kutokana na COVID-19.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Elifuraha Marealle

**Elifuraha Ndesamburo Urio Marealle** (amefariki Moshi, Tanzania, 16 Oktoba 2015) alikuwa mwanasiasa wa Tanganyika. Mnamo 1955 alikuwa mmoja wa wanawake watatu wa kwanza walioteuliwa kwenye Baraza la Bunge la Tanganyika.

## Maisha na elimu
Marealle alihitimu katika Shule ya Wasichana ya Ashira huko Moshi, Tanzania, na baadaye alifundisha katika shule hiyo.

Mnamo 1955 aliteuliwa kwenye Baraza la Bunge kama mmoja wa wanawake watatu wa kwanza, na alikuwa Mwafrika pekee kati ya watatu hao. Mwaka huo huo alikuwa mjumbe kwenye mkutano wa Marangu wa Kanisa la Kilutheri kama mwakilishi wa Kanisa la Kilutheri la Tanganyika, ambapo alihutubia kama msemaji mkuu. Alijiunga na YWCA katika miaka ya 1960 na alifanya kazi katika TANESCO.

Alifariki mnamo Oktoba 2015 baada ya kuugua kwa miaka kadhaa.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Mohammad Abedi

**Mohammad Abedi** (amezaliwa Mashhad, Irani, 1999) ni mwongozaji wa filamu, mwandishi wa riwaya na mwanaharakati wa haki za watoto kutoka Irani. Vitabu vyake vimetafsiriwa kwa lugha zaidi ya kumi, na kazi zake za sanaa zimeonyeshwa katika zaidi ya tamasha 100 ya kimataifa. Yeye ni mshiriki wa Mpango wa Haki za Dunia wa Chuo Kikuu cha Yale mwanzilishi wa shirika lisilo la faida “Walimu Dhidi ya Umaskini,” linalolenga kupunguza umaskini wa elimu duniani. 

## Maisha ya awali na elimu 
Abedi alisoma falsafa ya Magharibi na fasihi ya Kiajemi, na kukamilisha kozi katika vyuo vikuu vikiwemo Chuo Kikuu cha Yale na Chuo Kikuu cha Harvard.  

## Kazi za fasihi 
Abedi amechapisha riwaya na tamthilia kadhaa, nyingi zikiwa na matoleo ya kimataifa:

Maandishi yake yameorodheshwa na wachapishaji wa kimataifa kama vile Passerino Editore, Edilivre, FlyDreams, na Ayrikotu, ambayo yaliangazia mada za kibinafsi na kitamaduni katika kazi yake. 

Abedi pia ndiye mwanzilishi wa *Jarida la Hermes*, ambapo ameangaziwa katika masuala mengi, akijadili fasihi na falsafa.

## Utengenezaji wa filamu 
## Uanaharakati 
Abedi ni mwanzilishi wa *Teachers Against Poverty*, shirika lisilo la faida linalofanya kazi ya kupunguza umaskini wa elimu duniani kote na linalohusishwa na kampeni ya Umoja wa Mataifa ya Malengo ya Maendeleo Endelevu . 

## Tuzo na kutambuliwa 
* Makala Bora - Tamasha la Filamu la Dhahabu la FEMI, Bulgaria (2024), kwa *Macho Yote* 
* Mkurugenzi Bora - FICIMAD ya 4, Madrid (2024), kwa *Macho Yote* 
* Kipengele Bora cha Majaribio – Tamasha Huru la Filamu la Touchstone (2025), la *Tremolo* 
* Mteule, Tuzo la Crystal Pine la Picha Bora - ISFMF (2025) 

## Marejeo 
## Viungo vya nje
* Profaili ya Programu ya Haki ya Ulimwenguni ya Yale
* Tamasha la Filamu la Asia (Los Angeles) Wasifu
* Wasifu wa Tamasha la FICIMAD
* Ukurasa wa Mwandishi wa Amazon
* Walimu Dhidi ya Umaskini YouTube
* Tamasha la Ierapetra - Uteuzi Rasmi wa Filamu
* *Macho Yote* kwenye Metacritic
* Hermes Magazine Toleo la 6 - Vitabu vya Google
* Wasifu katika kitabu cha kitaaluma (Vitabu vya Google)
* Marejeleo zaidi katika uchapishaji wa kitaaluma (Vitabu vya Google)
* Nukuu katika kitabu cha masomo ya kitamaduni (Vitabu vya Google)
* Wanataaluma Wanasimama Dhidi ya Umaskini - Orodha ya Wanachama
* Passerino Editore - Makala kwenye Mohammad Abedi
* Tamasha la Sanaa la FilMuzik VI Edizione - Mahojiano na Mohammad Abedi
Gerard Cox

**Gerardus Antonius Cox** (6 Machi 1940 – 13 Septemba 2025) alikuwa mwimbaji, mchekeshaji, mwigizaji na mkurugenzi wa filamu kutoka Uholanzi. Alijulikana kwa kucheza kama mhusika mkuu katika sitcom ya Kiholanzi *Toen Was Geluk Heel Gewoon* kwa miaka 15.

## Maisha na Kazi 
Alizaliwa Machi 6, 1940, na kufanya filamu kwa mara kwanza mwaka 1977 katika *Het Debuut*. Mwaka 2018, alicheza kwenye kipindi cha vichekesho *Beter Laat Dan Nooit*, akizunguka dunia na waigizaji maarufu wa Uholanzi. Mwaka 2020, Alicheza filamu akiwa pamoja na mke wake wa zamani, Joke Bruijs, ingawa walikuwa wametengana mwaka 1987. Baadaye, mwaka 2022, walicheza tena pamoja katika filamu inayoitwa Casa Coco.

Mnamo Agosti 2025, Cox alitangaza kuwa ana saratani ya koo iliyosambaa akakataa matibabu. Alifariki Mijnsheerenland Septemba 13, 2025 akiwa na umri wa miaka 85.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waigizaji filamu wa Uholanzi
Bill Freund (mwanahistoria)

**William Mark Freund** (6 Julai 1944 – 17 Agosti 2020) alikuwa mwanahistoria kutoka Marekani, anayejulikana sana kama mtaalamu wa historia ya uchumi na historia ya wafanyakazi wa Afrika, hasa Afrika Kusini.

Akiwa na mtazamo wa kifedha, Freund anajulikana zaidi kwa kitabu chake *The Making of Contemporary Africa* (1984), ambacho kilipata sifa kubwa kama tafsiri ya kina ya historia ya kijamii na kiuchumi ya Afrika katika enzi za kikoloni na baada ya ukoloni. Pia aliandika kwa wingi kuhusu mada zinazohusiana na kazi za wafanyakazi wa Afrika na historia ya miji.

Freund alitumia sehemu kubwa ya maisha yake ya kielimu akifundisha katika University of Natal, ambayo baadaye ikawa University of KwaZulu-Natal.

## Maisha na Elimu
Freund alizaliwa huko Chicago, Illinois, 6 Julai, 1944. Wazazi wake walikuwa Wayahudi wa Austria wakimbizi waliowasili Marekani mnamo 1939. Alisoma katika University of Chicago na baadaye katika Yale University, ambapo alipata PhD mnamo 1971 kwa tasnifu kuhusu utawala wa Kiholanzi katika Cape wakati wa Jamhuri ya Batavia (1803–06). Baadaye alimtaja Eric Hobsbawm kama mmoja wa wazo zake muhimu.

Freund alishikilia nafasi kadhaa za kielimu kwa muda mfupi Marekani na Afrika. Hasa, alifundisha katika Ahmadu Bello University huko Nigeria kuanzia 1974 hadi 1978 na kwa muda mfupi katika University of Dar es Salaam nchini Tanzania. Alipata changamoto kupata nafasi ya kudumu hadi kuchapishwa kwa kazi yake muhimu, *The Making of Contemporary Africa* (1984), ambayo imeelezwa kama "alama muhimu katika historia ya Afrika".

## Marejeo 
Jamii:Wanahistoria wa Marekani
Jamii:Wayahudi
Treni za mlima Koblenz Ehrenbreitstein

**Treni za mlima Koblenz Ehrenbreitstein** ni treni za mlima huko Koblenz, Ujerumani.

Treni za mlima Koblenz Ehrenbreitstein ina kabini moja tu na usito mwisho wa kamba mwingine (sababu hamna kabini ya pili), inaendeshwa otomatiki bila suka au mfanyakazi mwengine vituoni.

Kuna vituo viwili, moja ni kituo chini (kata ya Ehrenbreitstein), kando za barabarani, nyingine ipo juu, karibu na ngome ya Ehrenbreitstein.

Kuna mashine ya tiketi ndani za vituo na msalaba ya kuskani tiketi. Kutumia treni za mlima Koblenz Ehrenbreitstein na tiketi za Umoja wa usafiri wa umma wa Rhine-Moselle (VRM) inawezekana.

Kuna Koblenz Seilbahn pia zinaendeswa juu ya mlima ya ngome wa Ehrenbreitstein, lakini kituo chini ipo kata ya *Altstadt*, sio kata ya Ehrenbreitstein.

Zamani sehemu ya treni za mlima Koblenz Ehrenbreitstein ilishakuwa na njia ya kamba nyingine pia, lakini hizi imefunguwa.

## Viungo vya nje 
* Taarifa kuhusu treni za mlima kwenye kampuni ya usafiri wa umma Koblenz 
* Taarifa kuhusu treni za mlima kwenye tovuti ya umoja wa usafiri wa umma wa Rhine-Moselle (VRM)
Koblenz Seilbahn

**Koblenz Seilbahn** ni njia ya kamba huko Koblenz, Ujerumani.

Koblenz Seilbahn imefunguwa kabla ya maonyesho za bustani ya taifa Koblenz mwaka 2011.

Koblenz Seilbahn ni njia ya kamba moja kwa mbili huko Ujerumani zinapita mto Kando ya Kölner Seilbahn huko Köln.

Kuna vituo viwili, kituo juu kiko mbele za ngome ya Koblenz-Ehrenbreitstein, kituo chini iko kata ya *Altstadt*.

Pia kuna treni za mlima inaendeshwa ngome ya Koblenz Ehrenbreitstein lakini kutoka kata ya Ehrenbreitstein.

Kutumia Koblenz Seilbahn na tiketi za umoja wa usafiri wa umma wa Rhine-Moselle (VRM) haiwezekani.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Koblenz Seilbahn
Alphonce Simbu

**Alphonce Felix Simbu** (alizaliwa Mampando, kata ya Ntuntu, wilaya ya Ikungi, mkoa wa Singida, 14 Februari 1992) ni mwanariadha wa mbio ndefu wa Tanzania aliyejikita zaidi katika mbio za marathoni. Ni bingwa wa dunia kwenye mbio za marathoni, baada ya kushinda mbio za Mashindano ya Dunia ya Riadha ya mwaka 2025, na kuwa mwanariadha Mtanzania wa kwanza kushinda medali ya dhahabu katika mashindano ya kidunia, baada ya kukimbia kilomita 42.195 kwa saa 2:09:48. 

## Kazi
Simbu alishiriki katika mbio za marathoni kwenye Mashindano ya Dunia ya Riadha mwaka 2015 yaliyofanyika Beijing, China.

Mwaka 2016, Simbu aliiwakilisha Tanzania katika Michezo ya Olimpiki ya Majira ya Kiangazi katika mbio za marathon kwa wanaume. Alimaliza nafasi ya tano kwa muda wa saa 2:11:15. Pia alibeba bendera ya Tanzania katika sherehe ya kufunga michezo hiyo.

Simbu alishinda toleo la 14 la Marathoni ya Mumbai tarehe 15 Januari 2017. Mwaka huohuo alishinda medali ya shaba katika Marathoni ya Mashindano ya Dunia ya Riadha 2017 kwa muda wa saa 2:09:51

Mwaka 2019, Simbu alishiriki tena katika mbio za marathon za wanaume kwenye Mashindano ya Dunia ya Riadha yaliyofanyika Doha, Qatar, akamaliza katika nafasi ya 16. He finished in 16th place.

Mwezi Desemba 2024, Simbu alimaliza nafasi ya 4 katika Marathoni ya Valencia na kuweka rekodi yake binafsi ya saa 2:04:38.

Mwaka 2025, Simbu alimaliza nafasi ya pili katika Marathoni ya Boston kwa muda wa saa 2:05:04.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1992
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanariadha wa Tanzania

Jamii:Washindi wa medali za dhahabu kutoka Tanzania
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Westbahn (kampuni)

**Westbahn** ni kampuni ya njia ya reli zinahudumiwa treni za masafa marefu huku Austria.

## Mstari 
Kuna mstari moja (Vienna Kituo cha magharibi - Vienna Huetteldorf - St. Poelten - Amstetten - St. Valentin - Vöcklabruck - Salzburg.

Mpaka mwaka 2019 ilikuwa na mistari miwili *Westblue* imeendeshawa pamoja na mstari *Westgreen* kutoka Salzburg hadi St. Poelten, halafu Westgreen imehudimia kituo cha Vienna Huetteldorf na Vienna Magharibi, Westblue imehudumie Kituo cha reli Vienna Meidling - Kituo kikuu - Vienna Quarter Belveder - Vienna Rennweg - Vienna Landstrasse/katikati ya Vienna - Vienna Praterstern.

Lakini kuanzia 2018 kuna mstari wa Westgreen tu.

## Treni 
Treni za Westblue ziliuzwa kwa njia ya reli ya taifa ya Ujerumani. Leo zinatumikwa kwa treni za Intercity (IC) hapo.

## Ratiba 
Treni za Westbahn zinaandikwa kwenye Ratiba ya OEBB kwenye herufi WEST mwanzo, lakini sababu sio jina Westbahn, ni initiali ya mmiliki wa kampuni, WEhringer, STefan.

## Tiketi 
Sababu Westbahn sio shemu ya njia ya reli ya taifa ya Austria (OEBB), kutumia treni na tiketi za OEBB haiwezekani.
Tiketi zinauswa kwenye *Trafik* (duka la sigara), madukani za tiketi za Westbahn na ndani za treni kwenye Konda.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Westbahn
Kituo cha mabasi ya masafa marefu München

inaondoka kituo]]

**Kituo cha mabasi la masafa marefu München**, Kijerumani: Zantraler Omnibusbahbhof München, ni kituo cha masbasi la masafa marefu huku München mji mkuu wa jimbo Bavaria huko Ujerumani.

## Kuhusu 
Kuna huduma za mabasi la masafa marefu ya taifa na ya kimataifa pia.

Kampuni kubwa zinaofa huduma za safari ni Flixbus, Eurolines, Sindbad.

Ndani za nyumba ya kituo kuna offisini ya tiketi na ya taarifa, monitori ya kieelektroniki, ratiba, ramani, vyumba vya kusubiri, mghawa na maduka.

Kuna huduma za usafiri wa umma wa mjiji ya mabasi la mjini na pia kando ya kituo kuna kituo za treni za mkoani (S-Bahn) pia, inaitawa *Hackerbruecke*, daraja la *Hacker*

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya kituo 
* Taarifa kuhusu kituo kwenye tovuti ya halmashauri ya mji München
Abdulsalaam Amer

**Abdulsalaam Selemani Amer** (amezaliwa 11 Julai 1963) ni mwanasiasa wa CCM Tanzania na alikuwa Mbunge wa jimbo la Mikumi kuanzia 2010 hadi 2015.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Modest Mero

**Modest Jonathan Mero** ni balozi wa Tanzania. Alikuwa Mwakilishi wa Kudumu wa Tanzania katika Ofisi ya Umoja wa Mataifa huko Geneva kuanzia mwaka 2013 hadi 2015.

## Marejeo 
Jamii:Wanadiplomasia wa Tanzania
Keylogger

**Keylogger** ni programu au kifaa kinachorekodi vitufe vinavyobonyezwa kwenye kibodi bila ruhusa ya mtumiaji. Teknolojia hiyo inaweza kutumika kwa madhumuni sahihi, kama kufuatilia tarakimu kwenye mashirika, au kwa madhumuni mabaya kama wizi wa data binafsi.

## Aina za Keylogger 
Keylogger inaweza kuwa programu ya kompyuta, programu ya simu, au kifaa cha kimwili kilichounganishwa na kompyuta. Programu za kompyuta zinaweza kufanya kazi kimya kwa kutumia mfumo wa kazi au programu nyingine kudanganya mtumiaji.

## Mbinu 
Kutambua keylogger ni changamoto kwa sababu zinafanya kazi kwa siri. Njia za ulinzi ni pamoja na: kutumia antivirus, firewall, na kuchunguza mabadiliko ya mfumo mara kwa mara. Mbinu za kuzuia zinajumuisha kufunga programu zisizojulikana na kuzingatia usalama wa kifaa cha mkononi.

## Athari 
Keylogger zinazotumika vibaya zinaweza kupelekea wizi wa nenosiri, taarifa za kifedha, na utapeli wa mtandaoni. Kila mtumiaji wa mtandao anashauriwa kuzingatia usalama wa data yake, kutumia nenosiri thabiti, na kufuata mbinu bora za ulinzi wa kibinafsi.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:vifaa
Seydisfjordur

**Seydisfjordur** ni bandari moja kwa nne wa meli wa kimataifa huku Isilandi.

Seydifjordur ipo mashariki ya nchi Isilandi.

Hapo kuna huduma za ferri ya kimataifa, mpaka Udeni na nchi nyingine pia.

Pia Seydisfjordur ni bandarini ya meli za kusafiri, boti binafsi na meli ya konteneri pia.

Kuna huduma za mabasi la eneo ya Strætó hadi Reykjavík na eneo nyingine ya nchi pia.

## Viungo vya nje 
* Taarifa kuhusu bandari ya Seydisfjordur
Botnet

**Botnet** ni mtandao wa kompyuta zilizokumbwa na programu hasidi (malware) ambazo zinadhibitiwa kwa mbali na mwendeshaji wa botnet, mara nyingi kwa lengo la kujificha au kufanya mashambulizi ya mtandao kama vile DDoS (Distributed Denial of Service). Botnets ni tishio kubwa kwa usalama wa mtandao kwa sababu zinatumika kwa wizi wa data, spam, na uenezaji wa virusi vingine.

## Historia 
Botnets ziliibuka mwanzoni mwa miaka ya 1990, zikihusiana na maambukizi ya trojans na worms. Moja ya botnet maarufu wa mwanzo ilikuwa "Pretty Park" iliyogunduliwa mwaka 2002, ikitumiwa kuendesha spam na mashambulizi ya DDoS.

## Uendeshaji 
Botnet huendeshwa kupitia seva ya amri na kudhibiti (C&C server), ikitoa maagizo kwa kompyuta zote zilizokumbwa. Baadhi botnets za kisasa zinatumia teknolojia ya P2P ili kuepuka kugunduliwa.

## Athari na Usalama 
Botnets huongeza hatari ya uvunjaji wa faragha, kupoteza mali ya kidijitali, na kuzorotesha utendaji wa mtandao. Kupambana na botnets kunahitaji teknolojia ya utambuzi wa anomalous traffic, antivirus, na elimu kwa watumiaji.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Honeypot

**Honeypot** ni mfumo au rasilimali ya kompyuta iliyoundwa mahsusi kutumika kama "kibatilisho" kwa wavamizi wa mtandao. Lengo lake ni kuvutia mashambulizi ili kuchunguza mbinu za wavamizi, kukusanya takwimu, na kuboresha mbinu za ulinzi wa mtandao.

## Historia 
Honeypots zilianza kutumika mwishoni mwa miaka ya 1990 kama zana za utafiti wa usalama wa mtandao. Awali, zilikuwa mfumo rahisi unaoiga programu halali ili kuvutia wavamizi, lakini sasa zinajumuisha mifumo tata yenye ufuatiliaji wa hali ya juu.

## Aina za Honeypot 
* Honeypot za Low-Interaction: Hizi zinatoa huduma chache tu ili kuvutia mashambulizi ya awali na kuchunguza mbinu za msingi.
* Honeypot za High-Interaction: Hizi zinatoa mazingira ya kweli zaidi, zikiruhusu wavamizi kuingiliana na mfumo kikamilifu, hivyo kutoa taarifa zaidi juu ya mbinu changamano za mashambulizi.

## Faida na Changamoto 
Honeypots hutoa faida kama uchunguzi wa mashambulizi kwa wakati halisi, kuboresha mbinu za ulinzi, na kutoa taarifa ya mbinu za wavamizi. Hata hivyo, zinahitaji usimamizi makini ili kuepuka kutumiwa vibaya na wavamizi.

## Matumizi 
Honeypots sasa zinatumiwa katika maabara ya utafiti wa usalama, taasisi za kifedha, na mashirika makubwa ili kubaini mashambulizi mapya na kuunda mbinu za kudhibiti hatari. Mbinu hii ni sehemu muhimu ya mfumo wa ulinzi wa mitandao na inasaidia katika utambuzi wa mapema wa vitisho.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Zero Trust Security

**Zero Trust Security** ni mbinu ya usalama wa mtandao inayozingatia kanuni ya usiamini kiotomatiki chochote, hakika usidhibiti (“never trust, always verify”). Mbinu hii inashughulikia hatari zinazojitokeza ndani na nje ya mtandao wa shirika kwa kudhibiti kwa makini kila mawasiliano kati ya watumiaji, vifaa, na programu.

## Historia na Asili 
Mfumo huu ulianza kupata umaarufu baada ya kuongezeka kwa mashambulizi ya mtandao na kuenea kwa mifumo ya wingu. Kabla ya Zero Trust, mitandao ya biashara ilitegemea sana mipaka ya ndani (perimeter-based security), ambayo haikuweza kulinda data wakati mtumiaji au kifaa kilipovamiwa.

## Kanuni Muhimu 
Zero Trust inategemea kanuni tatu kuu: uthibitisho wa kila ombi la mawasiliano, upatikanaji wa rasilimali kulingana na haja tu, na ufuatiliaji endelevu wa shughuli.

## Faida 
Mbinu hii inapunguza uwezekano wa uvamizi mkubwa wa data, huimarisha uthibitisho wa watumiaji, na hutoa udhibiti wa kina wa rasilimali za mtandao.

## Changamoto 
Chini ya Zero Trust, utekelezaji unaweza kuwa ghali na changamoto kwa shirika dogo, kutokana na mahitaji ya teknolojia na rasilimali za usimamizi.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Usimamizi wa Taarifa na Matukio ya Kiusalama

**Usimamizi wa Taarifa na Matukio ya Kiusalama (SIEM)** ni teknolojia ya usalama wa mtandao inayojumuisha ukusanyaji, uchambuzi, na kuripoti matukio ya kiusalama kutoka kwenye mifumo mbalimbali ya kompyuta na mtandao. SIEM husaidia mashirika kugundua, kuchunguza, na kutatua vitisho vya usalama kwa wakati halisi.

## Historia 
SIEM ilitokea kutokana na mchanganyiko wa mifumo ya Usimamizi wa Logi (Log Management) na Ufuatiliaji wa Vitisho (Security Event Management) mwanzoni mwa miaka ya 2000. Teknolojia hii imeendelea kuhusisha uchambuzi wa data kubwa (Big Data) na akili bandia (AI) kuboresha utambuzi wa vitisho vinavyojirudia.

## Vipengele Muhimu 
SIEM hujumuisha ukusanyaji wa logi, uchambuzi wa matukio, onyo la moja kwa moja, na kuripoti utendakazi wa kiusalama. Mfumo huu unaruhusu mashirika kutimiza viwango vya udhibiti wa usalama na sheria za kisheria.

## Umuhimu wa Kiusalama 
Kwa kutumia SIEM, mashirika yanaweza kugundua haraka mashambulizi ya ndani na ya nje, kupunguza hatari ya upotevu wa data, na kuboresha ufuatiliaji wa mtandao. Teknolojia hii ni sehemu muhimu ya mipango ya usalama wa mtandao na upatikanaji wa taarifa sahihi kwa uamuzi wa haraka.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Strætó

**Strætó** ni kampuni ya usafiri wa umma wa Reykjavík na mkoa na pia kampuni inahudumia mistari ya mabasi la eneo huko nchi ya Isilandi.

Strætó zinatumia mabasi la mji ndani za mji mkuu Reykjavík na ya eneo pia.

Sasa hizi mabasi zinahudumia usafiri wa umma wa Isilandi kabisa. Hamna njia ya reli au usafiri nyingine.

*Borgarlina* (njia ya reli ya jiji) ni sistemi ya mabasi la Mwendokasi kama huko Dar es Salaam inapangaliwa. Jina la zamani ilikuwa njia ya reli ya Reykjavík.

Pia kuna mabasi kutoka Reykjavík hadi Seydisfjordur bandari na uwanani wa ndege wa Keflavik.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Strætó
Hash function

**Hash function** ni mbinu ya kihisabati inayobadilisha data ya ukubwa wowote kuwa nambari fupi yenye urefu maalumu, maarufu kama hash value. Katika usalama wa mtandao, hash function hutumika kuhakikisha uadilifu wa data, uhakikisho wa utambulisho, na usalama wa nywila.

## Matumizi katika Usalama 
* Uhakiki wa Data: Wakati faili inaposafirishwa mtandaoni, hash function hutumika kulinganisha ikiwa haijabadilishwa njiani.
* Uhifadhi wa Nywila: Badala ya kuhifadhi nywila waziwazi, mifumo hutumia hash ili kuzilinda dhidi ya mashambulizi ya moja kwa moja.
* Saini za Kidigitali: Hash function hutumika pamoja na public key cryptography kuthibitisha uhalali wa hati.

## Aina Kuu 
* MD5: Imepitwa na wakati kutokana na udhaifu wake.
* SHA-2 na SHA-3: Viwango vya sasa vinavyotumika sana katika TLS, SSL, na blockchain.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Usimbaji usiolinganifu

**Usimbaji usiolinganifu** ni mbinu ya kriptografia inayotumia jozi ya funguo mbili: funguo ya umma na funguo ya siri. Mbinu hii inatumika sana katika kuhakikisha siri, uhalisia, na usalama wa mawasiliano ya kidijitali.

## Historia 
Dhana ya usimbaji huu ilianzishwa rasmi na Whitfield Diffie na Martin Hellman mwaka 1976, ikitoa suluhisho la changamoto ya kusambaza funguo salama katika mazingira ya mtandao.

## Mbinu Kuu 
Mfumo huu unategemea kanuni ngumu za kihisabati, hususan nadharia ya namba na matatizo ya factorization. Mifumo maarufu ni RSA, Elliptic Curve Cryptography (ECC) na ElGamal.

## Matumizi 
Usimbaji usiolinganifu hutumika kwenye itifaki za usalama kama SSL/TLS, sahihi za kidijitali, na miamala ya kifedha mtandaoni. Hii imekuwa nguzo kuu ya biashara za kielektroniki na huduma za kibenki mtandaoni.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Usimbaji linganifu

**Usimbaji linganifu (Symmetric Encryption)** ni mbinu ya usalama wa mtandao inayotumia ufunguo mmoja kwa kusimba na kusimbua taarifa. Njia hii hutumika kulinda faragha, kuhakikisha uadilifu wa data na kuzuia udukuzi wakati wa mawasiliano ya kidijitali.

## Mbinu 
Algoriti maarufu za usimbaji linganifu ni pamoja na AES (Advanced Encryption Standard) na DES (Data Encryption Standard). AES imekuwa chaguo la viwango vya kimataifa kwa sababu ya uimara wake na ufanisi wake wa kushughulikia data kubwa.

## Faida na Changamoto 
Faida kuu ya usimbaji linganifu ni kasi na ufanisi wake katika kusindika taarifa. Hata hivyo, changamoto kubwa ni usambazaji salama wa ufunguo, ambapo uvujaji unaweza kusababisha udhaifu mkubwa wa mfumo.

## Matumizi 
Usimbaji linganifu hutumika kwenye huduma za kibiashara mtandaoni, benki za kimtandao, VPN na mifumo ya mawasiliano ya siri ya kijeshi.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Kriptografia

**Kriptografia** ni sayansi ya kulinda taarifa kwa kuzibadilisha katika umbo lisilosomeka moja kwa moja, linalojulikana kwa Kiingereza kama ciphertext. Lengo kuu ni kuhakikisha faragha, uadilifu, na uthibitisho wa data katika mawasiliano ya kidijitali.

## Historia 
Mbinu za kriptografia zilianza kale kupitia ufichaji wa maandishi kama Caesar cipher ya Warumi. Mapinduzi makubwa yalikuja wakati wa Vita vya Pili vya Dunia kwa kutumia mashine ya Enigma nchini Ujerumani.

## Kriptografia ya Kisasa 
Katika enzi ya kompyuta, kriptografia imegawanyika katika mbinu kuu mbili:

* Symmetric key cryptography – ambapo ufunguo mmoja hutumika kuficha na kufumbua.
* Asymmetric key cryptography – ambapo funguo mbili hutumika, yaani public key na private key.

## Umuhimu 
Leo, kriptografia inalinda mifumo ya benki mtandaoni, huduma za kijamii, na miamala ya kidijitali. Teknolojia kama SSL/TLS na blockchain zimejengwa juu ya misingi ya kriptografia.

## Marejeo 
Jamii:uandishi
Jamii:Kompyuta
Uhandisi jamii (usalama wa kompyuta)

**Uhandisi jamii** katika usalama wa kompyuta ni mbinu ya kutumia udhaifu wa kibinadamu kudukua mifumo ya kidigitali bila kuvunja moja kwa moja ulinzi wa kiteknolojia. Mashambulizi haya hutegemea udanganyifu, uaminifu au hofu ya wahanga badala ya mbinu za moja kwa moja za kiufundi.

## Mbinu Kuu 
Mashambulizi ya uhandisi jamii ni pamoja na phishing, pretexting, na baiting. Kwa mfano, phishing hutumia barua pepe au ujumbe wa uongo kuvuta taarifa nyeti za kifedha, huku pretexting ikihusisha kuunda hadithi bandia ili kupata taarifa.

## Athari 
Uhandisi jamii umekuwa chanzo kikuu cha uvunjaji wa data katika mashirika makubwa duniani, mara nyingi ukiwa lango la shambulio pana la mitandao. Mashirika ya kimataifa kama Verizon yameripoti zaidi ya asilimia 80 ya uvunjaji kuhusiana na makosa ya binadamu.

## Mikakati 
Ulinzi dhidi ya uhandisi jamii unahitaji mchanganyiko wa teknolojia na mafunzo ya watumiaji. Mafunzo ya mara kwa mara, uthibitishaji wa vipengele viwili, na sera thabiti za usalama huchukuliwa kama nguzo kuu za kujenga uthabiti wa kidigitali.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Udukuzi jarabati

**Udukuzi jarabati** ( Ethical Hacking) ni mbinu ya kiusalama inayotumia mbinu za wadukuzi kwa madhumuni halali ili kubaini udhaifu katika mifumo ya kompyuta na mitandao. Lengo kuu ni kuboresha ulinzi na kupunguza uwezekano wa mashambulizi ya mtandao.

## Maendeleo 
Wazo la udukuzi jarabati lilianza mwanzoni mwa miaka ya 1970 wakati watafiti wa usalama walipendekeza "Red Teams" ili kupima uimara wa mifumo ya kijeshi. Kadri mtandao ulivyokua, makampuni na serikali ziliitumia mbinu hii kuboresha mikakati ya kujilinda dhidi ya wahalifu wa kimtandao.

## Mbinu na Zana 
Udukuzi jarabati unajumuisha majaribio ya kupenya (penetration testing), uchambuzi wa kanuni, na ukaguzi wa miundombinu ya mtandao. Zana kama Nmap na Metasploit hutumika kutambua udhaifu na kutoa mapendekezo ya maboresho.

## Umuhimu 
Katika enzi ya dijitali, udukuzi jarabati ni sehemu muhimu ya usalama wa kitaasisi na huchangia katika kuimarisha cyber resilience dhidi ya mashambulizi mapya yanayojitokeza kila mwaka.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Siku Sifuri

**Siku Sifuri (Zero-Day)** ni udhaifu wa programu au mfumo wa kompyuta ambao haujulikani kwa watengenezaji wake na bado haujafanyiwa marekebisho. Mara nyingi hudhihirika kwa mara ya kwanza wakati mshambuliaji tayari ameutumia kufanya shambulio, jambo linaloongeza hatari kubwa katika usalama wa mtandao.

## Asili 
Neno Siku Sifuri linatokana na hali ambapo hakuna siku hata moja imepita tangu kugunduliwa kwa udhaifu hadi kutumika kwake, hivyo watumiaji na watengenezaji hawana muda wa kujiandaa.

## Matumizi 
Mashambulio ya siku sifuri hutumiwa na wavamizi wa mtandao, magaidi wa kidijitali, au hata mashirika ya kiserikali kwa ujasusi. Mashambulio haya yamehusishwa na mifumo muhimu kama gridi ya umeme, miundombinu ya serikali, na taasisi za kifedha.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Ujasusi wa mtandaoni

**Ujasusi wa mtandaoni** ni mkakati wa ukusanyaji na uchambuzi wa taarifa zinazohusiana na vitisho vya kidijiti ili kuimarisha usalama wa mtandao. Unahusisha mbinu za kufuatilia wahalifu wa mtandaoni, mifumo ya mashambulizi, na udhaifu wa teknolojia kwa lengo la kulinda miundombinu muhimu ya kidijiti.

## Historia 
Mwanzo wa ujasusi wa mtandaoni unatokana na mbinu za kijeshi za karne ya 20, lakini ulipanuka zaidi mwanzoni mwa karne ya 21 kutokana na ongezeko la uhalifu wa mtandaoni na mashambulizi ya serikali kwa serikali.

## Mbinu na Teknolojia 
Ujasusi hutumia uchambuzi wa data kubwa, algorithmi za kujifunza mashine, na usimamizi wa vitisho ili kutabiri na kuzuia mashambulizi.

## Umuhimu 
Leo, ujasusi wa mtandaoni ni msingi wa kujenga ustahimilivu wa kidijiti na kulinda jamii dhidi ya mashambulizi ya ransomware, wizi wa taarifa, na ugaidi wa mtandaoni.

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Bemanya Twebaze

**Bemanya Twebaze** ni wakili wa Uganda na mtendaji wa shirika, ambaye kwa sasa anahudumu kwa kipindi cha miaka minne kama Mkurugenzi Mkuu wa Shirika la Kikanda la Afrika la Haki Miliki (ARIPO). Hapo awali, kuanzia mwaka 2012 hadi 2020, alikuwa Msajili Mkuu na Msuluhishi Rasmi wa Shirika la Usajili Huduma za Uganda (URSB).

## Elimu 
Ana shahada ya Shahada ya Sheria iliyotolewa na Chuo Kikuu cha Makerere, kilichopo Kampala, mji mkuu na mkubwa zaidi nchini Uganda. Pia ana Stashahada ya Utendaji wa Kisheria kutoka Law Development Centre, pia mjini Kampala. Shahada yake ya Uzamili wa Utawala wa Biashara (MBA) alipata kutoka Eastern and Southern African Management Institute.

## Kazi 
Bw. Twebaze awali alifanya kazi kama wakili katika maeneo ya sheria za kibiashara, usajili wa biashara, haki miliki na ufilisi, akiwa na uzoefu wa kusimamia na kukamilisha ufilisi wa mashirika makubwa ya umma.

Katika nafasi yake kama Msajili Mkuu, alishirikiana na mashirika mengine ya serikali na wadau ili kupunguza muda wa kusajili biashara kutoka siku nne hadi saa mbili.

## Marejeo 
Jamii:Wanasheria wa Uganda
Saini ya kidijitali

**Saini ya kidijitali** ni mbinu ya usalama inayotumika kuthibitisha uhalisi na uadilifu wa data katika mawasiliano ya mtandao. Ni sehemu muhimu ya usalama wa taarifa, hasa katika enzi ya biashara mtandaoni na utunzaji wa kumbukumbu za kisheria.

## Mbinu za Kiufundi 
Saini ya kidijitali hutumia algorithimu za ufunguo wa umma kama RSA na ECC ili kuhakikisha kwamba ujumbe haujabadilishwa. Mchakato huu unahusisha hash function kuunda alama ya kipekee ya data, kisha kufungwa na ufunguo binafsi wa mtumaji.

## Umuhimu 
Teknolojia hii huzuia udanganyifu, uharibifu wa data, na uigaji wa utambulisho, na hutumika sana katika barua pepe salama, miamala ya benki mtandaoni, na miundombinu ya funguo za umma (PKI).

## Changamoto 
Pamoja na mafanikio yake, saini za kidijitali hukumbwa na changamoto za ushughulikaji wa ufunguo, mashambulio ya kompyuta yenye nguvu kubwa, na utegemezi kwa taasisi za cheti cha dijitali. 

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Baby Musamba

**Baby Musamba** ni mwanzilishi wa NGO ya Tanzania Voice of Humanity, pia ni mwanaharakati wa haki za makundi maalumu na wenye ulemavu. Baby alizaliwa na jinsia tata en:Aphallia. 

## Marejesho
Jamii:Wiki for Minority Tanzania 2025
Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania
Nancy Dembowski

**Nancy J. Dembowski** (Agosti 14, 1934 – Septemba 15, 2025) alikuwa mwanasiasa wa chama cha Democratic kutoka Marekani ambaye alihudumu kama mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Indiana, akiwakilisha Wilaya ya 17 kuanzia mwaka 2007 hadi 2013. Wilaya yake ilijumuisha Kaunti ya Starke, sehemu kubwa ya Kaunti ya Marshall na maeneo matatu ya kupigia kura katika Kaunti ya LaPorte.

## Maisha Binafsi 
Nancy J. Dembowski alizaliwa mjini Knox, Indiana, na alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Knox Community. Wazazi wake wote walizaliwa na kuishi  huko Knox, na babu yake alikuwa Mthamini wa Kaunti (County Assessor) na Mkuu wa Zimamoto aliyehudumu kwa muda mrefu zaidi katika historia ya Knox.

Alioana na  Ed, ambaye alifanya kazi kama mfanyakazi wa chama kupitia chama cha wafanyakazi kwa miaka 34. Waliishi Knox ambako walilea familia yao. Alikuwa na watoto watatu na wajukuu wanane. Alibaki mjane baada ya miaka 43 ya ndoa, kufuatia kifo cha mumewe Ed mwaka 1995.

Nancy J. Dembowski alifariki dunia tarehe 15 Septemba 2025, akiwa na umri wa miaka 91.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Habib Boromand Dashghapu

**Habib Boromand Dashghapu** (Kifarsi: ‌‌حبیب برومند داشقاپو; 1961 – 15 Septemba 2025) alikuwa kiongozi wa dini wa Kishia na mwanasiasa kutoka Iran.

## Maisha na Kazi 
Boromand alizaliwa mjini Germi, katika jimbo la Ardabil mwaka 1961. Alikuwa mbunge katika Bunge la 3 na la 9 la Ushauri wa Kiislamu akiwakilisha eneo la uchaguzi la Parsabad na Bilesavar. Boromand alipata kura 43,416 (asilimia 36.22). Alishinda uchaguzi wa bunge la 4 lakini alizuiwa kuingia bungeni kutokana na kuwepo kwa picha zake katika maeneo ya umma mjini Berlin (ambayo katika Uislamu inaonekana kama kosa).

Boromand Dashghapu alifariki dunia tarehe 15 Septemba 2025 akiwa na umri wa miaka 64.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Irani
Jamii:Viongozi wa kiislamu
Donna Kusemererwa

**Donna Asiimwe Kusemererwa** ni Mfamasia, mwalimu, na meneja kutoka nchini Uganda. Alikuwa Mkurugenzi Mtendaji wa Mamlaka ya Chakula na Dawa ya Taifa nchini Uganda. Aliteuliwa kushika wadhifa huo mnamo Januari 2016.

## Maisha ya awali na elimu
Alizaliwa katika Kanda ya Magharibi, Uganda takribani mwaka 1970. Alisoma Shule ya Msingi ya Kittante kwa elimu ya msingi. Alisoma katika Mount Saint Mary's College Namagunga kwa masomo yake ya O-Level na A-Level. 

Alihudhuria masomo ya famasia katika Chuo Kikuu cha Makerere, chuo kikuu kikubwa na cha zamani zaidi nchini Uganda, na kuhitimu mwaka 1993 na shahada ya Shahada ya Famasia . Kisha alihudhuria Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Curtin huko Australia, ambako alihitimu na Shahada ya Uzamili ya Famasia (Master of Pharmacy). Baadaye alipata Shahada ya Uzamili ya Biashara (Master of Business Administration) kutoka Taasisi ya Usimamizi ya Afrika Mashariki na Kusini.

## Kazi
Baada ya masomo yake Australia, alirudi Uganda na kufanya kazi kama mhadhiri wa wanafunzi wa mwaka wa nne wa shahada ya famasia katika Chuo Kikuu cha Makerere, kuanzia mwaka 1997 hadi 1999. Alifanya kazi kama meneja mkuu katika Joint Medical Store, ghala la serikali la dawa, kuanzia mwaka 1997 hadi 2008. 

Kuanzia Septemba 2008 hadi Januari 2013, alihudumu kama mkurugenzi mtendaji wa Mtandao wa Kiekumeni wa Famasia, wenye makao yake Kampala, Uganda. Kisha alifanya kazi kama mshauri binafsi wa famasia na usimamizi kuanzia 2013 hadi 2016. Mnamo Januari 2016, aliteuliwa kuwa mkurugenzi mtendaji wa Mamlaka ya Chakula na Dawa ya Taifa, akichukua nafasi ya Gordon Katende Ssematiko, ambaye alifutwa kazi kutokana na tuhuma za ufisadi.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Uganda
Ted Ford

**Theodore Henry Ford** (7 Februari 1947 – 15 Septemba 2025) alikuwa mchezaji wa Mpira wa kikapu kutoka Marekani. Alikuwa anacheza nafasi ya mpiga mpira (outfielder) kwa timu za Cleveland Indians na Texas Rangers kuanzia mwaka 1970 hadi 1973.

Yeye ni babu yake Darren Ford, ambaye alianza kuchezea timu ya San Francisco Giants mwaka 2010.

## Kazi 
Theodore Henry Ford alianza taaluma yake ya mpira wa kikapu mwaka 1966 baada ya kuchaguliwa na Cleveland Indians. Alianza na timu ya Dubuque Packers, kisha akacheza katika timu ya Pawtucket Indians mwaka 1967. Alikosa misimu ya 1968 na 1969 kwa sababu ya huduma ya kijeshi. Mwaka 1970 aliichezea Wichita Aeros na pia akaanza kucheza ligi kuu na Indians. Mwaka 1972 alihamia Texas Rangers na akafanya vizuri kwa kucheza mechi 129. Mwaka 1973 alirudi Indians kabla ya kustaafu. Kwa ujumla, alicheza mechi 240 za ligi kuu, akapata wastani wa 219, home run 17 na RBI 68.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa Marekani
Eddie Giacomin

**Edward Giacomin** (6 Juni 1939 – 15 Septemba 2025) alikuwa mchezaji  wa mpira wa barafu kutoka Kanada ambaye alichezea timu za New York Rangers na Detroit Red Wings katika Ligi ya Kitaifa ya Hockey (NHL) kati ya mwaka 1965 na 1978.

## Kazi 
Edward Giacomin alianza taaluma yake ya kucheza hoki ya barafu mwaka 1959 akiwa na timu ya Washington Presidents. Baada ya kucheza kwa mafanikio kwa timu za chini, alijiunga na Providence Reds mwaka 1960 na kucheza kwa misimu mitano. Mwaka 1965, New York Rangers walimpata kutoka Providence na akawa mlinda mlango wa kuaminika. Aliongoza ligi akiwa na rekodi ya kutokuruhusu goli na kuisaidia Rangers kufika mechi ya mchujo. Mwaka 1971, alishinda Tuzo ya Vezina pamoja na Gilles Villemure. Mwaka 1975 aliwekwa kwenye orodha ya kuuzwa na kuhamishwa Detroit Red Wings, ambapo alipokelewa kwa shangwe kubwa na mashabiki. Alicheza  Red Wings kwa misimu mitatu na kustaafu mwaka 1978 akiwa na rekodi nzuri ya ushindi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1939
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa Kanada
Sue Biggs

**Sue-Anne Hilbre Biggs** CBE alikuwa Mkurugenzi Mkuu wa Royal Horticultural Society, akistaafu mnamo Juni 2022 kama Mkurugenzi Mkuu aliyedumu kwa muda mrefu zaidi katika historia ya taasisi hiyo ya hisani. Biggs alianza taaluma yake katika sekta ya usafiri, ambako alifanya kazi kwa miaka 30, na alitunukiwa Tuzo ya Mafanikio ya Kipekee na Travel Weekly Globe Travel Awards. Mnamo mwaka 2017, alipewa hadhi ya CBE katika Tuzo za Heshima za Mwaka Mpya kwa mchango wake katika mazingira kupitia sekta ya kilimo cha mapambo.

## Maisha ya awali na elimu 
Biggs alizaliwa mjini Leicester akalelewa Sheffield. Alikulia katika barabara ya Caxton, eneo la Broomhill jijini humo. Katika siku yake ya kuzaliwa ya saba, mama yake alimpa kifurushi cha mbegu na jembe dogo la mikono, akimhimiza avipande kwenye bustani yao. Biggs anakiri kuwa tukio hili ndilo lililomzalia mapenzi ya kilimo cha bustani.

Alisoma katika Shule ya Upili ya Abbeydale Grammar. Baadaye alipata Shahada ya Kwanza (BA) katika Fasihi ya Kiingereza na Fasihi ya Marekani kutoka Chuo Kikuu cha Nottingham, kisha akapata Diploma ya Uzamili katika Utalii kutoka Chuo Kikuu cha Manchester.

## Marejeo 
Jamii:wanabiolojia wa Uingereza
Jamii:Watu walio hai
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Perry Bhandal

**Perry Bhandal** (alizaliwa 12 Januari 1968) ni mwongozaji wa filamu, mwandishi wa skripti, mtayarishaji, na mwandishi kutoka Uingereza. Anajulikana kwa filamu *Interview with a Hitman*, *The Last Boy*, na mfululizo uliozalishwa kwa teknolojia ya kizazi (*generatively produced*) uitwao *Okay, It’s Time to Go*. Pia ni mwandishi wa *Prelude*, mkusanyiko wa hadithi fupi na kazi za sanaa, na riwaya ya kusisimua ya uhalifu iitwayo *The Winter Man.*

## Maisha ya awali 
Bhandal alizaliwa Taplow, Uingereza, na ana asili ya Kisikh. Alipata Shahada ya Kwanza ya Sayansi (BSc) kutoka Chuo Kikuu cha Manchester, kisha Shahada ya Uzamili (M.A.) katika filamu na uandishi wa ubunifu kutoka Chuo Kikuu cha Brunel.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waandishi wa Uingereza
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Ezekia Wenje

**Ezekia Dibogo Wenje** (amezaliwa 2 Oktoba 1978) ni mwanasiasa wa Tanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CHADEMA, chama cha mrengo wa kulia katikati nchini Tanzania na Mbunge wa jimbo la Nyamagana tangu mwaka 2010.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Asanterabi Malima

**Asanterabi Malima** (amezaliwa Dar es Salaam, 30 Septemba 1979) ni mtafiti wa Tanzania.

## Maisha ya awali na elimu
Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Azania na Shule ya Sekondari Aga Khan Mzizima.

## Maisha binafsi
Yeye ni mwana wa aliyewahi kuwa Waziri wa Fedha wa Tanzania Kighoma Malima na kaka wa Naibu Waziri wa Fedha wa sasa ni Adam Malima.

## Marejeo 
Jamii:Wanasayansi wa Tanzania
Peya Mushelenga

**Samuel Abraham Peyavali "Peya" Mushelenga** (amezaliwa Oshigambo, Ovamboland, 1 Septemba 1975) ni mwanasiasa na mshairi wa Namibia. Ameelimika kwa upana, akiwa na sifa za kitaaluma kumi na tano kutoka vyuo vikuu saba tofauti.

Mwanachama wa SWAPO, Mushelenga alikuwa Mbunge wa Bunge la Taifa la Namibia kuanzia 2005 hadi 20 Machi, 2025. Amewahi kuhudumu katika Baza la Mawaziri la Namibia katika wizara mbalimbali na mara ya mwisho aliwahi kuwa Waziri wa Mambo ya Nje na Ushirikiano kuanzia 9 Februari, 2024 hadi 21 Machi, 2025.

## Maisha ya awali na elimu
Peya Mushelenga alizaliwa Oshigambo katika Mkoa wa Oshikoto, kaskazini mwa Namibia. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Juu ya Oluno hadi mwaka 1992 na kisha akaingia katika Chuo Kikuu cha Namibia (UNAM).

Mushelenga amekusanya digrii kumi na tano za vyuo vikuu katika maisha yake ya kitaaluma; gazeti la *New Era (Namibia)* lilimuita "msomi mwenye hamu zaidi nchini Namibia".

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Namibia
Sven Erik Jørgensen

**Sven Erik Jørgensen** (29 Agosti 1934 – 5 Machi 2016) alikuwa mwanaekolojia na mwanakemia kutoka Denmark. 

## Wasifu 
Pia alikuwa anajulikana kama mtu wa biathlon.

### Shahada za kitaaluma na heshima 
Mwaka 1958, alipewa Shahada ya Uzamili ya Sayansi katika uhandisi wa kemikali kutoka Chuo Kikuu cha Ufundi cha Denmark, kisha Shahada ya Udaktari wa Uhandisi wa Mazingira (Karlsruhe Institute of Technology) na Shahada ya Udaktari wa Sayansi katika uundaji wa mifano ya kiikolojia (Chuo Kikuu cha Copenhagen). Alifundisha kozi za uundaji wa mifano ya kiikolojia katika nchi 32. Baada ya kustaafu, alikua profesa mstaafu wa kemia ya mazingira katika Chuo Kikuu cha Copenhagen.

Alikuwa daktari wa heshima katika Chuo Kikuu cha Coimbra, Ureno na katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Tanzania.
Alipokea tuzo kadhaa: 
* Tuzo ya Ruđer Bošković
* Tuzo ya Prigogine
* Medali ya Blaise Pascal
* Uprofesa wa Einstein katika Chuo cha Sayansi cha China
* Tuzo ya Santa Chiara kwa ufundishaji wa taaluma mbalimbali. 
Mwaka 2004, pamoja na William J. Mitsch, alipewa Tuzo ya Maji ya Stockholm.

## Marejeo 
Jamii:Wanasayansi wa Denmark
Anna Bitature Mugenyi

**Anna Bitature Mugenyi** (jina la kulizaliwa **Anna Bitature**) ni jaji wa Mahakama Kuu ya Uganda tangu Mei 2016.

## Historia na elimu
Alizaliwa na kupata elimu ya msingi nchini Uganda. Alipata Shahada ya Kidato cha Juu (High School Diploma) katika Chuo cha Mount Saint Mary's Namagunga, shule ya bweni ya wasichana maarufu iliyopo katika Wilaya ya Mukono ya sasa.

Alipata shahada ya awali ya Sheria (LLB) kutoka Chuo Kikuu cha Makerere, chuo kikuu kongwe na kikubwa zaidi cha umma nchini humo. Mnamo 1993, alipata pia Stashahada ya Utendaji wa Kisheria kutoka Kituo cha Maendeleo ya Sheria kilichopo Kampala, mji mkuu wa nchi, na akakubaliwa katika Chama cha Mawakili wa Uganda kama wakili wa kufanya kazi. Baadaye, alipata Shahada ya Uzamili ya Utawala wa Biashara (MBA) kutoka Taasisi ya Usimamizi ya Afrika Mashariki na Kusini.

## Kazi
Utaalamu wa Jaji Bitature ni katika sheria za kibiashara na usimamizi wa kodi. Alihudumu kama Kamishna Msaidizi katika makao makuu ya Jeshi la Wananchi wa Uganda (UPDF), yaliyopo Mbuya.

Baadaye, aliajiriwa na Mamlaka ya Mapato ya Uganda (URA), akifanya kazi kama Kamishna Msaidizi, hadi alipoteuliwa kuwa Jaji wa Mahakama Kuu ya Uganda. Amepewa jukumu katika Kitengo cha Biashara cha Mahakama Kuu.

## Marejeo 
Jamii:Majaji wa Uganda
Jamii:Wanawake wa Uganda
Joseph Semwanga

**Joseph Semwanga** (alizaliwa Wilaya ya Mukono, 1973) ni Brigedia wa jeshi la Uganda. Hivi sasa anahudumu kama *Kamanda wa Brigedi ya Magari ya Kifaru*, iliyoko Masaka. Aliteuliwa katika wadhifa wake wa sasa Mei 2013, akimrithi Jenerali Mkuu David Muhoozi, aliyekuwa *Kamanda wa Jeshi la Ardhi* ndani ya Jeshi la Wananchi wa Uganda.

## Historia na mafunzo
Joseph Semwanga alijiunga na jeshi mwaka 1995 na kupewa uteuzi rasmi 4 Julai, 1997 baada ya kumaliza kozi ya *Officer Cadet* katika Academy ya Kijeshi ya Monduli, Tanzania. Ameshiriki katika kozi kadhaa za kijeshi, ikiwemo zifuatazo:

* Kozi ya Walimu
* Kozi ya Kikosi Maalum cha Infantri Nyepesi
* Kozi ya Kikosi cha Tanki
* Kozi ya Kamanda wa Kikundi cha Tanki
* Kozi ya Teknolojia ya Tanki nchini India
* Kozi ya Kamanda wa Kampuni ya Tanki
* Kozi ya Kamanda wa Batallioni ya Tanki
* Kozi ya Chuo cha Juu cha Amri na Wafanyakazi, nchini Tanzania, mwaka 2008.

## Kazi ya kijeshi
Joseph Semwanga ameshikilia nafasi kadhaa katika Jeshi la Wananchi wa Uganda|UPDF, ikiwemo zifuatazo:

* Afisa Mtendaji, Shule ya Mafunzo ya Mapambano ya Magari ya Kifaru ya Kalama, Kabamba, Wilaya ya Mubende
* Kiongozi Mkuu wa Mafunzo, Shule ya Mafunzo ya Mapambano ya Magari ya Kifaru ya Kalama, Kabamba, Wilaya ya Mubende
* Kamanda wa Shule ya Mafunzo ya Mapambano ya Magari ya Kifaru ya Kalama, Kabamba, Wilaya ya Mubende
* Afisa wa Operesheni na Mafunzo wa Brigedi, Brigedi ya Magari ya Kifaru, Masaka, Wilaya ya Masaka
* Kamanda wa Brigedi ya Magari ya Kifaru, Masaka, Wilaya ya Masaka – Hii ndiyo nafasi yake ya sasa.

## Marejeo 
Jamii:Wanajeshi wa Uganda
Hussein Mzee

**Hussein Mussa Mzee** (amezaliwa 1 Machi 1964) ni mwanasiasa wa CCM wa Tanzania na Mbunge wa jimbo la Jang'ombe tangu mwaka 2010.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania