open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikola Tavelic

[thumb|right|150px|[Kioo cha rangi chenye picha ya Mt. Nikola Tavelic huko Rijeka.]]
 ya zamani ya Mlima Sion huko Yerusalemu, alipoishi Mt. Nikola.]]
**Nikola Tavelić** (Šibenik, Korasya, 1340 hivi - Yerusalemu, leo kati ya Israeli na Palestina, 14 Novemba 1391) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo, padri na mmisionari katika Nchi takatifu ya Yesu.

Pamoja na wenzake Deodato wa Ruticinium, Stefano wa Cuneo na Petro wa Narbone, alichomwa moto kwa kuwa walihubiri hadharani kwa ushujaa dini ya Kikristo mbele ya Waislamu, wakimkiri kwa uimara Kristo Mwana wa Mungu .

Pamoja nao alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri mwaka 1889, halafu na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 21 Juni 1970. Ni wa kwanza kutoka Kroatia.

Sikukuu yao ni tarehe waliyouawa na Waislamu waliowahubiria Injili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 421-425
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 559-561

## Marejeo ya lugha nyingine
*D. Mandić: Documenta martyrii beati Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958.
*A. Crnica, Historico-iuridica dilucidatio vitae, martyrii et gloriae beati N. Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958,
* Odilo Lechner, Ulrich Schütz: *Mit den Heiligen durch das Jahr*. Herder, Freiburg/B. 1988, ISBN 3-451-20485-1, S. 228.
* Vera Schauber, Hanns Michael Schindler: *Heilige und Namenspatrone im Jahreslauf*. Pattloch, Augsburg 2001, ISBN 3-629-01642-1, S. 587.
* Josef Gelmi u.a.: *Lexikon der Namen und Heiligen*. Edition Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-63-5, S. 609.
* Ordo Fratrum Minorum: *Franziskanisches Proprium. Die Feier des Stundengebetes*. Herder, Freiburg/B. 1987, S. 372–375.

## Viungo vya nje 
* Habari za maisha yake na ya wenzake
* Croatian Catholic Centre Clifton Hill in Melbourne 

Jamii:Watakatifu wa Israeli
Nchi takatifu

**Nchi takatifu** ni jina la heshima ya kidini linalopewa eneo maalumu huko Mashariki ya Kati kadiri ya imani ya Uyahudi, Ukristo na Uislamu.

 ni kituo muhimu zaidi cha hija za Wakristo.]]

## Marejeo
## Viungo vya nje
* American Travelers to the Holy Land in the 19th Century  Shapell Manuscript Foundation
* Virtual tour of Holy Land 
* Virtual Map of the Holy Land
Mos Def

**Dante Terrell Smith ** (amezaliwa tar. 11 Desemba 1973) ni jina la kutaja mwigizaji na MC kutoka nchini Marekani. Anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **Mos Def** na **Yasiin Bey**. Alianza kazi zake muziki wa hip hop akiwa na kundi la Urban Thermo Dynamics, ambamo aliweza kuonekana katika albamu za Da Bush Babees na De La Soul.

Akiwa na Talib Kweli, ameanza kundi la Black Star, kundi ambalo limetoa albamu ilkiyokwenda kwa jina la *Black Star* mnamo mwaka wa 1998. Alikuwa chachu kubwa wa hip hop chipukizi wa miaka mwishoni mwa miaka ya 1990 wakati yupo na studio ya Rawkus Records.

Akiwa kama msanii wa kujitegemea, amefanikiwa kutoa albamu kadhaa ambazo ni *Black on Both Sides* mnamo 1999, *The New Danger* mnamo 2004, *True Magic* mnamo 2006, na *The Ecstatic* iliyotoka mnamo mwaka wa 2009.

Ijapokuwa awali alitambulika kwa kazi zake za muziki ambazo amezitoa, lakini tangu mwanzoni mwa miaka ya 2000, kazi nyingi za Mos Def katika chideo zimemfanya awe rapa pekee aliyeweza vyema katika kazi zake za uigizaji. Anafahamika zaidi kwa kucheza kwake kama Brother Sam katika igizo la Kimarekani la  *Dexter*. Mos Def amekuwa akijishughulisha mara kwa mara katika masuala ya kijamii na kisiasa.

## Diskografia 
* *Black on Both Sides* (1999)
* *The New Danger* (2004)
* *True Magic* (2006)
* *The Ecstatic* (2009)
* *Yasiin Bey Presents* (TBA)
;Kolabo alizofanya
* *Mos Def & Talib Kweli are Black Star* (1998) (akiwa na Talib Kweli kama Black Star)
* *Black Star Aretha* (2012) (akiwa na Talib Kweli kama Black Star)

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Mos Def / Dante Smith discographies at Discogs.
* Mos Def  at Geffen Records.
* 
* 
* Mos Def at Emmys.com

Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Black Sheep

**Black Sheep** ni kundi la hip hop linalounganishwa na wasanii wawili kutoka mjini Queens, New York. Ndani yake anakuja  Andres "Dres" Titus na William "Mista Lawnge" McLean. Wawili hawa wanatokea mjini New York, lakini walikutana wakati wakiwa vijana huko mjini North Carolina, ambapo familia zao zilihamia huko.

Kundi lilikuwa na uhusiano na Native Tongues, ambamo wakiwa pamoja na Jungle Brothers, A Tribe Called Quest, na De La Soul. Baada ya kuwa pamoja kunako 1989, Black Sheep wakatoa albamu yao ya kwanza mnamo 1991 wakiwa na kibao chao kikali cha "Flavor of the Month" na baadaye kutoa albamu ya kwanza ya ''A Wolf in Sheep's Clothing*, ambapo iliwapatia sifa na umaarufu wa kina katika jumuia nzima ya hip-hop kwa mashairi na albamu yao isio na kifani.

Baada ya miaka sita ya kuwa pamoja, Black Sheep wakatengana mnamo 1995, lakini wakaamua kuungana tena baada ya miaka 5.

## Diskografia
### Albums
### Single na EP
* "Flavor of the Month" (1991)
* "The Choice Is Yours (Revisited)" (1991)
** imerudiwa na wasanii kibao akiwa pamoja na Trik Turner, Bloodhoud Gang, na kina Deftones
** (Imetumika katika kazi ya 2010 Kia Soul "Rapping Hamsters")
* "Strobelite Honey" (1992)
* "Similak Child" (1992)
* "Without A Doubt" (1994)
* "North South East West" (1995)
* *Redlight, Greenlight (EP)'' (-merekodiwa 2000, Imetolewa 2002)

### Video zake
* Black Sheep - Flavor of the Month (1991)
* Black Sheep - The Choice Is Yours (1991)
* Black Sheep - Strobelite Honey (1992)
* Vanessa Williams akiwa na Black Sheep - Work to Do (Remix) (1992)
* Showbiz & A.G ft. Black Sheep - Bounce Ta This (1992)
* Black Sheep - Similak Child (1992)
* The Legion akiwa na Dres - Jingle Jangle (1993)
* Black Sheep - Without a Doubt (1994)
* Black sheep - Work to DO

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Dres of Black Sheep interview
* Dres of Black Sheep on Myspace.com
* Mr. Long's (formerly Mista Lawnge) Solo site 
* Last Black Sheep Interview as group
* Still Relevant: Dres of Black Sheep  Aprili 2008, Interview with Hip Hop Lives Online, HHLO.net
* Alternative rapper Dres resurrects Black Sheep 

Jamii:Makundi ya hip hop ya Marekani
Jiwe

ndogo iliyotengenezwa kwa mawe.]]
**Jiwe** (wingi: **mawe**) ni kitu chochote kigumu kitokanacho ardhini, kama vipande vidogovidogo ambavyo vinatokana na kuvunjika au kumeguka kwa miamba. Huundwa na madini mbalimbali yanapochanganyika kwa mvua na joto kali hukausha maji au hata pia mkandamizo. 

Jamii:Jiolojia
Kipimo cha Beaufort

thumb| picha ya data inayoonyesha kiwango cha nguvu ya upepo wa Beaufort katika vitengo vya ukubwa, mafundo, na mita / sekunde.
**Kipimo cha Beaufort** (ing. Beaufort scale) ni mfumo wa kupima kasi ya upepo. Msingi wake si kipimo kamili cha mwendo wa upepo bali kutazama matokeo ya upepo katika mazingira. Mfumo huu hutumiwa zaidi duniani ulianzshwa mnamo 1805 na MWingereza Francis Beaufort.

Kuna ngazi 12 halafu ngazi ya "sifuri" kama hakuna upepo kabisa.

## Ngazi za Beaufort 
### Picha 

Image:Beaufort scale 1.jpg|1 Beaufort
Image:Beaufort scale 2.jpg|2 Beaufort
Image:Beaufort scale 3.jpg|3 Beaufort
Image:Beaufort scale 4.jpg|4 Beaufort
Image:Beaufort scale 5.jpg|5 Beaufort
Image:Beaufort scale 6.jpg|6 Beaufort
Image:Beaufort scale 7.jpg|7 Beaufort
Image:Beaufort scale 8.jpg|8 Beaufort
Image:Beaufort scale 9.jpg|9 Beaufort
Image:Beaufort scale 10.jpg|10 Beaufort
Image:Beaufort scale 11.jpg|11 Beaufort
Image:Beaufort scale 12.jpg|12 Beaufort

## Other websites 
* UK Meteorological Office: The Beaufort Scale 
* Investigating Clouds , a lesson plan from the National Science Digital Library that uses the Beaufort Scale.
* Radio interview with Scott Huler.
* OceanWeather.com gives current graphics for wind, waves and temperature
* Open Source Textbook at Oceanworld.tamu.edu  cites the original definition formula in chapter 4 
* Howtoon Poster  showing effects on land/sea effects at each step.
Uchafuzi wa hewa

.]]

**Uchafuzi wa hewa** ni uingizaji wa mata yenye madhara kwa uhai katika hewa inayozingira dunia, hata kusababisha maradhi, vifo na uharibifu wa aina mbalimbali kwa binadamu na viumbe hai vingine, vikiwa pamoja na mazao. 

Vyanzo vyake hujumuishwa na vyombo vya moto, viwanda vya kuvuna umeme, viwanda vingine na shughuli za kila siku za nyumbani.

Kwa namna ya pekee uchafuzi huo umefanyika na kuathiri Ulaya, Amerika na maeneo mengi ya Asia. 

Uchafuzi wa hewa ni mbaya zaidi mijini ambako umesababisha ongezeko kubwa la madhara ya kupumua kwa wakazi wengi sana.

Kadiri ya ripoti ya mwaka 2014 ya WHO, mwaka 2012 uchafuzi ulisababisha vifo vya watu milioni 7 duniani kote.

## Tanbihi
Jamii:Hifadhi ya mazingira
Jamii:Jiografia
Jamii:Biolojia
Uchafuzi wa bahari

**Uchafuzi wa bahari** ni hali inayotokana na shughuli mbalimbali zinazohatarisha mazingira ya bahari. 

Shughuli hizi mara nyingi hutokana na binadamu mwenyewe, katika hali ya kujitafutia riziki za kila siku, hususani katika kipindi hiki cha ukuaji wa teknolojia za viwanda, na mara nyingi huwa ni za uvuvi baharini pamoja na zile ambazo hufanyika karibu au pembezoni mwa bahari husika.

Bahari za dunia kwa karne nyingi zimeonekana kuwa sehemu mahususi za kutupia taka. Hivyo sasa imepelekea kwa wingi kiasi kikubwa cha uchafu kimezidi kuwa kingi sana, mpaka hupelekea athari katika bahari kuu kwa viumbe wanaoishi ndani yake.

Uchafuzi huu wa bahari kwa kiasi kikubwa huonekana katika fukwe za bahari kuu ambazo hupokea kila aina ya uchafu unaotokana na shughuli za binadamu.
 
## Bahari kuu za dunia
Bahari hizo ni kama vile:
#Bahari ya Atlantiki 
#Bahari ya Pasifiki
#Bahari ya Hindi

## Vyanzo vya uchafu baharini
Vyanzo ambavyo mara nyingi huhusishwa na utupaji wa taka ni kama vile, mito iliyo na maji machafu ambayo huelekea baharini, kutokana na uchafuzi wa hali ya hewa ambao hupelekea bahari kuchafuka. Hivyo mito hii inayoelekea baharini mara nyingi hubeba vitu kama vile: maji taka, mbolea na sumu za wadudu, uchafu kutoka katika migodi, mashamba ya chumvi;taka za nyuklia, viwanda vya chuma, kampuni za karatasi, visima vya mafuta, usafirishwaji wa mafuta, viwanda vya kusindika vyakula.
### Picha

File:Obvious water pollution.jpeg
File:Rio tinto river CarolStoker NASA Ames Research Center.jpg
File:Ship pumping ballast water.jpg
File:Caribbean Jetsam.jpg

Jamii:Ekolojia
Jamii:Bahari
Kuongezeka Majangwa

**Uharibifu misitu** ,ufugaji wa ng'ombe na kilimo cha kupindukia vimekua vyanzo vikuu vya **Kuongezeka Majangwa**. Udongo unapokua mkavu,hwa huru kwa upepo ambao huuchana udongo wa juu na kuusambaratisha. Ardhi za vilimo mwanzo zilikua zikizalisha  zimekua tasa na hupoteza mandhari zake. Kisha jangwa hutanuka na kuteka ardhi.

Jamii:Jiolojia
Muwati

{{Uainishaji (Mimea)
| rangi = lightgreen
| jina = Muwati(*Acacia* spp.)
| picha = Acacia heterophylla 2.JPG
| upana_wa_picha = 240px
| maelezo_ya_picha = Muwati wa Madagaska
| himaya = Planta (mimea)
| divisheni_bila_tabaka = Angiospermae (Mimea inayotoa maua)
| ngeli_bila_tabaka = Eudicots (Mimea ambayo mche wao una majani mawili)
| oda_bila_tabaka = Rosids (Mimea kama mwaridi)
| oda = Fabales (Mimea kama mharagwe)
| familia = Fabaceae (Mimea iliyo na mnasaba na mharagwe)
| nusufamilia = Mimosoideae (Mimea inayofanana na kifauwongo)
| jenasi = *Acacia* (Miwati)
| bingwa_wa_jenasi = Mill., 1754
| subdivision = **Spishi >900, 16 katika Afrika:**
* *A. auriculiformis* A.Cunn. ex Benth.
* *A. baileyana* F.Muell.
* *A. cyclops* A.Cunn & G.Don
* *A. dealbata* Link
* *A. decurrens* Willd.
* *A. elata* A.Cunn. ex Benth.
* *A. heterophylla* (Lam.) Willd.
* *A. implexa* Benth.
* *A. longifolia* (Andrews} Willd. 
* *A. mangium* Willd.
* *Acacia mearnsii}A. mearnsii* De Wild.
* *A. melanoxylon* R.Br.
* *A. paradoxa* DC.
* *A. podalyriifolia* A.Cunn. ex G.Don
* *A. pycnantha* Benth.
* *A. saligna* (Labill.) Heinrich Ludolph Wendland|H.L.Wendl.]]
}}
thumb|left|240px|"Majani" (vikonyo) ya muwati wa Madagaska
**Miwati** ni miti ya jenasi *Acacia* katika familia Fabaceae iliyo na majani yenye sehemu nyingi, lakini vikonyo vya majani vya spishi nyingi vimekuwa vipana na vimebadili majani menyewe. Zamani jenasi hii ilikuwa na spishi takriban 1300 lakini wanasayansi wameigawanya kwenye jenasi tano sasa: *Acacia*, *Vachellia*, *Senegalia*, *Acaciella* na *Mariosousa*. Spishi za *Acacia* zinatofautiana na zile za jenasi *Vachellia*, *Senegalia* na *Acaciella* kwa ukosa wa miiba (ghairi ya muwati kangaruu). Hazina mastipula (majani mawili madogo chini ya jani kuu) kama spishi za *Mariosousa*.

Kwa asili takriban miti hii yote inatokea Australia lakini imewasilishwa katika mabara mengine. Hata hivyo spishi moja ni ya kienyeji ya Madagaska, spishi nyingine ya Reunion na spishi 12 za Asia.

## Spishi ya Afrika (Madagaska na kisiwa cha Reunion)
* *Acacia heterophylla*, Muwati wa Madagaska (Mountain Tamarind)

## Spishi zilizowasilishwa katika Afrika
* *Acacia auriculiformis*, Mkesia Maua-njano (Earpod Wattle)
* *Acacia baileyana* (Bailey's Wattle)
* *Acacia cyclops* (Red Eye)
* *Acacia dealbata* (Silver Wattle)
* *Acacia decurrens* (Green Wattle)
* *Acacia elata* (Pepper Tree Wattle)
* *Acacia implexa* (Screw-pod Wattle)
* *Acacia longifolia* (Long-leaved Wattle)
* *Acacia mangium*, Mkesia Maua-meupe (Hickory Wattle)
* *Acacia mearnsii*, Muwati Mweusi (Black Wattle)
* *Acacia melanoxylon*, Mtasimana (Blackwood)
* *Acacia paradoxa*, Muwati Kangaruu (Kangaroo Thorn)
* *Acacia podalyriifolia* (Pearl Acacia)
* *Acacia pycnantha* (Golden Wattle)
* *Acacia saligna* (Port Jackson Willow)

## Picha

File:Acacia pycnantha 2.jpg|Maua
File:Starr 050816-3641 Acacia mearnsii.jpg|Maganda
File:Acacia mearnsii seeds.jpg|Mbegu

## Marejeo
Jamii:Mharagwe na jamaa
Petro Regalado

yake huko Valladolid, alipozaliwa.]]
**Petro Regalado** (kwa Kihispania **Pedro Regalado**) (Valladolid, Hispania, 1390 – La Aguilera, 30 Machi 1456) alikuwa mtawa na padri aliyechangia urekebisho wa shirika lake la Kifransisko.  

Alitangazwa mwenye heri na Papa Inosenti XI tarehe 11 Machi 1684, halafu mtakatifu na Papa Benedikto XIV tarehe 29 Juni 1746. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe ya kifo chake au 13 Mei, ambapo maiti yake ilifukuliwa miaka 36 baada ya kifo chake ikaonekana haijaoza, ikazikwa mahali pa heshima zaidi.

## Maisha
Familia yake ilikuwa tajiri na adilifu. Kisha kufiwa baba, alilelewa na mama tu.

Alipofikia umri wa miaka 10 aliomba kujiunga na Ndugu Wadogo Wakonventuali, akakubaliwa miaka 3 baadaye.  

Mwaka 1404 akawa mmojawapo kati ya wafuasi wa kwanza wa Pedro de Villacreces, aliyeanzisha urekebisho wa Observansya nchini Hispania mwaka 1397.

Katika konventi mpya ya La Aguilera, Petro alikuta maisha ya upweke, sala na ufukara mkuu aliyoyatamani, akayaeneza kwa nguvu zote. 

Mtu mnyenyekevu sana na mwenye nidhamu kamili ya toba, mwaka 1415 akawa mhudumu wa konventi hiyo. 

Mwaka 1422, kutokana na kifo cha Villacreces, Petro akawa kiongozi wa urekebisho hadi kifo chake.

Alijenga vyumba viwili ambamo waishi wakaapweke wasiozidi kumi na wawili .

Sifa zake za utakatifu zikazidi kuvuma, pia kutokana na miujiza mingi iliyosemekana kutokea.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Marcelo González, San Pedro Regalado, en Año Cristiano, Tomo I, Madrid, Ed. Católica (BAC 182), 1959, pp. 710-716.
* Luis Carrión González, Historia documentada de convento DOMUS DEI de La Aguilera. Madrid 1930.
* Daniel Elcid, El Santo Regalado. La Aguilera 1997.
* José Miguel López Cuétara, San Pedro Regalado, fraile franciscano, el Santo de La Aguilera. Diario de Burgos, 1991 - San Pedro Regalado, un vallisoletano desconocido. El Norte de Castilla, 1994 - Seiscientos años de la fundación del Convento  Domus Dei de La Aguilera. Diario de Burgos, 2004.

## Viungo vya nje
* Peter de Regalado at the Catholic Encyclopedia
* Biografía de San Pedro Regalado
* Archidiócesis de Valladolid - Biografía de San Pedro Regalado 
* Cofradía de San Pedro Regalado - Valladolid
Petro Baptista

, Japani. ]]
**Petro Baptista** (kwa Kihispania San Pedro Bautista), alikuwa balozi wa Hispania nchini Japani, mkuu wa Ndugu Wadogo Pekupeku wamisionari huko, padri aliyehudumia wakoma, na hatimaye akawa kiongozi wa wafiadini 26 waliouawa msalabani tarehe 5 Februari 1597 .

Alitangazwa na Papa Urban VIII kuwa mwenye heri tarehe 14 Septemba 1627, halafu Papa Pius IX akamtangaza mtakatifu tarehe 8 Juni 1862.

Sikukuu yake na ya wafiadini wenzake huadhimishwa kila mwaka tarehe 6 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 54-57
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 36-40
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 47
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 426-428

Jamii:Waliozaliwa 1542
Jamii:Waliofariki 1597
Jamii:Wafransisko
Jamii:Mapadri
Jamii:Wamisionari
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Jamii:Watakatifu wa Japani
Maporomoko ya maji

Kwa matumizi mengine ya jina angalia maporomoko

350px|thumb|Maporomoko ya maji: mabadiliko yake kama yanatelemka penye mwamba mgumu juu na laini chini; maji kwenye dimbwi ya chini hukizingia na kuharakisha mmomonyoko
[200px|thumbnail|[Maporomoko ya Viktoria mpakani wa Zambia na Zimbabwe ni kati ya maporomoko mazuri na mashuhuri zaidi duniani]]
[200px|thumbnail|[Maporomoko ya Niagara huko Marekani]]
**Maporomoko ya maji** ni mahali ambako maji yanatelemka juu ya kona kwenye mtelemko na kuelekea chini. Kwa kawaida ni sehemu ya njia ya mto au kijito pale ambako maji yanatelemka juu ya ukingo wa mwamba. Lakini inaweza kutokea pia kwenye ukingo wa barafuto pale ambako maji ya myeyuko yanatelemka.

## Kutokea na kubadilika kwa maporomoko ya maji 
Maporomoko ya maji hutokea kwa kawaida katika sehemu za juu ya njia ya mto. Hapa mtelemko kwa jumla ni mkubwa zaidi na mwendo wa maji haraka zaidi. Kwa hiyo nguvu ya maji ni kubwa zaidi kiasi inaweza kuchimba lalio hadi imekuwa mfereji kama korongo mrefu. 

Pale ambako mwendo wa maji ni juu ya mwamba mgumu mmomonyoko hutokea polepole tu.  Pale yanapofikia mahali ambako mwamba mgumu wa juu unakwisha nguvu ya maji yakitelemka kwenye ukingo inachimba lalio ya chini.
Chini ya ukingo hutokea dimbwi yenye kizingia cha maji. Maji yanayozunguko humo pamoja na mawe na mchanga ndani yake yanasuguana kwenye ukuta wa mwamba. Kwa njia upeno au nusu pango hutokea. Kama kuna mwamba laini chini ya takaba ya mwamba mgumu wa juu upanuzi wa pango unaendelea haraka zaidi. Baada ya muda upeno unakatika na kuanguka.

Kwa njia hii ukingo wa maporomoko unarudi nyuma na kurudisha njia ya korongo nyuma. Kasi ya harakati inategemea na tabia za mwamba unaopatikana. Kuna maporomoko yanayorudi nyuma mita na nusu kila mwaka.

Baada ya muda wa kutosha (wakati mwingine miaka mamillioni) nguvu ya maji umeondoa mwamba wa kutosha hali hakuna maporomoko tena na ngazi katika njia imekuwa mtelemko tu.

## Picha 

Rheinfall 001.ogv|Video ya ya maporomoko ya mto Rhine huko Uswisi
Cascata caracol2.jpg|Maporomoko ya mto Caracol, Brazil 
boti.png|Maporomoko ya Boti, Ghana 
Madeira nordküste wasserfall brautschleier 5-2007.jpg|Maporomoko yanatelemka kwenye Atlantiki (Madeira, Hispania) 
Blackwaterfalls west virginia 482992525.jpg|Black Waterfalls, West Virginia
Purakaunui.jpg|Purakaunui Falls, Newzealand
Dettifoss 6334.JPG|Dettifoss, Iceland
Kreealmwasserfall Grossarltal.JPG|Maporomoko ya Kreealmwasserfall, Austria 
Chiapas_CascadaAzul.jpg|Agua Azul in Chiapas

## Tanbihi
Kiunguja

**Kiunguja** ("lugha ya Unguja") ni lahaja ya Kiswahili iliyo lugha ya kawaida kwenye kisiwa cha Unguja, Zanzibar, Tanzania. 

Lahaja hiyo ilitumiwa wakati wa ukoloni na Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili kama msingi wa kuunda Kiswahili Sanifu katika Afrika ya Mashariki  kutokana na sababu zifuatazo:
# Kiunguja mjini ni lahaja iliyopata kuenea sehemu kubwa sana, kwani kilipata kuenea kutoka Unguja mjini, Zanzibar kwa ujumla, Tanganyika na hata Mombasa - Kenya.
# Ni lahaja iliyokuwa na watumiaji wengi, kutokana na ile kasi yake kubwa ya kuenea kutoka Zanzibar hadi nchi jirani.
# Ni lahaja ilitokuwa na msamiati na utamkaji mwepesi ukilinganisha na lahaja nyingine za kiswahili.
# Pia Kiunguja mjini kilipata kufanyiwa tafiti nyingi hata kabla ya kusanifishwa kwake. Jambo hili lilipelekea lahaja hiyo kuwa na machapisho mengi.

## Marejeo
Yohane wa Dukla

**Yohane wa Dukla** (kwa Kipolandi: **Jan z Dukly**; Dukla, Polandi, 1414 - Lviv, leo nchini Ukraina, 1484 ) alikuwa mtawa na padri wa shirika la Ndugu Wadogo 

## Maisha
Ingawa alijiunga kwanza na Ndugu Wadogo Wakonventuali, baadaye akahamia urekebisho wa Observansya akaishi maisha ya sala na juhudi za kiroho, lakini pia alifanya kwa ari uchungaji na kulenga umoja wa Wakristo.

Hata baada ya kupofuka aliendelea kuandaa hotuba zake maarufu kwa kurudisha watu wengi kwenye Kanisa..

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*

## Viungo vya nje
Jamii:Mapadri
Vinh Long

240px|right|thumb|Vĩnh Long
**Vĩnh Long** (thành phố Vĩnh Long) ni mji katika kusini mwa Vietnam na makao makuu ya wilaya yenye jina hili. Idadi ya wakazi ni 147,039 ambao ni mchanganyiko wa Wavietnam, Wachina na Wakhmer. Mji uko ndani ya delta ya mto Mekong na usafiri mwingi ndani ya mji unafanywa kwenye njia za maji. 

Kuna barabara moja inayounganisha Vinh Long na Mji wa Ho Chi Minh.

Jamii:Miji ya Vietnam
Pizza

.]]
 (=pilipili).]]

.]]
**Piza** () ni chakula chenye asili ya Italia kilichosambaa kote duniani. Ni kipande cha mkate bapa kinachofunikwa kwa mchuzi mnene wa nyanya na vipande vya jibini. Mara nyingi vipande vyembamba vya mboga mbalimbali, nyama au samaki vinaongezwa pamoja na jibini. Yote huokwa katika joko, jibini inayeyuka na kuunganisha sehemu nyingine za pizza.

Mwaka 2017 UNESCO imetangaza ufundi wa Wanapoli wa kupika pizza kuwa "urithi wa dunia".

## Historia ya pizza
Mtangulizi wa pizza, na pia chanzo cha jina lake, ni "pita" ya Kigiriki. Tangu milenia watu wa nchi za Mediteranea walitengeneza chakula cha moto kwa kuoka mkate bapa pamoja na majani, mafuta na jibini, pia nyama iliyosagwa. Hii "pita" ya Wagiriki inapatikana pia katika nchi jirani, kwa mfano Uturuki kwa jina "pide".

Pizza yenyewe ina chanzo chake katika mji wa Napoli (Italia kusini) wakati wa karne ya 19. Mwanzoni pizza ilisambaa kutoka Napoli hadi sehemu nyingine za Italia. Baadaye wahamiaji kutoka Italia walileta pizza hadi nchi walipohamia na hapo wenyeji wa nchi hizi walianza kupenda chakula hiki. 

Hatua nyingine za usambazaji ilikuwa utengenezaji wake viwandani ambako pizza zinaandaliwa na kugandishwa katika chumba cha barafu. Kama chakula barafu huuzwa kupitia maduka yenye friza na kuokwa katika joko la nyumbani. Kutokana na wingi wa ladha na urahisi wa kuiweka mezani pizza barafu, namna hizi za pizza zinauzwa kwa wingi katika mazingira yenye maduka ya friza.

## Nanma ya kutegeneza pizza
Kinyunga kinatenegezwa kwa kutumia unga wa ngano, maji, chumvi, hamira na mafuta kidogo. Kinyunga kinakaa kwa muda wa angalau saa 1, halafu kinatandikwa nyembamba sana. Hapa ndipo tofauti muhimu na aina za "pita". Kinyunga bapa hufunikwa ama kwa vipande vyembamba vya nyanya au mchuzi mnene wa nyanya uliopikwa pamoja na viungo kama vitunguu saumu na majani yenye ladha; nyanya hufunikwa kwa jibini iliyosagwa au iliyokatwa bapa nyembamba sana. Hapo ndipo pizza asilia inayowekwa katika joko na kuokwa kwa joto kubwa iwezekanavyo, mara nyingi sentigredi 400-500 kwa dakika chache tu.

Kuna namna nyingi kubadilisha na kuongeza ladha ya pizza kwa kuongeza viungo vingine juu na ndani ya kanda la jibini. Mara nyingi vipande vyembamba vya nyama kama soseji, samaki au wanyama wengine wa baharini, uyoga, mboga kama vitunguu, zaituni, pilipili, pilipili hoho na mengine vyatandikwa hapa. Hakuna vyakula visivyoweza kukatwa vyembamba na kutumiwa hapa. 

## Manufaa ya pizza kwa afya yako 
Rojorojo ya nyanya (tomato sauce) husaidia kupigana na saratani. Rojorojo hii huwa na kiungo cha lycopene ambacho chasemekana pia kusaidia mwili usiwe wa kupata magonjwa kwa haraka.

Inapopikwa vizuri kwa kutumia mboga, proteini na mafuta mazuri, pizza husaidia mwili kukua vizuri na kupata lishe bora.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Health Benefits of Pizza 
*Pizza prevents Cancer

Jamii:Urithi wa Dunia
Soko la hisa

**Soko la hisa** (kwa Kiingereza "stock exchange") ni mahali pa biashara ya hisa za makampuni. 

Mara nyingi "soko la hisa" lamaanisha taasisi au jengo ambako biashara hii inafanywa. Lakini jina hili laweza pia kumaanisha jumla ya biashara ya hisa katika nchi fulani au katika tawi la uchumi (ing. "share / stock market") kwa kujumlisha taasisi mbalimbali katika nchi au biashara kwa njia ya intaneti.

## Masoko ya hisa muhimu ya kimataifa 
* American Stock Exchange
* Bombay Stock Exchange
* Euronext
* Frankfurt Stock Exchange
* Helsinki Stock Exchange
* Hong Kong Stock Exchange
* Johannesburg Securities Exchange
* London Stock Exchange
* Madrid Stock Exchange
* Milan Stock Exchange
* Nairobi Stock Exchange
* NASDAQ
* National Stock Exchange
* New York Stock Exchange
* São Paulo Stock Exchange
* Korea Stock Exchange
* Shanghai Stock Exchange
* Singapore Exchange
* Stockholm Stock Exchange
* Taiwan Stock Exchange
* Tokyo Stock Exchange
* Toronto Stock Exchange
* Zürich Stock Exchange

## Masoko ya hisa muhimu zaidi barani Afrika
Kwa jumla kuna masoko ya hisa 29 barani Afrika yanayohudumia nchi 38.

Kuna masoko ya hisa 2 ya kikanda ambayo ni:
* Bourse Régionale des Valeurs Mobilières (BRM) huko Abidjan ambayo inahudumia nchi za Benin, Burkina Faso, Guinea Bissau, Côte d'Ivoire, Mali, Niger, Senegal na Togo; na
* Bourse Régionale des Valeurs Mobilières d'Afrique Centrale (BVMAC) huko Libreville ambayo inahudumia nchi za Jamhuri ya Afrika ya Kati, Tchad, Kongo, Guinea ya Ikweta na Gabon.

Masoko ya hisa ya kwanza katika Afrika yaliundwa Misri (mwaka 1883), Afrika Kusini (mwaka 1887) na Moroko (1929).

## Viungo vya nje
Kibesme

**Kibesme** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wabesme. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibesme imehesabiwa kuwa watu 1230. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibesme iko katika kundi la Kiadmawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibesme kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibesme 
*lugha ya Kibesme katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bes

Jamii:Lugha za Chad
Watengwa

**Watengwa** ni kundi la muziki kutoka Arusha, Tanzania. 

Kundi hili lilianzishwa mnamo mwaka 1999 katika eneo linaloitwa Kijenge Juu. Kundi hili ni maarufu kwa aina ya muziki wao wa Hip Hop, Ragga, Reggae, Afrobeat, n.k. nchini Tanzania na pia inasemekana ni kundi linalobeba wasanii wengi kuliko makundi mengi ya hip hop Afrika. 

Kundi hili linafanya muziki unaogusa maisha na harakati za wanajamii na wanamuziki pia. Watengwa ni JCB Makala, Chindo aka Umbwa Mzee, Donnie, Alwatan Kwelle, Daz Naledge, Chabba, Ghost B, Kekuu, D Wee, Lau, Mathieu, Ghetto Queen,frost, Chaca Na Nduguzee, Yuzzo Rubama na wengine wengi kwa kada zao mbalimbali.

## Iliandikwa
Iliandikwa ilikuwa albamu ya kwanza ya watengwa iliyosikika sana kwa washabiki, albamu hii ilitengenezwa chini ya studio za Watengwa records ikiwa na wimbo maarufu 'Nawaza' ambao ulimuhusisha Chindo Man. Wimbo wa JCB, 'Nimefurahishwa' nao pia ulifanya vizuri kwenye redio na kuwatambulisha JCB na Chindo Man kama vinara wa kundi hili. Nyimbo nyingine zilikuwa ni 'Back 2 The Suwa', Taarifa ya Habari JCB akimshirikisha Chaca, Ukiskia Paa Vol Part 1, Iliandikwa na nyinginezo,JCB ni moja kati ya wasanii wanaofahamika zaidi kwa kua na misimamo yake

## Full ile Laana
Hii ni albamu ya pili kutoka katika kundi la Watengwa. Albamu hii pia ilikamilishwa chini ya Studio za Watengwa. 'Full ile Laana' ilifanya vizuri zaidi kuliko albamu iliyotangulia na kufanya Watengwa wajulikane zaidi na zaidi. Ndani ya albamu hii kulikuwa na nyimbo kama 'Sio Lazima', 'Mwafrika','Hatujaja Kujaribu' na 'Full ile Laana' ambazo zilifanya vizuri ndani ya Arusha na kupelekea kundi hili kuwa kundi maarufu kuliko yote jijini Arusha.

## Pigo Takatifu
Hii ni albamu ya tatu kutoka katika kundi hili. Albamu hii ilibeba nyimbo kama 'Jicho la Tatu', 'Pigo Takatifu', na Taxi.

Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Makundi ya Hip Hop ya Tanzania
Coca-Cola

**Coca-Cola**, au **Coke**, ni kinywaji kisicho na kilevi kinachotengenezwa na kampuni ya Coca-Cola. Mnamo mwaka 2013, bidhaa za Coke ziliuzwa kwenye zaidi ya nchi 200 duniani kote, na zilikua na watumiaji zaidi ya bilioni 1.8. Coca-Cola ilikua nafasi 87 katika orodha iliyotolewa na gazeti la *fortune 500* ya makampuni yenye kipato kikubwa zaidi nchini Marekani. 

Kulingana na utafiti wa Interbrand (2020) wa brand bora ya kimataifa, Coca-Cola ilikuwa brand ya sita yenye thamani zaidi duniani.

Jina la kinywaji "Coca cola" limetokana na mchanganyiko wake wa majani ya "Coca" na karanga za "kola" (chanzo cha kafeini) 

## Marejeo 
Jamii: Vinywaji
Zaynab Matitu Vulu

**Zaynab Matitu Vulu** (amezaliwa mnamo mwaka 1969) katika kijiji cha Mlongazi wilayani Kisarawe mkoani Pwani ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa mwaka 2015 – 2020.  
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Novak Djokovich

**Novak Djokovich** (22 Mei 1987, Belgrad; Kiserbia: Новак Ђоковић, *Novak Đoković*) ni mchezaji wa tenisi kutoka Serbia. Alishinda mashindano matano ya Grand Slam. Mwaka 2012 Djokovich alikuwa mchezaji bora duniani kwenye orodha ya ATP.

### Grand Slam 
* Australia open: **Mshindi** 2008, 2011, 2012, 2013.
* Ufaransa open: Fainali 2012, 2014.
* Wimbledon: **Mshindi** 2011, 2014.
* Marekani open: **Mshindi** 2011.

## Picha nyumba ya sanaa 

Novak Djokovic Miami 2012.jpg
Novak Djokovic Hopman Cup 2011 (cropped).jpg
US Open 2009 4th round 431.jpg
US Open 2009 4th round 315.jpg
Novak Djokovic Miami 2010.jpg
Djokovic Roland Garros 2009 1.jpg

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Profile at ATP
* Profile at ITF
* Profile at Davis Cup 

Jamii:Waliozaliwa 1987
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamichezo wa Serbia
MESSENGER

]]

***MESSENGER*** (kifupi cha "MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging", yaani "uso, maziringa ya anga, jiokemia na upimaji rada za Utaridi") ilikuwa kipimaanga kutoka nchini Marekani chenye kazi ya kuzunguka sayari Utaridi na kukusanya data juu yake. 
Kiliingia katika obiti ya sayari hii tarehe 18 Machi 2011 kikaendelea kutekeleza kazi zake hadi kuanguka kwenye uso wa sayari tarehe 30 Aprili 2015.

*MESSENGER* ilipelekwa angani tarehe 3 Agosti 2004 kutoka Cape Canaveral. 

Njia ya chombo cha angani haikuelekea moja kwa moja kwenda Utaridi kwa sababu hii ingehitaji fueli nyingi mno. Kwa hiyo *MESSENGER* ilizunguka Jua na sayari mbalimbali mara kadhaa hadi kufikia umbali na Utaridi ambako ilishikwa na graviti ya sayari katika njia imara.

Kwa ujumla *MESSENGER* ilielea kilomita bilioni 8 hadi kufikia njia yake ya kuzunguka sayari ya Utaridi. Kwa kusudi la kupunguza matumizi ya fueli chombo kilipita karibu kwenye sayari za Dunia (2 Agosti 2005) na Zuhura (5 Juni 2007) hadi kukaribia Utaridi mara ya kwanza 14 Januari 2008. Halafu ilipita Utaridi mara tatu kwenye njia ambako graviti ya sayari inachelewesha mwendo wa chombo cha angani yaani mpito wa "swing-by". 

Tarehe 18 Machi 2011 *MESSENGER* iliifikia njia imara ya kuzunguka Utaridi. Baadaye ilipangwa kuzunguka sayari yake kwenye kimo cha kilomita 200 hadi 15,000 kwa muda wa mwaka moja. Mwaka 2015 ilianguka kwa uso wa Utaridi baada ya kuishia fueli yake.

## Marejeo
Roger Federer

**Roger Federer** (8 Agosti 1981, Basel; *tamka: rod-jer fe-de-rer*) ni mchezaji tenisi kutoka Uswisi. Federer alishinda mashindano 17 ya grand slam akaongoza mara nne orodha ya wachezaji bora duniani. Federer anatazamiwa na wabingwa wa tenisi kuwa kati ya wachezi bora kabisa katika historia ya michezo hii..

### Grand Slam 
* Australia open: **Mshindi** 2004, 2006, 2007, 2010.
* Ufaransa open: **Mshindi** 2009.
* Wimbledon: **Mshindi** 2003, 2004, 2005 ,2006, 2007, 2009, 2012.
* Marekani open: **Mshindi** 2004, 2005 ,2006, 2007, 2008.

## Picha nyumba ya sanaa 

Roger Federer Doha.jpg
Roger Federer 2012 Indian Wells.jpg
Federer Wimbledon 2012 Champion.jpg
Flickr - Carine06 - Roger Federer backhand.jpg
Roger Federer serve in Roland Garros 2012.jpg
R federer.jpg

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi 
* Profile at ATP
* Profile at ITF
* Profile at Davis Cup 

Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu wa Uswisi
Jamii:wachezaji tenisi
Chombo cha angani

[250px|thumbnail|[Feri ya angani Atlantis ikiondoka kwenye kituo cha anga MIR tarehe 4 Julai 1995.]]
**Chombo cha angani** ni chombo kwa ajili ya kusafiri katika anga-nje ya dunia yetu. 

Vyombo vya anga vinaundwa kwa kazi nyingi pamoja na mawasiliano, kubeba vifaa vya kutazama dunia au hali ya hewa, kufanyia utafiti sayari nyingine au kusafirisha watu na mizigo.

Vyombo vingine vinaingia kwa muda mfupi tu juu ya angahewa bila kumaliza mzingo wa dunia. Vingine vinazunguka kwenye mzingo kwa muda mrefu hata miaka. 

Chombo cha angani cha kwanza kilikuwa Sputnik 1 kilichorushwa na Umoja wa Kisovyeti mwaka 1957 na kuzunguka dunia kwa miezi 3. Kilifuatwa na chombo cha Marekani "Explorer 1" mwaka 1958. 

Mtu wa kwanza kwenye anga-nje alikuwa Mrusi Yuri Gagarin aliyerushwa na Umoja wa Kisovyeti kwa chombo cha Vostok 1 tarehe 12 Aprili 1961 na kumaliza mzingo mmoja wa dunia. 

Marekani ilifuata tarehe 5 Mei 1961 kwa kumpeleka mwanaanga Alan Shepard nje ya angahewa lakini bila kumaliza mzingo kamili. Mnamo Februari 1963 Mmarekani John Glenn alifaulu kutimiza mizingo 3 ya dunia.

Marekani iliendelea kuandaa safari ya kufika mwezini na kuwafikisha wanaanga Neil Armstrong na Buzz Aldrin mwezini tarehe 20 Julai 1969 kwa kutumia chombo Apollo 11.

Ilhali maandalizi ya safari za kupeleka watu anga-nje ni ghali sana bila kuleta faida kubwa kiuchumi au kisayansi, kuna mamia ya vyombo vya anga vinavyozunguka dunia na kutekeleza kazi muhimu. Hivi huitwa pia satelaiti zikifuata mwendo wa kudumu wa kuzunguka dunia au kukaa mahali pamoja angani juu ya uso wa dunia. Utabiri wa hali ya hewa hutegemea data na picha kutoka vyomboanga. Sehemu ya majadiliano kwa simu na sehemu kubwa ya picha za televisheni hupitia satelaiti, na vilevile data za teknolojia kama GPS. 

Vyomboanga vingine kama vipimaanga vinapewa kazi ya upelelezi angani hasa kukaribia sayari, kukusanya data zao na kuzituma duniani. Habari nyingi juu ya sayari za mfumo wa jua letu zimepatikana kutokana na upimaji uliotekelezwa na vipimaanga hivi.
Hengelo

Hengelo ni jina la mmojawapo wa miji miwili katika Uholanzi:
* Hengelo (Overijssel)
* Hengelo (Gelderland)

Jamii:Miji ya Uholanzi
Kigulay

**Kigulay** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wagulay. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kigulay imehesabiwa kuwa watu 163,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigulay iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigulay kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigulay 
*lugha ya Kigulay katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/gvl

Jamii:Lugha za Chad
Kihoro

**Kihoro** kilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad iliyozungumzwa na Wahoro. Hakuna wasemaji waliobaki wa Kihoro kwa vile wamebadilisha lugha kuongea Kingam badala ya lugha yao ya Kihoro. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihoro iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihoro kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihoro 
*lugha ya Kihoro katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hor

Jamii:Lugha za Chad
LUBILOSA

**LUBILOSA** ilikuwa jina la mradi wa uchunguzi ambao ulikusudia kuendeleza kibadala cha kibiolojia kwa udhibiti wa kikemikali wa nzige. Jina hili ni akronimi ya jina la mradi kwa Kifaransa: Lutte Biologique contre les Locustes et les Sauteriaux (udhibiti wa kibiolojia wa nzige na panzi). Wakati wa maisha yake ya miaka 13 (novemba 1989 hadi desemba 2002) mradi umetambulisha tenganisho la kuvu *Metarhizium* ambayo ina maambukizo mazuri dhidi nzige, na umepitia hatua zote zilizo lazima kwa kuendeleza dawa ya kibiolojia “Green Muscle” iliyo na viiniyoga (spora) vya kuvu hii ndani yake. Green Muscle ilizalishwa huko Afrika Kusini, lakini siku hizi inaonekana kama bidhaa hii imepotea kutoka sokoni. Kwa hivyo kampuni Eléphant Vert ya Uswisi http://www.elephant-vert.com imetoa bidhaa nyingine inayoitwa "NOVACRID" na inayozalishwa katika Maroko. Dawa ya kufanana, “Green Guard”, inazalishwa huko Australia.

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Voyager 1

**Voyager 1** ni chombo cha angani kilichorushwa mwaka 1977 na shirika la NASA nchini Marekani kwa kusudi la kupeleleza anga-nje katika mfumo wa Jua letu hadi anga-nje kati ya nyota. Inaendelea kufanya kazi na kutuma data inayokusanya kwa kutumia vyombo vya upimaji ndani yake. 

## Chomboanga cha mbali kutoka Dunia
Voyager 1 ni chombo cha kutengenezwa na binadamu kilichofikia umbali mkubwa na Dunia yaani 145 vizio astronomia vinavyolingana na kilomita bilioni 21.6; nuru ya Jua inahitaji zadi ya masaa 20 kufikia Voyager 1 (hali ya Mei 2019).

Mwaka 2012 ilitembea nje ya mzingo wa Pluto katika kanda ya heliosferi penye mata ya mwisho inayoshikwa na graviti ya Jua ikiandaa kuondoka katika mfumo wa Jua letu kabisa na kuingia anga-nje kati ya nyota.

Voyager 1 ilipita karibu na sayari za Mshtarii na Zohali na kupiga picha za sayari hizi na miezi yao. Inaendelea kupima mnururisho uliopo angani na kutuma data duniani. Inachukua nguvu yake kutoka beteri zenye plutoni nururifu zinazozidi kufifia. Imekadiriwa kwamba kifaa cha mwisho kinachoweza kupima data kitazimika mwaka 2013.

## Kupita mipaka ya mfumo wa Jua
Voyager 1 imeshapita katika Ukanda wa Kuiper ikieleka sasa kwenda wingu la Oort. Imeshapita eneo la heliosferi. 

Voyager 1 inaendelea huko gizani na mwezi wa Mei 2019 ilifikia umbali wa km bilioni 21.6 au vizio astronomia (umbali kati ya Jua na Dunia) 145. Bado inatuma data kuhusu uga sumaku ya Jua. Watafiti kutoka Ugiriki (Dialynas Kostas na wengine) walitumia data zake pamoja na Voyager 2 na Cassini kusema kumbe heliosferi ina umbo la tufe bila mkia mkubwa jinsi iliyoaminiwa awali.

### Picha za Mshtarii (Jupiter) zilizotumwa na Voyager 1 

image:Great Red Spot From Voyager 1.jpg | Doa Kubwa Jekundu katika angahewa ya Mshtarii (Jupiter) jinsi ilivyoonekana kutoka Voyager 1.
Image:Volcanic crater with radiating lava flows on Io.jpg | Picha ya  Io mwezi wa Mshtarii.
image:Jupiter from Voyager 1.jpg | Picha ya angahewa ya Mshtarii ilivyopigwa na Voyager 1.
image:Valhalla crater on Callisto.jpg | Kasoko la Valhalla kwenye mwezi Callisto wa Mshtarii ilivyopigiwapicha na Voyager 1 mwaka 1979.

### Zohali (Saturn) 

image:Crescent Saturn as seen from Voyager 1.jpg|*Voyager 1* image of Saturn from 5.3 million km four days after its closest approach.
Image:Titan Haze.jpg | Layers of haze covering Saturn's satellite Titan
image:Titan's thick haze layer-picture from voyager1.jpg | Titan's thick haze layer is shown in this enhanced Voyager 1 image.
image:Voyager1-saturn-f-ring.jpg|*Voyager 1* image of Saturn's F ring

## Marejeo
## Viungo vya nje
* NASA *Voyager* website
* *Voyager* Spacecraft Lifetime — interstellar mission coverage.
* Spacecraft Escaping the Solar System  — current positions and diagrams
* CNN: "NASA: Voyager I enters solar system's final frontier", 25 Mei 2005
* CNN: "NASA: Voyager II detects solar system's edge", 25 Mei 2006
* Weekly Mission Reports — includes information on current spacecraft state
* http://www.theverge.com/2017/4/25/15421104/the-farthest-review-voyager-probes-nasa-jet-propulsion-laboratories-science Trailer ya filamu ya 2017 "The Farthest", si ya kisayansi sana lakini picha nzuri
Mkesha (Modulatricidae)

**Mikesha** wa familia ya Modulatricidae ni spishi tatu zilizowekwa pamoja kwa muda katika familia yao. Zamani ziliainishwa katika Timaliidae, Pycnonotidae, Turdidae na Muscicapidae lakini utafiti wa hivi karibuni imeonyesha kwamba spishi hizi zina asili ya zamani sana. Wana mnasaba na ndegesukari. Ndege hawa wanafanana na mikesha wengine bila rangi kali. Mgongo una rangi ya kahawa au kijivucheusi na chini ina rangi ya kijivu isiyoiva na madoa meusi. Hawa ni ndege wa misitu ya Afrika. Hula wadudu na pengine beri. Hujenga tago lao kwa umbo wa kikombe katika mti au kichaka au ardhini (mkesha kidari-kijivu). Jike huyataga mayai 2-4.

## Spishi za Afrika
* *Arcanator orostruthus*, Mkesha Kidari-madoa (Dapple-throat)
* *Kakamega poliothorax*, Mkesha Kidari-kijivu (Grey-chested Babbler)
* *Modulatrix stictigula*, Mkesha Koo-madoa (Spot-throat)

## Picha

Spot-throat specimen RWD.jpg|Mkesha koo-madoa

Jamii:Shomoro na jamaa
Metarhizium acridum

*Metarhizium acridum* ni jina jipya la kundi la matenganisho ya kuvu ambayo yanajuliwa kusababisha maambukizi dhidi ya spishi za  pekee. Zamani spishi hii ilikuwa na hadhi ya namna katika *Metarhizium anisopliae* (var. *acridum*). Kabla ya hii matenganisho haya yalitambulishwa kama *M. flavoviride* au *Metarhizium sp.* Yaunda kundi la matenganisho kutoka panzi na nzige ambayo yanafanana sana.

## Biolojia 
*M. acridum* inaambukiza takriban pekee panzi wa nusuoda Caelifera ya Orthoptera. Makundi kadhaa ya uchunguzi, k.m. mradi wa mataifa LUBILOSA,  ambao umeendeleza dawa ya kibiolojia “Green Muscle”, yametambua na yameshughulikia changamoto za kifundi za matumizi ya udhibiti wa visumbufu kwa vijidudu, kujumuisha: uchaguzi wa matenganisho, uzalishaji kwa wingi na njia za matumizi (michanganyiko na mapulizaji). Kwa maneno mengine udhibiti wa wadudu unaegemea vipengele kama namba ya spora ipulizwayo juu ya wadudu, mchanganyiko na hali ya hewa. Michanganyiko katika mafuta inawezesha upulizaji wa spora za kuvu wakati wa hali kavu na inafalia upulizaji kwa mashine za kiwango kidogo sana zinazotumika kwa udhibiti wa nzige.

*M. acridum* inaambukiza panzi na nzige tu. Wanasayansi walitaka kujua kwa nini kimelea hiki ni mahususi kwa shabaha yake. Wanafikiri kwamba sababu ni ukosa wa jeni Mest1 katika *M. acridum*. Utafiti wa wanasayansi wa Uchina ulijaribu shughuli ya jeni hii. Walikuwa wakitumia aina ya *M. robertsi* isiyo na jeni Mest1 ifanyayo kazi, wanasayansi waliona kwamba kuvu hii iliweza kuambukiza panzi na nzige tu kama *M. acridum* kabisa.

Sasa USDA inafikiria kuhusu uachiaji wa *M. acridum*  katika MMA ya magharibi ili kudhibiti panzi na nyenje wa kienyeji.

## Matenganisho maalum 
* IMI 330189 (= ARSEF 7486) ni mfano wa zamani wa spishi na ilipatwa huko Niger: kiambato cha utendaji cha “Green Muscle”.
* CSIRO FI 485 (= ARSEF 324) ni tenganisho la Australia: kiambato cha utendaji cha “Green Guard”.

## Marejeo 
## Tazama pia 
* *Metarhizium*
* LUBILOSA

Jamii:Dawa za kibiolojia
Jamii:Fungi
Jamii:Kuvu viuawadudu
Kigula-Iro

**Kigula-Iro** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kigula-Iro imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigula-Iro iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiiro kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiiro 
*lugha ya Kiiro katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/glj

Jamii:Lugha za Chad
Kikujarge

**Kikujarge** ni lugha nchini Chad inayozungumzwa na Wakujarge. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikujarge imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikujarge hakijaainishwa na kimeonekana kuwa lugha ya pekee bila familia ya lugha nyingine zilizobaki duniani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikujarge kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikujarge 
*lugha ya Kikujarge katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/vkj

Jamii:Lugha za Chad
Vitamini C

**Vitamini C** ni vitamini inayopatikana hasa katika matunda na majani mabichi. Kikemia ni aina ya asidi askobini na binadamu ni kati ya spishi chache ambazo haziwezi kutengeneza asidi hii mwilini. Kwa hiyi watu hutegemea chakula chenye kiwango cha vitamini hii.

Vitamini C ina kazi muhimu katika mchakato wa kupona vidonda mwilini. Uhaba wake kwa muda mrefu unasababisha ugonjwa wa kiseyeseye (au hijabu). Kiseyeseye husababisha ufizi wa meno kuwa na vidonda na pia vidonda vingine mwilini kutopoa. Ugonjwa huu ulijulikana hasa wakati wa safari ndefu za baharini. Zamani haikujulikana chanzo chake kilikuwa nini; meli na jahazi zilibeba tu unga wa mkate au mchele kama chakula kilichoongezwa kwa nyama kavu au samaki kutoka baharini lakini matunda hayakuwa kawaida.  Mabaharia wengi waligonjeka na kufa. Katika karne ya 19 mabaharia walitambua ya kwamba akiba ndogo ya malimau inaweza kuokoa watu kama wanakunjwa kijiko cha maji ya limau kila baada ya siku kadhaa.

Mwaka 1928 vitamini C iligundiuliwa pia kikemia na tangu 1928 ilithibitishwa kuwa inasmimamisha kiseyeseye.

Mahitaji ya mwili hukadiriwa kuwa miligramu 60-100 kwa siku; kiwango hiki kinapatikana kwa njia ya chakula cha kawaida.

## Vyanzo
Matunda kama limau, chungwa na balungi ni vyanzo bora vya vitamini C. Kwa jumla karibu matunda yote yenye ladha ya kichungu ni chanzo chake. 

Kuna pia aina za nyama na samaki zinazopeleka vitamini C mwilini. Hapo ndipo sababu ya kwamba Waeskimo hawakuwa na kiseyeseye ingawa zamani waliishi bila matunda kwa miezi mingi lakini walikula samaki bichi.

Kupika chakula kwa muda mrefu kunaharibu asidi ya vitamini C.

## Marejeo
Vitamini

**Vitamini** ni kirutubishi kinachohitajika na mwili kwa kujenga afya yake. Kwa lugha nyingine, kampaundi ogania zilizo lazima kwa shughuli za mwili lakini haziwezi kutengenezwa na mwili wenyewe ni lazima kuzipata kupitia chakula. Viumbehai wanaweza kuishi bila matata wakikosa vitamini kwa muda mfupi lakini uhaba wa muda mrefu unaleta magonjwa.

Vitamini inaitwa mara nyingi kwa herufi kama vitamini A, vitamini B, vitamini C na kadhalika. 

Vitamini hutofautiana kati ya viumbe maana kama kemikali huitwa "vitamini" inategemea kama kiumbe fulani anaweza kutengeza kemikali hiyo ndani ya mwili wake au la. Kwa mfano vitamini C ni asidi askobini na wanyama wengi wanaitengeneza ndani ya miili yao; lakini sehemu ya mamalia, hasa nyani wakubwa (primates) pamoja na binadamu, hawawezi kuitengeneza hivyo wanahitaji chakula chenye asidi hiyo ambayo hupatikana hasa kwenye matunda kama limau au chungwa.

Leo hii vitamini nyingi kwa mahitaji ya binadamu hutengenezwa viwandani na kupatikana kama vidonge.

## Aina 
*Vitamini A (all-trans-retinols, all-trans-retinyl-esters, pamoja na all-trans-β-carotene na carotenoids zingine za provitamin A)
*Vitamini B1 (thiamine)
*Vitamini B2 (riboflavin)
*Vitamini B3 (niacin)
*Vitamini B5 (pantothenic acid)
*Vitamini B6 (pyridoxine)
*Vitamini B7 (biotin)
*Vitamini B9 (folic acid na folates)
*Vitamini B12 (cobalamins)
*Vitamini C (ascorbic acid na ascorbates)
*Vitamini D (calciferols)
*Vitamini E (tocopherols na tocotrienols)
*Vitamini K (phylloquinones, menaquinones, na menadiones)

## Uainishaji 
Vitamini zimegawanywa katika makundi mawili: zile zinazoyeyuka katika maji na zile zinazoyeyuka katika mafuta. Kwa binadamu, kuna jumla ya vitamini 13. 4 zinazoyeyuka katika mafuta (A, D, E, na K) na 9 zinazoyeyuka katika maji (vitamini 8 za kundi B na vitamini C).

Vitamini zinazoyeyuka katika maji huyeyuka kwa urahisi ndani ya maji na kwa kawaida hutolewa mwilini kwa haraka, kiasi kwamba kiwango cha vitamini kinachotolewa kupitia mkojo kinaweza kuwa kiashiria kizuri cha matumizi ya vitamini. Kwa sababu hazihifadhiwi kwa urahisi mwilini, ni muhimu kuzitumia mara kwa mara.

Vitamini zinazoyeyuka katika mafuta hufyonzwa kupitia njia ya mmeng'enyo wa chakula kwa msaada wa lipidi (mafuta). Vitamini A na D zinaweza kujilimbikiza mwilini, jambo ambalo linaweza kusababisha hali hatari ya hypervitaminosis. Upungufu wa vitamini zinazoyeyuka katika mafuta unaosababishwa na matatizo ya ufyonzaji wa chakula ni tatizo kubwa hasa kwa wagonjwa wa cystic fibrosis.

## Marejeo