open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Great Barrier Reef

thumb|250px|Great Barrier Reef jinsi inavyoonekana kutoka angani; kaskazini iko upande wa kulia
**Great Barrier Reef** ni jina la kimataifa la safu ndefu ya miamba tumbawe inayokaa katika Bahari ya Matumbawe mbele ya pwani ya Australia kwa urefu wa kilomita 2,600.

Ni safu ya mwamba tumbawe kubwa kabisa duniani ikiwa na miamba tumbawe 2,900 ya pekee na visiwa 900 katika eneo la km² 344,400. Safu hii ya mwamba tumbawe inaonekana kutoka anga-nje upande wa mashariki-kaskazini wa Australia mbele ya pwani ya Queensland.

UNEP imeiita moja kati ya maajabu saba asilia za dunia na imepokewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

Ni mahali muhimu kwa ekolojia ya bahari; ina aina 359 za matumbawe magumu na aina 80 za matumbawe laini, aina za sifongo 1,500 pia aina za samaki 1,500 pamoja na viumbe vingine vingi.

Great Barrier Reef inavuta watalii wengi Australia kutoka pande zote za dunia zinazovutwa na maajabu ya dunia hii chini ya maji.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya UNESCO juu ya Great Barrier Reef

Jamii:jiografia ya Australia
Jamii:Maajabu ya Dunia
Jamii:Urithi wa Dunia
Indochina

[thumb|300px|Ramani ya Indochina ya [1886]]

**Indochina** ni jina la kijiografia linalojumlisha maeneo ya kibara ya Asia ya Kusini-Mashariki (bila visiwa) upande wa kusini ya China na upande wa mashariki ya Uhindi.
 
Kihistoria ilitaja koloni ya Indochina ya Kifaransa iliyojumlisha maeneo ya nchi za
* Kambodia
* Laos
* Vietnam
 
Mara nyingi pia maneeo ya 
* Sehemu ya Rasi ya Malay ya Malaysia
* Myanmar
* Singapur
* Uthai

huhesabiwa kuwa sehemu za Indochina.

Kiutamaduni nchi hizi ziliathiriwa na Uhindi na China kwa viwango tofauti. Kwa jumla athira ya Uhindi ilikuwa kubwa lakini Vietnam imepokea mengi zaidi kutoka China.

Dini kuu ni Ubuddha hasa dhehebu ya Theravada. Ubuddha ya Mahayana iko zaidi Vietnam. Malaysia ina Waislamu wengi. Wahindu si wengi kwa sababu kihistoria Ubuddha ilichukua nafasi ya Uhindu.

Wakristo si wengi kwa jumla lakini makabila kadhaa yamepokea Ukristo kama sehemu za utamaduni wao.

Jamii:Asia
Ferdinand-Edouard Buisson

left|80px

**Ferdinand Édouard Buisson** (20 Desemba 1841 &ndash; 16 Februari 1932) alikuwa mtaalamu, mwanasiasa na mchungaji wa Kiprotestanti kutoka nchi ya Ufaransa. Nchini kwake, alijitahidi hasa kwa ajili ya elimu ya msingi. Mwaka wa 1927, pamoja na Ludwig Quidde alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1841
Jamii:Waliofariki 1932
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Katibu Mkuu wa UM

**Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa** ni mtendaji mkuu wa UM na mwenyekiti wa Ofisi Kuu ya UM ambayo ni kati ya vitengo muhimu vya Umoja wa Mataifa.

## Uteuzi wa Katibu Mkuu 
Katibu Mkuu huchaguliwa na Mkutano Mkuu wa UM kwa muda wa miaka mitano. Jina linapelekwa mbele ya Mkutano Mkuu na Baraza la Usalama la UM. Kwa hiyo uteuzi wa Katibu Mkuu uko mkononi mwa Baraza la Usalama na kila taifa mjumbe wa kudumu linaweza kuzuia jina fulani lisipelekwa kwa njia ya Veto yake. Lakini Baraza la Usalama linapaswa kumteua mtu atakayepata kura za kutosha katika Mkutano Mkuu. 

Hakuna sheria juu ya muda wa kazi yake lakini hadi sasa hakuna Katibu Mkuu aliyehudumia UM zaidi ya vipindi viwili au miaka 10. Kuna kawaida ya kwamba nafasi ya Katibu Mkuu inapita kwenye mabara yote ingawa hiyo si sheria.

Mshahara wa Katibu Mkuu ni dolar za Marekani 176,877 kwa mwaka. (2006).

## Orodha ya Makatibu Wakuu 
## Makamu wa Katibu Mkuu 
Mkutano Mkuu uliamua 1997 kuanzisha cheo kipya cha makamu wa Katibu Mkuu. 

Tangu 7 Januari 2007 Asha-Rose Migiro kutoka Tanzania amepewa nafasi hii. Alimfuata Mark Malloch Brown.

## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi ya Katibu Mkuu wa UM 

Jamii:Umoja wa Mataifa
Peter Paul Rubens

thumb|200px|Rubens and mke wake Isabella Brant
**Pieter Pauwel (Peter Paul) Rubens** (28 Juni 1577 – 30 Mei 1640) alikuwa mchoraji mashuhuri Mholanzi wa Flandria wakati wa karne ya 17.

Alikuwa kati wachoraji wa Ulaya waliojulikana sana akaongoza karahana kubwa mjini Antwerpen alipochora kwa msaada wa wasaidizi wake. Alikuwa pia mtaalamu mwenye elimu nzuri akatumiwa kama balozi na wafalme wa Hispania na Uingereza.

## Michoro yake

Image:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|Picha yake mwenyewe
Image:Peter Paul Rubens 095.jpg|*Marie de Médicis*, (1622-1625)
Image:Peter Paul Rubens 088.jpg|*Hélène Fourment*, (1630-1631)
Image:Peter Paul Rubens 092.jpg|*Isabella Brant*, (1625)
Image:Le_Chapeau_de_Paille_by_Peter_Paul_Rubens.jpg|*Le chapeau de paille. Suzanne Fourment*, (1625)
Image:Peter_Paul_Rubens_144.jpg|*Charles le Téméraire*, (1618)
Image:Isabella Rubens.jpg|''Isabelle d'Espagne (1566-1633)|Isabelle, gouverneur des Pays Bas'', (1609)
Image:Peter Paul Rubens - Adam and Eve, after Titian, between 1628 and 1629.jpg|Adamu na Hawa katika Paradiso wakipokea tunda haramu

Jamii:Wachoraji wa Uholanzi
Antwerpen

300px|thumb|Mji wa Antwerpen
**Antwerpen** (Kifaransa **Anvers**) ni mji wa bandari katika kaskazini ya Ubelgiji mwenye wakazi 460,000. Ni mji mkubwa wa jimbo la Flandria.

Mji umeenea kando la mto Schelde unaoingia katika Bahari ya Kaskazini. Mdomo wake ni mpana wa kuruhusu meli kubwa kuingia ndani na ni mahali pa bandari ya Antwerpen ambayo ni bandari kubwa ya pili katika Ulaya ina nafasi ya 17 kati ya mabandari makubwa duniani.

Lugha ya wakazi wa Antwerpen ni Kiholanzi kwa lahaja ya Flandria. Kihistoria imekuwa mji wa Wakatoliki tangu 1585 ambako Waprotestanti walifukuzwa mjini. Kuna jumuiya muhimu ya Wayahudi waliofika kama wakimbizi kutoka Hispania na Ureno wakati wa karne ya 16. Wayahudi wamekuwa uti wa mgongo wa biashara ya almasi wakafanya Antwerpen kuwa kitovu cha biashara hii duniani. Wakati wa mwisho wa karne ya 20 Waturuki na Wamoroko walifika kama wafanyakazi walioleta dini ya Uislamu.

Kati ya wakazi mashuhuri wa Antwerpen alikuwa mchoraji wa karne ya 17 Peter Paul Rubens.

Jamii:Miji ya Ubelgiji
Jamii:Flandria
!
Jamii:Miji ya Olimpiki
Flandria

thumb|Picha zinazoonesha njia za njia za usafiri, Flandria
thumb|Bendera ya Flandria
right|thumb|Eneo la Flandria katika Ubelgiji

**Flandria** (Kiholanzi: Vlaanderen) ni jimbo la kaskazini kati ya majimbo matatu ya Ubelgiji. Lugha rasmi katika mikoa 5 ya jimbo ni Kiholanzi inayoitwa hapa Kiflaams ingawa ni lugha ileile. Idadi ya wakazi ni milioni 7. Serikali ya Flandria iko Brussels na mji mkubwa ya Flandria yenyewe ni Antwerpen.

Kihistoria Flandria ilikuwa kubwa zaidi ikajumlisha maeneo ya Ubelgiji, Ufaransa na Uholanzi wa leo. Utamaduni wake ni Kiholanzi lakini sehemu hii ilitawaliwa kwa muda mrefu na Hispania iliyowafukuza Waprotestant wote. Mwaka 1815 Flandria pamoja Ubelgiji wote uliunganishwa na Uholanzi lakini tofauti za kidini na kiutamaduni zilisababisha mapinduzi ya Ubelgiji ya 1830 yaliyoleta uhuru wa Ubelgiji kama taifa la pekee.

Siku hizi Flandria ni sehemu ya Ubelgiji inayostawi vema kiuchumi. Kuna harakati ya kisiasa inayodai Flandria kuwa nchi ya pekee.

Jamii:Ubelgiji
Pua

[thumbnail|right|Pua ya [binadamu.]]
thumbnail|right|Kono la tembo ni pua ndefu.
**Pua** ni kiungo cha mwili wa watu na wanyama vertebrata chenye tundu kilicho juu ya mdomo. Kazi yake ni kunusa harufu ya vitu. 

Inasaidia pia kazi ya kupumua; tena kwa wanyama kadhaa kama farasi ni mlango mkuu wa mfumo wa upumuaji.

Kwa watu na pia wanyama wengi puani mna nywele zenye kazi ya kuchuja vumbi.

## Viungo vya nje
Jamii:Kichwa
Jamii:Milango ya fahamu
Jamii:Viungo vya mwili
Jacques Cartier

200px|thumb|frame
**Jacques Cartier** (31 Desemba 1491 – 1 Septemba 1557) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka nchini Ufaransa aliyefanya safari tatu kwenda Amerika ya Kaskazini. Safari za Cartier zilikuwa msingi wa koloni ya Ufaransa katika eneo la Kanada ya leo.

Cartier alikuwa mwenyeji wa mji wa Saint-Malo katika kaskazini-magharibi ya Ufaransa iliyokuwa bandari ya wavuvi wenye uzoefu wa kuwa na safari ndefu baharini. 

Mwaka 1534 alifanya safari yake ya kwanza ya kwenda Amerika Kaskazini kwa amri ya mfalme Fransisko I aliyemwagiza "kupeleleza visiwa na nchi zinaposemekana kuwa na dhahabu na vitu vingine vyenye thamani". Wakati ule taarifa juu ya dhahabu na fedha za Amerika zilipatikana tayari kupitia Wahispania waliowahi kuvamia sehemu kubwa za Amerika ya Kati na Kusini.

Cartier alifika kwenye pwani za Newfoundland na Quebec za leo akakutana na makabila ya Waindio wenyeji akasimamisha msalaba kama tangazo la kwamba alidai eneo kwa ajili ya mfalme wa Ufaransa. Alirudi mara mbili.

Cartier alipeleleza kisiwa cha Newfoundland, kisiwa cha Prince Edward Island, mto Saint Lawrence na mahali pa Montreal ya baadaye alipokuta kijiji kikubwa sana ya Waindio.

Kwenye safari yake ya tatu alikwenda na walowezi wa kwanza Wafaransa waliojaribu kuanzisha makazi ya kwanza ya Wafaransa katika Kanada lakini hawakuelewana na wenyeji wakapaswa kurudi.

Baada ya Cartier Wafaransa waliendelea kutembelea pwani za Kanada hadi 1608 walipounda makazi ya kwanza ya kudumu yaliyokuwa baadaye mji wa Quebec.

Jamii:Wapelelezi kutoka Ufaransa
Jamii:Wapelelezi wa Amerika
Jamii:Waliozaliwa 1491
Jamii:Waliofariki 1557
Quebec

thumbnail|right|280px|Msitu wa Gaspé, Québec
thumb|right|270px|Ramani ya Quebec
**Quebec** (Kiingereza: Quebec, Kifaransa: Québec) ni jimbo la Kanada upande wa Bahari Atlantiki kati ya mdomo wa mto Saint Lawrence hadi ghuba ya Hudson. Imepakana na Ontario, New Brunswick na Newfoundland and Labrador.

Ina eneo la km² 1,542,056 ikiwa ni kubwa zaidi kati ya majimbo ya Kanada. 

Kuna wakazi milioni saba na nusu (7,546,131). 

Quebec ni eneo ambako wakazi wengi hutumia lugha ya Kifaransa, tofauti na majimbo mengine ya Kanada ambako watu huongea Kiingereza. Sababu yake ni kwamba sehemu hii ilikuwa koloni la Ufaransa tangi karne ya 17 na walowezi Wafaransa walijenga makazi yao hapa. Walitunza utamaduni wao hata baada ya vita ya miaka saba (1756-1762) ambako koloni ilivamiwa na Uingereza na kuwa eneo la Kiingereza. Mfaransa wa kwanza aliyefika Quebec alikuwa mpelelezi Jacques Cartier.

Quebec ilikuwa na harakati mbalimbali zilizolenga kujitenga kwa Quebec katika Kanada na kuunda nchi mpya. Katika kura ya wananchi ya mwaka 1995 azimio la kubaki ndani ya Kanada lilichukuliwa kwa kura chache sana; 49.4% za wananchi wa Quebec walipendelea kuondoka katika Kanada na 50.6% walipendelea kubaki ndani ya Kanada.

Mji mkuu ni Jiji la Quebec ambayo ni kati ya miji ya kale ya Amerika ya Kaskazini. Mji mkubwa wa jimbo na mji wa pili wa Kanada ni Montreal.

## Miji Mikubwa 
# Montreal (1.620.693)
# Jiji la Quebec (491.142)
# Laval (368.709)
# Gatineau (242.124)

## Viungo vya nje
Quebec
Shirika la Afya Duniani

right|180px|
**Shirika la Afya Duniani** (kwa Kiing. **World Health Organization** - kifupi: **WHO**) ni kitengo cha Umoja wa Mataifa. Inashughulika habari za afya ya umma ikilenga kuunganisha juhudi za kitaifa za kupambana na magonjwa na kujenga afya.

Kisheria WHO ni shirika lenye madola wanachama 193.

Kati ya shughuli muhimu za WHO ni programu za kupambana na magonjwa yanayoathiri watu wengi kama vile Malaria, Ukimwi au SARS. Hata hivyo wapo wanaoilaumu kwa kuhamasisha sera nyingine, kama utoaji mimba na udhibiti wa uzazi hata bila ya wahusika kujua. 

WHO inaratibu mipango ya kutengeneza na kusambaza dawa za kinga. Inaratibu pia miradi ya chanjo dhidi ya magonjwa mbalimbali.
thumb|200px|Kanda za WHO
Makao makuu ya WHO yapo Geneva (Uswisi). Kuna ofisi sita za kikanda kama zifuatazo:
* Brazzaville (kanda ya Afrika)
* Washington D.C. (kanda ya Amerika)
* New Delhi (kanda ya Asia ya Kusini Mashariki)
* Kopenhagen (kanda ya Ulaya)
* Kairo (kanda ya Mediteranea ya mashariki)
* Manila (kanda ya Pasifiki ya magharibi)

## Viungo vya Nje 
* World Health Organization
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Tiba
Sayansi za dunia

**Sayansi za dunia** nu jumla ya sayansi zinazochungulia maumbile na sifa za dunia yetu au sayari tunapoishi. 

Kuna matawi manne makuu yanayoshughulikia utafiti huu ni
* jiografia
* jiolojia
* jiofizikia
* jiodesia

Yote hutumia matokeo na mbinu za masomo kama fizikia, kemia, biolojia na hisabati na kuyatumia kwa upimaji na utafiti wa dunia yetu.

Jamii:Sayansi
Ulaya ya Magharibi

thumbnail|250px|right|Ulaya ya Magharibi kijiografia kufuatana na CIA-Factbook (njano); njano nyeupe: Ulaya ya Kusini-Magharibi
**Ulaya ya Magharibi** ni sehemu ya magharibi ya bara la Ulaya. Kuna maelezo tofauti ni nchi zipi ambazo ni sehemu ya kanda hilo. Maelezo hutofautiana kutokana na njia mbalimbali za kuangalia sehemu hiyo: kwa maana ya kijiografia, kihistoria, kisiasa au kiutamaduni.

## Kanda la kijiografia 
Kama kanda la kijiografia mara nyingi nchi zifuatazo zinahesabiwa kuwa Ulaya ya Magharibi:
* Isle of Man
* Luxemburg
* Monako
* Ubelgiji
* Ueire
* Ufaransa
* Uholanzi
* Ufalme wa Muungano

thumbnail|250px|right|Ulaya ya Magharibi kufuatana na mpangilio wa Umoja wa Mataifa (buluu nyeupe); Buluu nyeusi: Ulaya ya Kaskazini Kijani: Ulaya ya Kusini Nyekundu: Ulaya ya Mashariki

## Mpangilio wa Umoja wa Mataifa 
Umoja wa Mataifa umepanga kanda hili tofauti, hasa kwa kuhesabu Ufalme wa Muungano upande wa Ulaya ya Kaskazini, lakini pia kwa kuingiza Ujerumani, Austria na Uswisi ambazo zinahesabiwa mara nyingi kama sehemu ya Ulaya ya Kati wakati mpangilio wa UM hauna Ulaya ya Kati. 
* Austria
* Liechtenstein
* Luxemburg
* Monako
* Ubelgiji
* Ufaransa
* Uholanzi
* Ujerumani
* Uswisi

thumbnail|250px|right|Ulaya ya Magharibi kisiasa wakati wa Vita BaridiBuluu: Ulaya ya Magharibi (NATO) Kijivu: Nchi zisizofungamana na upande wowote Nyekundu: Ulaya ya Mashariki (upande wa Umoja wa Kisovyeti)
## Ulaya ya Magharibi kihistoria katika karne ya 20 
Wakati wa "vita baridi" Ulaya ya Magharibi ilimaanisha mara nyingi nchi zote za Ulaya zilizofungamana na upande wa magharibi yaani Marekani na NATO dhidi nchi za kikomunisti zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti.

Magharibi
Korsika

thumb|Korsika
**Korsika** (kwa Kifaransa:**Corse**; kwa Kikorsika: **Corsica**) ni kisiwa cha Ufaransa katika Mediteranea. Ni kisiwa kikubwa cha nne katika Mediteranea baada ya Sisilia, Sardinia na Kupri.

Iko upande wa kusini kwa Ufaransa na upande wa magharibi kwa Italia bara (lakini kaskazini kwa kisiwa chake cha Sardinia). Umbali wa bara ni kilomita 90 hadi Italia na kilomita 170 hadi Ufaransa kusini. Umbali na Sardinia ni kilomita 11 pekee.

Kisiwa kina pwani yenye urefu wa kilomita 1,000 na milima mingi inayofikia kimo cha mita 2706.

Wilaya ni Corse-du-Sud na Haute-Corse.

Mji mkuu ni Ajaccio. 

Katika historia kisiwa kilikuwa chini ya Genua tangu mwaka 1300 hadi karne ya 18 kilipouzwa kwa Ufaransa na hivyo kuwa sehemu ya jirani ya kaskazini.

Hata utamaduni wa watu wa Korsika ulikuwa karibu zaidi na Italia kuliko Ufaransa. Lugha ya Kikorsika iko karibu na lahaja za Italia. Lakini leo hii ni takriban asilimia 35 tu za wakazi wanaotumia lugha hii. Serikali ya Ufaransa iliwahi kupigia marufuku matumizi yake shuleni lakini tangu mwaka 1989 imekubaliwa kama lugha rasmi pamoja na Kifaransa.
 
Eneo la kisiwa ni km² 8680 zinazokaliwa na wakazi 278,650. 

Mwenyeji mashuhuri kabisa wa Korsika alikuwa Napoléon Bonaparte.

Miji muhimu ni (*majina ya Kikorsika*)
:Ajaccio (*Aiacciu*)
:Bastia (*Bastia*)
:Corte (*Corti*)
:Sartène (*Sartè*)

## Viungo vya nje 
* 
* PhotoGlobe - Corsica A collection of photos of Corsica together with GPS-based positions
* CNN  CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
* University of Corsica

Korsika
Jamii:Ufaransa
Jamii:Mikoa ya Ufaransa
Natasha Henstridge

**Natasha T. Henstridge** (amezaliwa tar. 15 Agosti 1974) ni mwigizaji wa filamu-mwanamitindo kutoka nchini Kanada. Anafahamika zaidi kwa kucheza katika mfululizo wa filamu za Species I na Species II.

## Wasifu
### Maisha ya awali
Henstridge alizaliwa mjini Springdale, Newfoundland na Labrador, Kanada, akiwa kama binti wa Helen, mama wa nyumbani, na Brian Henstridge, mkandarasi wa baiskeli. Natasha alikulia mjini Fort McMurray, Alberta, Kanada akiwa na mdogo wake wa kiume aitwaye Shane.

Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, alijiunga na Casablanca Modeling Agency, ambao wao walikuwa kama wakala wa wanamitindo. Hapo alijiunga kwa lengo la kumtafuta kisura wa mwaka, na kwa bahati nzuri akachuguliwa kuwa mshindi wa kwanza.

Mwaka uliyofuatia, Henstridge alielekea mjini Paris kwa lengo la kukuza kipaji chake cha uwanamitindo. Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, akachapishwa katika ukurasa wa mwanzo wa gazeti la Kifaransa la cosmopolitan.

Akaendelea kutolewa katika kurasa ya mwanzo katika magazeti chungu mzima na baadaye Henstridge akaelekea zake katika mishughuliko ya kiabishara katika televisheni na akafanikiwa kutoka katika Olay, Old Spice, na Lady Stetson.
Baada ya kuwa madhubuti katika uwanamitindo, Henstridge akajiingiza katika maswala ya uigizaji wa filamu.

## Maisha binafsi
Henstridge aliolewa mara mbili na mume mmoja (Damian Chapa). Ingawaje, ndo ya pili iliisha miezi michache tangu kuoana na taraka rasmi ikifuata mnamo mwaka wa 1996. Ana watoto wawili aliozaa na mwigizaji wa filamu Bw. Liam Waite, wa kwanza anaitwa Tristan River Waite, amezaliwa Oktoba 1998, na Asher Sky Waite, amezaliwa mwezi wa Septemba katika mwaka wa 2001. Rafiki yake wa muda mrefu ni miwgizaji, mwimbaji-mtunzi wa nyimbo wa Uskoti Bw. Darius Danesh.

## Filamu alizocheza
* Species (1995)
* Maximum Risk (1996)
* Adrenalin: Fear the Rush (1996)
* Bela Donna (1998)
* Dog Park (1998)
* Species II (1998)
* Caracara (1999)
* The Whole Nine Yards (2000)
* Second Skin (2000)
* It Had To Be You (2000)
* Ghosts of Mars (2001)
* Kevin of the North (2001)
* She Spies (2002)
* Steal (2002)
* Species III (2004)
* The Whole Ten Yards (2004)
* Widow On The Hill (2005)
* Deception (2008)

## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada
Jamii:Wanamitindo wa Kanada
Jamii:Watu walio hai
Bayern Munich

thumb|right|Nembo ya klabu ya mpira wa miguu ya Bayern Munch.
**FC Bayern Munich**, pia inajulikana kama **Bayern München**, ni klabu maarufu ya mpira wa miguu mjini München katika Bavaria nchini Ujerumani. klabu ilianzishwa mnamo mwaka 1900 na inawanachama wa kulipwa wapatao 104.000.
Kilabu hii uchezea sana katika uwanja wao wa nyumbani maarufu kama Allianz Arena.

## Wachezaji maarufu waliochezea klabu ya Bayern Munich mnamo 1970-2010 
## Makocha wa klabu ya Bayern Munich 
## Wachezaji wa klabu kwa msimu wa mwaka wa 2007/2008 
## Marejeo 
Jamii:Vilabu Mpira vya Ujerumani
Jamii:Mpira wa Miguu
Jamii:FC Bayern Munich
Uwanja wa michezo wa Allianz Arena

thumbnail|right|400px|Uwanja wa Allianz Arena.
**Uwanja wa michezo wa Allianz Arena** ni uwanja wa michezo kutoka Kaskazini mwa mji wa Munich, Ujerumani. Kwa kuwa uwanja huo huwa na kawaida ya kuchezea Ligi kuu za mabingwa, ukapelekea kuitwa jina la Munich arena. 

Katika uwanja wa Allianz kuna timu mbili za mkoa huwa zinacheza katika uwanja huo. Moja kati ya timu hizo ni FC Bayern München na TSV 1860 München tangu msimu wa mwaka 2005/2006 wanachezea katika uwanja wao wa nyumbani. 

Uwanja una viti vipatavyo 69,901. Wakati Kombe la Dunia la mwaka 2006 lililochezewa nchini Ujerumani, uwanja wa Allianz pia ulitumiwa. 

Inasemekana kuwa, uwanja huo uligharimu takriban Euro milioni 340.

## Picha 
* Picha zinazoonyesha baadhi ya maeneo ya uwanja Allianz Arena:

|Rangi tofauti za uwanja huo
Image:Allianz-Arena.ebenerdig.rang1-3.s.JPG|Allianz Arena katika hali ya kuchezewa
Image:Allianz Arena during a match between Bayern Munich and 1860 Munich.jpg|Allianz Arena kwa ndani
Image:Allianz Arena, Múnich, Alemania, 2013-02-11, DD 17.JPG|Allianz Arena kwa upande wa Kusini
Image:Allianz-Arena-Rang.3.JPG|Katika eneo la kukalia
Image:Allianz-Arena.blue.red.jpg|Allianz Arena siku ya ufunguzi

## Viungo vya nje 
* Official website of Allianz Arena  Facts and Figures Section provides details like the amount of concrete used, composition of the facade, facade lighting etc. 
* www.allianz-arena.de Official website 
* www.arena-one.de Restaurant operator
* Allianz Arena at Footballmatch  
* www.0lll.com Allianz Arena Photographs 
* 
* Allianz Arena - Architectour.net
* Allianz Arena Stadium Guide  
* Technical and detail information on architecture and building materials 
* Overview of all 2006 World Cup stadiums 
* World Cup Watch Venue Guides 
* The Allianz Arena in Lego 

Jamii:Viwanja vya michezo Ujerumani
Jamii:Mpira wa Miguu
Jamii:FC Bayern Munich
Haki za binadamu

[thumb|right|[Nembo ya Haki za binadamu]]
*Kwa orodha za haki za binadamu angalia makala Azimio la Kimataifa juu ya Haki za Binadamu*

**Haki za binadamu** ni wazo la kuwa kila mtu anastahili haki kadhaa si kwa kutegemea cheo, wala taifa, wala tabaka, wala jinsia, wala dini kwa sababu tu yeye amezaliwa binadamu.

Haki hizi zimeorodheshwa hasa katika Azimio la Kimataifa juu ya Haki za Binadamu lililotolewa na Umoja wa Mataifa mwaka 1948. Tamko la UM lilikuwa kamilisho la majadiliano kuhusu haki hizi yaliyoendelea kwa karne kadhaa.

Hoja la kimsingi ni kwamba, "Watu wote wamezaliwa huru; hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yawapasa watendeane kindugu". (Kifungu 1 cha tangazo la 1948). 

Mizizi ya haki hizo inapatikana katika falsafa na dini mbalimbali ya tangu kale, lakini ilikuwa wakati wa zama za mwangaza tangu karne ya 18 ya kwamba haki hizi zilijadiliwa kwa undani pamoja na swali: ni matokeo gani kuwepo kwa haki hizi yanaleta kwa utaratibu wa siasa, serikali na jamii.

## Mfano wa haki za kimsingi 
Haki za binadamu za kimsingi ni pamoja na:

* Kuishi
* Kuchagua kazi - kutokuwa mtumwa
* Kuwa na mali
* Kutoa maoni yake kwa uhuru
* Kuwa salama, kutotishwa
* Kuwa na kinga dhidi ya hatua za kisheria, pamoja na nafasi ya kupinga kwa njia halali
* Kutokamatwa kwa kosa la mtu mwingine
* Kupewa nafasi ya kujitetea mbele ya mahakama 
* Kutazamiwa kuwa bila ya hatia kabla mahakama haijatoa hukumu
* Kuwa na uraia wa nchi fulani
* Kupiga kura katika uchaguzi huru
* Kupewa kimbilio kama nchi asilia inazuia uhuru wa msingi
* Kuchagua dini na kuishi kufuatana na dini
* Kupinga pamoja na wengine maazimio ya serikali kwa njia ya amani
* Kupata elimu
* Kufunga ndoa na mtu mzima yeyote

Kwa mengine angalia makala juu ya tangazo kilimwengu la haki za binadamu.

## Viungo vya Nje 
* [Link to the Universal Declaration of Human Rights – katika lugha(https://sw.wikipedia.org/wiki/lugha) nyingi]

### Shirika zinazopigania haki za binadamu 
* Amnesty International
* Doctors Without Borders (Medecins Sans Frontieres)
* Human Rights Watch
* Human Rights in China 
* Human Rights in Russia
* Human Rights Campaign
* Southern Poverty Law Center

Jamii:Haki za binadamu
Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania
Jamii:Umoja wa Mataifa
Mahakama Kuu ya Kimataifa

**Mahakama Kuu ya Kimataifa ya Haki** (**International Court of Justice** kifupi **ICJ**) ni taasisi kuu ya kisheria ya Umoja wa Mataifa (UM). Madaraka yake yamepangwa katika katiba ya UM na makao makuu yapo Den Haag. Iliundwa mwaka 1945 ikachukua nafasi ya mahakama ya kimataifa ya awali iliyofanya kazi chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa.

Inaamua juu ya matatizo kati ya nchi. Ni tofauti na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai inayoamua juu ya watu kama watendaji wa jinai maalumu.

## Madaraka 
Madaraka ya mahakama hii yanahusu madola pekee ambayo ni wanachama wa UM au yale yaliyokubali mapatano juu ya mahakama kuu ya kimataifa. Mahakama inashughulika kesi kama nchi zote husika zimewahi kukubali kesi isikilizwe mbele yake. Tangu kuundwa 1945 hadi mwaka 2003 ilitoa hukumu 76 pamoja na maoni ya kisheria 24.

Hadi 2008 ni nchi 66 zilizokubali madaraka ya mahakama kwa kila kesi itakayotokea kati ya nchi na nchi. Kesi inayohusu nchi nyingine inafunguliwa kama nchi hizi zinakubali mamlaka ya mahakama hii. Nchi zinaweza kukubali madaraka ya mahakama zikiweka maswali maalumu kando. Kwa mfano Ujerumani ilikubali mamlaka ya mahakama isipokuwa kwa kesi zinazohusu mambo ya kijeshi. 

Nchi mbalimbali ziliwahi kukataa maazimio katika kesi zilizoanzishwa tayari:
* Afrika Kusini ilikataa azimio la mwaka 1971 la kujiondoa katika Namibia
* Ufaransa ilikataa 1973 azimio la kusimamisha majaribio na mabomu ya kinyuklia kwenye atolli ya Mururoa katika Pasifiki.
* Moroko ilikataa azimio la kuondoka katika Sahara ya Magharibi iliyokuwa koloni ya Hispania iliyovamia0
* Marekani ilikataa 1984 mamlaka ya mahakama katika kesi iliyohusu mipango ya kijeshi kuhusu Nikaragua

Menginevyo ni nchi zilizowahi kukubali ziliendelea kuitikia hukumu.

## Muundo 
Mahakama ina majaji 15 wa kudumu wanaochaguliwa na Mkutano Mkuu wa UM na Baraza la Usalama la UM kwa pamoja kwa muda wa miaka 9. Theluthi moja ya majaji inachaguliwa kila baada ya miaka mitatu. Nchi wanachama wa kudumu wa Baraza la Usalama huwa na jaji mle kila wakati ni China, Marekani, Ufaransa, Ufalme wa Muungano (Uingereza) na Urusi. Nafasi nyingine huzunguka kati ya nchi wanachama wa UM.

Inawezekana kumwongeza jaji kwa kesi maalumu kama nchi ambayo kesi yake inasikilizwa haina jaji katika mahakama inawezekana kumwongeza jaji anayependekezwa a nchi ile.

### Majaji mwaka 2007 
Mwaka 2007 watu wafuatao walikuwa majaji wa kudumu wa mahakama kuu ya kimataifa:

## Viungo vya Nje 
* International Court of Justice, Official site

mahakama

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Haki
Jamii:Sheria
Franz Beckenbauer

**Franz Beckenbauer** (11 Septemba 1945 - 7 Januari 2024) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu kutoka nchini Ujerumani. Halafu alikuwa kocha wa timu ya taifa ya Ujerumani na FC Bayern Munich. Kwa jina la utani *der Kaiser* ("Kaisari"), anachukuliwa sana kama mmoja wa wachezaji bora zaidi wakati wote, na mmoja wa wachezaji tisa walioshinda Kombe la Dunia la FIFA, Kombe la Mabingwa wa Ulaya, na Ballon d'Or. 

Beckenbauer alikuwa mchezaji mahiri ambaye alianza kama kiungo, lakini alijitambulisha kama kiungo wa kati. Mara nyingi anasifiwa kuwa ndiye aliyevumbua jukumu la ufagiaji wa kisasa (libero).

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Tasisi ya Franz Beckenbauer (German) 
* Taarifa kuhusu Beckenbauer (German)
* Portrait of Franz Beckenbauer (English)
* Takwimu kuhusu Franz Beckenbauer

Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Waliofariki 2024
Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani
Jamii:Makocha wa Ujerumani
Jamii:Wachezaji wa FC Bayern Munich
Henry Oliver Rinnan

**Henry Oliver Rinnan** (14 Mei 1915 – 1 Februari 1947) alikuwa ofisa mkatili wa Gestapo wa maeneo yaliyoizunguka Trondheim, Norwei wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Aliongoza kikosi kilichoitwa Sonderabteilung Lola. Kikosi hiki pia kilijulikana kwa jina la Rinnanbanden, kikosi pia kilikuwa na wanachama wa Kinorwei wapatao 50. Miongoni mwa wanachama hao alikuwa:  Karl Dolmen, Arild Hjulstad-Østby, Ivar na Kitty Grande.

Rinnan alizaliwa mjini Levanger kunako tarehe 14 Mei ya mwaka wa  1915, yeye ni wa kwanza kuzaliwa kutoka familia ya watoto wanane. Rinnan alikuwa andunje wa urefu wa (1.61 mita - 5 ft 3 inchi) alikuwa yeye tu wakati wa utoto wake. Alifanya kazi kwa mjomba wake kwa muda mchache tu, lakini baadaye alitimuliwa kwa kosa la wizi.

## Viungo vya nje
* Rinnanbanden
Kitabu cha Ruthu

la Boazi.]]
**Kitabu cha Ruthu** ni kimojawapo kati ya vitabu vifupi vya Biblia ya Kiebrania, kwa hiyo pia ya Agano la Kale katika Biblia ya Kikristo. 

Ni kati ya vile vichache vilivyo na jina la mwanamke ambaye ndiye mhusika mkuu wa habari.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Umuhimu wake
Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inamhusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, ng’ambo ya mto Yordani.

Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe Naomi hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya Torati, sheria ya Israeli.

Baada ya kufanikiwa kuolewa na Boazi kwa msaada wa Naomi, alimzaa Obedi. 

Huyo mtoto akawa baba wa Yese na babu wa mfalme Daudi.

Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).

## Mazingira 
Habari kuu ya kitabu cha Ruthu ilitokea wakati wa Waamuzi, lakini inafurahisha moyo, ikilinganishwa na hali mbaya ya kidini na ya kimaadili iliyoandikwa katika kitabu cha Waamuzi. 

Habari yenyewe inaonyesha kwamba imani kamili kwa Mungu na uangalifu na upendo kwa watu wengine wakati ule pia ulikuwepo katika Israeli.

Katika taifa zima walikuwepo watu waliojitahidi kuishi maisha ya unyenyekevu na haki mbele ya Mungu wa kweli. 

Habari hiyo pia inaonyesha kwamba Mungu aliwaangalia watu kama hao kwa neema yake kubwa, akiyaongoza mambo yao ya kila siku na kuwafanikisha. Wema huo pia ulikuwa baraka kwa taifa zima.

## Yaliyomo 
*1:1-22		Miaka kumi ya taabu katika nchi ya Moabu
*2:1-4:22	Mwanzo wa maisha mapya katika Israeli

## Viungo vya nje 
* Kitabu cha Ruth katika Biblia (Union Version)
* [https://wingulamashahidi.org/2019/01/31/mambo-ya-kujifunza-katika-kitabu-cha-ruthu/ ]

Ruth
Kitabu cha Amosi

**Kitabu cha Amosi** ni kimojawapo kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia ya Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Nabii mwenyewe 
Tofauti na manabii Eliya na Elisha waliomtangulia ambao hawakuacha maandishi, nabii  Amosi (786 - 746 hivi K.K.) ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) ingawa alikuwa raia wa ufalme wa Yuda (Kusini).

Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa yake dhidi ya imani, haki na kwa kufuata anasa (5-6).

Waisraeli walikataa maneno yake hata wakatendwa kama alivyowatabiria kwa ukali wote (2Fal 17:5-23).

## Marejeo
* Bulkeley, Tim *Amos: Hypertext Bible Commentary*. Auckland: Hypertext Bible, 2005. Amos: Hypertext Bible Commentary 
* R., M. Daniel *Amos: The Prophet and His Oracles*. (Louisville: Westminster John Knox Press, 2002)
* Coote, Robert B. *Amos Among the Prophets: Composition and Theology*. Philadelphia: Fortress Press, 1981.
* Doorly, William J. *Prophet of Justice: Understanding the Book of Amos*. New York: Paulist Press 1989.
* Easton's Bible Dictionary, 1897.
* Hasel, Gerhard F. *Understanding the Book of Amos: Basic Issues in Current Interpretations*. Grand Rapids: Baker Book House, 1991.
* Haynes, John H. *Amos the Eighth Century Prophet: His Times and His Preaching*. Nashville: Abingdon Press, 1988.
* Keil, C.F. et al. *Commentary on the Old Testament in Ten Volumes*. Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1986.
* LaSor, William Sanford et al. *Old Testament Survey: the Message, Form, and Background of the Old Testament*. Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1996.
* Metzger, Bruce M., et al. *The Oxford Companion to the Bible*. New York: Oxford University Press, 1993.
* Möller, Karl. *A Prophet in Debate: The Rhetoric of Persuasion in the Book of Amos*. London: Sheffield Academic Press, 2003.

## Viungo vya nje
* Nicholas Whyte on Amos
* New Advent Catholic Encyclopedia, Amos 

Amosi
Nabii Mika

.]]
**Nabii Mika**, ambaye jina lake la Kiebrania **מיכה** linamaanisha "Nani kama Mungu?", alifanya kazi ya unabii wakati mmoja na Isaya (miaka 740-700 hivi K.K.), chini ya Yotamu, Ahazi na Hezekia, wafalme wa Yuda.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 21 Desemba na 14 Agosti, lakini pia 14 Januari, 18 Januari na 31 Julai.

## Ujumbe
Ujumbe wake unajulikana kupitia kitabu chenye jina lake katika gombo la Manabii Wadogo (Kitabu cha Mika)

Humo tunasoma kwamba yeye, kama vile Isaya, alitetea haki za wanyonge (2:1-11), alipinga ibada za miungu na dhuluma pamoja na kutabiri adhabu.

Lakini hasa alilitabiria taifa teule juu ya Masiya, kwamba mfalme aliyeahidiwa tangu kale atazaliwa Bethlehemu (5:1-3), tunavyosoma katika Injili ya Mathayo kuhusu uzazi wa Yesu Kristo, na kwamba atachunga Israeli kwa nguvu ya Bwana.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Delbert R. Hillers, *Micah* (Minneapolis, Fortress Press, 1984) (Hermeneia).
* Bruce K. Waltke, *A Commentary on Micah* (Grand Rapids, Eerdmans, 2007).
* Mignon Jacobs, *Conceptual Coherence of the Book of Micah* (Sheffield, Sheffield Academic Press, 2009).
* Yair Hoffman, "The Wandering Lament: Micah 1:10-16," in Mordechai Cogan and Dan`el Kahn (eds), ''Treasures on Camels' Humps: Historical and Literary Studies from the Ancient Near East Presented to Israel Eph`al'' (Jerusalem, Magnes Press, 2008),

## Viungo vya nje
* Prophet Micah Orthodox icon and synaxarion for 5 Januari
* Prophet Micah Orthodox icon and synaxarion for 14 Agosti
* Historical and Literary Overview

Jamii:waliozaliwa karne ya 8 KK

M
M
Hosea

ya nabii Hosea ya karne ya 18, monasteri ya Kizhi, Karelia, Russia.]]
**Hosea** (kwa Kiebrania *הושע*, ''hoshè'a'', yaani "Wokovu") alikuwa nabii katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) katika miaka 750 - 725 KK hivi.

Si kwa maneno tu, bali kwa maisha yake pia, alilionyesha taifa kahaba la Israeli jinsi Bwana alivyo Mume daima mwaminifu na mwenye kuongozwa na huruma isiyo na mipaka.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Oktoba.

## Maisha
Muda mfupi baada ya Amosi, nabii Hosea alianza kazi yake katika ufalme wa kaskazini, akaweza kuendelea nayo kwa muda mrefu akiwa mwenyeji. Yeye hakufundisha kwa maneno tu, bali hasa kwa maisha yake: mtindo wa kufikirisha kwa matendo ya kushangaza ulitumiwa na manabii wengi, hata na Yesu. 

Aliitwa kuoa kahaba ili awaonyeshe Waisraeli katika matatizo ya ndoa yake jinsi Mungu alivyopenda taifa hilo ingawa linapenda kufuata miungu mingine badala ya kuwa aminifu kwake tu. Kwa mfano hai wa Hosea, Mungu alitaka waelewe kwamba kwa kuwapenda na pengine kuwaadhibu analenga tu hatimaye wampende kwa moyo wote. 

Sura 1-3 za Kitabu cha Hosea zinasimulia alivyompenda mke wake aliyemzalia watoto wa uzinzi, hata hivyo akaendelea kumpenda na kumtafuta hata baada ya kumfukuza, akamkomboa na kumrudisha ili ambembeleze zaidi na hatimaye amfanye amrudishie upendo kama wakati wa uchumba. Hivyo adhabu yenyewe ilitokana na upendo na kulenga umoja wa dhati. 

Hata Mungu, baada ya kuacha Israeli ishindwe na Waashuru, ataendelea na upendo wake kwa wenzao wa kusini, akiwabakiza kama mbegu (ndio “mabaki ya Israeli” yaliyozungumziwa kwanza na Amosi): mpango wa Bwana unapitia hatua mbalimbali lakini haukatiki kamwe. 

Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Nabii Hosea Picha na habari zake
*

Jamii:Watakatifu wa Israeli
Jamii:Manabii wa Agano la Kale
Jamii:Manabii katika Uislamu
Kitabu cha Habakuki

iliyotengenezwa na Donatello, Museo dell'Opera del Duomo, Florence.]]
**Habakuki** ni jina la nabii wa Israeli ya Kale na pia la kitabu kinacholeta habari zake katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.
 
## Muda na mada
Wakati alipofanya kazi nabii Yeremia aliishi pia Habakuki (600 hivi K.K.), aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao.

Jibu ni kwamba Mwenyezi Mungu ana njia zake ambazo anaandaa ushindi wa haki: hivyo mwadilifu ataishi kwa imani yake (1:12-2:4). 

Usemi huo ukaja kutumika sana katika Agano Jipya. Mtume Paulo ameufanya msingi wa msimamo wake kuwa wokovu unapatikana kwa imani, si kwa kujitahidi kutekeleza masharti yote ya Torati.

## Ufafanuzi
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya Nje
* The Commentary on Habakkuk Scroll, *The Digital Dead Sea Scrolls*, hosted by the Israel Museum, Jerusalem.
* A Brief Introduction to The Prophecy of Habakkuk for Contemporary Readers  (Christian Perspective)
* Introduction to the book of Habakkuk  from the NIV Study Bible
Kitabu cha Ezekieli

270px|thumb|right|Moja ya njozi 4 za Ezekieli. 
**Kitabu cha Ezekieli** kinamhusu mmojawapo kati ya manabii muhimu zaidi wa Agano la Kale, Ezekieli, aliyefanya kazi ya unabii miaka 592-570 hivi K.K., kadiri ya ushahidi wa kitabu chake.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Mazingira 
Baada ya maangamizi ya Yerusalemu, polepole Wayahudi waliohamishiwa Babeli waliweza kujitafutia kazi (kwanza kilimo, halafu biashara), wakafaulu sana, hata wengine wakawa watumishi wa serikali.

Lakini upande wa dini walikuwa hatarini, kwa sababu imani ya Mwisraeli inategemea taifa, nchi na hekalu ambavyo vyote vilikuwa vimeharibika.

Kwa ajili yao Mungu akatuma tena manabii, hasa Ezekieli ambaye anaonekana kuwa alihamishwa mapema tangu mwaka 598 K.K. pamoja na viongozi wengine 8,000 hivi.

Habari zake tunazipata katika kitabu chake tu, anapotajwa kwa jina mara tatu, kumbe kwa kawaida Mungu anamuita “binadamu”. Kabla hajahamishwa aliweza kumfahamu nabii Yeremia, na kweli aliathiriwa na ujumbe wake ambao aliuunga mkono na kuuendeleza.

## Kazi ya Ezekieli 
Alifanya unabii wake hukohuko uhamishoni, ingawa ujumbe wake uliwalenga waliobaki Yuda pia. Kwanza aliwatolea maneno ya hukumu ili watubu kabla hawajaangamia, lakini baadaye akawapa maneno ya faraja wasikate tamaa. Katika kuwahakikishia kuwa wataanza upya nchini kwao aliwapa maelekezo yote kwa ajili hiyo. Kwa namna ya pekee, akiwa kuhani, kama vile Yeremia, katika kitabu chake alishughulika sana na hekalu na mambo ya ibada.

Upande mwingine alianzisha mtindo mpya wa unabii ambao unaitwa wa Kiapokaliptiko (kilele chake ni Ufunuo wa Yohane) na ambao hauhusu tena matukio madogomadogo ya sasa, bali kwa njozi za ajabuajabu unaonyesha maana ya historia yote mpaka mwisho. Njozi 4 anazozisimulia kinaganaga na zisizosahaulika (utukufu wa Mungu kuhama hekalu, utukufu huo kurudi hekaluni, hekalu kutokwa na maji yenye uwezo wa kuponya hata Bahari ya Kifo, hatimaye mifupa mikavu kusimama na kuishi tena) zinachukua nafasi kubwa katika kitabu chake na kwa mafumbo yake yanavutia ubunifu wetu ujitahidi kuelewa yaliyofichika katika mifano, tarakimu, rangi n.k.

Dini ya Kiyahudi mpaka leo inategemea sana kazi aliyoifanya Ezekieli ya kukazia utekelezaji wa Torati hata pasipo uhuru wa kisiasa. Muhimu kwake ni kwamba Wayahudi popote walipo wamtukuze Mwenyezi Mungu kwa kufuata sheria yake. Tena alitabiri kuwa Mungu tu atawawezesha kufanya hivyo kwa kugeuza mioyo yao migumu kama mawe yadunde kama ile ya nyama, au vizuri zaidi kwa kuwatia moyo mpya na roho mpya wazishike amri zake (11:17-20; 36:26). Mungu atawaokoa kabla hawajatubu ili jina lake litukuzwe katika watu wake: wokovu anaouleta hautegemei matendo mema ya binadamu, bali muungano wa Mungu na wale walioitwa kwa jina lake (16:58-63). Hakuna kitabu kinachosisitiza utukufu wa Mungu kuliko hicho.

Jamii:Vitabu vya Agano la Kale
Waraka wa kwanza kwa Wathesaloniki

wa kwanza wa waraka huu katika gombo "Minuscule 699".]] 
**Waraka wa kwanza kwa Wathesalonike** ni kitabu cha Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Ni barua iliyoandikwa na Paulo wa Tarso kwa Wakristo wa mji wa Thesaloniki katika Ugiriki ya Kale.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Muda wa uandishi 
Barua hiyo ni andiko la kwanza la Agano Jipya katika Biblia kwa kuwa ni wa mwaka 50 au 51.

## Mazingira 
Paulo alikuwa amelazimika kukimbia Thesalonike baada ya wiki 3 tu za utume, hivyo aliogopa kwamba huenda dhuluma zikawakatisha wanafunzi wake tamaa. Kumbe, akina Timotheo walipofika Korintho toka Thesaloniki, walimpa Mtume Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wachanga wa huko wako imara katika imani yao mpya, isipokuwa hawaelewi vizuri mambo fulanifulani, hasa kuhusu vikomo vya binadamu. 

Hapo Paulo akawaandikia kwa furaha barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: haina mafundisho mazito isipokuwa kuhusu mambo ya mwisho (hali ya marehemu na ujio wa pili wa Bwana).

Ni barua tulivu na ya kirafiki, ingawa inatoa maonyo upande wa maadili (1Thes 1:1-3:13; 4:13-17; 5:1-11; 5:16-28).

## Mpangilio 
Mpangilio wa barua ni uleule wa zile zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.

## Viungo vya nje 
### Tafsiri ya Kiswahili
* http://www.intratext.com/IXT/SWA0013/_INDEX.HTM Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

### Mengineyo
* Epistles to the Thessalonians entry in the Catholic Encyclopedia

Thes 1
Jamii:Mtume Paulo
Jamii:Thesalonike
Waraka wa pili kwa Wathesaloniki

[thumbnail|right|200px|[Wongofu wa Mtume Paulo akielekea Damasko (mchoro ≥wa Caravaggio).]]

**Waraka wa pili kwa Wathesalonike** ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. 

Ni barua ya Paulo wa Tarso kwa ushirika wa Wakristo katika mji wa Thesalonike (Ugiriki wa Kale).

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Mazingira 
Miezi michache baada ya Mtume Paulo kuwaandikia Wakristo wachanga wa Thesalonike barua tulivu, akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi.

Akawafafanulia zaidi Ujio wa pili wa Bwana na dalili zake, akiwahimiza hasa kufanya kazi kwa bidii na kuwajibika wakati wa kungojea ujio huo wa Yesu badala ya kuiacha kwa kisingizio cha kwamba, eti Kristo amesharudi (2Thes 2:1-15; 3:6-15).

## Mpangilio 
Mpangilio wa barua hizo ni uleule wa barua zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.

## Marejeo
*
*
*

## Viungo vya nje
### Tafsiri ya Kiswahili
* http://www.intratext.com/IXT/SWA0013/_INDEX.HTM Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

### Vingine
* Exegesises of II Thessalonians  by various authors; maintained by the Wisconsin Lutheran Seminary Library.

T
Jamii:Mtume Paulo
Jamii:Thesalonike
Waraka kwa Wagalatia

[thumb|[Uongofu wa Mtume Paulo kadiri ya Caravaggio.]]

**Barua kwa Wagalatia** ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

## Mazingira 
Barua hiyo iliandikwa na Mtume Paulo akiwa Efeso.

Tofauti na zile kwa Wathesalonike, hii ni kali sana kwa kuwa Paulo aliiandika (mwaka 54 hivi) mara baada ya kusikia kwa mshangao na huzuni kwamba wanafunzi wake wa mkoa wa Galatia wanataka kupotoshwa na Wakristo wengine wanaosisitiza haja ya kushika Torati ili kupata wokovu. 

Ili kumpinga Paulo na mafundisho yake kuhusu neema, wazushi hao walikanusha pia mamlaka yake kama mtume, eti, hajawahi kumuona Yesu, na anarahisisha masharti ya dini ili ajipatie wafuasi na heshima. 

Basi, ilimbidi ajitetee na kusimulia baadhi ya matukio ya maisha yake yanayotusaidia kumfahamu zaidi na kutambua kwamba msimamo wake wa awali kama Farisayo haukumuelekeza hata kidogo kupuuzia Torati. 

Ni tukio la ghafla la kutokewa na Mfufuka tu lililoweza kupindua mtazamo wake. Baada ya hapo, msimamo wake mpya ulikubaliwa na viongozi wa Kanisa mama la Yerusalemu waliotambua karama yake ya pekee kwa uongofu wa mataifa. 

Akitetea uhuru wao kuhusu masharti ya Torati, Paulo hakukosa kueleza kwamba hauruhusu kufuata udhaifu wa kibinadamu (unaowakilishwa na mwili), bali ni kwa ajili ya kufuata mwongozo wa Roho Mtakatifu ambao ni wa juu kuliko Torati na hatimaye unazaa tunda lake bora. 

Akiandika kwa hasira takatifu ili kuzuia Injili isibadilishwe wala msalaba usibatilishwe - kwa sababu wokovu ukipatikana kwa kushika Torati, Kristo amekufa bure - mara baada ya salamu akashambulia kwa nguvu wazushi na kuonyesha kwa madondoo ya Biblia kuwa haiwezekani kujipatia uadilifu kwa kujaribu kufuata sheria za Musa walivyotaka wao.

Kinyume chake alidai uadilifu wetu unatokana na imani kwa Yesu Kristo na msalaba wake.

Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa kuliko wengine ya kupata maarifa, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kushinda.

Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. 

Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “Gnosis” (= ujuzi). Ndiyo sababu Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo.

Ilimbidi kwanza ajitetee kuwa mtume halisi anayefundisha kulingana na mitume wengine, halafu aonyeshe tunavyookolewa kwa imani, si kwa kufuata Torati, hatimaye atoe mawaidha kuhusu uhuru wa Kikristo, kwamba unategemea kumfuata Roho Mtakatifu si tamaa za dunia (Gal 1:1-12; 2:15-3:14; 4:4-20; 5; 6:7-18).

## Viungo vya nje
### Tafsiri ya Kiswahili
* http://www.intratext.com/IXT/SWA0013/_INDEX.HTM Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili.

### Vingine
* A Brief Introduction to Galatians 
* Galatians, Paul, The Torah-Law & Legalism 
* John Chrysostom's Commentary on Galatians
* An alternative commentary on Galatians
* A Secular Site on Galatians 

Gal
Jamii:Mtume Paulo
Sefania

ya Kirusi ya karne ya 18.]]
, karne ya 16.]]
**Nabii Sefania** (kwa Kiebrania **צְפַנְיָה** yaani "Aliyefichwa na Mungu") alikuwa mwana wa Kushi, mtu wa Yerusalemu aliyehubiri kwa nguvu miaka 640-625 hivi KK, yaani mwanzoni mwa utawala wa mfalme Yosia, kabla huyo hajaanza urekebisho wake wa kidini uliofuata kuvumbua hekaluni maandiko ya Kumbukumbu la Sheria.

Ni wakati uleule aliofanya kazi nabii Yeremia, ambaye analingana naye sana.

Habari zake zinatokana tu na kitabu chake ambacho ni cha tisa kati ya vile 12 vya Manabii Wadogo.

Pamoja na kutisha kwa matabiri yake dhidi ya maovu ya watu wa Yuda, yatakayoadhibiwa katika siku ya hasira ya Bwana, alifariji watu maskini na walionewa kwa kuwapa tumaini la wokovu kwamba wao ndio watakaobaki katika Israeli (3:9-20). 

Ndio mwanzo wa imani ya kuwa wapenzi wa Mungu ni hasa fukara, ambayo taratibu ilitia mizizi katika Israeli hadi ilipokuja kukaziwa na Yesu (Lk 6:20-21).

Tangu kale Sefania anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia: Sophonias

Jamii:Waliozaliwa karne ya 7

Jamii:Manabii wa Agano la Kale
Jamii:Watakatifu wa Israeli