open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bali

thumb|Bali Indonesia Pura-Tanah
**Bali** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko katikati ya kisiwa cha Jawa upande wa magharibi na kisiwa cha Lombok upande wa mashariki. Eneo la kisiwa ni km² 5614. Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Denpasar. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa milioni 3.89. Watu wakaao Bali huongea Kimalay cha Bali ama Kiindonesia kama lugha yao ya kwanza, na wengine wengi huvitumia kama lugha za mawasiliano.

Bali imekuwa na watu tangu Zama za Mawe za Kale. Kuanzia karibu 3000 KK, utamaduni wa Neolithiki uliibuka, unaohusishwa na wimbi jipya la wakazi ambao walileta teknolojia za kilimo cha mchele na lugha za Kiaustronesia.

## Tanbihi 
Jamii:Visiwa vya Indonesia
Banda Besar

thumbnail|right|200px|Kisiwa cha Banda Besar

**Banda Besar** ni kisiwa cha Indonesia katika funguvisiwa ya Banda pamoja na visiwa vya Run, Naira na Rozengain. Kiko upande wa kusini wa kisiwa cha Seram. Watu wanaokaa kisiwani kwa Banda huongea Kikei; zamani pia lugha ya Kibanda iliongelewa kisiwani kwa Banda lakini toka mwaka wa 1987, Wabanda wamehamia kisiwa cha Kei.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Banggai

thumb|Monumen_Raja_Banggai

**Banggai** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Peleng. Eneo la kisiwa ni 260 km². Watu wakaao kisiwani kwa Banggai huongea Kibanggai.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Bangka

**Bangka** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Sumatra. Eneo la kisiwa ni 11,413 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Pangkal Pinang. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 960,000. Lugha mojawapo ambayo huongelewa kisiwani kwa Bangka ni Kisekak.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Kiaheu

**Kiaheu** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uthai na Laos inayozungumzwa na Waaheu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiaheu imehesabiwa kuwa watu 450 nchini Uthai na wasemaji 250 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaheu iko katika kundi la Kiviet-Muong.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaheu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaheu 
*lugha ya Kiaheu katika Glottolog
*lugha ya Kiaheu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Laos
Kiblang

**Kiblang** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini China, Myanmar na Uthai inayozungumzwa na Wablang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiblang nchini China imehesabiwa kuwa watu 42,000. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Myanmar (1994) na 1200 nchini Uthai (1998). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiblang iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiblang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiblang 
*lugha ya Kiblang katika Glottolog
*lugha ya Kiblang kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Uthai
Kicham-Magharibi

**Kicham-Magharibi** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Kamboja, Vietnam na Uthai inayozungumzwa na Wacham. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kicham-Magharibi nchini Kamboja imehesabiwa kuwa watu 204,000. Pia kuna wasemaji 25,000 nchini Vietnam (2007) na 4000 nchini Uthai. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicham-Magharibi iko katika kundi la Kichamiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicham-Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicham-Magharibi 
*lugha ya Kicham-Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kicham-Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kamboja
Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Uthai
Kimalay cha Pattani

**Kimalay ya Pattani** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Uthai inayozungumzwa na Wamalay. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Pattani imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Pattani iko katika kundi la Kimalayiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay ya Pattani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay ya Pattani 
*lugha ya Kimalay ya Pattani katika Glottolog
*lugha ya Kimalay ya Pattani kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uthai
Kilawa-Mashiriki

**Kilawa-Mashariki** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uthai inayozungumzwa na Walawa. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilawa-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilawa-Mashariki iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilawa-Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilawa-Mashariki
*lugha ya Kilawa-Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kilawa-Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uthai
Kimal

**Kimal** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uthai inayozungumzwa na Wamal. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kimal nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 23,200. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Uthai (1982) ambapo huitwa '''Kit'in'''. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimal iko katika kundi la Kikhmuiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimal 
*lugha ya Kimal katika Glottolog
*lugha ya Kimal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Uthai
Mshubiri

Kwa kipimo chenye jina la karibu angalia hapa **shubiri**

**Mshubiri** au **msubili** ni jina la mimea ya jenasi *Aloe* katika nusufamilia Asphodeloideae ya familia Xanthorrhoeaceae ambayo ni aina za sukulenti. Watu wengi wanaendelea kuweka *Aloe* ndani ya familia yake Aloaceae. Spishi kadhaa ni miti, lakini siku hizi huainishwa katika jenasi *Aloidendron*.

Majani ya mishubiri na dawa zilizotengenezwa kutoka haya huitwa shubiri.

Mimea hii ina shina fupi au haina shina kabisa, isipokuwa spishi zilizo miti. Majani ni marefu na manono na yanatoka shina karibu na wenziwe; yana miiba kingoni mwao. Maua yana umbo wa mrija mfupi na rangi yake ni nyekundu, pinki, ya machungwa, njano au nyeupe. Yapo mwishoni mwa kikonyo chenye vitawi au bila vitawi. Utomvu utokao mwenye majani hutumika kutengeneza dawa.

Spishi moja inajulikana sana: mshubirimani (*Aloe vera*), ambao unapandwa sana duniani na hutumika kwa kutengeneza dawa za uganga au za mitishamba. 

Spishi nyingine inayopandwa sana katika Afrika na nchi nyingine za Tropiki ni mshubiri mwekundu (*A. ferox*).

## Spishi kadhaa za Afrika ya Mashariki
* *Aloe ballyi*, Mshubiri wa Bally
* *Aloe carolineae*, Mshubiri wa Carol
* *Aloe chabaudii*, Mshubiri wa Chabaud
* *Aloe christianii*, Mshubiri wa Christian
* *Aloe citrina*, Mshubiri Njano
* *Aloe dawei*, Mshubiri wa Dawe
* *Aloe duckeri*, Mshubiri wa Ducker
* *Aloe elgonica*, Mshubiri wa Elgoni
* *Aloe ferox*, Mshubiri Mwekundu
* *Aloe flexilifolia*
* *Aloe kedongensis*, Kiruma
* *Aloe kilifiensis*, Mshubiri wa Kilifi
* *Aloe lateritia*, Mlalangao
* *Aloe microdonta*
* *Aloe ngongensis*, Mshubiri wa Ngong
* *Aloe nuttii*, Kisimamleo
* *Aloe nyeriensis*, Mshubiri wa Nyeri
* *Aloe rabaiensis*, Jolonji
* *Aloe rivae*
* *Aloe ruspoliana*, Mshubiri wa Ruspol
* *Aloe scabrifolia*
* *Aloe secundiflora*, Mshubiri-nyani
* *Aloe turkanensis*, Mshubiri Turkana
* *Aloe tweediae*
* *Aloe ukambensis*, Mshubiri Kamba
* *Aloe vera*, Mshubirimani
* *Aloe volkensii*
* *Aloe wilsonii*, Mshubiri wa Wilson
* *Aloe wollastonii*, Mlalangao

## Picha 

Aloe chabaudii - Ribaue (9562984758).jpg|Mshubiri wa Chabaud
Aloe christianii - inflorescence (7660646828).jpg|Mshubiri wa Christian
Aloe dawei Knospe.jpg|Mshubiri wa Dawe
Aloe elgonica Inflorescences BotGardBln0906b.JPG|Mshubiri wa Elgoni
Aloe Ferox between Cofimvaba and Ngcobo.jpg|Mshubiri mwekundu
Aloe Kedongensis.jpg|Kiruma
Gardenology.org-IMG 2242 rbgs11jan.jpg|Mshubiri wa Nyeri
Aloe rabaiensis.jpg|Jolonji
Aloe rivae pm.jpg|*Aloe rivae*
Aloe secundiflora - Leaning Pine Arboretum - DSC05745.JPG|Mshubiri-nyani
Gardenology-IMG 5386 hunt10mar.jpg|Mshubiri Kamba
Aloë-vera-habitus.jpg|Shibirimani
Aloiampelos ciliaris-IMG 6195.jpg|*Aloe volkensii*

Jamii:Mshubiri na jamaa
Jamii:Mitishamba
Tate Donovan

**Tate Buckley Donovan** (amezaliwa tar. 25 Septemba 1963) ni mwigizaji wa filamu na tamthilia kutoka nchini Marekani.

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Jamii:New Jersey
Kitonga (Msumbiji)

**Kitonga** (pia **Kiinhambane**) ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Watonga. Isichanganywe na lugha nyingine ziitwazo Kitonga nchini Malawi, Zambia, Uthai na Tonga. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitonga imehesabiwa kuwa watu 375,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitonga iko katika kundi la S60.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitonga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitonga
*lugha ya Kitonga katika Glottolog
*lugha ya Kitonga kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Msumbiji
Kipalaung cha Pale

**Kipalaung ya Pale** (pia **Kiruching**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar, China na Uthai inayozungumzwa na Wapalaung. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipalaung ya Pale imehesabiwa kuwa watu 258,000 nchini Myanmar na 9000 nchini China. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Uthai (1989). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalaung ya Pale iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipalaung ya Pale kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipalaung ya Pale
*lugha ya Kipalaung ya Pale katika Glottolog
*lugha ya Kipalaung ya Pale kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uthai
Kiwa-Parauk

**Kiwa-Parauk** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar, China na Uthai inayozungumzwa na Wawa-Parauk. Idadi ya wasemaji wa Kiwa-Parauk imehesabiwa kuwa watu 400,000 nchini Myanmar (2000), watu 399,000 nchini China (2008) na watu 6700 nchini Uthai (2008). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwa-Parauk iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwa-Parauk kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwa-Parauk
*lugha ya Kiwa-Parauk katika Glottolog
*lugha ya Kiwa-Parauk kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uthai
Kiagta cha Alabat

**Kiagta ya Alabat** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waagta. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiagta ya Alabat imehesabiwa kuwa watu 30 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagta ya Alabat iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiagta ya Alabat kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiagta ya Alabat 
*lugha ya Kiagta ya Alabat katika Glottolog
*lugha ya Kiagta ya Alabat kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Kiata

**Kiata** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waata. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiata imehesabiwa kuwa wazee wawili tu, yaani inawezekana kwamba lugha imetoweka kabisa mpaka sasa hivi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiata iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiata kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiata 
*lugha ya Kiata katika Glottolog
*lugha ya Kiata kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Kiatta cha Faire

**Kiatta ya Faire** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waatta. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiatta ya Faire imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiatta ya Faire iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiatta ya Faire kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiatta ya Faire 
*lugha ya Kiatta ya Faire katika Glottolog
*lugha ya Kiatta ya Faire kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Kiayta cha Abellen

**Kiayta ya Abellen** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waayta. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kiayta ya Abellen imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiayta ya Abellen iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiayta ya Abellen kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiayta ya Abellen 
*lugha ya Kiayta ya Abellen katika Glottolog
*lugha ya Kiayta ya Abellen kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Uislamu nchini Burundi

wa Bujumbura.]]
**Uislamu nchini Burundi** unasemekana kuwa na karibu asilimia tatu hadi tano ya idadi ya wananchi wa Burundi. 

Idadi kubwa ya Waislamu ni wa dhehebu la Sunni, ikiwa na kiasi kidogo tu cha Shia. 

Burundi, kikatiba ni nchi isiyoendeshwa kidini, lakini Eid ul-Fitr ni miongoni mwa sikukuu za kitaifa.

## Tazama pia
*Dini nchini Burundi

## Marejeo
Burundi
Jamii:Dini nchini Burundi
Burundi
Nchi isiyo na dini

**Nchi zisizo na dini** (yaani zisizo na dini rasmi) ni nchi zilizoamua kutosimama upande wa dini yoyote kati ya zile zinazofuatwa na wakazi wake. 

Si kwamba nchi ya namna hiyo inapinga dini, bali inakusudia kuwatendea wakazi wote na miundo yao ya dini kwa usawa, bila upendeleo, ingawa pengine busara inadai kuzingatia wingi wa watu wanaozifuata, kwa mfano katika kukubali baadhi ya sikukuu katika kalenda ya taifa. 

Kwa ajili hiyo siasa haitakiwi kutegemea dini yoyote, bali ustawi wa jamii unaolengwa kwa kuzingatia hoja ambazo nguvu yake inatokana na ukweli unaojulikana na akili tu.

## Tanbihi
## Marejeo
* Temperman, Jeroen, *State Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance*, BRILL, 2010, ISBN 9004181482
Jimbo Kuu la Mombasa

**Jimbo Kuu la Mombasa** (kwa Kilatini *Archidiocesis Mombasaën(sis)*) ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya.

Ni makao makuu ya kanda ya Kanisa ya eneo la mashariki, ambayo inaundwa nalo na majimbo ya Malindi na Garissa. 

Kwa sasa linaongozwa na askofu mkuu Martin Musonde Kivuva akiishi mjini Mombasa.

Eneo lake ni kilometa mraba 39,000, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 2,854,855 Wakatoliki walikuwa 416,000 (14.6% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 61. Mapadri ni 142, wakiwemo wanajimbo 97 na wanashirika 45. Watawa wa kiume ni 64 na wa kike ni 615.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya

Jamii:Mombasa
Jamii:kaunti ya Mombasa
Jamii:kaunti ya Kilifi
Jamii:kaunti ya Kwale
Jamii:kaunti ya Taita-Taveta
Jimbo Kuu la Nyeri

**Jimbo Kuu la Nyeri** (kwa Kilatini: *Archiodiocesis Nyeriensis*) ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya.

Ni makao makuu ya kanda ya Kanisa ambayo inaundwa nalo na majimbo ya Embu, Isiolo, Maralal, Marsabit, Meru, Muranga na Nyahururu.

Mwaka 2023 kati ya wakazi 1,816,000, lilikuwa na waamini 619,900 (34.1%) waliogawanyika katika parokia 52.

Kwa sasa linaongozwa na askofu mkuu Anthony Muheria akiwa na makao mjini Nyeri.

Mapadri ni 196, wakiwemo wanajimbo 180 na wanashirika 16. Kwa wastani kila padri anahudumia waumini 3,162. 

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya

## Tanbihi

Jamii:Kaunti ya Nyeri
Jamii:Kaunti ya Laikipia
Kibikol cha Buhi

**Kibikol ya Buhi** (pia '''Kibuhi'non''') ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wabikol. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kibikol ya Buhi imehesabiwa kuwa watu 73,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibikol ya Buhi iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibikol ya Buhi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibikol ya Buhi 
*lugha ya Kibikol ya Buhi katika Glottolog
*lugha ya Kibikol ya Buhi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Uislamu nchini Burkina Faso

Mkubwa huko mjini Bobo-Dioulasso, Burkina Faso]]
**Uislamu** nchini **Burkina Faso** (zamani Volta ya Juu) una historia ndefu sana. 

Kulingana na sensa iliyofanywa mwaka wa 2006, idadi ya Waislamu nchini humo ni 60.53%. Ijapokuwa idadi kubwa wa Waislamu wa huko ni wa madhehebu ya Sunni wanaomfuata Maliki, madhehebu mengine kama vile ya Shia na Ahmadiyya nayo yanao baadhi ya wafuasi. 

## Tanbihi
## Marejeo
* Ira M. Lapidus, *A History of Islamic Societies* 2nd Ed. 1988

Burkina Faso
Jamii:Dini nchini Burkina Faso
Burkina Faso
Jiografia ya Palestina

ni, mwaka 2003.]]
**Palestina** ni nchi ya pekee upande wa jiografia, hasa upande wa mashariki, katika Bonde la Ufa unapotiririka mto Yordani hadi Bahari ya Chumvi.

Mipaka ya Palestina imebadilikabadilika katika historia.

Katika karne ya 5 KK Herodotus alipotaja *Palaestina* alifanya hivyo kwa maana tofauti kadiri ya mukhtada. 

Wapalestina wa leo wanataka mipaka yao iwe ile ya eneo lindwa lililokuwa chini ya Waingereza, yaani bila ya nchi ya Yordan, ng'ambo ya mto huo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Palestina
Paulo Suzuki

**Paulo Suzuki** alikuwa katekista wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko aliyefia dini nchini Japani (1597).

Dhuluma dhidi ya Wakatoliki zilipozidi, yeye na wenzake 25 (mapadri na watawa 8 na walei 17) walikamatwa, walitukanwa na kuteswa vikali, na hatimaye wakasulubiwa huko Nagasaki tarehe 5 Februari mwaka 1597, huku wakifurahia neema ya kuuawa namna ileile ya Yesu. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake na ya wafiadini wenzake huadhimishwa kila mwaka tarehe 6 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 54-57
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 36-40
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 47
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 426-428

Jamii:Waliozaliwa karne ya 16
Jamii:Waliofariki 1597
Jamii:Wafransisko
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Japani
Rahul Bose

thumb|Rahul Bose
**Rahul Bose** (alizaliwa 27 Julai 1967) ni muigizaji wa filamu kutoka Uhindi, mkurugenzi, screenwriter, mwanaharakati na mchezaji raga. 

Bose alitumia utoto wake katika Bangalore, Karnataka, na kisha kuhamia Mumbai na familia yake. 

## Filamu muhimu
* Jaipanija Mke - 2010
* Endless - 2009
* Kiu - 2008
* Dil Kabaddi - 2008
* Maadili Mughal -e Azam - 2008
* Ushupavu - 2008
* Kabla ya Rennie - 2008
* Chain ya Maine mbeba mbeba - 2007
* Pyar Ke Side Effects - 2006
* Connection - 2005
* Jasmine - 2004
* Jhankar Beats - 2003
* Mumbai Matinee - 2003
* Mheshimiwa na Bi Iyer - 2002
* Takshak - 1999
* Bombay Boys - 1998

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Uhindi
Jamii:Waigizaji filamu wa Uhindi
Mdudu mabawa-msuko

**Wadudu mabawa-msuko** ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda Plecoptera (plekein = kusuka, ptera = mabawa) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wadudu hawa huishi majini baridi katika muundo wa nayadi (lava ya wadudu wa maji) kwa muda wa mwaka mmoja hadi miaka minne kufuatana na spishi, halafu hutoka kwenye maji na kuambua na kuwa mdudu aliyekomaa wenye mabawa. Hawa ni wadudu sahili bila viungo vya kiwiliwili vilivyotoholewa. Wana viungo vya kinywa vinavyotumika kwa kutafuna, vipapasio virefu vyenye pingili nyingi, macho makubwa ya kuungwa, oseli tatu (macho ya msingi) na mikia miwili mirefu (kwa kweli serki zilizorefuka). Wasiporuka wanakunja mabawa juu ya fumbatio. Nayadi wanafanana na mdudu mpevu lakini hawana mabawa na wana matamvua. Nayadi wengi zaidi hukamata arithropodi wengine wa maji, lakini nayadi wa spishi nyingine hula maada ya mimea. Wadudu wapevu hula mimea lakini wengine hawali kabisa.

## Picha

Capnopsis schilleri.jpg|Capniidae (*Capnopsis schilleri*)
Sweltsa.jpg|Chloroperlidae (nayadi wa *Sweltsa* sp.)
Sweltsa townesi.jpg|Chloroperlidae (*Sweltsa townesi*)
Nemoura.cinerea.jpg|Nemouridae (*Nemoura cinerea*)
Nemoura cinerea nymph.jpg|Nemouridae (nayadi wa *Nemoura cinerea*)

Jamii:Wadudu mabawa-msuko
Jimbo Katoliki la Kericho

**Jimbo Katoliki la Kericho** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nairobi.

Makao makuu yako mjini Kericho. Askofu ni Alfred Kipkoech arap Rotich.

Eneo lake ni kilometa mraba 4,800, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 1,908,510 Wakatoliki walikuwa 294,420 (15.4% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 48. Mapadri ni 84, wakiwemo wanajimbo 31 na wanashirika 53. Watawa wa kiume ni 68 na wa kike ni 73.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Kericho
Jamii:Kaunti ya Bomet
Jimbo Katoliki la Kitui

**Jimbo Katoliki la Kitui** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nairobi.

Makao makuu yako mjini Kitui. Askofu ni Joseph Mwongela.

Eneo lake ni kilometa mraba 30,496, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 1,200,946 Wakatoliki walikuwa 242,065 (20.2% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 32. Mapadri ni 84, wakiwemo wanajimbo 82 na wanashirika 2. Watawa wa kiume ni 9 na wa kike ni 89.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Kitui
Jimbo Katoliki la Machakos

**Jimbo Katoliki la Machakos** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nairobi.

Baada ya kumegwa tarehe 22 Julai 2023 ili kuzaa Jimbo Katoliki la Wote, limebaki na eneo la km2 6,126, Wakatoliki 610,150 kati ya wakazi 1,421,932, parokia 49, mapadri 112 wanajimbo na 22 wamisionari, mashemasi 6, waseminari 33 na makatekista 928.

Askofu ana makao makuu mjini Machakos.


Jamii:Kaunti ya Machakos
Jimbo Katoliki la Nakuru

**Jimbo Katoliki la Nakuru** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nairobi.

Makao makuu yako mjini Nakuru. Askofu ni Cleophas Oseso Tuka.

Eneo lake ni kilometa mraba 18,149, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 3,202,579 Wakatoliki walikuwa 677,202 (21.1% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 62. Mapadri ni 180, wakiwemo wanajimbo 122 na wanashirika 58. Watawa wa kiume ni 156 na wa kike ni 239.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Nakuru
Jamii:Kaunti ya Nakuru
Jamii:kaunti ya Baringo
Jimbo Katoliki la Ngong

**Jimbo Katoliki la Ngong** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nairobi.

Makao makuu yako mjini Ngong. Askofu ni John Oballa Owaa.

Eneo lake ni kilometa mraba 47,000, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 2,050,000 Wakatoliki walikuwa 240,850 (11.7% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 40. Mapadri ni 131, wakiwemo wanajimbo 58 na wanashirika 73. Watawa wa kiume ni 142 na wa kike ni 227.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Kajiado
Jamii:Kaunti ya Narok
Jimbo Katoliki la Malindi

**Jimbo Katoliki la Malindi** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Mombasa.

Makao makuu yako mjini Malindi. Askofu ni Wilybard Lagho.

Eneo lake ni kilometa mraba 33,254, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 646,640 Wakatoliki walikuwa 42,235 (6.5% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 23. Mapadri ni 44, wakiwemo wanajimbo 18 na wanashirika 26. Watawa wa kiume ni 41 na wa kike ni 90.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Malindi
Jamii:Kaunti ya Kilifi
Jamii:kaunti ya Lamu
Jamii:kaunti ya Tana River
Jimbo Katoliki la Garissa

**Jimbo Katoliki la Garissa** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Mombasa.

Makao makuu yako mjini Garissa. Askofu ni George Muthaka, OFMCap.

Eneo lake ni kilometa mraba 142,702, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 1,139,660 Wakatoliki walikuwa 7,451 (0.7% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 7. Mapadri ni 10, wakiwemo wanajimbo 4 na wanashirika 6. Watawa wa kiume ni 7 na wa kike ni 22.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Garissa
Jamii:kaunti ya Mandera
Jamii:kaunti ya Wajir
Jamii:kaunti ya Tana River
Jimbo Katoliki la Marsabit

**Jimbo Katoliki la Marsabit** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri.

Makao makuu yako mjini Marsabit. Askofu ni Peter Kyara Kariuki, I.M.C.

Eneo lake ni kilometa mraba 78,078, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 471,740 Wakatoliki walikuwa 62,440 (13.2% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 17. Mapadri ni 37, wakiwemo wanajimbo 24 na wanashirika 13. Watawa wa kiume ni 17 na wa kike ni 39.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Marsabit
Jimbo Katoliki la Meru

**Jimbo Katoliki la Meru** (kwa Kilatini: *Dioecesis Meruensis*) ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri. Makao makuu yako Meru. Wakatoliki ni 1,036,855 kati ya wakazi 3,336,685, hivyo ni asilimia 31.1. Kuanzia tarehe 1 Januari 2026 Askofu wake ni Jackson Murugara, IMC. Mapadri ni 187, wakiwemo wanajimbo 143 na wanashirika 44. Kwa wastani kila padri anahudumia waumini 5,544. Mbali nao, watawa wa kiume ni 71 na wale wa kike 369. Parokia ziko 80.

## Tazama pia
*Annuario Pontificio
*Ukristo nchini Kenya

## Tanbihi
## Marejeo
*Breve *Tanquam sublimi*, AAS 18 (1926), p.&nbsp;374 
*Bolla *Progreditur continenter*, AAS 46 (1954), p.&nbsp;33 

## Viungo vya nje
*www.gcatholic.org
*www.kec.or.ke

Meru
Jamii:Kaunti ya Meru
Jamii:Kaunti ya Tharaka-Nithi
Jimbo Katoliki la Muranga

**Jimbo Katoliki la Muranga** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri.

Makao makuu yako mjini Murang'a. Askofu ni James Wainaina Kungu.

Eneo lake ni kilometa mraba 4,016, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 1,920,000 Wakatoliki walikuwa 1,002,750 (52.2% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 48. Mapadri ni 141, wakiwemo wanajimbo 122 na wanashirika 19. Watawa wa kiume ni 49 na wa kike ni 177.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:kaunti ya Murang'a
Jamii:Kaunti ya Kirinyaga
Jimbo Katoliki la Nyahururu

**Jimbo Katoliki la Nyahururu** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri.

Makao makuu yako mjini Nyahururu. Askofu ni Joseph Ndembu Mbatia.

Eneo lake ni kilometa mraba 10,000, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 938,256 Wakatoliki walikuwa 317,000 (33.8% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 36. Mapadri ni 108, wakiwemo wanajimbo 105 na wanashirika 3. Watawa wa kiume ni 3 na wa kike ni 73.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:kaunti ya Nyandarua
Jamii:Kaunti ya Laikipia
Jimbo Katoliki la Bungoma

**Jimbo Katoliki la Bungoma** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya.

Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu. Makao makuu yako Bungoma

Askofu ni Mark Kadima Wamukoya (tangu 14 Desemba 2021).

Eneo lake ni kilometa mraba 4,840, ambamo mwaka 2022 kati ya wakazi 1,659,902 Wakatoliki walikuwa 766,120 (46.2% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 43. Mapadri ni 81, wote wanajimbo. Watawa wa kiume ni 57 na wa kike ni 116.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Bungoma
Jamii:kaunti ya Busia
Jimbo Katoliki la Eldoret

**Jimbo Katoliki la Eldoret** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya.

Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Tarehe 10 Julai 2025 limegawanywa ili kuanzisha Jimbo Katoliki la Kapsabet katika kaunti ya Nandi. Tangu hapo limebaki na Km2 6,365.6, wanapoishi watu 1,619,666, ambao kati yao Wakatoliki ni 581,345.

Parokia ni 65, mapadri ni 112, wakiwemo wanajimbo 92, mashemasi ni 8, watawa wa kiume ni 31 na wa kike ni 211, waseminari ni 55 na makatekista 605.


Jamii:Eldoret
Jamii:Kaunti ya Uasin Gishu
Jamii:Kaunti ya Elgeyo-Marakwet
Jimbo Katoliki la Homa Bay

**Jimbo Katoliki la Homa Bay** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Makao makuu yako mjini Homa Bay. Askofu ni Michael Otieno Odiwa.

Eneo lake ni kilometa mraba 7,778, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 3,144,790 Wakatoliki walikuwa 673,390 (21.4% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 47. Mapadri ni 105, wakiwemo wanajimbo 80 na wanashirika 25. Watawa wa kiume ni 49 na wa kike ni 24.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Homa Bay
Jimbo Katoliki la Kakamega

**Jimbo Katoliki la Kakamega** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Makao makuu yako mjini Kakamega. Askofu ni Joseph Obanyi Sagwe.

Eneo lake ni kilometa mraba 3,531, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 2,549,790 Wakatoliki walikuwa 1,028,285 (40.3% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 46. Mapadri ni 101, wote wanajimbo. Watawa wa kiume ni 96 na wa kike ni 484.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Kakamega
Jamii:kaunti ya Vihiga
Jimbo Katoliki la Embu

**Jimbo Katoliki la Embu** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya.

Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri.

Makao makuu yako mjini Embu. Askofu ni Peter Kimani Ndung'u.

Eneo lake ni kilometa mraba 2,714, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 642,760 Wakatoliki walikuwa 336,530 (52.4% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 23. Mapadri ni 94, wakiwemo wanajimbo 84 na wanashirika 10. Watawa wa kiume ni 10 na wa kike ni 155.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Embu
Jimbo Katoliki la Maralal

**Jimbo Katoliki la Maralal** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Nyeri.

Makao makuu yako mjini Maralal. Askofu ni Hieronymus Joya, I.M.C.

Eneo lake ni kilometa mraba 20,809, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 310,327 Wakatoliki walikuwa 138,440 (44.6% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 14. Mapadri ni 36, wakiwemo wanajimbo 24 na wanashirika 12. Watawa wa kiume ni 18 na wa kike ni 37.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Maralal
Jamii:kaunti ya Samburu
Jimbo Katoliki la Kisii

**Jimbo Katoliki la Kisii** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Makao makuu yako mjini Kisii. Askofu ni Joseph Mairura Okemwa.

Eneo lake ni kilometa mraba 2,196, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 2,846,525 Wakatoliki walikuwa 756,400 (26.6% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 32. Mapadri ni 71, wakiwemo wanajimbo 65 na wanashirika 6. Watawa wa kiume ni 18 na wa kike ni 265.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Kisii
Jimbo Katoliki la Kitale

**Jimbo Katoliki la Kitale** ni mojawapo kati ya majimbo 26 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Makao makuu yako mjini Kitale. Askofu ni Henri Juma Odonya.

Eneo lake ni kilometa mraba 11,737, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 2,093,000 Wakatoliki walikuwa 315,270 (15.1% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 35. Mapadri ni 93, wakiwemo wanajimbo 66 na wanashirika 27. Watawa wa kiume ni 42 na wa kike ni 106.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Trans-Nzoia
Jamii:kaunti ya West Pokot
Jimbo Katoliki la Lodwar

**Jimbo Katoliki la Lodwar** ni mojawapo kati ya majimbo 28 ya Kanisa Katoliki nchini Kenya. Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

Makao makuu yako mjini Lodwar. Askofu ni John Mbinga, C.S.Sp.

Eneo lake ni kilometa mraba 77,000, ambamo mwaka 2023 kati ya wakazi 1,180,170 Wakatoliki walikuwa 217,900 (18.5% ya wakazi wote), wakigawanyika katika parokia 31. Mapadri ni 56, wakiwemo wanajimbo 18 na wanashirika 38. Watawa wa kiume ni 55 na wa kike ni 92.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya


Jamii:Kaunti ya Turkana
Vikarieti ya Kitume

**Vikarieti ya Kitume** ni aina mojawapo ya majimbo ya Kanisa Katoliki ambayo haijafanywa dayosisi kamili, ingawa mara nyingi inaongozwa na askofu: ni kwa sababu huyo anaongoza kwa niaba ya Papa, hasa katika eneo la umisionari. Ndiyo maana anaitwa kwa Kilatini "Vicarius Apostolicus" (yaani "Makamu wa Kitume", ambapo jina hilo la mwisho linadokeza mamlaka ya Papa kama mwandamizi wa Mtume Petro).

## Viungo vya nje
* Orodha ya Vikarieti za Kitume by GCatholic.org

Jamii:Sheria za Kanisa
Jamii:Kanisa Katoliki
Rhode Island Red

thumb
**Rhode Island Red** ni aina ya kuku ambao waaweza kuanzishwa ili kuwasaidia watu wanaotamani kuongeza wigo wa kuku katika maisha ya ufugaji.

Jamii:Ndege
Jamii:Uchumi
Yusufu

**Yusufu** ni jina la kiume lenye asili ya Kiebrania, linalotumiwa sana katika Biblia, kama **יוֹסֵף**, **Yossef** au **Yôsēp̄**. 

Kwa Kiarabu, kwa mfano katika Qur'an, jina hilo linaandikwa **يوسف**, **Yūsuf**.

Kwa Kiswahili jina linatumika kwa kutamka Yosefu (hasa kati ya Wakristo) au Yusufu (hasa kati ya Waislamu), mbali na wale wanaotumia jina kwa matamshi ya Kiingereza, Joseph.

Mwanamke anaweza kuitwa Yosefa, Yosefina, Josefina.

## Asili na maana
Jina linaweza kutafsiriwa kutokana na יהוה להוסיף *YHWH Lhosif*, ambayo maana yake ni "Bwana aongeze". Ni maneno ya Raheli alipojaliwa hatimaye kumzaa mwanae wa kwanza: Yosefu (babu), mtoto wa 11 wa Yakobo Israeli. 

Kutoka kwake lilipatikana kabila kubwa lililogawanyika kati ya lile la Manase na lile la Efraimu

Katika Agano Jipya, Yosefu ni hasa Yosefu (mume wa Maria), mama wa Yesu. 

Mwingine ni Yosefu wa  Arimataya, tajiri wa baraza la Israeli, aliyemzika Yesu.

Jamii:Majina ya watu
Yosefu wa Arimataya

.]]
, kadiri ya James Tissot.]]
**Yosefu wa Arimataya** alikuwa Myahudi mwanamume wa karne ya 1, maarufu hasa kutokana na habari zake zinazopatikana katika Injili (Mk 15:42-46; Math 27:57-60; Lk 23:50-53; Yoh 19;38-42). 

Habari za ziada, lakini si za kuaminika, zinapatikana katika vitabu ambavyo havimo katika Biblia ya Kikristo, hasa Injili ya Nikodemu.

Tajiri na mtu wa baraza la Israeli, aliyetarajia Ufalme wa Mungu uliotangazwa na Yesu, alichukua jukumu la kumzika, akiomba ruhusa ya Ponsyo Pilato na kujitolea kaburi alilokuwa amejiandalia pangoni kwenye Kalivari.

Anaheshimiwa kama mtakatifu na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi, Waanglikana, Walutheri na madhehebu mengine ya Ukristo.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 31 Agosti au nyingine. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 57

## Viungo vya nje
Jamii:Waliofariki karne ya 1
Kigaddang

**Kigaddang** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wagaddang. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kigaddang imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigaddang iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigaddang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigaddang 
*lugha ya Kigaddang katika Glottolog
*lugha ya Kigaddang kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Raheli

.]]
 za Labano*]]
**Raheli** ni mwanamke wa Biblia anayejulikana hasa kutokana na Kitabu cha Mwanzo kama binti Labano na mke wa pili wa Yakobo Israeli, aliyemzalia watoto wawili, Yosefu na Benyamini.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Desemba, lakini pia tarehe 30 Septemba na 12 Mei.

## Maana ya jina 
Kwa Kiebrania *Rahel'' maana yake ni "kikondoo", hivyo “mpole”. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Kikatabaga

**Kikatabaga** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino iliyozungumzwa na Wakatabaga. Hakuna wasemaji wa Kikatabaga siku hizi, yaani lugha imetoweka kabisa. Tena uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikatabaga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikatabaga 
*lugha ya Kikatabaga katika Glottolog
*lugha ya Kikatabaga kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Kivunjajungu

**Vivunjajungu**, **vunjajungu** au **katamasikio** ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda Mantodea (mantis = nabii, eidos = umbo) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wanatokea kanda za tropiki na nusutropiki na kusini (au kaskazini) kwa kanda za wastani. Kiwiliwili chao ni kirefu na chembamba. Miguu ya mbele imetoholewa kwa kukamata arithropodi wengine na hata vertebrata wadogo. Kwa kawaida koksa (coxa) za miguu ya wadudu ni fupi, lakini zile za miguu ya mbele ya vivunjajungu zimerefuka. Femuri na tibia zina miiba na meno inayowezesha mdudu kushika vizuri mawindo yake. Kama takriban wadudu wote vivunjajungu wana toraksi yenye sehemu tatu, lakini ile ya mbele, protoraksi, ni ndefu kuliko mbili nyingine pamoja na imeungwa vinamo na mesotoraksi. Hii inawezesha mdudu asogeze kichwa na miguu ya mbele pande zote wakati kiwiliwili kinatulia. Hata shingo ni kinamo na spishi kadhaa zinaweza kuzungusha kichwa kwa nyuzi 180.

## Picha

Myrmecomantis atra.jpg|Amorphoscelididae (*Myrmecomantis atra*)
Empusa pennata (3102971911).jpg|Empusidae (*Empusa pennata*)
Hymenopodidae - Hymenopus coronatus.JPG|Hymenopodidae (*Hymenopus coronatus*)
Bolbe spp..JPG|Iridopterygidae (*Bolbe* sp.)
Humbertiella similis at Kadavoor.jpg|Liturgusidae (*Humbertiella similis*)
Miomantis caffra eating a New Zealand cicada.jpg|Mantidae (*Miomantis caffra*)
Metalliticussplendidus.JPG|Metallyticidae (*Metallyticus splendidus*)
Sibylla pretiosa Cryptic mantis Luc Viatour.jpg|Sibyllidae (*Sibylla pretiosa*)
Tarachodes sp, i, Pretoria.jpg|Tarachodidae (*Tarachodes* sp.)
Pogonogaster tristani 1.jpg|Thespidae (*Pogonogaster tristani*)

Jamii:Vivunjajungu
Kiagta cha Villa Viciosa

**Kiagta ya Villa Viciosa** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino iliyozungumzwa na Waagta. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiagta ya Villa Viciosa, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagta ya Villa Viciosa iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*Lugha ya Kiagta ya Villa Viciosa kwenye Multitree
*Makala za OLAC kuhusu Kiagta ya Villa Viciosa 
*Lugha ya Kiagta ya Villa Viciosa katika Glottolog
*Lugha ya Kiagta ya Villa Viciosa kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Java

[300px|thumb|[Ramani ya Java.]]
thumb|Mahali pake.
**Java** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sumatra. 

Eneo la kisiwa ni km² 138,794. 

Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa milioni 143. Watu wakaao kisiwani mwa Java huongea lugha mbalimbali, hasa Kijava, Kisunda na Kimadura.

Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Jakarta. 

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Sumatra

**Sumatra** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini wa bara la nchi ya Malaysia. Eneo la kisiwa ni 480,847 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Medan. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 50,365,538. Watu wakaao kisiwani kwa Sumatra huongea lugha mbalimbali, idadi yake zaidi ya hamsini, hasa Kimalay na lugha nyinginezo.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Sulawesi

thumb|Kisiwa cha Sulawesi,_Indonesia
**Sulawesi** (jina lake la kale **Celebes**) ni kisiwa cha Indonesia. Kiko kati ya kisiwa cha Borneo upande wa magharibi na visiwa vya Maluku upande wa mashariki. Eneo la kisiwa ni 174,600 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Makassar. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 18,455,000.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Nias

thumb|Picha ya ramani kuonesha Kisiwa cha Nias
**Nias** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa magharibi wa kisiwa cha Sumatra. Eneo la kisiwa ni 5121 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Gunungsitoli. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 788,132. Watu wakaao kisiwani kwa Nias huongea lugha ya Kinias.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Buton

thumb|Sampolawa_Bay Katika Kisiwa cha,Buton
**Buton** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sulawesi. Eneo la kisiwa ni 4408 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Bau-Bau. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 447,408. Watu wakaao kisiwani kwa Buton huongea lugha mbalimbali, miongoni mwao Kiwolio na Kicia-Cia.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Lombok

thumbnail|right|200px|Fukwe za Kisiwa Lombok

**Lombok** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Bali na upande wa magharibi wa kisiwa cha Sumbawa. Eneo la kisiwa ni 4514 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Mataram. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 3,311,000.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Buru

thumb|Alghero_-_Torre_del_Buru.
**Buru** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-magharibi wa visiwa vya Maluku. 

Eneo la kisiwa ni km² 9505. 

Miji mikubwa kabisa kisiwani ni Namlea na Namrole. 

Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani ilihesabiwa kuwa 161,828. Watu wakaao kisiwani kwa Buru huongea lugha za Kiburu, Kilisela na Kiambelau.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Sumbawa

thumb|Kecamatan_Alas_Sumbawa
**Sumbawa** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko kati ya kisiwa cha Lombok upande wa magharibi na kisiwa cha Flores upande wa mashariki. Eneo la kisiwa ni 15,214 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Bima. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 1,391,340. Wengi wa watu wakaao kisiwani kwa Sumbawa huongea Kisumbawa.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Seram

thumbnail|right|200px|Kisiwa cha Seram
**Seram** (pia **Ceram**) ni kisiwa cha Indonesia. Kiko katikati ya funguvisiwa ya Maluku. Eneo la kisiwa ni 17,100 km². Miji mikubwa kisiwani ni Dataran Hunipopu, Dataran Hunimoa na Masohi. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 434,113 . Watu wakaao kisiwani kwa Seram huongea lugha mbalimbali, hasa Kimanusela na Kinuaulu.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Halmahera

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Halmahera
**Halmahera** (pia **Jailolo**) ni kisiwa cha Visiwa vya Maluku nchini Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa visiwa vya Maluku. 

Eneo la kisiwa ni km² 17,780. 

Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani ilihesabiwa kuwa 449,938.

Mji mkuu kisiwani ni Sofifi. 

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Wetar

thumb|Sehemu mojawapo katika Kisiwa cha Wetar
**Wetar** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Timor na upande wa mashariki wa kisiwa cha Alor. Eneo la kisiwa ni 3600 km². Baadhi ya miji kisiwani ni Lioppa, Ilwaki, Wasiri, Masapun na Arwala. Watu wakaao kisiwani kwa Wetar huongea lugha mbalimbali, miongoni mwao Kiaputai, Kiili'uun, Kiperai na Kitugun.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Kayoa

thumb|Halmahera_Kayoa
**Kayoa** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Bacan. 
Watu wakaao kisiwani kwa Kayoa huongea lugha mbili, yaani Kimakian-Magharibi na Kimakian-Mashariki.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Sumba

thumb|Kisiwa cha Sumba

**Sumba** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sumbawa na upande wa kusini-magharibi wa kisiwa cha Flores. Eneo la kisiwa ni 11,153 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Waingapu. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 685,186. Watu wakaao kisiwani kwa Sumba huongea lugha mbalimbali, ambao kubwa yake ni Kikambera.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Madura

thumb|Picha ya ramani Kisiwa cha Madura
**Madura** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini-mashariki wa kisiwa cha Java. Eneo la kisiwa ni 5025 km². Baadhi ya miji kisiwani ni Sampang na Bangkalan. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 3,622,763. Watu wakaao kisiwani kwa Madura huongea hasa Kimadura.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Biak

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Biak
**Biak** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa Papua. Eneo la kisiwa ni 1904 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Kota Biak. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 112,873. Watu wakaao kisiwani kwa Biak huongea lugha ya Kibiak.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Kiatayal

right|thumb|Lahaja za Kiatayal na maeneo yake
**Kiatayal** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Waatayal. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiatayal imehesabiwa kuwa watu 84,300. Kuna lahaja mbili: Kisquliq na Kic'uli'. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiatayal kiko katika kundi lake lenyewe la Kiatayaliki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiatayal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiatayal 
*lugha ya Kiatayal katika Glottolog
*lugha ya Kiatayal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Taiwan
Kibabuza

**Kibabuza** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wababuza. Idadi ya Wababuza imehesabiwa kuwa watu 35 tu lakini wamesahau jinsi ya kuongea lugha ya Kibabuza, yaani lugha yao imetoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibabuza iko katika kundi la Kitambarare-Magharibi (“Western Plains”).

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibabuza kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibabuza 
*lugha ya Kibabuza katika Glottolog
*lugha ya Kibabuza kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Taiwan
Kisiraya

**Kisiraya** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wasiraya. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kisiraya iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.

Kwa muda mrefu Wasiraya waliacha kuongea lugha ya Kisiraya, lugha yao ikatoweka, ila kulikuwa na wazee ambao wanakumbuka maneno machache. Kwa sasa kuna juhudi za kuiokoa na watoto kadhaa wanaweza kusema na kuimba kwa lugha hiyo 

## Marejeo
## Viungo vya nje
*lugha ya Kisiraya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisiraya
*lugha ya Kisiraya katika Glottolog
*lugha ya Kisiraya kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Taiwan
Kiambae-Magharibi

**Kiambae-Magharibi** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waambae kwenye kisiwa cha Ambae. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiambae-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 8700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambae-Magharibi iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiambae-Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiambae-Magharibi 
*lugha ya Kiambae-Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kiambae-Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vanuatu
Kiareare

'''Ki'are'are''' ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Wa'are'are kwenye kisiwa cha Malaita. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Ki'are'are imehesabiwa kuwa watu 17,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki'are'are iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Ki'are'are kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Ki'are'are 
*lugha ya Ki'are'are katika Glottolog
*lugha ya Ki'are'are kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Visiwa vya Solomon
Mfupa

300px|thumbnail|Muundo wa mfupa.
**Mfupa** ni tishu ngumu katika mwili mwa binadamu na wanyama wenye uti wa mgongo. Mifupa inahimili ogani nyingine mwilini na kuuwezesha kusimama. Mifupa ni pia kinga kwa sehemu muhimu sana kama vile mifupa ya fuvu inakinga ubongo na ubavu wa kifua unaokinga moyo na mapafu. 

## Kiunzi cha mifupa
Mifupa inaunganishwa katika kiunzi cha mifupa. Mwili wa binadamu huwa na mifupa zaidi ya 200, idadi inayojulikana kwa wataalamu ni 270, lakini wakati wa maisha mifupa mingi inaungana kuwa mmoja, hivyo kwa kawaida mtu mzima huwa na mifupa 206.

## Muundo wa mfupa
Mwili unajenga mifupa hasa kwa minerali ya fosfati ya kalisi. Minerali hii inafanya ile ganda gumu la nje la mfupa. Ndani yake mfupa huwa na muundo unaofanana na matriki au nyavu ya ufumwele na muundo huu unapunguza uzito wa mfupa pamoja na kuufanya imara. 

Kwa nje mfupa hufunikwa na ngozi ya pekee (periosteum). Ndani ya mfupa kuna neva, mishipa ya damu na uboho. Uboho ni mahali pa kuzalisha seli za damu. Katika umri wa mtoto karibu kila mfupa huwa na uboho ndani yake, kwa mtu mzima ni mifupa mikubwa na minene zaidi tu.

## Magonjwa ya mifupa
Kuna magonjwa mbalimbali yanayoweza kuathiri mifupa. 

Kuvunjwa kwa mfupa ni tatizo linalotokea mara nyingi baada ya kuanguka vibaya au kupigwa kwa nguvu. Hapo ni lazima vipande vilivyovunjika vishikwe pamoja bila kuchezacheza hadi tishu mpya ya kimfupa iunganishe pande zote mbili.

Ugonjwa unaotokea kwa wazee na pia kwa watu wenye utapiamlo, hasa wakikosa kalisi katika chakula, ni kudhoofika kwa mifupa, yaani osteoporosi. Maziwa au jibini huingiza kalisi mwilini. Osteoporosi husababisha kuvunjika kwa mifupa kirahisi.

Viungo vya mifupa kama vile kiwiko au goti vinafunikwa na gegedu kwa kuzuia msuguano kati ya mifupa miwili. Gegedu hii inaathiriwa na ugonjwa wa baridi yabisi au arthritis. 

Kansa ndani ya mifupa inaweza kusababisha maumivu makali.

Ngozi inayofunika mfupa inaweza kuambukizwa na hali hii huitwa periostitisi, hutibiwa kwa madawa kiua vijasumu (antibiotics). 

Jamii:Mwili
Jamii:Kiunzi
Jamii:Mifupa
Kidororo

**Kidororo** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon iilyozungumzwa na Wadororo. Kwa miaka mingi sasa hakuna wasemaji wa Kidororo, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidororo iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidororo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidororo 
*lugha ya Kidororo katika Glottolog
*lugha ya Kidororo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Visiwa vya Solomon
Kibilua

**Kibilua** ni lugha ya Kisolomon-Katikati nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Wabilua kwenye kisiwa cha Vella Lavella. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibilua imehesabiwa kuwa watu 8740.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibilua kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibilua 
*lugha ya Kibilua katika Glottolog
*lugha ya Kibilua kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Visiwa vya Solomon