open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hilma Nicanor

**Hilma Ndinelago Nicanor** (alizaliwa tarehe 3 Mei 1956 katika Mkoa wa Oshana) ni mwanasiasa wa Namibia na mwanaharakati wa wanawake. Katika umri wa miaka 18, alijiunga na Swapo na tawi lake la kijeshi, Jeshi la Ukombozi la Watu wa Namibia (PLAN) ili kuchangia katika mapambano ya uhuru wa Namibia. Mwaka 2004, alikuwa Diwani wa jimbo la Keetmanshoop Urban na mmoja wa wawakilishi wawili wa Mkoa wa Karas katika Baraza la Kitaifa la Namibia, ambalo ni nyumba ya juu ya bunge la nchi hiyo. Tangu mwaka 2011, Nicanor amekuwa Naibu Waziri wa Masuala ya Maveterani nchini Namibia.

Nicanor alimaliza shule mwaka 1974 katika Shule ya Upili ya Martin Luther huko Okombahe na baadaye aliendelea na masomo nchini Bulgaria.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Namibia
Fatimatu Abubakar

**Fatimatu Abubakar** ni mwanasheria, mwanasiasa na mjasiriamali wa Ghana. Yeye ni mwanachama wa New Patriotic Party na kwa sasa ni Waziri wa Habari.

Kabla ya kuwa Waziri, Fatimatu aliwahi kuwa Naibu Waziri wa Habari na pia Naibu Mkurugenzi wa Mawasiliano katika Ofisi ya Rais. Kabla ya kazi zake za kisiasa, aliwahi kufanya kazi Lansdown Resort, Aburi kama msimamizi wa nyumba, na SRM Engineering Limited kama afisa wa ofisi (Clerk). Fatimatu alisoma Saikolojia na lugha ya Kiingereza katika shahada yake ya kwanza na ya pili.

Fatimatu Abubakar aliteuliwa kuwa Waziri mpya wa Habari tarehe 14 Februari 2024, akichukua nafasi kutoka kwa Kojo Oppong Nkrumah.

## Maisha ya awali na elimu 
Fatimatu alizaliwa Kumasi, katika Mkoa wa Ashanti. Alipata shahada ya kwanza katika Saikolojia na Lugha ya Kiingereza kutoka Chuo Kikuu cha Ghana.

Mwaka 2008, akiwa chuoni, aliwahi kuwa Makamu wa Rais wa Akuafo Hall Junior Common Room, na mwaka 2010 alishindania nafasi ya Katibu Mtendaji wa Umoja wa Wanafunzi Kitaifa wa Ghana (NUGS).

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Wanasheria wa Ghana
Bintou Toure

**Bintou Touré** ni mwanasiasa wa Guinea anayehudumu katika Bunge la Kitaifa la Guinea. Bintou ni mwanachama wa Chama cha Wachache cha Guinea cha Maendeleo na Ustawi (*Guinean Party for Progress and Development*), na pia ni Rais wa Kamati ya Afya–Vijana–Michezo–Sanaa na Utamaduni.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa nchi kwa nchi
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Marais wa Afrika
Assil Diab

## ASSIL DIAB 
**Assil Diab** (Kiarabu: أسيل دياب) Alizaliwa mwaka 1988 ni msanii wa sanaa za kuona, mbunifu wa michoro (graphic designer), na msanii wa graffiti kutoka Sudan, anayeishi Marekani.
{{Infobox person|tarehe ya kuzaliwa={Birth year and age1988}|tovuti=
|jina la kuzaliwa=}}

## Maisha ya awali 
Assil Diab alizaliwa nchini Romania na alihamia Qatar pamoja na wazazi wake alipokuwa mtoto. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Virginia Commonwealth nchini Qatar na pia mjini Richmond, Virginia, Marekani, na alihitimu mwaka 2011 akiwa na Shahada ya Sanaa (Bachelor of Fine Arts) katika usanifu wa picha (graphic design). Pia ana stashahada katika Masoko ya Kidijitali (Digital Marketing) na Masoko ya Juu ya Mitandao ya Kijamii (Advanced Social Media Marketing).

## Marejeo 
Jamii:Wasomi
Jamii:Waliozaliwa 1988
Jamii:Italia
Jamii:Watu walio hai
Ngohauvi Lydia Kavetu

Ngohauvi Lydia Kavetu (aliyezaliwa 3 Julai 1965 katika Omao, Mkoa wa Kunene) ni mwanasiasa wa Namibia. Mwanachama wa Democratic Turnhalle Alliance (DTA), Kavetu alikuwa mjumbe wa Baraza la Kitaifa la Namibia kuanzia mwaka 2004 hadi 2010.

## Taaluma ya kisiasa 
Kabla ya kuingia katika siasa za kitaifa, Kavetu alikuwa mjumbe wa Baraza la Mji la Opuwo kuanzia mwaka 1998 hadi 2004. Kuanzia mwaka 2004 hadi 2010, aliwakilisha Jimbo la Opuwo katika Baraza la Kanda la Kunene, na pia alichaguliwa kuwa mwenyeji pekee wa DTA katika Baraza la 3 la Kitaifa, akihudumu katika chumba cha juu cha Bunge la Namibia 2004 hadi 2010.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Namibia
Jamii:Wanasiasa
Jamii:Wanasiasa wa Afrika
Basim Magdy

**Basim Magdy** (alizaliwa 1977 huko Asyut) ni msanii wa asili ya Misri anayeelekea kuishi Basel, Uswisi. Sanaa yake inachochewa na vipengele vya ndoto, ikiwemo ndoto zilizo wazi. Anatumia mawazo kuhusu mchakato, mabadiliko, kutoweka, ukweli wa baadaye, jinsi historia inavyandikwa, na imani zake hujumuishwa katika kazi zake. Anafanya kazi kwa kutumia uchoraji**,** utengenezaji wa filamu, upigaji picha, na usanidi wa sanaa. Magdy alipata Shahada ya Kwanza ya Sanaa za Faini (BFA) katika uchoraji kutoka Chuo Kikuu cha *Helwan*, Cairo.

## Tuzo na heshima 
Mnamo mwaka 2016, *Deutsche Bank* ilimteua Magdy kuwa **“***Msanii wa Mwaka***”**.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1977
Jamii:Wasanii wa Misri
Arugba

**Arugba** ni filamu ya 2008.
## Muhtasari
Adetutu anakabiliwa na majukumu mengi. Ni lazima abadilishe jukumu lake kama Arugba (bikira) katika tamasha la kila mwaka la jumuiya pamoja na masomo yake katika chuo kikuu. Anapaswa pia kumtunza rafiki mgonjwa na mwenye huzuni.

Jamii:Error, Fix, and Contribute Campaign 2025-26 in Tanzania
Agnes Chigabatia

**Agnes Asangalisa Chigabatia** (20 Oktoba 1956 - 9 Januari 2024) alikuwa mwanasiasa kutoka nchini Ghana. Aliwahi kuwa mbunge wa eneo la Builsa North katika bunge la Ghana.

## Maisha ya awali na elimu 
Agnes Chigabatia alizaliwa tarehe 20 Oktoba 1956 huko Chuchuliga, wakati huo ikiitwa Gold Coast (kwasasa inafahamika kama Mkoa wa Upper East, Ghana). 

Alipata elimu ya shule ya kati katika Shule ya *Adda Middle School* huko Navrongo na *Ayieta Middle School* huko *Sandema*. Baadae aliendelea na elimu ya sekondari katika Shule ya Wasichana ya *St. Francis Senior High School,* *Jirapa*.Aliendeleza masomo yake zaidi katika Chuo cha Accra Polytechnic, ambapo alipata cheti cha ngazi ya juu katika masomo ya upishi.

## Kazi 
Chigabatia alikuwa mtaalamu wa masuala ya upishi.
## Siasa 
Agnes Chigabatia aligombea katika uchaguzi wa bunge wa mwaka 2004 kwa tiketi ya New Patriotic Party na akashinda. Alipata jumla ya kura 6,160 ambazo zilikuwa sawa na asilimia 33.70. Alihudumu kwa kipindi cha miaka minne (7 Januari 2005 – 7 Januari 2009).

Katika kipindi hicho hicho, Chigabatia pia alikuwa Naibu Waziri wa Mkoa wa Mashariki ya juu. Chigabatia alipoteza nafasi yake kama mbunge katika uchaguzi wa 2008 aliposhindwa na Timothy Awotiirim Ataboadey.

## Uchaguzi 
Chigabatia alichaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la Builsa North (Ghana parliament constituency) katika Mkoa wa Mshariki ya juu nchini Ghana kwa mara ya kwanza katika uchaguzi mkuu wa Ghana wa mwaka 2004. Alishinda kwa tiketi ya New Patriotic Party. Chama cha New Patriotic Party kilishinda jumla ya viti 128 vya ubunge kati ya viti 230. Alichaguliwa kwa kura 6,160 kati ya jumla ya kura halali 18,273 zilizopigwa, sawa na asilimia 33.7 ya kura zote halali.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Waliofariki 2024
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Omer Khairy

**Omer Khairy** (1939–1999; kwa Kiarabu: عمر خيري; pia alijulikana kama **George Edward Scuncucur**) alikuwa msanii na mchoraji wa kisasa kutoka Sudan.

## Taaluma 
Khairy alizaliwa mjini Omdurman, Sudan, mwaka 1939. Alikuwa mtoto wa mwisho kati ya watoto saba wa Abdallah Khairy na Fatima Al Hajj Mohamed, waliokuwa wakiishi katika kitongoji cha Abasseya huko Omdurman. Alianza masomo katika Shule ya Msingi ya Abbasiya mwaka 1947, ambako alitambulishwa kwa mara ya kwanza na sanaa, akijifunza kuchora, kuchonga kwa kuchora juu ya metali, na kutengeneza kazi za udongo. Akiwa amevutiwa na kaka yake mkubwa Abdul Aziz, ambaye pia alikuwa msanii, alianza kupenda sana kuchora, na hasa alijikita katika michoro ya sura za watu na wanyama, akivijumuisha katika michoro yake ya matukio ya mji wa Sudan.

Mwaka 1957 alisomea sanaa katika Shule ya Sekondari ya Khartoum Polytechnic, na baadaye akapata mafunzo katika Chuo cha Sanaa Nzuri na Sanaa Tumiaji mjini Khartoum, ambapo alijikita zaidi katika taaluma ya uchoraji.

Baada ya kumpoteza baba yake akiwa bado mdogo, Khairy alikuwa na ukaribu mkubwa sana na mama yake. Mwaka 1963, kufuatia kifo cha mama yake, alipata mshtuko wa neva na kusafiri kwenda Kairo, Misri, kwa ajili ya matibabu ya kisaikolojia. Aliporejea Sudan, aliandika kitabu *The Scuncucur Biography* (1972), ambacho kilisimulia maisha ya Mwingereza wa kubuni aliyemwita George Edward Scuncucur. Kuanzia hapo, alianza kusaini kazi zake kwa majina yote mawili — Omer Khairy na George Edward Scuncucur — na inaaminika kuwa alijitambua kana kwamba ni watu hao wawili kwa pamoja.

## Mapokezi 
Kuanzia 4 Mei hadi 4 Agosti 2024, Shughuli ya Sanaa ya Sharjah  ilionyesha maonyesho ya pamoja ya michoro ya wasanii 15, yaliyopewa jina Drawing Time: Duets, ambayo yalijumuisha michoro, barua, mabegi ya barua na michoro midogo ya Khairy. Sifa ya kawaida katika kazi hizi ilikuwa dhana ya "mbili, jozi, jibu", ambayo ilionyesha utambulisho wa mbili wa Khairy. Kazi nyingine za wasanii mashuhuri wa Sudan katika maonyesho haya zilijumuisha michoro ya Ibrahim El-Salahi na Kamala Ibrahim Ishag.

Kazi za Khairy zimekusanywa na Barjeel Art Foundation katika Falme za Kiarabu, Sharjah Art Foundation, Tigani Omar El Khatib Collection, Khayat Private Collection, pamoja na makusanyo mengine.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Watu wa Sudan
Jamii:Wasanii wa Sudan
Concha Jerez

**Concha Jerez** (alizaliwa Las Palmas de Gran Canaria, 1941) ni msanii wa Kihispania wa taaluma mbalimbali anayejulikana kama kiongozi wa zamani katika sanaa ya dhana (conceptual art). Mojawapo ya msingi wa kazi zake ni uchambuzi makini wa vyombo vya habari.

## Kazi ya Kisanaa 
Concha Jerez alisomea piano katika Hifadhi ya Kifalme ya Madrid (Madrid Royal Conservatory), na mwaka 1958–1959 alipata udhamini wa masomo (scholarship) kwenda Shule ya Sekondari ya Washington-Lee huko Arlington, Virginia, ambapo alianza kuvutiwa na masuala ya kisiasa na kijamii. Hii ilimpelekea kusomea shahada ya kwanza (licentiate) katika Sayansi ya Siasa katika Chuo Kikuu cha Complutense cha Madrid.

Alipoanza kazi yake akiwa chini ya tishio la udhibiti wa habari (censorship) na utawala wa Franco, jukumu la vyombo vya habari, udhibiti wa habari, na kujidhibiti mwenyewe (self-censorship) mara nyingi limeonekana katika kazi zake za kisanaa.

Mnamo mwaka 1976 alionyesha usanifu wake mkubwa wa kwanza, **Autocensura**, ambao bado ulikuwa umebana tu kwa karatasi zilizochapishwa. Mwaka 1983 alionyesha usanifu wa **Retorno al comienzo** katika **Museo Vostell Malpartida**. Baadaye alifungua milango ya kutumia aina zote za teknolojia mpya, kama vile video, usanifu wa kihisia (interactive installations), picha, na usanifu safi wa sauti (pure audio installations).

Mnamo mwaka 2015, Jerez alishinda **Tuzo ya Taifa ya Sanaa za Plastiki** “kwa sababu ya kipimo chake cha ubunifu katika matumizi ya teknolojia, kwa kuwakilisha kizazi cha wasanii ambacho kimeashiria mpito kutoka enzi ya analogi hadi utamaduni wa kidijitali, kupitia utafiti wake, kazi zake za ubunifu, na mabunifu yake” pamoja na kazi yake katika uundaji wa dhana (conceptual creation)

## Tuzo na Heshima 
2011: Shaba ya Dhahabu ya Heshima katika Sanaa Nzuri

2012: Tuzo ya **Asociación de Mujeres en las Artes Visuales**

2015: Tuzo ya Taifa ya Sanaa za Plastiki

## Marejeo 
Jamii:Watu wa Hispania
Jamii:Wasanii wa Hispania
Jamii:Waliozaliwa 1941
Cecelia Bukari-Yakubu

**Cecilia Ayanori Bukari-Yakubu** alikuwa mwanasiasa kutoka nchini Ghana. Alikuwa Mbunge wa pili kuwakilisha mkoa wa Northern na mkoa wa Upper kuanzia mwaka 1960 hadi mwaka 1965, pia alikuwa mbunge wa Pusiga kuanzia mwaka 1965 hadi 1966.

Bukari-Yakubu alikuwa miongoni mwa Wanawake wa kwanza kuingia katika Bunge la Ghana mwaka 1960 chini ya sheria ya Uwakilishi wa Watu (Wanachama Wanawake). Alikuwa miongoni mwa Wanawake 10 waliochaguliwa bila kupingwa tarehe 27 Juni 1960 kupitia Chama cha Convention People’s Party. 

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Watu walio hai
Justice Mukheli

**Justice Mukheli** (aliyezaliwa Soweto) ni mtayarishaji wa filamu, mpiga picha na mjasiriamali mbunifu kutoka Afrika Kusini. Anajulikana kwa kubuni kazi za sanaa au filamu zinazoangazia maisha na uzoefu wa Mwafrika.

## Kazi
Justice alirekodi tangazo la biashara la Ballantines mwaka 2021 kuhusu kampeni yao ya *Stay True: There’s No Wrong Way*. Justice Mukheli alionyeshwa katika toleo la 4 la maonyesho ya sanaa ya kisasa ya *Also Known As Africa* huko Paris mwaka 2019 kama mpiga picha.

## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Antoinette Sayeh

**Antoinette Monsio Sayeh** (alizaliwa 12 Julai 1958 mjini Monrovia, Liberia) ni mchumi kutoka Liberia. Alikuwa Naibu Mkurugenzi Mkuu wa Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF) hadi mwaka 2024.  Sayeh aliwahi kuwa Mkurugenzi wa Idara ya Afrika katika IMF kuanzia tarehe 14 Julai 2008 hadi 31 Agosti 2016. Pia aliwahi kuwa Mtafiti Mgeni Mashuhuri (Distinguished Visiting Fellow) katika Kituo cha Maendeleo ya Kimataifa (Center for Global Development)

## Maisha 
Sayeh ni mhitimu wa Chuo cha Swarthmore na Shule ya Sheria na Diplomasia ya Fletcher, ambako alipata shahada ya uzamili (MA) na shahada ya uzamivu (PhD) katika Mahusiano ya Uchumi wa Kimataifa. Pia amewahi kufanya kazi katika Benki ya Dunia kama Mkurugenzi wa Nchi kwa Benin, Niger na Togo, na kushiriki katika masuala ya usimamizi wa fedha za umma na mageuzi ya utumishi wa umma nchini Pakistan. Kwa mujibu wa BBC, Sayeh “aliwafurahisha taasisi za kifedha za kimataifa” alipokuwa Waziri wa Fedha wa Liberia.

Kabla ya kujiunga na IMF, aliwahi kuhudumu kuanzia mwaka 2006 hadi 2008 kama Waziri wa Fedha katika baraza la mawaziri la Rais wa Liberia, Ellen Johnson Sirleaf. Sayeh alikuwa mwanamke wa pili katika historia ya Liberia kushika wadhifa huo, wa kwanza akiwa Ellen Johnson Sirleaf. Alisema majukumu yake makuu yalikuwa kupunguza deni kubwa la taifa, kupanga upya mfumo wa benki na fedha wa serikali, pamoja na kupambana na rushwa.

Kuanzia mwaka 2007, Sayeh alikuwa mjumbe wa Baraza la Ushauri la Ngazi ya Juu la Kikundi cha Benki ya Dunia kuhusu Uwezeshaji wa Kiuchumi wa Wawake, lililoongozwa na Danny Leipziger na Heidemarie Wieczorek-Zeul.

Katika kipindi cha bunge, Antoinette Sayeh alijiunga na uongozi wa Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF) kama Mkurugenzi wa Idara ya Afrika mwezi Julai 2008; katika nafasi hiyo, alitajwa kuwa miongoni mwa wanasiasa wa Kiafrika wenye ushawishi mkubwa zaidi duniani.

Mwezi Mei 2018, aliteuliwa kuwa mjumbe wa Bodi ya Wasimamizi ya Chuo cha Swarthmore, akiwa hapo awali amehudumu katika Baraza la Wahitimu (Alumni Council).

Tarehe 16 Machi 2020, Sayeh alipendekezwa kushika nafasi ya Naibu Mkurugenzi Mkuu wa IMF na Mkurugenzi Mkuu akiwa Kristalina Georgieva. Tarehe 12 Septemba 2024, Sayeh alistaafu.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Liberia
Jamii:Wanauchumi wa Liberia
Clara Gowases

**Clara Gowases** (1960–2020) alikuwa mwalimu na mwanasiasa wa Namibia. Gowases alichaguliwa kuwa mwenyekiti wa Chama cha Republican  Mnamo Septemba 2009, na baadaye akapangwa nafasi ya pili kwenye orodha ya wagombea wa chama hicho kwa uchaguzi mkuu wa 2009. Gowases hakufaulu kuchaguliwa kuwa Mbunge wa Bunge la Taifa kwa kuwa chama kilishinda kiti kimoja tu. Katika uchaguzi wa mikoa uliofanyika Februari 2010, Gowases aligombea kuwakilisha *Windhoek Rural* katika Baraza la Mkoa wa Khomas na alipoteza kwa kiwango kidogo dhidi ya Frederick Arie wa SWAPO. Mnamo Machi 2011, rais wa chama na Mbunge wa Bunge la Taifa Henk Mudge alijiuzulu na Gowases akamchukua nafasi zote mbili. Yeye alikuwa mwalimu kitaaluma.

Katika hotuba yake ya ufunguzi mbele ya Bunge la Kitaifa, Gowases alikosoa serikali inayoongozwa na **SWAPO** kwa kudaiwa kumpendelea makampuni ya ujenzi kutoka China juu ya makampuni ya jirani ya Afrika Kusini. Pia alikosoa vyama vya wafanyakazi vinavyohusiana na serikali kwa kushindwa kukosoa makampuni ya Kichina. 

Gowases alifariki dunia kutokana na saratani huko Windhoek tarehe 13 Juni 2020.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Namibia
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Waliofariki 2020
Jamii:wanasiasa wa Namibia
Stephen Yakubu

**Stephen Yakubu** ni mwanasiasa na mwanadiplomasia kutoka Ghana. Aliwahi kuwa Balozi wa Ghana nchini Morocco na pia alikuwa Mbunge wa jimbo la *Binduri* katika Mkoa wa *Upper East* nchini Ghana. Kwa sasa, yeye ni Waziri wa Mkoa w Upper East na pia ni Mwenyekiti wa Baraza la Usalama la Mkoa.
## Marejeo 
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Afrika
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Wanasiasa
Catherine Afeku

**Catherine Ablema Afeku** (alizaliwa 27 Juni, 1967) ni mwanasiasa kutoka nchini Ghana. Pia yeye ni mwanachama wa Chama cha siasa cha *New Patriotic Party* na mbunge wa Jimbo la Evalue Gwira katika Mkoa wa Magharibi. 

Alihudumu pia kama waziri katika serikali ya Nana Akufo-Addo, ambapo alikuwa Waziri wa Utalii, Utamaduni na Sanaa za Ubunifu wa Ghana kuanzia Februari 2017 hadi Februari 2019.

Mwezi Februari 28, 2019, alihamishwa kutoka Wizara ya Utalii kwenda Ofisi ya Rais wa Jamhuri ya Ghana. Hivi sasa, yeye ni Waziri wa Serikali katika Ofisi ya Rais, akiwa amepangwa kazi katika Ofisi ya Waziri Mkuu.
## Maisha ya awali na elimu 
Alizaliwa katika Axim na alisoma katika Nsein Senior High School, ambayo sasa inajulikana kama Kwame Nkrumah Senior High School, katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana. Alipata shahada ya uzamili ya Master of Business Administration kutoka Keller Graduate School of Management ya DeVry University huko Atlanta, Georgia mwaka 2000.

## Maisha ya kazi 
Afeku amefanya kazi na Benki ya Dunia pamoja na Stico Petroleum nchini Kenya, ambapo alihudumu kama mshauri wa maendeleo ya biashara. Pia aliwahi kufanya kazi katika shule ya lugha ya Inlingua huko Brescia, nchini Italy. Mwanzoni mwa miaka ya 2000, alikua msemaji wa Serikali ya Ghana kuhusu miundombinu katika utawala wa John Agyekum Kufour.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Ama Benyiwa-Doe

**Ama Benyiwa-Doe**, anayejulikana pia kama **Ama Chavez** (alizaliwa mwaka 1950 – 19 Septemba 2021), alikuwa mwanasiasa wa Ghana aliyewahi kuhudumu kama Waziri wa Mkoa wa Kati (Central Region).

## Maisha ya awali 
Alikuwa Mbunge wa Bunge la Tatu la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akichaguliwa kupitia Chama cha National Democratic Congress (NDC) kwa jimbo la Gomoa West. Alihudumu katika nafasi hiyo kuanzia mwaka 1992 hadi 2004.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1950
Rebecca Nabutola

**Rebecca M. Nabutola** (alizaliwa 17 Januari 1959) ni aliyewahi kuwa Katibu Mkuu (Permanent Secretary – PS) wa Wizara ya Utalii na Wanyamapori ya Kenya. Nabutola alisoma katika Institute of Social Studies, The Hague, ambako alipata stashahada ya Mahusiano ya Kimataifa na Maendeleo, na pia katika Chuo Kikuu cha Nairobi, alikohitimu Shahada ya Sanaa (Bachelor of Arts).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Kenya
Hadja Djakagbè Kaba

**Hadja Djakagbè Kaba** ni mwanasiasa wa Guinea anayeiwakilisha Kankani katika Bunge la Kitaifa la Guinea. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Majority Rally of the Guinean People kilichokuwa chini ya rais wa zamani Alpha Condé.

Alichaguliwa kuwa mbunge wa Kankani baada ya uchaguzi wa kura mbili wa mwaka 2020, akishinda dhidi ya Bara Sidibé wa MPDG. 

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Guinea
Jamii:Watu walio hai
Esther Murugi Mathenge

**Esther Murugi Mathenge** ni mwanasiasa wa Kenya. Awali alikuwa Mjumbe wa Bunge la Kitaifa la Kenya akiwakilisha Jimbo la Nyeri.

## Kazi ya Kisiasa 
Esther Murugi Mathenge alikuwa Waziri wa Programu Maalumu katika serikali ya muungano wa Kibaki na Raila. Alianza kuwania nafasi ya kisiasa katika uchaguzi wa Kenya wa mwaka 2002.Pia alichaguliwa chini ya chama cha  National Unity katika uchaguzi wa bunge la Kenya wa mwaka 2007.

Murugi aliendelea kushikilia wadhifa huo katika uchaguzi wa mwaka 2013 akiwa na chama cha The National Alliance , katika kipindi cha Jubilee ya Uhuru Kenyatta na William Ruto, na kuwa mtu wa kwanza kihistoria kushikilia kiti cha bunge cha Nyeri mara mbili mfululizo. Hata hivyo, alipoteza kiti hicho katika uchaguzi wa mwaka 2017.

Anakumbukwa pia kama mwanamke wa pili kushinda uchaguzi katika Kaunti ya Nyeri baada ya Profesa Wangari Maathai kushinda kiti cha bunge cha Tetu mwaka 2002.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Kenya
Jamii:Viongozi wa Afrika
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Mashariki
Angelina Baiden-Amissah

**Angelina** **Baiden-Amissah** alizaliwa 8 Februari 1954 nchini Ghana, ni mwanasiasa wa Ghana na aliyewahi kuwa Mbunge wa jimbo la Shama katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana

## Maisha ya awali na elimu 
Baiden-Amissah alizaliwa Shama, Ghana katika Mkoa wa Magharibi, na alisoma katika Shule ya Sekondari ya Mfantsiman Girls’ Senior High School.

Mnamo mwaka 1991, alipata Shahada ya Elimu (Bachelor of Education)  katika Somo la Sayansi ya Nyumbani (Home Economics) na Sayansi Jumuishi kutoka Chuo Kikuu cha Elimu. Baadaye alipata Cheti cha Uzamili (Postgraduate Certificate) wa “uongozi katika Maendeleo: Kusimamia Mabadiliko ya Kisiasa na Kiuchumi” kutoka Chuo Kikuu cha Harvard.

Pia alipata Shahada ya Uzamili ya Utendaji katika Usimamizi wa Biashara (Executive Master of Business Administration – EMBA) kutoka Taasisi ya Ghana ya Usimamizi na Utawala wa Umma (Ghana Institute of Management and Public Administration), pamoja na vyeti vingine katika taaluma ya Ufundishaji (Pedagojia) na Maendeleo ya Awali ya Mtoto.

## Siasa 
Baiden-Amissah alichaguliwa mwaka 2000 kuwa Mbunge wa Jimbo la Shama ndani ya Bunge la Jamhuri ya nne ya Ghana. 2004 alishinda tena uchaguzi kuipitia chama Cha NPP (New Patriotic Party) lakin alipoteza kiti chake mwaka 2008, pia aliwahi kuwa Naibu Waziri wa Elimu, Vijana na Michezo kati ya mwaka 2001 na 2005.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Afrika
Jamii:Waliozaliwa 1954
Eliane Rosa Naika

**Eliane Rosa Naika** (alizaliwa Machi 31, 1955, huko Majunga) ni mwanasiasa wa Madagascar. Yeye ni mwanachama wa Seneti ya Madagascar anayewakilisha Menabe, na ni mwanachama wa chama cha Tiako  Madagasikara.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Madagaska
Jamii:Wanasiasa wa Madagaska
Jamii:Waliozaliwa 1955
Niyo Bosco

**Niyo** **kwizerwa Bosco**, anayejulikana kitaalamu kama *Niyo Bosco*, ni msanii Mnyarwanda, mtunzi wa nyimbo na mpiga gitaa.Alipoteza uwezo wa kuona akiwa na umri wa miaka 12 kutokana na malaria.  Bosco anajulikana kwa muziki wake mwenyewe na kwa kuandika nyimbo za wasanii wengine. 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii nchi kwa nchi
Jamii:Wasanii
Pauline Dempers

**Pauline Frannzisca Dempers** (alizaliwa 28 Aprili 1962 mjini Aranos, Mkoa wa Hardap) ni mwanaharakati wa haki za binadamu na mwanasiasa wa Namibia.

Mwaka 1996, Dempers aliteuliwa kuwa mratibu wa kitaifa wa Breaking the Wall of Silence (BWS), kundi linalotetea haki za watu waliokuwa wakizuiliwa na SWAPO wakati wa Vita vya Uhuru wa Namibia. Aidha, alikuwa mshiriki hai wa Congress of Democrats.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Namibia
Cecilia Chongo

**Cecilia Miranda Chongo** alikuwa mwanasiasa wa Msumbiji. Mwaka 1977, alikuwa miongoni mwa kundi la mwanzo la wanawake walioteuliwa kuingia *Bunge la Watu*.

## Wasifu 
*Chongo* alikuwa mgombea wa *FRELIMO* katika uchaguzi wa bunge wa mwaka 1977,ambapo alikuwa miongoni mwa kundi la mwanzo la wanawake 27 walioteuliwa kuingia Bunge la Watu. Alichaguliwa tena mwaka 1986 kutoka Jimbo la Gaza.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Msumbiji
Jamii:Wanasiasa wa Msumbiji
Clement Siatous

**Clément Siatous** (alizaliwa tarehe 17 Februari 1947) ni mchoraji wa Mauritius na Uingereza mwenye asili ya Chagossian. Anajulikana kwa michoro yake inayoonyesha maisha ya kila siku ya Wachagossian kabla ya kufukuzwa kwao visiwani.

## **Wasifu** 
Clément Siatous alizaliwa tarehe 17 Februari 1947 katika Kisiwa cha Diamond, kilichopo katika atoli ya Peros Banhos, kwenye Visiwa vya Chagos. Wakati huo, Chagos ilikuwa eneo tegemezi la Mauritius, ambayo yenyewe ilikuwa koloni la Milki ya Uingereza. Hivyo, alipozaliwa, Clément Siatous alikuwa raia wa maeneo tegemezi ya Uingereza.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachoraji nchi kwa nchi
Jamii:Waliozaliwa 1947
Ceet Fouad

**Ceet Fouad**

[anatamkwa: "see-TEE"] (aliyezaliwa 1971) ni msanii wa michoro ya ukutani (graffiti) wa Kifaransa na Kimoroko.

= Wasifu wa Ceet Fouad =
**Ceet Fouad** alizaliwa nchini Algeria mnamo mwaka 1971 akiwa na asili ya Morocco.Mnamo mwaka 1978, akiwa na umri wa miaka saba, alihamia Toulouse, Ufaransa, ambapo alianza kujihusisha na sanaa ya mitaani tangu ujana wake. Tangu mwaka 2003, Fouad amekuwa akiishi na kufanya kazi Shenzhen, kaskazini mwa Hong Kong, ambapo amekuwa mmoja wa wasanii mashuhuri wa sanaa ya kisasa ya mijini barani Asia.

Kazi zake zinajulikana sana kwa matumizi ya wahusika wa kuku wenye rangi angavu, wanaojulikana kama "Chicanos." Mtindo huu ulianza kama utani wa kuchekesha kuhusu kutoelewana kwa lugha alipofika China; alichora kuku ili kuagiza chakula kwenye migahawa, na hatimaye kuku hao wakawa alama yake ya kibiashara.

Mnamo mwaka 2019, alikamilisha mchoro mkubwa wa ukutani (mural) wenye urefu wa mita 40 kwenye jengo moja huko Toulouse, Ufaransa, ikiwa ni ishara ya kurudi katika mji uliomkuza kisanaa.

= Maonyesho na Makazi ya Kisanaa =
Fouad amekuwa msanii wa kudumu katika makazi ya sanaa ya "Jardin Rouge" ya Wakfu wa Montresso huko Marrakech, Morocco, tangu mwaka 2014.Ameshiriki katika maonyesho mengi ya kimataifa, yakiwemo.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1971
Jamii:Wanaume wa Afrika
Jamii:Waandishi
Fasil Assefa

**Fasil Assefa Beyene** (alizaliwa 1984) ni mchora picha wa Ethiopia, anayejulikana kwa mandhari yake kuu ya shughuli nyingi na msongamano wa soko la Merkato, na kwa kuonyesha sanaa maarufu ya Ethiopia (Ethiopian pop art) kupitia michoro yake.

## Wasifu 
Alizaliwa tarehe 27 Januari 1984 mjini Addis Ababa, kwa wazazi Asnakech Degefu na Assefa Beyene. Alikulia katika mazingira ya Kiorthodoksi akiwa mtoto mdogo kati ya watoto kumi na mmoja wa familia yake. Wakati Assefa akiwa mtoto na bado akiwa Shule ya Sekondari ya Abedissa, alivutiwa sana na picha ya Yesu iliyokuwa katika nyumba ya jirani yake, na kila mara alijaribu kuiiga. Uwezo wa Assefa katika kuchora na kupaka rangi ulijitokeza baada ya hapo, jambo lililomfanya achague sanaa ya uchoraji kama mwelekeo wa taaluma yake.

Alihitimu mwaka 2002 kutoka Master Fine Art and Vocational Training Center**.** Baadaye alisomea katika Abyssinia Fine Art and Vocational Training Center, ambapo alipata cheti mwaka 2003. Assefa aliendelea kupaka rangi na kufanya kazi kama mwalimu wa sanaa. Kutoka mwaka 2005 hadi 2007, alisomea katika Chuo Kikuu cha Addis Ababa, katika shule ya sanaa nzuri na usanifu.

## Marejeo 
Jamii:Watu wa Ethiopia
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Wachoraji nchi kwa nchi
Audrey Albert

**Audrey Albert** ni msanii kutoka Jamhuri ya Morisi mwenye asili ya Chagossia. Kazi zake zinaakisi urithi wa kitamaduni na utambulisho wa wakaazi wa Visiwa vya Chagos.

Kazi zake za sanaa zimeonyeshwa katika maonyesho ya kimataifa, na mwaka 2021 aliteuliwa kuwa Mshiriki wa Ubunifu katika Manchester International Festival.

## Wasifu 
Albert alizaliwa nchini Mauritius katika familia yenye asili ya Chagossian. Alisoma sayansi ya siasa na mawasiliano katika Chuo Kikuu cha Mauritius kuanzia mwaka 2009 hadi 2013. Baadaye alisomea upigaji picha katika Manchester School of Art kuanzia 2015 hadi 2018.

Mazoea ya kisanii ya Albert yanajikita katika mada za utambulisho na mila, na yanategemea urithi wa kitamaduni wa Chagossian, hasa kupitia upigaji picha usiotumia kamera, wa analojia na wa kidijitali. Kazi yake *Matter Out of Place* imeonyeshwa Pingyao, Mauritius, Arles, na katika Makumbusho ya Historia ya Watu mjini Manchester. Mnamo mwaka 2020 alibuni kadi za Krismasi, ambazo ziliuzwa kama sehemu ya juhudi za kuchangisha fedha na Chama cha Msaada cha Chagos cha Uingereza.

Mnamo 2021 aliteuliwa kuwa Mshiriki wa Ubunifu na Manchester International Festival, ambako alifanya kazi kwenye mradi uliopewa jina *Chagossians in Manchester*. Pia amewahi kufanya kazi kama Young Decision Maker katika ukumbi wa michezo wa Contact MCR, ambako alihusika katika mchakato wa kuujenga upya.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Mauritius
Jamii:Wapiga picha
Finda Gborie Lansanah

**Finda Alice Gborie Lansanah** ni mwanasiasa kutoka nchini Liberia.

## Wasifu 
Lansanah ni mjane wa Lahai Lansanah, ambaye aliwakilisha Kaunti ya Bomi katika Seneti ya Liberia wakati wa Bunge la 52.

Mnamo mwaka 2020, Mbunge Edwin Snowe alichaguliwa kuwa Seneta. Seneta Snowe alimuunga mkono Lansanah ili ajaze nafasi yake katika uchaguzi mdogo wa Bunge la Wawakilishi wa Liberia kwa Kaunti ya Bomi. Mume wa Lansanah alikuwa meneja wa kampeni ya Snowe mnamo 2020.Alipatiwa pia msaada na shirika la  Sister AID Liberia.Lansanah alikimbilia uchaguzi akiwa huru. Alishinda katika uchaguzi wa wagombea tisa.Alipandishwa madarakani mnamo Desemba 2021. 

Lansanah katika jaribio lake la kuchaguliwa upya mnamo 2023 alishindwa na Jahkpakpa Obediah Varney.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Liberia
Jamii:Wanasiasa wa Liberia
Jamii:Watu walio hai
Ben Jay Crossman

**Ben Jay Crossman** ni msanii wa sanaa ya mitaani  mwenye mtindo wa kisanii, msanii wa dhana, mchoraji wa vielelezo, mpiga picha, mtayarishaji wa filamu na mkurugenzi, mzaliwa wa Uingereza na aliyekulia Afrika Kusini. Anajulikana kwa ushirikiano wake na Roger Ballen na kundi la muziki kutoka Afrika kusini.

## Kazi 
### Veronika 
Kati ya mwaka 2010 na 2015, Crossman alijihusisha kwa kiasi kikubwa na sanaa ya mtaani ya mtindo wa *graffiti*, akitumia jina la kisanii “A Boy Called Veronika”.

Filamu fupi kuhusu “A Boy Called Veronika”, iliyoongozwa na Crossman na kutengenezwa kwa ajili ya Mradi wa Filamu ya Saa 48 wa Johannesburg wa mwaka 2012, ilishika nafasi ya pili kwa jumla. Pia ilijishindia tuzo za uhariri, athari maalumu na ubunifu wa sauti.

### Streets of Fietas 
Kati ya mwaka 2010 na 2012, Crossman alirekodi na kutoa *The Streets of Fietas*.

Mfululizo huo mfupi wa sehemu tatu unaangazia maisha ya watu wanaohusika na pia wanaoathiriwa na mzunguko wa umaskini, uhalifu na matumizi ya dawa za kulevya katika Fietas, mojawapo ya maeneo yenye changamoto kubwa za kijamii jijini Johannesburg.

### Van Coke Kartel 
Katika 2013 Crossman alirekodi na kuongoza video za muziki za Van Coke Kartel, ‘Sweef’ akimshirikisha ‘Odd Art’, na ‘Chaos’ akimshirikisha Jack Parow.

### Roger Ballen 
Akifanya kazi kwa ushirikiano na Roger Ballen katika mradi wake wa sanaa wa miaka mingi katika makazi duni ya Afrika Kusini, Crossman aliongoza, alirekodi na kuhariri Asylum of the Birds ya Roger Ballen (2014) na Outland ya Roger Ballen (2015).

### Die Antwoord 
Kati ya 2009 na 2016, Crossman alifanya kazi na na kufanya ziara na Die Antwoord kama msimamizi wa sanaa, mpiga picha na mpiga picha wa video.

## Marejeo 
Jamii:Wasanii
Jamii:Wanaume wa Uingereza
Jamii:Wanaume wa Afrika Kusini
Issraa El-Kogali

**Issraa El-Kogali**, pia anajulikana kama Issraa Elkogali Häggström (Kiarabu: إسراء الكوقلي, alizaliwa Khartoum, Sudan), ni mwandishi wa filamu na mkurugenzi wa filamu wa Sweden–Sudan. Alisoma sanaa zinazohusiana na filamu, picha, uchoraji na maonyesho ya kisanaa huko Uingereza, Marekani na Sweden.

Tangu mwanzoni mwa miaka ya 2010, Amejulikana kwa kazi zake za sanaa zinazoonyesha filamu, picha, na uandishi wa KIbunifu, hasa akizingatia Sudan, nchi yake asili. 

## Maisha na Kazi 
El-Kogali alisoma sanaa za maonyesho na filamu akiwa mwanafunzi wa uzamili nchini Uingereza, kisha akamalizia masomo yake Marekani. Alipokuwa akitembelea Sudan, nchi yake, alisafiri sehemu nyingi akikusanya maoni ya kisanaa kuhusu tamaduni na mandhari ya nchi. Mwaka 2011, aliandaa maonyesho ya sanaa  yaliyoitwa *Nora’s Cloth*, yaliyochochewa na wanawake wa Khartoum waliokuwa wakitengeneza nguo za jadi zenye maana ya kidini au kitamaduni.

Mwaka 2012, El-Kogali alikuwa mwanafunzi wa kwanza kutoka  Sudan kujiunga na Chuo cha Royal Swedish Academy of Fine Arts. Pia alipata nafasi ya kuandika na kuendeleza kazi zake kupitia taasisi ya sanaa ya National Swedish Touring Theatre.

Mwaka 2010, alishiriki katika warsha za  waigizaji vijana wa Sudan zilizoratibiwa na Goethe-Institut, ambazo zilimpelekea kutengeneza filamu yake ya kwanza fupi ya kumbukumbu inayoitwa  *In Search of Hip Hop*, kuhusu vijana wa Sudan na muziki wao. Filamu hii ilitayarishwa na Sudan Film Factory na kuonyeshwa katika festivali za filamu za kimataifa.

Mwaka 2013, filamu yake ya kumbukumbu *The Two Sudans*, kuhusu Sudan na Sudan Kusini, ilionyeshwa katika Berlinale Talents, sehemu ya Berlin International Film Festival. Katika mradi huu, alishirikiana na wasanii wengine wa Sudan kama Alyaa Musa.

Mwaka 2019, aliandika makala yake *Art for the Revolution: How Artists Have Changed the Protests in Sudan*, ambapo alielezea historia ya kisiasa na kijamii ya Sudan na mchango wa wasanii wa Sudan kama Khalid Albaih, Alaa Satir, Enas Satir, na Dar Al-Naim Mubarak katika mapinduzi ya 2019.

Mwaka 2020, aliandika skripti na kuwa mkurugenzi mtendaji wa filamu ya kumbukumbu ya hadithi ya *A Handful of Dates*, kulingana na hadithi fupi ya mwandishi wa Sudan Tayeb Salih. Filamu hii ilionyeshwa kwenye Sudan Independent Film Festival na Pan African Film Festival 2020, Los Angeles.

Mwaka 2023, katika filamu ndefu *Goodbye Julia* ya msanii wa Sudan Mohamed Kordofani, El-Kogali alishiriki kama mzalishaji mwenza kwa kampuni ya Uswidi Riverflower. Filamu hii ilionyeshwa katika sehemu ya Un Certain Regard na kushinda Prix de la Liberté (Freedom Prize) kwenye Cannes Film Festival 2023.

## Marejeo 

Jamii:Waigizaji Filamu
Jamii:Waandaaji wa Filamu
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Sudan
Beatrice Adagala

**Beatrice Kahai Adagala** ni mwanasiasa nchini Kenya ambaye anahudumu katika Bunge la Kitaifa la Kenya kama mwakilishi wa wanawake wa kaunti ya Vihiga.

Alichaguliwa kuwa Mbunge kama mwakilishi wa wanawake wa kaunti ya Vihiga mwaka 2017, akiwakilisha Chama Cha Amani National Congres.

Mnamo mwaka 2020, alikuwa miongoni mwa wabunge 10 waliotoa witowa uchunguzi juu ya mali za Naibu Rais William Ruto. Alichaguliwa tena katika uchaguzi mkuu wa Kenya mwaka 2022.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Wanawake wa Kenya
Elia Ravelomanantsoa

**Elia Ravelomanantsoa** (amezaliwa mwaka 1960) ni mwanasiasa wa Madagascar na mkurugenzi wa Synergy-FCB.

Alizaliwa huko Antananarivo, Ravelomanantsoa alianza kujihusisha na biashara akiwa na umri wa miaka kumi na saba. Mnamo mwaka 1986, alianzisha Tamasha la Mitindo la Manja. Kuanzia 1990 hadi 1993, alikuwa mjumbe wa Kamati ya Kikundi cha Tafakari na Hatua kwa Maendeleo ya Madagascar. Mnamo 1996, alianzisha Chama cha Ushiriki wa Kidemokrasia kwa Marekebisho ya Kiuchumi na Kijamii nchini Madagascar. Hata hivyo, chama hiki kilipata mafanikio madogo tu, kikiweza kushinda tu katika manispaa ya Moramanga.

Mnamo 2004, Ravelomanantsoa aliteuliwa kuwa Mwenyekiti wa Kongamano la Kimataifa la Wanawake Weusi Duniani (Global Congress of Black Women). Kwa sasa, yeye ni rais wa Femmes Entrepreneurs de Madagascar (Wanawake Wajasiriamali wa Madagascar). Pia ni makamu wa rais wa Carrefour des Entrepreneurs ya Ufaransa.

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wafanyabiashara nchi kwa nchi
Jamii:Makamu wa rais wa Nigeria
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Wanachama wa Wu-Tang Clan
John Amanam

**John Amanam** (alizaliwa 14 Novemba 1988) ni msanii wa uchongaji sanamu na mtengenezaji wa vifaa bandia vya mwili vinavyofanana kabisa na asili kutoka Nigeria. Anatambulika kama Mwafrika wa kwanza kutengeneza vifaa hivi bandia vinavyofanana sana na mwili halisi. 

## Maisha ya awali na elimu 
John Amanam anatoka Nsit-Atai, Jimbo la Akwa Ibom, lakini alizaliwa na kukulia Calabar, Jimbo la Cross River. Alisoma chuo cha Federal Government , Ikot Ekpene, kisha alisomea Sanaa za Ufundi na Viwanda katika Chuo Kikuu cha Uyo.

## Kazi 
Amanam awali alifanya kazi kama msanii wa athari maalumu katika filamu za Nollywood. Alianza kazi yake ya kutengeneza vifaa bandia vinavyofanana kabisa na mwili baada ya ndugu yake kupoteza sehemu ya mkono wake mwaka 2018, na vifaa vilivyopo kuwa vyeupe sana na havikufaa kwa mwili wala tamaduni zao. Prosthetic yake ya kwanza alitengeneza mwaka 2019 na kumkabidhi ndugu yake.

Yeye ni mwanzilishi wa Immortal Cosmetic Art Ltd, Kampuni yake inatengeneza sehemu bandia za mwili kama vidole, masikio, pua, mikono, miguu, na kifua, ambazo zinaonekana kama kweli kwa watu wenye ngozi ya giza. Amanam pia hutoa huduma za bei rafiki na nafuu, wakati mwingine bure kwa watu wenye kipato kidogo kupitia mpango unaoitwa Ubokobong, unaomaanisha ‘Mkono wa Mungu’ katika lugha ya Ibibio

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1988
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Jamii:Watu walio hai
Dan Ialá

**Dan Iala N’Canha Baranção**, anayejulikana zaidi kama Dan Ialá, ni mwanasiasa kutoka Guinea-Bissau anayehusiana na Chama cha Kiafrika cha Uhuru wa Guinea na Cape Verde (PAIGC). Alichaguliwa kwa mara ya kwanza katika Bunge la Kitaifa katika uchaguzi mkuu wa mwaka 2014 na kuteuliwa kuwa Katibu wa Pili wa Bodi ya Bunge.

Mwaka 2015, alihudumu kama Rais wa Kamati za Kuandaa kikao cha 67 cha Kamati ya Utekelezaji ya Umoja wa Bunge wa Afrika na Mkutano wa 38 wa Marais wa Bunge za Kitaifa za Afrika.

Mnamo Februari 2018, Ialá alichaguliwa na wanachama wa Kamati Kuu kuwa katika Kamati ya Kudumu ya PAIGC. Wakati wa uchaguzi wa rais wa mwaka 2019, alihudumu kama naibu mkurugenzi wa kampeni ya Domingos Simões Pereira, mgombea wa PAIGC.

Alichaguliwa tena katika Bunge la Kitaifa mwaka 2019 akiwakilisha maeneo ya Catió na Komo katika Mkoa wa Tombali. Kufuatia uchaguzi huo, aliteuliwa kuwa Katibu Mkuu wa Bodi ya Bunge. Mnamo Februari 2020, baada ya uchaguzi wa rais wa Guinea-Bissau wa mwaka 2019 uliozua utata, Ialá alijaribu bila mafanikio kumvisha madaraka Cipriano Cassamá kama rais.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Guinea Bisau
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Guinea Bisau
Gabrielle Wiehe

**Gabrielle Wiehe** (alizaliwa: Julai 14, 1980 huko Moka, Mauritius) ni mchoraji na mbunifu wa picha za kisanii (graphic designer) wa Mauritius.

## Wasifu 
Gabrielle Wiehe alizaliwa mjini Moka, Mauritius tarehe 14 Julai 1980. Baba yake, Jacques, alikuwa mbunifu majengo (architect) kutoka familia ya Wiehe, ambayo asili yake inaweza kufuatiliwa hadi Denmark. Kiongozi mashuhuri katika familia yake wakati alipokuwa akikua alikuwa Christian William Wiehe, mbunifu majengo wa Château de Labourdonnais. Kaka yake, Johann Wiehe, pia ni mbunifu majengo na alishirikiana kuandika wasifu wake mwaka 2010. Mbali na mtoto maarufu wa familia yake, binamu wa kwanza wa baba yake, Ernest Wiehe, pia alikuwa msaxofoni maarufu wa Mauritius.

Baada ya kumaliza masomo yake katika Lycée Labourdonnais huko Mauritius, Gabrielle alihamia Ufaransa Kuu (Metropolitan France) mwaka 1998 na alianza kusoma ubunifu wa picha za  kisanii (graphic design) mjini Paris mwaka huo huo. Alihitimu kutoka shule ya Intuit Lab mwaka 2002, na mwaka uliofuata alichapisha kitabu katika Mango Jeunesse ambacho alichora picha za The Puss in Boots na The Fairies, hadithi mbili za Charles Perrault. Kabla ya hapo, alikuwa amechapisha kitabu cha kwanza kilichoitwa Bestioles, ambacho kilionekana mwaka 2005 tu katika L'atelier du poisson soluble.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Mauritius
Jamii:Wachoraji nchi kwa nchi
Dean Hutton

**Dean Hutton** (alizaliwa 3 Mei 1976), anayejulikana pia kama *Goldendean*, ni msanii wa kuona, mchezaji, na mwanaharakati kutoka Afrika Kusini. Kazi yao inachunguza mada za utambulisho, siasa za mwili, haki za kijamii, na ikolojia kupitia sanaa ya vyombo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na upigaji picha, video, maonyesho ya uigizaji, na sanamu. Mazoezi ya *Hutton* yanashughulikia kwa kina simulizi za *queer na postcolonial*, yakilenga urejeshaji, uwazi, na kufikiria upya nafasi za umma.

## Maisha ya Awali na Elimu 
*Hutton* alizaliwa Johannesburg, Afrika Kusini, tarehe3  Mei 1976. Akitoka katika familia yenye changamoto za kifedha, waliupenda upigaji picha tangu wakiwa wadogo na kuanza kujaribu na kamera ya zamani. Walipata Shahada ya Sanaa  kutoka Chuo Kikuu cha Afrika Kusini (UNISA) na Diploma ya Juu ya Uandishi wa Habari *(Higher Diploma in Journalism*) kwa heshima kutoka Chuo Kikuu cha *Rhodes*.

Mwaka 2018, Hutton alikamilisha Shahada ya Uzamili ya Sanaa za Ubunifu *(Master of Fine Arts)* kwa *Cum Laude* katika Chuo Kikuu cha Cape Town, ambapo utafiti wao ulilenga simulizi kali za *queer* na siasa za uwakilishi. Kuanzia 1997 hadi 2006, Hutton alifanya kazi katika gazeti la *Mail & Guardian* kama Mhariri wa Picha  kabla ya kuhamia nafasi ya Mpiga Picha Mkuu

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Wasanii
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanaharakati
Jamii:Wanaharakati wa Afrika Kusini
Edwige Razafy

**Edwige Razafy** (1919 – 22 Aprili 1988) alikuwa mpigapicha wa Malagasi. Edwige Razafy alizaliwa mwaka wa 1919, binti ya mpiga picha Joseph Razafy, au Razafinatapanea, ambaye aliendesha studio ya upigaji picha kutoka kwa familia katika mtaa wa Ampasanisadoda Antananarivo.  Alianza kujifunza upigaji picha kutoka kwa baba yake akiwa na umri wa miaka saba. 

Baada ya kifo cha baba yake mnamo 1949, alichukua Razafy Studio.  Alichukua picha za wasomi wa Antananarivo na askari wa Jeshi la Ufaransa la Senegal.  Pia alipiga picha za shemeji yake, Arsène Ramahazomanana, mwanzilishi wa gazeti la Fahaleovantena.

## Marejeo 
Jamii:Wapiga picha
Dzifa Attivor

**Dzifa Attivor** (22 Februari 1956 – 15 Novemba 2021) alikuwa mwanasiasa na mfanyabiashara wa Ghana. Alikuwa Waziri wa Usafirishaji nchini Ghana hadi alipojiuzulu Desemba 2015 kutokana na mkataba wa utengenezaji upya wa mabasi uliokuwa na utata. 

Aliteuliwa Februari 2013 na Rais John Mahama baada ya uchaguzi mkuu wa Ghana uliofanyika Desemba 2012.

## Maisha ya awali na elimu 
Dzifa Aku Attivor alianza elimu yake ya msingi katika Shule ya Msingi ya Kipresbitia ya Kievanjilisho huko Abutia-Teti kati ya mwaka 1960 na 1970. Elimu yake ya sekondari alipata katika Shule ya Sekondari ya Kpedze na Shule ya Sekondari ya Peki, zote ziko katika Mkoa wa Volta nchini Ghana kati ya mwaka 1970 na 1975. 

Baadaye alifundishwa katika Shule ya Serikali ya Uandishi wa Ofisi (Government Secretarial School) na kupata sifa ya Ukatibu wa Stenografia mnamo mwaka 1981. Hivi karibuni alipata Diploma ya Fedha ya Ukatibu kutoka *Pitman College*, Uingereza.  Sifa zake za kuhitimu vyuo vikuu ni kutoka Chuo Kikuu cha *American Century* ambapo alipata Shahada ya Sayansi ya Utawala mwaka 2007 na Shahada ya Uzamili katika Usimamizi wa Rasilimali Watu mwaka 2012.

## Maisha binafsi 
Attivor alikuwa ameolewa na *Raphael Napoleon Kwaku Attivor*, aliyefariki mwaka 2019. Alikuwa na watoto watatu, na alikuwa mwanachama wa Kanisa la Kipresbiteri la Kiinjili, Ghana.

Attivor alifariki tarehe 16 Novemba 2021, katika Kituo cha Tiba cha Chuo Kikuu cha Ghana, baada ya kuugua kwa muda mfupi akiwa na umri wa miaka 65.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Wafanyabiashara wa Ghana
Fatoumata Binta Diallo

**Fatoumata Binta Diallo** ni mwanasiasa kutoka Guinea. Hapo awali, alikuwa Waziri wa Nishati na Maji na Waziri wa Viwanda, Biashara ndogo ndogo na uendelezaji wa Sekta Binafsi.Hivi sasa, yeye ni Rais wa Jukwaa la Wanawake Wabunge wa Guinea.

## Kazi 
Fatoumata Binta Diallo ni binti wa rais wa zamani wa Bunge la Guinea, Boubacar Biro Diallo.Yeye ni mwanachama wa Bunge la Kitaifa la Guinea akiwakilisha jimbo la Koundara.

Binta Diallo amewahi kuhudumu katika serikali ya Guinea kama Waziri wa Nishati na Maji. Miongoni mwa mwaka 2015 na 2016, alikuwa Waziri wa Viwanda, Biashara Ndogo na Ndogo Zaidi na Uendelezaji wa Sekta Binafsi chini ya Rais Alpha Condé. Baadaye, mwezi Oktoba 2017, alihamia kwenye Chama cha Guinean People's Assembly.

Mwezi Julai 2016, Binta Diallo alichaguliwa kuwa Rais wa Jukwaa la Wanawake Wabunge wa Guinea, baada ya hapo kuhudumu kama mkaguzi wa fedha (treasurer) wa jukwaa hilo. Malengo yake ni kukuza uwakilishi wa wanawake katika bunge, serikali za mitaa na mahakama za Guinea.

Aidha, Binta Diallo alimsihi mwandishi Adnan Qureshi asafiri Guinea kurekodi kwa kina mlipuko wa Ebola uliofanyika Magharibi mwa Afrika kati ya  mwaka  2013 na  mwaka 2016.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Guinea
Jamii:Wanasiasa wa Guinea
Jean-Marie Formadi

Jean-Marie Formadi (aliyezaliwa 4 Mei 1977) ni mwanasiasa na mtaalamu wa elimu kutoka Ghana, ambaye kwa sasa anahudumu kama Mbunge wa Jimbo la Biakoye katika Mkoa wa Oti. Yeye ni mwanachama wa National Democratic Congress (NDC).

## Maisha ya awali na elimu 
Formadi anatoka Nkonya-Wurupong, katika Mkoa wa Oti, Ghana. Alisoma katika Shule ya Maonyesho ya St. Francis, ambapo alikamilisha Mtihani wa Cheti cha Elimu ya Msingi mwaka 1992. Baadaye alisomea katika Shule ya Sekondari Ola, ambapo alipata Mtihani wa Cheti cha Shule ya Sekondari mwaka 1995.

Alipata mafunzo ya ualimu katika Chuo cha Mafunzo ya Walimu cha St. Theresa na kupata Cheti cha Ualimu 'A' mwaka 1999. Baadaye alihitimu Shahada ya Sayansi  katika Usimamizi wa Biashara kutoka Chuo cha Biashara cha Chuo Kikuu cha Ghana mwaka 2011. Mwaka 2020, alikamilisha Shahada ya Sheria katika Mountcrest University College, na mwaka 2022 Desemba alipata Shahada ya Uzamili kutoka Taasisi ya Usimamizi na Utawala wa Umma ya Ghana.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1977
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Felipa Muniveda

**Felipa Muniveda** alikuwa mwanasiasa wa Msumbiji. Mnamo mwaka wa 1977, alikuwa miongoni mwa kundi la kwanza la wanawake waliochaguliwa katika Bunge la Wananchi (People's Assembly).

Muniveda alikuwa mgombea wa chama cha FRELIMO katika uchaguzi wa bunge wa mwaka 1977,na alichaguliwa kujiunga na bunge hilo.

## Historia ya Kisiasa na Muktadha wa Ushiriki wa Wanawake nchini Msumbiji 
Ushiriki wa Felipa Muniveda katika siasa za Msumbiji ulikuja wakati wa mabadiliko makubwa ya kijamii na kisiasa baada ya nchi hiyo kupata uhuru kutoka kwa Ureno mnamo mwaka 1975. Chini ya uongozi wa Samora Machel na chama cha FRELIMO (Frente de Libertação de Moçambique), kulikuwa na msukumo mkubwa wa kuwajumuisha wanawake katika nyanja zote za maisha ya umma, ikiwa ni sehemu ya itikadi ya mapinduzi ya kijamii.

Mnamo mwaka 1977, Msumbiji ilifanya uchaguzi wake wa kwanza wa kitaifa baada ya uhuru. Katika uchaguzi huu, mfumo wa chama kimoja ulitumika ambapo FRELIMO iliwasilisha orodha ya wagombea. Felipa Muniveda alikuwa mmoja wa wanawake 27 waliochaguliwa katika Bunge la Wananchi lenye wajumbe 210.Hii ilikuwa hatua muhimu sana kwani iliwakilisha takriban asilimia 12.8 ya bunge zima, kiwango ambacho kilikuwa kikubwa kulinganisha na mataifa mengi ya kidemokrasia ya Magharibi wakati huo.

Uchaguzi wa Muniveda na wenzake uliakisi malengo ya Shirika la Wanawake wa Msumbiji (Organização da Mulher Moçambicana - OMM), ambalo liliundwa mwaka 1973 ili kuhamasisha wanawake kupigania ukombozi na usawa. Ingawa majukumu ya wanawake hawa bungeni mara nyingi yalijikita katika masuala ya kijamii, afya, na elimu, uwepo wao uliweka msingi wa ushiriki wa kudumu wa wanawake katika siasa za Msumbiji, nchi ambayo leo hii inaendelea kuwa na idadi kubwa ya wanawake bungeni barani Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Msumbiji
Jamii:Wanawake wa Msumbiji
Lawrencia Dziwornu

**Hon. Lawrencia Dziwornu**, alizaliwa 10 Mei 1987, ni mwanasiasa wa Ghana na mwanachama wa National Democratic Congress (NDC). Yeye ni mbunge wa Akwapim South katika Bunge la Tisa la Jamhuri ya Nne ya Ghana. 

## Elimu 
Dziwornu alimaliza elimu yake ya sekondari katika shule ya Aburi Girls Senior High School mwaka 2003. Baadaye alipata shahada ya Sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Ghana mwaka 2008. Mwaka 2014, alipata shahada ya Uzamili ya Sayansi kutoka chuo kikuu cha Robert Gordon

## Kazi 
Dziwornu ni mtaalamu wa biashara na kwa sasa ndiye Mkurugenzi Mtendaji (CEO) wa kampuni ya Aabur Enterprise.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1987
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Watu walio hai
Susan Kihika

**Susan Wakarura Kihika** ni mwanasheria na mwanasiasa wa Kenya, na gavana wa kwanza mwanamke wa Kaunti ya Nakuru. Pia alikuwa miongoni mwa magavana saba wanawake waliochaguliwa katika uchaguzi mkuu wa Kenya wa tarehe 9 Agosti 2022, kati ya jumla ya magavana 40 wanaume. Hili lilionyesha maendeleo makubwa ikilinganishwa na magavana wanawake watatu pekee waliochaguliwa katika uchaguzi wa mwaka 2017.

## Historia na Elimu 
Alice, mama yake, alikuwa mke wa pili wa baba yake. *Susan* alisoma katika *Busara Forest View Academy* huko Nyahururu na Shule ya Sekondari ya Wasichana ya *Bishop Gatimu Ngandu* huko Nyeri. Baadaye, mnamo takribani mwaka 1992, alihamia Marekani kwa ajili ya kuendelea na masomo yake.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Kenya
Jamii:Wanasiasa wa Kenya