open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zipu

[thumb|Zipu ikiunganisha pande [mbili za kitambaa.]]
**Zipu** ni kifaa kinachotumika kukutanisha upande mmoja na mwingine kwenye nguo, kitambaa, begi, midoli n.k. kama tunavyoona katika picha.

## Historia
Zipu ilivumbuliwa na mhandisi Gideon Sundback aliyepata hataza mnamo mwaka 1909 na kuboreshwa naye hadi mwaka 1917. 

Zipu zilianza kutumiwa kwa kufunga viatu na baada ya miaka kadhaa ziliingia katika soko la nguo. 

Mwanzoni zilitengenezwa kwa metali lakini tangu miaka ya 1950 zipu za plastiki zimeenea.

## Marejeo
Jamii:Vifaa
Ziwa Chala

na Tanzania.]]
 kutoka juu.]]
**Ziwa Chala** (pia: **Dschalla**,) ni moja kati ya maziwa ya Tanzania na ya Kenya.

Limepatikana katika kaldera ya volkeno.

## Tazama pia
* Orodha ya maziwa ya Kenya
* Orodha ya maziwa ya Tanzania

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Maziwa ya Kenya
Jamii:Maziwa ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
I Have Nothing

"**I Have Nothing**" ni jina la wimbo ulioimbwa na mwimbaji maarufu kutoka nchini Marekani - hayati Whitney Houston. Wimbo ulitolewa ukiwa kama single kutoka katika albamu ya kibwagizo cha filamu *The Bodyguard: Original Soundtrack Album* (1992) mnamo tarehe 20 Februari, 1993, kupitia studio za Arista Records. Wimbo ulitungwa na David Foster na Linda Thompson, na kutayarishwa na Foster. Wimbo huu umejawa na midundo mikali ya balad linalozungumzia mikasa inayowatokea wapendanao katika suala zima la kutunzana na kujaliana.

Baada ya mafanikio yake katika "I Will Always Love You" na "I'm Every Woman," "I Have Nothing" bado ukaendelea kuwa wimbo bab-kubwa, kwa kushika nafasi ya nne kwenye chati za *Billboard* Hot 100 na kutunukiwa Dhahabu  na Recording Industry Association of America. Wimbo huu pia ukaja kuwa mkali kwenye chati za *Billboard* Hot R&B Singles, ukiwa pia nafasi ya nne, na nafasi ya kwanza kwenye  *Billboard* Adult Contemporary. Mfanikio haya yalimfanya Houston kuwa msanii wa kwanza katika historia nzima ya chati za *Billboard* kuwa na nyimbo tatu katika wiki za awali kabisa huku vibao vyote vikiwa vinatoka katika albamu za vibwagizo vya filamu kwa mwaka huo wa 1991. 

Kwa upande wa kimataifa, wimbo ulishika nafasi ya kwanza nchini Kanada, nafasi ya tano nchini Ireland na Uingereza, na kushika kwenye nafasi ya arobanini hivi nchini Australia, Ujerumani, Uholanzi, New Zealand na Switzerland. Wimbo umepokea teuzi mbalimbali ikiwa ni pamoja na Best Original Song kwenye Tuzo za  Academy za 1993, kwa upande wa Grammy - Wimbo Bora Uliotungwa kwa Ajili ya Filamu au Televisheni  kwenye sherehe hizo za 36 za ugawaji wa Tuzo za Grammy mnamo 1994, na kwenye tuzo za  Best R&B Single, Female kwenye Tuzo za Soul Train za 1994.
## Orodha ya nyimbo na miundo
***UK 12" vinyl single**
**A1 "I Have Nothing" ― 4:45
**A2 "All the Man That I Need" ― 3:54
**B1 "Where You Are" ― 4:10
**B2 "Lover for Life" ― 4:48
***EU 7" vinyl single** / **JPN 3" CD single**
**A "I Have Nothing" ― 4:45
**B "Where You Are" ― 4:10
***UK 7" vinyl single**
**A "I Have Nothing" ― 4:45
**B "All the Man That I Need" ― 3:54

***Us promo CD single**
# "I Have Nothing" - 4:49

***US maxi-CD single** / **EU maxi-CD single** / **UK maxi-CD single**
# "I Have Nothing" ― 4:45
# "Where You Are" ― 4:10
# "Lover for Life" ― 4:48

***UK CD single**
# "I Have Nothing" ― 4:45
# "All the Man That I Need" ― 3:54
# "Where You Are" ― 4:10
# "Lover for Life" ― 4:48

## Chati
### Chati za kila wiki
### Chati za mwishoni mwa mwaka
## Tunukio
## Marejeo
## Viungo vya Nje
* I Have Nothing at Discogs
Wameru (Tanzania)

thumbnail|right|200pax|Kabila la Wameru huishi pembezoni mwa mlima Meru.
**Wameru** wa Tanzania (au "Warwa") ni kabila la watu wa Kibantu wa jamii ya Wachaga wanaoishi hasa kwenye Mlima Meru katika Mkoa wa Arusha, kaskazini mwa nchi ya Tanzania. 

Lugha yao ni Kirwa.

Wanakadiriwa kuwa milioni 2, wengi wao wakifuata dini ya Ukristo. 

Mbali na jina, Wameru hao ni tofauti kabisa na Wameru wa Kenya kwa historia na utambulisho. Sanasana ni kwamba pande zote mbili ni wakulima wenye bidii kubwa.

Inasemekana Wameru walifikia mlima huo miaka 800 hivi iliyopita wakitokea milima ya Usambara, Mkoa wa Tanga. Walikuta huko wawindaji walioitwa Wakoningo ambao walikuja kumezwa na jamii ya Wameru. 

## Tanbihi
## Marejeo
* "Mountain Farmers-Moral Economies of Land & Agricultural Development in Arusha & Meru" Prof. Thomas T. Spear.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Arusha
Ugonjwa wa Klinefelter

**Ugonjwa wa Klinefelter** (kifupisho cha Kiingereza: KS) pia inajulikana kama 47,XXY au XXY, ni seti ya dalili zinazosababishwa na kromosomu X mbili au hata zaidi katika wanaume badala ya moja tu. Kipengele cha msingi ni utasa.  

Mara nyingi dalili zinaweza kuwa ngumu kutambulika, na watu wengi hawajui kama wameathirika. Wakati mwingine dalili ni maarufu zaidi na zinaweza kuhusisha misuli kuwa dhaifu, urefu mkubwa wa mwili, uratibu na ufanisi mbaya wa mwili, nywele chache mwilini, viungo vya uzazi vidogovidogo, ukuaji wa matiti, na hamu ndogo ya ngono. 

Mara nyingi ni wakati wa kubalehe kwamba dalili hizi zinaonekana. Akili na maarifa ni vya kawaida; hata hivyo, matatizo katika kusoma na kuongea ndiyo makuu. Dalili ni kali zaidi zikiwemo kromosomu tatu au zaidi za aina hiyo.

Ingawa hakuna tiba inayoweza kutatua tatizo hilo, kuna njia za kuwasaidia waliopatwa nalo.

Jamii:Jinsia
Jamii:Magonjwa
Wanena

**Wanena** ni kabila la watu wa Tanzania kusini wanaoishi katika milima ya Kipengere, mkoa wa Njombe.

## Tanbihi 
* Adams, A. (1899). *Im Dienste des Kreuzes, Errinerungen aus meinen Missionsleben in Deutsch-Ostafrika*. Augsburg: St. Ottilien.
* Fülleborn, F. (1906). *Das Deutsche Njassa- und Ruwuma-Gebeit, Land und Leute nebst Bemerkungen über du Schire-Länder*. Berlin: Dietrich Reimer.
* Stirnimann, H. (1976). *Existenzgrundlagen und Traditionelles Handwerk der Pangwa von SW.-Tansania*. Freiburg: Universitätsverlag Freiburg Schweiz.
* Thomson, J. (1881). *To the Central African Lakes and Back: The Narrative of the Royal Geographical Society’s East Central African Expedition 1878-80* (Vol. I). London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington.

Jamii:Mkoa wa Njombe
Zlatan Ibrahimovic

thumb|379x379px|Zlatan  Ibrahimovic (2013)

**Zlatan  Ibrahimovic** (alizaliwa 3 Oktoba 1981) ni mchezaji wa mpira wa miguu aliye maarufu duniani. 

Ni mzaliwa wa Sweden na ni mshambulizi mkali sana. Anasifika kwa uwezo wake mkubwa wa kumiliki mpira ufikapo miguuni pake, pia ana uwezo mkubwa sana wa kupiga mashuti makali mno kana kwamba akiwa yeye na kipa, kipa hana ujasiri wa kudaka mpira wake.

Baadhi ya timu alizochezea ni: AFC Ajax, Barcelona F.C., Inter Milan, AC Milan, Manchester United na PSG ambapo alipata mafanikio makubwa sana, na hata kujinyakulia baadhi ya makombe makubwa likiwemo kombe la UEFA, kombe la ligi kuu Ufaransa, Ligue 1 mara 15 na mengine makubwa. 

Kwa sasa Ibrahimovic anachezea tena timu ya A.C. Milan inayopatikana Italia.

Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Uswidi
Wangasa

**Wangasa** ni kabila dogo la watu wa Tanzania kaskazini wanaoishi upande wa mashariki wa mlima Kilimanjaro, katika mkoa wa Kilimanjaro.

Mwaka 2000 walihesabiwa kuwa 4,285, ambao kati yao 200-300 tu waliweza kutumia lugha yao, Kingasa, jamii ya Kimasai. Kwa sasa lugha mama ya wengi wao ni Kichaga na inawezekana hakuna anayejua tena Kingasa.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
Parachichi

alt=Mfano wa parachichi|thumb|Mfano wa Parachichi
**Parachichi** au **embe mafuta** *(kwa Kiingereza avocado )* ni tunda lenye kokwa kubwa ndani na nyama ya kijani. Linatokana na mparachichi.

Asili ya tunda hili iko Amerika ya Kati na Wahispania walilipeleka kwa sehemu nyingine za Dunia. Tunda lina ngozi gumu kiasi yenye rangi ya kijani. Nyama ndani yake ni kibichi-njano hadi njano ya dhahabu Kama tunda linakatwa na nyama inaguswa na hewa rangi inabadilika baraja kutokana na kuoksidishwa. Hii inaweza kuzuiliwa kwa kupakia kidogo maji ya limau maana asidi ndani yake inazuia kuoksidishwa. 

Matunda yanayopelekwa sokoni mara nyingi bado ni magumu lakini tunda linaiva hata baada ya kuvunwa. Baada ya kuonyesha ulaini tunda linaweza kuliwa. Pia parachichi hutumika kutengenezea juisi na ni miongoni mwa matunda yanayoongeza uwezo wa kufikiri na ni tajiri kwa vitamini.

Tunda huwa na kiwango kikubwa cha mafuta na hapa sababu linaitwa pia "embe mafuta". Uzito wa tunda moja unaweza kufikia hadi kilogramu 2, lakini kwa kawaida ni mnamo nusu kilo. 

Jamii:Matunda
Bakari (kundinyota)

**Bakari** (**Bootes** kwa Kilatini na Kiingereza)  .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Bakari ipo kati ya makundinyota ya Mashuke *(pia Nadhifa, lat. Virgo)* na  Dubu Mkubwa (*Great Bear*).  Njia Nyeupe inapita katika sehemu ya Bakari.

## Jina
Bakari ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina Bakari linatokana na ar. بقار *baqqaar* yaani "mchunga ng'ombe". Waarabu walipokea jina hili kutoka kwa elimu ya Wagiriki wa Kale kupitia  Ptolemaio na kitabu chake cha Almagesti aliyetumia jina la Βοώτης *boôtes*. Mitholojia ya Kigiriki  iliona hapa picha ya Philomelos mwana wa mungu wa kilimo Demeter  aliyebuni plau inayovutwa na maksai. Kwa hiyo Bakari ni yule anayeongoza maksai wanaovuta plau.

Lakini kuna mitholojia ya mbadala inayoona hapa mwindaji wa dubu. Kama jina lilikuwa kiasili Βοητης *bo-e-tis* maana yake ni "kuita kwa sauti kubwa" na inaweza kuunganishwa na hadithi ya mwindaji wa dubu (kundinyota jirani kwenye anga) anayeita mbwa wake.

Bakari-Bootes ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa astronomia inapotajwa kama "Bootes"

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Simaki (α Alfa Bootis au Arcturus) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Arcturus yenye mwangaza unaoonekana wa −0.05 mag ikiwa umbali wa Dunia wa mwakanuru 36.7 (sawa na 11.26 parsek). Simaki ni nyota angavu zaidi ya nne angani.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 92 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

* Lane, Edward William: An Arabic - English Lexicon in eight parts part 1872, (Perseus Collection Arabic Materials  Digitized Text Version v1.1,  of reprint  Beirut – Lebanon 1968), online hapa
Wanyanyembe

**Wanyanyembe** ni watu wa Tanzania wanaounda tawi la kabila la Wanyamwezi.

Wanaongea Kinyamwezi kwa lahaja maalumu, Kinyanyembe. 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Tabora
Nusutufe ya kaskazini

(kushoto) pamoja na sehemu ya juu ya Amerika Kusini, Eurasia (Asia na Ulaya) pamoja na kaskazini ya Afrika]] 
thumb|Tofauti ya viwango vya bahari na nchi kavu kati ya nusutufe za dunia

**Nusutufe ya kaskazini** (pia **nusudunia ya kaskazini**; Kiing.: Northern Hemisphere) ni nusu ya Dunia ilioko upande wa kaskazini ya ikweta. 

Tofauti na nusutufe ya kusini hii kaskazini ya Dunia ina maeneo makubwa zaidi ya nchi kavu; theluthi mbili za nchi kavu za dunia ziko hapa kaskazini. Kwa hiyo pia sehemu kubwa ya binadamu hukaa kwenye nusutufe hii, ni asilimia 90 ya watu wote wanaoishi duniani. 

Kati ya mabara ni yote ya Ulaya, Asia na Amerika Kaskazini yaliyopo kwenye nusutufe hii. 

Majira ya joto huwa ni hapa kuanzia Juni hadi Septemba, na majira baridi kuanzia Disemba hadi Machi.

## Tazama pia
*Nusutufe ya kusini
*Ikweta
*Tropiki ya Saratani
*Tropiki ya Kaprikoni
*Duara la Aktiki
*Duara la Antaktika

## Marejeo
Dubu Mdogo (kundinyota)

**Dubu Mdogo** (kwa Kilatini na Kiingereza *Ursa Minor*) .  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu. 

Nyota angavu zaidi ni Kutubu (:en:Polaris) iliyotumiwa sana na mabaharia kwa sababu inaonyesha daima upande wa kaskazini. 

## Mahali pake
Dubu Mdogo lipo karibu na ncha ya anga ya kaskazini; kundinyota la jirani ni Dubu Mkubwa *(Great Bear)*,   Kifausi (*Cepheus*) na   Twiga (*Camelopardalis*). Kutokana na mahali pake karibu na ncha ya anga ya kaskazini ni nyota zake za kusini kabisa tu zinazopita ikweta kwa mtazamaji aliye Tanzania.

## Jina
Dubu Mdogo ni kati ya makundinyota yaliyo tajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Lipo pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Ursa Minor. 

Jina Dubu Mdogo linatokana na ara. الدب الأصغر *ad-dubb al-ʾaṣghar* yaani “dubu mdogo zaidi” na jina hili lilitafsiriwa kutoka Kigiriki Μικρή 'Αρκτος *mikre arktos* iliyokuwa pia asili ya jina la Kilatini Ursa Minor. Wagiriki wa Kale walipokea kundinyota hii kutoka kwa mabaharia Wafinisia. Mitholojia ya Wagiriki ina hadithi ya Arkas mwana wa kando wa mungu Zeus aliyebadilishwa na babake kuwa dubu na kutumwa angani kama kundinyota.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Kutubu (α Alfa Dubae Minoris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Polaris. Nyota hii ipo kikamilifu kwenye ncha ya kaskazini ya anga kwa hiyo nyota za anga ya kaskazini zote zinaizunguka katika muda wa usiku lakini Kutubu inabaki mahali pake bila kuzunguka. Kutubu haionekani upande wa kusini ya ikweta. Ina mwangaza unaoonekana unaochezacheza kidogo mnamo 2 mag.

Nyota angavu ya pili ni Kochab (β Beta Ursae Minoris) inayofika kidogo juu ya upeo wa macho kwa mtazamaji wa Tanzania. Hii  ina mwangaza unaoonekana 2.8 mag ikiwa na umbali kutoka dunia wa miakanuru 126.

## Tanbihi
## Marejeo
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Sikukuu ya amri

**Sikukuu ya amri** ni msamiati unaotumika katika Kanisa Katoliki kutaja sikukuu ambayo waumini wake "wanapaswa kushiriki Misa; pia waepe kufanya kazi na shughuli zinazozuia ibada kwa Mungu na kuvuruga furaha maalumu ya siku ya Bwana au pumziko la akili na mwili linalohitajika" (kan. 1247).

"Anatimiza wajibu wa kushiriki Misa muumini anayeihudhuria popote inapoadhimishwa kadiri ya liturujia Katoliki ama siku yenyewe ya sikukuu, ama jioni mwa jana yake" (kan. 1248)

Amri hiyo inafafanua namna ya Mkatoliki kutekeleza amri ya tatu ya Mungu na inakumbushwa katika katekisimu kama ya kwanza kati ya zile tano kuu. 

Wakatoliki wa Mashariki wana sheria zinazofanana na hizo (kan. 880-881). 

"Siku ya Dominika, ambapo fumbo la Pasaka linaadhimishwa, kutokana na mapokeo ya Mitume ni lazima ishikwe katika Kanisa lote kama sikukuu asili ya amri. Vilevile inabidi zishikwe siku za Kuzaliwa kwa Bwana wetu Yesu Kristo, Epifania, Kupaa Bwana, Mwili na Damu takatifu sana ya Kristo, Mtakatifu Maria Mama wa Mungu, Kukingiwa dhambi ya asili na Kupalizwa kwake mbinguni, mtakatifu Yosefu, watakatifu mitume Petro na Paulo, na hatimaye Watakatifu wote. Hata hivyo, Baraza la Maaskofu linaweza, kwa idhini ya Ukulu wa Kitume, kufuta au kuhamishia Dominika baadhi ya sikukuu za amri" (kan. 1246).

## Tanbihi 
## Tazama pia 
* Mwaka wa liturujia
* Sheria za Kanisa

## Viungo vya nje
* Code of Canon Law in English
* Latin (original) text of the Code of Canons of the Eastern Churches
* An often inaccurate translation of the Code of Canons of the Eastern Churches

Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Mwaka wa Kanisa
Jamii:Sikukuu za Ukristo
Kutoa taka za mwili

**Kutoa taka za mwili** ni mchakato ambao taka za umetaboli na vifaa vingine visivyofaa vinaondolewa kutoka kwa viumbehai. Kutoa taka mwili ni mchakato muhimu katika aina zote za uhai. Kwa mfano, katika mkojo wa wanyama hutolewa kwa njia ya urethra, ambayo ni sehemu ya mfumo wa taka mwili. Katika viumbe vya seli moja, taka hutolewa moja kwa moja kupitia uso wa seli. Katika vimelea, hii hasa hufanywa na mapafu, figo na ngozi. Hii ni kinyume na usiri, ambapo dutu hii inaweza kuwa na kazi maalum baada ya kuacha kiini. 

Mimea ya kijani huzalisha kabonidaioksaidi na maji kama bidhaa za kupumua. Katika mimea ya kijani, kabonidaioksaidi iliyotolewa wakati wa kupumua hutumiwa wakati wa usanisinuru. Oksijeni ni kwa bidhaa iliyotengenezwa wakati wa usanisinuru, na hutoka kupitia stomata, kuta za mizizi, na njia zingine. Mimea inaweza kuondokana na maji ya ziada kwa kupumua na kutembea. Vifaa vingine vya taka ambavyo vinasumbuliwa na mimea fulani - majani, n.k. hulazimika kutoka ndani ya mimea kwa shida za hidrostatic ndani ya mmea na kwa nguvu za kutosha za seli za mimea. Hii michakato ya mwisho haihitaji nishati iliyoongezwa, hufanya kitendo. Hata hivyo, wakati wa awamu kabla ya kusitisha, kiwango cha metaboliki cha jani ni cha juu. Mimea pia huingiza vitu vingine vya udongo kwenye udongo unaoizunguka.

Katika wanyama, mazao makuu ya kichocheo ni kabonidaioksaidi, amonia (katika ammonioteli), urea (kwa uretoliki), asidi ya uriki (katika uricoteliki), guanine (katika Arachnida) na kiumba. Hiti na figo hufafanua vitu vingi kutoka damu (kwa mfano, katika utoaji taka wa figo), na vitu vilivyochafuliwa huchukuliwa kutoka kwenye mwili kwenye mkojo na kinyesi.

Kwa kawaida wanyama wa majini hutoa amonia moja kwa moja kwenye mazingira ya nje. Katika wanyama wa nchi kavu, misombo ya amonia hubadilishwa kuwa vifaa vingine vya nitrojeni kama kuna maji kidogo katika mazingira na amonia yenyewe ni sumu.

Kutengeneza asidi ya uriki iliyokatwa na kinyesi cha giza kutoka kwa mjusi. Vidudu, ndege na viumbe wengine pia hufanyiwa njia sawa.

Ndege hutoa taka zao za nitrojeni kama asidi ya uriki katika mfumo wa taka. Ingawa mchakato huu ni wa gharama kubwa zaidi, unaruhusu uhifadhi wa maji kwa ufanisi zaidi na unaweza kuhifadhiwa kwa urahisi zaidi katika yai. Aina nyingi za ndege, hasa baharini, zinaweza pia kutengeneza chumvi kupitia tezi za chumvi maalum za chumvi, suluhisho la salini inayoondoka kupitia pua kwenye mdomo.

Upungufu wa umetaboli hutofautiana au hutumiwa kikamilifu ndani ya tubule, ambayo hupeleka taka kwenye matumbo. Dutu la kimetaboliki linatolewa kutoka kwa mwili pamoja na jambo la kidunia.

Vifaa vilivyotengwa vinaweza kuitwa dejecta au ejecta. Katika ugonjwa neno ejecta ni kawaida kutumika.

Jamii:Mwili
Asili

**Asili** (kutoka neno la Kiarabu) ni chanzo cha jambo fulani. Kila kitu kina asili yake, hakuna kitu duniani au ulimwenguni jumla kisichokuwa na asili.
 
Kwa mfano, kadiri ya dini mbalimbali, asili kuu ya binadamu wote ni Mungu aliyewaumba, ingawa pia Adamu na Eva wanatazamwa kuwa asili ya wale wote waliozaliwa nao.

Jamii:Dini
Jamii:Falsafa
Jamii:Sayansi
Kibatari

thumb|Vibatari hutengenezwa kwa kutumia makopo yaliyotumika
**Kibatari** (kutoka neno la Kiajemi; pia huitwa koroboi) ni taa ndogo ya kopo au chupa yenye utambi inayotumia mafuta ya taa au dizeli kuwaka.

Jamii:Vifaa
Mbwa Mkubwa (kundinyota)

400px|thumb|Nyota za Mbwa Mkubwa (Canis Major) katika mazingira yao angani
 ya Dunia]]
**Mbwa Mkubwa** (kwa Kilatini na Kiingereza **Canis Maior**)  ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. Shira (Sirius) ambayo ni nyota angavu zaidi angani ni sehemu ya Mbwa Mkubwa. 

## Mahali pake
Mbwa Mkubwa lipo karibu na kundinyota la Jabari (:en:Orion) kwa upande wa kusini ya ikweta ya anga. Sehemu yake ya mashariki inafika kwenye Njia Nyeupe. Makundinyota jirani yake ni Arinabu *(Lepus au sungura)*,  Munukero (kundinyota)   *(Monocerus)*, Shetri *(Puppis)*  na Njiwa (kundinyota) *(Columba)*.

## Jina
Mbwa Mkubwa lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina "Mbwa Mkubwa" linatokana na mitholojia ya Ugiriki ya Kale  iliyoona hapa mbwa anayewinda pamoja na Jabari (Orion) na kumfuata Akarabu (sungura). Baadaye mbwa wa pili alibuniwa na Waroma.  na hapo makundinyota hayo mawili yaliitwa Mbwa Mkubwa na Mdogo. Majina haya yalitafsiriwa baadaye moja kwa moja kwa Kilatini kuwa Canis Maior na Minor na baadaye kwa Kiarabu kuwa الكلب الأكبر *al-kalb al-ʾakbar* (Mkubwa) na الأصغر *al-ʾaṣghar* (Mdogo).   

Mbwa Mkubwa ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Canis Maior. Kifupi chake rasmi ni 'CMa'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Shira (α Alfa Canis Maioris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Sirius. Hii pia ni nyota angavu zaidi kushinda nyota zote kwenye anga ikiwa na  mwangaza unaoonekana wa -1.4 mag na umbali wake na dunia ni miakanuru  8.6 (parseki 2.64)

## Tanbihi
## Marejeo
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Mbuzi (maana)

**Mbuzi** ni neno la Kiswahili ambalo linaweza kumaanisha:
* Mbuzi ambaye ni mnyama mwenye miguu minne aina ya mamalia ambaye huzaa na kunyonyesha. 
* jina mbadala kwa kundinyota la Jadi (pia *:en:Capricornus*)
* Mbuzi (kifaa): hiki ni kifaa ambacho kinachotumika kukunia nazi na pia huweza kutumika kama kiti kidogo. 

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Kifausi (kundinyota)

400px|thumb|Nyota za kundinyota Kifausi (Cepheus) katika sehemu yao ya angani (nyota karibu zaidi na ncha ya anga hazionekani kutoka Afrika ya Mashariki)

**Kifausi** (**Cepheus** kwa Kilatini na Kiingereza) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia yetu.  

## Mahali pake
Kifausi ni kundinyota kubwa karibu na ncha ya anga ya kaskazini na nyota zake za kusini zinaonekana pia katika Afrika ya Mashariki.

Inapakana na makundinyota jirani ya Dajaja *(Cygnus)*, Mjusi   *(Lacerta)*, Mke wa Kurusi *(Cassiopeia)*, Twiga *(Camelopardalis)* na Dubu Mdogo *(Ursa Minor)*

## Jina
Kifausi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi na mabaharia Waswahili walioitumia kupata njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Kifausi linatokana na Kiarabu قِيفاوس *qiifaaws* ambayo ni umbo la jina asilia la Kigiriki  Κηφεύς *Kefeus* (baadaye Cepheus kwa tahajia ya Kilatini).

Katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale alikuwa mfalme wa Ethiopia na mume wa malkia Cassiopeia (Mke wa Kurusi) aliyejivunia kuwa yeye mwenyewe na binti yake  Mara *(Andromeda)*  ni wazuri kushinda mabinti wa Poseidon mungu wa bahari. Hapo Poseidon aliamua kumwadhibu kwa kutuma dubwana Ketusi dhidi yake. Kifausi pamoja na malkia yake waliamua kumtoa binti Mara (Andromeda) kama sadaka kwa Ketusi kwa kumfunga kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana huyu lakini shujaa Farisi *(Perseus)*  akaingia kati na kumwokoa. Baadaye wote waliinuliwa angani kama nyota   kwa hiyo tunaona Kifausi (Cepheus) jirani na kundinyota za Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na Mara, halafu Ketusi na  Farisi aliyekuja kumwokoa Mara katika simulizi la mitholojia.

Kifausi ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya  Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Cepheus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Cep'.

## Nyota
## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Stomata

**Stomata** ni matundu yanayopatikana katika majani. Stomata hufanya kazi ya hupitisha hewa ili iweze kuingia katika mmea. 

Matundu hayo ni mipaka na jozi ya seli maalumu za parenchyma zinazojulikana kama seli za ulinzi ambazo zinahusika na udhibiti wa ukubwa wa kufunguka kwa stomata.

Mimea hupumua kwa kutumia stomata hizo zilizopo kwenye majani. Katika upumuaji stomata hizo ndizo zinazopokea kabonidaioksaidi ili iweze kutumika na mmea katika kutengeneza chakula chake. 

Stomata katika jani zilizoonyeshwa kupitia picha ya saratani ya hadubini ya elektroni.

Jamii:Mimea
Fenesi

thumb|250px|Mafenesi mtini
**Fenesi** ni tunda kubwa sana linalomea mtini mfenesi na ambalo lina kokwa nyingi ndani. Ganda lake ni la rangi ya kijani na lina kama mibamiba.

Jamii:Matunda
Ufunguo

wa Uingereza (900 hivi BK)]]
 huko Kathmandu (Nepal).]]
**Ufunguo** (kutoka kitenzi "kufunga", kinyume chake "kufungua") ni kifaa kinachotumika kufungulia au kufungia mlango, kufuli n.k.

Kwa sababu hiyo, mara nyingi huchukuliwa kama ishara ya kumiliki nyumba, sanduku n.k. Mwambatanisho wa kufuli na ufunguo huchangia katika ulinzi kwa maana ni mwenye ufunguo peke yake anayeweza kufungua kitasa au kufuli.

## Historia ya ufunguo 
Historia ya ufunguo inafanana na ile ya kufuli maana zote zilitengenezwa kwa pamoja. Kufuli na ufunguo wa kwanza zilipatikana kule Ninawi, Assyria. Baadaye, mwambatanisho huo ulipatikana nchini Misri.

Baada ya mfumo huu wa ulinzi kuitikiwa na wote, uvumbuzi uliendelezwa na teknolojia pia kutumika katika kuboresha kufuli na funguo. 

Leo, funguo za kisasa zahitilafiana sana na zile za zamani. Hata hivyo, minajili ni ilele: ulinzi.

## Funguo za kisasa 
250px|thumb|Ufunguo wa kawaida wa kisasa.
Funguo za leo zina ulinzi mwingi kuliko ule wa zamani. Wezi waliweza kufungua na kuingia kwenye nyumba za kufuli za kitambo maana zilitengenezwa kwa teknolojia dhaifu. 

Hivi leo, teknolojia ni nzuri na ni vigumu (hata kama bado itafanyika) kufungua kufuli kwa ufunguo usiodhaminiwa kufanya hivyo. Pia kuna teknolojia ambayo inazuia mtu kutengeneza nakala ya ufunguo bila ruhusa ya mwenye ufunguo.

Pia kumekuwa na kufuli zisizohitaji ufunguo wa kawaida bali tu kubofya nambari. Milango hii ni kama ile ya karakana za gari, ya milango ya nyumba na kampuni.

Kuna milango pia ambayo hufunguliwa kwa njia ya kieletroniki baada ya kutambua anayejaribu kufungua.

## Funguo na taaluma ya lokismithi 
Upotevu wa funguo au kuvunjika kwa funguo hufanya mtu ateseke sana akijaribu kuufungua au hata kuuvunja mlango. Kwa kuepuka hii shida, watu wengi huona heri waende kwa walio na taaluma ya lokismithiambayo ni taaluma ya kutengeneza funguo, kufuli na usalama wote wa kinyumbani. Lokismithi hawa huweza kuifungua ile milango kwa kutengeneza funguo badala au kuikata kufuli.

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* The history of biometric and how it is being used today

Jamii:Vifaa
Peni

thumb|Peni
**Peni** (kutoka Kiingereza "pen") ni kifaa ambacho kimejazwa wino ambao husaidia katika kuandika mambo mbalimbali.

## Faida
1. Hutusaidia kumbukumbu, kwa mfano ya masomo

2. hutusaidia kuchora mambo muhimu, kwa mfano ramani za majumba

## Hasara
1. Hasara mojawapo ya peni ni pamoja na uchafuzi wa mikono na nguo kutokana na uwekaji mbaya.

Jamii:Vifaa
Boksi

thumb|mfano wa boksi linalo hifadhi risasi
**Boksi** (kutoka Kiingereza "box"; kwa Kiswahili linaitwa pia "sanduku") ni kifaa ambacho mara nyingi kimeundwa na karatasi gumu. 

Maboksi yapo ya maumbo mbalimbali kama mraba, pembetatu, mstatili n.k.

Boksi pia hutumika kuhifadhi vitu mbalimbali kama simu, runinga n.k.

Jamii:Vyombo vya kuwekea vitu
Ushirikiano

**Ushirikiano** (wakati mwingine hujulikana kama umoja) ni mchakato wa makundi ya viumbe wanaofanya kazi pamoja kwa manufaa fulani, kinyume na kufanya kazi kwa ushindani kwa manufaa ya ubinafsi. 

Aina nyingi za wanyama na mimea zinashirikiana kwa kiasi kikubwa, hasa katika suala la uhai; bila mimea asilimia kubwa ya wanyama tusingeweza kuishi, pia bila sisi wanyama asilimia kubwa ya mimea isingeweza kuishi.

## Ushirikiano kati ya wanyama na mimea 
Wanyama na mimea hushirikiana katika nyanja mbalimbali, hasa katika nyanja ya uhai.

Duniani kuna hewa za aina mbalimbali, kama oksijeni, kaboni, kabonidaioksaidi, nitrojeni, kabonimonoksaidi, n.k. Mimea hukusanya kabonidaioksaidi katika anga la dunia na kuibadilisha kuwa oksijeni. Baada ya kuibadilisha hewa ya kabonidaioksaidi kuwa oksijeni, hutoa na kuipeleka oksijeni hiyo iende kwa wanyama mbalimbali.

## Picha 

Picha:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|Watu wanavyoshirikiana kusukuma mashua.
Picha:Pushing van together.jpg|Watu wanavyoshirikiana kusukuma gari.
Picha:H& HS; faces off in friendly field day competition 140523-M-HL954-264.jpg|Ushirikiano wa watu kuvuta gari.

Jamii:Biolojia
Jamii:Elimu jamii
Mgodi

thumb|Mgodi wa dhahabu kubwa kabisa duniani.
thumb|Almasi maarufu kama "Great Star of Africa".
**Mgodi** ni sehemu au mahali ambapo madini huchimbwa. Mgodi unaweza ukawa wa almasi, dhahabu, mafuta, tanzanaiti, rubi n.k.

## Faida
* Hutupatia ajira
* Hutupatia fedha zinazotokana na madini
* Madini hukuza uchumi wa taifa
* Madini hutumika kutengeneza vito vya thamani mfano mikufu, hereni n.k.
* Hujenga mahusiano ya kibiashara
* Umuhimu wa uchimbaji mgodikibiashara kwenye nchi yenye madini.
* Husaidia kujenga kutegemeana kati ya nchi na kupunguza hatari ya kuyumba kwa uchumi na migogoro.

Jamii:Uchumi
Jamii:Madini
Tatuu

thumb|Tatuu iliyoko kwenye mkono
**Tatuu** ni aina ya mchoro katika mwili ambao hufanywa kwa kuingiza wino na rangi kwenye safu ya ngozi. Inaweza kuwa ya kudumu au ya muda mfupi.

Tatuu huanguka katika makundi matatu mapana: mapambo tu (bila maana maalumu); mfano (kwa maana maalumu inayomhusu aliyechorwa); picha (mfano wa mtu maalumu au kipengee). 

## Historia
Ililetwa Ulaya kutoka Polynesia mwanzoni mwa karne ya 19 kupitia njia za majini. Awali ilikuwa kwa kiasi kikubwa ilizuiwa matumizi ya majini, na ilikuwa ni uwanja wa kiume tu. 

Kwa kipindi cha karne ya 20 matumizi yake yalienea zaidi na kupanuliwa kwa watumiaji wa kike. Mwishoni mwa miaka 20 ya unyanyapaa wa utamaduni wa tatuu ulikwenda na kuhamia katika eneo la kuwa nyenzo za mtindo kwa wanaume na wanawake.

Jamii:Utamaduni
Jamii:Sanaa
Ketusi (kundinyota)

400px|thumb|Nyota za kundinyota Ketusi (Cetus) katika sehemu yao angani
]]

**Ketusi** (**Cetus** kwa Kilatini na Kiingereza) .  ni jina la kundinyota karibu na ikweta ya anga.

## Mahali pake
Ketusi linaenea kwenye pande zote mbili za ikweta ya anga na iko pia karibu na mstari wa ekliptiki. 
Kundinyota jirani zake ni Samaki, (zamani Hutu, lat. *Pisces)*, Kondoo (zamani Hamali, lat. *Aries*) na Nahari   *(Eridanus  au mto wa angani)*.

## Jina
Ketusi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Ketusi linatokana na Kiarabu قیطس *qayṭus* ambalo ni umbo la jina asilia la Kigiriki Κήτος *Ketos* (baadaye Cetus kwa tahajia ya Kilatini)..Wagiriki wa Kale walitumia jina hili kwa kutaja samaki kubwa sana pamoja na dubwana walioaminiwa kukaa baharini. Jina hili kwa umbo la Kilatini limeendelea kuwa jina la kisayansi kwa oda ya Cetacea (nyangumi).

Katika mitholojia ya Kigiriki Ketusi alikuwa dubwana aliyetake kumeza Andromeda kutokana na fitina na Poseidon mungu wa bahari. Shujaa Farisi (Perseus) aliingia kati akamwokoa Andromeda. Baadaye wote pamoja na mfalme Kifausi na malkia Cassiopeia waliinuliwa angani kama nyota 

Ketusi ni kati ya kundinyota lililotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia.  Iko pia katika orodha ya kundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Cetus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Cet'.

## Nyota
Ketusi ni kundinyota kubwa lakini halina nyota angavu sana. Nyota angavu zaidi ni β Beta Ceti iliyoitwa Chura (lat. Diphda) na mabaharia Waswahili. Ina uangavu unaoonekana wa 2.0 ikiwa umbali wa miakanuru 96 kutoka Dunia.

Omikron Ceti inaitwa pia Mira (“ajabu”) kwa sababu ilikuwa nyota badilifu ya kwanza iliyotambuliwa kuwa vile na wanaastronomia wa Ulaya.  

## Tanbihi
## Marejeo
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Kondoo (maana)

**Kondoo** inaweza kumaanisha
*Kondoo, mnyama wa kufugwa
*Kondooo kama jina mbadala kwa kundinyota ya Hamali (ing. *Aries*)
Mshale (maana)

**Mshale** inaweza kumaanisha

*Mshale ambayo ni silaha
* Mshale kama jina mbadala kwa kundinyota la Kausi (Sagittarius)
Nge (maana)

**Nge** inaweza kumaanisha

*Nge aliye mdudu mwenye mwiba
* Nge kama jina mbadala kwa kundinyota ya Akarabu (ing. *Scorpio*)
Farisi (kundinyota)

400px|thumb|Nyota za Farisi (Perseus) katika sehemu yao ya angani
 ya Dunia]]

**Farisi** (kwa Kilatini na Kiingereza **Perseus**) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia.

## Mahali pake
Farisi linapitiwa na Njia Nyeupe. Lipo jirani na makundinyota mengine yenye majina kutokana na mitholojia ya Kigiriki kama vile Mara *(Andromeda)* na Mke wa Kurusi *(Cassiopeia)*, pia na makundinyota ya zodiaki Kondoo (Aries au Hamali) na Ng`ombe *(Taurus)*.

## Jina
Farisi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Farisi ni umbo la Kiarabu فارسي‎ *faarisiy* ambayo ni tafsiri ya jina lake la Kigiriki Περσεύς *Perseus* na Wagiriki wa Kale walitumia jina hili kwa kumtaja mtu kutoka “Persia” au *Fars* ilivyoitwa na Waarabu wasiojua herufi “P” na hapo Waswahili walipokea jina.

Katika mitholojia ya Kigiriki Farisi alikuwa shujaa aliyeua dubwana Ketusi na kumwokoa Andromeda. Baadaye wote pamoja na wazazi wa Andromeda mfalme Kifausi na malkia Cassiopeia waliinuliwa angani kama nyota . Farisi alikuwa mwana wa ungu mkuu Zeus na Danaë. Aliwahi kumshinda dubwana Medusa aliyeweza kubadilisha kila kiumbe kuwa jiwe kwa kumwangalia tu lakini Farisi alikata kichwa chake. Baadaye alimwokoa Andromeda aliyefungwa kwa nyororo kwa mwamba kwenye ufuko wa bahari ili atolewe sadaka kwa Kestusi. 

Farisi ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Perseus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Per'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Persei au Mrifaki yenye mwangaza unaoonekana wa 1.79 ikiwa umbali wa miakanuru 510.
Uangavu wake unafuatwa na β Beta Persei iliyoitwa Rasi Medusa (:en:Algol)  na mabaharia Waswahili. Ina  mwangaza unaoonekana wa 2.12 ikiwa umbali wa miakanuru 90 kutoka Dunia. Hii ni nyota badilifu.

## Tanbihi
## Marejeo
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Mto Ambala

**Mto Ambala** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Tanzania
Mto Mkuzu

**Mto Mkuzu** (au **Mkusu**) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. 

Unatiririka upande wa kaskazini mashariki wa nchi (Mkoa wa Tanga). 
Mto unapitia pia kijiji cha Kifungilo.

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Tanga
Mto Kafufu

**Mto Kafufu** (au **Kavu** au **Kavuu**) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi na kuishia katika ziwa Rukwa, ambalo ni eneo muhimu la kilimo Tanzania na linajulikana kwa uzalishaji wa mpunga, mahindi, na mazao mengine. 

Mto huo ni mpana na una mtiririko wa haraka. Mto Kafufu una urefu wa takriban kilomita 200 na mtiririko wa haraka, na kuna maporomoko ya maji na mizunguko mingi kwenye njia yake. Mto huu ni chanzo muhimu cha maji kwa umwagiliaji na matumizi mengine katika eneo hilo, na pia ni makazi muhimu ya viumbe vya majini, ikiwa ni pamoja na samaki na mamba.

Bonde la Kafufu, ambalo ni eneo linalozunguka mto huo, linajulikana kwa akiba kubwa ya chuma na makaa ya mawe. Madini haya yamechimbwa hapo awali, na kuna juhudi za kuendeleza rasilimali za madini katika eneo hilo.

Mbali na rasilimali zake za asili, Bonde la Kafufu pia ni makazi ya miji midogo na vijiji kadhaa, vingi vyao vikihusika katika shughuli za kilimo na uchimbaji mdogo wa madini. Bonde hilo pia ni njia muhimu ya usafiri, na kuna barabara na madaraja kadhaa yanayounganisha miji na vijiji kando ya mto.

Kwa ujumla, Mto Kafufu na bonde linalozunguka ni sehemu muhimu ya uchumi na mazingira ya eneo la Rukwa, na wanacheza jukumu muhimu katika maisha ya watu wanaoishi katika eneo hilo.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi
* Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Katavi
Jamii:Mkoa wa Rukwa
Samaki (maana)

**Samaki** inaweza kumaanisha

*Samaki aliye mnyama wa maji
* Samaki kama jina mbadala kwa kundinyota ya Hutu (ing. *Pisces*)
Mashuke (maana)

**Mashuke** inaweza kumaanisha

*Mashuke ambayo ni sehemu penye mbegu wa nafaka kama ngano
* Mashuke kama jina mbadala kwa kundinyota la Nadhifa (Virgo)
Mto Kalambo

thumb|Maporoko ya Kalambo
**Mto Kalambo** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kusini magharibi, mkoa wa Rukwa) na ya Zambia (upande wa kaskazini), ukiwa mpaka kati ya nchi hizo mbili kwa sehemu fulani. 

Ni maarufu kwa maporomoko yake. Maji yake yanaishia bahari ya Atlantiki kupitia ziwa Tanganyika na mto Kongo.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa
* Orodha ya mito ya Zambia
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Marejeo 
* UNESCO, World Heritage Centre, Kalambo falls archaeological site (prehistoric settlement site), 11/06/1997.
* "Forestry." Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica Online. 17 June 2006  .

## Viungo vya nje
* 
* Geonames.org

K
K
K
Jamii:Mkoa wa Rukwa
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Mto Lumi

**Mto Lumi** (au **Lomi** au **Luffu**) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kaskazini mashariki) na ya Kenya (upande wa kusini). 

Unatiririka hadi ziwa Jipe. 

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Kikuletwa

**Mto Kikuletwa** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kaskazini mashariki). 

Unatiririka hadi bwawa la Nyumba ya Mungu. Halafu maji yake yanaelekea Bahari ya Hindi kupitia mto Pangani.  

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro
* Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Gombe (Kigoma)

thumb|Sokwe katika hifadhi ya Gombe
**Mto Gombe** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania, upande wa magharibi (mkoa wa Tabora na mkoa wa Kigoma). 

Unatiririka hadi kuingia katika mto Malagarasi, ambao ni wa pili kwa urefu nchini na hatimaye unamwaga maji yake mengi katika ziwa Tanganyika.

Kutoka huko maji yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

Ndiko inapopatikana Hifadhi ya Taifa ya Gombe.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora
* Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Tabora
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Mto Malagarasi

right|thumb|Ramani ya Mto Malagarasi
**Mto Malagarasi** ni mmojawapo kati ya mito mikubwa zaidi ya Tanzania (upande wa magharibi), ukishika nafasi ya pili kwa urefu (km 475), na ya Burundi (mkoa wa Makamba na mkoa wa Rutana). 

Unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi. 

Beseni la Malagarasi lina eneo la kilomita za mraba 130,000 (sq mita 50,000). Chanzo cha mto ni karibu na mpaka wa Burundi na Tanzania. Kilomita 80 za kwanza za mto hufanya mipaka ya kimataifa kati ya Tanzania na Burundi. 

Matawimto kadhaa kutoka kwenye misitu ya Burundi hujiunga nao upande wa kulia. Baada ya kuungana na Mto Lumpungu, Malagarasi huingia Tanzania upande wa mashariki wa Ziwa Tanganyika kilomita 40 kusini mwa Kigoma, karibu na Ilagala. Mto Moyowosi ndio tawimto kuu, pamoja na mto Nikonga. Vyanzo vingine ni Mto Ugalla, Mto Gombe, Mto Ruchugi, Mto Lumpungu na Mto Nguya. 

Maji ya ziwa Tanganyika yanachangia mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Mto Malagarasi unavukwa na madaraja kadhaa, pamoja na daraja la Kikwete pale Uvinza.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi
* Orodha ya mito ya Tanzania
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma
* Orodha ya mito ya mkoa wa Makamba
* Orodha ya mito ya mkoa wa Rutana

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Photographs on flickr
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Tanzania
M
Jamii:Mkoa wa Makamba
Jamii:Mkoa wa Rutana
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Mto Moyowosi

**Mto Moyowosi** ni jina la miwili kati ya mito ya Tanzania magharibi (mkoa wa Geita, mkoa wa Tabora na mkoa wa Kigoma), mmoja ukitokea Burundi (mkoa wa Cankuzo) na kuwa tawimto muhimu zaidi la mto Malagarasi, ulio wa pili nchini kwa urefu (km 475) na ambao unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi. Baadaye, maji mengine yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma
* Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora
* Orodha ya mito ya mkoa wa Geita
* Orodha ya mito ya Burundi
* Orodha ya mito ya Tanzania
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

M
Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Jamii:Mkoa wa Tabora
Jamii:Mkoa wa Geita
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Jamii:Mkoa wa Cankuzo
Mto Manonga

**Mto Manonga** (pia: "Manyonga") ni mto wa mkoa wa Singida (Tanzania ya kati) unaotiririkia ziwa Kitangiri, isipokuwa miezi Juni hadi Novemba ambapo huwa umekauka kabisa.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Singida

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Singida
Najari (kundinyota)

**Najari** (**Sculptor** kwa Kilatini na Kiingereza)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia.

## Mahali pake
Najari ni kundinyota dogo karibu na nyota angavu Kinywa cha Hutu (Formalhaut). Linapakana na  Dalu (Aquarius) na Ketusi (Cetus)  upande wa kaskazini, Tanuri (Fornax) upande wa mashariki,  Zoraki (Phoenix) upande wa kusini na Hutu Junubi (Piscis Austrinus) upande wa magharibi. 

## Jina
Najari lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kwa mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.
Jina la Najari linatokana na Kiajemi نجاری *najjaari* ambalo linamaanisha fundi wa useremala; na hili lilichukuliwa jina la Kilatini la “sculptor” linalomtaja msanii au fundi anayejua kuchonga sanamu.

Najari  ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika kipindi cha kisasa. Kundinyota hili lilielezwa kwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “Atelier du sculpteur “  lililomaanisha “karakana ya mchongaji ». Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini)  akitazama nyota za anga ya kusini ambazo zilianza tu kujulikana na wanaastronomia wa Ulaya wakati ule. Alipima nyota 10,000 akizipanga katika kundinyota na kutunga majina kwa kundinyota mpya 14.  Jina lilitafsiriwa kwa Kilatini na kufupishwa kama "Sculptor" (mchongaji) na kutafsiriwa katika  mashariki kwa jina la mchonga ubao sawa na seremala.
 
Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya teknolojia kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale.

## Nyota
Najari ina nyota 53 zinazoweza kuangaliwa kwa macho matupu lakini hazing’ai sana ni dhaifu. Mahali pa ncha ya kusini ya anga iko ndani ya 
Najari lakini tofauti na anga ya kaskazini hakuna nyota inayolingana na mahali pake. 

Nyota angavu zaidi ni Alfa Sculptoris yenye mwangaza
unaoonekana wa 4.3 ikiwa umbali wa miakanuru 780.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Nicolas-Louis de Lacaille

240px|thumb|Picha ya Lacaille.
**Nicolas-Louis de Lacaille** (tamka *nikola lu-i de lakaiy*, Rumigny, departement Ardennes, 15 Machi 1713 - Paris, 21 Machi 1762) alikuwa mwanaastronomia wa Ufaransa aliyetunga makundinyota 14 kati ya makundinyota 88 ya kisasa, zote kwenye Nusutufe ya kusini ya Dunia.

Lacaille alisoma theolojia Katoliki lakini baadaye alikazia elimu ya hisabati na astronomia. Mwaka 1746 alikuwa profesa wa hisabati na hapo alishughulika masahihisho ya orodha za nyota.

Mwaka 1750 alisafiri hadi Afrika Kusini na hapo alikaa miaka minne kwenye Rasi ya Tumaini Jema alitaka kutazama hasa Mwezi na sayari za Zuhura na Mirihi. Alipima pia nyota nyingi za anga ya kusini ambazo hazikueleweka kwa wanaastronomia wa Ulaya na hapo aliorodhesha nyota karibu 10,000.

Alipanga majina ya Bayer kwa kundinyota ya Argo na kuigawa baadaye kwa makundinyota tatu mpya za Shetri, Mkuku na Tanga.
Chokei wa Japani

**Chokei** (takriban 1343 &ndash; 27 Agosti 1394) alikuwa mfalme mkuu wa 98 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Yutanari*, na wazazi wake walikuwa Go-Murakami na Fujiwara Masako. Mwaka wa 1383 alimfuata babake Go-Murakami, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1383. Aliyemfuata ni Go-Kameyama.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1343
Jamii:Waliofariki 1394
Jamii:Watawala wa Japani
Go-Murakami wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Murakami
**Go-Murakami** (takriban 1328 &ndash; 29 Machi 1368) alikuwa mfalme mkuu wa 97 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Noriyoshi*, na wazazi wake walikuwa Go-Daigo na Renshi. Mwaka wa 1339 alimfuata babake Go-Daigo, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1368. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Chokei.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1328
Jamii:Waliofariki 1368
Jamii:Watawala wa Japani
Mto Magamba (Tanzania)

**Mto Magamba** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Tanzania
Go-Daigo wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Daigo
**Go-Daigo** (26 Novemba, 1288 &ndash; 19 Septemba, 1339) alikuwa mfalme mkuu wa 96 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Takaharu*, na alikuwa mwana wa pili wa Go-Uda. Mwaka wa 1318 alimfuata binamu yake Hanazono, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1339. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Go-Murakami.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1288
Jamii:Waliofariki 1339
Jamii:Watawala wa Japani
Hanazono wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Hanazono
**Hanazono** (14 Agosti, 1297 &ndash; 2 Desemba, 1348) alikuwa mfalme mkuu wa 95 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Tomihito*, na alikuwa mwana wa nne wa Fushimi. Mwaka wa 1308 alimfuata binamu yake Go-Nijo, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka 1318. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Go-Daigo.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1297
Jamii:Waliofariki 1348
Jamii:Watawala wa Japani
Mto Lumpungu

**Mto Lumpungu** ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa magharibi), ukiwa tawimto wa mto Malagarasi, wa pili nchini kwa urefu (km 475) ambao unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi.

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Jamii:Ziwa Tanganyika
Go-Nijo wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Nijo
**Go-Nijo** (9 Machi, 1285 &ndash; 10 Septemba, 1308) alikuwa mfalme mkuu wa 94 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Kuniharu*, na alikuwa mwana wa kwanza wa Go-Uda. Mwaka wa 1301 alimfuata binamu yake Go-Fushimi, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1308. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Hanazono.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1285
Jamii:Waliofariki 1308
Jamii:Watawala wa Japani
Go-Fushimi wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Fushimi
**Go-Fushimi** (5 Aprili, 1288 &ndash; 17 Mei, 1336) alikuwa mfalme mkuu wa 93 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Tanehito*, na alikuwa mwana wa kwanza wa Tenno Fushimi. Mwaka wa 1298 alimfuata babake, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1301. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Go-Nijo.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1288
Jamii:Waliofariki 1336
Jamii:Watawala wa Japani