open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chuchu

[thumb|Chuchu ya [mwanamke.]]
**Chuchu** ni kichirizi kinachounganisha kwa viwele. Mamalia wa kike (wakiwemo wanawake) hutumia chuchu kwa ajili ya kunyonyesha watoto wadogo. 

Ziwa la mamalia wa kike na wa kiume limetengenezwa kwa muundo mmoja. Uzalishaji wa maziwa kwa ajili ya kunyonyesha unadhibitiwa na homoni. Hii ina manaa kwamba wanaume hawawezi kutumia matiti kuzalisha maziwa (isipokuwa ikiwa wana matatizo na homoni zao).

Jamii:Mwili
Jamii:Jinsia
Titi

[thumb|Matiti ya [mwanamke]]
**Matiti** au **maziwa** ni sehemu za kifua zilizotutumka zenye machuchu. Baada ya kuzaa hujaa maziwa (kiowevu) na hutumika ili kunyonyesha mtoto mchanga.

Jamii:Mwili
Kiuno

unaoonyesha eneo la kiuno katika kiunzi cha mifupa cha binadamu.]]
**Kiuno** ni sehemu ya mwili kati ya fumbatio na manyonga. Hivyo inapatikana upande wa nyuma wa mwili, chini ya mgongo.

Maumivu ya kiuno ni tatizo la kawaida na lenye gharama.

Jamii:Viungo vya mwili
Shingo

[thumb|Shingo ya [binadamu]]

**Shingo** ni sehemu ya mwili wa mnyama au binadamu inayounganisha kichwa na kifua.

Jamii:Viungo vya mwili
Kifua

]]

**Kifua** (pia: **Kidari**, Kigiriki: θώραξ, Kirumi: thorax) ni sehemu ya mwili inayounganisha shingo na fumbatio.

Jamii:Viungo vya mwili
Kitovu

[thumb|Kitovu cha [binadamu.]]
**Kitovu** (kwa Kilatini: umbilicus) ni kovu lililopo katikati ya fumbatio baada ya uzi wa mshipa unaounganisha mimba na mama tumboni kukatwa na kukauka.

Kutokana na maana hiyo asili, neno kitovu linatumika kwa jambo lolote ambalo ni chimbuko la kitu.

Jamii:Mwili
Jamii:viungo vya mwili
Goti

.]]
**Goti** ni sehemu ya mguu inayounganisha mifupa ya paja na muundi.

Ungio la goti ndilo linalobeba uzito mkubwa wa mwili wakati wa kusimama au kutembea.

Jamii:Mguu
Jamii:Mifupa
Mguu

wa mguu wa binadamu.]]
**Mguu** ni sehemu ya mwili chini ya kiwiliwili. 

Binadamu huwa na miguu miwili na anaitumia kwa kutembea amesimama wima. Wanyama wengi wana miguu minne na kuitumia yote pamoja kwa kutembea.

Mguu ni moja ya sehemu zenye umuhimu mkubwa katika jamii.

## Shida za miguu
Kati ya shida zilizo za kawaida kwa miguu ya binadamu ni kama kuibuka vidonda vya fungi, gout, maumivu kwa kuvalia viatu vinavyobana, kuubuka ngozi na miguu kuwa kombo hasa unapopata ajali. 

Shida hizo zafaa ziangaliwe kadiri zinapochipuka. Inafaa pia uvalie viatu visivyobana na kama miguu inakwenda kombo uvalie arch braces.

## Viungo vya Nje 
Jamii:Viungo vya mwili
Werner von Siemens

thumb|Werner von Siemens, Picha iliyochorwa na Giacomo Brogi
thumb|Injinitreni ya umeme ya kwanza duniani kwenye maonyesho ya biashara ya Berlin 1879
**Ernst Werner Siemens**, tangu 1888 **von Siemens**, (* 13. Desemba 1816 kwenye kijiji cha Lenthe karibu na Hannover, Ujerumani; † 6 Desemba 1892 Berlin) alikuwa mvumbuzi Mjerumani, muhandisi na mwenye kampuni ya viwanda. Anajulikana kama mwanzilishaji muhimu wa teknolojia ya vifaa vya umeme.

Kampuni ya Siemens iliyoanzishwa naye bado ni moja ya makampuni makubwa ya Ujerumani na kwenye soko la kimataifa. Jina lake latumiwa kwa kipimo cha SI pitisho la umeme.

Alikuwa mtoto wa 4 wa mkulima mkubwa. Hakumaliza shule lakini alipata mafunzo ya kisayansi kwenye chuo cha jeshi la Prussia alipopanda ngazi hadi kuwa luteni. Baada ya kumaliza miaka 14 jeshini alijaribu kujipatia riziki yake kwa kubuni au kuboresha vifaa mbalimbali. Alifaulu mara ya kwanza kiuchumi alipobuni teknolojia mpya ya kupakia vijiko kwa dhahabu au fedha kwa njia ya umeme galvania. 

Kati ya uvumbuzi zake za kwanza ilikuwa modeli mpya ya telegrafi iliyokuwa bora kuliko zile zilizotangulia. Kwa teknolojia hii alifaulu kupata mikataba mbalimbali ya kujenga simu za telegrafi katika nchi nyingi kama Ujerumani na Urusi. Kazi kubwa ya telegrafi ilikuwa simu kutola London hadi Kalkota (Uhindi) yenye urefu wa kilomita 11,000..

Aliendelea kubuni au kuboresha vifaa vingi akajenga injinireli ya umeme ya kwanza, mfumo wa kwanza wa taa za umeme wa kuangaza barabara (mjini Berlin), eleveta ya umeme ya kwanza na tramu ya kwanza ya umeme. 

Kutokana na mafanikio yake alipewa cheo cha dokta wa heshima na 1888 Kaisari Wilhelm I wa Ujerumani alimpandisha katika cheo cha mkabaila tangu mwaka ule jina lake likawa "von" Siemens.

Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wavumbuzi
Jamii:Waliozaliwa 1810
Jamii:Waliofariki 1890
Kisugudi

**Kisugudi** (pia: **kiwiko**; kwa Kiingereza: "elbow") ni kifundo cha mkono kinachounganisha mkono wa juu na kigasha.

Jamii:Mkono
Jamii:Viungo vya mwili
Eleveta

**Eleveta** (kutoka Kiing. *elevator*), pia: **lifti**,** kipandishi**, **kambarau** ni chombo cha kupandisha na kushusha watu au mizigo. 

Mara nyingi eleveta hutumiwa katika majengo ya ghorofa. Zinatokea pia nje ya majengo kwa mfano katika migodi ambako zinaweza kufika mamia ya ya mamita chini ya ardhi.

Kwa kawaida eleveta ni chumba chenye mlango kinachovutwa kwa kamba au kupandishwa kwa namna ya jeki kati ya ghorofa inapofika. Watu huingia ndani wanapoweza kuchagua ni ghorofa ipi wanapotaka kufika kwa kubofya kitufe ukutani. Milango inafungwa na chumba cha eleveta hupanda au kushuka jinsi inavyotakiwa.

Siku hizi eleveta huendeshwa kwa msaada wa injini ya umeme unaovuta kamba au kuendesha pampu ya jeki. Katika historia kuna mifano ya eleveta zilizoendeshwa kwa nguvu ya kibinadamu au kinyama. Mfano wa kwanza unaojulikana ni eleveta iliyotengenezwa na mtaalamu wa Ugiriki wa Kale o reported Archimedes (mnamo 287 KK – 212 KK) mjini Sirakusa.

Eleveta ndefu duniani ziko ndani ya migodi zinazofikia kimo cha mita maelfu. Eleveta ndefu katika jengo ni ile ndani ya ghorofa la Burj Khalifa la mjini Dubai inayopanda mita 504.
Lifti

**Lifti** inaweza kumaanisha

*eleveta au chombo cha kupandisha watu na mizigo ndano ya majengo makubwa
*usafiri wa bure kama mtu anakubali kumbeba mtu mwingine katika usafiri wake
Kiganja

thumb|250px|Kiganja pamoja na vidole:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho

**Kiganja** (pia: **kitengele**) ni sehemu ya mwisho ya mkono inayoishia kwa vidole. Inaunganishwa kwa kifundo cha mkono na kigasha. Mguu una kiganja pia, lakini afadhali kiitwe uwayo au unyayo.

Binadamu huwa na viganja viwili, kila kimoja huwa kwa kawaida na vidole 5. Mtu hutumia kiganja na vidole vyake kwa kushika vitu na kutumia vifaa vingi. Kiganja cha mguu ni muhimu kabisa kwa kuweza kukaa wima na kutembea.

Sehemu ya ndani ya kiganja cha mkono ni kofi.

Mtu akikunja vidole pamoja na kiganja ngumi (sumbwi) inapatikana inayotumiwa kwa kupiga kwa ukali kwa mfano wakati wa mchezo wa ngumi.

## Tazama pia 
* Mkono

## Viungo vya nje
Jamii:Viungo vya mwili
Mgongo

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa mgongo (maana)

.]]
**Mgongo** ni upande wa nyuma wa mwili wa binadamu na wanyama kuanzia kiungio cha shingo na mabega hadi kiunoni.

Jamii:Mgongo
Jamii:Mwili
Jamii:Viungo vya mwili
Kuma

thumb|
[250px|thumb|Kuma ya [binadamu:1: govi la kinembe2: kinembe3: mashavu ya nje ya uke4: mashavu ya ndani ya uke5: ufunguzi wa mfumo wa mkojo6: ufunguzi wa mfumo wa uzazi7: msamba8: mkundu]]

**Kuma** (pia: **uke**) ni sehemu ya mwili wa mwanamke. Iko kati ya sehemu ya chini ya tumbo (perineum) na mrija wa mkojo (urethra). Mdomo wa uke ni mkubwa zaidi kuliko mdomo wa mrija wa mkojo. Uke ni mfereji unaoelekea kutoka kwenye mji wa mimba (uterus) mpaka nje ya mwili. Damu ya hedhi (kiowevu chekundu chenye damu kinachotoka wakati wa hedhi) hutoka mwilini kupitia uke. Wakati wa kujamiiana, uume huingizwa kwenye uke. Wakati wa kujifungua, uke hupanuka ili kumruhusu mtoto kutoka kwenye mji wa mimba. Uke una rangi ya waridi-kijivu, ingawa rangi inaweza kutofautiana.e. 

## Ukuaji
Kati ya umri wa miaka 9-15, uke na mji wa mimba hukua na kuwa mkubwa. Mji wa mimba ni kiungo ambacho mtoto hukua ndani yake. Mdomo wa nje wa uke unaoelekea kwenye kinyweo, kati ya miguu. Kiowevu kilicho wazi au cheupe kinaweza kuanza kutoka kwenye uke ili kukiweka kiwe safi.

## Tanbihi
Jamii:Mwili
Jamii:Viungo vya mwili
Midomo

[thumb|Midomo ya [mwanamume.]]
thumb|Midomo yenye rangi ya nyekundu
thumb|Uta wa Kupido
**Midomo** ni sehemu za kinywa zinazokifunga na kukifungua. Takriban vertebrata wote wana midomo na wanyama wengine pia, hata wadudu wengi. Kwa lugha ya kila siku neno “mdomo” mara nyingi ni kisawe cha kinywa. 

Midomo ni miwili, ule wa juu na ule wa chini. Mara nyingi maumbo yao ni tofauti, kama kwa binadamu. Mpaka wa mdomo wa juu unaenda chini kidogo kwenye katikati yake na unajulikana kama uta wa Kupido. Kivimbe kinene kilichopo katikati ya mdomo wa juu huitwa kinundu cha mdomo. Mfuo wa wima unaotokana na kati ya mdomo wa juu hadi kwenye ukuta wa pua huitwa filtro (philtrum).

Midomo ina daraka muhimu katika kuongea, lakini pia katika onyesho la uso. Kwa kawaida, midomo pia ina daraka muhimu katika kubusu. Kwa hivyo midomo ni nyeti sana, kwa sababu ngozi ni nyembamba sana. Hii pia husababisha damu kuonekana kupitia ngozi ya midomo, ikitoa midomo rangi nyekundu. Zeri ya midomo inaweza kutumika kwa midomo iliyokauka.

Wakati wa kucheza ala ya muziki kama tarumbeta, sauti huundwa na mvutano wa midomo.

Wanawake wengi hupaka rangi ya midomo, nyekundu hasa.

## Midomo ya uke
Hata uke una midomo, midomo mikubwa na midomo midogo, ambayo inafunika vipenyo vya mifereji ya uzazi na mkojo. Huitwa mashavu pia.

Jamii:Viungo vya mwili
Jamii:Kichwa
Jamii:Mito
Bega

]]
]]
**Bega** la binadamu ni sehemu ya mwili ambapo mkono unaunganika na kiwiliwili. Ina mfupa wa kilimbili, mfupa wa bega na mtulinga (kwa Kilatini: ***humerus***, ***scapula*** na ***clavicula***) pamoja na misuli, Mishipa na fupanyama zinazohusiana. Mchanganyiko kati ya mifupa ya bega hufanya viungo vya bega. 

Maungio ya bega pia hujulikana kama maungio ya glenohumeral, ni kiungo kikuu cha bega, lakini kinaweza kuunganisha kwa pamoja na acromioclavicular. Katika anatomia ya binadamu, pamoja na bega inajumuisha sehemu ya mwili ambapo humerus inahusisha na scapula.

Ni mpira na tundu la pamoja ambayo inaruhusu mkono kugeuka kwa mtindo wa mviringo au kupiga kitu mbali. Capsule ni bahasha ya tishu laini inayozunguka pamoja na glenohumeral na inahusisha na scapula, humerus, na kichwa cha biceps. Inakabiliwa na membrane nyembamba, laini ya synovial. Vikombe vya rotator ni kundi la misuli minne inayozunguka pamoja na bega na kuchangia utulivu wa bega. Misuli ya kabati ya rotator ni supraspinatus, subscapularis, infraspinatus, na teres ndogo. Kamba inaambatana na capsule ya glenohumeral na inajumuisha kichwa cha kumbe.

Bega lazima iwe simu ya kutosha kwa vitendo vingi vya silaha na mikono, lakini pia imara kuruhusu vitendo kama vile kuinua, kusukuma na kuvuta.

Jamii:Viungo vya mwili
Mkono

thumb|450px|Sehemu za mkono
**Mkono** ni kiungo cha mwili kinachoanza penye bega na kuishia penye kiganja na vidole. Huwa na sehemu mbili ambazo ni mkono wa juu na kigasha zinazounganishwa kwa kiwiko au kisugudi. 

Mkono huishia kwa vidole vitano ambavyo ni: kidole gumba, kidole cha shahada, kidole cha kati, kidole cha pete na kidole cha mwisho. Vidole vyote huweza kufanya kazi pamoja.
Miongoni mwa wanadamu, mkono ni kiungo kilichotokea kutokana na mabadiliko ya miguu ya mbele ya mamalia wengine. Mikono inafanya pia kazi muhimu katika lugha ya mwili na lugha ya ishara.

## Tanbihi
Jamii:Viungo vya mwili
*
Kinywa

]]

**Kinywa** au **mdomo** ni uwazi ndani ya kichwa mwenye shughuli tofauti kwa binadamu na wanyama wengi wenye uti wa mgongo. 

* ni mahali pa kuingiza chakula mwilini hivyo ni chanzo cha mfumo wa mmeng'enyo wa chakula 
* ni nafasi ya kuingiza hewa mwilini hivyo pamoja na pua ni chanzo cha mfumo wa upumuo
* ni mahali pa kutokea kwa sauti ambako sauti inayotengenezwa kooni inapokea umbo lake kwa msaada wa ulimi na midomo hivyo ni sehemu muhimu ya uwezo wetu wa kuwasiliana na wengine.

Kinapatikana kwa karibu wanyama wote wenye seli nyingi lakini kwa wanyama sahili kazi yake ni kuingiza chakula pekee.

Sehemu za kinywa cha binadamu ni pamoja na: meno, ulimi na fizi.

## Mdomo wa mto
Neno mdomo hutumika pia kwa sehemu ya mto ambako unaishia kwa kuingia katika bahari, ziwa au, kama ni tawimto, katika mto mkubwa zaidi. Kisawe ni mlango wa mto.

Jamii:Kichwa
Zeu

**Zeu** (pia **Zeus** kutoka Kigiriki: **Ζεύς** *Zeus*) ni mkuu wa miungu katika dini ya Ugiriki ya Kale. Analingana na Jupiter katika dini ya Roma ya Kale. Katika imani ya Wagiriki alikalia kilele cha mlima Olimpos pamoja na miungu wenzake alkini alikuwa mkuu na mwenye nguvu kushinda wengine. 

Katika masimulizi ya Wagiriki alikuwa mtoto wa miungu Kronos na Rhea na mdogo wa Hestia, Demeter, Hera, Hades na Poseidon. Huyu baba-mungu Kronos alimeza watoto wake wote mara baada ya kuzaliwa akihofia ya kwamba watampindua sawa jini yeye mwenyewe aliwahi kumpindua babake mungu Uranos. Zeu alipoelekea kuzaliwa mamake Rhea alimficha pangoni akampa Kronos badale yake jiwe lililofunikwa na nguo akameza. Zeu alikua haraka akawa mkubwa na hapo alitumia mbinu wa dawa kumlazimisha baba kutapika watoto wote aliowahi kumeza.  Baadaye aliungana na wakubwa zake na pamoja walimshambulia Kronos na kumshinda. Sasa miungu waliamua kugawana madaraka; Zeu alikuwa mungu mkuu wa mbinguni, Poseidon mkuu wa bahari na vilindi vyake na Hades mkuu wa dunia ya chini.

Zeu alimwoa dadake Hera akazaa watoto naye lakini alitoroka mara kwa mara kufanya mapenzi na miungu wa kike wengine au na mabinti wa kibinadamu; mitholojia ya Wagiriki ilitaja zaidi ya majina 30 ya miungu au mabinti aliozaa nao. 

Aliheshimiwa na Wagiriki wote na kuabudiwa katika mahali pa pekee; pamoja na mahekalu kulikuwa na sehemu za misitu penye miti iliyotazamiwa kuwa miti mitakatifu yake. Kisiwani Kreta waliabudu kwenye mipango aliposemekana kufichwa na mamake.

## Tazama pia 
* Tinia - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kietruski.
* Jupiter - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kirumi 
* Odin - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kinorsi.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Kwapa

[thumb|Kwapa la [mvulana.]]
**Kwapa** (kwa Kiingereza: *axilla, armpit, underarm* au *oxter*) ni sehemu ya mwili chini ya bega ambayo katika mwili wa binadamu kwa kawaida huota nywele.

Jamii:Viungo vya mwili
Tako (anatomia)

.]]

**Tako** ni sehemu ya mwili inayounganisha mgongo na paja.

## Katika sanaa

Studio Jean Jacques Lequeu.jpg|Jean-Jacques Lequeu (1785 hivi).
Étude de fesses.jpg|Félix Vallotton (1884 hivi).

Jamii:Mwili
Shavu la mkono

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Shavu na Mashavu (samaki)
thumb|Mchoro wa shavu la mkono
**Shavu la mkono** (kwa Kilatini na Kiingereza: *biceps*) ni musuli wa kilimbili, sehemu ya juu ya mkono katikati ya kiko na bega.

Jamii:Mkono
Siklopsi

thumb|Mchoro wa *Polyphemus*, uliofanywa na Johann Heinrich Wilhelm Tischbein.

Katika mitholojia ya Kigiriki na mitholojia ya Kirumi, **Siklopsi** (Kigiriki: Κύκλωψ, *Kuklōps*) alikuwa mwanachama wa mbegu ya asili ya majitu yenye chongo kati ya paji.

## Orodha ya siklopsi 
* Polifemu (Πολύφημος)
* Arge (Ἄργης)
* Bronte (Βρόντης)
* Sterope (Στερόπης)

Jamii:Mitholojia
Urano

**Urano** au **Uranos** (kwa Kigiriki Οὐρανός, ouranos) alikuwa mungu wa mbingu katika dini ya Ugiriki ya Kale. Mama yake alikuwa mungu wa kwanza Gaya ambaye ni ardhi yenyewe. 

Baadaye alianza kuzaliana na mamake kizazi cha pili cha miungu katika Mitholojia ya Kigiriki: kati hao kundi walioitwa Watitani. 

Kutoka wale Titani ni mdogo wao Kronos aliyempindua baba na kuwa mkuu wa miungu hadi mwenyewe alipopinduliwa na Zeu. 

Analingana na Caelus katika dini ya Roma ya Kale.

Jina la mungu huyu lilichaguliwa katika karne ya 19 kuitaja sayari ya saba Uranus baada ya sayari hii kugunduliwa na mwanafalaki Herschel kwa kutumia mitambo ya kisasa ya wakati wake.

[thumb|250px|Mchoro wa *Uhasi wa Urano*, uliofanywa na [Giorgio Vasari na Cristofano Gherardi.]]

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Ngekewa

**Ngekewa** au **kapibara** (kutoka Kiing: capybara, jina la kisayansi: *Hydrochoerus hydrochaeris*, kutoka Kiyunani: ὑδροχοιρος) ni mgugunaji mkubwa wa Amerika ya Kusini.

## Spishi 
* *Hydrochoerus hydrochaeris*, Ngekewa wa Kawaida (Capybara)
* *Hydrochoerus isthmius*, Ngekewa Mdogo (Lesser capybara)

## Picha

Hydrochoerus isthmius 32795837.jpg|Ngekewa mdogo

## Viungo vya nje
Jamii:Nungunungu na jamaa
Popo

**Popo** ni mamalia kama panya wenye mabawa. 

Spishi zake nyingi sana hula wadudu: hizi zimo katika nusuoda Yangochiroptera.

Spishi kubwa za nusuoda hii hula ndege, mijusi, vyura na hata samaki. 

Spishi chache za popo wanyonya-damu huko Amerika ya Kusini hula damu ya mamalia au ndege. 

Familia Pteropodidae ya nusuoda Yinpterochiroptera ina spishi kubwa hadi ukubwa wa paka na uzito wa kilogramu moja; urefu wa mabawa pamoja unaweza kufikia sentimita 150. Spishi hizi hula matunda.

## Uainishaji
Hapo awali, popo waligawanywa katika nusuoda Microchiroptera na Megachiroptera. Walakini, tafiti za ADN zilifunua kuwa baadhi ya familia za Microchiroptera zilikuwa karibu na Megachiroptera. Kwa hivyo, nusuoda mbili mpya zilipendekezwa, Yangochiroptera na Yinpterochiroptera. Nusuoda ya mwisho imegawanywa katika familia za juu Pteropodoidea (popo-matunda) na Rhinolophoidea (popo-wadudu; spishi mbalimbali hula vertebrata wadogo).

## Utambuaji kwa mwangwi
Popo wengi hutumia sauti kwa kutambua mazingira yao, yaani wanatumia mwangwi wa mlio wao kukadiria umbali hadi kizuizi au hata windo pamoja na ukubwa na maumbile ya vitu vilivyopo njiani. Kwa hiyo masikio yao ni mlango wa fahamu muhimu zaidi. Kinyume chake popo wengi hawana macho mazima ingawa hakuna aliye kipofu kabisa. Lakini kuna pia aina nyingine wanaoona vizuri sana.

## Picha

Pteropus giganteus fg01.JPG|Popo-matunda (pande)
Rhinolophus euryale-cropped.jpg|Popo-wadudu (popo-njumu)
Plecotus_auritus01.jpg|Masikio ni mlango wa fahamu muhimu zaidi kuliko macho

Jamii:Popo
Jamii:Wanyama wa Biblia
Bawa

.]]
**Bawa** (pia: **ubawa**, **ubele**) ni kiungo cha mwili wa wanyama mbalimbali kinochawawezesha kuruka hewani.

Kutokana na hilo, ni pia jina la sehemu ya ndege inayoiwezesha kuruka na kubaki angani.

Jamii:Biolojia
Jamii:Teknolojia
Otariidae

**Otariidae** ni familia ya wanyama wa bahari wenye masikio ya nje.

## Spishi
* **Familia Otariidae**
** Jenasi *Arctocephalus*
*** Sili-manyoya wa Antakitiki, *A. gazella* (Antarctic Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Gwadalupe, *A. townsendi* (Guadalupe Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Juan Fernandez, *A. philippii* (Juan Fernández Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Galapagos, *A. galapagoensis* (Galápagos Fur Seal)
*** Sili-manyoya Kahawia, *A. pusillus* (Brown Fur Seal)
****Sili-manyoya wa Afrika Kusini, *A. pusillus pusillus* (South African Fur Seal)
****Sili-manyoya wa Australia, *A. pusillus doriferus* (Australian Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Nyuzilandi, *A. forsteri* (Australasian Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Antakitiki ya Chini, *A. tropicalis* (Subantarctic Fur Seal)
*** Sili-manyoya wa Amerika ya Kusini, *A. australis* (South American Fur Seal)
** *Jenasi Callorhinus*
*** Dubu-bahari, *C. ursinus* (Northern Fur Seal)
** *Jenasi Eumetopias*
*** Simba-bahari Kaskazi, *E. jubatus* (Steller Sea Lion)
** *Jenasi Neophoca*
*** Simba-bahari wa Australia, *N. cinerea* (Australian Sea Lion)
** *Jenasi Otaria*
*** Simba-bahari wa Amerika ya Kusini, *O. flavescens* (South American Sea Lion)
** *Jenasi Phocarctos*
*** Simba-bahari wa Nyuzilandi, *P. hookeri* (New Zealand Sea Lion)
** *Jenasi Zalophus*
*** Simba-bahari wa Kalifornia, *Z. californianus* (California Sea Lion)
*** †Simba-bahari wa Japani, *Z. japonicus* (Japanese Sea Lion) - **imekwisha sasa (miaka 1970)**
*** Simba-bahari wa Galapagos, *Z. wollebaeki* (Galápagos Sea Lion)

## Picha

SAFS Falklands.jpg|Sili-manyoya wa Amerika ya Kusini
Arctocephalus forsteri (cropped).jpg|Sili-manyoya wa Nyuzilandi
Galapagos Fur Seal, Santiago Island.jpg|Sili-manyoya wa Galapagos
091130 rosita bay south georgia 2563 (4172615911).jpg|Sili-manyoya wa Antakitiki
Lobo fino.jpg|Sili-manyoya wa Juan Fernandez
Aus fur seal.JPG|Sili-manyoya wa Australia
Arctocephalus townsendi (cropped).jpg|Sili-manyoya wa Gwadalupe
Arctocephalus tropicalis CrozetIslands male.jpg|Sili-manyoya wa Antakitiki ya Chini
Northern fur seal callorhinus ursinus.jpg|Dubu-bahari
071203 steller sea lion rookery rogue reef (15116891986).jpg|Simba-bahari kaskazi
Neophoca cinerea.JPG|Simba-bahari wa Australia
Leon marino.jpg|Simba-bahari wa Amerika ya Kusini
New Zealand Sea Lion 2016.jpg|Simba-bahari wa Nyuzilandi
California Sea Lion (Zalophus californianus) 03.jpg|Simba-bahari wa Kalifornia
Excursion to a lagoon on the N side of Isla Santa Fe - Galapagos Sea Lion (Zalophus californianus) (16492679320).jpg|Simba-bahari wa Galapagos

Jamii:Sili na jamaa
Jamii:Otariidae
Govi

**Govi** ni ngozi inayofunika ncha ya mboo.

Upasuaji unaofanyika ili kuiondoa unaitwa tohara (yaani "uangavu" au "usafi") na unaweza kuwa na sababu mbalimbali, kuanzia za afya hadi za dini.

Jamii:Mwili
Afrodita

**Afrodita** (kwa Kigiriki: **Ἀφροδίτη**, *Afrodite*) ni mmoja wa miungu kumi na wawili wa Olympia. Katika visasili vya Kigiriki, yeye ni mungu wa kike wa upendo, uzuri, na msisimko wa kingono, pamoja na uzazi wa kila aina. Aidha, anahusishwa na raha na nguvu ya kuamsha au kuua upendo katika mioyo ya wanadamu. Wasichana ambao hawajaolewa walimwomba awasaidie kupata waume, na pia aliaminika kuwapa watu uzuri wa kimwili na haiba ya kuvutia. Katika dini ya Roma ya Kale, analinganishwa na Venusi.

Kulingana na Hesiodo, Aphrodita aliumbwa wakati Kronos alipomhasi baba yake, Urano, kwa kutumia mundu na kukata viungo vyake vya uzazi, kisha kuvitupa baharini. Kutokana na kitendo hicho, povu lilianza kuibuka juu ya maji, na kutoka humo alitokea Aphrodita, akipelekwa na bahari hadi Kupro au Kithira. Hivyo basi, mara nyingine aliitwa Mkupro na wakati mwingine Mkithira. Hata hivyo, Homeri anadai kwamba alikuwa binti wa Zeu na Dione.

Katika visasili vya Kigiriki, Afrodita aliolewa na Hefesto, mungu wa moto, wahunzi, na usanii wa chuma. Hata hivyo, Afrodita mara nyingi hakuwa mwaminifu, kwani aliwahi kuwa na wapenzi wengi na kumdanganya mumewe mara kwa mara; katika *Odisei*, alikamatwa akifanya uzinzi na Aresi, mungu wa vita. Katika *Wimbo wa Kihomeri kwa Afrodita*, alimshawishi mchungaji wa kawaida aitwaye Ankisi, baada ya Zeu kumfanya ampende. Afrodita pia alikuwa mama mbadala na mpenzi wa mchungaji mwingine aitwaye Adoni, ambaye baadaye aliuawa na nguruwe mwitu.

Pamoja na Athena na Hera, Afrodita alikuwa mmoja wa miungu watatu wa kike ambao ugomvi wao ulisababisha mwanzo wa Vita vya Troia, na akaendelea kuchukua nafasi muhimu katika *Iliadi*. Afrodita ameonekana mara nyingi katika sanaa ya Magharibi kama alama ya uzuri wa kike na ameonekana katika kazi nyingi za fasihi ya Magharibi.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Miriam Tlali

**Miriam Tlali** (amezaliwa 1933 mjini Johannesburg) ni mwandishi wa riwaya kutoka Afrika Kusini. Riwaya na hadithi zake mara nyingi zahusu maisha yake Tlali katika kitongoji cha Soweto.

## Vitabu vyake
**Muriel at Metropolitan* (1975)
**Amandla!* (1981)
**Mihloti* (1984)
**Footprints in the Quag* (1989)

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Watu walio hai
Mirtia

**Mirtia** (kutoka jina la Kigiriki: **Μυρτιά**, *Mertiá*; Kilatini: ***Myrtus***) ni jenasi ya mti mdogo kama mkarafuu.

## Spishi
***Myrtus***, Mirtia (Myrtle)
* *Myrtus communis*, Mirtia wa Kawaida (Common Myrtle)
* *Myrtus nivellei*, Mirtia wa Sahara (Saharan myrtle)

## Picha

File:Starr 070621-7466 Myrtus communis.jpg|Maua
File:Myrtus communis4.jpg|Beri
File:Myrtus communis 10.jpg|Beri zilizovunwa
File:Myrtus communis MHNT.BOT.2007.40.51.jpg|Myrtus communis - Museum specimen

Jamii:Mkarafuu na jamaa
X-Men

**X-Men** (Kiswahili: *Watu-X*) ni timu ya supa-mashujaa wa mutanti wa ulimwengu wa Marvel Comics.

## Orodha ya X-Men 
### 1963-1966 
* Professor X *(Profesa X)* - Mwanazalishi wa X-Men na mkuu wa Xavier Institute for Higher Learning.
* Cyclops *(Siklopsi)* - Alikuwa mwanachama wa kwanza wa X-Men.
* Iceman *(Mtu-Barafu)* - Ana uwezo wa kutawala na kutupa barafu.
* Angel *(Malaika)* - Mutanti mwenye mabawa.
* Beast *(Nunda)* - Ana manyoya ya buluu na nguvu ya juu.
* Marvel Girl *(Msichana-Ajabu)* - Mutanti mwenye telepathi na telekinesi

### 1966-1969 
* Havok *(Uangamizi)* - Mutanti mwenye uwezo kupiga mionzi ya utegili kutoka mikono yake.
* Polaris - Ana mamlaka ya sumaku
* Mimic *(Mwiga)*
* Changeling *(Chenjilingi)*

### 1975-1979 
* Sunfire *(Moto wa Jua)*
* Thunderbird  *(Ndegeradi)*
* Banshee *(Banshi)*
* Colossus *(Koloso)*
* Nightcrawler *(Shetani-Usiku)*
* Storm *(Dhoruba)*
* Wolverine *(Fisi-milima)*

### 1980-1989 
* Magneto 
* Shadowcat *(Paka-Vivuli)*
* Rogue *(Ayari)*
* Forge *(Mhunzi)*
* Psylocke
* Phoenix *(Finiksi)*
* Lockheed
* Dazzler *(Kimeta)*
* Longshot

### 1990-1999 
* Jubilee *(Jubilii)*
* Gambit *(Gambiti)*
* Bishop *(Askofu)*
* Revanche *(Ulipizi)*
* Cannonball *(Mpira wa Mzinga)*
* Marrow *(Uboho)*
* X-Man *(Mtu-X)*

Jamii:Katuni
Sili

**Sili** (Kisayansi: **Phocidae**) ni familia ya mamalia wenye mikono na miguu inayofanana na mapezi ya samaki.

## Phocidae
* **Familia Phocidae**
** **Nusufamilia Monachinae**
*** **Kabila Monachini**
**** Sili-mtawa wa Hawaii, *Monachus schauinslandi* (Hawaiian Monk Seal)
**** Sili-mtawa wa Mediteranea, *Monachus monachus* (Mediterranean Monk Seal) 
**** †Sili-mtawa wa Karibi, *Monachus tropicalis* (~1950) (Caribbean Monk Seal)
**** †Sili Koo-refu, *Acrophoca longirostris* (Swan-necked Seal)
*** **Kabila Miroungini**
**** Tembo-bahari Kaskazi, *Mirounga angustirostris* (Northern Elephant Seal)
**** Tembo-bahari Kusi, *Mirounga leonina* (Southern Elephant Seal)
*** **Kabila Lobodontini**
**** Sili wa Ross, *Ommatophoca rossi* (Ross Seal)
**** Sili Mlakaa, *Lobodon carcinophagus* (Crabeater Seal)
**** Chui-bahari, *Hydrurga leptonyx* (Leopard Seal)
**** Sili wa Weddell, *Leptonychotes weddellii* (Weddell Seal)
** **Nusufamilia Phocinae**
*** Sungura-bahari, *Erignathus barbatus* (Bearded Seal)
*** Sili-kifuniko, *Cystophora cristata* (Hooded Seal)
*** **Kabila Phocini**
**** Sili wa Kawaida *Phoca vitulina* (Common Seal)
**** Sili Madoa or Larga Seal, *Phoca largha* (Spotted Seal)
**** Sili Madoa-mapete, *Pusa hispida* (Ringed Seal)
**** Sili wa Baikal, *Pusa sibirica* (Baikal Seal)
**** Sili wa Kaspi, *Pusa caspica* (Caspian Seal)
**** Sili wa Greenland, *Pagophilus groenlandica* (Harp Seal)
**** Sili-milia, *Histriophoca fasciata* (Ribbon Seal)
**** Sili Kijivu, *Halichoerus grypus* (Grey Seal)

## Picha

Bartrobbe 2-2002.jpg|Sungura-bahari
Halichoerus grypus male.jpg|Sili kijivu
Male Ribbon Sea Ozernoy Gulf Russia cropped.jpg|Sili milia
Lemiare Channel Leopard Seal 3 (40371831033).jpg|Chui-bahari
Antarctica 2013 Journey to the Crystal Desert (8369569335).jpg|Sili wa Weddell
Antarctica 2013 Journey to the Crystal Desert (8369556693).jpg|Sili mlakaa
Elephant seals at Ano Nuevo (91577).jpg|Tembo-bahari kaskazi
091201 south georgia 3528 (4172625231).jpg|Tembo-bahari kusi
Monachus monachus.jpg|Sili-mtawa wa Mediteranea
Anim2601 (33910324514).jpg|Sili-mtawa wa Hawaii
Ross-seal.jpg|Sili wa Ross
Harp seal pointing upwards.jpg|Sili wa Greenland
Phoca largha Bering Sea 3.jpg|Sili madoa
Caspian seal 02.jpg|Sili wa Kaspi
Pusa hispida hispida NOAA 2.jpg|Sili madoa-mapete
Из жизни байкальской нерпы близ Ушканьих островов 02.jpg|Sili wa Baikal

Jamii:Sili na jamaa
Hera

**Hera** (Kigiriki **Ἥρα**, *Hēra*, au kwa Kiionia na Kihomeri: **Ἥρη**, *Hērē*) alikuwa dada na mke wa mfalme wa miungu Zeu na mungu wa kike wa ndoa na wanawake katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Juno katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Demetra

**Demetra** (Kigiriki: **Δήμητρα**, *Dḗmētra* au **Δημήτηρ**, *Dēmḗtēr*; Kiatika: **Δημήτηρ**, *Dēmētēr*; Kidoriki: **Δαμάτηρ**, *Dāmātēr*) alikuwa mama wa Persefona na mungu wa kike wa kilimo, mimea na mavuno katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Ceres katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Artemi

**Artemi** (kwa Kigiriki: **Άρτεμις**, *Ártemis*) alidhaniwa kuwa dada wa Apolo, binti wa Zeu na Leto. Katika mitholojia ya Kigiriki alikuwa mungu wa kike wa uwindo na mwezi. Analingana na Diana katika dini ya Roma ya Kale.

Hekalu lake mjini Efeso lilikuwa kati ya maajabu saba ya dunia.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Athena

**Athena** (Kiatika: Ἀθηνᾶ, *Athēnā* au Ἀθηναία, *Athēnaia*; Kihomeri: Ἀθηναίη, *Athēnaiē*; Kiionia: Ἀθήνη, *Athēnē*; Kidoriki: Ἀθάνα, *Athana*) alikuwa binti wa Zeu na Meti. Katika mitholojia ya Kigiriki alikuwa mungu wa kike wa busara na hekima. Analingana na Minerva katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Richard Turner

**Richard Turner** (1942 - 8 Januari 1978) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka Afrika Kusini. Kwa vile aliandika na kufanya utafiti dhidi ya ubaguzi wa rangi, alizuiliwa na serikali; halafu aliuawa na watu wanaosemekana kuwa watumishi wa serikali.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1942
Jamii:Waliofariki 1978
Jamii:wanaharakati wa Afrika Kusini
Muza

thumb|250px|Muza Tisa

**Muza** ni miungu wa kike wa ushairi, nyimbo na fasihi katika mitholojia ya Kigiriki.

## Alama za Muza
Jamii:Miungu wa Kigiriki
Apolo

**Apolo** ni jina la:
* Apolo (mitholojia) - Mungu mmojawapo wa mitholojia ya Kigiriki
* Apolo (Biblia) - Mkristo wa karne ya 1 BK kutoka Misri
Ares

**Ares** (Kigiriki: Άρης /ˈaris/; Kigiriki cha Kale: Ἄρης /árɛːs/) ni mungu wa vita na ujanadume katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Mars katika dini ya Roma ya Kale.

Sawa na Waroma Wagiriki waliona sayari ya nne (yaani Mirihi) kama ishara yake angani na kuiita "Ares".

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Mkundu

[250px|thumb|Mkundu wa [mwanamke]]

**Mkundu** ni sehemu ya mwili wa binadamu ambapo mavi hutoka utumbo.

Katika maumbile ya mwili ni mwisho wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. 

Jamii:Mwili
Jamii:Viungo vya mwili
Dioniso

**Dioniso** (Kigiriki: Διόνυσος, *Diónysos*) ni mungu wa divai na nishai katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Bacchus (pia anaitwa *Liber*) katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Poseidoni

**Poseidoni** (Kigiriki cha Kale: Ποσειδῶν, *Poseidōn*) ni mungu wa bahari, tetemeko na farasi katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Neptunus katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Hades

**Hades** (Kigiriki cha Kale: ᾍδης, *Hadēs*; kutoka Ἅιδης, *Haidēs* au Άΐδης, *Aidēs*; Kidoriki: Ἀΐδας, *Aidas*) ni mungu wa kuzimu na bwana wa waliokufa katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Pluto katika dini ya Roma ya Kale.
## Marejeo
Jamii:Miungu wa Kigiriki
Jamii:Mitholojia ya Kigiriki
Herme

**Herme** (Kigiriki cha Kale: Ἑρμῆς, *Hermēs*) ni mjumbe wa miungu na mungu wa biashara, wezi na njia panda katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Mercurius katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Jamii:Mitholojia ya Kigiriki
Cyclops (komiki)

**Cyclops** (Kiswahili: *Siklopsi*) ni supa-shujaa aliyetoka ulimwengu wa Marvel Comics. Alikuwa mwanachama wa kwanza na mkuu wa X-Men. Cyclops ni mutanti mwenye uwezo kufyatua mionzi ya nishati kutoka macho yake.

Jamii:Katuni
Mbingu

*Katika wikipedia hii tunatumia neno "mbingu" zaidi kwa maana ya kidini. Kwa mbingu kama uwazi tunaoona juu ya uso wa ardhi penye mawingu, jua na nyota tazama anga*
 na Beatrice wakikazia macho mbingu za juu zaidi. Mchoro huu wa Gustave Doré unafuata mashairi bora ya Kiitalia, kwa jina Divina Commedia.]]
**Mbingu** ni upeo wa Mungu au miungu katika mafundisho ya dini nyingi. Mara nyingi humaanisha pia upeo wa kiroho ambako nafsi za wafu huweza kufikia baada ya kifo.

Watu walioishi zamani, wakitegemea macho yao pekee, waliona mara nyingi ya kwamba mbingu ziko juu yetu, na tukitazama anga tunaona mwanzo wa mbingu kama mahali pa Mungu. 

Lakini tangu kale watu wengine waliona ya kwamba mbingu si mahali maalumu, bali zaidi hali au upeo ambao ni tofauti na mahali popote tunapojua au tunapoweza kutambua.

## Anga na mbingu 
Katika lugha ya kila siku maneno "anga" na "mbingu" mara nyingi yanatumiwa kwa maana moja: "Mawingu yanatembea angani - mawingu yanatembea mbinguni". 

Lakini mbingu huwa na maana ya ziada, yaani ya kidini, kwa kutaja pia upeo wa Mungu au hali inayopita maarifa ya duniani: "hapa ninajisikia kama mbinguni" ni tofauti sana na "hapa najisikia angani". 

## Etimolojia
Kiasili "mbingu" ni uwingi wa neno "uwingu" ambalo si kawaida sana tena. Uwingu linataja uwazi juu yetu, ni upeo wa mawingu. Mbingu kama uwingi wake unatokana na dhana la kuwepo kwa tabaka mbalimbali za uwingu huu, hivyo mbingu. Mataifa ya kale yaliamini kuweko kwa mbingu saba kwa sababu waliona mianga saba angani yaliyokuwa na mwendo kati ya nyota yaani Jua, Mwezi na sayari tano zilizojulikana kabla ya kupatikana kwa darubini (Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali). Hapa waliwaza kuwepo kwa mbingu saba ilhali kila moja alikuwa na tabaka yake ya uwingu. Kupitia maandiko ya Waislamu mtazamo huu wa dunia ulisambaa katika nchi nyingi hadi Uswahilini.

## Marejeo
Jamii:Dini
Mbei

**Mbei** (kutoka Kiingereza: ***Bay laurel***; Kilatini: ***Laurus***) ni familia ya miti fulani wa nchi za Mediteranea.

## Spishi
***Laurus***, Mbei (Laurel)
* *Laurus azorica*, Mbei wa Azores (Azores Laurel)
* *Laurus nobilis*, Mbei wa Kawaida (Bay Laurel)
* *Laurus novocanariensis*, Mbei wa Visiwa vya Kanari (Canary Island Laurel)

Jamii:Mparachichi na jamaa
Mlima Olimpos

thumb|250px|Mlima Olimpos.
**Mlima Olimpos** (kwa Kigiriki: Όλυμπος, *Ólympos*) ni safu ndogo ya milima yenye vilele 52. Kilele cha juu ni Mytikas kinachofikia mita 2,917.727 juu ya UB, kikiwa kirefu kuliko milima yote ya Ugiriki. 

Katika masimulizi ya mitholojia ya Ugiriki ya Kale mlima huu ulikuwa makao ya miungu yao. Miungu iliyokuwa ikidhaniwa kuishi katika mlima Olimpos walikuwa 10 kati ya 12, mmoja kati ya wawili aliishi chini ya dunia (kuzimu) alikuwa akiitwa Hade na mwingine aliishi baharini akiitwa Poseidon.

## Tanbihi
Jamii:Milima ya Ugiriki
Jamii:Mitholojia ya Kigiriki
Egida

[thumb|200px|Egida ya [Athena]]

**Egida** (Kigiriki: Αιγίδα, *Aigída*; Kigiriki cha Kale: Αιγίς, *Aigís*) ni vazi lisilo na mikono la kuvaa mabegani kama juba.

Jamii:Ugiriki ya Kale
Baisani

**Baisani** (kutoka Kiing.: bison, Kisayansi: *Bison*) ni jenasi ya wanyama wakubwa wa Amerika na Ulaya wanaofanana na ng'ombe.

## Spishi
* *Bison bison*, Baisani wa Amerika (American Bison)
** *Bison b. athabascae*, Baisani-misitu (Wood bison)
** *Bion b. bison*, Baisani-nyika (Plains bison)
* *Bison bonasus*, Baisani wa Ulaya (Wisent)
** *Bison b. bonasus*, Baisani wa Uwanda wa Chini (Lowland wisent)
** †*Bison b. caucasicus*, Baisani wa Kaukasia (Caucasian wisent) - imekwisha sasa (1927)
** †*Bison b. hungarorum*, Basiani wa Karpati (Carpathian wisent) - imekwisha sasa (1852)

## Spishi za kabla ya historia
* †*Bison antiquus* (Ancient Bison)
* †*Bison latifrons* (Giant Bison)
* †*Bison occidentalis* (Bison occidentalis)
* †*Bison priscus* (Steppe Wisent)

## Picha

File:Bison Cow and Calf.jpg|Jike na ndama wa baisani wa Amerika
File:Vanatori neamt.jpg|Baisani wa Ulaya

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Hestia

**Hestia** (Kigiriki **Ἑστία**, *Hestía*) alikuwa binti wa Titani Krono na Rea na mungu wa kike wa moto wa meko katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Vesta katika dini ya Roma ya Kale.

Jamii:Miungu wa Kigiriki
Liturujia ya Vipindi

wa Uskoti Mary Stuart, aliyokwenda nayo siku ya kuuawa kama alivyohukumiwa na dada yake Elizabeti I wa Uingereza.]]

**Liturujia ya Vipindi** ni sala rasmi ya Kanisa kama inavyoadhimishwa katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo, lakini ni jina hasa la mpangilio unaofuatwa na Kanisa la Roma baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano (kwa Kilatini jina ni *Liturgia Horarum*).

Kwa njia yake wakleri, watawa na waamini wote wa Yesu wa madhehebu hayo wanaungana naye katika sala yake ya kudumu, na wanasaidiwa kuishi kitakatifu saa zote za siku kwa kumkumbuka Mungu mara kwa mara.

Inaitwa hivyo kwa sababu inafanyika kwa vipindi mbalimbali kadiri ya mwendo wa siku (usiku na mchana): muhimu zaidi ni vipindi vya asubuhi (Masifu ya asubuhi) na jioni (Masifu ya jioni), lakini kuna pia vipindi vya usiku kati au alfajiri (Kipindi cha masomo), mchana (Sala ya kabla ya adhuhuri, Sala ya adhuhuri na Sala ya baada ya adhuhuri) na kabla ya kulala (Sala ya mwisho).

Katika Kanisa la Kilatini hiyo sala ya Kanisa inategemea hasa Biblia ya Kikristo kwa kutumia Zaburi na masomo kutoka kwake.

Matini yake yote yamekusanywa pamoja katika kitabu kimoja ambacho kwa sababu hiyo kilizoeleka kuitwa breviari (yaani: "matini kwa ufupi", badala ya kuzagaa katika vitabu mbalimbali kama zamani).

## Viungo vya nje
### Makala
*"General Instruction" from the Breviary 
*The Divine Office: A Study of the Roman Breviary  by the Rev. E.J. Quigley
*EWTN article on the Liturgy of the Hours / Divine Office / Breviary 
*1911 Catholic Encyclopedia
*Discovering Prayer: How to Pray the Liturgy of the Hours by Seth H. Murray (also available with audio samples)
*Breviary Timeline – A timeline of official 20th century breviaries
*How to Pray the Daily Office from the Book of Common Prayer 

### Matini na sauti
*Societas Laudis: Liturgia Horarum – Chanted Liturgy of the Hours, daily broadcast by Radio Vaticana
*DivineOffice.org – Full Text and Audio Liturgy of the Hours website, podcast and apps supporting a large prayer community.
*Universalis – an online version of the current Catholic Liturgy of the Hours, in English
*Divinum Officium – an online dynamic version of the Breviarium Romanum according to the rubrics of 1960
*Liturgia Horarum Online An online version of the Liturgy of the Hours.
*The Roman Breviary (1954 edition)  (Latin with English translation in an adjoining column)
*Daily Office of the Roman Catholic Church According to the Anglican Use – Online version of the Daily Office from the Book of Divine Worship an ecclesiastically approved variant on the Roman Rite of the Catholic Church.
*The Anglican Breviary – Anglican version of the Daily Office
*Liturgia Horarum Online Online Liturgy of the Hours in Latin
*Liturgia Horarum in cantu Gregoriano  – Online Gregorian chants for the Liturgy of the Hours in Latin
* The Daily Office sung at the Community of Jesus (non-denominational) 

### Miongozo
*CLAA Weekly Guide to the Liturgy of the Hours  – A detailed daily guide to praying the Liturgy of the Hours.  Free subscription.
*General Instructions of the Liturgy of the Hours – Rubrics for Liturgy of the Hours

Jamii:Sala
Jamii:Liturujia
Ufufuko

**Ufufuko** (kutoka kitenzi "kufufua") ni hali ya mwili kurudi kuishi baada ya kufa, kwa mfano wa kuamka kutoka usingizini.

Dini mbalimbali zinasadiki uwezekano wake, ingawa kwa misingi na mitazamo tofauti. 

Kuna visasili kuhusu miungu kufa na kufufuka mara kwa mara, kwa mfano wa uhai wa uasilia katika mzunguko wa majira, hasa katika majira ya kuchipua baada ya majira ya baridi.     

Tofauti na hadithi hizo, Biblia inafundisha uwezo wa Mungu juu ya kifo cha binadamu, kwamba kupitia manabii kama Elia na Elisha, yeye aliwarudishia uhai watu waliokufa tangu muda mfupi.

Baada ya nabii Ezekieli kupata njozi kuhusu ufufuko wa mifupa mikavu iliyozagaa bondeni, Wayahudi walizidi kukubali kwamba Mungu atafufua wafu wote.

Injili zinasimulia jinsi Yesu Kristo alivyofufua vijana watatu kwa nyakati tofauti: binti Yairo, mvulana wa Nain na Lazaro wa Bethania. 

Lakini jambo kuu la vitabu hivyo ni kwamba mwenyewe aliweza kufufuka siku ya tatu baada ya kufa msalabani, tena si kwa kurudia maisha ya duniani, bali kwa kuingia uzima wa milele akiwa na mwili mtukufu.

Yesu alitabiri kwamba atarudi kutoka huko siku ya mwisho ili afufue wafu wote na kuwahukumu. “Ndipo watakapomwona Mwana wa Adamu akija katika wingu pamoja na nguvu na utukufu mwingi” (Lk 21:27). “Saa yaja ambayo watu wote waliomo makaburini wataisikia sauti yake. Nao watatoka; wale waliofanya mema kwa ufufuko wa uzima, na waliotenda mabaya kwa ufufuo wa hukumu” (Yoh 5:28-29). “Na hao watakwenda zao kuingia katika adhabu ya milele; bali wenye haki watakwenda katika uzima wa milele” (Math 25:46).

Mwili utakaofufuliwa ni huuhuu tulionao sasa, lakini katika hali tofauti, alivyoeleza Mtume Paulo: “hupandwa katika uharibifu; hufufuliwa katika kutokuharibika” (1Kor 15:42).

Uislamu pia unafundisha kwamba mwishoni kutakuwa na ufufuo wa wafu wote (Yawm al-Qiyāmah, kwa Kiarabu: يوم القيامة‎‎). Siku hiyo imepangwa na Mungu lakini haijafunuliwa kwa binadamu.

## Tazama pia
* Kiyama
* Ufufuko wa Yesu

## Viungo vya nje
* [Hati ya Papa(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa) "Ne super his".] 
* [Hati ya Papa(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa) "Benedictus Deus".] 

Jamii:Uyahudi

Jamii:Uislamu
Storm (komiki)

**Storm** (Kiswahili: *Dhoruba*; '''Ororo Iqadi T'Challa, Munroe''') ni supa-shujaa wa Kenya, anayetoka ulimwengu wa Marvel Comics. Alikuwa mwanachama wa timu ya pili ya X-Men na baadaye mkuu wa timu ya dhahabu. Storm ni mutanti mwenye uwezo kutawala ya hali ya hewa.

Jamii:Katuni
Liturujia ya Kilatini

**Liturujia ya Kilatini** ni aina ya liturujia ya Ukristo iliyoenea upande wa magharibi wa Dola la Roma ambapo ilitumika lugha ya Kilatini. 

Liturujia hiyo ilistawi Ulaya magharibi na Afrika kaskazini.

Polepole liturujia ya Roma, mji mkuu wa Walatini uliotawala dola hilo, ilienea katika maeneo mengi ya Kanisa Katoliki, hasa kutokana na juhudi za makusudi za kaisari Karolo Mkuu za kuunganisha mataifa yaliyokuwa chini ya himaya yake. 

Baadaye Mtaguso wa Trento ulizidi kudai Wakatoliki wa magharibi wafuate wote liturujia ya Roma, isipokuwa kama liturujia yao maalumu yaliendelea zaidi ya miaka 200.

Hivyo baadhi ya liturujia nyingine za Kilatini zimedumu mpaka leo, kama vile liturujia ya Ambrosi kandokando ya Milano (Italia), liturujia ya Kimozarabu hasa huko Toledo (Hispania), liturujia ya Braga huko Ureno na kidogo liturujia ya Lyon huko Ufaransa. 

Pia baadhi ya mashirika ya kitawa yanatunza liturujia za pekee.

Jamii:Kanisa Katoliki
Walatini

**Walatini** ni kabila la kale linalodhaniwa kuvamia sehemu ya Italia ya kati (mkoa ambao leo unaitwa Lazio na makao makuu yake ni Roma) katika milenia ya 2 KK.

Polepole Roma, mji wao mkuu, uliteka maeneo mengi ya Ulaya kusini, Ulaya magharibi, Afrika kaskazini na Mashariki ya kati, hata kuunda dola kubwa lililoendelea hadi mwaka 476 magharibi na 1453 mashariki.

Kutokana na uenezi huo, utamaduni na lugha vyao vimeathiri sana dunia yote hata leo. Mfano mmojawapo ni alfabeti yao, ambayo inatumika kwa lugha nyingi duniani kote.
Liturujia ya Milano

ya karne ya 5 katika Basilika lake huko Milano, Italia.]]

**Liturujia ya Milano** ni liturujia maalumu ambayo inatumika katika sehemu kubwa ya jimbo kuu la Milano na katika parokia kadhaa za majimbo ya kandokando (Lecco, Como, Bergamo, Novara na Lodi) nchini Italia hadi baadhi ya zile za jimbo la Lugano (Uswisi).

Kesi ya pekee ni parokia ya Pescocostanzo iliyopo katika Italia ya kati inapotumika kwa ibada ya ubatizo. 

Kama asili yake anatajwa babu wa Kanisa Ambrosi, aliyekuwa askofu wa jimbo hilo katika sehemu ya mwisho wa karne ya 4. Ndiyo sababu inaitwa pia Liturujia ya Ambrosi.

Baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano liturujia hiyo imeshughulikiwa sana na wachungaji na wataalamu mbalimbali hata kupata uhai mpya.

Ingawa Wakatoliki wa maeneo hayo (milioni 5 hivi) wanafuata liturujia hiyo, upande wa sheria za Kanisa hawatofautiani na wenzao wote wa Kanisa la Kilatini.

## Marejeo
*
*

* A. Ratti / M. Magistretti, Missale Ambrosianum Duplex, Mediolani 1913

* Missale Ambrosianum iuxta ritum Sanctae Ecclesiae Mediolanensis, ex decreto Sacrosancto OEcumenici Concilii Vaticani II instauratum, auctoritate Ioannis Colombo Sanctae Romanae Ecclesiae Presbyter Cardinalis Archiepiscopi Mediolanensis promulgatum, Mediolani 1981
* Messale Ambrosiano secondo il rito della santa Chiese di Milano. Riformato a norma dei decreti del Concilio Vaticano II. Promulgato dal Signor Cardinale Giovanno Colombo, arcivescovo di Milano, Milano 1976 
*

## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia article
*Ambrosian Rite resources 
*The Ambrosian Rite  
*http://www.archive.org/details/ambrosianliturgy00cathuoft

Jamii:Liturujia
Jamii:Lombardia
Liturujia ya Roma

ya kanisa la Santa Cecilia in Trastevere mjini Roma ilivyotengenezwa miaka ya 1700.]]
 wakicheza wakati wa Misa katika kanisa kuu la Basankusu, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.]]

**Liturujia ya Roma** ni liturujia iliyoenea katika sehemu kubwa ya Kanisa Katoliki, kutoka makao yake makuu, Roma (Italia).

Kwa asili yake ni liturujia ya Kilatini, ingawa kwa sasa inaadhimishwa katika lugha nyingi duniani kote.

Kilichochangia uenezi huo ni hasa heshima ya Kanisa la Roma na askofu wake, Papa.

Katika baadhi ya nchi, kama vile Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, baraza la maaskofu limekubaliwa kutamadunisha liturujia hiyo, bila ya kuvunja umoja wake wa msingi.

## Marejeo
*Baldovin, SJ., John F., (2008). Reforming the Liturgy: A Response to the Critics. The Liturgical Press.
*Bugnini, Annibale, (1990). The Reform of the Liturgy 1948-1975. The Liturgical Press.
*A Short History of the Roman Mass. By Michael Davies , said to be based on Adrian Fortescue's *The Mass: A Study of the Roman Liturgy*
*
*Morrill,SJ, Bruce T., contributing editor. Bodies of Worship: Explorations in Theory and Practice. The Liturgical Press.
*Marini, Piero (Archbishop), (2007). A Challenging Reform: Realizing the Vision of the Liturgical Renewal. The Liturgical Press.
*Johnson, Lawrence, J. (2009). Worship in the Early Church: An Anthology of Historical Sources. The Liturgical Press.
*Foley, Edward; Mitchell, Nathan D.; and Pierce, Joanne M.; A Commentary on the General Instruction of the Roman Missal. The Liturgical Press.

## Viungo vya nje
*The Roman Rite (Catholic Encyclopedia)
*Australian site, mainly on present form of the Roman Rite

Jamii:Liturujia
Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Roma
Liturujia ya Braga

**Liturujia ya Braga** ni liturujia maalumu inayotumika tangu karne ya 6 hasa katika jimbo kuu la Braga (Ureno).

Inahusiana na aina nyingine za liturujia ya Kilatini, kama vile liturujia ya Toledo na liturujia ya Roma.

Baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano, jimbo kuu la Braga limeamua (1971) mapadri waweze kuendelea kwa hiari yao na liturujia hiyo au kutumia ile ya Roma. 

## Viungo vya nje
*Misale ya Braga kwa Kilatini
Gambiti

**Gambiti** (Kiingereza: *Gambit*; kutoka Kiitalia: *Gambetto*) ni mwanzo wa mchezo wa sataranji.

Jamii:Saratanji
Liturujia ya Lyon

**Liturujia ya Lyon** (kwa Kilatini: *ritus Lugdunensis*) ni liturujia mojawapo ya Kanisa la Kilatini ambayo imeendelea kutumika katika jimbo kuu la Lyon (Ufaransa) tangu karne ya 9 hadi leo, ingawa kwa kuzidi kufifia, hasa baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano.

## Marejeo kwa Kifaransa
* Robert Amiet, Les manuscrits liturgiques du diocèse de Lyon, Paris, CNRS éd, 1998, 240 p. Isbn=2-271-05568-7
* Dom Denys Buenner, O.S.B., ''L'Ancienne Liturgie romaine. Le rite lyonnais*, Lyon / Paris, Emmanuel Vitte, 1934, 343 p., ill., 21 cm.
* Dom Jean-Denis Chalufour, O.S.B., *La messe, hier, aujourd'hui et demain*, Petrus et stella, 2000. chapitre 7.
*  Patrice Béghain, Bruno Benoit, Gérard Corneloup, Bruno Thévenon, *Dictionnaire historique de Lyon'', Stéphane Bachès, 2009, Lyon, 1054 p., ISBN|978-2-915266-65-8
Teide

thumb|right|250px|Teide
**Teide** ni mlima mrefu kuliko yote ya Hispania, ya visiwa vya bahari ya Atlantiki na volkeno kubwa ya tatu katika dunia na msingi wake. Uko katika kisiwa cha Tenerife (Visiwa vya Kanari, Hispania).

Ina urefu wa mita 3,718, iko ndani ya Hifadhi ya Taifa ya Teide iliyotangazwa na UNESCO kuwa Urithi wa Dunia mwaka 2007. Hii hifadhi ya taifa ni moja ya zile ambazo wengi zaidi wanazitembelea katika dunia, pia ni moja ya Hazina ya 12 ya Hispania.

Mjerumani Hans Meyer (Mzungu wa kwanza kupaa kilele cha Kilimanjaro, Tanzania) pia alitembelea Teide katika mwaka 1894, wakati mwingine safari ya Kilimanjaro ili kuchunguza hali ya barafu ya volkeno. Baada ya kupanda kwa Teide, inajulikana kama "wafalme wawili, mmoja kupanda katika bahari na wengine katika jangwa na nyika".

## Tazama pia
* Orodha ya milima
* Orodha ya milima ya Afrika

## Tanbihi 
## Marejeo
* ''Merriam-Webster's Geographical Dictionary, Third Edition''. Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster, Incorporat]]ed, 1997. .

## Viungo ya nje 
* Parque Nacional del Teide 

Jamii:Milima ya Hispania
Jamii:Milima ya Afrika
Jamii:Volkeno za Afrika
Jamii:Visiwa vya Kanari
Professor X

**Professor X** (Kiswahili: *Profesa X*, **Charles Francis Xavier**) ni mwanazalishi wa X-Men na mkuu wa Xavier Institute for Higher Learning. Professor X ana uwezo wa ajabu wa kupeleka au kupokea fikira bila kusema kwa wala kuashiria, pia inajulikana kama telepathi. 

Jamii:Katuni