open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jan Knappert

**Jan Knappert** (14 Januari 1927 – 30 Mei 2005) alikuwa mwanaisimu kutoka nchi ya Uholanzi mwenye umaarufu wa kimataifa, alikuwa mtaalamu hasa wa lugha za Kiswahili na Kiesperanto.

Alifundisha kwenye vyuo vikuu mbalimbali pamoja na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Chuo Kikuu cha Nairobi, School of Oriental and African Studies katika Chuo Kikuu cha London, hadi kurudi Ulaya bara alipofundisha miaka mingi kwenye Chuo Kikuu cha Leuven.

Alikuwa pia na shahada za uzamili katika Kisanskrit, lugha za Kisemiti (pamoja na Kiebrania, Kiarabu na Uislamu), na lugha za Austronesia (pamoja na Kimalay, Kitagalog, Kihawaii na Kimalagasy)

Katika miaka alipokaa Afrika ya Mashariki alikusanya miswada mingi ya Kiswahili iliyoandikwa kwa alfabeti ya Kiarabu akatumikia pia kama Katibu wa Kamati ya Kiswahili ya Afrika ya Mashariki..

Alikabidhi mkusanyo wa miswada ya Kiswahili kwa Chuo Kikuu cha London. ambako sehemu imeshapatikana kwa umma kwa njia ya intaneti.

Aliandika mengi na vitabu vingi. Utafiti wake kuhusu Kiswahili ulikazia hasa utamaduni, ushairi na dini ya Waswahili.

Alikusanya orodha ya istilahi za Kiswahili za kutaja nyota, makundinyota na sayari na hivyo kuhifadhi elimu ya vizazi Waswahili waliokuwa mabaharia na kuvuka bahari katika jahazi zao, ambayo ni elimu inayopotea haraka kutokana na mabadiliko ya teknolojia na ubaharia..

Akiunganisha elimu yake ya lugha mbalimbali alitunga Kamusi ya Esperanto-Kiswahili akatafsiri pia utenzi wa kitaifa ya Kifini (unaoitwa Kalevala) kwa Kiswahili.

## Marejeo
**Baadhi ya vitabu vyake**

* 1958: *Het Epos Van Heraklios* (Dutch edition and literal translation; dissertation at Leiden University)
* 1969: "The Utenzi wa Katirifu or Ghazwa ya Sesebani", *Afrika und Übersee*, Band LII, 3-4, 81-104.
* 1970: *Myths and Legends of the Swahili*. London: Heinemann.
* 1977: *Het Epos van Heraklios. Uit het Swahili vertaald in het oorspronkelijke metrum*. Amsterdam: Meulenhoff (Utenzi wa Heraklio, tafsiri ya Kiholanzi kwa kuiga ubeti wa Kiswahili)
* 1977: *Myths and Legends of Indonesia*. Singapore: Heinemann Educational Books (Asia) Ltd.
* 1986: *Kings, Gods and Spirits from African Mythology*. London: Eurobook Ltd.
* 1989: *The A-Z of African Proverbs* London: Karnak House.
* 1990: *African Mythology*. London: The Aquarian Press.
* 1991: *Indian Mythology; an Encyclopedia of Myth and Legend*. London: Harper Collins.
* 1993: "The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations." In: Indian Ocean Review, The. Perth, Australia, v, 6 n. 3, September 1993, uk 5-7 
* 1995: *Pacific Mythology; an Encyclopedia of Myth and Legend*. London: Harper Collins.
* 2001: *The Book of African Fables*. New York: Edwin Mellen Press.
* 2003: *The A-Z of African Love Songs*. London: Karnak House.
* 2005: *Swahili Culture Book I and II*. New York: Edwin Mellen Press.

## Tanbihi
Jamii:Wanaisimu
Jamii:Kiswahili
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Orodha ya Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

**Orodha ya Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** ni kama ifuatavyo:

## Vituo 
## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Sør-Trøndelag

thumb|Jimbo la Sør-Trøndelag nchini Norwei
**Sør-Trøndelag** ("Trøndelag kusini") ni jimbo nchini Norwei. Jimbo linachangamana na jimbo la Nord-Trøndelag kaskazini, Wilaya ya Jämtland katika Uswidi mashariki na Hedmark, Oppland na Møre og Romsdal kusini. Sør-Trøndelag lina manispaa 25, na eneo ya &nbsp;km².

## Manispaa 
Jamii:Sør-Trøndelag
S
Orodha ya Urithi wa Dunia katika hatari

**Orodha ya Urithi wa Dunia katika hatari** inaorodhesha mahali palipoandikishwa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO na baadaye kuonekana ziko hatarini kuharibika. 

Sababu zinazotajwa kama "hatari" ni pamoja na ujenzi, vita au mapigano, usimamizi mbaya au mabadiliko ya kisheria yanayoondoa hali ya ulinzi wa sehemu hizi. Sababu nyingine zinaweza kuwa za kiasili kutokana na mabadiliko ya kijiolojia, kama vile tetemeko la ardhi, tabianchi au mazingira.

|-
! scope="row" | mji wa kale wa Shibam na ngome ya kandokando
| 150x150px
|Hadramaout,
Yemen

| Utamaduni : (iii), (iv), (v)
| 
| align="center" | 1982
| align="center" | 2015
| 
|-
! scope="row" | Nan Madol
| 150x150px
|Pohnpei,
Micronesia

| Utamaduni : (i), (iii), (iv), (vi)
| 
| align="center" | 2016
| align="center" | 2016
| 
|-
! scope="row" | Mji wa kale wa Ghadamis
| 150x150px
|Nalout,
Libye

| Utamaduni :
(v)
| align="center" | 
| align="center" | 1986
| align="center" | 2016
| 
|-
! scope="row" | Miji ya kale ya Djenné
| 150x150px
|Mopti,
Mali

| Utamaduni :
(iii), (iv)
| align="center" | 
| align="center" | 1988
| align="center" | 2016
| 
|-
! scope="row" | Michoro ya miambani ya Tadrart Acacus
| 150x150px
|Ghat,
Libya

| Utamaduni :
(iii)
| align="center" | 
| align="center" | 1985
| align="center" | 2016
| 
|}

## Tanbihi
Jamii:Orodha
Jamii:Urithi wa Dunia
Boniphace Mwita Getere

**Boniphace Mwita Getere** (amezaliwa 25 Disemba 1963) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM).Alipata elimu yake ya msingi katika shule ya msingi Iramba kuanzia mwaka 1974 hadi 1981 na elimu ya sekondari kuanzia mwaka 1982 hadi mwaka 1985 katika shule ya sekondari ya Arusha Meru. Alisomea diploma yake mnamo (2006-2008) na Shahada mnamo (2008-2011) katika Taasisi ya maendeleo na mipango vijijini.  Amechaguliwa kuwa mbunge wa Bunda kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Augustine Vuma Holle

** Augustine Vuma Holle ** (amezaliwa 08 Agosti 1990) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Kasulu vijijini kwa miaka 2015 – 2025.  

Alisoma shule ya Bagamoyo secondary kuanzia mwaka 2006 - 2009 o-level.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1990
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Najma Murtaza Giga

**Najma Murtaza Giga** (amezaliwa tarehe 5 Septemba 1967) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge kupitia kwa Viti maalum vya wanawake kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Khamis Said Gulamali

**Seif Khamis Said Gulamali** (amezaliwa 3 Oktoba 1984) ni mwanasiasa wa Tanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Manonga kwa miaka 2015 – 2025.

## Maisha
Amezaliwa katika jiji la Mwanza. Amesoma shule mbili tofauti za msingi: alisoma katika Shule ya Msingi Kharumwa Wilaya ya Nyang'hwale (sasa Mkoa wa Geita) kwa kuanzia darasa la 1 mpaka darasa la 3 na kuhamia Tabora ambako alisoma katika Shule ya Msingi Chemchem. 

Sekondari pia amesoma katika shule mbili: alianzia Shule ya Sekondari Kazima Sekondari Kidato cha Kwanza mwaka 2001 na baadae alihamia Shule ya Sekondari Mihayo (St'Mary's) kwa kuendelea na Kidato cha Pili mpaka Kidato cha Nne mwaka 2002-2004. 

Alijiunga na Shule ya Sekondari Jamhuri ya Dodoma kwa Kidato cha 5 na 6 mwaka 2006-2008 na kujiunga na Chuo ambapo aliweza kusomea Masuala ya Usafirishaji katika Chuo Cha Taifa cha Usafirishaji (NIT) kwa Shahada ya Freight Clearing and Forwading kuanzia mwaka 2008 mpaka 2011. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Khalifa Mohammed Issa

** Khalifa Mohammed Issa** (amezaliwa 24 Novemba 1959) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Civic United Front (CUF). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mtambwe kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Pascal Yohana Haonga

**Pascal Yohana Haonga** (amezaliwa 8 Agosti 1981) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mbozi kwa miaka 2015 – 2020. 

Haonga ni kabila la kinyia ambalo hutokea Mbozi mkoa wa songwe. 
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Selemani Said Jafo

** Selemani Said Jafo** (amezaliwa 26 Mei 1973) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Kisarawe kwa miaka 2015 – 2020.

Mwaka 2017 alipewa cheo cha waziri katika Ofisi ya Rais kwa ajili ya Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (TAMISEMI).
Mnamo tarehe 31 Machi 2021, aliteuliwa na raisi Mama Samia Suluhu Hassan kuwa waziri katika wizara ya ofisi ya Makamu wa Raisi Muungano na mazingira 
Ameoa wake wanne (4) na wote wako hai. 

## Elimu 
**Selemani Said Jafo** alipata Elimu yake katika shule zifuatazo

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Lathifah Chande

**Lathifah Hassan Chande** (amezaliwa 18 Desemba 1980) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CHADEMA. Ameteuliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kuanzia mwaka 2015 hadi 2020  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Innocent Lugha Bashungwa

**Innocent Lugha Bashungwa** (alizaliwa 5 Mei 1979) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Karagwe kwa mwaka 2015 – 2020. 
Kwa sasa ni waziri wa Nchi Ofisi ya Raisi Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (TAMISEMI).  Oktoba 3, 2022, alichukua nafasi ya Waziri wa Ulinzi na Jeshi la Kujenga Taifa la Tanzania. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Ali Salim Khamis

**Ally Salim Khamis** (alizaliwa 30 machi 1976) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Wananchi (CUF). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mwanakwerekwe kwa miaka 2015 – 2020. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Raphael Chegeni

** Dr. Raphael Masunga Chegeni** (amezaliwa 25 Mei 1964) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CCM. Alichaguliwa kuwa mbunge wa Busega kwa miaka 2015 – 2020.  

Kwenye Julai 2022 aliteuliwa na rais Samia Suluhu Hassan kuwa mkuu wa Mkoa wa Mara lakini baada ya siku tatu uteuzi wake ulitenguliwa.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jaku Hashim Ayoub

**Jaku Hashim Ayoub**  ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). Ameingia katika bunge la Tanzania kama mjumbe wa Baraza la Wawakilishi wa Zanzibar kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jumaa Hamidu Aweso

**Jumaa Hamidu Aweso** (amezaliwa 22 Machi 1985) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). 

Alichaguliwa kuwa Mbunge wa Jimbo la Pangani lililopo Mkoani Tanga mwaka 2015. Mwezi Oktoba 2017, aliteuliwa kuwa Naibu Waziri wa Maji na Umwagiliaji, akichukua nafasi ya Mhe. Kamwelwe aliyeteuliwa kuwa Waziri.

Oktoba 2020, alipita bila kupingwa kwa tiketi ya Chama Cha Mapinduzi (CCM) kuwa Mbunge wa Pangani kwa Awamu ya Pili, 2020-2025. Mwezi Desemba 2020, aliteuliwa kuwa Waziri wa Maji. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Andrew Chenge

** Andrew John Chenge** (amezaliwa 24 Desemba 1948) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Bariadi kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Kasuku Samson Bilago

** Kasuku Samson Bilago** (2 Februari 1964 - 26 Mei 2018) alikuwa mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA). Alichaguliwa kuwa mbunge wa Buyungu (wilaya ya Kakonko mkoani Kigoma) kwa mwaka 2015 – 2020 lakini hakuweza kumaliza muda wake kutokana na kifo.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Faida Mohammed Bakar

**Faida Mohammed Bakar** (amezaliwa tarehe 20 Machi 1963) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge kupitia kwa viti maalum vya wanawake kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Innocent Sebba Bilakwate

**Innocent Sebba Bilakwate**  (amezaliwa 13 Septemba 1973) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). 

Innocent Sebba Bilakwate amezaliwa kata ya Rutunguru, wilaya ya Kyerwa ambayo hapo enzi ilikuwa katika kata ya Kaisho. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Kyerwa kwa miaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Doto Mashaka Biteko

** Doto Mashaka Biteko** (amezaliwa 30 Desemba 1978) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Bukombe kwa awamu mbili, mwaka 2015 – 2020 na 2020-2025. 
Alipata elimu ya msingi kuanzia mwaka 1988 hadi 1994 Shule ya msingi Nyaruyeye kabla ya kujiunga na shule ya Sekondari Sengerema kuanzia mwaka 1995 hadi 1998. Alipata Cheti cha ualimu daraja la IIIA katika chuo cha Ualimu Katoke kilichopo Wilaya Muleba mkoani Kagera kuanzia mwaka 1999 hadi 2001, baadae alijiunga na Chuo cha ualimu Butimba mkoani Mwanza ambapo alisomea Theater art na kupata cheti kati ya mwaka 2002 hadi 2004. Mwaka 2005 hadi 2007 alijiunga na Chuo cha ualimu Morogoro na kuhitimu Stashahada, alijiunga na Chuo Kikuu cha Mtakatifu Agustine na kupata shahda ya awali katika ualimu kuanzia mwaka 2007 hadi 2010 na baadae kupata shahada ya uzamili  mwaka 2011 hadi 2013.

Aliteuliwa kuwa naibu waziri wa Madini mwaka 2017 kabla ya kuteuliwa kuwa waziri wa madini wa jamhuri ya muungano wa Tanzania mwaka 2019. August 2023 ameteuliwa kuwa naibu Waziri Mkuu (mratibu wa shughuli za Serikali) na waziri wa Nishati katika Mabadiliko madogo Baraza la Mawaziri na Makatibu Wakuu yaliyotolewa tarehe 30 Agusti 2023.  Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Tovuti Rasmi ya Rais, iliangaliwa Septemba 03, 2023.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Fatma Hassan Toufiq

**Fatma Hassan Toufiq** (amezaliwa 29 Februari 1960) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CCM (Chama Cha Mapinduzi). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa miaka ya 2015 - 2020. 

Alipata elimu yake ya msingi katika shule ya msingi Mtekelezo (1967-1973) na elimu ya sekondari katika shule ya sekondari Central (1974-1977). Alipata cheti cha ualimu katika Chuo cha ualimu Marangu (1979-1981) na (2009-2013) alisomea shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu Huria cha Tanzania na shahada ya uzamili (2014-2016) katika Chuo Kikuu Huria cha Tanzania.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Abdallah Chikota

** Abdallah Dadi Chikota Nanyamba** (amezaliwa 28 Februari 1966) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha CCM, pia ni mwalimu kitaaluma. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Nanyamba (Mtwara Vijijini) kwa miaka 2015 – 2020.   

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1966
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Selemani Said Bungara

** Selemani Said Bungara** (amezaliwa 18 Novemba 1961) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Wananchi au Civic United Front (CUF). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Kilwa Kusini kwa mwaka 2015 – 2020.  

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Martha Jachi Umbulla

**Martha Jachi Umbulla** (10 Novemba 1955 - 21 Januari 2021) alikuwa mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Alichaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa miaka 2015 – 2020. Alifariki 21 Januari 2021 katika Hospitali ya HCG Mumbai, India alikokuwa akipatiwa matibabu.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Mwatuko wa nyuklia

[thumb|Mwatuko nyuklia: Atomu ya 235[Urani inagongwa na nyutroni, inabadilishwa kuwa 236Urani  ambayo si thabiti, inapasuka kwa atomi mbili za Bari na Kriptoni na kuachisha nishati pamoja na nyutroni.]]
thumb|Mfano wa mwatuko nyuklia: Atomu inagongwa na nyutroni; kiini kinapasuka na nyutroni za ziada pamoja na nishati hutoka
**Mwatuko nyuklia** (pia **mgawanyo nyuklia**) kwa (Kiingereza nuclear fission) ni mchakato ndani ya atomu ambapo kiini cha atomu kinagawiwa kuwa vipande vidogo zaidi. Mchakato huo unaachisha nishati nyingi ukitumiwa katika tanuri nyuklia na pia katika mlipuko wa silaha ya nyuklia.

Mwatuko nyuklia hutokea ama kama unururifu (kwa Kiingereza radioactivity) au kama mmenyuko nyuklia (nuclear reaction).

Mwatuko huo unatokea tu kwenye atomu nzito sana, yaani zenye kiini cha atomu kikubwa. Ulitambuliwa mara ya kwanza kwenye atomu za urani.

Mwatuko nyuklia hutumiwa kwa teknolojia. Pale ambapo mchakato unaendeshwa polepole, kama katika tanuri nyuklia, nishati inayotoka hutumiwa kwa kutengeneza umeme. Pale ambapo mchakato unaongozwa kutokea kwa ghafla matumizi yake ni bomu la nyuklia.

Kiasi cha nishati kinachopatikana kwa njia ya mwatuko nyuklia kinazidi sana kile kinachopatikana kwa njia ya fueli za kikemia kama vile mafuta au gesi. Kwa hiyo ni chanzo cha nishati chenye uwezo mkubwa sana. Lakini kwa upande mwingine mabaki ya mchakato wa mwatuko nyuklia ni nururifu sana, hivyo kama sumu kushinda elementi kama urani zinazotumiwa kuanzisha mchakato huu na zinaendelea kuwa vile kwa miaka elfu hadi lakhi kadhaa. Wasiwasi kuhusu takataka nyuklia pamoja na uwezo mkubwa wa uharibifu wa silaha za kinyuklia zilisababisha upinzani na kuwa msingi wa majadiliano yanayoendelea katika nchi nyingi kuhusu swali kama ni vema kutumia nishati nyuklia au la.

## Marejeo 
Jamii:Fizikia
Jamii:Atomi
Geji

350px|thumb|Matumizi ya geji tofauti duniani

**Geji** (kutoka neno la Kiingereza *gauge*, hasa *track gauge* au *rail gauge*) ni umbali kati ya pau mbili za feleji kwenye njia ya reli. Upana hupimwa baina ya pande za ndani za pau. 

Nchi nyingi hutumia geji sanifu ya milimita 1,435 (au futi 4 na inchi 8 1/2). Nchi nyingine huwa na geji pana zaidi, nyingine tena na geji nyembamba zaidi. Geji nyembamba zinasababisha gharama ndogo kuliko geji pana.

Kwa reli za pekee zisizounganishwa na mtandao wa njia za reli wa taifa kuna pia geji tofautitofauti. Kwa jumla mizigo mizito sana huelekea kutumia geji pana, na kwa mizigo myepesi geji nyembamba zinatosha.

Katika Afrika ya Mashariki njia za reli zilijengwa awali kwa geji nyembamba ya mita 1.

## Geji mbalimbali
Takriban asilimia 55 za njia za reli duniani hutumia geji sanifu. Njia za reli zenye geji tofauti zinapokutana ni lazima kuwa na vituo vya kubadilisha magurudumu ya mabehewa, vinginevyo treni haziwezi kuendelea.

thumb|Reli ndogo za aina hii hutumiwa katika migodi zikiwa na geji nyembamba
thumb|Reli hii fupi inabeba magari hata malori kwenye mtelemko wa mlima nchini Austria; geji yake ina mita 8.2, ni geji pana kabisa duniani

Kwa jumla urefu wa njia kwa kila aina ya geji:

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*A history of track gauge  by George W. Hilton
* — A list of railway gauges used or being used worldwide, including gauges that are obsolete.
*The Days they Changed the Gauge in the U.S. South
*Juan Manuel Grijalvo  -  The Myth of the "Standard" Gauge
Geji sanifu

500px|thumb|Rangi ya buluu inaonyesha nchi ambako karibu njia zote za reli hutumia geji sanifu.
**Geji sanifu** (kwa Kiingereza: *standard gauge* ) ni geji (yaani kipimo cha umbali kati ya pau mbili za njia ya reli) inayotumika zaidi duniani. Takriban asilimia 55 za njia zote za reli duniani zinatumia geji hii yenye upana wa milimita 1,435. 

Hasa njia zote za reli ya mkasi mkubwa (isipokuwa Urusi, Uzbekistan na Ufini) hutumia geji sanifu.

## Geji sanifu katika Afrika ya Mashariki
Reli za Afrika ya Mashariki zilianzishwa wakati wa ukoloni kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na wakati ule geji nyembamba ya mita 1 ilichaguliwa kwa kusudi la kupunguza gharama za ujenzi. Njia ya TAZARA pekee kati ya Dar es Salaam na Zambia ina upana wa milimita 1067 ambayo ni kawaida ya mtandao wa Afrika ya Kusini.

Tangu miaka ya 2000 hivi ilionekana ya kwamba hali ya miundombinu ya reli hizi ilichakaa mno na kuanzia mwaka 2004 mipango ilianza ya kutengeneza upya reli katika Afrika ya Mashariki. Mpango Mkuu wa Usafiri wa Reli katika Afrika ya Mashariki (East African Railway Master Plan) ulikuwa tayari mwaka 2009 ukipendekeza njia mpya za geji sanifu (zilizokuwa maarufu kwa kifupi chake "SGR", yaani standard gauge rail) za kuunganisha Kenya na Uganda, Ethiopia na Sudan Kusini, halafu Tanzania na Burundi na Rwanda hadi Uganda. 

Reli ya SGR itaruhusu treni za mkasi mkubwa zaidi jinsi ilivyo sasa. Inaruhusu pia mabehewa kubeba mizigo mizito zaidi na hivyo kuongeza kiasi cha mzigo kwa kila behewa.

### Reli ya SGR Kenya
Reli ya SGR ya Kenya ilianza kujengwa Kenya mwana 2011 ambako njia ya SGR kati ya Mombasa na Nairobi ilifunguliwa mwezi Juni 2017. Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi Kisumu kupitia Naivasha na hatimaye hadi Malaba kwenye mpaka wa Uganda.

### Reli ya SGR Tanzania
Tazama makala kuu Reli ya SGR Tanzania

Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya SGR nchini Tanzania inayolenga kuunganisha Dar es Salaam na Morogoro. Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi Mwanza na hatimaye hadi Burundi.

Tarehe 14 Juni 2024 treni ya kwanza ilisafiri toka Dar es Salaam hadi Morogoro, tangu saa 12:01 asubuhi hadi 1:55 asubuhi. Ilikuwa na mabehewa 14 na abiria 600-700 hivi.

## Marejeo
Mtango

**Mtango** (*Cucumis sativus*) ni mmea mtambaa wa familia Cucurbitaceae. Matunda yake, yaitwayo matango, hutumika sana katika saladi duniani kote.

Spishi mbili za pori huitwa mtango-mwitu (*Cucumis aculeatus* na *C. dipsaceus*). Lakini mtango-tamu (*Solanum muricatum*) hauna mnasaba na mtango, kwa sababu ni mwana wa familia Solanaceae.

## Picha

Cucumis sativus 0001.JPG|Majani
Cucumis sativus 0002.JPG|Ua
Komkommer Cucumis sativus 'Melita'.jpg|Tango
Kurkkuja.jpg|Matango yaliyokatwa
Starr 030202-0086 Cucumis dipsaceus.jpg|Mtango-mwitu (*C. dipsaceus*)
Solanum muricatum Flower and Fruit.jpg|Mtango-tamu

Jamii:Mboga na jamaa
Mtango-tamu

**Mtango-tamu** (*Solanum muricatum*) ni mmea wa familia Solanaceae. Ijapokuwa mmea huu una mnasaba na mnyanya, matunda yake, yaitwayo matango matamu, yana ladha tofauti kabisa. Matunda haya yanafanana na magogwe makubwa na ladha yao ni mchanganyiko wa tikiti-asali na tango.

Mitango-tamu hukuzwa kwa biashara nchini Chili, Australia ya Magharibi na Nyuzilandi hasa, lakini pia katika Kolombia, Peru, Ekwador, Hispania, Kenya, Maroko na Marekani.

## Picha

Solanum muricatum Flower2.jpg|Maua
Pepino 1.jpg|Tango tamu njano
Solanum muricatum at Berastagi Fruit Market, Medan.jpg|Matango matamu mekundu sokoni

Jamii:Mnavu na jamaa
Mtungule

**Mtungule** au **mnyanya-cheri** (*Solanum lycopersicum* var. *cerasiforme*) ni namna fulani ya mnyanya katika familia Solanaceae. Matunda yake huitwa matungule au nyanya-cheri na haya ni madogo kuliko nyanya za kawaida na yana umbo la mviringo au la pea. Hutumika sana katika saladi au kwa kula peke yao.

## Picha

Cherry Tomatoes (3686090792).jpg|Maua
TomatecerejaDSC 6160.jpg|Matungule mekundu
Yellow cherry tomato (6951843983).jpg|Matungule njano
Tomates amarelos GFDL.jpg|Matungule yenye umbo la pea

Jamii:Mnavu na jamaa
Ibuti la Jauza

** unaonyesha Ibuti la Jauza (Betelgeuse) katika kundinyota ya Jabari (Orion)]]
[thumb|300px|[Ibuti la Jauza (Betelgeuze) ni jitu jekundu; kushoto: inavyoonekana kwa darubini; kulia: Ibuti la Jauza (Betelgeuze) ni nyota angavu juu kushoto kwenye kundinyota ya Jabari (Orion) mara nyingi huonekana nyekundu kwa macho matupu.]]
**Ibuti la Jauza** (jina la kisayansi **Alpha Orionis**, kwa Kiingereza ***Betelgeuse*'*) ni nyota ya aina ya jitu jekundu inayoonekana katika kundinyota Jabari (*Orion*). 

## Jina
Jina la Ibuti la Jauza lilijulikana tangu karne nyingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota hii kama msaada wa kukuta njia yao baharini wakati wa usiku. Asili ya jina ni Kiarabu إبط الجوزاء (*ibt al jauza*) . Ibuti inamaanisha "kwapa" na Jauza ni ni jina la zamani kwa Jabari, kwa maana ya "katikati" maana kuna majira ambako nyota hizo ziko katikati kwenye anga.  Jina la Kirabu lilipokewa pia na wanaastronomia wa Ulaya wakati wa karne za kati na kwa matamshi ya kigeni kutoka "i-bt-al-geusa" kuwa "Bet-el-geuse". 

Jina la kitaalamu la kisasa ni "Alpha Orionis" (**α** Orionis) kwa sababu ilionekana kuwa nyota angavu zaidi katika kundiyota yake.. "Betelgeuse" ilikubaliwa na kuthibitishwa na UKIA kuwa jina maalum..

## Uangavu na umbali
Ni nyota angavu ya tisa kati ya nyota zote zinazoonekana angani na nyota angavu ya pili kwenye Sayadi (Orion). Uangavu wake unachezacheza kati ya vipimo vya 0.2 na 1.2. 

Umbali wake na dunia ulikadiriwa mnamo mwaka 2008 kuwa miakanuru 640 

## Hali ya nyota
Umri wa Ibuti la Jauza haukutimiza miaka milioni 10 lakini umeendelea haraka kutokana na masi yake kubwa.  

Ibuti la Jauza imeshaendelea kufikia ngazi za mwisho za mageuzi ya nyota (*stellar evolution''). Katika kipindi cha miaka milioni 1 ijayo inakadiriwa kutimiza mageuzi yake hadi kulipuka kama nyota nova. 

## Tazama pia 
*Jabari (kundinyota)

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Surface imaging of Betelgeuse with COAST and the WHT Interferometric images taken at different wavelengths.
* Near, Mid and Far Infrared Infrared Processing and Analysis Center (IPAC) webpage showing pictures at various wavelengths.
* APOD Pictures:
# Mars and Orion Over Monument Valley Skyscape showing the relative brightness of Betelgeuse and Rigel.
# Orion: Head to Toe Breathtaking vista the Orion Molecular Cloud Complex from Rogelio Bernal Andreo.
# The Spotty Surface of Betelgeuse A reconstructed image showing two hotspots, possibly convection cells.
# Simulated Supergiant Star Freytag's "Star in a Box" illustrating the nature of Betelgeuse's "monster granules".
# Why Stars Twinkle Image of Betelgeuse showing the effect of atmospheric twinkling in a telescope.
* Red supergiant movie Numerical simulation of a red supergiant star like Betelgeuse.

Jamii:Nyota
Baharia

thumb|Mabaharia wakiangalia kung'oa kwa nanga wakati wa kutoka bandarini
thumb|Mabaharia Wajerumani kwenye kazi ya usafi wa sitaha ya jahazi mnamo 1968.
**Baharia** (pia **mwanamaji**. hasa kwa kutaja mabaharia wa kijeshi) ni mtu anayefanya kazi kwenye chombo cha usafiri majini, hasa baharini kama vile boti, mashua, jahazi au meli. Mkuu wao ni nahodha au kapteni wa chombo.

Kuna kazi nyingi tofauti zinazotekelezwa na mabaharia. Katika mashua au jahazi ndogo mabaharia wote wanafanya kazi pamoja ilhali kazi sahili na ngumu zaidi hupewa kwa wale walio vijana. Kadri jinsi meli ni kubwa zaidi shughuli zinagawiwa baina ya mabaharia wenye ufundi fulani.

Meli kubwa unaweza kuwa na idara tofauti kama vile
* shughuli za sitaha pamoja na mizigo
* shughuli za injini
* huduma za chakula
* huduma ya afya 

Hapo kapteni atakuwa na kundi la maafisa wake wanaosimamia idara mbalimbali baada ya kupitia mafunzo na mitihani maalumu kwa ajili ya shughuli zao.

## Viungo vya nje
* Survey of Water Transport Occupations 
* Seafarer Fatigue: The Cardiff Research Programme 
* Sailor at Etymology Online
* *The Telegraph*, *Sea no evil: the life of a modern sailor*
Jamii:kazi
Baskin-Robbins

thumb| Kampuni ya Baskin-Robbins
**Baskin-Robbins** ni kampuni  ya kimataifa ya ice cream iliyoanzishwa na Burt Baskin na Irv Robbins mwaka 1953 huko Glendale, California, Marekani. 

Makao makuu yako katika Jimbo la Massachusetts. Baskin Robbins inasambaza ice cream katika nchi zaidi ya 30 duniani kote.

## Viungo vya nje 
*Baskin-Robbins tovuti rasmi 

Jamii:kampuni za Marekani
Jitu jekundu

thumb|Jitu jekundu Dabaran (nyekundu)likiliganishwa na Jua (njano); masi ya dabaran si kubwa sana kushinda jua lakini nyota hiyo imepanuka sana.
[thumb|450px|Nyota hupangwa katika jedwali la Hertzsprung-Russel kufuatana na jotoridi (inayolingana na rangi ya nyota) na [mwangaza halisi. Hapa inaonekana kwamba nyota nyingi zinapatikana kwenye mchirizo unaoitwa "Safu Kuu ya Nyota".]]
**Jitu jekundu** (kwa Kiingereza red giant) ni jina la nyota kubwa zinazoonekana kung'aa kwa rangi nyekundu. Mifano ni Dabarani (:en:Aldebaran, jina la kisayansi Alfa Tauri) katika kundinyota ya Tauri na Ibuti la Jauza (:en:Betelgeuse au Alfa Orionis) kwenye Jabari (:en:Orion). 

Wanaastronomia hufikiri ya kuwa karibu nyota zote zinapita kwenye ngazi ya jitu jekundu katika mwisho wa maisha yake yanayotazamiwa kufuata mageuzi ya nyota (:en:stellar evolution).

Nyota hizi zina uangavu mkubwa kwa sababu zilipanuka na hivyo kuwa na uso mkubwa wa kung'aa. Si lazima masi yake iwe kubwa sana lakini masi hii ilipanuka kwenye mjao mpana zaidi. Upanuzi unasababisha kupoa kwa jotoridi kwenye uso wa nyota na hapa ni asili ya rangi nyekundu.
 
Katika maisha ya nyota hali ya jitu jekundu inatokea baada ya kumaliza sehemu kubwa ya hidrojeni kwenye kitovu cha nyota iliyobadilishwa tayari kuwa heli. Hapo kiini cha nyota kinajikaza kiasi na humo kuongeza jotoridi. Hii inasababisha hata hidrojeni ya tabaka za nje za nyota kuingia katika myeyungano nyuklia (nuclear fusion) na hapa nyota inapanuka na kuongeza uangavu.

Jamii:Nyota
Kinyunga

Jina la **Kinyunga** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.

*kinyunga ambacho ni aina ya chakula;
*lugha ya Kinyunga nchini Australia.
Kimbara

Jina la **Kimbara** hurejea lugha tofauti, k.m.

*lugha ya Kimbara nchini Australia;
*lugha ya Kimbara nchini Chad.
Kiadithinngithigh

**Kiadithinngithigh** (pia **Kiadetingiti** au **Kiaritinngitigh**) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waadithinngithigh kwenye rasi ya Cape York katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiadithinngithigh ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadithinngithigh iko katika kundi la Kipama cha Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadithinngithigh kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadithinngithigh 
*lugha ya Kiadithinngithigh katika Glottolog
*lugha ya Kiadithinngithigh katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kipama-Nyungan

right|thumb|Enezi la lugha za Kipama-Nyungan barani mwa Australia, rangi ya manjano
**Lugha za Kipama-Nyungan** ni familia ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha takriban 300, yaani ni familia kubwa kabisa barani mwa Australia. Hata hivyo, lugha nyingi za Kipama-Nyungan zimeshatoweka au zimekaribia kutoweka hivi karibuni.

## Viungo vya nje
*lugha za Kipama-Nyungan katika Glottolog

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Troia

ya Homer]]

**Troia** (kwa Kigiriki: Τροία, *troia*, pia: Ίλιον, *ilion*; kwa Kiingereza: *Troy*) ulikuwa mji wa Asia Ndogo zamani za Ugiriki ya Kale. Inajulikana kutokana na utenzi wa Iliadi ambamo mshairi Homer alisimulia habari za Vita ya Troia.

Kwa karne nyingi mahali pa mji hapakujulikana ingawa watu wengi walijaribu kupakuta kwa sababu ya umaarufu wa utenzi huo uliokuwa na maana sana katika utamaduni wa Ulaya. Mnamo mwaka 1868 Mjerumani Heinrich Schliemann alianza kuchimba kwenye kilima cha Hisarlik kilichopo karibu na mji wa Çanakkale magharibi kaskazini mwa Uturuki. Alikuta mabaki ya majengo na kuta kubwa na baada ya majadiliano marefu leo hii wataalamu hukubaliana hapa palikuwa mahali pa Troia ya Kale.

Maghofu ya Troia yamepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO. Azimio hili lilitolewa kwa maelezo yafuatayo:

"Mahali pa kiakiolojia pa Troia ni muhimu sana kwa kuelewa vyanzo vya maendeleo ya ustaarabu wa Ulaya. Pana pia umuhimu mkubwa wa kiutamaduni kutokana na athira kubwa ya Iliadi ya Homer juu ya sanaa kwa muda wa zaidi ya milenia mbili". 

## Tanbihi
Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Urithi wa Dunia
Jamii:Historia ya Uturuki
Kiadnyamathanha

**Kiadnyamathanha** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Waadnyamathanha kwenye makao ya Nepabunna katika jimbo la South Australia. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kiadnyamathanha ilihesabiwa kuwa watu 107, yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadnyamathanha kiko katika kundi la Kiyura.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadnyamathanha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadnyamathanha 
*lugha ya Kiadnyamathanha katika Glottolog
*lugha ya Kiadnyamathanha katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kinugunu

**Kinugunu** ni jina la lugha mbili tofauti:

*lugha ya Kinugunu nchini Kamerun, na
*lugha ya Kinugunu nchini Australia.
Kiami

**Kiami** (au **Kiame**) ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Waami katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2007, idadi ya wasemaji wa Kiami ilihesabiwa kuwa watu 30 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiami kiko katika kundi la Kiwagaydy.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiami kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiami 
*lugha ya Kiami katika Glottolog
*lugha ya Kiami katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiandajin

right|thumb|Eneo la lugha za Kiworrorran barani mwa Australia, rangi ya kizambarau
**Kiandajin** kilikuwa lugha ya Kiworrorran nchini Australia iliyozungumzwa na Waandajin katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiandajin ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiandajin kiko katika kundi la Kiwunambal. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kingarinyin.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiandajin kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiandajin 
*lugha ya Kiandajin katika Glottolog
*lugha ya Kiandajin katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Gofu

Kuhusu mchezo angalia Gofu (michezo)

 huko Gedi, Kenya.]]
**Gofu** (pia **ghofu**; kutoka Kiarabu قف *quff*) ni namna ya kumtaja mtu au kitu kisicho katika hali zuri, kama mtu aliyekonda mno.

Mara nyingi magofu yanataja sehemu ambako mabaki ya majengo ya zamani yanaonekana, kama vile magofu ya Gedi, magofu ya Kilwa Kisiwani.

## Marejeo
Saba

**Saba** ni neno la kutaja tarakimu inayoandikwa **7** kwa mwandiko wa Kilatini, au **۷** kwa mwandiko wa Kiarabu.

Kwa maelezo yake tazama
* Saba (namba) kuhusu namba
* 7 kuhusu mwaka wa saba katika hesabu ya kimataifa na pia Kalenda ya Gregori

* Saba ni pia jina la binadamu, hasa mwanamume, kama vile mtakatifu Saba abati
Queensland

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Queensland
thumb|250px|Palipo na doa jekundu ndiyo ukubwa wa eneo la Queensland
**Queensland** ni moja ya majimbo manane ya kujitawala ya Jumuiya ya Australia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 4,827,200 (Machi 2016). Mji wake mkuu ni Brisbane.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Australia

!
Jamii:Majimbo ya Australia
Kibarranbinja

right|thumb|Eneo la Kibarranbinja (kijani)
**Kibarranbinja** (au **Kibarranbinya**) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarranbinja katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarranbinja ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarranbinja kiko katika kundi pamoja na Kimuruwari.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibarranbinja katika Glottolog

Jamii:Lugha za Australia
Namba isiyowiana

thumb|Kipeuo mraba cha 2 ni namba isiyowiana.
**Namba isiyowiana** (kwa Kiingereza: *:en:irrational number*) ni namba halisi ambayo haiwezi kuonyeshwa kama wianisho safi baina ya nambakamili.

Mifano mashuhuri ni kipeuo mraba cha 2 \sqrt 2 na namba ya duara π (Pi). Kwa mfano Pi ikiandikwa kwa namna ya desimali inaanza hivi 3.14159265358979 .... lakini haiwezi kamwe kuonyeshwa kikamilifu kwa kuongeza tarakimu baada ya nukta.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Irrational Numbers, kwenye tovuti ya mathisfun.com
*Rational and Irrational Numbers, tovuti ya factmonster.com

Jamii:Namba
Kikala-Lagaw-Ya

right|thumb|Eneo la Kikalaw-Lagaw-Ya kwenye visiwa vya Torres Strait (rangi ya machungwa)
**Kikalaw-Lagaw-Ya** (au **Kikala-Lagaw-Ya**; pia **Kitorres-Strait cha Magharibi**) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wanavisiwa wa Torres Strait katika jimbo la Queensland kwenye visiwa vya Torres Strait. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kikalaw-Lagaw-Ya ilihesabiwa kuwa watu 1220. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalaw-Lagaw-Ya kiko katika kundi lake lenyewe la Kikalaw-Lagaw-Ya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikalaw-Lagaw-Ya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikalaw-Lagaw-Ya
*lugha ya Kikalaw-Lagaw-Ya katika Glottolog
*lugha ya Kikalaw-Lagaw-Ya katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kimargu

right|thumb|Eneo la Kimarrgu (mshale wa kizambarau)
**Kimarrgu** (au **Kimargu**) ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wamarrgu katika jimbo la Northern Territory kwenye kisiwa cha Croker Island. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kimarrgu ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarrgu kiko katika kundi kundi la Kimargiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimarrgu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimarrgu 
*lugha ya Kimarrgu katika Glottolog
*lugha ya Kimarrgu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kitiwi

right|thumb|Eneo la Kitiwi (kizambarau)
**Kitiwi** ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Watiwi katika jimbo la Northern Territory kwenye visiwa vya Bathurst na Melville. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kitiwi ilihesabiwa kuwa watu 29 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitiwi kiko katika kundi lake lenyewe la Kitiwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitiwi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitiwi
*lugha ya Kitiwi katika Glottolog
*lugha ya Kitiwi katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiawngthim

**Kiawngthim** ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waawngthim kwenye rasi ya Cape York katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiawngthim ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawngthim iko katika kundi la Kipama cha Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiawngthim kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiawngthim 
*lugha ya Kiawngthim katika Glottolog
*lugha ya Kiawngthim katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kibadimaya

**Kibadimaya** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabadimaya katika jimbo la Australia ya Magharibi. Mwaka wa 2005, kulikuwa na  wasemaji wa Kibadimaya watatu tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibadimaya kiko katika kundi la Kiwadjari, yaani inahusiana na Kiwajarri.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibadimaya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibadimaya
*lugha ya Kibadimaya katika Glottolog
*lugha ya Kibadimaya katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiburushaski

right|thumb|maeneo ya Kiburushaski na lahaja zake
**Kiburushaski** ni lugha ya asili nchini Pakistan inayozungumzwa na Waburushaski. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiburushaski imehesabiwa kuwa watu 96,800. Kuna lahaja tatu: Kihunza, Kinagar na Kiyasin. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiburushaski ni cha pekee, yaani haihusiani na lugha nyingine.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiburushaski kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiburushaski 
*lugha ya Kiburushaski katika Glottolog
*lugha ya Kiburushaski kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Mashuke (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Nadhifa - Virgo jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini

thumb|400px|Uchoraji wa Kiingereza wa karne ya 19 unaonyesha Virgo - Nadhifa akiwa na mashuke (Spica) mkononi
**Mashuke** (pia: **Nadhifa**) ni kundinyota la zodiaki inayojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la *:en:Virgo*.

Nyota za Mashuke huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mashuke" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

## Jina
Mabaharia Waswahiuli walijua nyota hizi zaidi kwa jina la "Nadhifa" (aliye safi) ambalo ni kifupisho cha Kiarabu العذراء النظيفة  *al-ʿadhraaʾ an-naḍhiifa* yaani "bikira safi". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale. hao walipokea kundinyota hili tayari kutoka Babeli na tangu mwanzo watu waliona uhusianio kati ya nyota hizi na rutba pamoja na miungu wa kike.

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Nadhifa" halitumiwi tena ikiwa kundinyota linaitwa "Mashuke" na wakati mwingine pia Sumbula. Ila tu "Sumbula" ni jina la nyota angavu zaidi katika kundinyota hili (Spica, au Alfa Virginis). Asili ya "mashuke/ sumbula" ni picha iliyotumiwa kuchora kundinyota hili iliyokuwa binti anayebeba mashuke ya ngano. Waarabu waliopokea kundinyota pamoja na ishara yake kutoka kwa Wagiriki hawakuchora tena mwili wa binti kutokana na kanuni za dini yao walichora mashuke pekee yanayoitwa "sunbula" kwa Kiarabu. Katika mapokeo ya Kiarabu majina ya "nadhifa" na "sunbula" yalitumiwa sambamba.

## Mahali pake
Mashuke iko angani kwenye mstari wa zodiaki kati ya Simba, pia Asadi (*Leo*) upande wa magharibi na Mizani (*Libra*) upande wa mashariki.

## Magimba ya angani
Kuna nyota nyingi katika eneo la kundinyota hii. Inayoonekana na mashuhuri zaidi ni Sumbula (*:en:Spica*) au "Alfa Virginis". Pamoja na nyota nyingine kuna pia magalaksi kadhaa katika Nadhifa. Nyota zake zimegunduliwa hadi 2017 kuwa na sayari za nje 35 zinazozunguka nyota 29 za Nadhifa.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 460 ff (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331   

## Viungo vya Nje 
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Virgo
* Star Tales – Virgo
* Virgo Constellation at Constellation Guide
* Warburg Institute Iconographic Database (over 400 medieval and early modern images of Virgo) 

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Upendo Furaha Peneza

**Upendo Furaha Peneza** (amezaliwa mnamo 1989) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha Mapinduzi (CCM) alipohamia kutoka chama cha kisiasa cha CHADEMA tarehe 22 Januari 2024. Alichaguliwa kuwa mbunge wa Viti Maalum kwa miaka 2015 – 2020.

Peneza alichaguliwa kuwa mwenyekiti wa kundi la Wabunge Vijana katika bunge la 11. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Kabari

**Kabari** (kwa Kiingereza *wedge*) ni chombo kinachotumiwa kwa kupasua kitu au gimba, pia kwa kutenganisha vitu viwili vilivyoshikamana. Umbo lake linafanana na pembetatu nyembamba. 

Kifizikia inatumia kanuni za bapa betuko, hivyo inaitwa pia "mashine sahili". 

Matumizi ya kila siku ni kupasua shina la mti kuwa kuni au kupasua jiwe. Kimsingi hata uwezo wa kisu au shoka wa kukatia unafuata mfano wa kabari maana vyote hutegemea kanuni za bapa betuko.

## Marejeo
Sikudhani Yasini Chikambo

**Sikudhani Yasini Chikambo** (amezaliwa tarehe 28 Oktoba 1972) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa mwaka 2015 – 2020.  
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Mapatano ya msingi ya UM kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi

300px|thumb|Nchi wanachama ya Mapatano ya msingi ya UM kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi.
**Mapatano ya msingi ya UM kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi** (*:en:United Nations Framework Convention on Climate Change*, kifupi:  **UNFCCC**) ni mapatano ya kimataifa yaliyoanzishwa mwaka 1993. Yanalenga kupunguza kupanda kwa halijoto duniani. Njia kuu ni kuzuia ongezeko la gesi ya dioksidi kabonia

Nchi 194 zilipatana kuchukua hatua za kupunguza hatari za mabadiliko ya tabianchi. Nchi wanachama hukutana kila mwaka kujadiliana na kupatana kuhusu hatua maalumu za kufikia shabaha hizo.

Matokeo ya mikutano hii ni Miniti za Kyoto na Mapatano ya Paris kuhusu Tabianchi ambako nchi ziliahidiana kuchukua hatua maalum ya kupakana kupanda kwa halijoto duniani kwa kiwango chini ya sentigredi mbili kulingana na wakati kabla ya mapinduzi ya viwandani (karne ya 19).

## Tanbihi
## Marejeo 
* 
* . Reference: FCCC/CP/2007/6/Add.1.
* . Library record.
* 
* 
* . Library record.
* 
*  (pb: )
*  (pb: ). Archived .

* .

* . Archived 

* . Archived 

*  PDF version is also available
* .
* . Library record.
* . Library record.
* .
* .
* . Library record.
* 
* . Library record.
* 
* 

*

*. Archived  (archived 21 August 2014).

## Viungo vya nje 
* UNFCCC Newsroom
* United Nations Framework Convention on Climate Change
* Ratifications
* Earth Negotiations Bulletin : detailed summaries of all COPs and SBs
* Road to Doha, a project following COP18 in Qatar by Carboun
* Conference of Parties (COP) 
* Introductory note by Laurence Boisson de Chazournes, procedural history note and audiovisual material  on the *United Nations Framework Convention on Climate Change* in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law
* Text of the UNFCCC
Mapatano ya Paris kuhusu Tabianchi

**Mapatano ya Paris kuhusu Tabianchi** (*:en:Paris Agreement*, *:fr:Accord de Paris*) ni mapatano yaliyokubaliwa mwaka 2015 mjini Paris (Ufaransa) kufuatana na Kongamano la Mfumo wa UM kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi.

Hadi Mei 2017 nchi 197 zilitia sahihi ambazo ni sawa na wanachama wote wa UM isipokuwa Syria na Nikaragua, lakini tarehe 1 Juni 2017 rais Donald Trump wa Marekani alitangaza ya kwamba anataka kutoka katika mapatano hayo.

## Shabaha
Nchi wanachama zilipatana kuhusu shabaha zifuatazo:

"(a) Kupatana ongezeko la halijoto ya wastani duniani kwenye kiwango chini ya sentigredi 2 ya wastani ya kipindi kabla ya mapinduzi ya viwandani na kulenga mpaka wa ongezeko la halijoto kwa 1.5°C juu ya kiwango kabla ya viwanda, kwa kutambua ya kwamba hii itapunguza hatari ya mabadiliko ya tabianchi.

(b) Kuimarisha uwezo wa kupatana na athari hatari za mabadiliko ya tabianchi na kujenga unyumbukaji dhidi ya mabadiliko hayo na kupunguza ongezeko la gesijoto kwa njia zisizohatarisha uzalishaji wa vyakula.

(c) Kupatanisha sera ya fedha na mwelekeo wa kupunguza gesijoto na maendeleo yenye unyumbufu dhidi ya mabadiliko ya tabianchi.

## Njia
Kila nchi inatakiwa kupanga siasa yake ipasavyo na kuchukua hatua halisi na kutoa taarifa kuhusu hatua hizi kwa ofisi ya UNFCCC na nchi nyingine.

Lakini mapatano hayana masharti ya kisheria, hivyo kila nchi inachangia kwa hiari yake.

## Matokeo
Nchi nyingi zilileta taarifa ya kwamba zilibadilisha sheria na maagizo kwa ajili ya uchumi wao. Unyumbufu dhidi ya mabadiliko ya tabianchi unadai mabadiliko kama vile
*kuongeza kimo cha kuta za kuzuia mafuriko kando ya bahari ya mito mikubwa kwa sababu uwiano wa bahari utapanda
*kilimo kinahitaji kupanga mazao mapya kwa sababu halijoto itapanda kiasi
*vituo vya umeme vinahitaji kupanga akiba za maji kwa kupoza mashine zake
*ujenzi wa barabara unahitaji kubadilishwa kulingana na kupanda kwa joto
*miji, nyumba na njia za usafiri zinahitaji kuandaliwa kwa kuongezeka kwa mvua kali katika nchi nyingi

## Viungo vya nje
* , tovuti ya UM, iliangaliwa 1 Juni 2017
*unfcc newsroom

Jamii:Ekolojia
Huntha

* inatoa mfano wa mmea huntha.]]
 (*Cornu aspersum* wakijamiana.]]
**Huntha** (kwa Kiingereza: *hermaphrodite'', kutokana na neno la Kigiriki ἑρμαφρόδιτος, hermaphroditos) ni mmea au mnyama mwenye jinsia mbili.

Kwa mimea hali hiyo ndiyo ya kawaida, kumbe kwa wanyama ni 0.7%. 

Inakadiriwa kuna spishi 65,000 tu kati ya 8,600,000 hivi za wanyama huntha, lakini si binadamu, hata kama huyo amezaliwa pengine na viungo vya uzazi visivyoeleweka. Kinachotambulisha jinsia ya mtu ni chembeuzi Y kuwepo (mwanamume) au kutokuwepo (mwanamke). 

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
*Britannica Online Encyclopedia: hermaphroditism (biology)
*Current Biology – Gender trading in a hermaphrodite
*The Evolution of Self-Fertile Hermaphroditism: The Fog Is Clearing 

Jamii:Jinsia
Jamii:Uzazi