open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leptis Magna

thumb|250px|Geti ya Septimus Severus katika magofu ya Leptis Magna
**Leptis Magna** ilikuwa mji muhimu wa Dola la Roma katika jimbo la Afrika. Magofu yake yapo takriban kilomita 130 mashariki ya Tripoli (Libya).

Mji ulianzishwa na Wafinisia ikawa chini ya Karthago halafu ikaingizwa katika Dola la Roma. Ilikuwa kitovu muhimu ya biashara kati ya  Sahara na Roma ikapanuka hadi kufikia wakazi 100,000.

Kaisari Septimius Severus aliyekuwa mwenyeji wa mji aliupamba kwa majengo mazuri na kuupa haki ya mji wa Italia iliyomaanisha ilisamehewa kodi. 

Katika karne ya tatu mji ulirudi nyuma baada ya kushambuliwa mara kwa mara na makabila ya Sahara. Baada ya uvamizi wa Wavandali mwaka 455 halafu wa Waarabu mwaka 647 wakazi wote waliondoka.

Magofu yake yalihifadhiwa katika hali ya hewa yabisi hadi leo hii.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Jamii:Miji ya Dola la Roma
Jamii:Historia ya Libya
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jimbo la Kiroma

thumb|400px|Ramani ya Dola la Roma yaonyesha majimbo mnamo mwaka 120
**Jimbo la Kiroma** (Kilatini: *provincia*) lilikuwa kitengo kikubwa cha utawala cha Dola la Roma nje ya Italia.  
 
Majimbo ya kwanza yalikuwa visiwa vya Sisilia na Sardinia. Roma ilimtuma afisa mwenye cheo cha praetor pamoja na kikosi cha wanajeshi kwa ulinzi wa maeneo haya mapya.

Majimbo yalitawaliwa na wanasiasa Waroma waliowahi kuwa na cheo cha juu kama vile konsul au praetor. Kwa kawaida magavana hawa walipewa nafasi hii kwa muda wa mwaka moja tu. Hii ilikuwa pia tatizo la uatawala wa Kiroma wakati wa jamhuri kwa sababu maafisa wale walijaribu mara nyingi kujitajirisha katika muda wa mwaka mmoja. Palikuwa na usemi "Maskini alifika kwenye jimbo tajiri, na tajiri aliondoka katika jimbo maskini."

Wakati wa Makaisari utaratibu ulibadilishwa. Kaisari aliangalia utawala pia akajitahidi kuzuia unyonyaji mkali. Augustus alitofautisha majimbo ya senati ambako magavana waliteuliwa na Senati na majimbo ya Kaisari alikomteua gavana mwenyewe.

Wakati wa Diokletiano majimbo yalipangwa katika dayosisi 12.
Afrika ya Kiroma

[thumb|350px|right|[Sarafu ya Kaisari Hadrian iliyotolewa kwa heshima ya jimbo la Africa. Mtu ambaye ni mfano wa Africa avaa kofia ya tembo.]]
[thumb|right|245 px|Dola la Roma mnamo [120 BK; jimbo la Afrika lina rangi nyekundu.]]
[thumb|[Ramani ya jimbo mnamo 125 BK.]]
**Afrika** hapo awali lilikuwa jina la jimbo la Dola la Roma katika mwambao wa Mediteranea huko Afrika Kaskazini miaka 146 KK - 698 BK.
Eneo lake lilikuwa takriban Tunisia ya kaskazini pamoja na pwani ya Libya ya magharibi na Algeria ya mashariki.

Jimbo lilikuwa maarufu kama "ghala ya ngano" ya Roma.

Watu wa Afrika ya Kaskazini kiasili walikuwa hasa Waberber.

Miji muhimu ilikuwa Karthago na Leptis Magna. 

Bara la Afrika limepokea jina lake kutoka jimbo hili. Waarabu waliendelea kutawala eneo lake kwa jina la jimbo la Ifriqiya ambalo ni matamshi yao ya "Afrika".

## Jina
Neno "Afrika" limetokana na lugha ya Kilatini ya Roma ya Kale ambalo Waroma kwa jina hilo (Africa Proconsularis) hawakumaanisha bara lote bali eneo la Tunisia ya leo na kandokando yake upande wa Libya na Algeria. 

Inasemekana asili ya jina hilo ni kabila la "Afrig" lililoishi sehemu zile, lakini kuna pia maelezo mengine tofautitofauti.

Wakati huo Wagiriki wa Kale walitumia zaidi jina la Libya kwa ajili ya nchi kusini kwa Bahari ya Mediteraneo. 

Maeneo ya ndani kuelekea kusini mara nyingi yaliitwa kwa jina la "Ethiopia" linalomaanisha labda nchi ya watu weusiweusi (kwa Kigiriki "aithiops": aliyechomwa na jua).

Katika ramani za kale kutoka Ulaya maneno yote matatu ya "Afrika", "Lybia" na "Ethiopia" yanapatikana yakitumika kama jina la bara zima. Jina la "Afrika" limekuwa la kawaida kuanzia karne ya 16 BK.

## Tanbihi
### Vyanzo
*

## Marejeo mengine
* Orietta Dora Cordovana, *Segni e immagini del potere tra antico e tardoantico: I Severi e la provincia Africa proconsularis*. Seconda edizione rivista ed aggiornata (Catania: Prisma, 2007) (Testi e studi di storia antica)
* Elizabeth Fentress, "Romanizing the Berbers," *Past & Present*, 190 (2006), pp.&nbsp;3–33.
* Erich S. Gruen, *Rethinking the Other in Antiquity* (Princeton, PUP, 2010), pp.&nbsp;197–222.
* Lennox Manton, *Roman North Africa* (1988).
* Susan Raven, *Rome in Africa*, 3rd ed. (London, 1993).
* Duane R. Roller, ''The World of Juba II and Kleopatra Selene: Royal Scholarship on Rome's African Frontier* (New York and London, Routledge, 2003).
* John Stewart, *African states and rulers* (2006)
* Dick Whittaker, "Ethnic discourses on the frontiers of Roman Africa", in Ton Derks, Nico Roymans (ed.), *Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition'' (Amsterdam, Amsterdam University Press, 2009) (Amsterdam Archaeological Studies, 13), pp.&nbsp;189–206.

## Viungo vya nje
* Roman Africa at www.unrv.com 

Jamii:Dola la Roma
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Historia ya Tunisia
Jamii:Historia ya Algeria
Jamii:Historia ya Libya
Kufa

thumb|250px|Mahali pa Kufa nchini Irak
alt=Al Kufa G.Msikiti katika Jiji la Kufa huko Najaf nchini Iraq|thumb|Al Kufa G.Msikiti katika Jiji la Kufa huko Najaf nchini Iraq
**Kufa** (pia: **Kofa**; kwa Kiarabu الكوفة, *al-kūfah*) ni mji wa Irak wenye wakazi 110,000 . 

Uko takriban 170 km kusini kwa Baghdad na 10 km kaskazini kwa Najaf kando ya mto Frati. 

Kama mahali pa mauti ya Imam Ali, Kufa pamoja na Samarra, Karbala na Najaf ni kati ya miji minne mitakatifu ya Washia nchini Irak.

## Historia 
Mji ulijulikana kwa jina la Surestan katika milki ya Uajemi wa Kale. 

Baada ya uvamizi wa Kiislamu mwaka 637 palikuwa na kambi kubwa la kijeshi lililoendelea kuwa mji mkuu wa kwanza wa Uislamu. Wanajeshi Waislamu 30,000 walipelekwa hapo kama walowezi. Khalifa Ali ibn Abu Talib alipeleka makao makuu yake hapo mwaka 656 akafa mjini mwaka . 

Mwaka 749 Waabbasi baada ya kupindua Wamuawiya walifanya Kufa mji mkuu wa khilafa hadi 762 walipohamia Baghdad. 
thumb|200px|Kurani kwa mwandiko wa Kikufa, karne ya 8
Umuhimu wa Kufa ulipungua kisiasa lakini uliendelea kiutamaduni hadi karne ya 11. Mji ulikuwa kitovu cha teolojia ya Kiislamu na masomo ya Kurani. Abu Hanifa, mwanzilishi wa mkondo wa maelezo ya fiq, alikuwa mtu wa Kufa. Mtindo wa kwanza wa mwandiko wa Kiarabu huitwa "Mwandiko wa Kufa" hadi leo.

Baada ya karne ya 11 mji uliharibiwa vitani mara kwa mara ukaanza kupungua sana hadi kukua tena katika karne ya 20.

Jamii:Miji ya Iraq
Jamii:Shia
Bad Urach

thumb|Mji kutoka mlimani
**Bad Urach** ni mji mdogo katika wilaya ya Reutlingen, Baden-Württemberg, Ujerumani. Iko kwenye bonde la mto Erms kilomita kumi na nne mashariki ya Reutlingen na inajulikana kwa ajili ya mapumziko na kuogelea.

Jamii:Miji ya Baden-Württemberg
Sardinia

[left|80px|[Bendera ya Sardinia.]]
[right|thumb|250px|Sardinia kutoka [angani.]]
[right|thumb|250px|Wilaya za Sardinia ki[historia.]]
**Sardinia** (kwa Kiitalia: **Sardegna**) ni kisiwa kikubwa cha pili katika bahari ya Mediteranea chenye eneo la km² 23,821. 

Pamoja na visiwa vidogo vya karibu ni mkoa wenye katiba ya pekee wa Italia. Kwa sasa umegawanyika katika wilaya 8, lakini mwaka 2012 wananchi walipiga kura ya kuzifuta.

Kuna wakazi milioni 1.663 (2015).

Mji mkuu ni Cagliari. 

## Tazama pia 
* Mikoa ya Italia

## Viungo vya nje 
*  Tovuti rasmi

Jamii:Visiwa vya Mediteranea
Jamii:Visiwa vya Italia
Jamii:Mikoa ya Italia
117

Makala hii inahusu mwaka **117** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*9 Agosti - Traian, Kaisari wa Roma (98-117)

Jamii:Karne ya 2
105

Makala hii inahusu mwaka **105** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* Dola la Roma:  Kaisari Traian aanzisha vita ya pili dhidi ya Dakia (Romania ya leo)

## Waliozaliwa
## Waliofariki
* Evaristus aliyekuwa papa wa kanisa katoliki
113

Makala hii inahusu mwaka **113** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 2
99

Makala hii inahusu mwaka **99 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* Traiani aingia Roma mara ya kwanza kama Kaisari. 

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* Papa Klementi I kama mshahidi wa imani ya kikristo mjini Roma

Jamii:Karne ya 1
98

Makala hii inahusu mwaka **98 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*27 Januari - Nerva, Kaisari wa Roma (tangu 96)

Jamii:Karne ya 1
97

Makala hii inahusu mwaka **97 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 28 Oktoba - Kaisari Nerva wa Roma amteua Traiano kama mfuasi wake kwa kusudi la kuzuia uasi wa kijeshi.
* Koloni ya Curculum yaanzishwa na Waroma wa Kale huko Numidia - leo ni mji wa Djemila katika Aljeria.
* Halmashauri ya sanhedrini ya Jamnia pamoja na cheo cha Nasi yatambuliwa na Kaisari Nerva kama mwakilishi wa Wayahudi katika Dola la Roma.
 
* Jeshi la China lafika Bahari ya Kaspi likiongozwa na jemadari Ban Chao na kuanzisha ubalozi katika Parthia lakini haiendelei hadi eneo la Roma jinsi ilivyokusudiwa.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* Mnamo 97: Timotheo aliyekuwa mwanafunzi wa Mtume Paulo 
* Mnamo 97: Tito aliyekuwa mwanafunzi wa Mtume Paulo

Jamii:Karne ya 1
96

Makala hii inahusu mwaka **96 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 18 Septemba - Nerva ametangazwa kuwa Kaisari wa Roma (hadi 98)

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 1
70

Makala hii inahusu mwaka **70** (Baada ya Kristo).

## Matukio
*4 Agosti - Anguko la Yerusalemu katika vita ya Uyahudi dhidi Roma; Titus atakayekuwa Kaisari ateka mji na kubomoa hekalu

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:karne ya 1
79

Makala hii inahusu mwaka **79** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* 24 Agosti - Mlipuko wa volkeno Vesuvio unaharibu miji ya Pompei na Herkulaneo nchini Italia karibu na Napoli.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:karne ya 1
69

Makala hii inahusu mwaka **69 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
**Dola la Roma**
*Mwaka wa 69 ni mwaka wa Makaisari wanne: Baada ya kifo cha Nero, kulikuwa na Makaisari watatu waliotawala kwa miezi michache tu, yaani Galba, Otho na Vitellius kabla ya Vespasian kushika mamlaka.

## Waliozaliwa 
**bila tarehe**
*Polikarpo Mtakatifu, askofu wa mji wa Smirna

## Waliofariki 
*15 Januari - Galba, Kaisari wa Dola la Roma
*15 Aprili - Otho, Kaisari wa Dola la Roma
*22 Desemba - Vitellius, Kaisari wa Dola la Roma

Jamii:Karne ya 1
66

Makala hii inahusu mwaka **66** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* Yerusalemu - mwanzo wa upinzani wa Wayahudi dhidi ya Dola la Roma katika vita ya Uyahudi dhidi Roma 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:karne ya 1
54

Makala hii inahusu mwaka **54** (Baada ya Kristo).

## Matukio
*Mtume Paulo aanza safari yake ya kitume ya tatu.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*13 Oktoba - Claudius, Kaisari wa Roma (tangu 41)

Jamii:karne ya 1
53

Makala hii inahusu mwaka **53** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
*18 Septemba - Traian, Kaisari wa Roma (98-117)

## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 1
52

Makala hii inahusu mwaka **52** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
**Dola la Roma**
* Plinius Mkubwa anaandika kitabu kuhusu vita za Ujerumani.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 1
51

Makala hii inahusu mwaka **51** (Baada ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
*24 Oktoba - Domitian, Kaisari wa Roma (hadi 96)

## Waliofariki 
Jamii:karne ya 1
Ziwa la Konstanz

thumb|right|350px|Ziwa la Konstanz
**Ziwa la Konstanz** *(Kijerumani: **Bodensee**)* ni ziwa mpakani mwa Austria, Uswisi na Ujerumani lenye eno la km² 564. Kimo kikubwa cha ziwa hufikia mita 254. Jina la ziwa linatokana na mji mkubwa uliopo kando yake.

Mto Rhine unapita katika ziwa ukiingia upande wa mashariki na kutoka magharibi.

Sehemu kubwa ya mwambao ni upande wa Ujerumani, theluthi moja upande wa Uswisi na sehemu inayobaki upande wa Austria.

## Miji muhimu ziwani 
[thumb|right|350px|Ziwa jinsi linavyoonekana kutoka Bregenz/Austria kwa kuelekea [kisiwa cha Lindau.]]
### Ujerumani 
** Konstanz
** Friedrichshafen
** Lindau
### Uswisi 
** Stein am Rhein
** Kreuzlingen
### Austria 
** Bregenz

Jamii:Maziwa ya Ulaya
Jamii:Maziwa ya Austria
Jamii:Maziwa ya Ujerumani
Jamii:Maziwa ya Uswisi
Jamii:Mto Rhine
Korintho

thumb|150px|Mahali pa Korintho nchini Ugiriki.
**Korintho** (kwa Kigiriki: **Κόρινθος**, *Kórinthos*) ni mji wa Ugiriki wa Kusini. Uko kwenye shingo ya nchi ya Korintho inayounganisha rasi ya Peloponesi na sehemu kubwa ya Ugiriki bara.

Siku hizi ni mji mdogo tu, wenye wakazi 36,555, lakini ina historia kubwa na ndefu. 

Kimataifa Korintho inajulikana kutokana na mfereji wa Korintho unaokata shingo ya nchi kwa urefu wa kilomita sita na kufupisha safari kutoka bahari ya Adria kuingia Mediteranea ya mashariki kwa meli ndogo na za wastani. 
[thumb|right|320px|[Mfereji wa Korintho unavyokata shingo ya nchi.]]

Kihistoria jina la mji linajulikana zaidi kutoka Biblia ya Kikristo, na hasa barua za Mtume Paulo kwa Wakristo mjini zinazopatikana katika Agano Jipya kama Waraka wa kwanza kwa Wakorinto (1Kor) na Waraka wa pili kwa Wakorinto (2Kor).

## Kitovu cha biashara zamani za Ugiriki wa Kale
Zamani za Ugiriki wa Kale Korintho ilikuwa bandari muhimu. Mji ulitajirika kutokana na biashara iliyopita kwenye shingo ya nchi. Biashara yote kwa majahazi kati ya Italia na Asia Ndogo ilipitia humo; bidhaa zilitolewa Korintho na kubebwa na wapagazi njia ya shingo ya nchi hadi kuendelea kwa jahazi nyingine upande wa mashariki. 

Kwa uwezo wake wa kiuchumi na wa kisiasa ulishindana na Athene na Thebe. 

## Mji wa Kiroma
Mji uliharibiwa kabisa na Waroma mwaka 146 KK na kuundwa upya na Julius Caesar mwaka 44 KK kama koloni la Kiroma. Ulikua haraka na kuwa na mchanganyiko wa watu kutoka Italia, Ugiriki na Wayahudi. 

Wakati Paulo wa Tarso alipofika mwaka 51/52 (taz. Mdo 18:1-18) alikutana na Akwila na mke wake Priska na kuunda pamoja nao ushirika wa Kikristo mjini huko. 

Alirudi tena mwaka 58 akikaa miezi mitatu. Waraka kwa Waroma uliandikwa huko mwaka huo wakati akisubiri kuabiri kwenda Yerusalemu ili kuwasilisha michango kwa ajili ya Wakristo fukara.

Jamii:Korintho
Jamii:Miji ya Ugiriki
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
44 KK

Makala hii inahusu mwaka **44 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
* Julius Caesar apewa madaraka ya dikteta wa Roma kwa muda wa maisha yake
* Korintho - mji waundwa upya kama koloni ya Kiroma kwa amri ya Caesar

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* 15 Machi - Julius Caesar auawa kwenye bunge la Senati mjini Roma

Jamii:Karne ya 1 KK
100 KK

thumb|250px|Ulimwengu wa kale kwenye mwaka 100 KK.

## Matukio 
## Waliozaliwa 
* 13 Julai - Julius Caesar atakayekuwa mwanasiasa na mwanajeshi wa Roma ya Kale 
                                  
## Waliofariki
Jamii:Karne ya 1 KK
660 KK

Makala hii inahusu mwaka **660 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 7 KK
2008

Mwaka wa 2008 umetangazwa kuwa **Mwaka wa Lugha wa Kimataifa**.

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* 1 Januari - Lucas Sang, mwanariadha wa Kenya
* 11 Januari - Edmund Hillary, mpelelezi kutoka New Zealand na mtu wa kwanza kufika kileleni Mount Everest
* 27 Januari - Suharto, Rais wa pili wa Indonesia (1967-1998)
* 17 Aprili - Aime Cesaire, mwandishi kutoka Martinique
* 15 Mei - Willis Lamb, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1955
* 26 Mei - Sydney Pollack, mwigizaji na mwongozaji wa filamu kutoka Marekani
* 1 Juni - Yves Saint Laurent, msanii wa nguo kutoka Ufaransa
* 10 Juni - Kipkalya Kones, mwanasiasa wa Kenya
* 10 Juni - Lorna Laboso, mwanasiasa wa Kenya
* 15 Juni - Stan Winston, mwongozaji wa filamu kutoka Marekani
* 19 Juni - Noni Jabavu, mwandishi wa Afrika Kusini
* 23 Juni - Elena Cazzulani, mwandishi wa Italia
* 23 Juni - Arthur Chung, Rais wa Guyana (1970-1980)
* 3 Julai - Levy Mwanawasa, Rais wa tatu wa Zambia (2001-2008)
* 27 Julai - Chacha Zakayo Wangwe, mwanasiasa wa Tanzania
* 28 Julai - Wendo Kolosoy, mwanamuziki kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* 3 Agosti - Aleksandr Solzhenitsyn (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1970)
* 24 Agosti - Tad Mosel, mwandishi kutoka Marekani
* 26 Septemba - Paul Newman, mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani
* 27 Oktoba - Ezekiel Mphahlele, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* 10 Novemba - Miriam Makeba, mwanamuziki kutoka Afrika Kusini
* 29 Novemba - Jørn Utzon, msanifu majengo kutoka Denmark

## Viungo vya nje
Jamii:Karne ya 21
*
42

Makala hii inahusu mwaka **42 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* Dola la Roma: Kaisari Claudius aingiza Afrika ya kaskazini-mashariki katika milki kwa kuunda majimbo ya Mauretania Tingitana (leo:Moroko) na Mauretania Caesariensis (leo: Algeria)

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 1
Lyublyana

[thumb|250px|Kitovu cha Lyublyana bado kinaonyesha majengo ya kihistoria ya zamani ya [Austria-Hungaria.]]
**Lyublyana** ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Slovenia mwenye wakazi 265,000 (2002). 

Iko kati ya milima ya Alpi na Bahari ya Mediteranea. Lyublyana ni kitovu cha kijiografia na ya uchumi, utamaduni na siasa ya Slovenia. 

Mji ulianzishwa zamani za Dola la Roma kwa jina la Emona lakini kuharibiwa na Wahunni wa Attila mwaka 452. 
Mji uliundwa upya na walowezi Wajerumani kutoka Bavaria kaw jina la Laibach katika zama za kati mnamo mwaka 1144. Tangu 1335 ilifikia chini ya utawala wa Austria ikabaki pale hadi 1918. 

1918 mji pamoja na Slovenia uliingia katika Ufalme wa Waserbia, Wakroatia na Waslovenia uliokuwa baada ya Yugoslavia.
Baada ya 1946 Lyublyana ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya kisoshalisti ya Slovenia ndani ya Shirikisho la Yugoslavia. 

Tangi uhuru wa nchi 1992 mju umekuwa mji mkuu wa Slovenia huru.

## Tovuti za Nje 
* The official Ljubljana page, (Kislovenia na Kiingereza)
 

Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Slovenia
Jamii:Miji ya Dola la Roma
Alpi

thumb|Mlima wa Alpi unaopatikana katika nchi ya Italia
thumb|350px|Alpi kutoka angani.
**Alpi** (kwa Kijerumani: *Alpen*; kwa Kifaransa: *Alpes*; kwa Kiitalia: *Alpi*; kwa Kislovenia: *Alpe*) ni safu ya milima kunjamano katika Ulaya inayotenganisha Ulaya ya Kati na Ulaya ya Kusini, hususan rasi ya Italia.

## Jina
Asili ya jina "Alpi" ni neno la Kilatini "Alpes". Mwandishi wa Roma ya Kale Maurus Servius Honoratus aliandika mnamo mwaka 400 BK ya kwamba Wakelti waliita milima mirefu yote "Alpi". Kuna pia jina "Alp" au "Alpe" katika lahaja za Kijerumani cha Kusini zinazomaanisha machungani ya mlimani. 

Lina uhusiano na jina "Albania" kwa nchi za mlimani, kama nchi Albania ya leo au Albania ya nyakati za kale katika Kaukazi. 

Hata nchi ya mlimani Uskoti iliwahi kuitwa "Albania" zamani.

## Jiografia
Alpi ni safu ya milima yenye umbo la hilali yenye urefu wa kilomita 800 na upana wa takriban kilomita 200. 
Alpi zinaanza upande wa mashariki katika Austria na Slovenia, zikipita Italia ya kaskazini, Uswisi, Liechtenstein na Ujerumani hadi ufuko wa bahari ya Mediteranea nchini Ufaransa upande wa magharibi. Katika Austria na Uswisi Alpi zinafunika sehemu kubwa ya eneo la nchi.

Nchi zenye maeneo makubwa ya Alpi ni Uswisi, Ufaransa, Austria na Italia. Pande za kati na magharibi zinafikia juu kuliko pande za mashariki. Kimo cha wastani ni mita 2500 juu ya UB. 

Mlima wa juu kwa urefu ni Mont Blanc (kwa Kifaransa *"mlima mweupe"*) mpakani mwa Ufaransa na Italia wenye kimo cha mita 4,808 juu ya UB.

Vilele vya juu vina theluji na barafu za kudumu yaani mwaka mzima, isipokuwa ukubwa wa barafuto za Alpi hupungua haraka kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa.

Alpi ni safu yenye umri mdogo kijiolojia wa miaka milioni 30-35. Safu ilijikunja na kupaaa juu kwa sababu bamba la Afrika linagongana na bamba la Ulaya, hivyo Alpi zaendelea kujikunja na kukua milimita 1-2 kila mwaka.

Safu hii inatenganisha tabianchi ya Mediteranea upande wa kusini na tabianchi ya kibara upande wa kaskazini. 

## Tazama pia
* Orodha ya milima
* Orodha ya milima ya Alpi

## Tanbihi
Jamii:Milima ya Ulaya
Jamii:Milima ya Ufaransa
Jamii:Milima ya Italia
Jamii:Milima ya Uswisi
Jamii:Liechtenstein
Jamii:Milima ya Austria
Jamii:Milima ya Slovenia
Jamii:Milima ya Ujerumani
Papa Agapeto II

**Papa Agapeto II** alikuwa Papa kuanzia tarehe 10 Mei 946 hadi kifo chake mnamo Desemba 955. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Marinus II akafuatwa na Papa Yohane XII.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Agapeto II katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 955
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Leo VII

**Papa Leo VII, O.S.B.** alikuwa Papa kuanzia mwezi Januari 936 hadi kifo chake tarehe 13 Julai 939. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane XI akafuatwa na Papa Stefano VIII.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Leo VII katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Waliofariki 939
Jamii:wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Papa
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Yohane XI

**Papa Yohane XI** alikuwa Papa kuanzia Machi 931 hadi kifo chake mwezi wa Januari 936. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa *Yohane* (labda alizaliwa mwaka 910). 

Alimfuata Papa Stefano VII akafuatwa na Papa Leo VII.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Yohane XI katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa 910
Jamii:Waliofariki 936
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Stefano VII

**Papa Stefano VII** alikuwa Papa kuanzia mwezi wa Januari 929 hadi kifo chake mwezi wa Februari 931. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Stefano de Gabrielli.

Alimfuata Papa Leo VI akafuatwa na Papa Yohane XI. 

Stefano VII alikuwa Papa huku Papa Yohane X akiwa bado hai kifungoni.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Stefano VII katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 931
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Yohane X

**Papa Yohane X** alikuwa Papa kuanzia Machi/Aprili 914 hadi Mei/Juni 928 alipofungwa na watawala wa mji wa Roma. Alifariki kifungoni mwaka uleule au 929. Alitokea Tossignano, Imola, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Yohane.

Alimfuata Papa Lando akafuatwa na Papa Leo VI.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Yohane X katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 928
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Yohane XII

**Papa Yohane XII** (takriban 937 – 14 Mei 964) alikuwa Papa kuanzia tarehe 16 Desemba 955 hadi kifo chake. Alitokea Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Octavian*, akiwa mzao wa Karolo Mkuu, vizazi saba kutoka kwake. 

Alikuwa akihusiana na ukoo wa Tusculum na mwanachama wa familia mashuhuri ya Teofilatto ambayo ilikuwa imesimamia siasa za Mapapa kwa zaidi ya nusu karne. Upapa wake ukawa mbaya kwa madai ya udhalimu na maadili mabovu.  

Alimfuata Papa Agapeto II akafuatwa na Papa Benedikto V.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Yohane XII katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa 937
Jamii:Waliofariki 964
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Pirenei

thumb|Pirenei za kati zinavyoonekana kutoka Pic du Midi de Bigorre
thumb|Pirenei wakati wa kiangazi
**Pirenei** (Kifaransa: *Pyrénées*; Kihispania: *Pirineos*) ni safu ya milima katika Ulaya ya kusini-magharibi inayotenganisha nchi za Ufaransa na Hispania. Zina urefu wa kilomita 430 kati ya bahari ya Atlantiki na bahari ya Mediteranea.

Pirenei za kati ni sehemu ya juu kuna milima 200 yenye kimo cha zaidi ya mita 3000. Mingi ina barafu na theluji ya kudumu hata kama barafuto zinarudi nyuma. Milima mikubwa ni hasa
* Pico d'Aneto au Pic de Néthou yenye mita 3,404
* Mont Posets yenye mita 3,375 
* Mont Perdu au Monte Perdido au Mont Perdut ("mlima uliopotea") 3,355 m (11,007&nbsp;ft).

Katika historia Pirenei zilikuwa kizuizi cha usafiri hivyo pia mpaka muhimu wa kisiasa. Mipito ni michache tena mikali. Katikati ya milima iko utemi wa Andorra iliyobaki kama nchi ya pekee kwa sababu ya tabia ya milima iliyozuia nchi kubwa jirani zisiimeze.

## Tovuti za Nje 
* Great Routes: Pirineos , from a website of the Instituto de Turismo de España
* Official website  of ''France's Pyrenees National Park''
* Photos of Pyrenees  from a geodynamics researcher at the University of Washington
* Cycling the French High Pyrenees and Ariege Pyrenees photos and video by steephill.tv bike travelogue
* The Aude and Pyrénées-Orientales  Online resource for the Aude & Pyrénées-Orientales departments of the Languedoc-Roussillon.

Jamii:Hispania
Jamii:Milima ya Ulaya
Jamii:Andorra
Mont Blanc

thumb|300px|Mont Blanc
**Mont Blanc** (yaani "Mlima Mweupe" kwa Kifaransa; kwa Kiitalia: *Monte Bianco*) ni mlima mkubwa wa Alpi wenye kimo cha mita 4,810 juu ya usawa wa bahari. Iko kwenye mpaka wa Italia na Ufaransa ikiwa nchi hizo mbili hazikubaliani kilele kiko upande gani.

Mont Blanc hutajwa mara nyingi kama mlima mkubwa wa Ulaya lakini hii inategemea kama Elbrus katika Kaukazi inahesabiwa upande wa Asia au upande wa Ulaya.

Jina la mlima limetokana na theluji na barafu za kudumu zilizopo juu yake. Mitelemko ya mlima imefunikwa na barafu yenye unene wa mita 28. Barafuto za Mont Blac zafikia chini pande zote mbili katika Ufaransa na Italia katika mabonde yenye makazi ya watu.

## Viungo vya nje
Jamii:Milima ya Ulaya
Jamii:Milima ya Italia
Jamii:Milima ya Ufaransa
Jamii:Rhône-Alpes
Jamii:Valle d'Aosta
Jamii:Alpi
Papa Lando

thumb|right|Papa Lando.
**Papa Lando** alikuwa Papa kuanzia mwezi wa Julai/Novemba 913 hadi kifo chake mnamo Machi 914. Alitokea Sabina, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Lando. Alikuwa Papa wa mwisho (kabla ya Papa Fransisko) aliyetumia jina la kipapa lisilowahi kutumiwa na Papa yeyote.

Alimfuata Papa Anastasio III akafuatwa na Papa Yohane X. 

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Lando katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 914
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Sergio III

thumb|right|Papa Sergio III.
**Papa Sergio III** alikuwa Papa kuanzia tarehe 29 Januari 904 hadi kifo chake tarehe 14 Aprili 911. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Sergius. 

Alimfuata Papa Leo V akafuatwa na Papa Anastasio III.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Sergio III katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 911
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Benedikto IV

**Papa Benedikto IV** alikuwa Papa kuanzia Januari/Mei, 900 hadi kifo chake mwezi wa Julai 903. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane IX akafuatwa na Papa Leo V.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Marejeo
* Norwich, John Julius, *The Popes: A History* (2011)
* Mann, Horace K., *The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. IV: The Popes in the Days of Feudal Anarchy, 891-999* (1910)
* DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., *A Complete History of the Popes of Rome, from Saint Peter, the First Bishop to Pius the Ninth* (1857)

## Viungo vya nje 
*Papa Benedikto IV katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*
*Encyclopædia Britannica

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 903
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Yohane IX

**Papa Yohane IX, O.S.B.** alikuwa Papa kuanzia Desemba 897 au Januari 898 hadi kifo chake mnamo Januari/Mei 900. Alitokea Tivoli, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Theodori II akafuatwa na Papa Benedikto IV.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Yohane IX katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Wabenedikto
Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 900
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Theodor II

**Papa Theodor II** alikuwa Papa kwa siku ishirini tu hadi kifo chake mwezi wa Desemba 897 au Januari 898. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Theodorus. 

Alimfuata Papa Romanus akafuatwa na Papa Yohane IX.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Theodor II katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 897
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Romanus

**Papa Romanus** alikuwa Papa kuanzia Julai/Agosti hadi Novemba 897. Alitokea Gallese, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Stefano VI. Baada ya miezi michache tu aliondoshwa madarakani akafuatwa na Papa Theodor II. 

Tarehe kamili ya kufariki kwake haijulikani.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Romanus katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 897
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Stefano VI

**Papa Stefano VI** alikuwa Papa kuanzia Mei/Juni 896 hadi kifo chake mnamo Julai/Agosti 897. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Bonifasi VI akafuatwa na Papa Romanus. 

Anajulikana hasa kwa kuchimbua na kunajisi maiti ya Papa Formosus. Mwenyewe aliuawa kwa tendo hilo.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Stefano VI katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 897
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Boniface VI

**Papa Boniface VI** alikuwa Papa kwa siku 15 (tarehe 11 hadi 26 Aprili 896) hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Formosus akafuatwa na Papa Stefano VI.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Boniface VI katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 896
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Formosus

[thumb|right|[Papa Stefano VI akilaumu maiti ya Papa Formosus walivyochorwa na Jean-Paul Laurens mwaka 1870.]]
**Papa Formosus** (Roma, 816 hivi – Roma, 4 Aprili 896) alikuwa Papa kuanzia tarehe 6 Oktoba, 891 hadi kifo chake. Kabla ya hapo alikuwa askofu wa jimbo la Porto, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Stefano V akafuatwa na Papa Boniface VI. 

Maiti yake ilichimbuliwa na kunajisiwa na Papa Stefano VI katika Sinodi ya Maiti kwa sababu za kisiasa.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
*  This article incorporates text from this public-domain publication.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
* 

## Viungo vya nje 
*Papa Formosus katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa 816
Jamii:Waliofariki 896
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Stefano V

**Papa Stefano V** alikuwa Papa kuanzia Septemba 885 hadi kifo chake tarehe 14 Septemba 891. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Adriano III akafuatwa na Papa Formosus.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
* [Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Stefano V katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 891
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Adrian III

**Papa Adrian III** alikuwa Papa kuanzia tarehe 17 Mei 884 hadi kifo chake mnamo Agosti/Septemba 885. Alitokea Roma, Lazio, Italia . 

Alimfuata Papa Marinus I akafuatwa na Papa Stefano V. 

Katika mwaka wa Upapa wake alijitahidi kusaidia watu wa Italia walioteseka kwa vita na njaa na kurudisha kwa kila njia umoja kati ya Kanisa la Roma na lile la Konstantinopoli .

Alifariki Nonantola kwa ugonjwa mkali wakati akielekea Ufaransa.

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mtakatifu tarehe 2 Juni 1891. 

Sikukuu yake ni 8 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi
* [Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) katika Patrologia Latina ya Migne pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Marejeo
* 

## Viungo vya nje 
*Papa Adrian III katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 885
Jamii:Watakatifu wa Italia
Papa Leo V

**Papa Leo V** alikuwa Papa kuanzia Julai 903 hadi kifo chake mwezi wa Septemba 903. Alitokea Ardea, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Benedikto IV akafuatwa na Papa Sergio III.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Marejeo
* Norwich, John Julius, *The Popes: A History* (2011)
* Mann, Horace K., *The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. IV: The Popes in the Days of Feudal Anarchy, 891-999* (1910)
* DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., *A Complete History of the Popes of Rome, from Saint Peter, the First Bishop to Pius the Ninth* (1857)

## Viungo vya nje 
*Papa Leo V katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 9
Jamii:Waliofariki 903
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Marinus I

**Papa Marinus I** alikuwa Papa kuanzia Desemba 882 hadi kifo chake tarehe 15 Mei 884. Alitokea Gallese, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane VIII akafuatwa na Papa Adriano III.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
* [Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Marino I katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 884
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Yohane VIII

thumb|right|200px|Papa Yohane VIII.
**Papa Yohane VIII** alikuwa Papa kuanzia tarehe 14 Desemba 872 hadi kifo chake tarehe 16 Desemba 882. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Adriano II akafuatwa na Papa Marinus I.

Anatazamwa kama mmoja kati ya Mapapa bora wa karne ya 9.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Yohane VIII katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*
* Fred E. Engreen, "Pope John the Eighth and the Arabs," *Speculum*, **20** (1945), pp.&nbsp;318–330

Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Adrian II

**Papa Adrian II** (792 – Novemba/Desemba 872) alikuwa Papa kuanzia tarehe 14 Desemba 867 hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Nikolasi I akafuatwa na Papa Yohane VIII.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Adrian II katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa 792
Jamii:Waliofariki 872
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Nikolasi I

thumb|right|Mt. Nikolasi I.
**Papa Nikolasi I** au **Nikolasi Mkuu** (takriban 820 – 13 Novemba 867) alikuwa Papa kuanzia tarehe 24 Aprili 858 hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Benedikto III akafuatwa na Papa Adriano II.

Anakumbukwa kwa kuimarisha kwa nguvu za kitume mamlaka ya Papa wa Roma katika Kanisa lote, akichangia ustawi wa cheo hicho, hasa katika Ulaya Magharibi. Alisisitiza kuwa mamlaka hiyo iko juu ya watawala pia katika masuala ya imani na maadili. 

Alikataa kutangaza ubatili wa ndoa ya mfalme Lothari II wa Lotharingia na mke wake, ingawa mfalme aliudai ili kumuoa Waldrada, mtaguso fulani uliukubali na jeshi la Wafaranki lilizingira Roma. 

Mahusiano na Dola la Roma Mashariki yaliharibika kwa sababu aliunga mkono Patriarki Ignasi wa Konstantinopoli aliyekuwa ameondolewa madarakani ili kumpisha Fosyo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 13 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) katika Patrologia Latina ya Migne pamoja na faharasa]

## Tanbihi
==Marejeo===
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
*Papa Nikolasi I katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa 820
Jamii:Waliofariki 867
Jamii:Watakatifu wa Italia
Papa Benedikto III

thumb|right|Papa Benedikto III.
**Papa Benedikto III** alikuwa Papa kuanzia mwezi Julai au tarehe 29 Septemba 855 hadi kifo chake tarehe 17 Aprili 858. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Leo IV akafuatwa na Papa Nikolasi I.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Benedikto III katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 858
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Leo IV

thumb|right|Mt. Leo IV.
**Papa Leo IV, O.S.B.** alikuwa Papa kuanzia mwezi Januari au tarehe 10 Mei 847 hadi kifo chake tarehe 17 Julai 855. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Sergio II akafuatwa na Papa Benedikto III.

Kutokana na uvamizi na uharibifu wa Roma uliofanywa na Waarabu, aliimarisha boma la mji na kulipanua hadi kandokando ya Vatikano, alikarabati makanisa kadhaa, yakiwemo Basilika la Mt. Petro na Basilika la Mt. Paulo, halafu alihamasisha falme za Kikristo kupambana nao.

Mwaka 849, meli za Kiislamu zilipokaribia pwani ya Italia ya Kati, alihamasisha jamhuri za kibahari za Napoli, Gaeta na Amalfi kuungana dhidi ya hatari hiyo mpya. Mapigano ya Ostia yalileta ushindi mkubwa. 

Pamoja na kulinda mji wa Roma, alitetea mamlaka ya Papa kwa mwandamizi wa Mtume Petro

Kanisa Katoliki linamheshimu kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 17 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Orodha ya Mapapa

## Maandishi yake
*[Opera Omnia(https://sw.wikipedia.org/wiki/Opera_Omnia) katika Patrologia Latina iliyotolewa na Migne pamoja na faharasa]

## Tanbihi
## Marejeo
*Cheetham, Nicolas, *Keepers of the Keys*, New York: Charles Scribner's Sons, 1983. ISBN 0-684-17863-X

## Viungo vya nje 
*Papa Leo IV katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*
* Colonnade Statue in St Peter's Square

Jamii:Waliozaliwa 790
Jamii:Waliofariki 855
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Papa
Jamii:Watakatifu wa Italia
Shaba

**Shaba ** au **shaba nyekundu** (pia: **Kupri** au **Cupri** kama jina la kisayansi) ni elementi yenye namba atomia **29** kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni 65.54. Alama yake ni **Cu**.

Katika mazingira ya kawaida ni metali yenye rangi ya kahawia nyekundu. Kiwango chake cha kuyeyuka ni 1,083 C°. 

Ni kati ya metali za kwanza wanadamu walizotumia baada ya kutoka katika zama za mawe. Si metali ngumu sana, hivyo ilikuwa nyepesi kushughulikiwa na wanadamu wa kale.

Ikichanganywa na stani kunatokea aloi ya bronzi ambayo ni ngumu zaidi. Aloi nyingine ni shaba nyeupe, mchanganyo wa shaba nyekundu na zinki.

Wakati mwingine shaba hupatikana kama metali tupu lakini mara nyingi zaidi kama mtapo.

Tabia muhimu ya shaba ni uwezo wake wa kupitisha umeme. Hivyo imekuwa msingi wa teknolojia yote ya umeme hasa nyaya za kila aina.

Siku hizi shaba huchimbwa hasa katika nchi za Chile (Chuquicamata), Marekani, Urusi, Afrika ya Kati ("Copperbelt" - kanda la shaba), Congo-Zaire, Zambia, Kanada na Peru.

## Picha

file:Cu,29.jpg|Punje ndogo za shaba: shaba inaweza kutokea kwa rangi nyekundunyekundu; ikikaa hewani hubadilika kuwa na rangi ya machungwa mabivu
File:Cu-Scheibe.JPG|Kupri 
File:Cuivre Michigan.jpg|Kupri 

Jamii:Metali adimu
Jamii:Elementi
Jamii:Metali
Bata-maji

**Mabata-maji** ni ndege wakubwa wa maji wa jenasi *Cygnus* katika familia ya Anatidae. Wanaainishwa katika nusufamilia Anserinae pamoja na mabata bukini. Mabata-maji ni ndege wakubwa kabisa wa familia yao wenye shingo ndefu na domo pana. Spishi za nusudunia ya kaskazini zina rangi nyeupe tu, lakini spishi za nusudunia ya kusini ni nyeupe na nyeusi. Hula mimea ya maji hasa lakini manyasi mafupi na wadudu pia. Tago lao limejengwa kwa matete na mimea ya maji juu ya nchi kavu lakini karibu sana ya maji.

Ndege hawa huzaana kwa kanda za kaskazini na kusini za dunia. Wakati wa majira ya baridi au ukavu huhama kanda za moto zaidi au ambapo mvua unanyesha. Spishi kadha, hususa Bata-maji Domo-fundo na Bata-maji Mweusi, zimewasilishwa nje ya eneo lao la usambazaji, k.m. Afrika ya Kusini.

## Spishi za Afrika 
* *Cygnus atratus*, Bata-maji Mweusi (Black Swan) **imewasilishwa katika Afrika ya Kusini**
* *Cygnus olor*, Bata-maji Domo-fundo (Mute Swan) **inapatikana kwa kawaida katika Afrika ya Kaskazini, lakini imewasilishwa katika Afrika ya Kusini**

## Spishi za mabara mengine 
* *Coscoroba coscoroba* (Coscoroba Swan)
* *Cygnus buccinator* (Trumpeter Swan)
* *Cygnus columbianus* (Tundra Swan)
** *C.c. columbianus* (Whistling Swan)
** *C. c. bewickii* (Bewick's Swan)
* *Cygnus cygnus* (Whooper Swan)
* *Cygnus melancoryphus* (Black-necked Swan)

## Picha 

Picha:Black swans.jpg|Bata-maji mweusi
Picha:Cygnus olor flirt edit 20070609.jpg|Bata-maji domo-fundo

Picha:Coscoroba Swan (Coscoroba coscoroba) RWD2.jpg|Coscoroba swan
Picha:TrumpeterSwan.jpg|Trumpeter swan
Picha:Cygnus-columbianus-columbianus-001.jpg|Whistling swan
Picha:Cygnus bewickii 01.jpg|Bewick's swan
Picha:Cygnus cygnus 070416 IOL.jpg|Whooper swan
Picha:Cygnus melancorypha01.jpg|Black-necked swan

Jamii:Mabata
Chuma cha pua

right|250px|thumb|Daraja la reli nchini Argentina ilitengenezwa kwa kutumia feleji.
[right|250px|thumb|[Mnara wa Eiffel mwenye kimo cha mita 300 ilikuwa jengo kubwa la dunia; imetengenzewa kwa chumapua tu.]]
250px|thumb|Chumapua moto katika hali ya kiowevu yamwagwa kutoka jiko lake.
**Chuma cha pua** (pia: **chumapua**, **feleji**) ni aloi wa chuma pamoja na gredi mbalimbali za kaboni ambayo imekuwa uti wa mgongo wa mapinduzi ya viwandani. Hadi leo ni msingi wa mashine na vifaa vingi, pia silaha zinazounda uwezo wa kijeshi wa mataifa. Pia ujenzi wa kisasa hauwezekani bila chuma cha pua. 

Chuma cha pua ni ngumu kushinda chuma tupu isiyo na kaboni. Siku hizi kuna pia aloi za chumapua ambamo dutu tofauti na kaboni hutumiwa. 

## Historia ya chumapua 
Kutengenezwa kwa chumapua kulikuwa sanaa ya pekee kwa karne nyingi. Silaha kama panga za chumapua zilikuwa bora kushinda panga za chuma cha kawaida. Vilevile vifaa kama visu hata majembe vilidumu kama vilitengenezwa kwa chumapua. Wahunzi walipeana mbinu za kutengeneza chumapua kama siri, kwa mfano kati ya wahunzi wa jadi wa Wahaya wa maeneo karibu na Ziwa Viktoria.

Tangu mwaka 1610 viwanda katika Uingereza vilianza kutengeneza chumapua kwa vingi ikaboreshwa katika miaka 100 iliyofuata. Mbinu hiyo ilikuwa msingi wa maendeleo ya Uingereza juu ya mataifa mengine mengi katika mapinduzi wa viwandani. Mashine zote zilitengenezwa kwa chumapua.

Mnara wa Eiffel ulikuwa jengo kubwa la kwanza lililoundwa kwa chumapua pekee. Meli za chumapua zilichukua nafasi ya jahazi za awali za ubao.

## Tabia za chumapua 
Tabia za chumapua hutegemea na kiasi cha kaboni ndani yake. Kiasi kikubwa cha kaboni husabibisha aloi kuwa ngumu zaidi lakini inavunjika kwa urahisi pia. Kiasi kidogo cha kaboni husababisha chumapua kuwa laini zaidi lakini inanapukia zaidi.

Chumapua cha kawaida huhitaji kinga dhidi ya kutu kama vile rangi au kupakwa kwa zinki.

Nyongeza za kromi zababisha chumapua kutoshika kutu. Hivyo vyombo vya chakula kama vile nyuma, visu au vijiko hutengenezwa na aloi hiyo, pia vifaa vya madaktari kama vile visu vya upasuaji.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Kemia
Jamii:Aloi
Kaboni

**Kaboni** (kutoka Kilatini *carbo*, kwa kupitia Kiingereza *carbon*) ni elementi yenye namba atomia 6 na uzani atomia 12 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni **C**.

Inapatikana peke yake kwa maumbo mbalimbali, kama vile makaa au almasi, lakini mara nyingi zaidi katika michanganyiko ya kikemia. Inapatikana kwa umbo la isotopi tatu; kati ya hizi 12C na 13C ni thabiti, lakini 14C ni nururifu. 

Moja ya tabia za kaboni ni uwezo wake wa kuungana na elementi nyingi, na hivyo kuunda molekuli kubwa. 

Kaboni, pamoja na oksijeni, ni elementi muhimu zaidi katika viumbe hai wote, wakiwa pamoja na mimea na wanyama. Iko katika idadi kubwa ya kampaundi ogania yaani kaboni ni sehemu ya kampaundi hizo zote. 

Katika teknolojia kaboni ni muhimu kwa sababu ni msingi wa aloi zote za chumapua na hivyo teknolojia ya kisasa. Kwa upande mwingine kaboni iko pia katika aina zote za plastiki.

Nyuzi nyembamba za kaboni zinatumiwa pamoja na rezini ya plastiki katika utengenezaji wa sehemu za bodi za ndege, motokaa au vifaa vya kijeshi ambapo uzito mdogo pamoja na uthabiti ni muhimu. Nyuzi za kaboni zinapitisha vizuri joto na umeme. Kwenye mwelekeo wa urefu ni imara sana na pia nyepesi kuliko nyuzi nyingine, kama vile nyuzi za kioo, metali au plastiki. Hivyo zinafaa kuunda dutu thabiti yenye uzito mdogo.    

Katika teknolojia ya nano mabomba membamba mno ya kaboni yameanza kutumiwa kwa kutengeneza vifaa imara na vyepesi sana. 

Fani ya akiolojia hutumia mbunguo nururifu wa 14C kutambua umri wa dutu ogania. Mbinu ya rediokaboni inaruhusu kujua umri wa ubao, mifupa na mabaki mengine ya viumbehai hadi muda wa miaka 60,000 iliyopita. 

## Picha

Image:C,6.jpg
Image:Diamond_and_graphite.jpg
Image:Rough_diamond.jpg
Picha:Coal bituminous.jpg|Makaa ya mawe (bituminous)
Picha:Coal anthracite.jpg|Makaa ya mawe (anthracite)

## Marejeo
Jamii:Simetali
Jamii:Elementi
Aloi

thumbnail|right|200px|Aloi

**Aloi** ni mchanganyiko wa elementi mbili au zaidi wenye tabia ya kimetali; angalau elementi moja ndani yake ni metali pia.

Zatengenezwa kwa njia ya: 
1) Kuyeyusha metali 
2) Kuichanganya katika hali ya kiowevu pamoja nyongeza zote
3) Kupoza yote hadi imekuwa imara 

Mifano ya aloi zinazotumiwa sana ni kama vile:
* shaba nyeupe kutokana na 35% zinki na 65% shaba - yatumiwa kwa vyombo vya muziki na mapambo mengi
* bronzi kutokana na 87% shaba na 13% stani - yatumiwa kwa parafujo, vyuma vya mashua
* feleji kutokana na chuma pamoja na bati, nikeli na kaboni

Jamii:Kemia
Papa Gregori IV

thumb|right|Papa Gregori IV.
**Papa Gregori IV** alikuwa Papa kuanzia mnamo Septemba 827 au tarehe 29 Machi 828 hadi kifo chake tarehe 25 Januari 844. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Valentino akafuatwa na Papa Sergio II.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Gregori IV katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Valentino

thumb|300px|Papa Valentino.
**Papa Valentino** alikuwa Papa kwa wiki chache tu kuanzia mwezi Agosti 827 hadi kifo chake mnamo Septemba 827. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Eugenio II akafuatwa na Papa Gregori IV.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Kuhusu Papa Valentino katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 8
Jamii:Waliofariki 827
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Eugenio II

**Papa Eugenio II** alikuwa Papa kuanzia Februari/Mei 824 hadi kifo chake mnamo Agosti 827. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Paskali I akafuatwa na Papa Valentino.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Eugenio II katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliozaliwa karne ya 8
Jamii:Waliofariki 827
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Papa Sergio II

thumb|right|Papa Sergio II.
**Papa Sergio II** alikuwa Papa kuanzia tarehe 25 Januari 844 hadi kifo chake tarehe 27 Januari 847. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Gregori IV akafuatwa na Papa Leo IV.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Sergio II katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Papa
Jamii:Waliofariki 847
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma