open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asmaa Mahfouz

350px|thumb|Asmaa Mahfouz kwenye Uwanja wa Tahrir, Kairo
**Asmaa Mahfouz** (kwa Kiarabu أسماء محفوظ; alizaliwa mwaka 1985) ni mwanaharakati, mwandishi wa blogu na mwanzilishi mmojawapo wa *Harakati ya Vijana wa 6 Aprili* nchini Misri. 

## Wito wake kwa blogu kuandamana 25 Januari 2011
Mnamo Januari 2011 vijana Wamisri wanne waliwahi kujichoma moto kutokana na kukata tamaa kwa sababu ya hali duni ya nchi na maisha yao. Asmaa alitumia blogu yake ya video kupinga udikteta wa rais Hosni Mubarak na hali duni ya haki za binadamu nchini. Alisema, "Wamisri wanne walijichoma kwa kupinga aibu ya udhalilishaji, njaa na umaskini waliopaswa kuishi nazo kwa miaka 30. ... Leo hii mmoja wao amefariki." Akaendelea kuwaambia wananchi, "tuone aibu fulani ... Badala ya kujichoma moto tufanye kitu cha maana. Kuketi nyumbani na kufuatilia habari tu kwa TV au facebook itatupeleka penye udhalilishaji."

Aliita wananchi kukutana kwenye uwanja wa Tahrir mjini Kairo tarehe 25 Januari 2011. Video yake alipeleka YouTube ilipoangaliwa na wengi. Video hii iliendelea kuwa ishara ya kuanzisha mapinduzi ya Misri ya 2011.  

## 25 Januari kama chanzo cha mapinduzi
Siku iliyotajwa kwenye blogu malakhi ya Wamisri walifika uwanja wa Tahrir. Polisi 30,000 walishindwa kuwafukuza, mamia walikamatwa, mjini Suez wananchi 2 waliuawa na polisi wakati wa maandamano. Maandamano yalifuatana siku kwa siku hadi kujiuzulu kwa serikali na hatimaye rais Mubarak mwenyewe mnamo Februari 2011. 

## Kukamatwa kwa Asmaa
Mwezi Agosti mwaka huohuo Asmaa alikamatwa na kushtakiwa mbele ya mahakama ya kijeshi kwa sababu ya kukosoa Kamati Kuu ya Kijeshi iliyowahi kuchukua nafasi ya rais aliyepinduliwa tayari. Aliachishwa baadaye.

## Tuzo la Sakharov
Mnamo Oktoba 2011 Asmaa Mahfouz aliteuliwa, pamoja na wanaharakati wengine wa Misri, kwa Tuzo la Sakharov linalotolewa na Bunge la Ulaya kwa sababu alitetea haki za binadamu kwa kuwapa Wamisri motisha ya kudai haki zao kwenye uwanja wa Tahrir kwa njia ya video na blogu zake kupitia Youtube, Facebook na Twitter. Tarehe 14 Desemba 2011 Asmaa alipokea mwenyewe tuzo hili katika sherehe maalumu kwenye bunge la Ulaya huko Strasbourg.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 

Jamii:Watu walio hai
Isaka wa Ninawi

thumbnail|right|200px|Isaka wa Ninawi
**Isaka wa Ninawi** (kwa Kiaramu ܡܪܝ ܐܝܣܚܩ ܕܢܝܢܘ; kwa Kiarabu: إسحاق النينوي Ishak an-Naynuwī; kwa Kigiriki Ἰσαὰκ Σύρος, Isaac Syuros; kwa Kiingereza *Isaac of Nineveh*; 613 hivi – 700 hivi) alikuwa mwanateolojia na askofu wa Kanisa la Asiria. 

Ni maarufu hasa kwa maandishi yake juu ya maisha ya Kiroho. Yapo hadi leo katika lugha asili ya Kisiria na katika tafsiri za kale za Kigiriki na Kiarabu. Yametumiwa sana na Wakristo wa madhehebu mengine, hasa ya Mashariki .

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, katika Kanisa lake na makanisa ya Waorthodoksi wa Mashariki na Waorthodoksi. Tarehe 9 Novemba 2024 Papa Fransisko alitangaza rasmi kwamba ataingizwa katika orodha ya Martyrologium Romanum .

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Januari.

## Maisha
Alizaliwa Beth Qatraye, kati ya Mesopotamia na Arabia (Qatar ?).

Akiwa bado kijana sana alijiunga na monasteri akafanya bidii sana. Akitumia pia maktaba iliyokuwepo, alijipatia sifa upande wa teolojia akaanza kufundisha dini katika eneo lake asili.

Patriarki Georges alipotembelea eneo hilo katikati ya karne ya 7 ili kushiriki sinodi, alimfanya Isaka kuwa askofu wa Ninawi, Assyria, mbali sana, katika Mesopotamia ya Kaskazini..

Majukumu hayo mapya hayakufaa tabia yake, hivyo baada ya miezi 5 alijiuzulu akarudi kusini katika upweke wa Mlima Matout. Huko aliishi miaka mingi akila mikate 3 tu kwa juma pamoja na mboga kidogo.

Hatimaye uzee na upofu vilimlazimisha kurudi monasterini. Huko Shabar alifariki na kuzikwa.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

## Viungo vya nje
*
*St Isaac of Nineveh Orthodox Icon and Synaxarion
*A collection of resources on St. Isaac
*
*Saint Isaac, the Syrian in orthodoxwiki.com
*Online edition of the Ascetical Homilies
*Saint Isaac of Nineveh Facebook Page, featuring new translations from Syriac and Arabic

Jamii:Mababu wa jangwani

Jamii:Watakatifu wa Katar
King'amuzi

thumb|King'amuzi.
'''King'amuzi''' ni kifaa au chombo cha kielektroniki kilichoundwa kutambua uwepo wa kitu au dutu fulani. Kinatumika hasa kuwezesha mawasiliano kati ya runinga na satelaiti ili kuwezesha watu kuangalia chaneli mbalimbali ambazo zinaweza kuwa za bure au za kulipia.

Jamii:vifaa
Mubashara

250px|thumb|kipindi cha mubashara kwenye TV ya Ujerumani
**Mubashara** (kutoka kitenzi ku-bashiri, kwa Kiarabu بشير; kwa Kiingereza *live*) ni istilahi inayotumiwa katika teknolojia ya redio, runinga na matangazo kwa njia ya intaneti. Kipindi mubashara hakiandaliwi kwenye studio bali kinarekodiwa papohapo na kurushwa moja kwa moja kutoka kamera (TV) au kinasasauti (redio na TV) hadi studio ambako picha au sauti husambazwa kwa wapokeaji. Kuna pia vipindi vinavyorekodiwa katika studio na kurushwa mara moja.

Vipindi mubashara vilianza kwenye michezo hasa wakati wa mashindano na mechi za kandanda. 

Picha na sauti hutokea kwenye runinga au redio kwa kuchelewa kidogo, kutegemeana na mbinu mbalimbali za kurusha. Kama mawimbi hupita kwenye satelaiti yanachukua muda mrefu zaidi. Hapa inaweza kutokea kwamba majirani wa uwanja wanasikia tayari kelele ya watazamaji baada ya goli, lakini picha na sauti za runinga zinafuata sekunde kadhaa baadaye.

Katika nchi kadhaa vipindi vya mubashara hucheleweshwa sekunde chache kwa makusudi; hii inampa mhariri nafasi ya kukata picha kama jambo linatokea lisilotakiwa kuonekana; mfano kama wakati wa uwindaji wa wahalifu na polisi (inayoonyesha kule mara nyingi kutoka helikopta ya shirika la TV) mtu anauawa. Mfumo huo ulianzishwa Marekani baada ya tukio la kuonyeshwa kwa titi la mwanaigizo Janet Jackson wakati wa mechi ya mpira mnamo mwaka 2004. 

## Marejeo
Jamii:Teknolojia
Jamii:Redio
Krisanto na Daria

cha Wat. Krisanto na Daria*.Mchoro mdogo wa karne ya 14]]
 yao katika kanisa la Wat. Krisanto na Daria, Bad Münstereifel, Ujerumani.]]
**Krisanto na Daria** (walifariki 283 hivi) ni mume na mke Wakristo waliopata umaarufu tokea zamani kama wafiadini, ambao juu ya makaburi yao mjini Roma limejengwa kanisa.

Krisanto alitokea Aleksandria (Misri) na kuhamia Roma kwa ajili ya masomo. Baada ya kufahamiana na padri Karpoforo, alibatizwa akaleta wengi kwa Yesu Kristo, mmojawao Daria. 

Hatimaye walizikwa hai katika dhuluma ya kaisari Numeriani wakiwa bado vijana.

Papa Damaso I aliwasifu kwa shairi na Gregori wa Tours vilevile katika kitabu "De Gloria Martyrum" 

Wanaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama watakatifu.

Sikukuu yao inaadhimishwa tarehe 25 Oktoba au 19 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia: *Sts. Chrysanthus and Daria*
*Patron Saints Index: *Sts. Chrysanthus and Daria'' 
*Holy Protection Russian Orthodox Church
*Holy Martyrs Chrysanthus and Daria in Orthodoxy 
*Selected Lives of Saints
. A drama of early Christian Rome by Pedro Calderón de la Barca, translated by Denis Florence MacCarthy.

Jamii:Watakatifu wa Italia
Jamii:Watakatifu wa Misri
Mtindi

thumb|right|Mtindi
**Mtindi** ni maziwa yaliyoganda na yenye ladha ya uchachu.

Unatumika kama kinywaji na kama kitoweo vilevile.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Ukoo

[thumb|Ukoo wa [Wahehe mkoani Iringa mwanzoni mwa karne ya 20.]]
**Ukoo** ni chanzo na muunganiko wa familia kadhaa zenye asili moja.
Mara nyingi huwa na utamaduni na lugha moja. Ukoo huundwa na vizazi mbalimbali ambapo mila na desturi zao huendelezwa na kuhifadhiwa kwa faida ya vizazi vya baadae. Mfano mmojawapo ni ukoo wa Mkwawa uitwao ukoo wa Mwamuyinga.

Katika eneo la Maziwa Makuu ya Afrika, ukoo ni kitengo cha shirika la kijamii. Ni muundo wa zamani sana wa jamii katika eneo hilo, zaidi ya familia na kizazi. Muundo huo unapatikana katika Rwanda ya sasa, Burundi, Tanzania na Uganda.

Watu wa eneo hilo hutumia maneno tofautitofauti ya kiasili kuelezea dhana hiyo: ubwoko nchini Rwanda, umuryango nchini Burundi, ruganda katika falme za Bunyoro na Buhaya, igise huko Buha, ishanja huko Buhavu na ebika huko Buganda. 

Uanachama wa ukoo ni dhana huru, yenye uwiano na nasaba, iliyojikita zaidi katika utamaduni na imani binafsi kuliko ushahidi halisi. 

## Marejeo
Jamii:Familia
Jamii:Elimu jamii
Kitawe

**Kitawe** ni neno lenye maana zaidi ya moja. Kwa mfano "nyanya" lina maana ya bibi na lina maana ya tunda ambalo ni kiungo cha chakula. Neno "paa" lina maana ya sehemu ya juu ya nyumba na vilevile ni jina la mnyama fulani.

Jamii:Isimu
Rolf Jacobsen

**Rolf Jacobsen** (Kristiania, 8 Machi 1907 - Hamar, 20 Februari 1994) alikuwa mwandishi na mwanasiasa kutoka nchi ya Norwei. 

## Vitabu
* *Jord og jern* (1933)
* *Vrimmel* (1935)
* *Fjerntog* (1951)
* *Hemmelig liv* (1954)
* *Sommeren i gresset* (1956)
* *Brev til lyset* (1960)
* *Stillheten efterpå* (1965)
* *Headlines* (1969)
* *Pass for dørene - dørene lukkes* (1972)
* *Pusteøvelse* (1975)
* *Den ensomme veranda* (1977)
* *Tenk på noe annet* (1979)
* *Liv laga* (1982)
* *Nattåpent* (1985)
* *Alle mine dikt* (1990)

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* www.snl.no
* www.kirjasto.sci.fi  

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Waandishi wa Norwei
Jamii:Wanasiasa wa Norwei
Mia saba hamsini na saba

**Mia saba hamsini na saba ** ni namba inayoandikwa **757** kwa tarakimu za kawaida na DCCLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 756 na kutangulia 758. 

757 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 757 KK na 757 BK.

## Tanbihi
Mia saba hamsini na nane

**Mia saba hamsini na nane ** ni namba inayoandikwa **758** kwa tarakimu za kawaida na DCCLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 757 na kutangulia 759. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 379.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 758 KK na 758 BK.

## Tanbihi
Mia saba hamsini na tisa

**Mia saba hamsini na tisa ** ni namba inayoandikwa **759** kwa tarakimu za kawaida na DCCLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 758 na kutangulia 760. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 759 KK na 759 BK.

## Tanbihi
Musa Mwafrika

**Musa Mwafrika**, maarufu pia kama **Musa Mwizi** (330–405), alikuwa mmonaki padri nchini Misri na mmojawapo kati ya mababu wa jangwani.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakristo wa madhehebu mengi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Julai katika Ukristo wa Mashariki na tarehe 28 Agosti katika Ukristo wa Magharibi.

## Maisha
Mzaliwa wa Ethiopia, Musa alikuwa mtumishi wa afisa wa serikali nchini Misri mpaka alipofukuzwa kwa thuhuma za kuiba na kuua. 

Akiwa jitu, akawa bosi wa kundi la majambazi lililotisha watu wa bonde la Nile kwa ukatili.

Alipojaribu kukwepa waliokuwa wanamwinda, alifichama kwa wamonaki wa jangwani huko Wadi El Natrun (Sketes), karibu na Alexandria. Juhudi za kiroho, utulivu na furaha walivyokuwa navyo vilimuathiri kwa dhati. Muda mfupi baadaye aliacha mtindo wake wa kuishi, akabatizwa na kujiunga na monasteri ile.

Kwanza alipata shida sana kuzoea nidhamu ya jumuia ile. Alipovamiwa na wezi chumbani mwake, aliwazidi nguvu akawaburuza hadi katika kikanisa walimokuwemo wenzake wakisali ili aambiwe awafanyie nini wageni hao. 

Musa alikuwa na ari katika yote aliyoyafanya, lakini alikata tamaa alipojitambua si mkamilifu kutosha. Hapo abati Isidori alimchukua alfajiri hadi juu ya paa ili kutazama miali ya kwanza ya jua. Halafu akamuambia, "Taratibu tu miali ya jua inaondoa usiku na kuleta mchana mpya, na vilevile taratibu tu mtu anakuwa mwanasala kamili.", akapewa upadrisho.

Kwa sababu hiyo Musa Mwafrika anaheshimiwa leo kama mtetezi wa msimamo wa kukataa silaha katika kudai haki.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 369-370

## Viungo vya nje
*https://dacb.org/stories/ethiopia/musa/
*St Mary of Egypt Orthodox Church - About 
*Brotherhood of St Moses the Black
*St. Moses the Black Priory 
*St. Moses the Black, robber turned monk
Arseni Mkuu

kwenye mlima Athos, karne ya 14.]]
**Arseni Mkuu** (pia: **Arseni shemasi** au **Arseni wa Scetis** au **Arseni Mrumi**; Roma, 350/354 - Troe, Misri 445) alikuwa msomi na tajiri wa Roma ambaye, baada ya kulea watoto wa kaisari Theodosius I kwa miaka 11, akiwa shemasi, alihamia jangwani huko Misri ili aishi kama mkaapweke kwa miaka 55 .

Ni kati ya mababu wa jangwani walioacha athari kubwa zaidi katika maisha ya Kiroho ndani ya Kanisa, ndiyo sababu aliitwa "mkuu". 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa kwa kawaida tarehe 8 Mei, isipokuwa na Wakhufi .

## Maandishi
Kati ya vitabu alivyoandika, viwili vipo hadi leo: mwongozo wa maisha ya kimonaki (διδασκαλία και παραινεσις = *Fundisho na Angalisho*), na ufafanuzi wa Injili ya Luka (εις τον πειρασθεν νομικος = *Kuhusu Kishawishi cha Sheria*). 

Mbali ya hivyo, misemo yake mingi inapatikana katika *Apophthegmata Patrum*.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 250-251
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 209-210

## Marejeo ya lugha nyingine
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*, 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN 0-14-051312-4.

## Viungo vya nje
*Saint Arsenius in Catholic Forum

Jamii:Wamonaki
Mia saba sitini

**Mia saba sitini ** ni namba inayoandikwa **760** kwa tarakimu za kawaida na DCCLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 759 na kutangulia 761. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 760 KK na 760 BK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na mbili

**Mia saba sitini na mbili ** ni namba inayoandikwa **762** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 761 na kutangulia 763. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 127.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 762 KK na 762 BK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na tatu

**Mia saba sitini na tatu ** ni namba inayoandikwa **763** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 762 na kutangulia 764. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 109.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 763 KK na 763 BK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na nne

**Mia saba sitini na nne ** ni namba inayoandikwa **764** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 763 na kutangulia 765. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 191.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 764 KK na 764 BK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na tano

**Mia saba sitini na tano ** ni namba inayoandikwa **765** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 764 na kutangulia 766. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 5 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 765 KK na 765 BK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na sita

**Mia saba sitini na sita ** ni namba inayoandikwa **766** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 765 na kutangulia 767. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 383.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 766 KK na 766 BK.

## Tanbihi
Bambiko

**Bambiko** ni chakula ambacho kinaandaliwa kwa kuchanganya pumba za mahindi na maharagwe.

Chimbuko lake linatokea mkoa wa Pwani kutoka kwa kabila la Wadoe.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Maleba

**Maleba** ni mavazi maalumu yanayovaliwa katika nafasi za pekee. Kwa mfano wasanii katika maonyesho, mahafali wanapotunukia shahada au vyeti, watu wanapofanya kazi mbalimbali, kwa mfano upishi, udaktari na nyinginezo.

Jamii:Mavazi
Arubasitini

Arubasitini inaweza ikawa na maana mbili.
*1. Ni namba ambayo maana yake ni sitini na nne
*2. Ni mchezo ambao unahusisha karata thelathini na sita
Fanani

**Fanani** ni mtu ambaye anawasilisha kazi za fasihi kwa hadhira. 

Kwa mfano, mwimbaji anawaimbia watu ukumbini, hivyo fanani ni mwimbaji kwani anawasilisha ujumbe aliokuwanao kwa jamii, na hadhira ni watu wanaomsikiliza mwanamuziki kwani hawa hupokea ujumbe kuhusu jambo fulani kutoka kwa fanani. 

Mifano mingine ya fanani, pamoja na mwimbaji, ni mwigizaji, mtangazaji, msimuliaji n.k.

## Sifa za fanani
*Msimulizi wa hadithi pia huitwa mtambaji, fanani au mganaji.
*Huwa mchangamfu na mcheshi kwa hadhira yake ili kuwafanya wapendezwe na hadithi za utamaduni wa jamii yake.
*Anaifahamu hadhira yake vizuri na kusimulia kulingana na mapendeleo yao: wasichana au wavulana? vijana au wazee?
*Huwa na uwezo wa ufaraguni - uwezo wa kubadilisha sehemu fulani za sanaa bila kujifunga na muundo asilia.
*Mwenye kumbukumbu nzuri.
*Mwenye uwezo wa kuigiza kwa kutumia viungo vyake, uso (ishara-uso) na sauti (kiimbo)
*Mwenye uwezo wa kujenga taharuki kwa kusita kidogo ili kuvuta nadhari ya hadhira yake.
*Hushirikisha hadhira yake katika nyimbo n.k.
*Mlumbi hodari na mkwasi wa lugha.

Jamii:Isimu
Jamii:Fasihi
Roshoro

**Roshoro** ni chakula ambacho kinatokana na mchemsho wa ndizi za kusaga.

Imetokana na kabila la Wameru.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Mia tano na hamsini na saba

**Mia tano na hamsini na saba ** ni namba inayoandikwa **557** kwa tarakimu za kawaida na DLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 556 na kutangulia 558. 

557 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 557 BK na 557 KK.

## Tanbihi
Mia saba sabini na tatu

**Mia saba sabini na tatu ** ni namba inayoandikwa **773** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 772 na kutangulia 774. 

773 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 773 KK na 773 BK.

## Tanbihi
Mia tano na hamsini na nane

**Mia tano na hamsini na nane ** ni namba inayoandikwa **558** kwa tarakimu za kawaida na DLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 557 na kutangulia 559. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 558 BK na 558 KK.

## Tanbihi
Mia tano na hamsini na tisa

**Mia tano na hamsini na tisa ** ni namba inayoandikwa **559** kwa tarakimu za kawaida na DLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 558 na kutangulia 560. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 43.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 559 BK na 559 KK.

## Tanbihi
Mia saba sitini na moja

**Mia saba sitini na moja ** ni namba inayoandikwa **761** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 760 na kutangulia 762. 

761 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 761 KK na 761 BK.

## Tanbihi
Hadhira

na Hadhira]]
**Hadhira** ni watu wanaotarajiwa kupokea ujumbe wa msanii kutoka kwa fanani katika kazi ya fasihi
  
Hadhira huweza kupokea ujumbe huo kwa kusikiliza, kuona au hata kuona pamoja na kusikiliza.

Ujumbe wa kusikiliza ni kama nyimbo.

Ujumbe wa kuona ni kama alama (zinazofanana na alama za barabarani).

Ujumbe wa kuona na kusikiliza ni kama sanaa za maonesho.

Jamii:Fasihi
Mia tano sitini

**Mia tano na sitii ** ni namba inayoandikwa **560** kwa tarakimu za kawaida na DLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 559 na kutangulia 561. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 5 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 560 BK na 560 KK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na moja

**Mia tano sitini na moja ** ni namba inayoandikwa **561** kwa tarakimu za kawaida na DLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 560 na kutangulia 562. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 561 BK na 561 KK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na mbili

**Mia tano sitini na mbli ** ni namba inayoandikwa **562** kwa tarakimu za kawaida na DLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 561 na kutangulia 563. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 281.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 562 BK na 562 KK.

## Tanbihi
Mia saba sabini na tano

**Mia saba sabini na tano** ni namba inayoandikwa **775** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 774 na kutangulia 776. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 31.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 775 KK na 775 BK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na tatu

**Mia tano sitini na tatu ** ni namba inayoandikwa **563** kwa tarakimu za kawaida na DLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 562 na kutangulia 564. 

563 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 563 BK na 563 KK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na nne

**Mia tano sitini na nne ** ni namba inayoandikwa **564** kwa tarakimu za kawaida na DLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 563 na kutangulia 565. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 47.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 564 BK na 564 KK.

## Tanbihi
Mia saba na sabini na sita

**Mia saba na sabini na sita** ni namba inayoandikwa **776** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 775 na kutangulia 777. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 97.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 776 KK na 776 BK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na sita

**Mia tano sitini na sita ** ni namba inayoandikwa **566** kwa tarakimu za kawaida na DLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 565 na kutangulia 567. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 283.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 566 BK na 566 KK.

## Tanbihi
Mia saba na sabini na saba

**Mia saba na sabini na saba** ni namba inayoandikwa **777** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 776 na kutangulia 778. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 777 KK na 777 BK.

## Tanbihi
Mia saba sabini na nne

**Mia saba sabini na nne** ni namba inayoandikwa **774** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 773 na kutangulia 775. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 43.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 774 KK na 774 BK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na saba

**Mia tano sitini na saba ** ni namba inayoandikwa **567** kwa tarakimu za kawaida na DLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 566 na kutangulia 568. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 3 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 567 BK na 567 KK.

## Tanbihi
Mia saba sabini na nane

**Mia saba na sabini na nane** ni namba inayoandikwa **778** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 777 na kutangulia 779. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 389.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 778 KK na 778 BK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na nane

**Mia tano sitini na nane ** ni namba inayoandikwa **568** kwa tarakimu za kawaida na DLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 567 na kutangulia 569. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 71.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 568 BK na 568 KK.

## Tanbihi
Mia tano sitini na tisa

**Mia tano sitini na tisa ** ni namba inayoandikwa **569** kwa tarakimu za kawaida na DLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 568 na kutangulia 570. 

569 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 569 BK na 569 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini

**Mia tano sabini ** ni namba inayoandikwa **570** kwa tarakimu za kawaida na DLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 569 na kutangulia 571. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 570 BK na 570 KK.

## Tanbihi
Kibofu

thumb|Picha ya Kibofu kwa jinsia ya kiume
**Kibofu** (kwa Kiingereza: *urinary bladder*) ni kifuko kinachotunza mkojo kabla haujatolewa nje ya mwili wa binadamu na wanyama.

Jamii:Viungo vya mwili
Mia tano sabini na moja

**Mia tano sabini na moja ** ni namba inayoandikwa **571** kwa tarakimu za kawaida na DLXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 570 na kutangulia 572. 

571 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 571 BK na 571 KK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na nane

**Mia tano tisini na nane   ** ni namba inayoandikwa **598** kwa tarakimu za kawaida na DXCVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 597 na kutangulia 599. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 13 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 598 BK na 598 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na mbili

**Mia tano sabini na mbili   ** ni namba inayoandikwa **572** kwa tarakimu za kawaida na DLXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 571 na kutangulia 573. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 11 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 572 BK na 572 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na tatu

**Mia tano sabini na tatu  ** ni namba inayoandikwa **573** kwa tarakimu za kawaida na DLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 572 na kutangulia 574. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 191.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 573 BK na 573 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na nne

**Mia tano sabini na nne** ni namba inayoandikwa **574** kwa tarakimu za kawaida na DLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 573 na kutangulia 575. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 574 BK na 574 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na tano

**Mia tano sabini na tano** ni namba inayoandikwa **575** kwa tarakimu za kawaida na DLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 574 na kutangulia 576. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 575 BK na 575 KK.

## Tanbihi
Bumunda

**Bumunda** ni chakula ambacho ni kama andazi ila inatengenezwa kwa ndizi zilizoiva, unga wa ngano na sukari.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Mia tano sabini na sita

**Mia tano sabini na sita  ** ni namba inayoandikwa **576** kwa tarakimu za kawaida na DLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 575 na kutangulia 577. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 3 (au 26 x 32; au 242).

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 576 BK na 576 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na saba

**Mia tano sabini na saba  ** ni namba inayoandikwa **577** kwa tarakimu za kawaida na DLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 576 na kutangulia 578. 

577 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 577 BK na 577 KK.

## Tanbihi
Mia saba na sabini na tisa

**Mia saba na sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **779** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 778 na kutangulia 780. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 779 KK na 779 BK.

## Tanbihi
Mia tano tisini na tisa

**Mia tano tisini na tisa   ** ni namba inayoandikwa **599** kwa tarakimu za kawaida na DXCIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 598 na kutangulia 600. 

599 ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 599 BK na 599 KK.

## Tanbihi
Mia tano sabini na nane

**Mia tano sabini na nane** ni namba inayoandikwa **578** kwa tarakimu za kawaida na DLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 577 na kutangulia 579. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 17 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 578 BK na 578 KK.

## Tanbihi
Najisi

**Najisi** ni kitu chochote ambacho ni kichafu na hakifai katika mwili wa binadamu.

Suala la unajisi lilitiwa maanani sana katika Agano la Kale, na hasa katika madhehebu ya Mafarisayo wakati wa Yesu Kristo. 

Jamii:Biblia
Zebu

**Zebu** au '''ng'ombe wa Uhindi''' ni aina ya ng'ombe wenye kustahimili hali ya ukame na pia wanafanywa kama maksai katika kilimo cha mazao mbalimbali.

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Asia
Uwanja wa Keitaba

**Uwanja wa Keitaba** ni uwanja mkuu wa mpira wa miguu katika Wilaya ya Bukoba Mjini mkoani Kagera.

Uwanja huo umetengenezwa vizuri na umewekwa nyasi bandia.

Sanasana unatumiwa na timu ya Kagera Sugar inayoshiriki ligi kuu ya Tanzania Bara.

Jamii:Mkoa wa Kagera
Mia tano sabini na tisa

**Mia tano sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **579** kwa tarakimu za kawaida na DLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 578 na kutangulia 580. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 193.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 579 BK na 579 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini

**Mia tano themanini** ni namba inayoandikwa **580** kwa tarakimu za kawaida na DLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 579 na kutangulia 581. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 29.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 580 BK na 580 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na moja

**Mia tano themanini na moja ** ni namba inayoandikwa **581** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 580 na kutangulia 582. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 83.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 581 BK na 581 KK.

## Tanbihi
Kiangara

**Kiangara** ni kata ya Wilaya ya Liwale katika Mkoa wa Lindi, Tanzania. Msimbo wa posta ni 65505.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 5,647 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 4,309  walioishi humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,402 waishio humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Liwale 
Jamii:Kata za Mkoa wa Lindi
Utani

**Utani** ni maneno ya mzaha yenye ukweli ndani yake. Utani kama kipengele kimojawapo cha sanaa na maigizo huonesha uhusiano mwema wa jamii unaowawezesha wanajamii hao kufanyiana maneno ya mzaha na hata kuchukuliana vitu bila kukasirikiana. 

Utani unaweza kuwa kati ya mtu na mtu, ukoo na ukoo au kabila na kabila. Katika nchi ya Tanzania umechangia sana kumaliza au kuepusha vita na shari nyingi baada ya makabila adui kuamua kutambuana kama watani, k.mf. Wangoni na Wahehe.

;Umuhimu wa utani:
*Utani ni sawa na undugu. Mtani ana cheo kikubwa ndani ya jamii husika.
*Kutoa maadili na mafunzo fulani kwa jamii.
*Kuimarisha upendo, umoja, mshikamano na ushirikiano miongoni mwa wanajamii (kujenga undugu). Mtani ndiye mtendaji mkuu wakati wa matukio kama harusi, misiba, na matambiko, pia ndiye mpatanishi katika ukoo.
*Kukuza na kuimarisha mila na desturi za jamii husika.

;Hasara za utani:
*Husababisha ugomvi katika jamii
*Huleta hasara kwa kuchukuliana vitu bila malipo
*Husababisha kuvunjiana heshima miongoni mwa wahusika

## Viungo vya nje
*
Mia saba na themanini

**Mia saba na themanini** ni namba inayoandikwa **780** kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 779 na kutangulia 781. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 5 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 780 KK na 780 BK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na mbili

**Mia tano themanini na mbili ** ni namba inayoandikwa **582** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 581 na kutangulia 583. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 97.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 582 BK na 582 KK.

## Tanbihi
Mia tano themanini na tatu

**Mia tano themanini na tatu ** ni namba inayoandikwa **583** kwa tarakimu za kawaida na DLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 582 na kutangulia 584. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 53.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka ya 583 BK na 583 KK.

## Tanbihi
Mia saba na tisini

**Mia saba na tisini** ni namba inayoandikwa **790** kwa tarakimu za kawaida na DCCXC kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 789 na kutangulia 791. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 79.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 790 KK na 790 BK.

## Tanbihi
Nyumbufu

300px|thumb|Magimba nyumbufu, nusunyumbufu, yasiyo nyumbufu
**Nyumbufu** ni tabia ya mata kuwa kinamo, yaani inaweza kubadilisha umbo lake kama inaathiriwa na kani lakini baadaye inarudi tena katika hali ya awali.

Kila mata nyumbufu inamipaka ya unyumbufu wake. Yaani kama kamba ya raba inavutwa sanasana, haitarudi kabisa kwa urefu asilia lakini itakuwa kiasi kirefu zaidi.
Mkoa wa Kilwa (DOA)

300px|thumb|Mkoa wa kihistoria wa Kilwa mnamo 1913 (na. VIII)
thumb|Boma la Kierumani Kilwa Kivinje ilikuwa makao makuu ya mkoa huu wa kihistoria
**Mkoa wa Kilwa** ilikuwa mkoa mmoja kati ya mikoa 21 ya koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (DOA, Deutsch Ostafrika) iliyokuwa mtangulizi wa nchi za Tanzania, Rwanda na Burundi wa leo. 

Mkoa huu ulikuwa na eneo la kilomita za mraba 56,900 pamoja na visiwa vya Mafia, Kilwa Kisiwani na Songo Mnara. Makao makuu (jer. Bezirksamt) yalikuwepo Kilwa Kivinje. Ofisi ndogo za mkoa (jer. Bezirksnebenstelle) zilikuwepo Kibata, Liwale na Chole (Mafia)

Mkoa huu ulipakana na
* Mkoa wa Rufiji (VI kwenye ramani) upande wa kaskazini (mpaka ulikuwa mto Rufiji)
* Mikoa ya Morogoro (VII), Mahenge (XXI) na Songea (XXII) upande wa magharibi (mpaka ulifuata mito ya Mbaragandu, Luwegu na Rufiji)
* Mkoa wa Lindi (IX) upande wa kusini (mpaka ulifuata mto Mbemkuru)

Mwaka 1913 kulikuwa na wakazi 98,000. 96,200 walihesabiwa kama wazalendo, Wazungu 49, na wengine waliotazamiwa kuwa Waarabu au Wahindi. Mifugo ilikadiriwa kuwa ng'ombe 3090, mbuzi 5190 na kondoo 390. 

Kabla ya 1914 yalikuwepo makampuni 6 ya kizungu na walowezi 7 walioanzisha mashamba ya kibiashara ya pamba, miti ya mpira, minazi, misufi na mikonge. Mashamba haya ya kizungu yalikuwa na eneo la 87.9 km² na 13.7 km² pekee zililimwa hali halisi hadi wakati ule.

## Marejeo
*["Kilwa", makala katika Kamusi ya Koloni za Kijerumani(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kamusi_ya_Koloni_za_Kijerumani)]
Igoma (Mbeya Vijijini)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Igoma (Mwanza).

**Igoma** ni kata ya Wilaya ya Mbeya Vijijini katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Msimbo wa posta ni 53214.

Kata ya Igoma ina vijiji vifuatavyo: Igoma, Kimondo na Mwansazi na ni mojawapo ya kata zinazounda tarafa ya Tembela. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 6,172 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,310  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Mbeya
Jamii:Wilaya ya Mbeya Vijijini
Maendeleo (maana)

**Maendeleo** ni neno la kutaja

* Maendeleo, mabadiliko yanayoonekana kuboresha hali ya binadamu.

*Maendeleo (Mbeya Mjini), kata ya Wilaya ya Mbeya Mjini
*Maendeleo (Mbeya Vijijini), kata ya Wilaya ya Mbeya Vijijini
Busale

**Busale** ni kata ya Wilaya ya Kyela katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Msimbo wa posta ni 53709.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 7,637 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,246  walioishi humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,842 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kyela 
Jamii:Kata za Mkoa wa Mbeya
Shibiri

Kwa mmea mwenye jina la karibu angalia hapa **Mshubiri**
thumb|300px|Shibiri na vipimo vingine.
thumb|300px|Shubiri.
**Shibiri** (kawaida zaidi: **shubiri** kutoka Kiarabu شبر, shibr; pia: **futuri**) ni kipimo cha urefu wa takriban cm 20 - 25. 

Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili, ni umbali mkubwa kati ya kidole gumba na kidole cha mwisho kwenye mkono mmoja. 

Inafanana na morta, lakini ni ndefu zaidi. Shubiri ni takriban nusu ziraa. 

Shibiri si kipimo sanifu, lakini katika maisha ya kila siku inasaidia sana. Mtu akijua urefu wa shibiri yake anaweza kupima vitu vingi haraka. Kwa sababu mtu hutembea na mkono wake kila saa, tofauti na futi au chenezo. Hivyo kuna ushauri wa kwamba kila mtu apime shibiri yake na kuikumbuka kwani itamsaidia kila mahali.

## Marejeo 
* makala "Shubiri, shibiri" katika kamusi ya Velten

Jamii:Vipimo vya urefu
Jamii:Vipimo asilia vya Kiswahili
Othniel

**Othniel** (kwa Kiebrania עָתְנִיאֵל בֶּן קְנַז, Otniel Ben Knaz, ʻOṯnîʼēl Ben Qənáz) alikuwa wa kwanza kati ya Waamuzi wa Biblia. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
* Reference to Othniel in the Book of Judges full text from Chabad
* Reference to Othniel  in the Book of Judges full text from Mechon-Mamre
* Tomb of Othniel page  on Hebron.com
* Video of visit to Tomb of Othniel in 2011
* Video of visit to Tomb of Othniel in 2013
* Photos  of Tomb of Othniel from old Hebron website
* Photos  of Tomb of Othniel from Hebron Fund website
* Photos  and information on Tomb of Othniel from Shavei Hevron website
Ehud

**Ehud** (kwa Kiebrania אֵהוּד בֶּן־גֵּרָא, Ehud ben‑Gera, ʾĒhûḏ ben‑Gērā) alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 3:12-28 alikuwa wa kabila la Benyamini akatumwa na Mungu kukomboa Israeli kutoka mikono ya Wamoabu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
Shamgar

[thumb|Shamgar alivyochorwa katika [Karne za Kati.]]
**Shamgar** mwana wa Anath (kwa Kiebrania מְגַּר, Šamgar) alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 3:31 alikomboa Israeli kutoka mikono ya Wafilisti, kwa kuwaua 600. Katika 5:6 jina linapatikana tena kwa maelezo tofauti hata kusababisha maswali mengi yanayojibiwa na wataalamu kwa namna mbalimbali.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
Barak

ya Sisera hemani mwa Jaeli.]]
 akionyesha maiti ya Sisera kwa Barak, kadiri ya James Tissot.]]
**Barak** (kwa Kiebrania בָּרָק, Bārāq) mwana wa Abinoam alikuwa kiongozi wa jeshi la makabila ya kaskazini wakati wa Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 4-5 alikomboa Israeli kutoka mikono ya Wakananayo akishirikiana na nabii Debora. Ilikuwa mwaka 1125 KK hivi.

Waraka kwa Waebrania 11:32-34 unamsifu kwa imani yake iliyompa ushindi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
Jean Stafford

na Peter Taylor]]
**Jean Stafford** (1 Julai 1915 &ndash; 26 Machi 1979) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1970, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa mkusanyiko wa hadithi fupi zake *The Collected Stories of Jean Stafford*.
Abimeleki

[thumb|Abimeleki alivyochorwa na [Guillaume Rouillé katika *Promptuarii Iconum Insigniorum*.]]
 wa Gustave Doré, *Kifo cha Abimeleki*.]]
**Abimeleki** (kwa Kiebrania אֲבִימָלֶךְ, ’Ǎḇîmeleḵ) mwana wa Gideoni  alikuwa mfalme wa Shekemu kwa muda mfupi wakati wa Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 9:1-5 alipata ufalme kwa kuua ndugu zake wote 70, isipokuwa Yothamu aliyenusurika. Huyo alitoa hotuba yenye mfano dhidi ya Abimeleki na watu wa Shekemu waliomuunga mkono (Waamuzi 9:7-15). 

Baada ya vita mbalimbali, alijeruhiwa vibaya na mwanamke aliyemrushia kutoka juu jiwe kubwa kichwani. Hapo aliagiza msaidizi wake ammalize kwa upanga.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
Tola

**Tola** (kwa Kiebrania תּוֹלָע, Tola, Tôlāʻ) alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia.

Kadiri ya Waamuzi 10:1-2 alikuwa wa kabila la Isakari akaongoza Israeli kwa miaka 23 huko Shamir katika mlima wa Efraimu.

Ndiye mwamuzi ambaye habari zake zimesimuliwa kifupi zaidi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Book of Judges article of the Jewish Encyclopedia
Yairo (mwamuzi)

**Yairo** (kwa Kiebrania יָאיר, Yā’îr) alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 10:3-5 alikuwa wa kabila la Manase akaongoza Israeli kwa miaka 22. Alikuwa na watoto wa kiume 30.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* International Standard Bible Encyclopedia
* Book of Judges article (Jewish Encyclopedia)
Word Up!

***Word Up!*** lilikuwa jarida linajihusisha hasa na masuala ya vijana katika burudani na  muziki kutoka nchini Marekani. Jarida hili lilikuwa sehemu ya kampuni ya Enoble Media Group. Jarida lililenga sana maisha na harakati za Wamarekani Weusi katika nyanja zote ikiwa ni pamoja na vijana waimbaji, marapa, wanamitindo na kadhalika. Jarida lilikuwa linatoka mara moja kwa mwezi na lilikuwa na tabia ya kuweka mabango kibao kila kona yakiwa na hamasa kwa mashabiki wapende watu zao maarufu (walitumia usemi wa: "To Die For" celebrities). Misemo hiyo ilitamba sana katika miaka ya 1980. Sehemu kubwa ya jarida hili lilijihusisha na masuala ya muziki wa rap, Hip-hop na R&B. Makao makuu yake yalikuwa mjini Paramus, New Jersey. Ilikuwa wazo la kumpa hamasa Angela atengeneze toleo lake mwenyewe la jarida kwa kufuata muundo uleule wa Word-Up!  Mnamo Novemba 2007 *Word Up* walichapisha toleo la kujitegemea la Angela ambalo ndani yake alionekana rapa Bow Wow, Omarion, na yeye ANgela katika kava.

Hadi 2012, *Word Up* limesimama kutoa machapisho yake. Toleo la mwisho lilichapishwa mwezi Aprili 2012.

## Mambo madogomadogo
Hayati The Notorious B.I.G. alitaja jarida hili katika wimbo wake wa "Juicy". Alifungua na mstari unasema: "It was all a dream, I used to read Word Up magazine".  Halafu akataja picha mahususi inayonekana kwenye jarida inayoonesha  Salt N Pepa wakaiwa katika limousine na Heavy D. Mstari huo pia ulipata kuonekana Jay-Z katika wimbo wake wa "Dream". Mstari huu ulitumiwa katika wimbo wa Tamar Braxton "The One".

## Marejeo
Samsoni

, 1525.]]
, 1912.]]
**Samsoni** (kwa Kiebrania שִׁמְשׁוֹן, Shimshon, Šimšôn, "Mtu wa jua") alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 13-16 alikuwa wa kabila la Dan, alizaliwa na mwanamke tasa, akawa mnadhiri tangu achukuliwe mimba, akapewa nguvu ya ajabu kutokana na nadhiri hiyo, akapigana na Wafilisti hadi kifo chake alipowaua kwa pamoja wengi kuliko maisha yake yote. 

Hadithi zake zinaonyesha kwamba alikuwa jitu lakini mwenye akili ya kitoto na tamaa nyingi ambazo hatimaye zilimponza.

Hata hivyo Waraka kwa Waebrania 11:32-34 unamsifu kwa imani yake iliyompa nguvu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Catalogue entry for *Samson* (1887) by Solomon Solomon, National Museums Liverpool
* International Standard Bible Encyclopedia
* Book of Judges article (Jewish Encyclopedia)
Mnadhiri

wa Francesco Hayez (1842).]]
**Mnadhiri** (kutoka Kiebrania נזיר, *nazir*, maana yake "aliyewekwa wakfu" au "aliyetengwa") katika Biblia ni mtu mwenye nadhiri iliyoratibiwa na Hes 6:1–21. 

Humo tunasikia masharti ya nadhiri:
* Kuepa aina zote za vileo, ikiwa pamoja na siki, na hata kumeza chochote chenye sehemu za zabibu.
* Kutonyoa kabisa.
* Kutotiwa unajisi kwa kugusa maiti, hata kama ni kwa kushiriki mazishi ya ndugu.

Kati ya wanadhiri wa kudumu walio maarufu zaidi kuna Samsoni na Yohane Mbatizaji.

## Tanbihi 
## Marejeo 
*See: Chepey, S. *Nazirites in Late Second Temple Judaism: A Survey of Ancient Jewish Writings, the New Testament, Archaeological Evidence, and other Writings from Late Antiquity.* AJEC 60.  Leiden: Brill Academic Publishers, 2005.

## Viungo vya nje 
* Nazarite in the 1906 Jewish Encyclopedia
* Nazarite in the 1913 Catholic Encyclopedia
* Nazarite  in the 1911 Encyclopædia Britannica
*Full text of the Mishna *nazir*  and Mishneh Torah *nazir*  at Machon Mamre.
*Book, Title&nbsp;– *Hebrew Bible and ancient versions: selected essays of Robert P. Gordon*, *Chapter 6 Title&nbsp;– Who Made The Kingmaker? Reflect On Samule And The Institution Of The Monarchy*; Terms- *Nazirite, etymology*: p. 65, p. 66 and *etymology* select pages
Ibzan

.]]
**Ibzan** (kwa Kiebrania אִבְצָן‎‎, ’Iḇṣān, maana yake "mashuhuri") alikuwa mmojawapo kati ya Waamuzi wa Biblia. 

Kadiri ya Waamuzi 12:8-10 alikuwa wa Bethlehemu akaongoza Israeli kwa miaka 7. 

Alikuwa na watoto 30 wa kiume na 30 wa kike.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* International Standard Bible Encyclopedia
* Book of Judges article (Jewish Encyclopedia)
Kalembo

**Kalembo** ni kata ya Wilaya ya Ileje katika Mkoa wa Songwe, Tanzania. Msimbo wa posta ni 53418.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 3,032 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,573  walioishi humo.
 
## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Ileje 
Jamii:Kata za Mkoa wa Songwe
Ibighi

**Ibighi** ni kata ya Wilaya ya Rungwe katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 12,553 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,899  walioishi humo. 

Msimbo wa posta ni 53507.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Rungwe 
Jamii:Kata za Mkoa wa Mbeya
Amalek

wa Gustave Doré, *Kifo cha Agag*. Inawezekana "Agag" lilikuwa jina la kurithiwa la wafalme wote wa Amalek. Aliyechorwa aliuawa na Samweli (1 Sam 15).]]
**Amalek** (kwa Kiebrania עֲמָלֵק, ʻĂmālēq ) ni jina linalopatikana katika Biblia ya Kiebrania, kwa hiyo pia katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo, kuhusu mjukuu mmojawapo wa Esau, kabila la wahamaji lililotokana naye (Waamaleki), na maeneo yaliyokaliwa nao (Negev, Moabu na jangwa la Sinai) ambayo katika karne ya 14 KK yalikuwa na wakazi wachache sana.

Waisraeli walipohama Misri, Waamaleki walikuwa wa kwanza kupigana nao wakawa maadui wao wa kudumu mpaka walipoangamizwa na mfalme Sauli.

## Tanbihi 
## Marejeo 
*
*
*
* 
*
*Sagi, Avi (1994). *The Punishment of Amalek in Jewish Tradition: Coping with the Moral Problem*, Harvard Theological Review Vol.87, No.3, p.&nbsp;323-46.
*

## Viungo vya nje 
* Wipe Out Amalek, Today? chabad.org
* Amalek, Based on the teachings of the Lubavitcher Rebbe
* Remember Amalek: A lesson in Divine Providence
* Remembering Amalek 
* Latznu: Popular Culture and the Disciples of Amalek
* Antiquities of the Jews - by Josephus Flavius 
* *The Jewish Encyclopedia*, 1901-6: Amalek
* A Kabbalistic view of Amalek
* Amalec - Catholic Encyclopedia article
* *Between Rephidim and Jerusalem*  - Amalek symbolism in relations between Israelis and Palestinians
* Contemporary Amalek - Hirhurim - a blog post by Rabbi Gil Student explaining Rav Soloveitchik's controversial view that the Nazis were considered Amalekites
Ntaba

**Ntaba** ni kata ya Wilaya ya Busokelo katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 7,420 . 

Kata hiyo ni maarufu kwa biashara ya zao la kokoa na la mpunga, lakini pia ni kitovu cha Busokole kwa kuwa na soko kubwa, pia kuna bwawa la Kingili, kivutio cha utalii kutokea sehemu mbalimbali ndani na nje ya nchi.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Busokelo 
Jamii:Kata za Mkoa wa Mbeya
Ukristo barani Amerika

**Ukristo barani Amerika** uliingia mara Wazungu walipofikia huko. Kabla ya hapo wakazi walifuata dini za jadi, zikiheshimu roho na uasilia, lakini pengine zikidai pia binadamu atolewe kama kafara.

Kati ya Wazungu walioongozana na Kristofa Columbus kulikuwa na mapadri waliokuwa tayari kufanya umisionari walifika kaskazini kabisa mwa bara.

Kwa kiasi kikubwa uinjilishaji uliendana na ukoloni wa karne XVI na XVII: katika sehemu mbalimbali wahamiaji wengi kutoka Ulaya walizidi idadi ya wenyeji, lakini pia hawa wa mwisho waliingia Ukristo kwa wingi. 

Matokeo ni kwamba leo Amerika ndilo bara lenye asilimia kubwa zaidi za Wakristo, wakiwemo hasa Wakatoliki na Waprotestanti, lakini pia Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki na madhehebu mengine ambayo yalitokea Marekani hasa katika karne ya 19.

Jamii:Dini barani Amerika
Jamii:Ukristo
Wahidiya

**Wahidiya** ni aina ya kamusi ambayo hutafsiri maneno au misamiati kwa lugha ileile moja, mfano Kiswahili kwa Kiswahili au Kiingereza kwa Kiingereza.

Aina hiyo ya kamusi imeandikwa kwa kutumia lugha moja tu na inalenga wazungumzaji au wazawa wa lugha tu hiyo moja.

Jamii:Kamusi
Mahuluti

**Mahuluti** ni aina ya kamusi ambayo hutafsiri maneno au misamiati kwa lugha tatu tofauti, kwa mfano: Kiswahili, Kiingereza na Kifaransa.

Jamii:Kamusi
Thaniya

**Thaniya** ni aina ya kamusi inayotafsiri maneno au misamiati kwa kutumia lugha mbili, mfano Kiswahili kwa Kiingereza au Kiingereza kwa Kiswahili.

Jamii:Kamusi
Kiimbo

**Kiimbo** ni hali ya kupanda na kushuka kwa mawimbi ya sauti wakati wa utamkaji wa neno au maneno. 

Katika lugha mbalimbali, kwa mfano lugha za Kibantu ni muhimu sana hata kuleta mabadiliko ya maana ya silabi zilezile, lakini katika Kiswahili si muhimu hivi.

Jamii:Kiswahili
Jamii:Isimu