open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Planktoni

[thumb|150px|Uduvi wa Krill inakula planktoni mimea na mwenyewe ni chakula cha [nyangumi (urefu 1-2 cm)]]
thumb|150px|Uduvi mdogo aina ya Hyperia ana urefu wa milimita 6
[thumb|150px|Planktoni mimea (mwani) inaonekana kama kanda buluu mbele ya pwani la [Argentina (picha kutoka angani)]]

**Planktoni** (Kigiriki πλαγκτος *planktos* "inayoelea kwenye maji") ni jina la kujumlisha viumbe vidogo sana ama mimea au wanyama wanaoishi baharini. Wadogo jinsi walivyo hawana nguvu kuogelea dhidi ya mikondo ya bahari kwa hiyo wanaelea tu baharini wakisukumwa na mwendo wa maji.

Planktoni ni chanzo cha maisha ya viumbe vingine kama samaki hadi wanadamu wanokula samaki au kulisha mifugo yao unga wa samaki.

## Aina za planktoni 
Wataalamu wanatofautiisha aina tatu:
* Phytoplanktoni au **planktoni mimea** ni hasa aina za mwani (algae) ndogondogo inayoelea karibu na uso wa maji. Inatumia nuru ya jua kwa njia ya usanisinuru pamoja na madini ndani ya maji. 
* Zooplanktoni au **planktoni wanyama** ambayo ni uduvi wadogowadogo wenye ukubwa chini ya milimita hadi sentimita mbili na pia mayavuyavu.
* Bakterioplanktoni au **planktoni bakteria** ambayo ni bakteria na archaea zinazooishi pamoja na planktoni nyingine 

## Chanzo cha mtando chakula 
Planktoni ni chanzo cha mtando chakula majini; planktoni mimea ni chanzo chake kabisa na aina nyingine za planktoni wanatumia mimea hii kama chakula chao. 

Planktoni kwa ujumla ni lishe kwa viumbe vikubwa zaidi baharini kama samaki ambao wenyewe wanaliwa na viumbe vikubwa tena. 

Kuna pia nyangumi na papa wanaokula planktoni moja kwa moja kwa kuichotea kwa midomo yao mikubwa pamoja na maji mengi na kusukuma maji nje kupitia meno yao ambayo ni mengi tena madogo kama chanuo au chujio na planktoni yenyewe inabaki ndani kama chakula.

Jamii:Biolojia
Jamii:Bahari
Usanisinuru

thumb|200px|Kila jani kina kiwanda cha kikemia ndani yake.
**Usanisinuru** (pia **usanidimwanga**, ing. *photosynthesis*) ni mchakato wa kibiolojia na kikemia ambako mimea ya kijani inageuza nguvu ya nuru ya jua kuwa nishati ya kikemia. Inatengeneza kabohidrati ikitumia nguvu ya nuru ya jua na dioksidi kabonia ya hewani pamoja na maji.

Nje ya mimea kuna pia aina kadhaa za bakteria na hasa mwani zinazofanya usanisinuru.

Fomula yake ni

:6 CO2 + 12 H2O + nuru → C6H12O6 + 6 O2 + 6 H2O
:dioksidi kabonia + maji + nishati nuru → glukosi + oksijeni + maji
  
Usanisinuru ni msingi wa maisha yote duniani. Unajenga mada ogania ambayo ni chanzo cha lishe katika mtando chakula kwa karibu viumbehai vingine vyote kwa njia moja au nyingine. Kwa njia hii ni chanzo cha mtando chakula wa uhai wote.

## Mchakato wa usanisinuru 
right|thumb|Picha ya kiwiti (chloroplast)
Usanisinuru unaanza kwenye sehemu za kijani za majani. Rangi ya kijani inatokana na punje ndogo sana za kiwiti ndani ya majani. Wakati nuru ya jua inafikia kiwiti inasababisha kemikali ndani yake kuvunja molekuli za maji. Molekuli ya maji ikivunjwa inatoa oksijeni, hidrojeni na nishati. Protini ndani ya seli inatumia dutu hizi pamoja na dioksidi kabinia ya hewani kujenga glukosi na ATP ambayo ni molekuli ya fosifati inayotunza nishati nyingi ndani ya muungo kemia wake. 

Katika mchakato huu oksijeni inaachishwa na hivyo usanisinuru ni pia chanzo cha oksijeni katika angahewa ya dunia jinsi ilivyo. 

Jamii:Biolojia
Jamii:Mimea
Titanic

**Titanic** ilikuwa meli kutoka Uingereza iliyojengwa kati ya 1909 na 1912 huko Belfast. Wakati ule ilikuwa meli kubwa duniani pamoja na mwenzake "Olympic".

Ilipangwa kuzunguka kwenye Atlantiki kati ya Uingereza na Marekani.

Kwenye safari yake ya kwanza iligongana na siwa barafu tar. 14 Aprili 1912 mnamo saa sita kasorobo usiku ikazama baada ya masaa 2 na dakika 40 katika usiku wa tar. 15. Aprili. 

Watu 2200 walikuwepo kwenye meli. Katika maji baridi takriban 1500 walikufa ni 700 waliookolewa na meli zilizokimbia kuokoa watu.

Ajali ya Titani ilionyesha kasoro nyingi katika sheria kuhusu ujenzi wa meli na vifaa kama idadi maboti madogo ya dharura na sheria zilibadilishwa baadaye. 
 
1997 filamu juu ya kuzama kwa Titanic ilitolewa ikapata sifa nyingi.

## Tazama pia 
* Titanic (filamu 1997)

Jamii:Meli
Titanic
Sisimizi

**Sisimizi** ni familia ya wadudu wadogo wanaoishi katika jamii. Jamii hizi zinaweza kuwa na sisimizi makumi kadhaa tu au kuwa na mamilioni kulingana na spishi mbalimbali.

thumb|left|150px|Sisimizi jinsi anavyokamua vidukari
Makazi yao yapo mara nyingi chini ya ardhi au mahali pengine panapohifadhiwa kama chini ya jiwe kubwa au katika nafasi ndani ya miti. Wanatumia udongo na nyuzi za mimea kwa ujenzi.

Jenasi kadhaa kama vile siafu (*Dorylus* spp.) hawana makazi ya kudumu bali wanahamahama.

Mchwa hawako karibu na sisimizi hata kama wanafana nao katika mengi na kuitwa kwa Kiingereza "white ants" lakini wako katika nasaba nyingine pamoja na kombamwiko.

## Majina ya aina za sisimizi kwa Kiswahili 
* Chungu *(aina inayouma)*
* Nyenyerere *(wadogo weusi)*
* Majimoto *(aina nyekundu inayouma vibaya sana)*
* Samesame *(aina nyekundu)*
* Sangara *(aina nyekundu)*
* Siafu (jenasi *Dorylus*)*
* Sungusungu (*Megaponera analis*)

## Picha

Apomyrma stygia casent0000077 profile 1.jpg|Amblyoponinae (*Apomyrma stygia*)
Aneuretus simoni casent0102369 profile 1.jpg|Aneuretinae (*Aneuretus simoni*)
Axinidris luhya casent0172612 profile 1.jpg|Dolichoderinae (*Axinidris luhya*)
Army Ants (Dorylus sp.) (6927770850).jpg|Dorylinae (Siafu, *Dorylus* sp.)
Rhytidoponera metallica body shot.jpg|Ectatomminae (*Rhytidoponera metallica*)
Oecophylla longinoda.jpg|Formicinae (Sisimizi wafumaji, *Oecophylla longinoda*)
Heteroponera mayri casent0173543 profile 1.jpg|Heteroponerinae (*Heteroponera mayri*)
Leptanilla revelierii casent0006788 profile 1.jpg|Leptanillinae (*Leptanilla revelierii*)
Martialis heureka CASENT0106181 1.jpg|Martialinae (*Martialis heureka*)
CSIRO ScienceImage 347 Dinosaur or Fossil Ants INothomyrmecia macropsI.jpg|Myrmeciinae (*Nothomyrmecia macrops*)
Acacia drepanolobium and Crematogaster nigriceps @ Ngorongoro Aug2009.jpg|Myrmicinae (*Crematogaster nigriceps*)
Paraponera clavata (14336838450).jpg|Paraponerinae (*Paraponera clavata*)
Megaponera Major with termites, crop.jpg|Ponerinae (Sungusungu, *Megaponera analis*)
Probolomyrmex guineensis casent0178270 profile 1.jpg|Proceratiinae (*Probolomyrmex guineensis*)
Tetraponera parops casent0106133 profile 1.jpg|Pseudomyrmecinae (*Tetraponera parops'')

## Viungo vya Nje 
* Macro photos - images of ants 

Jamii:Sisimizi na jamaa
Jamii:Wanyama wa Biblia
Jenasi

right|thumb|150px|Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi
**Jenasi** *(kutoka Kigiriki Γένος *genos* / Kilatini genus "nasaba, ukoo, familia, aina")* ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi unaopanga viumbehai (mimea, wanyama) katika vikundi kulingana na nasaba zao. 

Jenasi moja huwa na spishi ndani yake. Jenasi kwa pamoja hupangwa katika familia.

Katika jina la Kisayansi la kiumbehai ni lazima kutaja jenasi. Kwa mfano paka anaitwa "*Felis silvestris catus*". Felis ni jina la jenasi. Jenasi huandikwa kwa herufi kubwa. 

## Maelezo
Jamii:Uainishaji
Uainishaji wa kisayansi

right|thumb|150px|Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Uainishaji wa kisayansi** (ing. *biological classification, taxonomy*) ni jinsi wataalamu wa biolojia wanavyopanga viumbehai kama mimea na wanyama kwa vikundi kwenye ngazi mbalimbali. Inaweza kuitwa pia **taksonomia**.

Tangu muda mrefu watu walitambua ya kwamba wanyama au mimea mbalimbali wanafanana kati yao kwa namna moja au nyingine. Wataalamu walijaribu kupanga aina hizo kwa vikundi vyenye tabia za pamoja. Carolus Linnaeus alianza kuzipanga kwa muundo ulioeleweka kulingana na tabia za maumbile yao.

Mfumo wa Linnaeus uliendelezwa baadaye kulingana na nadharia ya Charles Darwin inayoona ya kwamba spishi mbalimbali huwa na chanzo cha pamoja, kwa hiyo inawezekana kupanga uhai wote kama mti yenye matawi makubwa, tena madogo yanayotoka kwenye makubwa.

Ujuzi wa kisasa kutokana na utafiti wa DNA ndani ya seli za viumbehai unaendelea kuongeza ujuzi wetu kwa hiyo katika mengi uainishaji ni utaalamu unaozidi kubadilika.

## Majina ya Kisayansi 
, anayejulikana kama baba wa uainishaji wa kisayansi.]]
Kila spishi ya viumbehai inapewa jina la kisayansi lenye maneno mawili kufuatana na muundo wa uainishaji. Jina la Kisayansi linaanza kwa kutaja jenasi inayoandikwa kwa herufi kubwa, halafu neno la pili kama sehemu maalumu ya jina la spishi ile. Maneno hayo huandikwa kwa herufi za italiki. Kwa mabano hufuata jina la mtaalamu wa spishi pamoja na mwaka alioandika maelezo yake. 

Kwa mfano paka anaitwa *Felis silvestris* (Linnaeus, 1758) na spishi hii inajumlisha paka wa porini na paka wa nyumbani. 
* Felis ni jina la jenasi. Jenasi huandikwa kwa herufi kubwa. 
* "silvestris" ni sehemu ya pili ya neno; linasema "wa msituni" kwa sababu inaaminiwa ya kwamba asili ya paka hizi zote ni aina ya paka wa porini wa Asia, Ulaya na Afrika Kaskazini.

Paka wa nyumbani anayefugwa na watu anatazamwa kama nususpishi, na nususpishi hii inaweza kutofautishwa kwa kuongeza neno la tatu "catus" kuwa "*Felis silvestris catus*". Hili ni jina la nususpishi ya paka wanaofugwa na watu. Nususpishi hii ina aina nyingi ndani yake, kutokana na ufugaji na uteuzi lakini zote zimo ndani ya nususpishi ileile.

Katika mabano lipo jina la mtaalamu aliyeeleza spishi hii mara ya kwanza kwa namna ya kisayansi pamoja na mwaka alipoandika. Katika mfano wa paka ni Carolus Linnaeus anayefupishwa mara nyingi kama "L.". Aliandika kitabu chake mwaka 1728.

## Umbo la majina katika uinishaji 
Katika uainishaji wataalamu wamepatana jinsi ya kutumia majina kwa ngazi mablimbali. Umbo la majina haya hufuata sarufi ya Kilatini.

Jamii:Uainishaji
Jamii:Biolojia
Kondoo-kaya

Kwa kundinyota ya Aries inayoitwa pia kondoo, **angalia hapa**

**Kondoo-kaya** (*Ovis aries*) ni mnyama afugwaye na binadamu kwa sababu ya nyama, sufu na pia  maziwa. Kondoo hula manyasi na kutembea kwa vidole viwili. 

Asili yake ni aina za kondoo wa pori waliofugwa kwa sababu ya nyama na maziwa. Katika nchi yenye baridi sufu au nywele zake inatafutwa sana kwa sababu nguo za sufu ni kinga nzuri dhidi ya baridi. 

Wataalamu wamegundua kwamba asili ya kondoo-kaya wote ni kondoo wa porini kutoka Kaukazi ambako ufugaji wa mnyama huyu ulianzishwa na kuenea.

Kondoo wako katika familia Bovidae pamoja na spishi za ng'ombe na kama hawa wanacheua chakula chao na huwa na tumbo lenye vyumba vinne. Baada ya kula nyasi mara ya kwanza wanairudisha kutoka chumba cha kwanza cha tumbo na kuitafuna tena. Kwa njia hii wanapata lishe nyingi kutoka nyasi.

Duniani kuna jumla kondoo-kaya bilioni moja na asilimia 40 wako Asia (China, Uhindi, Uajemi). Afrika Kusini na nchi za Afrika ya Kaskazini (hasa Sudan) wanaishi takriban asilimia 20, Australia na New Zealand tena asilimia 15. Robo inayobaki wako Ulaya (Uingereza) na Amerika.

Kiuchumi matumizi yake siku hizi ni hasa kwa nyama. Maziwa hutumiwa zaidi kwa jibini kama feta. Umuhimu wa sufu umepungua kutokana na uenezaji wa nguo za sintetiki.

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Biblia
Amfibia

**Amfibia** ni kundi la wanyama wenye uti wa mgongo na damu baridi ambao wanaanza maisha kwenye maji na baada ya kupita metamofosi wanaweza kuendelea kwenye nchi kavu katika kipindi cha pili cha maisha yao. Vyura, salamanda na nyoka wanafiki wamo katika ngeli hii. 

Jina la kisanyansi "amfibia" linaunganisha maneno mawili ya Kigiriki ἀμφί *amphi* yaani "pande zote mbili" na βίος *bios* yaani "maisha" kwa jumla "maisha pande zote mbili" yaani ndani ya maji na kwenye nchi kavu.

Chanzo cha maisha yao ni mayai yaliyotegwa kwenye maji. Amfibia mdogo anatoka kwenye yai katika umbo la ndubwi anayeishi ndani ya maji bila miguu na kupumua kwa yavuyavu ikiwa na mkia. Inaendelea kubadilika na kukuza miguu hadi kutoka kwenye maji ma kufikia umbo la mnyama mzima anayepumua kwa mapafu. 

Spishi chache zimeendelea na zinaweza kuzaa bila maji. Wadogo wanafikia umbo la ndubwi na kuendelea na metamofosi ndani ya yai hadi kutoka kwa umbo mzima. Spishi kadhaa zinatunza mayai ndani ya mwili hivi zinazaa wadogo hai.  

Amfibia ni wala nyama wanakula viumbe vidogo hasa wadudu.

Kuna takriban spishi 5,700 za amfibia.

## Mwainisho 
* Ngeli **Amphibia**
** Nusungeli **Temnospondyli** (wameisha sasa)
** Nusungeli **Lissamphibia**
*** Oda ya juu **Batrachia**
**** Oda **Anura** (Vyura)
**** Oda **Caudata** (Salamanda)
*** Kladi **Gymnophiona** (Nyoka wanafiki)
Arakinida

**Arakinida** ni ngeli ya wanyama wasio na utimgongo. Kiasi wanafana na wadudu lakini wana miguu nane badala ya sita. Katika uainishaji wa kisayansi wamepangwa kama oda kati ya arithropoda.

Aina kati yao zinazojulikana zaidi ni buibui pamoja na nge na visusuli. Wadogo kati yao ni kupa na funduku.

Miili huwa na mapande mawili ambayo ni kichwa pamoja na kidari mbele na tumbo nyuma. Ila tu kwa funduku pande zote mbili hazionekani vizuri maadamu zimekua kama sehmu moja. Tabia inayoonekana vizuri ni miguu nane. Hata hapa funza za funduku wengi wana miguu sita tu.
 
Aina nyingi huwa na miiba ya sumu inayoweza kuuma. Kazi yake ni kusaidia uvindaji wa wanyama wengine lakini kwa spishi kadhaa sumu ni hatari hata kwa viumbe vikubwa kama binadamu akidungwa.

Jamii:Arakinida
Sana Maulit Muli

***Sana Maulit Muli*** ni tamthiliya ya Kifilipino iliyotayarishwa na kurushwa hewani na kituo cha televisheni cha ABS-CBN. Inasadikika kilikuwa moja kati vipindi vya televisheni vilivyokuwa vikitazamwa sana huko nchini Ufilipino kwa mwaka wa 2007.. 

Jina lake linaweza kutafsirika haraka-haraka kwa Kiswahili kama: "Ningependa Iweze Kutokea Tena". Kwa nchini Taiwan, tamthilia hii ilianza kurushwa hewani mnamo tarehe  18 Februari 2008 ikiwa na jina la "Chances" (真愛奇緣 Zhēn Aì Qí Yúan).

## Washiriki
* Kim Chiu kacheza kama Jasmine "Poknat" Sta. Maria
* Gerald Anderson kacheza kama Travis "Bokbok" Johnson
* Erich Gonzales kacheza kama Camille Soriano
* Jake Cuenca kacheza kama Brandon Johnson
* Gloria Diaz kacheza kama Monica Johnson
* Mark Bautista kacheza kama Francis Marquez
* Mickey Ferriols kacheza kama Emily Sta. Maria
* Tonton Gutierrez kacheza kama George Soriano
* Michael de Mesa kacheza kama Mr. Destiny/Mang Andres
* Glydel Mercado kacheza kama Clara Soriano
* Arron Villaflor kacheza kama Kevin Roque
* Neri Naig kacheza kama Bianca
* Nathan Lopez kacheza kama Romeo Bato
* Marco Aytona kacheza kama Bruce
* Kyle Balili kacheza kama Tam
* Frank Garcia kacheza kama Pete
* Jeffrey Santos kacheza kama Arnold Bato
* Cheska Iñigo kacheza kama Maria Bato
* KC Aboloc kacheza kama  Camille Mdogo
* Celine Lim kacheza kama Jasmine Mdogo
* Francis "Iking" Magundayao kacheza kama Travis Mdogo

## Marejeo
Jamii:Filamu za 2007
Jamii:Filamu za Ufilipino
Chura

Kwa nyota angalia hapa Chura (nyota)

**Vyura** ni wanyama wa ngeli Amphibia wanaoanza maisha yao ndani ya maji na baada ya kupita metamofosi wanaendelea kuishi kwenye nchi kavu, isipokuwa vyura-kucha ambao huishi majini maisha yao yote.

## Utoto katika maji 
[thumb|left|100px|Metamofosi ya [ndubwi ya chura]]
Maisha ya chura yanaanza kama yai lililotegwa kwenye maji pamoja na mayai maelfu. Anatoka kwa umbo la ndubwi (pia: kiluwiluwi) ambayo ni funzo ya chura anaendelea na kipindi cha kwanza cha maisha yake katika maji. Anapumua kwa yavuyavu na mwanzoni hana miguu bali mapezi kama samaki na mkia. Viluwiluwi wengi wakiwa kwenye maji wanakula majani au mwani hata kama baadaye kama chura mzima wanakula wanyama wengine.
 
Baada ya muda kiluwiluwi anakuza miguu minne na mapafu. Utumbo  unabadilika na kujiandaa kwa chakula kipya kinachopatikana kwenye nchi kavu. 
Umbo linazidi kufanana na chura mzima. 

Kipindi hiki cha utoto kwenye maji kinadumu kati ya wiki tatu hadi miaka miwili kutegemeana na spishi za chura. Mara nyingi ni kama wiki 10 - 15.
 
## Chura mzima kwenye nchi kavu 
Akitoka kwenye maji chakula chake ni wanyama wengine hasa wadudu. Lakini chura wakubwa wameonekana pia kula mamalia wadogo, samaki na chura wadogo zaidi. Spishi kadhaa wana ulimu wa kunata wanashika wadudu wanaopita haraka lakini wengine wanakamata windo kwa kutumia mikono yao.

Bali na maelezo haya kuna pia spishi kadhaa wanaorudi kuishi katika maji lakini wanapumua kwa mapavu na wachache sana wanaendelea kula majani. Spishi kadhaa wanaendelea kuishi kwenye miti.

Chura wenyewe wanaliwa na ndege, samaki, nyoka na mamalia. Katika nchi kadhaa watu wanakula chura, kwa mfano Ufaransa, China na Ufilipino. 

Kuna takriban spishi 5,600 za chura.

## Familia za Afrika 
* Archaeobatrachia
** Alytidae, Vyura ulimi-sahani
* Mesobatrachia
** Pelobatidae, Vyura miguu-sepeto
** Pipidae, Vyura-kucha
* Neobatrachia
** Arthroleptidae, Vyura-filimbi
** Brevicipitidae, Vyura kichwa-kifupi
** Bufonidae, Vyura-sugu
** Dicroglossidae, Vyura ulimi-panda
** Heleophrynidae, Vyura pepo
** Hemisotidae, Vyura pua-sepeto
** Hylidae, Vyura-miti
** Hyperoliidae, Vyura-mafunjo
** Mantellidae, Vyura bukini
** Microhylidae, Vyura domo-jembamba
** Petropedetidae, Vyura-vijito
** Phrynobatrachidae, Vyura-madimbwi
** Ptychadenidae, Vyura vigongo
** Pyxicephalidae, Vyura dubwana na vyura maridadi
** Ranidae, Vyura sahihi
** Rhacophoridae, Vyura-povu
** Sooglossidae, Vyura wa Shelisheli

Jamii:Vyura
Jamii:Wanyama wa Biblia
Kiluwiluwi

**Kiluwiluwi** inaweza kumaanisha:

* Kiluwiluwi (ndege) wa familia Charadriidae

au ngazi ya metamofosi ya wanyama wanaobadilisha umbo
* Kiluwiluwi (mdudu) ni umbo la metamofosi ya wadudu 
* Kiluwiluwi (amfibia) pia ni ngazi ya metamofosi ya amfibia
Ndubwi

[thumb|left|100px|Metamofosi ya ndubwi wa [chura]]
250px|thumb|Ndubwi wa siku kumi
250px|thumb|Mayai ya chura kuwa ndubwi

**Ndubwi** (pia: **kiluwiluwi**) ni ngazi ya kwanza katika metamofosi ya chura na amfibia wengine ni kama utoto wao. 

Vyura hutega mayai katika maji na ndubwi anatoka. Anapumua kwa matamvua na mwanzoni hana miguu bali mapezi kama samaki na mkia. Ndubwi wengi wakiwa kwenye maji wanakula majani au mwani hata kama baadaye chura mzima atakula wanyama wengine.

Baada ya muda ndubwi anakuza miguu minne na mapafu. Utumbo unabadilika na kujiandaa kwa chakula kipya kinachopatikana kwenye nchi kavu. Umbo linaelekea kufanana zaidi na zaidi na chura mzima.

Kipindi hiki cha utoto kwenye maji kinadumu kati ya wiki tatu hadi miaka miwili kutegemeana na spishi za chura. Mara nyingi ni kama wiki 10 - 15.

Mkia unapotea ama kwenye maji au baada ya kutoka nje.

Jamii:Majina ya amfibia kwa Kiswahili
James Whistler

**James Whistler** (au **Cole Pfeiffer**, ni jina la kujifikiria ili kujiwekea utambulisho wa bandia ambao aliutumia katika mwonekano wa S04E03. "Pfeifer" ina maana ya "Whistler" kwa Kijerumani) ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na  Chris Vance. Uhusika ulitambulishwa ukiwa kama mmoja kati ya wahusika wakuu ni baada ya kufikia msimu wa tatu wa mfululizo huu. 

James Whistler ni kachero wa jumuia moja kubwa ijulikanayo kama "The Company", ambaye baadaye aliswekwa lumande mjini Panama katika moja ijulikanayo kama SONA kwa kosa la kumwua mtoto wa Meya wa Panama wakati wa mapigano yao binafsi wakiwa katika baa. Huyu ndiye anayeonekana kuwa anajua suala zima la Scylla. 

Na yeye ndiye alianzisha mtiti wa kutaka kuingusha The Company, akiwa pamoja kabisa na Alexander Mahone kwa msaada mkubwa wa Michael Scofield. Kwa bahati mbaya wakiwa wako uchochoroni wakizungumzia suala zima la Scylla, ghafula James akatandikwa risasi ya kichogoni na kachero mpya wa The Company na kusabisha umauti kwa James Whistler. Huyu pia alikuwa na mahusina na mwanamke wa Kipanama Bi. Sofia Lugo, vilevile Gretchen Morgan. 
## Viungo vya nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
David "Tweener" Apolskis

**David "Tweener" Apolskis** ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika ulichezwa na Lane Garrison. Tweener alianza kuonekana kama mmoja kati wahusika wakuu, ni baada ya kufikia sehemu ya tatu ya mfululozo huu katika msimu wa kwanza, ulijulikana kama "Tweener".
## Viungo vya Nje
* David "Tweener" Apolskis' biography  at Fox.com
Reptilia

**Reptilia** (kutoka Kilatini *"reptilis" mwenye kutambaa*; pia: **mtambaazi**, **mtambaachi**, **mnyama mtambaaji**) ni kundi la wanyama wenye damu baridi, ngozi ya magamba badala ya nywele au manyoya wakipumua kwa mapafu. Siku hizi wataalamu hupendelea jina Sauropsida.

Wanazaa kwa njia ya mayai; wengine wanataga mayai na wadogo wanatoka nje bila ngazi ya kiluwiluwi au kwa spishi kadhaa mayai yanaiva ndani ya tumbo la mama na wadogo wanazaliwa hai.

Kibiolojia ni ngeli ya vertebrata. Jina limetokana na maumbile yao maana wanatambaa na tumbo juu ya ardhi; ama kwa miguu mifupi kama mijusi au bila miguu kama nyoka. 

## Mwainisho 
* Ngeli **Reptilia** (au Kladi **Sauropsida**)
** Kladi **Eureptilia**
*** Kladi **Romeriida**
**** Nusungeli **Anapsida
***** Oda **Testudines** (makobe)
**** Nusungeli **Diapsida**
***** Ngeli ya chini **Archosauromorpha**
****** 
******* Oda **Saurischia**
******** Nusuoda **Theropoda**
********* Kladi **Neornithes** (=ngeli Aves au ndege)
****** Oda ya juu **Crocodylomorpha**
******* Oda **Crocodylia** (mamba)
***** Ngeli ya chini **Lepidosauromorpha**
****** Oda ya juu **Lepidosauria**
******* Oda **Rhynchocephalia** (tuatara - wanafanana na mijusi lakini ukoo ni tofauti)
******* Oda **Squamata''' (nyoka, mijusi na mijusi-nyungunyungu)

Dinosauria wa kale walikuwa reptilia wakubwa sana walikwisha miaka milioni 65 iliyopita. Kufuatana na vumbuzi za hivi karibuni ndege hufikiriwa kuwa na nasaba na dinosauri (kutoka kwa nusuoda ya Theropoda).

## Maelezo 

## Picha 

NileCrocodile.jpg|Mamba
Tuatara adult.jpg|Tuatara
Chamaelio calyptratus.jpg|Kinyonga ni mjusi
Ball python lucy.JPG|Nyoka
Sleeping komodo.jpg|Joka wa Komodo ni mjusi mkubwa kabisa
Diamondback turtle adult female.jpg|Kobe
Tortoise_closeup.jpg|Kobe-chui
Chelonia_mydas_is_going_for_the_air.jpg|Kasa
Hawksbill turtle off the coast of Saba.jpg|Ng'amba
Ostrich Struthio camelus Tanzania 3722 Nevit.jpg|Hata ndege ni reptilia!
Protista

thumbnail|300px|Protista
**Protista** (kutoka Kiingereza "Protist") ni kundi la viumbehai wadogo sana, yaani vidubini ambao huwa na seli moja au chache tu. Mara nyingi hawaonekani kwa macho tu ila kwa hadubini tu, isipokuwa wakitokea kwa uwingi mkubwa.
 
Ni kundi lisilo na umoja, ila ndani yake hupangwa kiumbe yeyote wa jamii eukaryota asiye mnyama, wala mmea wala uyoga. 

Zamani walihesabiwa kama himaya ya pekee ndani ya eukaryota lakini siku hizi hujumlishwa pamoja na himaya mbalimbali. Hapo pana protoktista ambao mifano yao ni: algae (viani), amiba na aina za kuvu. 

Jina la Protista lilibuniwa na Ernst Haeckel mnamo 1866. Jina hilo linakusanya vidubini wenye tabia tofautitofauti, pamoja na wenye uwezo wa kujenga lishe yao kwa njia ya usanisinuru na wengine zinazotegemea mata ogania kama lishe.

Walio wengi huishi baharini au ndani ya viumbe wengine; kwa hiyo pengine ni chanzo cha magonjwa. Protisti wengi ni sehemu ya planktoni na hivyo ni muhimu sana kwa ekolojia ya uhai duniani.

Protista wachache wanasababisha magonjwa, kwa mfano protista anayejulikana kwa jina la *Plasmodium falciparum* inasababisha malaria; ugonjwa wa malale unatokana na protista ya *trypanosoma brucei*.

## Marejeo
Nyoka

**Nyoka** ni watambaachi au reptilia wasio na miguu. Kuna takriban spishi 3,000 duniani: wako kwenye mabara yote nje ya Antaktiki na Aktiki.

Kama reptilia wote wana damu baridi na ngozi ya magamba. Wote ni wala nyama na spishi mbalimbali hutumia sumu kwa kuvionda lakini nyoka walio wengi hawana sumu wanashika windo kwa miili yao au kwa mdomo tu.

Wote wanazaa kwa njia ya mayai lakini spishi kadhaa hubeba mayai ndani ya mwili hadi wadogo wamekua tayari.

Mijusi wasio na miguu wanafanana sana na nyoka lakini nyoka hawana makope machoni wala masikio ya nje. 

Kuna nyoka wadogo wenye sentimita kumi tu wakiwa wazima na nyoka wakubwa hadi urefu wa mita 7.6. 

## Mwainisho 
* Nusuoda: **Serpentes**
** Oda ya chini: **Caenophidia**
*** Familia ya juu: **Acrochordoidea**
**** Familia: **Acrichordidae**
*** Familia ya juu: **Colubroidea**
**** Familia: **Colubridae** (Afrika, Asia, Australia, Marekani na Ulaya) - gambamiti, tuwanyika, ukukwi, domobeleshi, tupa, chata, menofisi
**** Familia: **Dipsadidae** (Marekani)
**** Familia: **Natricidae** (Afrika, Asia, Marekani na Ulaya)
**** Familia: **Pseudoxenodontidae** (Asia)
*** Familia ya juu: **Elapoidea**
**** Familia: **Atractaspididae** (Afrika na Asia) - matandu, vizambarau, walanyoka
**** Familia: **Elapidae** (Afrika, Asia, Australia na Marekani) - fira, futa, hongo
**** Familia: **Lamprophiidae** (Afrika)
**** Familia: **Prosymnidae** (Afrika)
**** Familia: **Psammophiidae** (Afrika, Asia na Ulaya)
**** Familia: **Pseudaspididae** (Afrika) 
**** Familia: **Pseudoxyrhophiidae** (Afrika na Marekani)
*** Familia ya juu: **Homalopsoidea**
**** Familia: **Homalopsidae** (Asia na Australia)
*** Familia ya juu: **Pareatoidea**
**** Familia: **Pareatidae** (Asia)
*** Familia ya juu: **Viperoidea**
**** Familia: **Viperidae** (Afrika, Asia, Marekani na Ulaya) - bafe, vipiri, vifutu, moma
*** Familia ya juu: **Xenodermatoidea**
**** Familia: **Xenodermatidae** (Asia)
** Oda ya chini: **Henophidia**
*** Familia ya juu: **Booidea**
**** Familia: **Aniliidae** (Amerika ya Kusini)
**** Familia: **Anomochilidae** (Asia)
**** Familia: **Boidae** (Afrika, Asia, Marekani na Ulaya) - sundakuwili
**** Familia: **Pythonidae** (Afrika, Asia na Australia) - chatu
**** Familia: **Bolyeriidae** (Afrika)
**** Familia: **Cylindrophiidae** (Asia)
**** Familia: **Loxocemidae** (Amerika ya Kati)
**** Familia: **Tropidophiidae** (Marekani)
**** Familia: **Uropeltidae** (Asia)
**** Familia: **Xenopeltidae** (Asia)
** Oda ya chini: **Scolecophidia**
*** Familia ya juu: **Typhlopoidea**
**** Familia: **Anomalepididae** (Marekani)
**** Familia: **Leptotyphlopidae** (Afrika, Asia na Marekani) - nyakatu
**** Familia: **Typhlopidae** (Afrika, Asia, Australia na Marekani) - birisi

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Jamii:Wanyama wa Biblia
Kodata

[thumb|right|500px|Muundo wa kodata (samaki sahili): 1 = uvimbe wa ugwe wa neva ("[ubongo"), 2 = notokodi, 3 = ugwe wa neva, 4 = mkia nyuma ya mkungu, 5 = mkungu, 6 = njia ya chakula, 7 = mfumo wa mzunguko, 8 = atriopori, 9 = uwanda kuzunguka koromeo, 10 = ufa wa tamvua, 11 = koromeo, 12 = uwanda wa mdomo, 13 = minyiri, 14 = mdomo, 15 = gonadi (ovari/kende), 16 = jicho sahili, 17 = neva, 18 = mkunjo wa tumbo, 19 = ini sahili]]
**Kodata** (kutoka lugha ya kisayansi: Chordata) ni kundi kubwa la wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni. 

Ugwe unaunganisha neva ambazo ni muhimu kwa mwili kwa jumla na neva za kila sehemu au kiungo zinatoka hapa. Ugwe wa neva unaenda sambamba na mhimili wa seli ambazo ni imara zaidi ama gegedu au mfupa. 

Mhimili huu ni chanzo cha uti wa mgongo kwa wanyama wengi wa kundi hili na kiunzi cha mifupa cha ndani ya mwili. 

Kodata waliendelea kutoka kwa wanyama wengine kama Arthropoda wenye kiunzi cha nje. 

Katika uainishaji wa kisayansi Kodata ni faila ya wanyama (Animalia). Nusufaila yenye spishi nyingi ni Vertebrata. Hapa mhimili wa kati unaendelea kuwa uti wa mgongo. 

Samaki, amfibia, reptilia na mamalia ni oda ndani ya vertebrata.

## Picha

File:Branchiostoma lanceolatum.jpg|*Branchiostoma lanceolatum* (Cephalochordata)
File:Ascidians.jpg|*Rhopalaea* sp. (Tunicata)
File:Sanc1691 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Mikunga-ute (Hyperotreti)
File:Feuersalamander DE.jpg|Salamanda mabaka-njano (Vertebrata)

## Viungo vya nje 
* Chordate node at Tree Of Life 
* Chordate node at NCBI Taxonomy

Jamii:Chordata
Kiwolofu

thumb|Maeneo ya Kiwolofu.

**Kiwolofu** ni lugha iongewayo nchini Senegal, Gambia, na Mauritania. Lahaja za Kiwolofu zinaweza kufanana sana kati ya nchi hizo, zikiwa sambamba kabisa kitabia na hata kuongelewa kieneo. 

Lugha hiyo ipo kama lugha jirani ya Kifula inayohesabiwa kati ya lugha za Kisenegambia ya familia ya Lugha za Kiniger-Kongo.

Ni lugha hasa ya Wawolofu, lakini nchini Senegal haizungumzwi na Wawolofu tu, bali hata Wasenegal wengine huzumgumza lugha hiyo; hivyo karibuni asilimia 40 ya wakazi wake huizungumza kama lugha mama. 

Idadi ya wasemaji kama lugha mama ni takriban milioni 3.2 na karibu idadi ileile hutumia Kiwolofu kama lugha ya pili.

Kuna lahaja mbalimbali kama vile "Dakar-Wolof". Dakar ni mji wenye watu mchanganyiko, yaani kuna waongeaji wa Kiwolofu, Kifaransa, Kiarabu, na hata Kiingereza huzungumzwa kidogo katika mji huo ambao uko nchini Senegal; hivyo Kiwolofu chao ni cha mchanganyiko.

Maeneo mengine ya Kiwolofu ni kama vile:
*Loukala
*Saint Louis
*Casamanca
*Banjul
*Nouakchott

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Wolof Language Resources 
*makala za OLAC kuhusu Kiwolofu
*lugha ya Kiwolofu katika Glottolog
* Ethnologue Site on the Wolof Language
*Kiwolofu katika tovuti ya Multitree
* An Annotated Guide to Learning the Wolof Language 
* Leipoldt's Wolof Language Project (in English) 
* Leipoldt's Wolof Language Project (in German) 
* Yahoo group about Wolof (in English and German)
* Wolof Online
* Wolof English Dictionary  (this dictionary mixes Senagalese and Gambian variants without notice, and does not use a standard orthography)
* A French-Wolof-French dictionary partially available at Google Books.
* Firicat.com  (an online Wolof to English translator; you can add your own words to this dictionary; refers almost exclusively to the Gambian variants and does not use a standard orthography)
* PanAfrican L10n page on Wolof 
* OSAD spécialisée dans l’éducation non formelle et l’édition des ouvrages en langues nationales 
* JangaWolof.wordpress.com (A blog about the Wolof language and culture)
 

Jamii:Lugha za Kiniger-Kongo
Jamii:Lugha za Gambia
Jamii:Lugha za Senegal
Jamii:Lugha za Mauritania
William "Bill" Kim

**William "Bill" Kim** ni jina la kutaja uhusika wa kipindi cha televisheni Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Reggie Lee. Uhusika ulianza kuonekana ukiwa kama Ofisa wa Huduma za Siri, aliyeingia makataba na Rais Caroline Reynolds. Hata hivyo, baadaye iligundulika kuwa ni mwajriwa mwenye cheo kikubwa kabisa na "The Company".

Kim alikuwa kiongozi mkubwa kabisa wa kuhondosha na kutoa vitisho kwa watu wa the Company, kwa mfano alipotoa mkwara mzito kwa hawa Fox River Eight na Aldo Burrows na mtandao mzima unaomfuata. Anaonekana kuwa anakosea kila kitu kwa kuwa na pupa mno.

Anajifanya kama yeye ni mtu wa kati wa Rais na Paul Kellerman (Paul Adelstein), kitendo ambacho kilisababisha mshikemshike katia yao. Mda mfupi baada ya Fox River Eight kutoroka, Kim akawa msimamizi mpya wa Kellerman. 

Kellerman akaingiliwa na hofu kwa hili, akiwa kama yeye alikuwa akiripoti kazi zake kwa Reynolds moja kwa moja kwa takribn miaka 15. Kim alimwelezea Kellerman kwamba, hili linasababishwa na Reynolds kuwa na kazi nyingi za mambo mengine ya kufanya, ikiwa sambamba kabisa na mpango mzima wa kuondoa mambo mabaya aliyoyafanya.
## Viungo vya Nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
Felicia Lang

**Agent Felicia Lang** ni jina la kutaja uhusika wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Barbara Eve Harris. Lang alainza kuonekana katika msimu wa pili wa mfululizo, maarufu kama "Scan", akiwa kama mmoja kati ya makachero wa FBI aliokuwa akishirikiana karibu kabisa na Alexander Mahone kwa kuwaruisha wale Fox River Eight. 
## Viungo vya nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
Charles "Haywire" Patoshik

**Charles Patoshik** ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Silas Weir Mitchell. Huyu naye alikuwa mfungwa wa Fox River State Penitentiary. Huyu alikuwa ana matatizo ya akili, na katika mfululizo huu alikuwa akiwekwa sana katika wodi ya watu vichaa. Pia alishawahi kuwa mfungwa mwenzi wa Michael Scofield baada ya kuhamishwa kwa Sucre. 

Akiwa kwenye wodi ya watu vichaa ya Fox River, alipewa jina la utani la **"Haywire"**.
## Viungo vya Nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
Danay García

**Danay García** (amezaliwa tar. 5 Julai 1984, mjini Havana, Kuba) ni mwigizaji filamu na tamthilia wa  Kikuba. Kwa sasa anashiriki katika tamthilia ya Prison Break, na humu anacheza kama Sofia Lugo.

## Wasifu 
### Maisha na sanaa (kwa ufupi 
Danay Garcia alizaliwa na kukulia mjini Havana, Kuba.. Aliazna kazi za unenguaji tangu yungali na miaka kumi.. Danay anajua kucheza muziki wa Ballet, Salsa, Dansi ya Kiafrika, Merengue, Belly Dansi, na Flamenco. Baadaye akaja kuwa mwanamitindo. Kwa sasa, ni mmoja kati washriki wa mfululizo wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break.
Danay Garcia anaishi mjini Mexico City, na ana mume na watoto wawili.

## Filamu alizocheza 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* 
* RELOAD Magazine Interview with Danay Garcia
* Interview with Danay Garcia

Jamii:Waigizaji Filamu wa Kuba
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1984
Henry Pope

thumb|Stacy Keach katika Mkutano wa Kuzuka mnamo Mei 2007.

**Henry Pope** ni jina la mhusika katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Stacy Keach. Katika mfululizo huu, alicheza kama mkuu wa gereza la Fox River State Penitentiary. Aliamini ya kwamba kila mfungwa anastahili heshima, na ndiyo maana alianzisha prison industry (PI) na vipindi vya elimu ambavyo vinamruhusu mfungwa kuweza kujipatia masomo akiwa jela.

## Viungo vya nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
Archaea

**Archaea** (tamka **arkea**; kutoka Kigiriki ἀρχαῖος, *archaĩos*, „kizee sana, kiasili“) ni kundi la vidubini vyenye seli moja tu.

Muundo wa seli zao una tabia za pekee, hivyo uainishaji wa kisayansi hauzipangi pamoja na bakteria, bali katika domeni ya pekee, ambayo ni domeni ya tatu ya uhai pamoja na bakteria na Eukaryota. Siku hizi eukaryota zinachukuliwa kuwa zimetokana na kuingizwa kwa seli za bakteria ndani ya seli ya archaea. Seli hizi za bakteria zikawa mitokondrio (pia dutuvuo). Mhenga wa mimea alipata seli nyingine za bakteria, ambazo zikawa kloroplasti. Hii inadokeza kwamba eukaryota ni aina za juu za archaea.

Archaea hazikujulikana kwa muda mrefu kwa sababu zinaonekana kwa hadubini tu. Mwili wote ni seli moja tu. Kimaumbile zinafanana na bakteria, hivyo kwa muda mrefu zilitazamwa kama kundi la bakteria.

Archaea zilitambuliwa tangu 1977 kama kundi la pekee. Ilionekana ya kwamba kemia ndani ya seli ni tofauti. Zina uwezo wa kutumia mata nyingi kama lishe kushinda bakteria au eukaryota.

Zimepatikana katika mazingira magumu pasipo viumbehai wengine
* ziko penye sentigredi 80 au zaidi
* ziko katika maji yenye chumvi nyingi sana
* ziko ndani ya asidi kali au besi kali

Kwa hiyo zimepatikana ndani ya chemchemi ya maji moto na maziwa ya chumvi au magadi. Ziko mazingira pasipo na oksijeni na pia ndani ya utumbo wa binadamu.

Archaea ni sehemu muhimu ya planktoni. 

Jamii:Biolojia
Caroline Reynolds

**Caroline Reynolds** ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Patricia Wettig. 

Alianza kuonekana katika sehemu ya pili ya mfululizo akiwa kama mwanamke wa mafumbo (maranyingi alionekana akiulizia kazi) ambaye sura yake haikuonekana hadi ilipofikia sehemu ya nane ya mfululizo huu, ambapo aligundulika kuwa alikuwa Makamu wa Rais wa Marekani ndiye aliyekuwa akifanya hivyo. 

Kaka yake, Terrence Steadman, ni mtu ambaye inasemekana Lincoln Burrows alifungwa kwa kumwua. Reynolds akawa maarufu zaidi, akaja kuwa adui mkubwa wa msimu wa kwanza.

Katika msimu wa kwanza, Reynolds alishirikiana na jumuia ya washenzi ijulikanayo kama "The Company" ambao alikuwa alishirikiana nao kuhakikisha lengo lao la kumpoteza Lincoln Burrows limekamilika kwa kisingizio cha kumwua kaka wa makamu wa Rais.
## Viungo vya Nje
Jamii:Wahusika wa Prison Break
Uyoga

*Kwa kundi la muziki nchini Kenya tazama Uyoga (bendi)*

**Uyoga** ni sehemu ya kuvu inayotokea juu ya ardhi na kukuza vibufu vinavyofanana na mbegu ya mimea. Uyoga mara nyingi huitwa mimea lakini si mimea, ni sehemu ndogo ya kuvu (kwa Kilatini: fungi).

Kazi ya uyoga kwa fungi yake ni kama matunda kwa mmea yaani ni kusaidia kuzaa na kusambaza.

Uyoga ni sehemu ndogo tu ya fungi yote inayoendelea kama miseli ndani ya ardhi kwa mita nyingi.

Uyoga si fungi yenyewe bali kitu kama tunda lake. Unajengwa na nyuzi nyingi za kungunyanzi na kuwa mahali pa kukuza vibufu ambavyo ni kama mbegu ya fungi.

## Uyoga kama chakula
Uyoga ni maarufu kama chakula, lakini ni chakula kinachohitaji uangalifu na utaalamu. Zinapikwa, kukaangwa na aina kadhaa pia huunganishwa bichi katika saladi. 

Uyoga huwa na protini nyingi pamoja na madini na vitamini ndani yake. Kwa hiyo ni chakula bora.

Kwa upande mwingine kuna uyoga za sumu zinazofanana na uyoga za kuliwa, lakini sumu yake ni kali kiasi cha kuweza kuua.

## Uchumi
Uyoga huvunwa pale zinapokua. Hizi zinauzwa barabarani au sokoni.

Aina kadhaa (kwa mfano champignon) zinalimwa kibiashara na kuuzwa kwenye maduka makubwa. Ni aina zinazofaa kutunzwa katika friji kwa siku kadhaa.
Tegan Moss

**Tegan Moss** (amezaliwa tar. 7 Februari 1985, mjini  Vancouver, British Columbia, Kanada) ni mshindi wa Tuzo ya Msanii Mdogo kutoka nchini Kanada-anayeonekana sana katika filamu na vipindi vya televisheni.

Moss ana kaka wawili, Rory Moss, na mwingine mwigizaji anaitwa Jesse Moss. Moss alijinga na Shule ya Sekondari ya Point Grey na kumaliza mnamo mwezi Juni katika mwaka wa 2003.

Moss kwa sasa anashiriki katika filamu ya Dr. Dolittle Goin' Hollywood na Free Style ambayo inapngwa ianze kufanyiwa kazi baada ya mwaka. Moss pia alipata kuonekana katika filamu ya Sea People akiwa kama Amanda Forrest.

## Filamu alizocheza
* 2 Cool at the Pocket Plaza kacheza kama Polly Pocket
* A Girl Like Me: The Gwen Araujo Story kacheza kama Lisa
* Dead Like Me kacheza kama Fiona
* Eight Days To Live kacheza kama Becca Spring
* Galaxy Angel X kacheza kama Chitose Karasuma
* High School Musical 3: Senior Year kacheza kama Angela Fuller
* My Scene Goes Hollywood kacheza kama Nolee
* Polly and the Pockets kacheza kama Polly Pocket
* PollyWorld kacheza kama Polly Pocket
* Seventeen & Missing kacheza kama Lori Janzen

## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:Watu walio hai
Vancouver

thumbnail|right|280px|Vancouver, Kanada

**Vancouver** ni mji wa pwani uliopo kwenye bandari kuu ya kusini-magharibi mwa jimbo la British Kolumbia, Kanada. Huu ni mji mkubwa kabisa katika British Kolumbia na pia mji wa tatu kwa ukubwa katika Kanada, wenye zaidi ya watu milioni 2.

## Asili ya Mji 
Mji wa Vancouver ulianzishwa mnamo mwaka wa 1886, na kupewa jina hilo kwa heshima ya George Vancouver, aliyekuwa baharia kutoka nchini Uingereza. Aliishi kunako miaka ya 1700, na alikuwa akitumia boti kupitia maeneo haya na kugundua mji wa Vancouver na Kisiwa cha Vancouver.

Jamii:Miji ya Kanada
Jamii:British Kolumbia
Victoria, British Kolumbia

thumb|450px|Victoria Inner Harbour pamoja na The Empress hotel kwa nyuma
**Victoria** ni mji mkuu wa mkoa wa British Kolumbia, Kanada. Mji umepewa jina hili baada ya Malkia Victoria.

Zaidi ya watu 300,000 wanaishi kwenye mji huu wa Victoria. Watu wengi waishio mji huu hufanya kazi serikalini au kwenye sekta ya utalii. Mji una joto sana wakati huo kuliko miji mingine ya Kanada, Wakanada wengi huama pale wanapo stahafu kazi.

## Viungo vya Nje 
* Tovuti

Jamii:British Kolumbia
Jamii:Miji ya Kanada
British Kolumbia

thumbnail|right|280px|Ziwa Shuswap, British Kolumbia 
**British Kolumbia** (kwa kifupi huitwa B.K.) ni jimbo la Kanada upande wa Bahari Pasifiki lililopo kati ya Marekani bara na Alaska. 

Ni mmoja kati ya majimbo makubwa ya Kanada yenye kilomita za mraba zipatazo 944,735. 

Kunako mwaka wa 2001, idadi ya wakazi ilikuwa 3,907,738. Kunako mwaka wa 2005, iliaminika ya kwamba idadi ya watu imefikia 4,220,000.

Mji mkuu wa British Kolumbia ni Victoria. Mji mkubwa katika British Kolombia ni Vancouver ambao una wakazi wapatao milioni 2 ndani yake. Miji mingine mikubwa imejumlishwa na Kelowna, Abbotsford, Kamloops, Nanaimo, na Prince George.

## Miji Mikubwa 
* Vancouver (602,231)
* Surrey (394,976)
* Victoria (300,00)
* Burnaby (216,336)
* Richmond (129.666)

## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi
* Map of British Columbia 
* The Political Economy of British Columbia's Rainforests 

Jamii:Majimbo ya Kanada
Jamii:British Kolumbia
Protini

**Protini** ni molekuli ndefu na sehemu za lazima katika muundo wa seli za mwili wa viumbehai. Zinajengwa na amino asidi. Protini huwajibika kwa maumbile ya seli na kushughulika usafirishaji wa dutu ndani ya seli na kati ya seli za mwili. Musuli zinaundwa pamoja na protini za pekee zenye uwezo wa kupanua na kujikaza hivyo kuweka msingi wa mwendo. 

Protini zinapatikana katika wanyama, mimea, fungi na bakteria. 

## Protini katika chakula 
Wanyama wote pamoja na binadamu huhitaji protini katika chakula chao kwa sababu hawana uwezo wa kujitengenezea amino asidi zote zinazohitajika kwa kujenga miili yao. Kwa sababu hiyo tunahitaji chakula chenye protini; mahitaji ya mwanadamu ni takriban gramu 1 ya protini kwa kilogramu 1 ya uzito wa mwili wake; maana yake mtu mwenye uzito wa kilogramu 70 anashauriwa kula gramu 70 za protini kwa siku.

Tumboni mwa binadamu na wanyama protini za chakula huvunjwa kwa asidi asidi ndani yao; kutoka hizi mwili unajenga protini mpya ya aina yake ya pekee.

Uhaba wa protini unasababisha magonjwa; uhaba mkali unaleta unyafuzi. Unyafuzi unashika hasa watoto wanaopewa chakula kingi lakini kabohidrati tu kama ugali bila makundekunde, nyama au samaki.

Vyakula vyenye protini nyingi ni 
* nyama 
* samaki
* mayai
* maziwa na vyakula kutokana na maziwa kama jibini, maziwa ya mgando
* Jozi
* makundekunde kama soya, kunde, maharage

## Protini katika mlo nyongeza 
Kando na chakula, protini huweza kupatikana katika mlo nyongeza (diet supplements). Kwa mfano whey protein ni mojawapo wa milo nyongeza ambao utaongeza mwili wako protini na kukuwezesha kutimua misuli.

**Umuhimu wa protini katika mlo nyongeza**

* Husibisha na humfanya mtu ahisi amekinai na hivi kupunguza njaa
* Hukuza misuli
* Humsaidia mtu kukuwa sawa kwa haraka baada ya mazoezi
* Hupunguza mafuta mwilini
* Kumfanya mtu awe na uzani wa kawaida

## Utaalamu 
Protini zilitambuliwa na mwanakemia Msweden Berzelius mwaka 1838.

## Marejeo
Jamii:Kemia
Jamii:Biolojia
Jamii:Afya
Madini

[thumb|250px|[Nyengwe (Pyrite) ni kampaundi ya chuma na sulfuri yenye fuwele nzuri]]
thumb|Uchimbaji wa madini katika mgodi
**Madini** (kwa Kiarabu: **معدن**, ''ma'adan*; kwa Kiingereza: *mineral'') ni dutu mango inayopatikana duniani kiasili. Madini huwa na tabia maalumu ya kikemia, si mata ogania na mara nyingi huwa na muundo wa fuwele (kristali). Kwa lugha nyingine: madini ni elementi au kampaundi ya kikemia inayoonyesha umbo la fuwele na ambayo imejitokeza katika mchakato wa kijiolojia.

Kuna takriban madini 4,000 yaliyogunduliwa duniani. Miamba yote yanaundwa na madini na kuna hasa madini 30 yanayounda sehemu kubwa ya miamba duniani. Miamba kwa kawaida huwa na madini mbili au zaidi ndani yake.

Madini yapo kila mahali. Katika mazingira yetu kila jiwe limeundwa na madini. Ardhi ya shamba ina kiwango kikubwa cha madini ni punje za mchanga ambao ni mawe yaliyosagwa. Tukiwasha taa kuna madini kwenye uzi ya kuwaka na umeme umefika kwenye taa kupitia shaba ya waya; na shaba hiyo ni madini. Seli za mwili wetu huhitaji madini na hivyo ni muhimu kwamba chakula chetu kina kiasi kidogo cha madini ya lazima kama chuma au kloridi. 

Madini kadhaa hupendwa kama vito (johari, mawe ya thamani) au pia dhahabu. 

Madini ni kati ya vitu vigumu vilivo vya kawaida katika Dunia. Ni vitu viundanishavo mawe ya Dunia. Kuna baadhi ya madini huundwa na elementi moja tu. Nyinginezo huundwa na zaidi ya elementi mbili au zaidi.

## Madini na miamba
Madini ni tofauti na miamba. Madini ni kampaundi ya kikemia yenye viwango maalumu vya elementi ndani yake na kwa kawaida mfumo maalumu ya fuwele.

Mwamba huwa na madini ndani yake kwa mchanganyiko mbalimbali. Kwa hiyo sampuli mbili kutoka mwamba uleule zinaweza kuonyesha viwango tofauti za minerali husika. Kinyume madini daima huwa na tabia zilezile za kikemia. Kito cha yakuti kitakuwa sawa kama kimepatikana Australia au Asia.

## Muonekano na ugumu
Madini hutambulishwa na sifa kama rangi, ugumu, kiasi cha mwanga yanachoruhusu na mpangilio wa kristali. Almasi ni madini yaliyo magumu kuliko yoyote. Hutumiwa kukatia vitu vingine vigumu. 

## Viungo vya nje 
* Some common minerals and their uses 
* Rock salt 

*
Single Ladies (Put a Ring on It)

**"Single Ladies (Put a Ring on It)"** ni wimbo wa mwimbaji wa  R&B wa Kimarekani Bi. Beyoncé Knowles. Wimbo ulitungwa na kutayarishwa na Christopher Stewart, Terius Nash, Kuk Harrell na Knowles mwenyewe kwa ajili ya albamu yake ya tatu ya I Am... Sasha Fierce kwa mwaka wa (2008). 
## Muundo na orodha ya nyimbo 
## Chati zake 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
Jamii:Nyimbo za 2008
Jamii:Nyimbo za Beyoncé
Anatomia

, *Anathomia*, 1541]]
**Anatomia** (pia **anatomi**, *:en:anatomy*, kutoka Kigiriki ἀνατέμνειν *anatemnein - kupasua, kufungua*) ni elimu ya miili ya viumbehai kama binadamu, wanyama na mimea. Inachungulia muundo na umbile la mwili na sehemu au viungo vyake.

Wataalamu wa anatomia hufungua mwili na kuikata kwa sehemu zake kwa kusudi la kuongeza elimu ya muundo wake.

Elimu hii inasaidia kuelewa magonjwa, pamoja na sababu na matokeo yake. Ni pia msingi wa mafundisho ya tiba na elimu ya matibabu.

## Marejeo
## Tazama pia 
* Biolojia
* Sayansi

## Viungo vya nje 
* 
* Anatomy , *In Our Time*. BBC Radio 4. Melvyn Bragg with guests Ruth Richardson, Andrew Cunningham and Harold Ellis.
* "Anatomy of the Human Body". 20th edition. 1918. Henry Gray
* Anatomia Collection: anatomical plates 1522 to 1867 (digitized books and images)

*
Jamii:Mwili
Jamii:Biolojia
DNA

thumb|right|Mfano wa mfumo wa DNA.
**DNA** ni kifupisho cha **DeoxyriboNucleic Acid** ambayo ni jina la Kiingereza la molekuli kubwa ndani ya seli za viumbehai wote. Kwa Kiswahili huitwa **Asidi DeoksiriboNukleini** (kifupi: ADN) au **Asidi Kiinideoksiribo**; DNA hubeba vinasaba (jeni) yaani sehemu ambazo zinaamua tabia za kiumbe husika kama vile mwonekano, jinsia, na yale yote kilichopokea kutoka wazazi wake. 

Wanyama, mimea, bakteria na virusi vilevile, wote wana DNA. Molekuli hii inabeba ndani yake habari zote za urithi wa kiumbehai husika, yaani habari za tabia zote zinazopokewa kutoka kwa wazazi. Mwenye DNA zimo jeni zinazotunza habari maalumu juu ya urithi wa kiumbe. 

Molekuli ya DNA ina umbo kama ngazi mbili za kupanda zilizounganishwa pamoja na kupindika kama sukurubu. Kila ngazi ni nukleotidi ambayo ni muungo wa sukari fulani pamoja na moja kati ya besi ogania nne. Ufutano wa besi hizo unaamua namna ya kutengeneza protini wakati wa kujenga seli mpya.

DNA ina uwezo wa kujinakili. Wakati wa kuzaa DNA inajipasua katikati ya pande mbili za "ngazi" yake. Hivyo nusu "ngazi" ya upande wa mzazi mmoja inaungana na nusu "ngazi" ya mzazi mwingine. 

Tabia kama ukubwa, rangi ya ngozi au nywele ziko kila moja mahali pake; zikiunganishwa za baba na mama, kemia inaamua ni upande gani wenye athira zaidi na hivyo utajitokeza kwa mtoto. 

DNA inatokea hasa ndani ya kromosomu kwenye kiini cha seli.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje 
* http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml 

Jamii:Jenetikia
Jamii:Biolojia
Jamii:Kifupi