open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lugha za Kiworrorran

right|thumb|Eneo la lugha za Kiworrorran barani mwa Australia, rangi ya kizambarau
**Lugha za Kiworrorran** ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha kumi na mbili ambazo huzungumzwa upande wa kaskazini ya jimbo la Australia Magharibi.

## Orodha ya lugha za Kiworrorran
*Kiandajin
*Kigambera
*Kikwini
*Kimiwa
*Kingarinyin
*Kiumiida
*Kiunggaranggu
*Kiunggumi
*Kiwilawila
*Kiworora
*Kiwunambal
*Kiyawijibaya

## Viungo vya nje
*lugha za Kiworrorran katika Glottolog
*lugha za Kiworrorran katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Siagi

thumb|Siagi mara nyingi hupakwa juu ya mkate.

**Siagi** (kutoka Kiarabu صيغ, *siyagh*)  ni shahamu (mafuta) kutoka katika maziwa inayotumiwa kama chakula, hasa kwa kupakwa juu ya mkate au katika upishi.

## Mafuta ndani ya maziwa
Maziwa ya ng'ombe, lakini pia ya wanyama wengine, huwa na kiasi cha shahamu ndani yake. Kama maziwa yanakaa baada ya kukamuliwa, shahamu inapanda juu na kuonekana kwenye uso wake. Hapo inaweza kukusanywa.
 
Siagi ni thabiti kama inatunzwa katika jokofu, lakini nje yake inalainika na kuyeyuka kabisa, kuwa kama mafuta mnamo sentigredi 30-35.

Siagi inaharibika haraka katika tabianchi ya joto pasipo jokofu, hivyo matumizi yake kama chakula cha pekee, tofauti na maziwa, yalianza katika nchi zenye tabianchi baridi. Mataifa ya kale walitumia siagi mara nyingi kama dawa la kupakaa.

## Kutengeneza siagi
Siagi inatengenezwa kwa kutisikisha maziwa na kazi hii inarahisishia kutengana kwa shahamu na sehemu nyingine. Krimu inayokusanyika kwenye uso wake bado ni emalshani ya shahamu na maji inayoendelea kukandamizwa kwa shabaha ya kupunguza maji ndani yake. Wakati siagi imekuwa tayari ina asilimia 15-20 za maji ndani yake. 

Zamani siagi ilitengenezwa kwa mikono. Tangu karne ya 19 mbinu mbalimbali ziligunduliwa kwa kutengeneza siagi kiwandani. Siagi hii inafika sokoni mara nyingi ikitiliwa tayari kiasi cha chumvi.

Mwaka 2015 tani milioni 2.4 za siagi zilitengenezwa duniani. 

## Majarini kama chakula mbadala
Tangu karne ya 19 majarini ilibuniwa katika Ulaya kama chakula mbadala kwa sababu wakazi maskini kwenye miji iliyokua haraka walikosa uwezo wa kununua siagi. Majarini hutengenezwa kutoka mafuta ya mimea (k.v. alizeti, karanga, mawese) pamoja na maji na gharama zake ni nafuu kuliko siagi.  

## Ghee
Kule Uhindi katika mazingira ya joto watu walibuni njia ya kutunza siagi kwa muda mrefu kwa njia ya kuichemsha hadi maji yote ndani yake yatoke nje. Tokeo lake huitwa ghee (tamka: gii): namna hiyo ya siagi inaweza kutunzwa siku nyingi bila jokofu. Hadi leo ghee ni sehemu muhimu ya upishi wa Kihindi.

## Tanbihi
Jamii:Chakula
Kiwanda (maana)

Neno **kiwanda** linaweza kumaanisha:

* Mahali pa kutengeneza bidhaa (kiwanda)
* Kwa wingi: nyuzi ya kusukia (kiwanda (uzi))
* Lugha ya Wawanda (kiwanda (lugha))
* Mayai yaliyochakuliwa na kukaangwa (kiwanda (chakula))
Mr Joel Joseph

**Joel Vicent Joseph** (anajulikana kama **Mr Joel Joseph**; alizaliwa Arusha, Tanzania, 31 Machi 1985) ni mwanamuziki na meneja wa vipaji kutoka Tanzania. Mr Joel Joseph alisainiwa chini ya studio ya rekodi iitwayo WCB Wasafi ili kumsimamia Harmonize..Ni mwanzilishi wa lebo ya muziki inayoitwa Puaz Music Records.

## Maisha ya awali na elimu 
Joel amezaliwa jijini Arusha, Tanzania tarehe 31 Machi 1985, mahali wazazi wake wamekulia na kuishi. Alihitimu masomo yake ya sekondari mwaka 2005 Marangu Secondary School, alikwenda katika chuo cha uhandisi wa kompyuta kiitwacho New Horizon Institute na kupata shahada yake ya kompyuta. Baadae aliendeleza masomo yake kwa kuchuku kozi mbali mbali kwa kutumia elimu ya mtandaoni (E- Learning) na kujichukulia vyeti vya kozi mbali mbali ikiwemo Usimamizi wa ajira kutoka Harvards Business Publishing. 

## Maisha ya Kimuziki 
Mr Joel Joseph alianza muziki akiwa na miaka 21, Alikuwa akijihusisha na kuimba nyimbo za wasanii wengine (Cover Songs) ambapo ilimpelekea kujua kwamba ana uwezo wa kuimba hivyo kutunga nyimbo zake mwenyewe. Mnamo mwaka 2005, Mr. Joel Joseph aliingia kurekodi wimbo wake wa kwanza uitwao *SWEET BABY*, uliorekodiwa chini ya studio za Grandmaster Records zilizopo jijini Arusha,Tanzania. 2006 alishiriki kutoa wimbo mwingine akiwa katika kundi akitumia jina Nizzo B

## Kazi yake ya meneja wa talanta 
Mnamo mwaka 2018 Mr.Joel Joseph alisainiwa chini ya usimamizi wa studio rekodi iitwayo WCB Wasafi kwa ajili ya kumsimamia mwanamuziki Harmonize katika kazi zake. Moja kati ya mafanikio ya kazi kubwa alizofanya ni kumjenga Harmonize na kuikuza sanaa yake ya muziki. katika kazi zilizoleta mafanikio makubwa moja wapo ilikuwa ni "kwangwaru" ambayo ni kazi ilibadilisha maisha ya mwanamuziki Harmonize kwa upande mkubwa,na hii ilimpa nafasi kubwa sana ya kuwa mmoja wa mameneja hodari wa Talanta Tanzania. kuacha "kwangwaru"" Mr Joel Joseph amezisimamia kazi nyingine zikiwemo "Dm Chick" iliyomshirikisha mwanamuziki wa Ghana "Sarkdie", Atarudi pamoja na Kadamshi. " Kwangwaru iliwezakuchukua nafasi mbali mbali na kushiriki katika tuzo mbali mbali Afrika ikiwemo African Muzik Awards (AFRIMMA). Licha ya kuwafanya kazi na Harmonize , pia Mr Joel ameshawahikufanya kazi na msanii Shetta akiwa kama meneja wake. Mwaka 2018 mwishoni Mr Joel alitangaza rasmi kuacha kufanya kazi Wasafi Classic Baby (WCB) na kuacha kufanya kazi na msanii Harmonize. Kwa mujibu wa BBC ilieleza kuwa Mr puaz alitengana na mwanamuziki huyo kwa sababu ya kutofautiana katika mazingira ya kazi na vile vile kauli.

## Vitabu 
## Filamu
= Albamu =

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Official Website 
* 
* 
* 
* mr Joel Joseph kwenye Instagram
* mr Joel Joseph kwenye Facebook

Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Wajasiriamali wa Tanzania
Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania
Jamii:Afrocreatives edit-a-thon 2024 in Tanzania
Kiwanda

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Kiwanda (maana)
 huko Wolfsburg nchini Ujerumani.]]
**Kiwanda** ni mahali ambapo bidhaa mbalimbali hutengenezwa, yaani penye majengo na mashine. Bidhaa hizo zinaweza kuwa ndoo, sahani, mabakuli, vijiko, masufuria, magari, kompyuta, bati, vyakula mbalimbali, nyundo, pasi, baiskeli, pikipiki na vitu mbalimbali kwa ujumla. Hivyo kuna aina mbalimbali za viwanda: vipo viwanda vya vyakula, vya magari, vya vifaa vya ujenzi, vya vyombo mbalimbali, na vya vitu vizito, vya vyuma n.k.

## Historia
Viwanda vilisambaa hasa kuanzia karne ya 19 wakati wa Mapinduzi ya viwandani ambako uzalishaji wa bidhaa ulihamishwa kutoka karakana za mafundi kwenda taasisi kubwa zaidi ambako mashine pamoja na mpangilio wa kazi viliongeza tija ya uzalishaji.

Ugunduzi wa injini ya mvuke uliunda msingi wa matumizi ya mashine katika shughuli nyingi za uzalishaji. Pamoja na hayo, mashine hizi zilikuwa na gharama kubwa, hivyo ulimbikizaji wa rasilmali uliunda tabaka mpya ya mabepari. 

Kuenea kwa viwanda kulisababisha mabadiliko makubwa katika jamii za dunia. Mafundi wa weledi nyingi walipoteza nafasi zao kwa sababu bidhaa zilitengenezwa sasa kwa bei nafuu na katika muda mfupi, mara nyingi pia kwa ubora mkubwa kuliko jinsi mafundi walivyoweza kuzitoa kwa kazi ya mikono. Lakini viwanda vimeleta pia kazi mpya na ufundi tofauti na awali. 

Uzalishaji wa bidhaa katika viwanda umekuwa msingi muhimu wa mchakato wa utandawazi ambako bidhaa nyingi zinazalishwa katika nchi fulani na kuuzwa kote duniani ilhali vipuli vya kutengenezea bidhaa hizi tena zinatoka katika nchi tofauti.

Zipo nchi zenye viwanda vingi zaidi; nchi yenye viwanda vingi ni nchi tajiri, kwa mfano Japani. Viwanda vyake ni vya kutengeneza bidhaa kubwa na nzito zaidi, kama vile meli, ndege, treni, magari n.k. 

## Faida na hasara
Kila nchi ina viwanda mbalimbali. Viwanda hivyo huisaidia nchi hiyo pindi iuzapo bidhaa hizo, pia huisaidia nchi husika kunufaika kiuchumi kwa uwepo wa viwanda hivyo. 

Viwanda vina faida kubwa sana katika nchi yenye viwanda hivyo; faida hizo ni: 
* 1) Kuisaidia nchi kukua kiuchumi,
* 2) kupata fedha za kigeni,
* 3) kulipa madeni wanayodaiwa,
* 4) kuajiri watu ambao hawana kazi,
* 5) na kunufaisha taifa kwa ujumla n.k.

Tunapokuwa na viwanda tunanufaika kwa vitu vingi. Lakini viwanda vina madhara pia, tena mengi sana. Madhara hayo ni:
* 1) moshi unaotoka viwandani huharibu anga hewa (ozon layer) ambapo anga linapotoboka husababisha kuwa na joto kali sana,
* 2) majitaka yanayotiririshwa kwenye mito husababisha madhara kwa viumbehai wa majini na watu wanaotumia maji ya mto huo,
* 3) uchafu unaobaki husababisha magonjwa mbalimbali ya milipuko,
* 4) viwanda hutoa hewa chafu ambayo husababisha matatizo ya upumuaji kwa ujumla. 

Kwa hiyo tuvitunze viwanda vyetu ili vilete faida, si kuangamiza watu na viumbe wengine.

Jamii:Uchumi
Jamii:Teknolojia
Jamii:Hifadhi ya mazingira
Kigamilaraay

**Kigamilaraay** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagamilaraay katika majimbo ya Queensland na New South Wales. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kigamilaraay 35 tu, tena wote walichanganya lugha yao ya asili na Kiingereza. Kwa hiyo lugha kama lugha halisi imeshatoweka. Hata hivyo Kigamilaraay hufundishwa katika shule kadhaa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigamilaraay kiko katika kundi la Kiwiradhuriki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigamilaraay kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigamilaraay 
*lugha ya Kigamilaraay katika Glottolog
*lugha ya Kigamilaraay katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kigangulu

**Kigangulu** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagangulu katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kigangulu ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigangulu kiko katika kundi la Kimariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigangulu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigangulu 
*lugha ya Kigangulu katika Glottolog
*lugha ya Kigangulu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kigithabul

**Kigithabul** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagithabul katika jimbo la Australia ya Magharibi. Mwaka wa 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kigithabul ishirini tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigithabul kiko katika kundi la Kibandjalangiki. Wengine hukiangalia kama lahaja ya Kibandjalang.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigithabul kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigithabul 
*lugha ya Kigithabul katika Glottolog
*lugha ya Kigithabul katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kasoko ya Chicxulub

zinaonyesha sehemu ya mzingo wa kasoko. ]]
 

**Kasoko ya Chicxulub** (tamka *chik-shulub*) ni kasoko kubwa ya dharuba kwenye pwani ya rasi ya Yucatan katika Meksiko, iliyosababishwa na pigo la asteroidi miaka milioni 66 iliyopita. Inaaminiwa ya kwamba tukio hilo lilisababisha kuangamia kwa dinosauri pamoja na spishi nyingine nyingi Duniani.

Kasoko hii ina kipenyo cha zaidi ya km 180, hivyo ni kasoko kubwa ya tatu duniani iliyosababishwa na dharuba ya asteroidi (*:en:impact crater*)  Asteroidi iliyogonga huko ilikuwa na kipenyo cha angalau km 10. Pigo hilo lilisababisha tsunami, kuwaka kwa moto katika sehemu nyingi za Dunia, matetemeko ya ardhi na kulipuka kwa volkeno nyingi. Kutokana na vumbi na majivu yaliyorushwa angani nuru ya jua ilizuiliwa na hivyo kilitokea kipindi kirefu cha giza na baridi kali kote duniani. 

Kasoko haionekani tena kwa macho au kutoka ndege maana mmomonyoko kwenye uso wa ardhi umeshasawazisha milima na kufukia shimo. Lakini vipimo vinaonyesha mabadiliko katika miamba ya eneo hilo na mabadiliko katika uga wa graviti ya eneo hili yanayotokana na densiti kubwa ya miamba pale ambako pigo lilikandamiza mwamba. Umri wa mwamba ulipimwa na kukadiriwa kuwa takriban miaka milioni 65 - 66. Umri huo unalingana na kupotea ghafla kwa spishi nyingi kote duniani jinsi inavyoonekana katika mabaki ya kisukuku.

## Marejeo
Ubora

thumb|Ubora

**Ubora** ni sifa ya kiumbehai au kitu chochote hasa kulingana na wengine au vingine vya aina ileile.

Pengine ubora unatakiwa kulingana na kiwango kinachotarajiwa na watumiaji na sheria za nchi. Kwa ajili hiyo kuna taasisi maalumu zinazothibitishwa kuwa unafikia kiwango hicho. Bila uthibitisho huo bidhaa haiwezi kuuzwa.

## Ubora (kibiashara) 
Kwenye biashara uhandisi ubora unatafsiriwa kisayansi kama uwezo wa kutokuwa na mapungufu wa kitu. Ubora ni dhahiri, una sifa fulani ya kujitegemea na unaweza kueleweka tofauti na watu tofauti pia. Watumiaji wanaweza kuangalia pia ubora wa vipimo vya bidhaa, na ubora wa kufanana wa bidhaa.

Wafanyakazi wa msaada wanaweza kupima ubora kwa hatua ambayo bidhaa huweza kuaminika na kudumishwa.

## Maelezo 
Kuna vipengele vitano vya ubora kibiashara:
# Kuzalisha - kutoa kitu.
# Uangalizi - kuhakikisha kwamba jambo linafanyika kwa usahihi.
# Kudhibiti ubora - kuhakikisha matokeo yana tabirika.
# Usimamizi - kuongoza shirika ili kuongeza utendaji kazi kupitia uchambuzi.
# Uhakikishaji - kupata uhakika kuwa bidhaa itakuwa ya kuridhisha.
Ubora uliotumia njia hizi uliendelea kwa kuwa na makampuni ya manunuzi ya NASA,viwanda vya jeshi  na nyuklia kuanzia miaka ya 1960 na hii ndiyo sababu ya msisitizo wa kuhakikisha ubora.

Jamii:Uchumi
Kim Il-Sung

thumb|Picha ya Kim Il Sung.
**Kim Il-Sung** (15 Mei 1912 - 8 Julai 1994) alikuwa kiongozi wa kwanza wa Korea Kaskazini kutoka mwaka 1948 mpaka alipofariki dunia kwa ugonjwa wa moyo. 

Kim Il-Sung alianzisha mawazo ya chama Juche. Aliongoza Korea Kaskazini tofauti na Muungano wa Kisovyeti na China.

Wakorea kaskazini bado wanamuita kiongozi wa nje. Kuna zaidi ya wasifu 300 wa Kim Il-sung katika Korea Kaskazini.

Alipofariki mwanae wa kiume Kim Jong-il (1941-2011) alikuwa kiongozi wa Korea Kaskazini mpaka alipofariki naye pia tarehe 17 Desemba 2011.

Hapo mjukuu wake, Kim Jong-un (alizaliwa 1983) akawa kiongozi wa Korea, na kaka yake, Kim Yong-ju (alizaliwa 1920), alikuwa serikalini rasmi.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1912
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Ukomunisti
Jamii:Marais wa Korea Kaskazini
Malcolm X

**Malcolm X** (jina lake la awali lilikuwa **Malcolm Stuart Little**; baadaye alifahamika kama **Hajj Malik**; 19 Mei 1925 - 21 Februari 1965) alikuwa mwanaharakati wa Haki za binadamu za Waafrika-Waamerika na haki za kiraia kwa jumla

Malcolm katika kipindi chote cha ukuaji wake aliishi kwa ndugu baada ya kifo cha baba yake na mama yake kwenda kuishi hospitali kutokana na maradhi yaliyokuwa yakimsumbua. 

Alijihusisha na shughuli za uhalifu katika maisha yake ya awali na kuhukumiwa kifungo cha miaka 10 gerezani mwaka 1946 kwa makosa ya uvunjaji na wizi. Akiwa gerezani alijiunga na Taifa la Uislamu na hapo ndipo alipojipachika jina Malcolm X akimaanisha jina lake la Kiafrika ambalo hakupatiwa kutokana na athari za utumwa. Baada ya kuachiwa toka gerezani mwaka wa 1952 kwa kuonesha tabia njema, kwa haraka sana alipata kuwa mtu mashuhuri ndani ya Taifa la Uislamu.

## Vitendo 
Mara ya kwanza, matendo na mazungumzo ya Malcolm X yalikuwa yanaongozwa na imani na mafundisho ya Taifa la Uislamu. Alifundisha kwamba watu wote weupe walikuwa wabaya. 

Mara alipojifunza kwamba kiongozi wa Taifa la Uislamu alikuwa katika mahusiano na wanawake wengi, aliacha kikundi akabadili dini yake kwa Uislamu wa Sunni. Aliendelea safari ili kuona mji mtakatifu wa Kiislamu wa Makka huko Saudi Arabia. Kwa wakati huu, mawazo yake ya watu weupe yalikuwa bora, akaanza kuamini kwamba Wazungu pia wanaweza kuwa watu wazuri. Malcolm X aliamini kuwa watu weusi wanapaswa kupigana kwa ajili ya haki zao za kiraia kwa njia yoyote waliyoweza, hata kama walipaswa kuleta vurugu. Pia alifikiri kuwa watu weusi wanapaswa kusaidiana kwa kununua vitu katika maduka yaliyomilikiwa na watu weusi. Alikuwa muhimu kwa harakati za haki za kiraia.

## Kifo 
Tarehe 19 Februari 1965, Malcolm X alimwambia mwanahabari Gordon Parks kwamba Taifa la Uislamu lilikuwa likijaribu kumuua. Februari 21, 1965, alikuwa akijiandaa kuhutubia OAAU katika mitaa ya Manhattan katika jengo la Audubon Ballroom.

Alipigwa risasi ya kifua na bunduki aina ya shotgun. Alitangazwa kufariki punde baada ya kufikishwa katika hospitali ya Columbia Presbyterian Hospital. Uchunguzi ulionesha alipigwa risasi 21 katika maeneo ya kifua bega la kushoto, mikono na miguu. 

Wauaji watatu baadaye walitambulika kama wanakikundi wa Taifa la uislamu ambao ni William 25X, aliyejulikana pia kama William Bradley, ambaye alimpiga risasi na Leon Davis pamoja na Thomas Hayer

## Maisha binafsi 
Alikuwa na watoto sita na Betty Shabazz. Alikuwa na wajukuu sita. Malcolm Shabazz ambaye alikuwa mjukuu wa kwanza wa kiume wa Malcolm X aliuawa Mei 9 2013. Yeye pia ana wajukuu wawili.

Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Mary Harris Jones

1,041 × 1,536px|thumb|**Mama Mary Harris Jones**
**Mary Harris*** Mama ***Jones** (30 Novemba 1930) alikuwa mzaliwa wa Ireland na baadae akawa Mmarekani mwalimu wa shule na mtengeneza mavazi, akawa maarufu na kupangwa mwakilishi wa taasisi za kazi na mipango jamii. Yeye alisaidia kuratibu migomo mikubwa na mwanzilishi wa Wafanyakazi wa Viwanda Duniani.

Jones alifanya kazi kama mwalimu na mtengeneza mavazi, lakini baada ya mume wake na watoto wanne wote kufariki kwa homa ya manjano mnamo mwaka 1867 na duka lake la mavazi liliharibiwa na moto mkubwa, Chicago mwaka 1871, yeye alianza kufanya kazi kama mratibu kwa ajili ya Knights wa Kazi na Umoja wa Mgodi na Wafanyakazi wa muungano. Kutoka 1897, alikuwa na umri wa miaka 60, yeye alikuwa anajulikana kama Mama Jones. Mwaka 1902 alijulikana na kuitwa "mwanamke hatari katika Amerika" kwa ajili ya mafanikio yake katika maandalizi ya mgodi na wafanyakazi na familia zao dhidi ya wamiliki wa migodi. Mwaka 1903, na maandamano ya lax utekelezaji wa mtoto na sheria za kazi katika Pennsylvania migodi na hariri mills, yeye alipanga "watoto machi" kutoka Philadelphia nyumba ya Rais Theodore Roosevelt kuelekea (Marekani) New York.

## Mwanzo wa maisha yake 
alt=The Mother Jones Memorial near her birthplace in Cork Ireland.|left|thumb|Mama Jones Memorial karibu na watani wake katika Cork Ireland.
Mary Harris Jones alizaliwa upande wa kaskazini wa mji wa Cork, Ireland, binti wa Roman Katoliki mpangaji wakulima Richard Harris na Ellen (nee Cotter) Harris. Yake halisi tarehe ya kuzaliwa haifahamiki, alibatizwa tarehe 1 Agosti 1837. Mary Harris na familia yake walikuwa waathirika wa Ukame wa Eire|Njaa Kubwa, kama zilivyokuwa familia nyingine nyingi za Ireland. Hii njaa ilifukuza zaidi mamlilioni ya familia, ikiwa ni pamoja na familia ya Harris, kuhamia Amerika ya Kaskazini. Kutokana na vifo vilivyosababishwa na njaa mkubwa na uhamaji wa familia, idadi ya watu Ireland ilipungua kwa wastani wa 20-25%.

## Viungo vya nje 
* DVD na virtual makumbusho kuhusu Mama Jones
* Mama Jones: wasifu na Sarah K. Horsley
* Mama Jones Anaongea: Hotuba na Maandiko ya kufanya Kazi Darasa Fighter 
* Free eBook wa Tawasifu ya Mama Jones
* LibriVox
* Kupata Kaburi
* Mama Jones Monument katika GuidepostUSA 
* Mama Jones Plaque katika Adelphi, MD
* Mama Jones Tamasha, Cork, Ireland
* http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2012/0702/1224319184340.html
Jamii:Waliozaliwa 1837
Jamii:Waliofariki 1930
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Spartacus

[thumb|[Sanamu ya Spartcus mbele ya Makumbusho ya Louvre mjini Paris, Ufaransa.]]
**Spartacus** (jina lilivyo kwa Kilatini; kwa Kigiriki ni Σπάρτακος, Spártakos; 109 KK hivi –  71 KK) kwa mujibu wa wanahistoria wa Kirumi, alikuwa mtumwa hodari wa kupigana kwa upanga (Gladiator)  dhidi ya watu wengine au wanyama wa mwituni.

Baadaye alikuja kutoroka gerezani na kuwa kiongozi wa waasi au watumwa dhidi ya serikali ya Warumi.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 109 KK
Jamii:Waliofariki 71 KK
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Wanaharakati
Jamii:Utumwa
Jamii:Historia ya Roma
Ukia

:Kwa maana nyingine, soma Umoja wa Kimataifa wa Astronomia

'''''' ni kata ya kaunti ya Makueni, Eneo bunge la Kaiti, nchini Kenya.

## Tanbihi
Jamii:Kata za Kenya
Jamii:Kaunti ya Makueni
Wilma Rudolph

**Wilma Glodean Rudolph** (Juni 23, 1940 – Novemba 12, 1994) alikuwa mwanariadha kutoka nchini Marekani. Aliishi Clarksville, Tennessee pamoja na ndugu 11. Alikuwa wa 5. Alipokuwa na umri wa miaka 4, alikuwa na polio. Alinusurika, lakini alipoteza matumizi ya mguu wake wa kushoto. Wazazi wake na ndugu zake walimsaidia kumfanyia massage mguu. Alipokuwa na umri wa 11 alirudi ofisi ya daktari tena na aliweza kutembea.

Katika shule ya sekondari, Rudolph akawa mchezaji wa mpira wa kikapu na nyota kwa timu yake. Alifanya pia kufuatilia kwa miaka 4 na kamwe hakupoteza mbio. Alipokuwa na umri wa miaka 16, alijiandikisha kwa Olimpiki za Majira ya joto katika kufuatilia. Alishinda medali ya shaba katika matukio ya kufuatilia. Alikuwa mmoja wa wanawake wa kwanza wa weusi kushinda chochote kikubwa kama hicho. Aliamua kushindana katika michezo ya Olimpiki ya 1964. Alistaafu na akawa mwalimu wa shule na kocha wa michezo. Alikuwa mama wa watoto 4 na akaachana na waume wawili.

## Marejeo 
*"Wilma Rudolph." Biografia ya kisasa ya Black. Vol. 4. Detroit: Gale, 1993.Biography katika Muktadha. Mtandao. 12 Mei 2014.
* Nadasen, Premilla. "Wilma Rudolph." Encyclopedia ya Utamaduni na Historia ya Afrika na Amerika. Gale, 2006. Wasifu katika Muktadha. Mtandao. 12 Mei 2014.

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanariadha wa Marekani
Jamii:Wanawake wa Marekani
Oliver Cromwell

thumb|Picha ya Oliver Cromwell (1656).
**Oliver Cromwell** (25 Aprili 1599 – 3 Septemba 1658) alikuwa mwanajeshi na mwanasiasa wa Uingereza. Anajulikana kwa kufanya jamhuri ya Uingereza kuwa na umoja na soko la pamoja.

Cromwell alikuwa mwanamapinduzi ambaye alikuwa akipinga utawala wa mfalme Charles I wa Uingereza ambaye alikuwa na uongozi mbaya ambao uliwapitisha wananchi WA Uingereza katika kipindi kigumu. Aliunga mkono bunge dhidi ya mfalme. Alitoa amri ya kijeshi ya kuvunja bunge katika utawala wake. Kitendo alichochukua Cromwell hakikufurahisha watu zaidi ya kuwachanganya mpaka leo. 

Cromwell alikuwa wa kwanza Uingereza  kutekelezwa Upuritani. Alikuwa analinda imani na maadili ya Anglikana ili ziheshimiwe na watu. Watu waliokwenda kinyume na dini hiyo aliamuru wakamatwe na kuteswa. 

Jamii:Wanasiasa wa Uingereza
Vasil Levski

[(283 × 368 pixelspx|thumb|[Picha ya Vasil Levski.]]
800 × 572 pixelspx|thumb|Uingiaji wa nyumba ya asili ya Levski huko Karlovo. Kujengwa katika karne ya 18 na kufanyiwa marekebisho mwaka 1933, imekuwa makumbusho tangu 1937.
**Vasil Levski** (kwa Kibulgaria: Васил Левски, awali alitafsiriwa Василъ Лѣвскій, alitamkwa [vɐsiɫ lɛfski], alizaliwa Vasil Ivanov Kunchev, Васил Иванов Кунчев; Karlovo, 18 Julai 1837 - Sofia, 18 Februari 1873) alikuwa mwanaharakati na ni shujaa wa kitaifa wa Bulgaria. 

Levski alitengeneza harakati ya mapinduzi ya kuifungua Bulgaria kutoka Utawala wa Ottoman. Alianzisha Shirika la Mapinduzi ya Ndani, akijaribu kuhamasisha uasi wa taifa kupitia mtandao wa kamati za kikanda za siri.

Levski alijikita sana katika suala la uhuru: aliona ni "safi na takatifu" kuwa na Jamhuri ya Kibulgaria yenye usawa upande wa kabila na dini. Dhana zake zimesemwa kama mapambano ya Haki za binadamu, zilizoongozwa na uhuru wa kuendelea na Mapinduzi ya Ufaransa na jamii ya Ulaya Magharibi ya karne ya 19. 

Levski inaadhimishwa na makaburi huko Bulgaria na Serbia, na taasisi nyingi za taifa zinaitwa kwa jina lake. Mnamo mwaka 2007, alipigwa kura kwa njia ya televisheni ya taifa kama shujaa mkuu wa Bulgaria wa wakati wote.

Nchini Romania, Levski alisaidia kuanzisha Kamati ya Kati ya Kibulgaria, iliyojumuisha wahamiaji kutoka Bulgaria. 

Wakati wa ziara zake za Bulgaria, Levski alianzisha mtandao mkubwa wa kamati za uasi. Hata hivyo mamlaka ya Ottoman, walimkamata kwenye nyumba ya wageni karibu na Lovech na kumuua kwa kunyongwa huko Sofia.

## Historia ya nchi yake
Mnamo mwaka 1396 Dola la Bulgaria la zamani lilikuwa limeanguka chini ya utawala kamili wa Ottoman. Wakazi wa Jimbo la Ottoman wasiokuwa Waislamu waliteseka zaidi ya wasomi wao wa Kiislamu, na mabadiliko yaliyotengenezwa na sultani yalikuwa na matatizo magumu. 

Utawala wa Kibulgaria hatua kwa hatua uliibuka katikati ya karne ya 19. Msingi wa Serbia huru iliwekwa mwisho wa 1810, na Ugiriki ilianzisha serikali huru mwaka 1832, baada ya vita vya Uhuru vya Ugiriki. 

## Maisha yake
Alizaliwa na wazazi wa daraja la kati. 

Baada ya kufanya kazi kama mwalimu katika nchi za Kibulgaria, alieneza mawazo yake na kuendeleza dhana ya shirika lake la mapinduzi ya Bulgaria. 

Kifo cha Levski kilichochea kuongezeka kwa mgogoro katika harakati za mapinduzi ya Kibulgaria na kamati nyingi za IRO zilikoma. Hata hivyo, miaka mitano baada ya kunyongwa, Vita vya Urusi-Uturuki vya 1877-1878 iliwaokoa Wabulgaria kutoka utawala wa Ottoman baada ya Upinduzi wa Aprili wa 1876. 

Mkataba wa San Stefano wa Machi 3, 1878 ulianzisha Uhuru wa Bulgaria chini ya himaya ya jina ya Ottoman.

## Tanbihi
## Marejeo
*https://en.wikipedia.org/wiki/Vasil_Levski
*https://books.google.co.tz/books?id=SiLslEpPADAC&printsec=frontcover&dq=Vasil+Levski&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Vasil%20Levski&f=false

Jamii:Waliozaliwa 1837
Jamii:Waliofariki 1873
Jamii:Wanaharakati wa Bulgaria
Jamii:Historia ya Bulgaria
Rudolf Clausius

thumb|Rudolf Julius Emanuel Clausius.
**Rudolf Julius Emanuel Clausius** (2 Januari 1822 - 24 Agosti 1888) alikuwa mwanafizikia na mwanahisabati wa Ujerumani, mwanzilishi wa sayansi ya themodanamikia.

Kwa kurekebisha kauli ya Sadi Carnot, ijulikanayo kama mzunguko wa Carnot, alitoa ukweli kuhusu nadharia ya joto na msingi wa sauti. Lengo lake katika msukumo wa nguvu ya joto 1850, alianzisha msingi wa wazo la sheria ya pili ya themodanamikia. Mwaka 1865 aliingiza dhana ya entropy. Mwaka 1870 alianzisha nadharia ya virial ambayo ilitumika kwenye joto.

## Maisha
Rudolf Julius Emanuel Clausius alizaliwa Köslin (kwa sasa Koszalin, mji wa Polandi) katika ngome ya wilaya ya Pomerania nchini Prussia. 

Baba yake kiongozi wa kanisa na msimamizi wa shule na Rudolf alisoma kwenye shule ya baba yake (Julius Emanuel Clausius).

Baada ya miaka kadhaa alienda Gymnasium Stettin (kwa sasa Szczecin). Alimaliza elimu ya juu katika chuo kikuu cha Berlin (University of Berlin) na kufanikiwa kuchukua masomo ya Hisabati na Fizikia akiwa na wengine kama Gustav Magnus, Peter Gustav Lejeune Dirichlet na Jakob Steiner mnamo mwaka 1844. Pia alisoma historia na Leopold von Ranke. 

Mnamo mwaka 1847, alifanikiwa kuchukua uzamivu katika chuo kikuu cha Halle, kitivo cha Madhara ya anga.

Jamii:Wanafizikia wa Ujerumani
Georges Danton

**Georges Jacques Danton** (26 Oktoba 1759 – 5 Aprili 1794) alikuwa mwanasiasa kipindi cha Mapinduzi ya Ufaransa. Alikuwa Rais wa kwanza katika Kamati ya usalama wa umma. Ni mwanzilishi wa kikundi kijulikanacho kama Uongozi wa Ugaidi.

Uongozi wa Ugaidi ulianza mwaka 1793 na kukoma mwaka 1794. Wakati wa Utawala wa Ugaidi, Danton alibadili mawazo yake: Alisema kuwa kuendelea na Utawala wa Ugaidi kulikuwa wazo baya, lakini watu wengine hawakukubaliana naye. Danton alishtakiwa kwa uhaini na kuhukumiwa akatwe kichwa kwa mashine maalum ya kunyongea (guillotine).

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1759
Jamii:Waliofariki 1794
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Jamii:Mapinduzi ya Ufaransa
Kikarniki cha Mashariki

**Kikarniki cha Mashariki** (pia **Kingura**) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakarniki katika majimbo ya New South Wales na Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikarniki cha Mashariki ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikarniki cha Mashariki kiko katika kundi la Kikarniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikarniki cha Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikarniki cha Mashariki 
*lugha ya Kikarniki cha Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kikarniki cha Mashariki katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Benito Juárez

thumb|picha ya benito juarez
 
**Benito Pablo Juárez García** (21 Machi 1806 - 8 Julai 1872) alikuwa rais wa Meksiko mara tano (1858–1861 ), (1861–1865), (1865–1867), (1867–1871) na (1871–1872). Alizaliwa katika jamii ya Wazapoteki.  Alipokuwa raisi wa Mexiko alipiga marufuku utumwa. Aliongoza nchi yake katika urekebishaji wa sheria nyingi. Hapo alitenganisha dola na athira kubwa ya Kanisa Katoliki akianzisha ndoa ya kiraia, uhuru kwa madhehebu na dini nyingine na kugawa ardhi kwa wakulima wadogo.

1861-8171 aliongoza upinzani wa Meksiko dhidi ya uvamizi wa Ufaransa na utawala wa Kaisari Maximilian I .

Jamii:Wanasiasa wa Mexiko
Sumbula

350px|thumb|Sumbula (Spica) katika kundinyota la Nadhifa (Virgo)
**Sumbula** (kwa Kiingereza na Kilatini **Spica** *spi-ka*, pia **α Alpha&nbsp;Virginia**, kifupi **Alpha Vir**, **α&nbsp;Vir**) ni jina la nyota angavu zaidi katika kundinyota la Nadhifa *(:en:Virgo)* ikiwa pia nyota angavu ya 15 kwenye anga la usiku.

## Jina
Jina la kimataifa ni **:en:Spica**, pamoja na **Alpha Virginis**. Jina la Kiswahili linatokana na Kiarabu السنبلة *al-sunbula*. Maneno yote humaanisha "shuke" (mbegu za nafaka) na asili ni unajimu wa Babeli ambako watu waliabudu mungu wa kike wa kilimo waliyemwita *shala shubultu* yaani Mungu wa Shuke na kumtabua katika nyota akishika shuke mkononi. Kundinyota hili lilipokewa na Wagiriki wa Kale na kutoka huko na Waarabu.

## Tabia
Sumbula iko kwa umbali wa miakanuru 250 ± 10 kutoka jua letu. Katika darubini inaonekana si nyota 1 bali nyota mbili zilizo karibu sana na kuzungukana. Kwa sababu hiyo uangavu wa Sumbula unachezacheza kiasi, maana mara tunaona sehemu ya kiangavu zaidi mbele, mara sehemu ya kiangavu kidogo.

## Marejeo
Jamii:Nyota
Shuke

Kwa matumizi ya neno hili kutaja kundinyota angalia Mashuke (kundinyota)

[thumb|300px|Mashuke yasiyoiva bado ya [shayiri, ngano na ngano nyekundu]]
**Shuke** (pia: **suke**, ing. *ear*) ni sehemu ya shina ya mmea wa nafaka penye mbegu, kama vile mtama, mpunga au ngano penye mbegu. Kwahiyo ni sehemu yenye zao la nafaka.

Shuke inaanza kama fungu la maua yanayokaa pamoja kwenye sehemu ya shina ya nyasi. Maua haya yanaendelea kuwa matunda yenye mbegu. Mbegu kwa kawaida ni kusudi la kulima mmea na hivyo mashuke ni sehemu za thamani zaidi ya mimea wakati inapovunwa.

Njia ya kuvuna ni mara nyingi kukata mashina ya nafaka na kutikisisha au kupiga mashuke hadi mbegu zinaachana na shina na kuzikusanya pekee.

Mashuke hutokea pia kwa manyasi mengine yasiyotumiwa kama nafaka.

Jamii:Nafaka
Fizikia ya nyuklia

[alt=Atomu|thumb|Mfano wa [Atomi|atomu.]]
**Fizikia ya nyuklia** ni sehemu ya fizikia ambayo inahusu kiini cha atomu. Kila kitu duniani kimeundwa na atomu, iliyo sehemu ndogo zaidi ya kipengele cha kemikali ambayo bado ina sifa ya kipengele hicho maalumu. Wakati atomu mbili au zaidi zinapoungana zinaunda molekyuli ambayo ni sehemu ndogo ya kampaundi ya kemikali ambayo bado ina sifa za kampaundi maalum. Kuelewa muundo wa atomu ni ufunguo wa masomo kama fizikia, kemia, biolojia n.k.

Jamii:Fizikia
Apollo 11

alt=A|thumb|Nembo ya Apollo 11
**Apollo 11** ilikuwa chombo cha angani cha kwanza kufikisha watu kwenye Mwezi. Hii yote ilifanywa na NASA (Mamlaka ya Marekani ya Usafiri wa Anga). Kilirushwa angani mnamo 16 Julai 1969 kikibeba wanaanga watatu Neil Armstrong, Buzz Aldrin na Michael Collins.

## Muundo wa Apollo 11
Chombo chenyewe kilikuwa na sehemu au vitengo tofauti 

*  Kitengo cha dambra *(command module)* penye vifaa vya kuendesha injini, usukani na sehemu walipokaa wanaanga wakati wa safari
* Kitengo cha huduma *(service module)* penye injini, matangi ya fueli na oksijeni, vifaa vya mawasiliano
* Kitengo cha feri ya mwezi yaani chombo cha kufikisha wanaanga wawili kwenye uso wa mwezi na kuwarudisha baadaye kwenye moduli ya jukwaa
thumb|Apollo 11.
Sehemu ya jukwaa pekee ilikuwa na oksijeni na shinikizo la hewa kama duniani na hapa wananga waliweza kukaa bila kuvaa suti za anga.

## Apollo 11 mwezini
Baada ya kufika kwenye obiti ya kuzunguka mwezi, Amstrong na Aldrin waliingia katika feri iliyotenganishwa sasa na jukwaa na kufika mwezini.

Mnamo 20 Julai 1969 Armstrong na Aldrin walikuwa wanadamu wa kwanza kutua kwenye Mwezi wakati Collins akibaki kwenye obiti karibu na mwezi.

Baada ya masaa 22 feri iliruka tena na kuwarudisha kwenye moduli ya jukwaa. Wanaanga walihamia jukwaa na sehemu ya feri ilibaki katika obiti ya mwezi hadi kuanguka chini baadaye.

## Kurudi duniani
Moduli za jukwaa na huduma zilielekea tena duniani. Katika obiti ya dunia moduli zote mbili zilitenganishwa ni jukwaa pekee iliyorudi duniani ikibeba wanaanga na kutua kwa msaada wa parachuti kwenye bahari ya Pasifiki takriban kilomita 24 kutoka manowari iliyowasubiri na kutuma helikopta kuwatoa nje ya maji.

## Marejeo
Jamii:Vyombo vya angani
Coventry

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Coventry
	

**Coventry** ni mji wa Uingereza.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Ufalme wa Muungano
## Viungo vya nje 
Jamii:Miji ya Uingereza
Nyuklia

**Nyuklia** ni neno ambalo linatumiwa katika lugha ya sayansi. 

Asili yake ni Kilatini "nucleus" inayomaanisha "kiini".  Inatumiwa hasa kama tafsiri ya Kiingereza "nuclear". Kwa Kiswahili neno hili linatumiwa hasa katika fani za fizikia kwa kutaja mambo yanayohusu kiini cha atomu, na pia biolojia kwa mambo yanayohusu kiini cha seli.

Nyuklia inaweza kutaja:

## **Fizikia** 
* Uhandisi wa nyuklia
* Fizikia ya nyuklia
* Nguvu ya nyuklia
* Muitikio wa nyuklia
* Silaha za nyuklia
* Dawa za nyuklia
* Tiba ya mionzi

## **Hisabati** 
* Nafasi ya nyuklia
* Mfanyakazi ya nyuklia
* Mshikamano wa nyuklia
* Nyuklia C*-algebra

## **Kemia** 
* DNA ya nyuklia

## **Jamii** 
* Familia nyuklia

Jamii:Sayansi
Ndoano

**Ndoano** (pia **ndoana**) ni kifaa kinachotumka katika uvuaji wa samaki. Mvuvi huweka chambo kwenye ndoano na kuitupia majini.

Jamii:Uvuvi
Mbuji-Mayi

**Mbuji-Mayi** ni mji wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

## Marejeo 
## Viungo vya nje
Jamii:Miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mkoa wa Kasai Mashariki
Chuo Kikuu cha Cambridge

**Chuo Kikuu cha Cambridge** ni chuo kikuu nchini Ufalme wa Muungano, kilichoanzishwa mnamo mwaka 1209 huko Cambridge, Uingereza.

## Viungo vya Nje 
* 

Jamii:Vyuo vikuu vya Ufalme wa Muungano
Wilaya za Uingereza

Hii ni orodha ya wilaya za Uingereza.

## Tazama pia 
* Ufalme wa Muungano

## Marejeo 
Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Wilaya za Uingereza
Jamii:Uingereza
Maliasili

thumb|Maliasili

**Maliasili** ni vitu ambavyo watu au taifa hawajatengeneza, ila vipo nao huvitegemea kwa ajili ya kuendeleza uchumi wa taifa husika. 

Kwa mfano Tanzania ni nchi yenye maliasili nyingi ambazo ni kama mbuga za wanyama, madini na mengine mengi. Suala ni hizo maliasili zinatumikaje katika kuendeleza uchumi wa nchi. Ingewekeza katika uendelezaji wa maliasili, nchi ingekuwa na uchumi wa hali ya juu. Pia wananchi wanatakiwa kuzitunza na kuzijali ili zitumike vyema katika ukuaji wa uchumi wetu.

Jamii:Uchumi
Jamii:Hifadhi ya mazingira
Nanasi

thumb|250px|Mananasi
**Nanasi** ni aina ya matunda yaliyo na mifano ya miiba pia hutoa maji matamu yanayotumika kutengenezea juisi. Linatokana na mnanasi (*Ananas comosus*).

Nanasi hutumika kuimarisha uwezo wa ubongo kufikiria.
  

Jamii:Matunda
Jinekomastia

thumb|Mfano wa Jinekomastia kwa mtu mzima
**Jinekomastia** (:en:gynecomastia kutoka Kigiriki γυνή, ginē = mwanamke na μαστός mastos = titi) ni tatizo la kiafya ambalo hukumba wanaume na kuwafanya waote matiti makubwa kuliko kawaida ya jinsia yao. Tatizo hili hutokea iwapo kuna shida ya mfumo wa vichocheo unaojulikana kwa Kiingereza kama *estrogen-testosterone balance*.   

## Uwiano wa tesistosteroni na estrogeni 
Kwa mwanaume, homoni ya tesistosteroni inafaa kuwa kwa kiwango cha juu kuliko homoni ya estrojeni. Jinekomastia hutokea sanasana kwa watoto wachanga, wavulana wanapobalehe na pia kwa wazee wenye umri mkubwa. 

Watoto wachanga huwa na matiti makubwa wawe wasichana au wavulana. Hili husababishwa na mvuko wa homoni ya estrojeni kutoka kwa mama mzazi hadi kwa mtoto alipo tumboni mwa mamaye. Hata hivyo, tatizo hili huisha baada ya wiki kadhaa anapozaliwa mtoto.  

Wazee wanapovuka umri wa miaka arobaini kwenda juu hupawa na jinekomastia kwa sababu kiwango chao cha tesistosteroni kimepungua na kubatilishwa kuwa estrojeni. Mzee anapokuwa na shida kama hiyo hushauriwa aone daktari ili apewe mawaidha kuhusu steroidi anaboliki anazoweza kutumia ili kuongeza testosteroni.

## Walioko katika hatari ya jinekomastia 
*Wanywaji pombe 

*Wanene kupindukia (obesity) 

*Wagonjwa wa figo au ini 

*Wenye ndugu walio na tatizo hili katika familia. 

## Tiba 
Wanywaji wa pombe huombwa kuacha tabia hiyo maana inawafanya wawe na tishu nyingi za mafuta mwilini. Pombe huwezesha mwili kuhifadhi mafuta kwa wingi. 

Walio na unene wa kupindukia hushauriwa wafanye mazoezi kwa wingi na pia wale lishe bora isiyo na mafuta mengi. Mazoezi haswa ya kifua husaidia katika kuyeyusha ule ufuta ulioko kwa kifua. 

Kwa wazee, tiba njema ni kuongezea homoni ya tesistosteroni mwilini kwa kutumia steroidi anaboliki. 

## Uchunguzi wa jinekomastia 
Jinekomastia yaweza kupimwa kwa njia zifuatazo:

1. Eksirei ya matiti. Hii hufanywa kuchunguza tishu za kawaida za matiti na kuzichanganua na zile zisizo za kawaida kama cysts, saratani na calcifications kwenye matiti.

2. Kipimo cha damu. Hicho hufanywa kuangalia wingi wa damu, chembechembe zilizoko na uwepo wa maambukizi ya bakteria.

3. Kipimo cha damu kuangalia wingi wa homoni ya tesistosteroni. Hicho hufanywa haswa asubuhi. Kiwango sawa cha homoni ya tesistosteroni huwa 300 hadi 1000 ng/dl. Hupungua kwa alama 13 wakati wa mchana. 
## Marejeo
## Viungo vya nje
# Sababu za wanaume kuota matiti

Jamii:Jinsia
Jamii:Magonjwa
Jamii:Homoni
Kebra Negast

**Kebra Negast** (kwa Kiswahili: *Hadithi za Wafalme*) ni kitabu kilichoandikwa mnamo karne ya 14 kwenye lugha ya Giiza. 

Ni taarifa inayoeleza urithi wa Mfalme Sulemani katika Ukristo wa Kihabeshi.

Inaeleza jinsi Malkia Makeda (ajulikanaye kama malkia wa Sheba) alivyokutana na Mfalme Suleimani.

## Marejeo
Jamii:Fasihi ya Kige'ez
Hifadhi ya Taifa ya Amboseli

unaonekana nyuma yao.]]

**Hifadhi ya Taifa ya Amboseli**, ambayo zamani ilikuwa inaitwa hifadhi ya wanyama ya Maasai Amboseli, iko katika Kaunti ya Kajiado (hapo awali tarafa ya Loitoktok, Wilaya ya Kajiado, Mkoa wa Bonde la Ufa), nchini Kenya. 

Mbuga hii ina ukubwa wa hekta 39,206 au eneo la km2 392. Hifadhi ya Taifa ya Amboseli ni katika eneo linaloenea mpakani mwa Kenya na Tanzania. 

Jina "Amboseli" linatokana na lugha ya Kimasai likimaanisha vumbi lenye ladha ya chumvi.

Wenyeji wa sehemu hii ni Wamasai, lakini watu kutoka maeneo mengine ya Kenya ni wakazi kutokana na mvuto wa kiuchumi. Uchumi wa Kajiado umenawiri kutokana na utalii wa wanaotembelea mbuga hiyo na kilimo kabambe kandokando ya mifumo ya mabwawa. Mabwawa hayo pia yanafanya eneo hili lenye mvua kidogo (wastani wa milimita 350 kwa mwaka) kuwa mojawapo ya sehemu bora duniani kuwatazama wanyamapori. Mbuga hiyo hulinda mabwawa mawili kwa matano ambayo yako, na inahusisha ziwa lililokauka la zamani za Pleistocene na mimea ya nusu-ukame.

## Viungo vya njə 
*Tovuti rasmi ya Amboseli

Amboseli
Jamii:Kaunti ya Kajiado
Hifadhi ya Taifa ya Aberdare

**Hifadhi ya Taifa ya Aberdare** ni hifadhi ya taifa la Kenya na iko kati ya kusini-magharibi kwa Mlima Kenya (Kaunti ya Nyandarua na Kaunti ya Nyeri) takriban kilomita 100 kaskazini kwa Nairobi. 

Ilianzishwa rasmi mnamo Mei 1950 kama hifadhi ya misitu ya nchi, na kwa sasa ina eneo la km2 766 chini ya Huduma ya Wanyamapori ya Kenya, KWS Kenya, ili kuhakikisha mfumo wake wa ekolojia unasimamiwa ipasavyo.

Hifadhi hiyo ina hewa safi iliyo tulivu na yenye mazingira murua na mvua kubwa inayonyesha mara kwa mara ndani ya mwaka mzima.

Kwa kuwa mwinuko wa mbuga hiyo ni kati ya mita 2100 hadi 4300 juu ya usawa wa bahari, Hifadhi hiyo ina sifa ya aina nyingi za mandhari - kutoka vilele vya milima hadi mabonde yenye umbo la V yenye vijito, mito na maporomoko ya maji.

## Wanyamapori 
Wanyama wanaoishi katika mbuga hiyo ni: chui, tembo wa Kiafrika, fisi, nguruwe mkubwa wa msitu, bushbuck, swala wa milimani, mende wa kawaida, nyati wa Afrika, swala wa suni, bweha mwenye mistari, eland, duiker, anubis boon, guerets na tumbili mwenye koo nyeupe. Mara kwa mara, unaweza kuona paka dhahabu na swala wa bongo, swala wa msituni anayeishi katika msitu wa mianzi.

Hifadhi ya Kitaifa ya Aberdare pia ina idadi kubwa ya vifaru weusi, zaidi ya aina 250 za ndege, wakiwa ni pamoja na wale walio hatarini kutoweka: Aberdar cisticola, Kenyan francolin, spar hawk, African goshawk, tai, sunbirds na plovers.

Baadhi ya Wakikuyu wanaamini bado kwamba Safu ya Aberdare ni mojawapo ya nyumba za mungu wao, Ngai.

## Utalii 
Wageni kwenye bustani wanaweza kupata aina mbalimbali za malazi ili kukidhi matakwa yao, kuanzia jumba la miti (Treetops) hadi nyumba ya kulala wageni yenye umbo la Safina ya Nuhu (Safina). Hifadhi hiyo pia ina viwanja viwili vya ndege vya Mweiga na Nyeri. Hifadhi hiyo inafunguliwa kila siku kutoka 6:00 asubuhi hadi 7:00 jioni. Kutembea ni marufuku.

## Tanbihi
Aberdare
Jamii:Kaunti ya Nyandarua
Jamii:Kaunti ya Nyeri
Hifadhi ya Taifa ya Mlima Kenya

thumb|Picha ya mlima wa pili kwa urefu barani Afrika, Mlima Kenya. Picha iliyopigwa na Håkon Dahlmo mnamo agosti 2003.
**Mbuga ya Taifa ya Mlima Kenya** , iliyoanzisha mwaka wa 1949, hulinda kanda inayozunguka Mlima Kenya. Awali ilikuwa ni hifadhi ya misitu kabla ya kutangazwa kama mbuga ya kitaifa. Hivi sasa ni mbuga ya taifa ndani ya hifadhi ya misitu ambayo imeizunguka.Mnamo Aprili mwaka wa 1978 eneo hilo lilifanywa hifadhi ya Biosphere ya UNESCO.  Mbuga ya taifa na hifadhi ya misitu ziliunganishwa zikawa katika orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO mwaka wa 1997.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Tanbihi
Jamii:Hifadhi za Taifa za Kenya
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Hifadhi ya Taifa ya Nairobi

thumb|Mbuga ya Kitaifa ya Nairobi, Kenya
**Hifadhi ya Taifa ya Nairobi** ilikuwa mbuga ya kwanza nchini Kenya ilipoanzishwa mwaka wa 1946. Iko takriban kilomita 7 kusini mwa katikati ya Nairobi, mji mkuu wa Kenya, na ni ndogo ikilinganishwa na mbuga nyingine za wanyama barani Afrika. Majumba marefu jijini Nairobi yaweza kuonekana kutoka kwenye mbuga. 

Mbuga hii ina wanyamapori wengi tofauti. Ni ugo tu unaotenganisha mbuga hii ya wanyama kutoka mji mkuu. Wanyama walao mimea hujaa sana katika mbuga hii wakati wa kiangazi. Ni mojawapo kati ya makimbilio ya vifaru yaliyofanikiwa sana nchini Kenya. 

Kwamba mbuga hii ipo karibu na jiji la Nairobi husababisha mgogoro baina ya wanyama na wananchi na pia hutishia uhamaji wa wanyama.

## Tanbihi
Jamii:Hifadhi za Taifa za Kenya
Jamii:Nairobi
Tesistosteroni

**Tesistosteroni** ni aina ya homoni yenye maana sana katika maisha ya mwanamume katika kukua kwa pumbu pamoja na kibofu (prostate). Tofauti ya homoni ya tesistosteroni ni homoni ya estrogeni ambayo inapatikana haswa kwa wamama. 

Homoni hii pia husaidia katika kubalehe kwa wavulana ili wawe wanaume katika ukuzi wa mwili, kuwanda kwa mabega, kukua ndevu, kuwa na sauti nzito na pia kuweza kuzaa wanapojamiana na wanawake. 

Homoni ya tesistosteroni hupatikana kwa watu wote, waume kwa wake. Hata hivyo kiwango cha homoni hii kwa wanaume huwa mara saba ikilinganishwa na wanawake. Kiwango cha kawaida cha homoni hii huwa kati ya 150 hadi 850 ng/. Vivyo hivyo, wanaume wana homoni ya estrogeni chache ikilinganishwa na wamama.  

## Mwisho wa uzazi kwa wanaume 
Tesistosteroni hutengenezwa na pumbu na pia katika ubongo wa mwanadamu. Ndio maana wanawake pia huwa na kiwango fulani cha tesistosteroni hata kama hawana pumbu. 

Utengenezaji wa homoni hii hupungua pindi mtu anapozeeka. Wanaume wengi walio na umri wa miaka arobaini kwenda juu hupata kwamba kiwango chao chaendelea kudidimia. Hali hii hufanya wasiweze kupata ngono na wake zao maana viungo vyao vya mwili haziwezi kazi hiyo. Kando na hilo, mwananume mwenye upungufu wa homoni hii huwa hana raha, nguvu za kufanya kazi na huonekana kana kwamba ni mlegevu akilinganishwa na mwanaume mwenye tesistosteroni kwa wingi.         

Kwa sababu hii, wao huona heri waende kwa daktari ili wajazwe kiwango fulani cha homoni ama wanywe tembe zinazouzwa na makampuni ya. Dawa hizi hujulikana kama steroidi anaboliki. Hata hivyo idara za madawa katika nchi nyingi zimeonya watu wasinywe madawa hayo ya steroidi anaboliki bila idhini ya daktari maana yamepatikana kuwa na madhara baada ya matumizi ya muda mrefu. Hata hivyo, kampuni za madawa ya steroidi zimepitisha steroidi nzuri zilizoidhinishwa na idara ya FDA.  

Tesistosteroni husaidia mwanamume awe na uchu wa ngono, awe na misuli iliyotitimka na pia awe mwenye raha akifanya kazi zake .

Wanasayansi wamegundua kwamba mwanamume akiwa na kiwango kingi cha homoni hii na kiwango kidogo cha kotisoli (stress hormone) huwa ana uwezo wa kuongoza watu wakimfuata bila pingamizi yoyote. 

## Kuongeza tesistosteroni mwilini 
Tesistosteroni huongezewa kwa mwili haswa kwa lishe bora yenye madini ya zinki, magnesium na boron.Chakula kama samaki, oysters na matunda kama ndizi, maembe na parachichi yamesemekana kuongezea madini haya mwilini. Utafiti waonyesha kuwa matawi na mizizi ya stinging nettle husaidia kuongezea homoni ya tesistosteroni. 

## Madhara ya tesistosteroni nyingi 
Kiwango cha tesistosteroni kikiwa kingi pia huwa na madhara kama vile:
* kupungua kwa saizi ya pumbu
* kupata kipara kichwani au nywele kuanguka anguka.
* wanaume kupata matiti, jambo linalojulikana kama jinekomastia
* kuwa mwingi wa hasira.
* chunusi
* huweza kuzidisha saratani ya kibofu (prostate cancer). Hata hivyo jambo hili halijathibithishwa kwa uhakika.

## Tanbihi 
## Viungo ya nje 
* http://www.pnas.org/content/113/35/9774.full 

Jamii:Homoni
Jamii:Jinsia
Hifadhi ya Taifa ya Meru

thumb|Mbuga ya Kitaifa ya Meru, Kenya
**Hifadhi ya Taifa ya Meru** imekuwa yenye shughuli kabambe na yenye watalii chungu nzima waliofurika furifuri ili kujionea maajabu ya Mlima Kenya. 

Huku kuna wanyama si haba ambao hutokea misitu iliyokaribia Mlima Kenya. 

Huku watalii huzuru ili kuikwea milima na kuipata hewa safi.

## Tanbihi
Jamii:Hifadhi za Taifa za Kenya
Bunifu Antivirus

**Bunifu Antivirus** ni programu kingavirusi ya tarakilishi.

Toleo lake la kwanza ilikuwa Mei 16, 2014 (ingawa wasanidi walipata ufikivu wa mapema mnamo Januari 2014) baada ya kuundwa kwa miaka miwili na nusu.

Iliundwa kutumia lugha ya C#.

Imetengezwa na kampuni ya Kenya ya Bunifu Technologies.

Programu yenyewe ni bure kutumia kwa muda wa mwezi mmoja. Baada ya muda huo kuyoyoma, bei yake hulingana na idadi ya watumizi.

## Marejeo
Jamii:Kompyuta
Nguo

thumb|Kitambaa kilivyoshonwa.
[thumb|right|Vitambaa vya [Alpaca katika soko laOtavalo, Ecuador.]]
[thumb|thumb|right|[Duka la nguo huko Mukalla, Yemen.]]
**Nguo** ni kitambaa ambacho kinaweza kutumika kufunikia meza, kitanda n.k. lakini hasa kutengenezea mavazi mbalimbali yanayovaliwa na mtu kwa ajili ya kujisitiri, kwa sababu ya kutunza heshima yake na kujikinga dhidi ya baridi, jua, mvua n.k. Ndiyo sababu mara nyingi neno "nguo" linamaanisha mavazi yenyewe.

Nguo huvaliwa kulingana na hali ya hewa na mazingira fulani, lakini pia kulingana na mitindo inayobadilikabadilika kadiri ya nyakati. 

## Historia ya nguo 
Kulingana na wanaakiolojia na wanaanthropolojia, nguo za kwanza zilikuwa manyoya, ngozi za wanyama, majani na nyasi. Uvaaji wa nguo hizi uliwasaidia binadamu haswa katika kujikinga na hewa baya, kujikinga na vumbi pamoja na dhoruba kali. 

## Marejeo 
## Tanbihi 
* Introduction by Teresa Archuleta-Sagel. 196 pages with 125 black and white as well as colour plates. Fisher is Curator Emirta, Textiles & Costumes of the Museum of International Folk Art.
*
*Arai, Masanao (Textile Industry Research Institute of Gunma). "From Kitsch to Art Moderne: Popular Textiles for Women in the First Half of Twentieth-Century Japan" ( ). *Textile Society of America Symposium Proceedings*. Textile Society of America, January 1, 1998.

Jamii:Utamaduni
Jamii:Mavazi
Kipirriya

**Kipirriya** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapirriya katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kipirriya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipirriya kiko katika kundi la Kikarniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipirriya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipirriya
*lugha ya Kipirriya katika Glottolog
*lugha ya Kipirriya katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia