open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyumba ya Utopia

**Nyumba ya Utopia** (kwa Kiingereza: *Utopia House*) ni nyumba ya makumbusho ya kihistoria yanayopatikana katika jiji la Zimbabwe yakiwa ni jumba la kwanza la kisasa kujengwa mwaka 1897. 

Hapo awali ilikuwa nyumba ya Rhys Fairbridge, mmoja wa walowezi Wazungu wa mapema katika eneo hilo. Vitu vya ndani ya nyumba hiyo vina muonekano wa miaka ya 1910, zikiwemo samani za ndani ambazo zilikuwa zikitumiwa na Rhys, Utopia ni moja kati ya majumba mawili ya makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mutare.

## Historia
Nyumba ya Utopia ilijengwa mwaka 1897 kama makazi ya Rhys na Rosalie Fairbridge, Rhys Fairbridge aliwasili Manicaland mapema katika miaka ya 1890 kwa ajili ya kazi za utafiti chini ya kampuni ya Uingereza. Alichunguza ardhi ya Mutare na maeneo ya jirani. Alijenga nyumba kwa ajili yake na mke wake. 

Utopia ilikuwa ni moja ya nyumba nzuri zilizojengwa kwa ajili yake wakati akifanya uchunguzi. Hii ilikuwa nyumba ya kwanza kujengwa kwa mawe ikiwa na ukuta mrefu ila kwa bahati mbaya ujenzi wake ulisimama kwa sababu ya matatizo ya kifedha na muingiliano wa hali ya hewa na mvua. Katika kuta ambazo zilikuwa hazijakamilika alijenga kwa miti ya mianzi na vitu vya asili vilivyokuwa vikipatikana katika eneo hilo. Ilikuwa nyumba ya kwanza kuwa na muonekano wa mtindo wa nyumba za Ulaya katika jiji la Mutare.

## Marejeo
Jamii:Makumbusho ya Zimbabwe
Makumbusho ya Copperbelt

**Makumbusho ya Copperbelt** ni makumbusho ya viumbehai yanayopatikana Ndola, mkoa wa Copperbelt, nchini Zambia.

## Tazama Pia
*Makumbusho ya Reli (Zambia)
*Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
*Nyumba ya Chilenje 394
*Makumbusho ya Nayuma
*Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

## Marejeo
Jamii:Mkoa wa Copperbelt
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Mto Nyabuyugi

'''''' unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

B
Jamii:Mkoa wa Bururi
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Makumbusho ya Nayuma

**Makumbusho ya Nayuma** ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mongu, mkoa wa Magharibi, nchini Zambia.

Makumbusho hayo ni kwa ajili ya kukuza sanaa na kazi za kisanii ya Balotseland hasa.

## Tazama Pia
*Makumbusho ya Reli (Zambia)
*Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
*Nyumba ya Chilenje 394
*Makumbusho ya Livingstone
*Makumbusho ya Taifa ya Lusaka
*Nyumba ya Chilenje 394

## Marejeo
Jamii:Mkoa wa Magharibi (Zambia)
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

**Makumbusho ya Taifa ya Lusaka** ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Lusaka nchini Zambia yakiwa yanabeba historia na utamaduni wa taifa hilo.

## Historia
Ujenzi wa makumbusho hayo ulianza mwaka 1980, nayo yalifunguliwa rasmi mwezi Oktoba mwaka 1996. Malengo ya mwanzo yalikuwa ni kuelezea historia ya vita baridi vya uhuru wa Zambia lakini baadaye, wakati wa kufunguliwa kwa makumbusho hayo, mawazo yalibadilika na kuwa sehemu ya kuelezea uhuru na utamaduni .

## Marejeo
Jamii:Lusaka
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Livingstone

**Makumbusho ya Livingstone** ndiyo makumbusho makubwa zaidi katika nchi ya Zambia.

Yanapatikana katika katika jiji la Livingstone, kusini mwa nchi ya Zambia.

Makumbusho hayo huelezea kazi za sanaa na picha, historia, ala za muziki, upelelezi wa David Livingstone na safari za wamisionari wengine.             

## Historia
Makumbusho ya Livingstone ni makumbusho makubwa na ya kale zaidi katika nchi ya Zambia, kwa kuwa yalianzishwa mwaka 1934 kama jumba la makumbusho la David Livingstone. 

Mwaka 1948, kapteni A.W. Whittington alijitolea kuuza mabaki ya kale ya binadamu, lakini makumbusho yalikataa kununua mabaki hayo. 

Mwaka 1951 jengo lilijengwa katika mtindo wa koloni la Wahispania na kufunguliwa.

Jock Millar, meya wa zamani wa Livingstone, alimuomba Harry Susman wa kampuni ya *Susman Brothers* kujitolea saa iliyokuwa na pande nne kwa ajili ya makumbusho haya lakini kabla ya saa hiyo kutolewa, Susman aliaga dunia.

## Jiografia
Makumbusho ya Livingstone yanapatikana katikati ya jiji la Livingstone, katika barabara ya Mosi-o-Tunya, umbali wa kilometa 10 kutoka maporomoko ya Victoria, kutoka upande wa Zambia, barabara inapatikana katika njia tatu, kilometa 11 kwa kuvuka mpaka wa maporomoko ya Victoria na kuvuka daraja maarufu la Victoria, njia ya pili ni kilometa 60 kutoka mpaka wa Kazungula nchini na kilometa 40 kutoka katika mji mkuu wa Lusaka. Upande wa Botswana, kwa kufuata mto Kafue ni kuvuka daraja kuelekea Mazabuka.

## Marejeo
Jamii:Mkoa wa Kusini (Zambia)
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Reli (Zambia)

**Makumbusho ya Reli** ni makumbusho yaliyoko Livingstone, Zambia.

Ni jumba la kumbukumbu lililotoleWa kuhifadhi urithi wa reli ya Zambia, na vilevile kufanya maonyesho juu ya historia ya mbio za Kiyahudi huko Zambia.

## Tazama Pia
*Nyumba ya Chilenje 394
*Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
*Makumbusho ya Copperbelt
*Makumbusho ya Nayuma
*Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

## Viungo vya Nje
*Railway Museum Livingstone Zambia  – unofficial web page

## Marejeo
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Jamii:Mkoa wa Kusini (Zambia)
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)

**Makumbusho ya Victoria Falls Field Museum** (kwa Kiingereza: *Victoria Falls Field Museum*) ni makumbusho yanayopatikana kando mwa mto Zambezi katika maporomoko ya Victoria.

Ni makumbusho yanayoelezea mahusiano ya mji na uundikaji wa maporomoko. 

## Marejeo
Jamii:Mkoa wa Kusini (Zambia)
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Nyumba ya Chilenje 394

**Nyumba ya Chilenje 394** ni makumbusho yanayopatikana katika eneo la Chilenje, Lusaka nchini Zambia.

Nyumba hiyo ilikuwa makazi ya Kenneth Kaunda aliyeishi hapo kuanzia Januari 1960 hadi Disemba 1962, na baadaye kuja kuwa rais wa kwanza wa nchi ya Zambia. Harakati za ukombozi wa uhuru nchini humo zilianzia katika nyumba hiyo hadi mafanikio ya taifa huru yalipopatikana tarehe 24 Oktoba 1964.

Ni nyumba iliyogawanyika katika vyumba viwili vya kulala, sebule ndogo pamoja na jiko. Ni nyumba inayopatikana katika eneo ambalo miti yake inaonekana kustawi vizuri

## Tazama Pia
*Makumbusho ya Reli (Zambia)
*Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
*Makumbusho ya Copperbelt
*Makumbusho ya Nayuma
*Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

## Marejeo
Jamii:Lusaka
Jamii:Makumbusho ya Zambia
Mbuyu wa Ombalantu

**Mbuyu wa Ombalantu** (pia unajulikana kama *Omukwa waaMbalantu*, yaani *Mti wa Uzima*) ni aina ya mti mkubwa wa mbuyu unaopatikana mjini Outapi kaskazini mashariki mwa nchi ya Namibia katika barabara kuu ya Tsandi.

Ni mti wenye ukubwa wa mita 28 na futi 92 ukiwa na zaidi ya miaka 800.

Ndani ya shina la mbuyu huo wanaweza kuingia watu 35. Ni mbuyu ambao uliwahi kutumika kama kanisa, kituo cha polisi, nyumba na sehemu ya kujificha katika matukio tofautitofauti kulingana na historia ya Namibia.

Kwa sasa ni kivutio na tangu mwaka 2004 mbuyu huo umekuwa ukitambulika kama sehemu ya urithi 

Sehemu za mbuyu huo zinaelezea kuhusu jamii ya Waovambo na pia historia ya mapambano ya uhuru wa Namibia 

## Marejeo
Jamii:Miti
Jamii:Makumbusho ya Namibia
Masumbuko Lamwai

**Masumbuko Mahunga Selasini Lamwai** (alifariki Dar es Salaam, 4 Mei 2020) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa mkongwe nchini Tanzania. Aliwahi kuwa mbunge wa Ubungo kwa tiketi ya NCCR-Mageuzi (1995-2000), halafu kwa kuteuliwa na rais akiwa amerudi CCM. 

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Benedikta wa Roma

**Benedikta wa Roma** (alifariki Roma, Italia, 546 hivi) alikuwa bikira Mkristo wa mji huo ambaye alijiunga na Galla katika monasteri aliyoianzisha karibu na Basilika la Mt. Petro akawa kipenzi chake.

Alifariki siku 30 baada yake kama alivyoomba na kutabiriwa katika njozi.

Sifa zake zinajulikana kupitia kitabu cha *Majadiliano* cha Gregori Mkuu.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 6 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 546
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Mabikira
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Italia
Galla wa Roma

[thumb|[Kanisa (jengo)|Kanisa na hospitali ya Mt. Galla huko Roma vilivyochorwa katika karne ya 18.]]
**Galla wa Roma** (alifariki Roma, Italia, 546 hivi) alikuwa mwanamke Mkristo wa mmoja kati ya koo bora za mji huo.

Baada ya kifo cha mume wake, aliyeishi naye mwaka mmoja, alianzisha monasteri na hospitali karibu na Basilika la Mt. Petro, alipojitosa katika sala na katika huduma kwa wahitaji pamoja na kufunga chakula na kutenda mema mengine.

Sifa zake zinajulikana kupitia kitabu cha *Majadiliano* cha Papa Gregori Mkuu.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 6 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Colonnade Statue in St Peter's Square

Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Waliofariki 546
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Italia
Veneri wa Milano

**Veneri wa Milano** (kwa Kilatini: *Venerius*; alifariki Milano, Italia, 408 hivi) alikuwa Askofu wa mji huo tangu mwaka 400 (au 401) hadi kifo chake.

Alipokuwa shemasi wa Ambrosi wa Milano, alihudhuria kifo chake.

Kama askofu alituma wakleri kusaidia Kanisa la Afrika Kaskazini, mmojawao akiwa mwanahistoria Paulino Shemasi aliyeandika habari zake.

Pia alimtetea na kumtunza Yohane Krisostomo alipokuwa uhamishoni.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Makumbusho ya Nurom Hat

**Nurom Hat** ni makumbusho yenye kofia zilizokusanywa kutoka karibu pande zote za dunia.

Yanapatikana katika nchi ya Ghana yalipoanzishwa mwaka 1960.

## Tazama Pia
*Ikulu ya Manhyia
*Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
*Makumbusho ya Taifa ya Ghana

## Marejeo
Jamii:Historia ya Ghana
Jamii:Makumbusho ya Ghana
Edbati wa Lindisfarne

**Edbati wa Lindisfarne** (jina asili: **Eadberht**; alifariki 6 Mei 698) alikuwa mmonaki, halafu askofu wa Lindisfarne kuanzia mwaka 688 hadi kifo chake.

Mwanafunzi wa Cuthbert wa Lindisfarne, alikuwa maarufu kwa ujuzi wa Biblia, utekelezaji wa amri za Mungu na hasa kwa ukarimu wake kwa maskini.

Hata baada ya kupewa uaskofu alitumia muda wa kutosha katika kimya na sala pamoja na kushika ufukara.

Tangu kale anaadhimishwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu, hasa tarehe aliyofariki dunia.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 157

## Marejeo ya lugha nyingine
* 

## Viungo vya nje
* Patron Saints Index
* Catholic Online Saints and Angels
Makumbusho ya Taifa ya Ghana

**Makumbusho ya Taifa ya Ghana** ni makumbusho yanayopatikana nchini Ghana katika mji mkuu wa Accra.

Kwa mujibu ya mamlaka ya usimamizi wa vifaa na vitu vya kitamaduni vya Ghana (*Ghana Museums and Monuments Board*), makumbusho hayo ni kati ya makumbusho sita makubwa na ya zamani zaidi.

Makumbusho hayo yalijengwa na kufunguliwa tarehe 5 Machi 1957 kama sehemu ya kusherehekea uhuru wa Ghana, na mkurugenzi wake wa kwanza alikuwa A.W. Lawrence.

## Tazama Pia
*Ikulu ya Manhyia
*Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
*Makumbusho ya Nurom Hat

## Marejeo
Jamii:Historia ya Ghana
Jamii:Makumbusho ya Ghana
Jamii:Accra
Makumbusho ya Prempeh

**Makumbusho ya Prempeh** (kwa Kiingereza: *Prempeh Jubilee Museum*) yanapatikana katika mji wa Kumasi, mkoa wa Ashanti, nchini Ghana. 

Makumbusho hayo yalianzishwa mwaka 1954.

## Tazama Pia
*Ikulu ya Manhyia
*Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
*Makumbusho ya Nurom Hat
*Makumbusho ya Taifa ya Ghana

## Marejeo
Jamii:Historia ya Ghana
Jamii:Makumbusho ya Ghana
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)

**Makumbusho ya Jeshi** ni makumbusho ya historia ya jeshi yanayopatikana  Kumasi nchini Ghana,yalianzishwa mwaka  1953.

## Tazama Pia
*Ikulu ya Manhyia
*Makumbusho ya Taifa ya Ghana
*Makumbusho ya Nurom Hat

## Marejeo
Jamii:Historia ya Ghana
Jamii:Makumbusho ya Ghana
Jamii:Mkoa wa Ashanti
Ikulu ya Manhyia

**Ikulu ya Manhyia** ni makazi rasmi ya Asantehene, kiongozi wa Waashanti..

Ikulu hiyo inapatikana Kumasi, mji mkuu wa ufalme wa Ashanti katika mkoa wa Ashanti; ndiyo ikulu ya kwanza, ila kwa sasa ni makumbusho yanayopatikana katika nchi ya Ghana.

## Historia 
Ikulu hii ilijengwa na Waingereza mwaka 1925 baada ya vita vya Ashanti mwaka 1874. Hii ni baada ya Waingereza kuharibu jengo la asili la Waashanti. Waingereza walisema walivutiwa na muonekano wa jengo hilo na jinsi lilivyopangika ikiwemo safu yake ya vitabu vya lugha mbalimbali, ila jengo liliharibiwa kwa mabomu  . 

Asantehene Nana, baada ya kurudi kutoka uhamishoni kwenye visiwa vya Shelisheli, alikabidhiwa nyumba hiyo ikawa makazi yake rasmi, hii ni kwa sababu ya nyumba yake kuharibiwa mara ya kwanza vita vilipopiganwa kati ya Waingereza na jamii ya Waashanti. Chanzo cha vita hivyo kilikuwa kwamba viongozi wa Ashanti waligomea kutoa dhahabu kwa Waingereza *Prempeh I* alikubaliana na matakwa ya Waingereza baada ya kulipwa gharama za ujenzi wa jengo la kwanza la wafalme wawili waliishi katika jengo hili.

Ikulu ya zamani ilibadilishwa kuwa makumbusho mwaka 1995 baada ya kujengwa kwa ikulu mpya, Opoku Ware II alikuwa wa kwanza kuishi katika ikulu mpya hadi alipofariki mwaka 1999. Hadi sasa makazi haya yanatumika na Osei Tutu II.

## Tazama Pia
*Makumbusho ya Jeshi (Ghana)

## Marejeo
Jamii:Historia ya Ghana
Jamii:Makumbusho ya Ghana
Makumbusho ya Esiẹ

**Makumbusho ya Esiẹ** ni makumbusho yanayopatikana katika mji wa Esiẹ, jimbo la Kwara, nchini Nigeria. 
Hayo ni makumbusho ya kwanza kuanzishwa nchini Nigeria na kufunguliwa mwaka 1945.

Makumbusho yana sanamu nyingi za mawe zikijumuisha binadamu. 

Yanajulikana zaidi kuwa ndiyo sehemu yenye mkusanyo wa sanamu nyingi za mawesabuni (*Soapstone*). 

Yanajulikana pia kuwa kama kitovu cha sherehe nyingi za kidini ambazo zimekuwa zikifanyika hapo katika mwezi Aprili kila mwaka.

## Tazama Pia
*Nyumba ya Arewa

## Marejeo
Jamii:Historia ya Nigeria
Jamii:Makumbusho ya Nigeria
Jamii:Jimbo la Kwara
Kifungo

[thumb|373x373px|[Kizuizi|Vizuizi wakati wa kifungo ili kupunguza maambukizi ya Korona nchini Uhindi.]]
**Kifungo** (kutoka kitenzi "kufunga"; kwa Kiingereza: *lockdown*) ni itifaki ya kisheria inayohusu kuzuia watu wasitoke eneo la gereza.

Inaweza kutumika pia kuhusu taarifa.

## Maambukizi ya korona 
Mwaka 2020 wakati wa maambukizi ya virusi vya korona (Covid-19) nchi nyingi zilitumia kifungo ili kupunguza maambukizi.

## Marejeo 
* Kwanza, T. (2001). *Kamusi Ya Kiswahili-Kiingereza*. Taasisi Ya Uchunguzi Wa Kiswahili Chuo Kikuu.

Jamii:Sheria
Jamii:Afya
Nyumba ya Arewa

**Nyumba ya Arewa** ni kituo cha utafiti na historia kilichopo chini ya Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello huko Zaria, nchini Nigeria. 

Makumbusho hayo yapo katika mji wa Kaduna 

## Historia
Nyumba ya makumbusho ya Arewa ilijengwa mwaka 1950 na kufanywa kuwa makumbusho mwaka 1970 wakati kikosi kazi kilipotaka kuandika historia ya Nigeria ya kaskazini. 

Mkurugenzi wa kwanza wa kituo hicho alikuwa profesa Abdullahi Smith, mwanzilishi wa kitengo cha historia katika chuo kikuu cha Ahmadu Bello. Profesa Idris Shaaba Jimada ndiye mkurugenzi wa sasa wa kituo hicho.

## Tazama pia
*Makumbusho ya Esiẹ

## Marejeo
Jamii:Historia ya Nigeria
Jamii:Makumbusho ya Nigeria
Jamii:Jimbo la Kaduna
Pamfilia

ya Dola la Roma ikionyesha Pamfilia kwa rangi nyekundu.]] katika barabara ya Perga, uliokuwa mji mkuu wa Pamfilia.]]
 ikionyesha Pamfilia.]]
 kutoka Aspendos, Pamfilia.]]
**Pamfilia** (kwa Kigiriki: Παμφυλία, *Pamphylía*  kwa maana ya mchanganyiko wa watu ) lilikuwa eneo kusini mwa Asia Ndogo, katikati ya Lycia na Kilikia. Kaskazini kulikuwa na Pisidia, ambayo chini ya Warumi ilihesabiwa kama sehemu ya Pamfilia kutokana na wakazi kuwa na asili moja.

Eneo hilo la rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) lilikuwa kati ya bahari ya Mediteranea na Milima ya Taurus kama mkoa wa Antalya leo. 

Ni kati ya maeneo yaliyojinjilishwa na Mtume Paulo pamoja na Barnaba.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Livius.org: Pamphylia 
* Asia Minor Coins: Pamphylia  ancient Greek and Roman coins from Pamphylia
Ponto

na Wagiriki wa Kale.]]
**Ponto** (kwa Kigiriki: Πόντος, Pontos) ilikuwa eneo la kaskazini mashariki mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) kwenye Bahari Nyeusi.

Inatajwa na Biblia ya Kikristo katika Waraka wa kwanza wa Petro 1:1 na katika Matendo ya Mitume 2:9 na 18.2.

## Marejeo 
* 
*Ramsay MacMullen, 2000. *Romanization in the Time of Augustus* (Yale University Press)

## Viungo vya nje
*History of Pontus
*The term Euxinus Pontus 
*Where East meets West

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Historia ya Uturuki
Misia

**Misia** (kwa Kigiriki: Μυσία, Mysía; kwa Kituruki: Misya) ilikuwa eneo la Asia Ndogo ya zamani, kaskazini magharibi mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki). 

Ilipakana na Bahari ya Marmara, Bitinia, Frigia, Lydia, Eolia, Troa na Proponto, ingawa mipaka yake ilibadilikabadilika.

Kati ya miji yake, muhimu zaidi ulikuwa Pergamo.

Inatajwa na Matendo ya Mitume (16:7-8) katika kusimulia safari ya pili ya kimisionari ya Mtume Paulo. 

## Tanbihi

Jamii:Mtume Paulo
Nge-maji

**Nge-maji** ni wadudu wa familia Nepidae katika oda ya chini Nepomorpha ya oda Hemiptera na nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wanafanana na nge kwa sababu ya miguu yao ya mbele yenye nguvu na mkia mrefu (bila tezi ya sumu) ambayo kwa kweli ni mrija wa kupumua. Wadudu hao huishi ndani ya maji. Spishi za nusufamilia Ranatrinae huitwa **wadudu-sindano** pia.

## Maelezo
Nge-maji ni wadudu kahawia ingawa wachache ni weusi au kijivu na spishi nyingine zina fumbatio nyekundu kali ambayo inaweza kuonekana wakati mabawa yamefunguliwa. Mwili wao ni mpana na bapa (nusufamilia Nepinae) au mrefu na mwembamba (nusufamilia Ranatrinae). Hawaogelei vizuri sana na kwa kawaida hutambaa juu ya mimea ya majini. Wanaweza kuruka angani, lakini hii inaonekana mara chache tu. Kwa takriban spishi zote urefu wa mwili ni kati ya sm 1.5 na 4.5, ingawa zile kubwa kabisa, kama *Ranatra chinensis* wa Asia ya Mashariki na *R. magna* wa Amerika ya Kusini, zinaweza kukaribia sm 6.

Upumuaji kwa wapevu hupatikana kwa njia ya mrija wa kupumua kwenye fumbatio, ambao una jozi ya nusu-mirija inayoweza kufungwa pamoja ili kuunda mrija mzima. Hewa inafyonzwa kupitia hiyo kuelekea makoromeo kwenye ncha ya fumbatio wakati ncha ya mrija inasukumwa juu ya uso wa maji (sawa na kipumulio au snorkel). Kwa spishi fulani mrija ni mrefu kuliko mwili, lakini kwa nyingine ni mfupi zaidi, kwa chache hata chini ya moja kwa kumi ya urefu wa mwili. Kwa hatua za kichanga mrija haujakua vizuri mara nyingi na upumuaji hufanyika kupitia jozi sita za matunduhewa kwenye fumbatio.

Miguu yao ya mbele imebadilika kuwa viungo vya kimbuai ambavyo hutumiwa kukamata mbuawa wao. Wadudu hao hujilisha hasa kwa invertebrata wa majini kama vile wadudu wengine, lakini mara kwa mara huchukua samaki wadogo au viluwiluwi. Mayai, yanayotagwa juu ya usawa wa maji katika matope, mimea inayooza, mashina ya mimea au mbao zinazooza, hutolewa kwa hewa kupitia matokezo kama nyuzi ambayo hutofautiana kwa idadi baina ya jenasi.

Ingawa nge-maji hawaumi kwa mkia wao, kung'ata kwao kuna uchungu (kusema ukweli ni kuumwa kwa mdomo wenye ncha kali), lakini hii haina madhara sana kwa wanadamu kuliko kuumwa na nge wa kweli.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
* *Borborophilus afzelii*
* *Laccotrephes annulipes* check
* *Laccotrephes ater*
* *Laccotrephes breddini*
* *Laccotrephes calcaratus*
* *Laccotrephes dissimulatus*
* *Laccotrephes ellipticus*
* *Laccotrephes fabricii*
* *Laccotrephes fuscus*
* *Laccotrephes gomai*
* *Laccotrephes vicinus*
* *Paranepa primitiva*
* *Ranatra cinnamomea*
* *Ranatra denticulipes*
* *Ranatra fuscoannulata*
* *Ranatra grandocula*
* *Ranatra nodiceps*
* *Ranatra parvipes*
* *Ranatra varicolor*
* *Ranatra vicina*

## Picha

Laccotrephes japonensi7.28.JPG|*Laccotrephes* (*L. japonensis*)
Nepa cinerea (Nepidae sp.), Arnhem, the Netherlands.jpg|*Nepa* (*N. cinerea*)
Ranatra linearis01.jpg|*Ranatra* (*R. linearis*)

Jamii:Wadudu mabawa-nusu
Usawazisho

thumb|397x397px|Usawazisho wa matini.
Katika uchapaji, **usawazisho** (kutoka kitenzi cha Kibantu *kusawazisha* kinachotokana na neno *sawa*; kwa Kiingereza: *justification* au *typographic alignment*) ni mchakato au utaratibu wa kusawazisha matini ili upande wa kulia kila mstari uishie katika umbali uleule kutoka ukingo wa ukurasa.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Vitabu
Jamii:Kompyuta
Ubambanyaji

thumb|335x335px|Ubambanyaji wa herufi V, W na A.
Katika uchapaji, **ubambanyaji** (kutoka vitenzi vya Kibantu *kubambanya*; kwa Kiingereza: *kerning*) ni urekebisho wa umbali kati ya herufi kulingana na umbo la kila moja lilivyo.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Vitabu
Jamii:Kompyuta
Seva pepe binafsi

Katika utarakilishi, **seva pepe binafsi** (kwa Kiingereza: *virtual private server*) ni seva inayouzwa na mtoa huduma za tovuti. Watu wanaweza wakatumia seva pepe binafsi juu ya seva yao. Kwa kweli seva pepe binafsi ni nakala ya seva yenye nakala mfumo wa uendeshaji.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jamii:Mawasiliano
Jamii:Intaneti
Mtandao pepe binafsi

[thumb|446x446px|Mtandao pepe binafsi kwa [OpenVPN.]]
Katika utarakilishi, **mtandao pepe binafsi** (kifupi: **MPB**; kwa Kiingereza: *virtual private network*) ni mtandao unaouzwa na mtoa huduma za tovuti. Kwa kweli, mtandao pepe binafsi unatumika ili kutumia mtandao kwa kuficha anuani IP ya mtumiaji.

## Marejeo
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Intaneti
Jamii:Kompyuta
Jamii:Mawasiliano
Wilaya za Botswana

File:Districts of Botswana (image map).svg|thumb|upright=1.8|Wilaya za Botswana. Makala juu ya kila moja inapatikana kwa kubofya juu ya ramani yake. Wilaya za mijini hazionyeshwi.

poly 250 100 625 100 625 200 775 200 775 400 625 400 625 500 250 500 Wilaya ya Kaskazini-Magharibi (Botswana)
rect 900 75 650 200 Wilaya ya Chobe
poly 800 225 900 225 1075 425 1075 600 1375 600 1075 850 900 850 650 500 650 400 800 425 Wilaya ya Kati (Botswana)
rect 1400 400 1075 600 Wilaya ya Kaskazini-Mashariki (Botswana)
poly 250 500 625 500 825 775 800 825 125 825 125 650 250 650 Wilaya ya Ghanzi
rect 900 825 525 950 Wilaya ya Kweneng
rect 1350 875 900 1025 Wilaya ya Kgatleng
rect 550 825 100 1300 Wilaya ya Kgalagadi
rect 850 1000 650 1150 Wilaya ya Kusini (Botswana)
rect 1110 1000 850 1150 Wilaya ya Kusini-Mashariki (Botswana)

Botswana imegawanyika katika wilaya 17: 10 za vijijini na 7 za mijini.

## Tanbihi
Kesi

, Oktoba 1458.]]
.]]
**Kesi** (kutoka Kiingereza: *case* kwa maana ya *trial*) ni utaratibu wa kuamua kisheria kati ya pande mbili zinazogombana au zinazoshindania kitu. Kwa ajili hiyo kuna mamlaka inayotumia ushahidi.

Siku hizi kesi nyingi zinaendeshwa na hakimu katika mahakama.

Kati ya kesi maarufu zaidi katika historia, ipo ile ya Yesu ambayo ilikuwa pacha: kwanza ya kidini mbele ya kuhani mkuu na baraza la Israeli, halafu ya kisiasa mbele ya liwali Ponsyo Pilato wa Dola la Roma. Hatimaye alipewa adhabu ya kifo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Famous trials by the UMKC
Binti

la Welayta, Ethiopia.]]
**Binti** (kutoka Kiarabu) ni mtoto wa kike. 

Hata mwanamke aliyekua anaweza kutajwa au kujitaja hivyo kati ya jina lake na lile la baba yake. 

Jamii:Familia
Jamii:Jinsia
Hotuba

(1877)]]
 akihutubia katika mimbari, 1968.]]
**Hotuba** (kutoka Kiarabu; kwa Kiingereza: *discourse*) ni aina rasmi ya mawasiliano inayotumia lugha kwa namna maalumu ya dini, siasa, sayansi n.k. kadiri ya mazingira na walengwa 

Katika Injili, ni maarufu Hotuba ya mlimani ya Yesu.

## Tanbihi
Jamii:Mawasiliano
Jamii:Fasihi
Jamii:hotuba
Nachingwea Mjini

**Nachingwea Mjini** ni kata ya wilaya ya Nachingwea, mkoa wa Lindi, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 8,537 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nachingwea 
Jamii:Kata za Mkoa wa Lindi
Kitakasa

[thumb|250x250px|Kitakasa kikitumika juu ya [sakafu.]]
**Kitakasa** (kutoka vitenzi vya Kibantu *kutakata, kutakasa*; kwa Kiingereza: *disinfectant*) ni misombo ya kemikali inayotumika ili kuharibu vimelea.

## Marejeo 
* Kwanza, T. (2001). *Kamusi Ya Kiswahili-Kiingereza*. Taasisi YA Uchunguzi Wa Kiswahili Chuo Kikuu.

Jamii:Afya
Jamii:Usafi
Amri

zilizoandikwa kwa Kiebrania juu ya sahani ya kioo.]]
**Amri** (kutoka Kiarabu) ni agizo au katazo linalotolewa na mamlaka yoyote kwa watu walio chini yake kwa namna moja au nyingine.

## Katika Biblia
Katika Biblia ni maarufu Amri Kumi za Mwenyezi Mungu ambaye aliziweka ili asiwepo yeyote wa kuzikaidi, bali kuzishika na kuzitunza katika moyo (Kut 20; Kumb 5). Yesu alionyesha kwamba zote zinajumlishwa katika amri kuu ya upendo kwa Mungu na kwa jirani (Mk 12:28-31). Hatimaye alitoa amri mpya kwamba watu wapendane kama yeye alivyowapenda upeo (Yoh 13:34).

Jamii:Sheria
Mchungaji mwema

kama Mchungaji mwema katika karne ya 3 .]]
–350 hivi, katika Mahandaki ya Domitila, Roma.]]

**Mchungaji mwema** (kwa Kigiriki: ποιμήν ο καλός, *poimḗn o kalós*) ni namna mojawapo ya Yesu kuwaeleza wafuasi wake yeye ni nani kwao. Ufafanuzi wake unapatikana katika Yoh 10:1-21, anapojitofautisha na wachungaji (yaani viongozi) wabaya, kwa kusema yeye yuko tayari kutoa uhai wake kwa ajili ya kondoo (watu) wake. 

Lugha hiyo inategemea Zaburi 23 na sehemu nyingine ya Agano la Kale. Pia inatumika katika Injili nyingine, Waraka kwa Waebrania, Waraka wa kwanza wa Petro na kitabu cha Ufunuo].

Mfano huo uligusa sana Wakristo na kuchochea usanii wao tangu mwanzo.

## Picha

File:Good shepherd 01 small.jpg|Kwenye katakombu za Priscilla, Roma 
File:Good shepherd.JPG|Makumbusho ya Bafu za Diocletian, Roma
File:"The good Shepherd" mosaic - Mausoleum of Galla Placidia.jpg|Makumbusho ya Galla Placidia, Ravenna, Italia, 425 hivi
File:1750 Christus als Guter Hirte Niederbayern anagoria.JPG|Mchungaji mwema kutoka Bavaria, 1750
File:The_Lord_is_my_Good_Shepherd.jpg|Kazi ya Mjerumani Bernard Plockhorst, karne ya 19
File:StJohnsAshfield StainedGlass GoodShepherd Portrait.jpg|Kioo cha rangi, Australia (karne ya 20)
File:Emblem of the Catechism of the Catholic Church.jpg|Lebo ya Katekisimu ya Kanisa Katoliki
File:Oratorio-pastor.jpg|Kikanisa cha Santa Cueva. Cádiz, Hispania
File:Christ the Good Shepherd, Church of the Good Shepherd (Rosemont, Pennsylvania).jpg|Yesu kama mchungaji kijana, Rosemont, Pennsylvania)

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Holman Bible Dictionary – "Shepherd" for other Biblical references.
Miaka ya 1850 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1850 - 1850 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
Lugha za Kieskimo-Kialeuti

**Lugha za Kieskimo-Kialeuti** ni kundi la lugha zinazotumiwa hasa Greenland, Kanada Kaskazini, Marekani Kaskazini na Urusi Mashariki.

Ni lugha ambishi bainishi kama Kiswahili.

Jamii:Lugha za Kanada
Jamii:Lugha za Marekani
Jamii:Lugha za Urusi
Metacha Mnata

**Metacha Boniphace Mnata,** (amezaliwa 25 Novemba 1998) ni mchezaji wa kandanda au mpira wa miguu akiichezea klabu ya Yanga Sc ya Tanzania kwa mkopo kutokea klabu ya Singida Big Stars na timu ya taifa ya Tanzania Taifa Stars.
Metacha mnata amewahi kuzichezea klabu za Azam Fc, Mbao Fc na Yanga Sc yenyewe kabla ya kujiunga na Polisi Tz na baadae kuitumikia Singida Big Stars

Metacha Boniphace Mnata anacheza nafasi ya mlinda mlango.

Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Pafo

ya Mtume Paulo huko Pafo.]]
**Pafo** (kwa Kigiriki cha zamani: Πάφος [ˈpafos]; kwa Kituruki: **Baf**) ulikuwa mji mkuu wa kisiwa cha Cyprus wakati wa Dola la Roma. Kwa sasa ni makao makuu ya wilaya ya Pafo. 

Pafo ilifikiwa na wamisionari Mtume Paulo na Barnaba mwaka 45 hivi (Mdo 13:4-12). Katika nafasi hiyo, liwali Sergius Paulus aliongokea Ukristo.

Mji huo umeorodheshwa na UNESCO kati ya mahali pa Urithi wa Dunia.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Municipality of Paphos – official website
* Official Cyprus Government Web Site – Towns and Population 
* Visit Paphos – Paphos regional board of tourism
* Panoramic views of Paphos
* Ancient Cyprus in the Ashmolean Museum 
* Paphos Travel directions
* ''The University of Sydney Archaeological excavations of the Paphos Theatre Site 
* 
* Paphos Chamber of Commerce and Industry website
*Paphos Life Blog Lifestyle Blog for expats and locals
* About Paphos

Jamii:Miji ya Kupro
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Jamii:Urithi wa Dunia
Perge

wa mji.]]
.]]
**Perge** (kwa Kigiriki: Πέργη, *Perge*, kwa Kituruki: Perge) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, uliowahi kuwa makao makuu ya Pamphylia Secunda, sasa katika wilaya ya Antalya, kusini-magharibi mwa pwani ya Mediteranea ya Uturuki. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 15 mashariki kwa Antalya. Baadhi ni ya Zama za Shaba.

Mwaka 46 Mtume Paulo na Barnaba walifika mara mbili kuinjilisha huko (Mdo 13:13-14 na 14:25).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*Perge Guide and Photo Album 
*Over 500 pictures including 2013 excavations
*Perge photo

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Derbe

**Derbe** (kwa Kigiriki: Δέρβη, *Derbe*, pia Δέρβεια, Derbeia) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, kusini-magharibi mwa Uturuki wa leo. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 15 kaskazini-mashariki kwa Karaman.

Kuanzia mwaka 46 Mtume Paulo alifika mara kadhaa kuinjilisha huko (Mdo 14:6, 14:20, 16:1, 20:4).

## Tanbihi
Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Listra

wa Willem de Poorter, 1636.]]
**Listra** (kwa Kigiriki: Λύστρα, *Lyustra*) ulikuwa mji wa rasi ya Anatolia, katika Uturuki wa leo.

Kwa sasa ni kijiji tu kinachoitwa Klistra, km 30 kusini kwa Konya.

Mji huo unatajwa mara sita katika Biblia ya Kikristo (Mdo 14:6,8,21; 16:1, 2Tim 3:11) kwa sababu kuanzia mwaka 46 Mtume Paulo alifika huko mara kadhaa kuinjilisha akiwa mara na Barnaba, mara na Sila. Ndipo alipomkuta Timotheo ambaye akawa mshirika na hatimaye mwandamizi wake. 

## Tanbihi
## Viungo vyanje
*Map of Asia Minor (modern Turkey) which shows Lystra in the province of Lycaonia
*Photos from Lystra
*Satellite-based map of First Missionary Journey
*BIAA – Site.638 'Hatunsaray (Lystra)'
*Coins of the Ancient city of Lystra

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Antiokia wa Pisidia

ya mji.]]

**Antiokia wa Pisidia** (kwa Kigiriki:  Ἀντιόχεια τῆς Πισιδίας, Antiokeia tes Pisidias) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, sasa katika wilaya ya Isparta, nchini Uturuki. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 1 kaskazini-mashariki kwa Yalvaç.

Mwaka 46 Mtume Paulo na Barnaba walifika mara mbili kuinjilisha huko (Mdo 13:13-52 na 14:21-23). Paulo alirudi tena katika maeneo hayo wakati wa safari yake ya pili (16:1) na ya tatu (18:23) ingawa alipatwa na dhuluma (2 Tim 3:11).

## Tanbihi
## Marejeo
* Mitchell, Stephen. Pisidian Antioch : the site and its monuments / by Stephen Mitchell and Marc Waelkens ; with contributions by Jean Burdy ... [et al.]. London : Duckworth with The Classical Press of Wales, 1998.

## Viungo vya nje
* Richard Stillwell, ed. *Princeton Encyclopedia of Classical Sites*, 1976: "Antioch, Phrygia, Turkey"
* Building a New Rome - The Imperial Colony of Pisidian Antioch - online exhibit of the Kelsey Museum of Archeology at the University of Michigan
* Over 120 pictures of the site

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Kenkre

ikionyesha Kenkre.]]
**Kenkre** (kwa Kigiriki: Κεγχρεαί, *Kenkhreai*, leo: Κεχριές, *Kekhries*) ilikuwa bandari ya Wagiriki wa Kale km 8 kusini-mashariki kwa Korintho nchini Ugiriki.

Mwaka 58 Mtume Paulo alikaa huko akisubiri meli aende Yerusalemu (Mdo 18:8). Katika waraka kwa Warumi anataja mahali hapo na Febe.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Reference Guides - Cenchreae
*GTP - Kechries

Jamii:Korintho
Jamii:Miji ya Ugiriki
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Seleukia

.]]
 la marumaru lililopatikana Seleukia.]]

**Seleukia** (pia: **Suedia**; **Seleukia Baharini**; kwa Kigiriki: Σελεύκεια ἐν Πιερίᾳ) ulikuwa mji wenye bandari ya Antiokia, karibu na kijiji cha leo cha Çevlik, wilaya ya Hatay kusini-mashariki mwa Uturuki.

Seleukia Pieria ulianzishwa mwaka 330 KK hivi na Seleuko I Nikatori, mmoja kati ya waandamizi wa Aleksanda Mkuu..

Mtume Paulo na Barnaba walianza huko safari zao za kimisionari mwaka 45 hivi (Mdo 13:4). Baadaye Paulo alihitaji kupita huko mara mbili tena.

## Tanbihi
Jamii:Mtume Paulo
Salami

ya Salami.]]
 wa michezo na bafu.]]
**Salami** (kwa Kigiriki cha zamani: Σαλαμίς, cha kisasa: Σαλαμίνα) ulikuwa mji-dola la Wagiriki mashariki mwa kisiwa cha Cyprus, kwenye mdomo wa mto Pedieos, km 6 kaskazini kwa Famagusta ya leo. 

Salami ilikuwa shabaha ya kwanza ya umisionari wa Mtume Paulo na Barnaba mwaka 45 hivi (Mdo 13:1-5).

Mapokeo yanasema Barnaba, baada ya kuinjilisha nchi nyingine, aliuawa huko kwa kupigwa mawe mwaka 61.

## Tanbihi
## Marejeo
* Vassos Karageorghis, *Salamis in Cyprus, Homeric, Hellenistic and Roman* (1969), ISBN 0-500-39006-1.
* Walter Burkert, 1992. *The Orientalizing Revolution:  Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age* (Harvard University Press)

## Viungo vya nje
*The ancient ruins of Salamis

Jamii:Miji ya Kupro
Jamii:Miji ya Biblia
Jamii:Mtume Paulo
Siku ya Mama

**Siku ya Mama** ni sikukuu ya maadhimisho ya kuonyesha heshima na thamani ya akina mama katika familia kutokana na mchango na ushawishi wao mkubwa katika jamii. Siku hii husherehekewa katika tarehe tofauti tofauti duniani lakini miezi maarufu zaidi ni ile ya Machi na Mei.

Siku ya Mama ya kisasa ilianza kusherehekewa nchini Marekani mapema kabisa katika karne ya 20. 

Siku hiyo haihusiani moja kwa moja na siku ya Mama iliyokuwepo katika jamii nyingine kwa miaka mingi iliyopita hata maelfu ya miaka iliyopita. Kwa mfano katika tamaduni za Wagiriki kulikuwa na siku inayofanana na siku ya mama inayoadhimishwa katika miaka hii ya karibuni, na huko Roma walikuwa na siku yao iliyojulikana kama Hilaria.

Baadaye katika baadhi ya nchi ya Ulaya (hasa Visiwa vya Britania) Wakristo walianzisha *Jumapili ya Mama Kanisa* iliyokuwa ikiadhimishwa kwa ajili ya kutukuza na kupa heshima Kanisa kama mama wa waumini lakini baadaye ikaelekea kuheshimu akina mama pia Hata hivyo, katika nchi hizo, siku ya mama bado inategemea desturi hizo za kale.

## Marejeo
Jamii:Sikukuu
Jamii:Utamaduni
Jamii:Familia
Wahinda

**Wahinda** ni ukoo au tabaka (kuliko kuwa kabila) katika Afrika Mashariki, hasa Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi, waliposhika mara nyingi nafasi za uongozi juu ya makabila mbalimbali

Wahinda walitokea kaskazini, ilivyoonyesha sura yao kama watu warefu weupe.

Wahinda waliamini ngoma ni takatifu, hivyo haikutakiwa kuonekana na mmojawao isipokuwa sultani.

Sam Magara, kiongozi wa kijeshi wa Uganda, alikuwa Muhinda wa kabila la Wahima.

## Tanbihi
Nusufamilia

**Nusufamilia** (kwa Kilatini: *subfamilia*, wingi *subfamiliae*) katika uainishaji wa kisayansi ni ngazi ya kati chini ya familia lakini juu ya jenasi. Majina sanifu ya kundi hilo yanaishia "-oideae" katika mimea, na "-inae" katika wanyama.

## Vyanzo
Winga

akimpasia Vavá katika fainali ya Kombe la Dunia la FIFA mwaka 1958.]]
**Winga** (kutoka Kiingereza *winger*) ni nafasi ya mchezaji katika mpira wa miguu, hockey, mpira wa mikono, rugby n.k. Nafasi hiyo iko upande wa mbele, ama kulia ama kushoto.
Uzalishaji

ya ngano kwa vifaa vya kisasa yanawatimizia wengi mahitaji ya chakula.]]
**Uzalishaji** (kutoka kitenzi *kuzaa*, kilichonyambulishwa kuwa *kuzalisha*) ni mchakato wa kutumia akili, ujuzi n.k. ili kufanya mali na vitu kwa jumla viongezeke kulingana na mahitaji ya binadamu, kuanzia chakula The area of economics that focuses on production is referred to as production theory, which in many respects is similar to the consumption (or consumer) theory in economics., badala ya kutarajia viwatoshe daima kama ilivyo katika maisha ya wawindaji-wakusanyaji wanaoendeleza utamaduni wa watu wa kale hadi miaka 10,000 hivi iliyopita. 

Ndipo wengine walipoanza shughuli za ufugaji na kilimo zilizosababisha ustaarabu uliozidi kustawi na kuenea duniani kote pamoja na namna nyingi za uchumi.

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* Sickles, R., and Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press.  https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf

## Marejeo mengine
*Moroney, J. R. (1967) Cobb-Douglass production functions and returns to scale in US manufacturing industry, *Western Economic Journal*, vol 6, no 1, December 1967, pp 39–51.
*Pearl, D. and Enos, J. (**1975**) Engineering production functions and technological progress, *The Journal of Industrial Economics*, vol 24, September 1975, pp 55–72.
*Robinson, J. (1953) The production function and the theory of capital, *Review of Economic Studies*, vol XXI, 1953, pp.&nbsp;81–106
*Anwar Shaikh, "Laws of Production and Laws of Algebra: The Humbug Production Function", in The Review of Economics and Statistics, Volume 56(1), February 1974, p.&nbsp;115-120. http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/humbug.pdf 
*Anwar Shaikh, "Laws of Production and Laws of Algebra—Humbug II", in Growth, Profits and Property ed. by Edward J. Nell. Cambridge, Cambridge University Press, 1980. http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/humbug2.pdf 
*Anwar Shaikh, "Nonlinear Dynamics and Pseudo-Production Functions", published?, 2008. https://web.archive.org/web/20120603132106/http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/Nonlinear%20Dynamics%20and%20Pseudo-Production%20Functions.pdf
*Shephard, R (1970) *Theory of cost and production functions*, Princeton University Press, Princeton NJ.
*Sickles, R., and Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781139565981 https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf 
*Thompson, A. (1981) *Economics of the firm, Theory and practice*, 3rd edition, Prentice Hall, Englewood Cliffs. ISBN|0-13-231423-1

## Viungo vya nje
*Elmer G. Wiens: Production Functions - Models of the Cobb-Douglas, C.E.S., Trans-Log, and Diewert Production Functions.
Kavala

**Kavala** (kwa Kigiriki Καβάλα, *Kavála*; zamani **Neapolis**) ni mji wenye bandari katika Makedonia ya mashariki. Wakazi wake ni 54,027 (2011).

## Katika Biblia
Kadiri ya Agano Jipya, mwaka 49 au 50 mji ulitembelewa na Mtume Paulo kutokana na njozi aliyoipata ikiwa na himizo la kuingia Ulaya ili kuwaletea Injili Wamakedonia (Mdo 16:9-10). Ilikuwa mara ya kwanza kwake kufika Ulaya bara.

Matendo ya Mitume 16:11 kinasimulia hivi: "Basi tukang’oa nanga kutoka Troa, tukafika Samothrake kwa tanga moja, na siku ya pili tukafika Neapoli".

## Marejeo 
* Koukouli-Chrisanthaki Chaido, Kavala. Αrchaeological Museum of Kavala, Kavala: D.E.T.A., 2002 (in English).
* Stefanidou Emilia, The City-Port of Kavala during the Period of Turkish Rule. An Urban Survey (1391–1912), Kavala: Historical & Literary Archive of Kavala, 2007 (in Greek).
* Karagiannakidis Nikos – Likourinos Kyriakos, Neapolis-Christoupolis-Kavala, Kavala: Municipality of Kavala, 2009 (in Greek).
* Koutzakiotis Georges, Cavalla, une Échelle égéenne au XVIIIe siècle. Négociants européens et notables ottomans, Istanbul: The Isis Press, 2009.
* Roudometof Nikolaos (ed.), Notebooks of Bulgarian Occupation. Eastern Macedonia 1916–1918. v. 1, Kavala – Chrisoupoli – Eleutheroupoli, Kavala: Historical & Literary Archive of Kavala (in Greek).
* Stavridou-Zafraka Alkmene, The development of the theme organization in Macedonia, in Byzantine Macedonia: Identity, Image and History, edited by  J. Burke, R. Scott, Brill, 2000, p.&nbsp;128 – 138.

## Viungo vya nje 
* Official website (in Greek)
* The official website of the prefecture of Kavala – online since 1996 
* GCatholic with titular incumbent biography links
* Official Blog of students of ATEI Kavalas 
* sun disappeared – Fire Kavala 1985
Amfipoli

".]]
**Amfipoli** (kwa Kigiriki: Αμφίπολη, Amfipoli; zamani: Ἀμφίπολις, Amfipolis) ni mji wa Ugiriki kaskazini mashariki. Una wakazi 9,182 (2011).  

Unatajwa na Biblia ya Kikristo kwa kuwa mwaka 49 au 50 Mtume Paulo, katika safari yake ya pili ya kimisionari, alipitia huko baada ya kukimbia Filipi kutokana na dhuluma akielekea Thesalonike pamoja na Sila (Mdo 17:1).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Official site about Amphipolis
* Demographic Information from Greek Travel Pages
* Livius.org: Amphipolis 
* The tomb of Amphipolis

Jamii:Miji ya Ugiriki
Kios

.]]
**Kios** (kwa Kigiriki: Χίος, Khíos) ni kisiwa cha Ugiriki katika Bahari ya Aegean.  

Kina wakazi 51,930 (2011) wanaotegemea zaidi uvuvi na utalii.

Monasteri ya Nea Moni (karne ya 11) imeorodheshwa na UNESCO kati ya mahali pa Urithi wa Dunia.  

Kinatajwa na Biblia ya Kikristo kwa kuwa mwaka 58 Mtume Paulo, katika safari yake ya tatu ya kimisionari, aliabiri kutoka Lesbo hadi Samos akipitia huko (Matendo ya Mitume 20:15).

## Tanbihi
## Marejeo
*Fanny Aneroussi, Leonidas Mylonadis: *The Kampos of Chios in its Heyday: Houses and Surroundings*. Translated from the Greek by Antonis Scotiniotis. (Aipos Series, no 12). Akritas Publications, Nea Smyrni 1992, ISBN 960-7006-87-9.
*Charalambos Th. Bouras: *Chios*. (Guides to Greece, no 4). National Bank of Greece, Athens 1974.
*Charalambos Th. Bouras: *Greek Traditional Architecture: Chios*. Melissa, Athens 1984.
*Athena Zacharou-Loutrari, Vaso Penna, Tasoula Mandala: *Chios: History and Art.* Translated from the Greek by Athena Dallas-Damis ... (The Monuments of Chios). The Chios Prefecture, Chios 1989. .
*Hubert Pernot: *En Pays Turc: L’île de Chios*. (Dijon, Imprimerie Darantière, Rue Chabot-Charny, 65). Avec 17 mélodies populaires et 118 simili-gravures. J. Maisonneuve, Libraire-Éditeur, Paris 1903. (online)
*Arnold C. Smith: *The Architecture of Chios: Subsidiary Buildings, Implements and Crafts*. Edited by Philip Pandely Argenti. Tison, London 1962.
*Michales G. Tsankares, Alkes X. Xanthakes: *Chios: hekato chronia photographies, 1850–1950.* (*Chios: One Hundred Years of Photographs, 1850–1950*). Synolo, Athens 1996, ISBN 960-85416-4-6.
*Eleftherios Yalouris: *The Archeology and Early History of Chios. (From the Neolithic Period to the End of the Sixth Century B.C.)*. University of Oxford, Merton College, dissertation, 1976.

## Viungo vya nje
* Official Chios website—operated by Chios Prefecture (including tourist guide)
* 
* History of Chios 
* Chios in ancient sources @ attalus.org

Jamii:Visiwa vya Mediteranea

Jamii:Urithi wa Dunia
Kos

ya ukumbi wa michezo.]]
]]
**Kos** (kwa Kigiriki: Κως, Kos) ni kisiwa cha Ugiriki kilichopo kusini mwa Bahari ya Aegean.  

Kina wakazi 33,387 (2011) wanaotegemea zaidi utalii. 

Kinatajwa na Biblia ya Kikristo (Matendo ya Mitume) kwa kuwa mwaka 58 Mtume Paulo, katika safari yake ya tatu ya kimisionari, alipitia huko.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Visiwa vya Mediteranea
Lesbo

cha mita 967.]]
 cha Agiasos.]]
**Lesbo** (kwa Kigiriki: Λέσβος, Lésvos) ni kisiwa cha Ugiriki katika Bahari ya Aegean chenye eneo la Km² 1,633.  

Kina wakazi 86,436 (2011) wanaotegemea zaidi uvuvi na utalii. Makao makuu yako Mutilene.

Mwaka 58 Mtume Paulo, katika safari yake ya tatu ya kimisionari, aliabiri kutoka huko hadi Samos akielekea Yerusalemu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*  
* Lesvos News 
*  
* Guide of Lesbos Island 
* News of Mytilene and Lesvos Island 
* 

Jamii:Visiwa vya Mediteranea
Mutilene

**Mutilene** (kwa Kigiriki: Μυτιλήνη, Mytilíni) ni mji wa Ugiriki, makao makuu ya kisiwa cha Lesbo katika Bahari ya Aegean chenye eneo la Km² 1,633.  

Una wakazi 29,656 (2011) wanaotegemea zaidi uvuvi na utalii.

Mwaka 58 Mtume Paulo, katika safari yake ya tatu ya kimisionari, aliabiri kutoka huko hadi Samos akielekea Yerusalemu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Official website
*Calendar of Lesvos 
*Tourist Guide of Mytilene-Lesvos

Jamii:Miji ya Ugiriki
Asso

la Athena huko  Asso; kushoto kwake kinaonekana kisiwa cha Lesbo.]]
**Asso** (kwa Kigiriki: Ἄσσος, Assos) ni mji wa Uturuki, kaskazini magharibi mwa rasi ya Anatolia.

Mwaka 58 Mtume Paulo, katika safari yake ya tatu ya kimisionari, aliabiri kutoka huko akielekea Yerusalemu.

## Tanbihi
## Marejeo
*Nurettin Arslan - Beate Böhlendorf-Arslan, Living in the Rocks Assos an Archaeological Guide, Istanbul 2010. ISBN 978-9944-483-30-8.
*Haiko Türk: ''Die Mauer als Spiegel der Stadt. Neue Forschungen zu den Befestigungsanlagen in Assos, in: A. Kuhrmann - L. Schmidt (Ed.), Forschen, Bauen & Erhalten. Jahrbuch 2009/2010 (Berlin/Bonn 2009) p.&nbsp;30-41, ISBN 978-3-939721-17-8.

## Viungo vya nje
* Official website
* Assos Archaeological Project 

Jamii:Miji ya Uturuki
Troa

**Troa** (kwa Kigiriki: Τρωάδα, Troáda; awali: Τρῳάς, Trōiás au Τρωϊάς, Trōïás; kwa Kituruki: Biga Yarımadası) ni jina la zamani la rasi ya Uturuki, kaskazini magharibi mwa rasi ya Anatolia.

## Katika Biblia ya Kikristo
Mtume Paulo (akiwa na Sila) alifikia eneo hilo katika safari yake ya pili ya kimisionari, kutoka Galatia kwenda Makedonia. Inawezekana huko Luka alianza kuongozana naye pia . 

Ni huko Troa kwamba Paulo, wakati wa ibada ya Jumapili, alimfufua Eutiko kadiri ya Mdo 20:7-12.

Baadaye Paulo alitaja Troa alipomuandikia Timotheo amletee joho aliloliacha huko.

## Tanbihi
## Marejeo
* Trevor R. Bryce. Chapter 14, "The Trojan War: Myth or Reality" in *The Kingdom of the Hittites*. Oxford: Clarendon Press, 1998. ISBN 0-19-924010-8
*Barclay, William (1955), *The Acts of the Apostles* (Philadelphia: Westminster Press).
*Bock, Darrell L. (2007), "Acts: Baker Exegetical Commentary on the New Testament" (Ada, Michigan: Baker Publishing Group)
*Bruce, F.F. (1977), *Paul: Apostle of the Heart Set Free* (Grand Rapids: Eerdmans).
*Oster, Richard (1979), *The Acts of the Apostles, Part II* (Austin, Texas: Sweet Publishing Company).

## Viungo vya nje
*The Case of Eutychus , Christian Courier

Jamii:Jiografia ya Uturuki
Abbah Process

**Abbah Process** (Sweetbert Charles Mwinula) (amezaliwa 28 July 1994) ni mwanamuziki na muandaaji wa muziki nchini Tanzania. Alijizolea umaarufu mwingi kupitia kazi zake ambazo aliziandaa na ambazo ameshirikishwa na alizofanya yeye mwenyewe, kwa mfano "Maisha na Muziki" ya Darassa, "Chibonge" ya Marioo, Bytarbeast na Abbah. Hizo ni baaadhi ya kazi ambazo alizifanya zikampatia umaarufu na kupelekea kushindanishwa kwenye vinyang'anyiro mbalimbali Afrika. 

## Historia 
Abbah alizaliwa mkoa wa Dar es Salaam hospitali ya Amana, na tangu akiwa mdogo alipendelea kupiga ala ya muziki. Baada ya kumaliza masomo yake akajikita rasmi kwenye tasnia ya muziki, mnamo mwaka 2015 alifanikiwa kumiliki studio yake mwenyewe. Hapo aliweza kuwasaidia vijana wengi wa Kitanzania kufikia malengo yao, kwa kuchukua vijana wenye vipaji vichanga na kuviendeleza zaidi. Alimsaidia Marioo, Bytar, Kapipo na the MixKiller. 

Abbah alifanikiwa kujizolea umaarufu katika nchi za jirani na Tanzania ambazo ni Kenya na Uganda.

## Abbah Music 
Mnamo mwaka 2019 Abbah alifungua kampuni ya Muziki, yenye makao yake jijini Dar es Salaam; kampuni hiyo inajikita kwenye masuala ya uandaaji wa muziki, usimamizi wa kazi za wasanii, usimamizi wa wasanii, kituo cha kufundisha uandaaji muziki. Kupitia kampuni hiyo na vijana aliowafunza waliweza kutoa mchango mkubwa ikiwa wamewashirikisha wasanii nguli kutoka Afrika, kama Burna Boy, Morgan Heritage, Yemi Alade na wengine wengi.

Abbah anajulikana kama mtengeneza beats nzuri zaidi. Yeye hufanya beats kwa nyota na ujao. Takriban 40% ya nyimbo maarufu sasa Abbah alizitengeneza.
Blessings ni wimbo aliomshirikisha mkali wa RnB Jux, ambao unafanya kuwa moja ya nyimbo bora zaidi mitaani kwa sasa. 

## Viungo vya nje 
* https://abbah-music.com  
* https://globalvoices.org/2020/03/27/musicians-rush-to-produce-with-corona-songs-even-as-industry-falters-in-east-africa/ 

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Afrocreatives edit-a-thon 2024 in Tanzania