Nadharia ya kisayansi

**Nadharia ya kisayansi** ni maelezo ya kipengele cha dunia ya asili ambayo inaweza kufanyiwa marudio ya majaribio au ambayo tayari imefanyiwa majaribio mara kwa mara na ina ushahidi unaoithibitisha kwa mujibu wa mbinu ya kisayansi, kwa kutumia itifaki (sayansi)|itifaki zinazokubalika za uchunguzi, upimaji, na tathmini ya matokeo. Pale inapowezekana, nadharia hufanyiwa majaribio katika mazingira yaliyodhibitiwa kupitia jaribio.

Katika hali ambazo haziwezi kufanyiwa majaribio ya moja kwa moja, nadharia hutathminiwa kwa kutumia kanuni za hoja ya utekaji (abductive reasoning). Nadharia zilizothibitishwa zimepitia uchunguzi mkali na huwakilisha maarifa ya kisayansi.

Nadharia ya kisayansi hutofautiana na ukweli wa kisayansi: ukweli ni uchunguzi wa moja kwa moja, ilhali nadharia huandaa na kuelezea uchunguzi mwingi. Zaidi ya hayo, nadharia inatarajiwa kutoa utabiri ambao unaweza kuthibitishwa au kupingwa kwa uchunguzi wa ziada. Stephen Jay Gould aliandika kuwa "...ukweli na nadharia ni vitu tofauti, si ngazi katika piramidi ya uhakika unaoongezeka. Ukweli ni data za dunia. Nadharia ni miundo ya mawazo inayofafanua na kutafsiri ukweli".

Nadharia hutofautiana na sheria ya kisayansi kwa kuwa sheria ni maelezo ya kimajaribio ya uhusiano kati ya ukweli na/au sheria nyingine. Kwa mfano, sheria ya mvutano wa ulimwengu ya Newton ni mlinganyo wa kihisabati unaoweza kutumika kutabiri mvutano kati ya miili, lakini si nadharia ya kuelezea *jinsi* mvutano unavyofanya kazi.

Maana ya neno *nadharia ya kisayansi* (mara nyingi hufupishwa kuwa *nadharia*) kama linavyotumika katika matawi ya sayansi ni tofauti sana na matumizi ya kawaida ya neno *nadharia* katika lugha ya kila siku. Katika mazungumzo ya kila siku, *nadharia* inaweza kumaanisha maelezo ya kubahatisha yasiyo na ushahidi, ilhali katika muktadha wa kisayansi mara nyingi hurejelea maelezo yaliyokwisha fanyiwa majaribio na yanayokubalika kwa upana. zikilenga nguvu ya kutabiri na nguvu ya kuelezea. Wanasayansi hutumia nadharia kuendeleza maarifa ya kisayansi, pamoja na kuwezesha maendeleo katika teknolojia au tiba.

Dhana ya kisayansi haiwezi "kuthibitishwa" kabisa kwa sababu wanasayansi hawawezi kuthibitisha kikamilifu kuwa dhana yao ni sahihi. Badala yake, wanasayansi husema kuwa utafiti "unaunga mkono" au unalingana na dhana yao.

## Aina
Albert Einstein alielezea aina mbili tofauti za nadharia za kisayansi: nadharia za ujenzi na nadharia za kanuni.

* Nadharia za ujenzi ni miundo ya kuelezea matukio ya asili kwa njia ya ujenzi wa mfano wa kimawazo. Mfano wa nadharia ya aina hii ni nadharia ya kinetiki ya gesi.

* Nadharia za kanuni ni ujumlisho wa kimajaribio wa kanuni zinazotokana na uchunguzi wa moja kwa moja. Mfano wa nadharia ya aina hii ni sheria za mwendo za Newton.

## Sifa
### Vigezo Muhimu
Ili nadharia yoyote ikubalike katika taasisi nyingi za kitaaluma, kwa kawaida kuna kigezo kimoja rahisi. Kigezo hicho muhimu ni kwamba nadharia lazima iweze kuonekana na kurudiwa. Kigezo hiki ni muhimu ili kuzuia udanganyifu na kuendeleza sayansi yenyewe.

Sifa inayotambulika ya maarifa yote ya kisayansi, ikiwemo nadharia, ni uwezo wa kutoa utabiri unaoweza kupingwa au utabiri unaoweza kufanyiwa majaribio. Umuhimu na usahihi wa utabiri huo huamua jinsi nadharia inavyoweza kuwa na manufaa. Nadharia inayodaiwa kuwa ya kisayansi lakini haitoi utabiri unaoonekana si nadharia ya kisayansi. Vilevile, utabiri usio maalum kiasi cha kufanyiwa majaribio hauna manufaa. Katika hali zote mbili, neno "nadharia" halifai kutumika.

Kundi la maelezo ya maarifa linaweza kuitwa nadharia ikiwa linatimiza vigezo vifuatavyo:
* Linatoa utabiri unaoweza kupingwa kwa usahihi wa mara kwa mara katika eneo pana la uchunguzi wa kisayansi (kama vile mitambo).
* Linaungwa mkono na ushahidi kutoka vyanzo vingi huru, badala ya msingi mmoja tu.
* Linalingana na matokeo ya majaribio yaliyokuwepo awali na lina usahihi angalau sawa na nadharia nyingine zilizopo.

Sifa hizi ni kweli kwa nadharia zilizothibitishwa kama vile relativiti maalumna relativiti ya jumla, fizikia ya kwanta, sahani za tektoniki, na muunganiko wa kisasa wa mageuzi wa karne ya 20.

## Marejeo
Jamii:Sayansi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025