open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feodor Lynen

left|80px

**Feodor Lynen** (6 Aprili 1911 – 8 Agosti 1979) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza uhusiano kati ya kolesteroli na asidi za mafuta. Mwaka wa 1964, pamoja na Konrad Bloch alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1911
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Kikosi Cha Mizinga

**Kikosi Cha Mizinga ** ni kundi la Rap na HipHop ya Bongo linalotokea wilaya ya Kinondoni jijini Dar es Salaam, Tanzania.

Ni kundi linaloundwa na wasanii mahiri katika fani hii ya muziki wa Hip Hop nchini Tanzania. Kinara wa kundi hilo ni rapa Karama Masoud almaarufu Mulla, Kubwa Lao, ama Kiboko ya Mabitozi. Zaidi ya muziki wa Hip Hop, kundi hilo lina familia na ukwasi mkubwa wa wasanii wa fani mbalimbali. Baadhi ya wanamuziki wa kundi hilo ni Gwalu Fukuda, Suma Lago, Bekham, MsemaKweli, Bekham, Chatu Rage, na mwanadada Mau.

Kundi hilo, kama ilivyo dhima ya hip hop ambayo ni kueleza ukweli na kuchangia kwenye maendeleo ya jamii, limejihusisha na bado linajihusisha na kupambana na matatizo anwai yanayoikabili nchi ya Tanzania kama vile ufisadi, tatizo la madawa ya kulevya, na uvunjifu wa haki za binadamu. Kwa hivi sasa kundi hilo linaendesha kampeni dhidi ya utumiaji wa madawa ya kulevya kwenye sanaa na nje ya sanaa ya muziki kwa ujumla.

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Makundi ya Hip Hop ya Tanzania
Francois Jacob

left|80px

**Francois Jacob** (amezaliwa 17 Juni 1920) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza vijidudu mbalimbali. Mwaka wa 1965, pamoja na Andre Lwoff na Jacques Monod alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Jacques Monod

left|80px

**Jacques Lucien Monod** (9 Februari 1910 – 31 Mei 1976) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza usanisi wa vimeng'enya ndani ya chembe hai. Mwaka wa 1965, pamoja na Francois Jacob na Andre Lwoff alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1910
Jamii:Waliofariki 1976
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Konrad Bloch

left|80px

**Konrad Emil Bloch** (21 Januari 1912 &ndash; 15 Oktoba 2000) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza usanisi wa kolesteroli (yaani sukari ya damu) na asidi mbalimbali. Mwaka wa 1964, pamoja na Feodor Lynen alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1912
Jamii:Waliofariki 2000
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Asidi

thumbnail|right|200px|Asidi

**Asidi** ni kampaundi ya kikemia yenye uwezo wa kutoa protoni ya hidrojeni (H+) kwa kampaundi nyingine inayoitwa besi na tokeo la mmenyuko huo kuwa chumvi pamoja na maji.

## Asidi za kila siku 
Asidi iliyotumiwa na watu tangu karne nyingi ni siki; asidi ndani yake huitwa asidi asetia (CH3COOH). 

Asidi nyingine inayotumiwa na watu wengi ni asidi salfuria (H2SO4) katika betri za magari. 

## Tabia za asidi 
* Asidi huathiri na hata kula metali na chokaa, pia mawe ya aina za chokaa kama marumaru. 
* Asidi ni pia hatari kwa nguo, ngozi na hasa macho. Hii ni sababu ya sheria kuhusu kutumia miwani ya kinga wakati wa kushughulika asidi.
* Kuna asidi hafifu na asidi kali. Asidi hidrokloria (HCl) ni asidi kali, asidi asetia ni kali kiasi, na asidi kabonia (H2CO3) ni asidi hafifu.
* Asidi inaweza kuchanganywa na maji. Athira yake inapungua kadiri ya kiwango cha maji. 
* Asidi nyingi hupatikana kama hali ya majimaji, lakini kuna pia asidi katika hali imara. Mifano yake ni vitamini C (asidi askobiki) au asidi sitriki. 
* Rangi ya buluu ya mimea au pia ya karatasi ya litmasi huwa nyekundu. Kwa sababu hiyo kipande kidogo cha karatasi ya litmasi ni njia ya kutambua mara moja kama kiowevu kina tabia ya kiasidi.
* Besi hubatilisha tabia kali za asidi.
* Ikiyeyushwa katika maji, asidi hupitisha umeme.
* Asidi nyingi zina ladha chungu kama limau mdomoni.

Jamii:Kemia
André Lwoff

left|80px

**André Michael Lwoff** (8 Mei 1902 &ndash; 30 Septemba 1994) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza vijidudu na virusi. Mwaka wa 1965, pamoja na Francois Jacob na Jacques Monod alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Inspector Haroun

**Haroun Rashidi Kahena** (maarufu kama **Inspector Haroun**) ni mwanamuziki kutoka Temeke, Dar es Salaam, nchini Tanzania. 

Yuko katika kundi la Tmk Wanaume Halisi. Inspector Haroun ni mtoto wa mzee Kahena aishiye huko Temeke Mikoroshini, jijini Dar es Salaam.

## Maisha ya muziki
Haroun alianza kazi muziki mnamo miaka ya 1990 na amefanya kazi kadhaa kipindi cha nyuma na wanamuziki wengine tofauti kabla ya kujiunga na Tmk Wanaume Halisi. Alitoa nyimbo ya kwanza mwaka 1998, 'Mauzauza', akiwa na Luteni Karama kwenye kundi la Gangwe Mobb. Baada ya hapo wakatoa nyingine mwaka 2000 'Mtu Be,' kisha wakatoa Wimbo wa 'Mtoto wa Geti Kali' ulimpatia umaarufu mkubwa. Aliutoa wimbo huu peke yake ingawa alikuwa bado yupo katika kundi la Gangwe Mobb.

## Albamu alizotoa akiwa Gangwe Mobb
*Simulizi La Ufasaha @(2001)
*Nje Ndani @(2002)

## Viungo vya Nje
*

Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Bongo Flava
Jamii:Watu walio hai
Protoni

thumb|Muundo wa protoni

**Protoni** ni chembe ndani ya atomi. Ni sehemu ya kiini cha atomi yenye chaji ya chanja pamoja na neutroni zisizo na chaji.

Elementi zapangwa katika mfumo radidia kufuatana na idadi ya protoni.

Masi ya protoni ni ndogo sana. Huaminiwa ya kwamba kila protoni inajengwa na quark tatu.

Jamii:Fizikia
Hafsa Kazinja

**Hafsa Kazinja** ni mwanamuziki wa muziki aina ya Zouk kutoka nchini Tanzania. 
Anafamika zaidi kwa kibao chake mashuhuri cha Presha, vilevile na Mashallah. Hafsa anatoka katika kikundi cha THT (yaani Tanzania House of Talent) cha mjini Dar es Salaam, Tanzania.

## Marejeo
Nyutroni

**Nyutroni** (pia: **neutroni**, kutoka Kilatini "neuter" - *"asiye mmoja kati ya wawili"*) ni chembe inayopatikana ndani ya atomi zote. Ni sehemu ya kiini cha atomi isiyo na chaji yoyote, wala chanya wala hasi.

Masi ya nyutroni ni ndogo sana. Huaminiwa ya kwamba kila nyutroni inajengwa na quark tatu.

Jamii:Fizikia
Jamii:Atomi
Marumaru

225px|right|thumb|Uchoraji asilia waonekana kwenye uso wa marumaru iliyokatwa na kusuguliwa.
[thumb|120px|right|Sanamu ya marumaru yamwonesha [Venus, mungu jike wa Kiroma.]]
**Marumaru** (pia: **marmar** - kutoka Kiarabu مرمر; kwa Kiingereza: *marble*) ni mwamba wa gange uliobadilika kutokana na joto na shindikizo ndani ya ganda la dunia katika kipindi cha miaka milioni kadhaa. Kikemia ni hasa CaCO3. 

Ni jiwe gumu sana linalopatikana katika rangi mbalimbali. 

Hupendwa sana kama jiwe la ujenzi, hasa kama ni nyeupe. Kama ni haba katika eneo fulani hutumiwa kama mapambo tu, kama vile kwa kufunika kuta. 

Jiwe lenye rangi mbalimbali hutumiwa kwa sakafu katika majengo muhimu au kama mapambo ya kuta za ndani.

Tangu kale marumaru ilitumiwa pia kwa kuchonga sanamu.

## Tovuti za nje 
* Inlaid marble 
* Tips for cleaning marble 
* Learning to carve by Marc Levoy.
* Marmo Qarry in the Massa-Carrara region, Italy

Jamii:miamba
Jamii:Sanaa
Atomu

[thumb|Mfumo wa atomu kwa mfano wa atomu ya [Heli: Elektroni mbili (njano) kwenye mzingo wa atomu huzunguka kiini cha atomu chenye Protoni mbili (nyekundu) na Neutroni mbili (kijani).]]

**Atomu** au **atomi** (kutoka Kigiriki *átomos* yaani "isiyogawika") ni sehemu ndogo ya maada yenye tabia ya kikemia kama elementi. Kila kitu duniani hujengwa kwa atomu. 

Kuna aina nyingi za atomu na idadi za aina hizi tofauti ni sawa na elementi zilizopo duniani. 

## Muundo wa atomu
Lakini atomu yenyewe hufanywa na chembe ndogo zaidi hasa sehemu 3 ambazo ni: protoni, neutroni na elektroni. Sehemu hizi ndogo zaidi hazina tabia ya elementi fulani ila tu atomu yote ni elementi. Atomu zinatofautiana kutokana na idadi tofauti ya chembe hizi ndogo ndani yao.

Atomu ni ndogo kiasi ya kwamba hazionekani kwa macho wala kwa hadubini za kawaida. Kwa sababu hiyo wataalamu waliunda vielelezo mbalimbali vinavyojaribu kuunganisha tabia mbalimbali za atomu zinazopimiwa.

Kielelezo cha Ernest Rutherford kinasema kwamba katikati ya atomu kuna kiini chenye sehemu kubwa ya maada ya atomu yote. Kiini cha atomu hufanywa na protoni na neutroni. Atomu za elementi ileile zinaweza kutofautiana katika idadi ya neutron ndani ya kiini na hali hizi tofauti huitwa Isotopi za elementi. Isotopi tofauti ya elementi moja zinapangwa kwenye nafasi ileile ya jedwali la elementi. Isotopi kadhaa si thabiti lakini [nururifu] yaani zinaweza kutoa chembe au nururisho na kuhamia elementi nyingine.

Kiini huzungukwa na ganda ambalo ni si dutu imara lakini nafasi ya njia ambako elektroni huzunguka kiini. Nafasi hizi huitwa mizingo elektroni. Kielezo hiki kimekuwa msingi wa vielelezo vingine kama kile cha Bohr.

Kiini huitwa kwa lugha ya Kilatini (pia kwa Kiingereza) "nucleus" na hapa lugha ya Kiswahili imepokea neno "nyuklia". "Nucleas" kwa ajili ya mambo yanayohusu matumizi ya nguvu ya atomu, kwa mfano nishati ya nyuklia.

## Chaji na ioni
Protoni zina chaji ya chanya, neutroni hazina chaji na elektroni zina chaji ya hasi. Kiini inafanywa na protoni zenye chaji chanya pamoja na neutroni zisizo na chaji hivyo kiini cha kila atomu kina chaji chanya. Elektroni zenye chaji hasi zinazunguka kiini.

Kwa jumla chaji hizo husawazishana na atomu yote ni batili yaani haionyeshi chaji maalumu. 

Atomu inaweza kuingia katika hali ya kuwa na chaji kama elektroni moja inaongezwa au kuondolewa katika ganda lake halafu atomu hiyo huitwa "ioni". 

Kama idadi ya elektroni imepungua chini ya kiwango cha kawaida atomu yote ina chaji chanya na kuitwa "kationi". Kama elektroni imeongezwa chaji ya atomu yote huwa hasi na kuitwa "anioni".

## Njia za elektroni
Kufuatana na kielezo cha Niels Bohr kiini huzungukwa na mizingo elektroni mbalimbali kama kitunguu. Idadi ya mizingo hutegemeana na idadi ya elektroni au ukubwa wa atomu kwa jumla.

Ukubwa wa atomu yote hutegemeana na umbali wa mzingo elektroni wa nje. Ieleweke ya kwamba mizingo hii yote si dutu au mada lakini nafasi ambako elektroni zinazunguka kiini kwa mkasi mkubwa.

## Tovuti za nje 
* General information on atomuc structure 
* Atomuc structure timeline 

Jamii:Kemia
Jamii:Fizikia
Neptuni (elementi)

thumb|Sehemu hii ya neptuniamu iliyofunikwa na nikeli ilitumika katika majaribio ya molekuli muhimu ya Neptuni(Np) katika Maabara ya Kitaifa ya Los Alamos
**Neptuni** ni elementi katika mfumo radidia yenye alama **Np**. Namba atomia ni **93** na uzani atomia ni 237. Jina limechaguliwa kutokana na sayari Neptun.

Neptuni ni metali na elementi ya tamburania. Kwa sababu hii haipatikani duniani kiasili isipokuwa kwa kiwango kidogo sana pamoja na plutoni ndani ya mawe ya mtapo wa urani. Inatokea katika tanuri nyuklia.

Ikiwa elementi tamburania muda wa nusumaisha si mrefu sana. Isotopi ya 237Np ina nusumaisha ya miaka milioni mbili. Lakini isotopi ya 235Np ina nusumaisha ya siku 396 tu. 

Rangi ya Neptuni ni ya kifedha. Ina unururifu hivyo pamoja na muda wake wa nusumaisha yafaa kwa matumizi ya mabomu ya kinyuklia.

## Viungo vya Nje 
* WebElements.com - Neptunium (also used as a reference)
* Lab builds world's first neptunium sphere , U.S. Department of Energy Research News
* NLM Hazardous Substances Databank – Neptunium, Radioactive

Jamii:Elementi
Jamii:Metali
Jamii:Tamburania
Nukta

Kwa nukta kama kipimo cha wakati angalia sekunde
thumb|Picha iliyochorwa kwa kutumia nukta tu. (Kama nukta inachorwa inaonekana kama duara ndogo)
**Nukta** (kutoka Kiarabu نقطة, *nuqta*; kwa Kiingereza: *point*)  katika elimu ya hisabati na jiografia ni kitu au mahali bila urefu wala upana, yaani bila eneo lolote.

Nukta haina pande wala haiwezi kugawiwa. 

Kwa lugha ya jiometria inaweza kuelezwa pia kuwa duara yenye kipenyo cha 0.

Lakini ina mahali panapoweza kutajwa.

## Tanbihi
## Marejeo
* Clarke, Bowman, 1985, "Individuals and Points," *Notre Dame Journal of Formal Logic 26*: 61–75.
* De Laguna, T., 1922, "Point, line  and surface as sets of solids," *The Journal of Philosophy 19*: 449–61.
* Gerla, G., 1995, "Pointless Geometries " in Buekenhout, F., Kantor, W. eds., *Handbook of incidence geometry: buildings and foundations*. North-Holland: 1015–31.
* Whitehead, A. N., 1919. *An Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge*. Cambridge Univ. Press. 2nd ed., 1925.
* Whitehead, A. N., 1920. *The Concept of Nature*. Cambridge Univ. Press. 2004 paperback, Prometheus Books. Being the 1919 Tarner Lectures delivered at Trinity College.
* Whitehead, A. N., 1979 (1929). *Process and Reality*. Free Press.

## Viungo vya nje
*Definition of Point with interactive applet
*Points definition pages, with interactive animations that are also useful in a classroom setting. Math Open Reference
Mfumo radidia

thumb|Henry Moseley (1887–1915) Mkemia

**Mfumo radidia** (pia: **jedwali la elementi**, :en:Periodic table of elements) ni mpangilio wa elementi za kikemia kufuatana na namba atomia. Mpangilio huanza na namba ndogo. Namba atomia yatokana na idadi ya protoni katika kiini cha atomi.

Elementi hupangwa kwa radidi (periodi) na makundi.

Kuna radidi 7 zinazoonekana kama mstari wa kulala katika mpangilio huo.
Kati ya radidi saba radidi na. 1 ina elementi mbili tu yaani hidrojeni na heli. Radidi na. 2 na radidi na. 3 zote zina elementi 8, kuna pia radidi kubwa zaidi.

Makundi yaonekana katika nguzo za kusimama. Kuna makundi 18. Elementi ndani ya kundi moja zina idadi sawa za elektroni za nje yaani kwenye mzingo elektroni wa nje. Kwa hiyo tabia zao zinafanana kikemia. Kwa mfano, kundi la 18 launganisha gesi zisizoathiri elementi nyingine kama vile heli, zenoni na arigoni.

Mfumo radidia ilianzishwa na wanakemia wawili mnamo mwaka 1869, ingawa Mrusi Dimitri Mendeleev (1834-1907) na Mjerumani Julius Lothar Meyer (19 Agosti 1830 - 11 Aprili 1895) walifanya kazi kila mmoja peke yake.

## Mfumo radidia wa elementi 
thumb|Dmitri Mendeleev (1834–1907) Mkemia
**Unururifu**
* Elementi ndani ya mistari kamili zina isotopi thabiti
* Elementi ndani ya mistari iliyovunjika zapatikana kama isotopi nururishi tu
* Elementi ndani ya mistari ya nukta hazipatikani kiasili kwa sababu kiwango cha unururifu ni kubwa kiasi hazidumu hivyo zatengenezwa kwa mitambo (Elementi sintetiki)
* Elementi bila mistari hazikupatikana bado zimekadiriwa tu.

**Mfululizo safu wa kikemia katika mfumo radidia**
* Metali alikali
* Metali za udongo alikalini
* Lanthanidi
* Aktinide
* Metali mpito
* Metali
* Metaloidi
* Simetali
* Halojeni
* Gesi adimu

## Viungo vya nje 
* Mfumo radidia - jedwali bora lililopo kwenye intaneti! ina nafasi nyingi kuchagua lugha, isotopi, tabia, kampaundi n.k.

Jamii:Fizikia
Jamii:Kemia
Chuma

**Chuma** (kisayansi pia: **feri** kutoka Kilatini "*ferrum*"; kifupi: **Fe**) ni elementi na metali inayopatikana kwa wingi duniani. Kikemia ni elementi mpito yenye namba atomia 26 katika mfumo radidia.
 
Chuma ni kati ya metali muhimu sana duniani. Chuma ni msingi wa feleji (chuma cha pua) ambayo ni uti wa mgongo wa maendeleo ya kiteknolojia ya miaka 100 iliyopita. Asilimia 95 ya vifaa vote vya metali vinavyotengenezwa duniani ni chuma.

Udhaifu wa chuma kwa matumizi yake ni tabia yake ya kubadilika kuwa kutu.  

Madini chuma ni muhimu sana katika mwili wa binadamu na wanyama. Upungufu wake ni wa kawaida sana duniani na unasababisha maradhi mbalimbali kuanzia upungufu wa wekundu wa damu na hatimaye wa damu yenyewe. Kwa mfano nchini Tanzania asilimia 58 za watoto wenye umri wa chini ya miaka mitano wana upungufu huo .

Utatuzi wa tatizo hilo ni kula vitu vyenye chuma kwa wingi kama nyama za ndani (ini, figo, moyo), dagaa na samaki wengine, lakini pia mboga kama matembele, mnavu, mchicha, kisamvu na mlenda.

Kula matunda yenye uchachu kama vile machungwa, ubuyu na ukwaju pamoja na vitu hivyo kunarahisisha ufyonzwaji wa madini chuma. Ni kinyume chake kwa unywaji wa chai na kahawa wakati wa mlo. 

## Picha

file:Znamensk most.jpg|Daraja la chuma
file:Limonite_bog_iron_cm01.jpg

## Tanbihi
## Viungo vya Nje 
* Video kuhusu chuma toka Chuo Kikuu cha Nottingham
* Makala kuhusu chuma iliyoandikwa na J.B. Calvert

Jamii:Elementi
Jamii:Metali
Jamii:Afya
Afande Sele

**Afande Sele** (jina halisi: **Seleman Msindi**; alizaliwa 24 Aprili 1976) ni msanii wa muziki wa hip hop na Bongo Flava kutoka Mkoani Morogoro, Tanzania. Amewahi kushinda tuzo ya (mkali wa ryhmes) mwaka 2003 kutokana na wimbo wake wa "Darubini Kali" aliyomshirikisha *Dogo Ditto* kwa sasa Lameck Ditto. Ni muasisi wa makundi ya 'Ghetto Boys' na 'Watu Pori' yaliyoanzishwa na kufia mjini Morogoro kwa kuongozana na alikuwa msanii wa kwanza kuujaza uwanja wa mpira wa miguu wa Jamhuri mjini Morogoro alipozindua albamu yake ya kwanza ya 'Mkuki Moyoni'. Aliongoza kampeni ya malaria mwanzoni mwa miaka ya 2005 na 2007. 

Mwanzoni mwa mwezi Novemba mwaka 2012 alitangaza rasmi kufanya kazi kama kundi jipya la *watu pori* baada ya kufanya kazi na MC KOBA ambaye ni miongoni mwa waliokuwa wakiunda kundi la watu pori miaka ya nyuma. Ametoa nyimbo nyingi kali zikiwemo MtazamoO, Amani na Upendo, Simba Dume na nyingine nyingi. Afande Sele kwa sasa ana video ya wimbo wake Soma Ule ambayo imeongozwa na mtayarishaji Raph Tz (upcoming video director) aliyepewa heshima na msanii huyo kufanya video hiyo ambayo imekidhi maudhui ya wimbo.

## Maisha Binafsi 
Afande Sele ana watoto wawili wa kike, Tunda na Sanaa wanaoishi huko mkoani Morogoro. Afande Sele alifiwa na mkewe Asha (Mama Tunda) mnamo Agosti 14, 2014. Kwa sasa Tunda anasoma sekondari iitwayo Charlotte iliyopo maeneo ya Nanenane, mjini Morogoro.

Afande Sele alijiunga na chama cha Alliance for Change and Transparency (ACT) ambacho kiliongozwa na aliyewahi kuwa Mbunge wa Kigoma Kaskazini kupitia Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), Zitto Zuberi Kabwe, akitokea vilevile CHADEMA. Huku nako hakudumu sana akajivua uanachama wake na kuhamia Chama cha Mapinduzi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Waimbaji wa Tanzania
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania
Methali

**Methali** (kutoka neno la Kiarabu **مثل** *mathal*) ni usemi mfupi wa mapokeo wenye mpangilio maalumu wa maneno unaodokeza kwa muhtasari fikra au mafunzo mazito yatokanayo na uzoefu wa maisha ya jamii husika. 

Ni kauli fupi yenye pande mbili za fikra, ambazo upande wa kwanza huanza upande wa pili humaliza. Kwa mfano: *Mficha ugonjwa, kifo humuumbua*. *Mcheza kwao hutunzwa*. *Haraka haraka haina baraka*. *Mkono mtupu haulambwi*. *Mkamia maji hayanywi*.

Kila taifa na kila kabila lina methali zake. Biblia, kwa mfano, inakusanya nyingi kati ya zile za Israeli katika kitabu maalumu, mbali ya nyingine kupatikana katika vitabu vingine, hasa vile vya hekima.

## Methali za Kiswahili
Baadhi ya methali za Kiswahili ni kama:

## Viungo vya nje (Methali za Kiswahili)
*http://www.mwambao.com/methali.htm
*http://kiswahili.de/modules.php?name=SwahiliProverbs
*http://mwanasimba.free.fr/E_methali_01.htm 
*http://www.angelfire.com/yt/chibilamsane/methali.html

Jamii:Kiswahili
Jay Moe

**Juma Mohamed Mchopanga** (maarufu kwa jina lake la kisanii Jay Moe; amezaliwa 27 Novemba 1978 kwenye hospital ya Hindu Mandal katika jiji la Dar es salaam. Ni mwanamuziki wa Rap, mtunzi wa nyimbo, mwigizaji, mpishi, mwanaharakati na youtuber kutoka Tanzania mmoja kati ya msanii maarufu mali ya watu wa kimakonde. Ni lejendari na mashuhuri wa muziki wa "Bongo Flava & Bongo Rap", ambayo inachanganya vionjo vya muziki wa Hip Hop wa Marekani na ladha za asili za Kitanzania. Anasifiwa kwa utunzi mzuri wa mashairi ya kiswahili yanayohusu masuala ya kijamii ya Tanzania kama vile VVU/UKIMWI, madawa ya kulevya, elimu, umasikini, Maendeleo vijijini na masuala mengine ya kijamii. 

## Maisha ya Muziki
Alianza kurap mwaka wa 1998 akiwa mwanachama wa kundi la **WATEULE**, maarufu kwa vibao vyao "Watu Kibao", "Tumerudi Tena", na "Bado Yuko Vile vile".

Katika kipindi chake cha solo iliyoanza mwaka 2001, ametoa vibao kadhaa, vikiwemo "Bishoo", "Kama unataka demu", "Mvua na jua". Nyimbo nyingine alizotoa Jay Moe ni pamoja na "Story 3" na "Kimya kimya" feat. Mangwair. Kama ilivyo kwa Profesa Jay, Fid Q na Mwana F.a, yeye ni MC mkongwe wa Tanzania, ambaye amesalia kuwa baadhi ya wanamuziki maarufu wa hip hop nchini Tanzania, licha ya kufurika kwa wazabuni wengi wapya, Katika mojawapo ya nyimbo zake amewahi kulinganisha kati ya mvua na jua bora nini, wimbo huo wenye chorus inayosema maneno "Kati ya mvua na jua bora nini?" kati ya nyimbo zenye muda mrefu ambazo bado kila kukicha zinapigwa maredio na sehemu nyingine za starehe.

Albamu yake ya kwanza,"Ulimwengu ndio mama," ilipata kutambuliwa papo hapo ambapo Jay Moe aliweza kufanya ziara nchi nzima, kupata nafasi ya kuigiza kwenye filamu ya girlfriend, filamu inayochukuliwa na wengi kama mwanzo wa kiwanda cha filamu za tanzania.

Nyimbo za Jay Moe ni pamoja na *Never be me* (aliomshirikisha MIMS kutoka Marekani), *Maisha Ya Boarding* aliomshirikisha Dully Sykes, *Narudi Shule* aliomshirikisha Mwana FA, *Safari njema* aliomshirikisha Dudu Baya na *Complex*), *Mshamba* akimshirikisha Juma Nature. pia ameshirikishwa na Ferooz kwenye wimbo wa *Jirushe*, TID *Zeze* na *Girlfriend*; Mwana FA *Ingekuwa Vipi* Profesa Jay *Tathmini* na wimbo wa *Jajimental* akishirikiana na Young Dee, *Machizi Mmeniroga* akishirikiana na Stamina.

## Albamu
* Ulimwengu Ndio Mama 2002
* Mawazo Ya Jay Moe 2004

## Tuzo 
*2011 Tanzania Music Awards (Kilimanjaro Music Awards)- Best Hip Hop Song/ Best Callabo ("Ukiskia Paa")

## Viungo vya nje
* Jay Moe katika MySpace

## Marejeo
Hidrojeni

**Hidrojeni** (kwa Kiingereza: *hydrogen*) ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 1 na uzani wa atomi 1.00794. Alama yake ni **H**. Ni atomi nyepesi zaidi kati ya elementi zote, hivyo ina nafasi ya kwanza katika mfumo radidia.
thumb|Mtihani wa wigo wa hidrojeni
Hidrojeni ni elementi inayopatikana kwa wingi kabisa ulimwenguni lakini si duniani. Iko ndani ya maji na katika molekuli zote za maada hai. 

## Muundo wa atomi 
Atomi za H zina elektroni moja tu inayozunguka kiini cha atomi. Hidrojeni ya kawaida ina protoni moja tu. Hii ni zaidi ya asilimia 98 ya isotopi zote za hidrojeni. Kuna pia isotopi yenye nyutroni moja au mbili katika kiini lakini zinatokea mara chache tu.

Kuna isotopi mbili zinazoitwa Duteri *(deuterium)* na Triti *(tritium)*.

## Kupatikana kwake ulimwenguni 
Duniani kwa kawaida hakuna hidrojeni ya atomi mojamoja hutokea kama gesi yenye molekuli za H2.

Masi ya jua letu ni hasa hidrojeni lakini pia sehemu kubwa ya masi za sayari kubwa yaani Mshtarii, Zohali, Uranus na Neptun. Kwa jumla asilimia 93 za atomi zote na asilimia ya masi katika mfumo wa jua letu ni H. 

Image:Hydrogen.svg|Muundo wa atomi ya hidrojeni. Elektroni yenye chaji ya hasi yazunguka kiini chenye chaji ya chanja. Kiini cha kawaida kina protoni moja to; ni isotopi ya kudumu ya pekee kati ya elementi zote isiyo na nyutroni.
Image:Hydrogen_Deuterium_Tritium_Nuclei_Schmatic-de.svg|

## Matumizi
Kiasi kikubwa cha hidrojeni hutumika katika:  
* viwanda vya kusafisha mafuta kwa ajili ya hidrodesulfurinaztion, hidrodealkylation,hidroisomerization  
* usanisi wa methanoli na amonia
* hidrojeni ya michanganyiko ya kikaboni isiyoshiba 

Hidrojeni kwa ajili ya michakato hii hutengenezwa kila wakati mahali hapo, kwa kupasuka kwa mvuke na gesi asilia. Hidrojeni mbadala inaweza kutengenezwa kwa kutumia maji kwa kutumia nishati ya jua na upepo. Kwa sababu ya eneo lake la kijiografia, Afrika ina uwezo mzuri wa kuzalisha hidrojeni mbadala na amonia ili kupunguza utegemezi wake kwa uagizaji wa mbolea;.

## Tanbihi
Jamii:Elementi
Jamii:Simetali
Mto Mississippi

thumb|300px|left|Beseni la Mississippi.
**Mto Mississippi** ndio mto mkubwa wa Marekani ni pia kati ya mito mirefu zaidi duniani kote. 
thumb|300px|Mwanzo wa Mto Mississippi (2004)
thumb|300px|St. Anthony Falls
thumb|300px

Chanzo chake kipo kaskazini mwa Marekani kwenye ziwa Itasca katika jimbo la Minnesota. Inapita majimbo ya Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Mississippi, Louisiana na kuishia katika ghuba ya Meksiko karibu na mji wa New Orleans. 

## Matawimto muhimu 
Beseni la Mississippi ni sehemu kubwa ya eneo la Marekani. Matawimto muhimu ni: 
* Mto Minnesota
* Mto St. Croix
* Mto Wisconsin
* Mto Illinois
* Mto Missouri
* Mto Ohio
* Mto Arkansas

Jamii:Mito ya Marekani
Jamii:Ghuba ya Meksiko
Zimbabwe African National Union

**ZANU (Zimbabwe African National Union)** ni chama cha kisiasi nchini Zimbabwe. ZANU imetawala tangu mwaka 1980.

Chama kilianzishwa mwaka 1983 kama farakano kutoka chama cha ZAPU na mchungaji Ndabaningi Sithole (1920-2000) pamoja na wakili Herbert Chitepo wasiopendezwa na mwelekeo mkali wa Joshua Nkomo kiongozi wa ZAPU na mweleko wake upane wa Umoja wa Kisovyeti.

ZANU kilikuwa chama kimoja kilichoendesha vita ya msituni dhidi ya serikali ya walowezi Waingereza wa Rhodesia. 

1975 kulitokea farakano baada ya kuuawa kwa Chitepo na azimio la Sithole la kutafuta usuluhisho bila mabavu wa vita ya ukombozi.
Wakati ule ZANU iligeukia kuwa harakati wa Kishona ilhali Wandebele walisimama upande wa Sithole au kwa upande wa ZAPU. Katibu Mkuu  Robert Mugabe alikuwa kiongozi mpya wa ZANU.

Baada ya amani ya Lancaster House ZANU chini ya Mugbe ilishinda uchaguzi kwa kura za Washona walio wengi nchini Zimbabwe. 

Tangu mwaka ule ZANU imeendelea kama chama tawala wa Zimbabwe. 1988 kiliungana na ZAPU wa Joshua Nkomo na kutumia jina la ZANU-PF.
Kalapina

**Karama Masoud** (maarufu kama **Kalapina**) ni msanii mashuhuri wa muziki wa hip hop kutoka Kinondoni, Dar es Salaam, Tanzania. 

Kalapina ni mmoja wa waanzilishi wa kundi maarufu la muziki wa hip hop Kikosi Cha Mizinga, ambalo limechangia kwa kiasi kikubwa katika kuendeleza na kukuza muziki wa hip hop nchini Tanzania.

Mbali na muziki, Kalapina pia amejihusisha na masuala ya siasa, hasa kati ya miaka ya 2010 hadi 2015. Mwaka 2010, aligombea ubunge kupitia *Chama cha Wananchi (CUF)*, na mwaka 2015 kupitia ACT-Wazalendo. Hata hivyo, hakufanikiwa kushinda nafasi hiyo. Baada ya uchaguzi wa 2015, walipanga kupinga matokeo hayo mahakamani, lakini hatima ya malalamiko hayo haikufahamika wazi. 

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania
San Francisco

thumbnail|right|280px|Mji wa San Francisco

thumb|Mahali pa San Fransisco katika Kalifornia
[thumb|upright|Reli ya manisipaa aina ya [Cable Car]]
[220px|thumb|right|[Bendera ya San Francisco]]
**San Francisco** ni mji wa Marekani uliopo kwenye mwambao wa Pasifiki katika jimbo la Kalifornia. Ni mji mkubwa wa nne wa Kalifornia ukiwa na wakazi 744,000. 

San Francisco iko kwenye rasi kati ya Pasifiki na hori ya San Francisco. Mlangobahari wa kuingia katika hori huitwa "Golden Gate". 

Mji hutembelewa na watalii wengi wanaopenda kuangalia daraja la Golden Gate, kisiwa cha Alcatraz na gereza lake, halafu kuzunguka mjini kwa reli za nyaya.

Mji unajulikana pia kwa jumuiya kubwa za mashoga na wabasha.

## Historia
Mji ulianzishwa na Wafransisko Wahispania mnamo 1776 kama sehemu ya koloni lao la Meksiko. Jina limechaguliwa kwa heshima ya mwanzilishi wao, Mt. Fransisko wa Asizi. 

Baada ya vita vya Marekani dhidi ya Meksiko ya 1846 mji ukawa sehemu ya Marekani. Uchimbaji wa dhahabu ulisababisha ukuzi wa haraka.

Mwaka 1906 San Francisco iliharibiwa na tetemeko la ardhi ikajengwa upya.

## Viungo vya nje 
* Aerial view of San Francisco in pictures

Jamii:California
Jamii:Miji ya California
Namba atomia

thumb|Dmitri Mendeleev, Mkemia wa Urusi na muundaji wa jedwali la upimaji/Radidia

**Namba atomia** inataja idadi ya protoni katika kiini cha atomi. Idadi ya protoni kwakawaida huwa sawa na idadi ya elektroni za mzingo elektroni hivyo namba atomia inataja pia idadi ya elektroni.

Atomi zenye namba atomia ileile ni za elementi moja zikionyesha tabia zilezile za kikemia isipokuwa mara chache isotopi zinaweza kuwa na tofauti ndogo. Atomi zenye namba atomia ileile lakini zinazotofautiana katika masi kwa sababu ya tofauti katika idadi ya neutroni huitwa isotopi ya elementi moja.

Katika mfumo radidia elementi hupangwa kufuatana na namba atomia. Idadi ya protoni katika kiini haibadiliki.

## Marejeo
Jamii:Kemia
Jamii:Fizikia
Titani

**Titani** ni elementi na metali yenye namba atomia 22 na alama **Ti** katika mfumo radidia wa elementi. Ni elementi mpito inayotafutwa sana kwa sababu ni nyepesi na imara sana na haiathiriwi rahisi kikemia, yaani haishikwi na kutu. 

Kwa hiyo inatumiwa kama sehemu za aloi za chumapua mbalimbali kwa mfano kwa eropleni au mashine zinazokusudiwa kwa kazi kwenye maji ya chumvi au baharini.

Huchimbwa hasa Australia, Skandinavia, Amerika ya Kaskazini, Malaysia na Afrika Kusini. 

Barani Afrika imeanza kuchimbwa pia Kenya, Msumbiji na Sierra Leone. Katika nchi hizo makampuni yanayoichimba pamoja na serikali zimepingwa mara nyingi kwa sababu ya hatari kwa ajili ya mazingira kutokana na uchimbaji na usimamizi hafifu.

## Picha

Image:A380-trent900.JPG|Kwa injini za Airbus A380 takriban tani 11 za Titani zahitajika
image:Titansch.jpg

Jamii:Elementi
Jamii:Metali
Heli

**Heli** (pia **heliamu**, ing. helium; kut. kigiriki ἥλιος *hélios* "jua") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 2 na uzani wa atomi 4.002602. Alama yake ni **He**. Ni atomi nyepesi ya pili kati ya elementi zote hivyo ina nafasi ya pili katika mfumo radidia wa elementi.
thumb|Laser ya Heli
Huhesabiwa kati ya gesi adimu kwa sababu haimenyuki na elementi nyingine.  Heli iko katika hali ya gesi hata kama halijoto au baridi ni kali ikiganda karibu na sifuri halisi tu; ni elementi ya pekee isiyoganda kabisa hata kwenye sifuri halisi kama shindikizo ni la kawaida.

## Muundo wa atomi 
Atomi za He hutokea mara nyingi yenye kiini cha protoni mbili na nyutroni mbili kinachozungukwa na elektroni mbili katika ganda moja lilele. Hali hii ya kawaida huitwa  isotopi ya 4He . 

Heli haliathiri au kuathiriwa kirahisi hivyo gesi yake haina herufu au ladha. Hupatikana kwa umbo la atomi tu maana haiingii katika molekyuli.

## Upatikanaji
Ulimwenguni kote heli ni elementi inayopatikana kwa wingi, Kutokana na nadharia ya mlipuko mkuu unakadiriwa kuwa na asilimia 25 ya masi yote ya ulimwengu.

Ndani ya Jua letu heli inaundwa kwa wingi ilhali  hidrojeni huunganika kinyuklia kuwa heli na machakato huu unatokea katika nyota nyingi. 

Hapa duniani petu ni elementi haba. Katika angahewa ya dunia heli ina kiwango cha asilimia 0.00052 %  au 5.2 ppm. Heli ni gesi nyepesi kuliko oksijeni na nitrojeni ya hewa na hivyo inapanda juu ndani ya angahewa na kupotea muda wote kuelekea angani.

Hutokea pia katika miamba ya ganda la dunia katika mbunguo nururifu wa urani katika ardhi. Heli inayotokea hapa inapanda juu polepole na kuingia katika angahewa. Pale ambako kuna maganda ya mwamba usiopitika na gesi, heli inakusanyika, kwa kawaida pamoja na gesi asilia nyingine.

Hivyo heli inatolewa pale inapopatikana ndani ya gesi ya asilia wakati wa kutoa gesi hii. Kiwango cha heli ndani ya gesi asilia ni kuanzia ppm chahce hadi kufikia asilimia 7-10.

## Matumizi 
Heli inatumiwa katika teknolojia mbalimbali hasa pale ambako baridi kali huhitajiwa kwa sababu haigandi. Tabia yake ya kutoathiriana na elementi nyingine imeifanya kuwa gesi salama kwa ajili ya chomboanga.

Image:Helium-Bohr.svg|Muundo wa atomi ya heli: elektroni mbili zenye chaji ya hasi zazunguka kiini chenye chaji ya chanja. Kiini cha kawaida cha isotopi He-4 kina protoni mbili na nyutroni mbili
Image:Goodyear-blimp.jpg|Heli ni gesi nyepesi kuliko hewa hivyo hutumiwa kwa ndegeputo kama blimp hii.

Jamii:Elementi
Jamii:Simetali
Jamii:Gesi adimu
Kwale

**Kwale** ni jina la:
*Kwale (ndege) - jamii ya ndege 
*Kwale (Kenya) - mji mdogo wa Kenya
*Kwale (Chakechake) - kata ya wilaya ya Chake Chake kisiwani Pemba, Tanzania
*Kwale (Kisiju) - kisiwa kidogo cha kata ya Kisiju mbele ya pwani ya Tanzania upande wa kaskazini wa delta ya mto Rufiji.
*Kwale (Mkinga) - kata ya Wilaya ya Mkinga katika Mkoa wa Tanga, Tanzania.
*Kwale (Tanga) - kisiwa cha mkoa wa Tanga
*Kwale (Zanzibar) - kisiwa cha wilaya ya Unguja Magharibi, Zanzibar
Mangwair

**Albert Keneth Mangwair** (a.k.a **Mimi** a.k.a **Ngwair**; 16 Novemba 1982 - 28 Mei 2013) alikuwa msanii wa Hip Hop ya Bongo kutoka mchini Tanzania. 

## Maisha ya awali
Alizaliwa na jina la Albert Keneth Mangwair mnamo tar. 16 Novemba, 1982, Mbeya, Tanzania. Kiasili, ni mtu wa Ruvuma, yaani, ni Mngoni. Lakini alizaliw mjini Mbeya na akiwa na umri wa miaka 5, familia yake ilihamia mjini Morogoro kikazi na hatimaye kuanza masomo ya msingi hukohuko mjini Morogoro hadi darasa la 5 na kupata uhamisho wa kwenda Dodoma ambapo aliweza kujiunga na shule ya msingi ya Mlimwa. Kisha baadaye shule ya Sekondari ya Mazengo na Chuo cha Ufundi cha Mazengo.

Katika ngazi ya familia, yeye ni mtoto wa mwisho (kwa baba akiwa mtoto wa 10) - na (kwa mama akiwa mtoto wa 6). Albert alifariki dunia mnamo tar. 28 Mei katika mwaka wa 2013 kwa hicho kinachoaminiwa kwamba alizidisha kipimo cha dawa za kulevya huko nchini Afrika Kusini. Ngwair ameacha mtoto mmoja.

## Kazi
### Muziki
Ngwair alikuwa akiishi jijini Dar es Salaam, Tanzania ambako alikokutana na mtayarishaji mahiri wa mziki P. Funk Majani na kuanza kufanya naye kazi. Hiyo ilikuwa ni mwaka 2003 ambapo alitoa kibao cha kwanza kiitwacho 'Ghetto Langu,' wimbo uliompatia umaarufu mkubwa sana. 

Mangwair pia aliwahi kushinda tuzo ya Kilimanjaro Music Awards kama mwana Hip Hop Bora wa mwaka 2005. Mwaka wa 2007 akatokea kwa wimbo wa kimya kimya akiwa na wana chemba. Katika Kimya Kimya anapagawisha.kwa sasa Ngwair anatesa na nyimbo inayotamba kwa jina washamba.

Albert Mangwair alifariki tarehe 28/5/2013 akiwa huko Afrika ya Kusini. Taarifa zinasema alifariki baada ya kutumia madawa ya kulevya lakini kuna utata kuhusu kilichosababisha kifo cha marehemu. 

## Diskografia ya kuchaguliwa
**Albamu**
* **1** aka MIMI (2003)
* **1** Nge (2010)

**Nyimbo**
*CNN ft Fid Q
*Mapenzi gani ft Lady Jaydee
*Aminia feat Inspecta Haruni, Mwana FA
*Birthday N'GE ft *Mwasiti*, *TID* & *Mez B*
*Speed 120 ft *Chid Beenz*
*TZ Hustler ft J-Son
*She performs ft *TID*
*Mafia ft. Jay Moe
*Bado nimo
*Salamu
*Mademu wangu
*Mida mibovu ft Juma Nature, Ferooz, P. Funk Majani, *Dark Master* & Jay Moe
*Kimya Kimya
*Nipe deal
*Singida Dodoma ft Dully Sykes
*Napokea simu
*Weekend
*Sikiliza
*Wife
*Tupo juu ft Squeezer & Steve RNB
*Ghetto langu
*Clubbin'
*She got a Gwan

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Mangwair Katika Myspace
* Mangwair Katika Facebook
* Mangwair Katika Twitter 

Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Waliofariki 2013
Uzani atomia

thumbnail|right|200px|Uzani atomia

**Uzani atomia** ni neno la kueleza masi ya atomi ya elementi ya kikemia. Ni pamoja na masi za protoni, nyutroni na elektroni ndani yake.

Kiwango rejea ni masi ya atomi ya Kaboni 12C.  = 12 [u]
Kereng'ende

Kereng'ende ni jina la:
*Jamii ya ndege (Kereng'ende (ndege))
*Aina ya mdudu wenye rangi kali na mabawa makubwa maangavu (Kereng'ende (mdudu))
Jamhuri ya Kijamaa ya Kisovyeti ya Kikazakhi

**Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kikazakhi** ilikuwa kati ya jamhuri 15 wanachama wa Umoja wa Kisovyeti hadi mwaka 1991. Jina lake liliandikwa kwa alfabeti ya Kisirili katika lugha ya Kikazakhi: "Қазақ Советтік Социалистік Республикасы" (Kasak Sovyettik Sotsialistik Respublikasi) au ya Kirusi: "Казахская Советская Социалистическая Республика" (Kazakhskaya Sovyetskaya Sotsialisticheskaya Respublika).

Yenye eneo la km² 2,717,300 ilikuwa jamhuri kubwa ya pili ndani ya Umoja wa Kisovyeti baada ya Urusi. 

Mji mkuu ulikuwa Alma-Ata inayoitwa leo Almaty. 

Tangu Desemba 1991 imekuwa nchi huru ya Kazakhstan katika Asia ya Kati. 

## Historia 
Jina la nchi limetokana na Wakazakhi ambao ni taifa la watu wanaotumia Kikazakhi, mojawapo ya lugha za Kiturki.

Eneo liliwahi kuwa sehemu ya milki mbalimbali lakini tangu karne ya 15 Wakazakhi walijaribu kuungana mara kadhaa bila mafanikio ya kudumu. 

Tangu karne ya 17 milki ya Urusi ilianza kuenea katika Asia ya Kati na hadi mwaka 1865 eneo lote la Kazakhstan lilitawaliwa na Urusi.

Baada ya mapinduzi ya Urusi ya 1917 Wakomunisti walichukua nafasi ya Matsar wa awali wakafanya nchi kuwa jamhuri yenye kiwango cha kujitawala ndani ya Jamhuri ya Kirusi ya Umoja wa Kisovyeti. 

Mwaka 1936 nchi ilipewa cheo cha jamhuri kamili ndani ya Umoja wa Kisovyeti. Katika miaka iliyofuata Warusi na watu wa mataifa mengine ya Umoja huo walihamishiwa nchini hadi Wakazakhi kubaki kuwa chini ya nusu ya wakazi wote.

Miaka 1990/1991 wakati wa kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti jamhuri ilijiondoa polepole. Kiongozi wa chama cha kikomunisti cha Kazakhstan Nursultan Nasarbajew alitangaza uhuru wa nchi na kuwa rais wa kwanza akiendelea kutawala kama awali.

## Uchumi 
Wakomunisti walifanya jitihada kubwa kuchimba madini na kuanzisha viwanda pamoja na kupanua kilimo. Miradi mikubwa ya kumwagilia ardhi yabisi yaliwezesha mavuno makubwa lakini yalisababisha pia kukauka kwa ziwa Aral.

Umoja wa Kisovyeti ulijenga uwanja wa roketi wa Baikonur uliokuwa kituo kikuu cha kurusha vyombo vya angani.

Jamii:Umoja wa Kisovyeti
Jamii:Historia ya Kazakhstan
Oksijeni

**Oksijeni** (Kiing. oxygen) ni elementi simetali yenye namba atomia **8** na uzani atomia 15.9994 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni **O**. 

Ni kati ya elementi zilizopo kwa wingi ulimwenguni ikishika nafasi ya tatu baada ya hidrojeni na heli. Kwenye dunia yetu asilimia 28 za masi yake ni oksijeni; ni elementi iliyopo kwa wingi kabisa katika ganda la dunia.

Hutokea ama kama mchanganyiko wa elementi nyingine au pekee yake kama gesi isiyo na rangi wala herufi. Pekee yake hupatikana hasa kama molekuli ya O2 yaani mchanganyiko wa kikemia wa atomi mbili. Kuna pia oksijeni ambayo ni molekuli ya atomi tatu unaoitwa ozoni (O3).

Umuhimu wake duniani ni hasa kuwepo katika maji na katika hewa ya angahewa na kwa ujumla kwa ajili ya uhai. Karibu viumbe vyote duniani hutegemea oksijeni. Wanaipata ama kwa kupumua hewani au kwa kuichukua kwenye maji. Oksijeni tupu ni sumu kwa ajili ya viumbe vingi.

Kama atomi ya pekee ya oksijeni inakutana na atomi mbili za hidrojeni zinakuwa H2O (maji). 

## Matumizi ya gesi ya oksijeni 
Gesi ya oksijeni hutumiwa sana katika teknolojia mbalimbali. Kwa sababu mwendo wa kuchoma huhitaji oksijeni inatumiwa pale ambako jota inatakiwa, kwa mfano wakati wa kuchomelea inapochanganywa na gesi ya asetilini. 

Vile hutumiwa katika roketi. Injini zote za petroli au diseli huhitaji oksijeni lakini kwa kawaidi zaichukua hewani tu. Oksijeni tupu ina hatari yake kwa sababu yaweza kusababisha mlipuko ikikutana na moto.

## Kutengeneza kwa oksijeni 
Hutengenezwa kwa njia mbalimbali hasa kwa elektrolisisi ya maji kuwa gesi ya O2 na H2.
Inapatikana pia kwa kuvunja kabonati ya kalsi (CaCO3) kuwa CaO na O2.

Mimea hupata mahitaji yao ya oksijeni katika chanikiwiti kutokana na CO2 na maji kwa nishati ya mwanga wa jua kuwa O2 na C6H12O6 inayojenga molekuli mpya za selulosi.

## Sifa za oksijeni 
Oksijeni ina sifa mbalimbali ambazo huweza kuwa za kawaida ama za kikemikali. Sifa hizo ni kama vile 
# Oksijeni huyeyuka kidogo sana katika maji.
# Oksijeni ni gesi yenye densiti kubwa kuliko ile ya hewa.
# Oksijeni haina hatua yoyote katika maji ya chokaa.
# Oksijeni inasaidia mwako. Ukiweka njiti ya kiberiti inayokaribia kuzima kwenye chombo chenye gesi ya oksijeni, njiti hiyo itaendelea kuwaka.
# Oksijeni ni gesi isiyokuwa na harufu, rangi wala ladha yoyote ile.
# Oksijeni huchanganyika na madini au metali zisizo za sumu ili kuunda oksidi ya metali au oksidi zisizo za metali.

## Tazama pia 
* Mfumo radidia
* Orodha ya elementi

Jamii:Elementi
Jamii:Simetali
Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro

**Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro** (**Kilimanjaro International Airport - KIA**) unahudumia eneo la mlima Kilimanjaro pamoja na miji ya Moshi na Arusha katika Tanzania ya kaskazini. .

Ni uwanja mdogo unaofikiwa zaidi na ndege za nchini Tanzania. Makampuni ya kimataifa yanayohudumia KIA ni hasa KLM kutoka Amsterdam, Ethiopian Airlines kutoka Addis Ababa, Kenya Airways, Airkenya Express, Qatar Airways, Condor Flugdienst, RwandAir na Turkish Airlines. kuanzia mwaka 1980  

Mwaka 2004 abiria 294.750 walitumia uwanja huu. Hivyo ulikuwa uwanja wa ndege wa pili katika Tanzania baada ya uwanja wa Dar es Salaam. 

## Makampuni ya ndege na vifiko
*Airkenya Express (Nairobi)
*Air Uganda (Entebbe)
*Condor Flugdienst (Frankfurt, Mombasa)
*Emirates (Dubai)
*Ethiopian Airlines (Addis Ababa, Dar es Salaam, Mombasa, Zanzibar)
*Fastjet (Dar es Salaam)
*Fly-Sax (Nairobi)
*Kenya Airways (Nairobi)
*KLM Royal Dutch Airlines (Amsterdam, Dar es Salaam, Kigali)
*Precision Air (Dar es Salaam, Mwanza, Nairobi, Zanzibar)
*Qatar Airways (Dar es Salaam, Doha)
*Regional Air Services (Tanzania) (Arusha)
*RwandAir (Dar es Salaam, Kigali)
*Safarilink (Nairobi)
*Turkish Airlines (Istanbul, Mombasa)

## Viungo vya Nje
*

K
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
Amina Chifupa

**Amina Chifupa Mpakanjia** (20 Mei 1981 - 26 Juni 2007) alikuwa Mbunge wa kiti maalum kupitia tiketi ya Vijana na alikuwa kiongozi anayepiga vita dhidi ya utumiaji na uuzaji wa madawa ya kulevya.

Alisoma shule ya msingi Ushindi na kujiunga na masomo ya sekondari Kisutu kabla ya kuingia shule nyingine ya sekondari ya Makongo alikomaliza elimu ya kidato cha sita mwaka wa 2002.

Kabla ya kumaliza masomo yake Amina alikuwa mtangazaji wa redio iitwayo Clouds FM, katika kipindi akiwa mtangazaji aliweza kuvuma sana kutokana na sauti yake iliyokua nyororo na ya kuvutia haswa kwa vijana wenzake. Aliendelea na kazi hii ya utangazaji pale alipomaliza masomo yake hadi alipoteuliwa kuwa mbunge wa viti maalumu katika serikali ya jamuhuri ya muungano wa Tanzania awamu ya nne.

Mumewe alikuwa akiitwa Mohammed Mpakanjia ambaye pia ameshatangulia mbele za haki.
Puto

**Puto** ni chombo cha usafiri angani inatumia nguvu elezi ya gesi nyepesi kwa kubeba abiria na mizigo juu hewani. Inatembea kwa kusukumwa na upepo na njia ya pekee ya kuiongoza ni kuipandisha au kushusha. Ni tofauti na ndegeputo (purutangi) yenye injini inayoweza kulengwa na rubani yake.

## Muundo wa puto
Kimsingi puto ni fuko kubwa lenye ganda la kitambaa au plastiki lisilopenya gesi. Hujazwa ama gesi nyepesi kama heli au hidrojeni au hewa joto iliyo nyepesi kuliko hewa ya kawaida na kuelea juu.

Puto huelea kama uzito wake yaani jumla ya fuko, mzigo na gesi ndani ya fuko ni nyepesi kuliko jumla ya hewa inayosukumwa kando naye. 

## Historia ya puto
Kuna taarifa ya kwamba Wachina walirusha puto kama alama za kijeshi tayari wakati wa karne ya 3 BK.

Mtu wa kwanza anayejulikana kupaa kwa msaada wa puto alikuwa  padre Mreno Bartolomeu de Gusmão mnamo mwaka 1709 mjini Lisbon. Baada ya majaribio ya kurusha puto bila mzigo alifaulu kujipeleka kwa takriban kilomita moja lakini akaanguka chini baadaye.

Kaka wawili Montgolfier walifaulu kutengeneza fuko kubwa za hewa joto mnamo 1783 huko Ufaransa. Tar. 21 Novemba 1783 puto yao ilibeba  rubani wawili kwa dakika 25 wakavuka umbali wa kilomita nane. 

Siku chache baadaye profesa Jacques Charles alipaa kwa puto ya kwanza ya gesi iliyotumia hidrojeni. Alipaa hadi kimo cha mita 600 akavuka umbali wa 43 km katika muda wa masaa mawili.

Tar. 7 Januari 1785 Mfaransa Jean-Pierre Blanchard na Mwamerika John Jeffries walifaulu kuvuka mfereji wa Uingereza.

Ufaransa ilikuwa pia nchi ya kwanza iliyojaribu kutumia puto kijeshi kwa kusudi la kuangalia maadui kutoka juu na kuongoza mashambulio. Matumizi haya yaliendelea hadi vita kuu ya kwanza ya dunia wakati ambako puto zilishambuliwa kwa ndege za kijeshi.

## Matumizi leo
### Kimichezo na kitalii
Leo hii matumizi ya puto ni mara nyingi ya kimichezo na kitalii. Kwa mfano puto zabeba watalii kwenye mibuga ya wanyama Afrika na penginepo kwa sababu hazina makelele zinakaribia wanyama bila kuwashtusha.

### Kisayansi
Puto zina umuhimu kwa sayansi zikibebea vyombo vya upimaji juu kwenye angahewa vinapopima mnururisho, halijoto au shindikizo. Mwaka 1972 puto ya Marekani ilifikia kimo cha 51.8 km.
James Madison

**James Madison** (16 Machi 1751 – 28 Juni 1836) alikuwa Rais wa nne wa Marekani kuanzia mwaka wa 1809 hadi 1817.

Jamii:Waliozaliwa 1751
Jamii:Waliofariki 1836
Jamii:Marais wa Marekani
Jamii:Virginia (jimbo)
James Monroe

**James Monroe** (28 Aprili 1758 – 4 Julai 1831) alikuwa Rais wa tano wa Marekani kuanzia mwaka wa 1817 hadi 1825.

Jamii:Waliozaliwa 1758
Jamii:Waliofariki 1831
Jamii:Marais wa Marekani
John Adams

thumb|right|220px|John Adams
**John Adams** (30 Oktoba 1735 – 4 Julai 1826) alikuwa Rais wa pili wa Marekani kuanzia mwaka wa 1797 hadi 1801.

Jamii:Waliozaliwa 1735
Jamii:Waliofariki 1826
Jamii:Marais wa Marekani
Jamii:Massachusetts
Audiolojia

**Audiolojia** (kutoka Kilatini: audire, "kusikia"; na Kigiriki: λόγος, logos, "elimu") ni kiwanja cha sayansi kinachohusika na masomo kuhusu sikio, kusikia na magonjwa ya masikio. 

Wanaaudiolojia hutumia ujuzi wao, kupeleleza kiwango cha kusikia cha mtu binafsi na kama kuna tatizo, huweza kujua tatizo liko wapi na pia hueleza matibabu yepi yanawezekana au yanapatikana.

Jamii:Tiba
Jamii:Sikio
Jamii:Sayansi
Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Julius Nyerere

- Novemba 2019.]]

**Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Julius Nyerere**  mjini Dar es Salaam ni kiwanja cha ndege kikubwa na muhimu zaidi nchini Tanzania. Kipo kilomita 12 kutoka kitovu cha jiji upande wa kusini magharibi. 

Jina lake limetolewa kwa heshima ya baba wa taifa, Julius Kambarage Nyerere, rais wa kwanza wa nchi.

Abiria 2,385,456 walipita humo mwaka 2017. 
 
Kuna barabara kubwa kwa ndege yenye urefu wa mita 3,000 na nyingine ya mita 1,000. 

Tarehe 1 Agosti 2019 ilifunguliwa terminal ya 3 kwa ajili ya safari za kimataifa.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Tovuti ya Mamlaka ya Viwanja vya Ndege Tanzania  

J
Jamii:Dar es Salaam
Jamii:Julius Nyerere
Fedha

thumb|Fedha
**Fedha** (kutoka Kiarabu فضة *fiddtan*) ni elementi na metali yenye kifupi cha **Ag** (kutoka Kilatini: *argentum*) na namba atomia 47 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 107.86. Fedha huyeyuka kwa 1234.93 K (961.78°C) na kuchemka kwa 2435 K (2162°C).

Kiasili yatokea kama metali nyeupenyeupe na laini au kama mchanganyiko katika madini. Kati ya metali zote fedha ni wayaikaji na inapitisha vizuri umeme.

## Fedha - Pesa 
Huhesabiwa kati ya metali adimu na katika historia imetumiwa mara nyingi kama metali ya kutengenezea sarafu. Kwa sababu hiyo mara nyingi kwa Kiswahili neno "fedha" linatumiwa sawa na "pesa" au "sarafu". 

Jamii:Metali adimu
Jamii:Elementi
Dhahabu

thumb|Punje za dhahabu jinsi zinavyopatikana kwenye ardhi au mtoni.
**Dhahabu** (kutoka Kiarabu ذهب, *dhahab*) ni elementi yenye namba atomia 79 katika mfumo radidia na uzani atomia ni 196.966569. Alama yake ni **Au** (kutoka Kilatini *aurum*).

Ni metali adimu nzito yenye rangi ya njano nyeupe hadi njano nyekundu. Kiwango chake cha kuyeyuka ni 1337.33 K (1064.18 °C). Dhahabu haiathiriwi kwa urahisi kikemia: hii ndiyo sababu ya kung'aa kwa miaka mingi, kwa kuwa haishikwi na kutu. 

Ni kati ya metali za kwanza kutumiwa na wanadamu. Sababu kubwa ni kwamba dhahabu hupatikana kama metali tupu. Atomu zake haziungani na elementi nyingi kuwa molekyuli ya dutu mpya, hivyo dhahabu haiozi kwa kushikwa na kutu. Ni elementi chache zinazoweza kuathiri dhahabu, hasa halojeni kadhaa. Rangi yake ni ya kuvutia na tabia yake ya kuchongeka baridi kwa kuponda tu kuwa bati au waya inawezesha watu kuipa maumbo tofauti. Ni metali laini, haifai kwa silaha au vifaa vya kazi lakini ilitumiwa tangu zamani kwa mapambo au kwa vyombo vya thamani katika utumishi wa kidini au wa kifalme.

Kwa sababu ya kuwa metali haba ilitumiwa kama pesa.

## Upatikanaji wa dhahabu
Kwa wastani kuna takriban gramu 4 za dhahabu katika tani 1000 za miamba kwenye ganda la dunia. Hali halisi kiwango hicho ni tofauti sana kati ya mahali na mahali. Kiasi kikubwa cha dhahabu kinapatikana kwa umbo la vipande au zaidi chembe ndogo sana ndani ya mwamba au mashapo (ambayo ni miamba iliyovunjika na kuwa imara tena). Sehemu ndogo ya dhahabu hiyo kutoka miamba na ardhi imebebwa na maji ya mito; hapo ilizama chini kutokana na uzito wake na ilikandamizwa mara nyingi kuwa kama mawe madogo ya dhahabu (Kiingereza: *nuggets*) yaliyopatikana katika mito na kuwa chanzo cha dhahabu nyingi iliyopatikana katika historia.

Siku hizi dhahabu inatolewa katika migodi mikubwa ambako tani nyingi za ardhi au miamba yenye kiwango cha dhahabu cha kutosha zinachimbwa halafu dhahabu kutolewa kwa kutumia mbinu za kikemia.

## Viungo vya nje 
* Atomic Properties 
* Gold Institute

Jamii:Metali adimu
Jamii:Metali
Jamii:Elementi