open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilongo

**Kilongo** ni lugha ya Kibantu inayotumiwa na Walongo wanaopatikana katika Mkoa wa Geita. Kilongo hutazamwa kama lahaja ya Kihaya.

Ni lugha inayofanana sana na Kinyambo, Kihaya, Kiganda, Kinyankole, Kizinza, Kikara na Kisubi: hii ni kwa sababu Walongo asili yao ni Wahaya, Wanyambo, Watutsi, Wanyankole na Waganda waliohamia Geita kukwepa vita na mauaji ya mapacha yaliyokuwa yakifanyika katika tamaduni za himaya ya Bunyoro ambapo mapacha waliitwa Abalongo na pacha aliitwa Omulongo. Kazi zao zilikuwa uhunzi wa vyuma, ufugaji, uwindaji na kilimo.

Walihamia Geita miaka mingi iliyopita na kuunda jamii ya Walongo ambao kwa sasa wamechanganyikana sana na Wasukuma kutokana na uhamiaji wa Wasukuma wengi katika mji wa Geita.

Jamii:Lugha za Tanzania
Shaba nyeupe

thumb|350px|Gunda la Kifaransa la shaba nyeupe.
[350px|thumb|[Beseni la ubatizo (Ubelgiji, karne ya 12 BK).]]
**Shaba nyeupe** (kwa Kiingereza: *brass*) ni aloi ya shaba na zinki.  

Kiwango cha zinki kinaweza kufikia hadi % 40 lakini hii inaweza kubadilishwa kwa kupata tabia zinazotakiwa. 

Rangi ya stani inategemea kiwango cha zinki. Hadi asilimia 20 za stani rangi yake ni kahawia hadi kahawia-nyekundu. Aina hii inaweza kuonekana kama bronzi (shaba nyeusi). Juu ya asilimia 36 za stani huwa njano-nyeupe na kufanana na dhahabu.  

Tabia za kimetali zinategemea viwango vya stani pamoja na plumbi na nikeli ambazo zinaungwa pia. Nikeli inaboresha kinga dhidi ya ulikaji.     

## Matumizi 
Zamani ilikuwa ngumu kiasi kutengeneza shaba nyeupe kwa sababu stani safi haikupatikana kwa urahisi, kwa hiyo kazi ilikuwa ngumu na ghali kiasi. Kwa hiyo katika karne zilizopita ilitumiwa zaidi kwa mapambo na vyombo vilivyotakiwa kuonekana vema bila kuwa na gharama za dhahabu halisi. 

Siku hizi kuna matumizi mengi katika teknolojia ya kisasa. Ni kipitishi umeme kizuri lakini imara kuliko shaba tupu. Antena na nyaya za shaba nyeupe zinatumiwa katika vifaa vingi. Shaba nyeupe yenye kiwango cha juu cha stani pamoja na asilimia 1-2 za alumini hufaa kwa beringi.   

Ilhali ni nyepesi ya kufulika na hailiki haraka inapendwa kwa kutengeneza ala za musiki kama tarumbeta, tromboni , gunda au saksofoni ambapo husifiwa namna ya sauti inayotokea.

Ramia za bunduki hutengenezwa pia kwa shaba nyeupe.

Katika Afrika ya Magharibi, mafundi na wasanii wa Ufalme wa Benin walitumia bronzi kwa vinyago na sanamu zao na mara kadhaa walichezea aloi hadi kufikia pia shaba nyeupe. 

## Viungo ya Nje
*Brass.org 
*Brass
Mkunjo (jiolojia)

, Ugiriki.]]
[thumb|210x210px|Usawazishaji wa [upinde wa mvua karibu na Barstow, California, Marekani.]]
**Mkunjo** (kwa Kiingereza: *fold*) kwa maana ya jiolojia unatokea pale ambako tabaka la mwamba lililokaa kibapa linaathiriwa na miendo katika ganda la Dunia na kupindwa kutokana na shinikizo na jotoridi kubwa. Kwa kawaida sababu ni miendo ya gandunia yaani pale ambako mabamba (vipande vya ganda la Dunia) husukumana. 

Mikunjo hutokea mara nyingi katika matabaka ya mwamba mashapo lakini inatokea pia katika miamba ya volkeno.    

Kiwango cha kukunjwa hutofautiana kwa ukubwa kuanzia mikunjo midogo sana inayotambuliwa katika hadubini tu, hadi kutokea kwa safu za milima zinazoweza kuitwa milima kunjamano kama vile Himalaya, Alpi, Andes au Rocky Mountains.

## Kujisomea
* 
* 
* Donath, F.A., and Parker, R.B., 1964, Folds and Folding: Geological Society of America Bulletin, v. 75, p.&nbsp;45-62
* 
* Ramsay, J.G., 1967, Folding and fracturing of rocks: McGraw-Hill Book Company, New York, 560p.
*

Jamii:Jiolojia
Felisi mfiadini (3 Februari)

'''''' ni kati ya Wakristo waliouawa Afrika Kaskazini kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Saturnini wa Karthago

**Saturnini wa Karthago** ni jina la watakatifu wafiadini wawili:

*Saturnini wa Karthago (askofu)
*Saturnini wa Karthago (padri)
Theodori wa Misri

'''''' (alifariki karne ya 4) ni kati ya Wakristo wa Misri walioishi vizuri imani yao kwa kutawa jangwani.

Alikuwa mfuasi wa Amoni Mkuu.

Alitajwa kwa heshima na Athanasi na Gregori I.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Yusto na wenzake

'''''' (walifariki 250 hivi) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Decius.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 25 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 250
Santa

**Santa** ni neno lenye asili ya Kilatini linalotumika katika lugha nyingi kama sehemu ya majina ya watu au mahali. Maana yake ni "mtakatifu", kiasili zaidi mtakatifu wa kike. Neno mama kwa Kilatini ni "Sancta", lililoendelea katika lugha za Kirumi mbalimbali (kama Kiitalia, Kihispania, Kireno) kwa umbo la "Santa".

Miaka ya nyuma neno "santa" limejulikana hasa kama kifupi cha "Santa Claus" ambaye ni jina la mhusika katika desturi za Krismasi za Marekani akifanana na masimulizi mengine katika tamaduni za Ulaya zinazojulikana kiasi kama Baba Krismasi kwa Kiswahili, jina ambalo ni tafsiri ya Kiingereza "Father Christmas".   

Vinginevyo neno "santa" ni sehemu ya majina ya miji au vijiji vilivyopokea jina kwa heshima ya mtakatifu wa kike fulani, mifano ni Santa Ana, Santa Barbara, Santa Clara, Santa Maria. "Santa" inapatikana pia kama jina linalodokeza jambo linalotazamwa kuwa takatifu kama Santa Fe (imani takatifu) kama jambo hili linaainishwa kuwa la kike kisarufi.       

## Angalia pia 
* Kutasa zote zinazoanza kwa neno "Santa" kwenye Wikipedia ya Kiingereza
Martyrologium Romanum

**Martyrologium Romanum** (kwa Kilatini: *Kitabu cha Wafiadini cha Roma*) ni kitabu rasmi cha liturujia ya Roma kwa kufanya siku kwa siku ukumbusho wa watakatifu wanaoheshimiwa na Kanisa Katoliki. Ni msingi wa kalenda ya watakatifu katika mwaka wa liturujia.

Kinatunza orodha rasmi lakini isiyodai kuwa kamili, hivi kwamba majimbo, nchi na mashirika vinaweza kuwa na nyongeza maalumu za kwao.

Toka zamani jina Martyrologium lilitumika kwa orodha za watakatifu na wenye heri waliopangwa kadiri ya tarehe ya sikukuu zao. Polepole vitabu vya mahali tofauti viliongezewa majina kutoka vitabu vingine na hatimaye mikusanyo ilifikia kiwango cha kimataifa.

Katika Kanisa la Kiorthodoksi, kitabu cha namna hiyo kinaitwa Synaxarion, na toleo refu zaidi Menologion.

Toleo rasmi la Kanisa la Roma liliidhinishwa mara ya kwanza na Papa Gregori XIII mwaka 1584. Limetolewa upya mwaka 2001 halafu 2004 kwa kuzingatia zaidi ushahidi wa historia kama ulivyoagiza Mtaguso wa pili wa Vatikano . Toleo hilo linaorodhesha watu 7,000 hivi. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Martirologio Romano toleo rasmi kwa lugha ya Kiitalia

*Martirologio-Romano ya 1784, toleo la Papa Benedikto XIV

Jamii:Watakatifu Wakristo
Jamii:Liturujia
Bungo-lengelenge

**Bungo-lengelenge** ni mbawakawa wa familia Meloidae katika familia ya juu Tenebrionoidea ya oda Coleoptera ambao wanaweza kusababisha malengelenge ngozini wakishikwa.

Bungo-lengelenge ni wororo kulika mbawakawa wengine. Miguu ni mirefu na kichwa kikubwa chenye shingo nyembamba. Pronoto (kidari) ni nyembamba mbele kuliko nyuma. Urefu wao ni sm 0.5-5. Idadi ya hatua za lava wao inatofautiana kulingana na spishi na hali za mazingira. Hatua ya kwanza (triungulini) ni nyembamba yenye miguu mirefu kiasi na hutembea sana ili kutafuta chakula. Hatua za pili hadi tano au sita ni aina ya buu wenye miguu mifupi. Hatua ya sita au saba ni sawa na hiyo lakini ngozi inakuwa ngumu. Pia misuli inazorota na upumuaji unapungua mpaka kiwango cha chini sana (diaposi au usinziaji). Hatua hii huokoka majira ya baridi au ya ukame mara nyingi na inaweza kukaa hai kwa muda wa zaidi ya mwaka mmoja. Spishi nyingine huokoka kama mayai, triungulini au wapevu.

Wakifikiri kwamba wanatishwa bungo hawa hutoa kiowevu chenye kemikali inayosababisha malengelenge (cantharidin). Wanyama wanaowakula au kuwameza kwa nasibu huugua mara nyingi na hata wanaweza kufa, k.m. farasi wanaokula nyasi kavu yenye bungo-lengelenge. Malengelenge ngozini hupona katika siku kadhaa kwa kawaida.

Wapevu wa bungo hawa hula maua kwa kawaida lakini wengine hula majani pia. Kinyume na hii lava wa spishi nyingi zaidi hula majana ya nyuki na wale wa spishi nyingine hula mayai ya panzi. Bungo-lengelenge hutaga mayai yao juu ya au karibu na maua na kwa hivyo lazima triungulini wapate njia ya kuingia ndani ya koloni ya nyuki. Basi wanaingia katika ua na wanangoja mpaka nyuki anafika ili kula mbochi. Halafu wanashika manyoya ya nyuki na akirudi koloni yake triungulini wanatafuta mahali wanapokaa majana na wanaanza kujilisha nao. Lava wanaokula mayai ya panzi wanatafuta vizibo vya povu juu ya vibumba vya mayai, kisha wanaingia ili kula mayai hayo.

## Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
* *Cyaneolytta granulipennis*
* *Epicauta albovittata*
* *Epicauta hirticornis*
* *Epicauta velata*
* *Hycleus apicicornis*
* *Hycleus dicinctus*
* *Hycleus dubiosus*
* *Hycleus lugens*
* *Hycleus lunatus*
* *Hycleus sjoestedti*
* *Hycleus vestitus*
* *Mylabris bifasciata*
* *Mylabris phalerata*
* *Psalydolytta flavicornis*

## Picha

Epicauta hirticornis (Haag-Rutenberg, 1880).jpg|Epicauta hirticornis
Lunate Blister Beetle (Decapotoma lunata) (12748380493).jpg|Hycleus lunatus
Yellow-banded Blister Beetle (Mylabris phalerata) (7788570794).jpg|Mylabris phalerata

Jamii:Mbawakawa
Avitus mfiadini

**Avitus mfiadini** alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini aliyeuawa kwa ajili ya imani yake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Ambrosi wa Aleksandria

**Ambrosi** (kabla ya 212 - Aleksandria, Misri, 250 hivi) alikuwa shemasi wa mji huo aliyefungwa kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Maksimini.  

Mtu tajiri, alimsaidia Origen kwa mali yake baada ya kuacha mafundisho ya Gnosis.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 212

Jamii:mashemasi
Jamii:Watakatifu wa Misri
Kresenti wa Karthago

'''''' (alifariki 484) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki katika mji wa Karthago (Tunisia ya leo).

Aliuawa katika dhuluma ya Huneriki, mfalme wa Wavandali pamoja na Fidelis, Felisi na wenzao.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 484
Jamii:Mapadri
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Aprili na wenzake

**Aprili na wenzake** Autus, Katula, Koliondola, Yosefu, Rogati, Salito, Saturnini na Viktorini ni kati ya mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa katika Afrika Kaskazini. 

Wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kati ya watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 24 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Gumawesi

right|thumb|200x200px| Gumawesi (basalt)
[right|thumb|250x250px| Nguzo asilia za gumawesi kwenye [Yellowstone National Park|Hifadhi ya Kitaifa ya Yellowstone , Marekani.  ]]
**Gumawesi** *(kwa Kiingereza: basalt)* ni mwamba wa mgando wenye rangi nyeusi-nyeusi. 

Imetokana na lava kiowevu iliyotoka kwenye volkeno na kupoa haraka. Gumawesi ni mwamba mgumu unaoweza kudumu muda mrefu.  

Mawe ya gumawesi hutumiwa katika ujenzi wa barabara ama katika tabaka la kokoto chini ya uso wa njia au kama vibapa vinavyofanya uso wa njia. Karibu na volkeno za zamani penye gumawesi tele hutumiwa pia kwa ujenzi wa nyumba na vijiji au miji katika mazingira hayo huwa na nyumba nyeusi.

Aina maalumu ya gumawesi huyeyushwa kiwandani kwa joto kali na kupata umbo la nyuzi zinazotumiwa kufuma mikeka ya kuzuia moto katika utengenezaji wa magari au eropleni. Ni nyuzi mbadala kwa asbesto bila kuwa hatari kwa afya. 

## Viungo vya Nje 
* Basalt Columns
* Basalt in Northern Ireland 
* Lava–water interface
* PetDB, the Petrological Database 
* Petrology of Lunar Rocks and Mare Basalts
* Pillow lava USGS

Jamii:Miamba
Mwamba wa mgando

350px|thumb|Jinsi gani miamba ya mgando huundwa
250px|thumb|Lava inayotoka nje ya volkeno inapoa na kuganda kuwa mwamba wa mgando
250px|thumb|Tufo ni mwamba laini ya mgando nje
**Mwamba wa mgando** (kwa Kiingereza: *igneous rock*) ni moja ya aina tatu kuu za miamba, pamoja na mwamba mashapo na mwamba metamofia. 

Miamba ya mgando huundwa kutokana kwa kupoa kwa magma au lava, yaani mwamba moto katika hali ya kiowevu jinsi inavyopatikana katika koti la Dunia.   

Miamba hii hutokea kwa namna mbili tofauti zinazosababisha pia tabia tofauti ya miamba yenyewe:
***miamba ya mgando nje** (miamba ya kivolkeno, miamba ya lava, ing. *extrusive igneous rock*) hutokea nje ya ganda la Dunia, wakati magma inapanda juu na kutoka kwenye uso wa Dunia kama lava. Inatoka pia kwenye tako la bahari pale ambako mabamba ya gandunia yanaachana ambako lava hupoa katika maji ya bahari. Lava inayotoka hupoa haraka na kuunda miamba ya mgando nje kama vile gumawesi. 

:Miamba hii huwa na fuwele ndogo tu, mingine hutokea hata bila fuwele kabisa, kama kioo cha kivolkeno. Kama lava ina gesi nyingi ndani yake, hiyo gesi inakimbia hewani na kuacha nafasi kama mashimo ya povu katika mwamba unaopoa. Kama lava inarushwa hewani kwa nguvu kubwa hutokea pia vipande vidogo sana kama majivu pamoja na vipande vya mwamba wa awali ulivunjikwa na mlipuko, na yale yote huanguka na kuunda aina ya mwamba ulio laini unaoitwa tufo.  

***miamba ya mgando ndani** (miamba ya magma, miamba ya vilindi, ing. *intrusive igneous rock*) hutokea ndani ya ganda la Dunia, chini ya uso wa ardhi. Magma inaingia katika nafasi kati ya matabaka ya miamba iliyopo, na pale hupoa polepole. Mchakato wa kupoa polepole unaruhusu fuwele kukua ndani ya mwamba unaopoa. Itale ni mojawapo ya miamba ya mgando ndani.

## Viungo vya Nje
* USGS Igneous Rocks 
* Igneous rock classification flowchart 
* Igneous Rocks Tour, an introduction to Igneous Rocks
* The IUGS systematics of igneous rocks 

Jamii:miamba
Mwamba metamofia

300px|thumb|Marumaru ni mwamba metamofia uliondwa kutokana na jiwe chokaa kubadilika chini ya shinikizo kubwa kutoka miamba ya juu
**Mwamba metamofia** (kwa Kiingereza: *metamorphic rock*) ni aina ya mwamba ambao umebadilishwa na joto kali na shinikizo kubwa. Jina latokana na ing. "*metamorphic*" iliyochukuliwa kutoka Kigiriki 'morph' (yaani umbo) na 'meta' (yaani badiliko). 

Mwamba wa asili unaathiriwa na joto zaidi ya °C 150 hadi 200 na shinikizo la bar 1500). Hii husababisha mabadiliko makubwa katika umbo la mwamba.  Mwamba metamofia inaweza kuundwa kutoka mwamba mashapo, mwamba wa mgando au miamba metamofia iliyokuwepo tayari.

Mazingira yenye joto na shinikizo la kutosha yanapatikana katika vilindi chini ya uso wa Dunia. Uzito wa miamba iliyopo juu unasababisha shinikizo, na joto linazidi kuwa juu kadiri tabaka la mwamba lilivyo karibu zaidi na kitovu cha moto cha Dunia. Pale ambapo mabamba ya ganda la Dunia yanasukumana, karibu na chumba cha magma au mlipuko wa volkeno shinikizo na joto ni juu zaidi.

Mifano wa mwamba metamofia ni pamoja na:
*Marumaru (marble) ni mwamba metamofia unaoundwa kutoka kwa gange (*limestone*).
*Grife (*slate*) imeundwa kutoka kwa mwambatope
*Kwasiti (*quartzite*) imeundwa na jiwe mchanga (*sandstone*) au shondo (*quartz*).

## Viungo vya Nje 
* Metamorphic textures - Middle East Technical University 
* Metamorphism - U. of Alabama 
* Types of metamorphism - Tulane U. 
* Contact metamorphism example
Grafati

250px|thumb|Kipande cha grafati
250px|thumb|Kichwa cha penseli za grafati
**Grafati** *(kwa Kiingereza: graphite)* ni umbo la pekee la elementi kaboni linalopatikana kwa fuwele za pembesita. 

Grafati ni umbo linalotokea kiasili ikiwa ni umbo thabiti zaidi la kaboni katika hali sanifu. Ikiathiriwa na joto kali na shinikizo kubwa inageuka kuwa almasi. 

Inatokea kiasili katika fomu hii na ni aina ngumu zaidi ya kaboni chini ya hali ya kawaida. Chini ya shinikizo kubwa na joto hubadilika kuwa almasi.

Matumizi ya grafati yapo katika penseli na ulainishaji. Grafati ni kipitishi kizuri cha joto na umeme. Uwezo huu unaipa nafasi muhimu katika teknolojia ya elektroniki kama vile elektrodi, beteri na paneli za sola.

Grafati hutokea ndani ya miamba metamofia ambako inachimbwa ama katika mashimo ya wazi au chini ya ardhi. Akiba kubwa za grafati zilitambuliwa katika Wilaya ya Ruangwa (Mkoa wa Lindi) na kampuni ya Uranex iliyo mali ya Magnis Energy Technologies ya Australia imepata laiseni ya kuchimba grafati kwenye eneo la kilomita za mraba 30.

## Kusoma zaidi 
* C.Michael Hogan; Marc Papineau; et al. (December 18, 1989). Phase 1 Environmental Site Assessment, Asbury Graphite Mill, 2426–2500 Kirkham Street, Oakland, California, Earth Metrics report 10292.001 (Report).
* 
* 
* 

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* Graphite ya Daraja la betri  
* Nyumba za madini 
* Akili w / maeneo 
* miundo kubwa ya ushirikiano 
* Ukurasa wa Picha 
* Hotuba ya video juu ya mali ya grafiti na Profesa M. Heggie , Chuo Kikuu cha Sussex 
* CDC - Mwongozo wa Pocket wa NIOSH kwa Hatari za Kemikali

Jamii:Madini
Paneli ya sola

thumb| Mfumo wa kimsingi wa paneli ya sola
**Paneli ya sola** (pia: **paneli ya Jua**; kutoka Kiingereza: *solar panel*) hukusanya nishati kutoka Jua kwa matumizi ya binadamu.  

Kuna aina mbili za paneli za sola 

*paneli zinazokusanya joto (*thermal*) 

*paneli za kuzalisha umeme (umemenuru, *photovoltaic*)

## Jina 
Paneli ya sola ni tafsiri ya Kiingereza "solar panel". "Solar" inamaanisha kitu kinachohusiana na Jua (kutoka Kilatini sol = Jua); "panel" ni sehemu nyembamba na bapa.

## Paneli za kukusanya joto 
250px|thumb|Paneli za kukusanya joto, pamoja na tangi la maji.
Paneli za jua za joto kawaida hufanywa kutoka kwa sanduku lililofunikwa kwa kioo. Ndani ya sanduku kuna mabomba meusi; rangi nyeusi inasaidia kupokea mwanga wa Jua, ilhali kioo cha juu kinaruhusu miale ya Jua kufika ndani ilhali kinatunza joto ndani ya sanduku. 

Katika paneli sahili maji hupashwa moto moja kwa moja; ilhali maji ya moto huwa na densiti ndogo, hivyo ni mepesi kuliko maji baridi, hupanda juu ambako yanaingia katika tangi; maji ya tangi yaliyo baridi zaidi ni mazito yakishuka kuingia katika paneli. Kwa njia hiyo kuna mzunguko wa maji ambayo yanaongezeka joto kwa kila mzunguko. Maji hayo yanaweza kutumiwa bafuni au jikoni.

Paneli tata zaidi hutumia kiowevu cha pekee ambacho kinazunguka kwa msaada wa pampu katika kifaa cha kupitisha joto kwa maji au mafuta fulani. Muundo huo unafaa pia kwa kukanza nyumba katika mazingira baridi maana mafuta au kiowevu cha pekee kinaweza kupita dirishani mwa paneli bila kuganda hata kama jotoridi ya mazingira inashuka chini ya °C wakati wa usiku.  

## Paneli za nuruumeme
[300px|thumb|Paneli za nuruumeme kwenye mapaa ya [nyumba huko Ujerumani.]]
Paneli za aina hii huwa na idadi kubwa ya seli za umemenuru ambazo zinabadilisha nishati ya nuru kuwa umeme. Umeme hukusanywa katika beteri na kutoka hapo inaweza kubadilishwa tena kuwa umeme wenye volteji inayotumiwa na vifaa kwenye nyumba.

Paneli nyingi zinazounganishwa zinatoshelezea hata mahitaji makubwa ya umeme kama kiwandani. Mara nyingi umeme kutoka paneli za nyumba moja unaingizwa katika mtandao wa umeme wa kitaifa (gridi).

## Matumizi 
* kuongeza joto la nyumba  
* kuendesha pampu za nguvu 
* kuchaji beteri wakati wa mchana kwa matumizi ya umeme wakati wa usiku
* kuwezesha nyumba yako, kambi, kabati, kumwaga chombo, au jengo lingine lolote kwa jambo hilo. 
* vituo vyenye paneli nyingi hufanya kazi ya kituo cha umeme. 

thumb| STS-97 ISS paneli za sola kwenye Kituo cha Anga cha Kimataifa

## Tanbihi
Jamii:Nuru
Jamii:umeme
Penseli

250px|thumb|Penseli.
250px|thumb|Penseli iliyopasuliwa.
**Penseli** *(kutoka Kiingereza: pencil)* ni kifaa cha kuandikia au kuchorea kinachofanywa na kiini thabiti cha grafati au mata nyingine yenye pigmenti kilichopo ndani ya gamba linalokinga kiini kisivunjike.

Penseli inachora kwa kuacha alama za vipande vidogo vya kiini chake kwenye karatasi au uso mwingine unapokandamizwa juu yake. 

Penseli ni tofauti na kalamu zinazotoa wino kwenye karatasi.

## Muundo
Viini vya penseli kwa kawaida hutengenezwa kwa kuchanganya unga wa grafati na unga wa udongo wa mfinyanzi. Penseli za aina hiyo huacha alama nyeusi au za kijivu zinazoweza kufutwa tena lakini zinadumu hata zikiathiriwa na unyevu, maji, kemikali nyingi au mwanga wa Jua.

Siku hizi mchanganyiko wa grafati na udongo wa mfinyanzi hufanywa kiwandani; mchanganyiko huu unatolewa kama nyuzi zenye kipenyo cha milimita chache na kuokwa kwa joto, halafu kufungwa ndani ya gamba la ubao. 

## Ugumu
Penseli hutengenezwa kwa ugumu tofauti; tofauti hizo huhusika na ugumu au ulaini wa kiini; penseli laini inaruhusu kubadilisha upana wa mstari wa kuchora kwa kuongeza shinikizo au kulipunguza. Penseli laini hupendelewa zaidi na wasanii kwa kuchora. Kinyume chake penseli ngumu hufaa zaidi kwa kuandika.

## Historia
250px|thumb|Penseli za rangi.
Vifaa vya kufanana kiasi na penseli vilitumiwa tangu kale ambako vijiti vyenye ncha kali vilitumiwa kuchora alama au kuandika kwenye bao za nta au za udongo wa mfinyanzi. Kulikuwa pia na penseli za plumbi ambazo zinachora mistari hafifu. 

Mnamo mwaka 1600 hivi akiba ya grafati safi iliyokaa karibu na uso wa ardhi ilitambuliwa Uingereza. Grafati hiyo ilikatwa na kuuzwa kote Ulaya. Baada ya kujulikana kwa faida ya penseli za grafati, na ilhali akiba hiyo ilikuwa ya pekee, michanganyiko ya grafati na udongo ilianza kutumiwa penginepo Ulaya. 

Kuna pia penseli za rangi ila tu hapa kiini si tena ya grafati bali ya michanganyiko ya pigmenti pamoja na nta au mafuta mbalimbali.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* 
* 
* Inside one of America's last pencil factories NYTimes, 12 January 2018

Jamii:Vifaa
Jiwe mchanga

right|thumb|300x300px|Jiwe mchanga jekundu.
**Jiwe mchanga** *(kwa Kiingereza: sandstone)* ni aina ya mwamba mashapo. Linaundwa na mchanga uliogandamizwa, hivyo madini ndani yake ni hasa shondo na felispa.  

Jiwe mchanga ni mwamba thabiti ambayo hailikwi kirahisi, pia si ngumu mno, hivyo hutumiwa kwa ujenzi katika nchi nyingi. 

Jiwe mchanga linabadilika kuwa kwasiti kama inaathiriwa na shinikizo kubwa, kwa mfano chini ya matabaka ya ardhi au kama linalala chini ya milima. 

## Asili 
Jiwe mchanga huundwa katika hatua mbili. Kwanza, mchanga unakaa na kuunda tabaka la mashapo. 

Baada ya matabaka ya mashapo mapya zaidi hukusanya juu yake, hili tabaka la mashapo linagandamizwa na uzito wa matabaka ya juu yakiimarishwa kuwa jiwe. 

Oksidi ya chuma mara nyingi hufanya jiwe mchanga liwe na rangi nyekundu. 

## Tanbihi
Uga sumaku wa Dunia

thumb|Uga sumaku wa Dunia katika uigaji wa kompyuta. Mistari inaonyesha mistari ya uga sumaku, ya buluu pale ambako uga sumaku unaelekea kitovu cha Dunia, njano pale ambako inaelekea mbali na kitovu. Mistari mingi ya karibu iko kwenye kiini cha Dunia
**Uga sumaku wa Dunia** ''(kwa Kiingereza: geomagnetic field, Earth's magnetic field)'' ni uga sumaku ambao unazunguka Dunia. Unaenea kuanzia kiini cha Dunia hadi anga-nje unapoathiriana na upepo wa Jua (mkondo wa chembe zenye chaji kutoka Jua). Ugasumaku wa Dunia unakinga uhai duniani dhidi ya mnururisho haribifu kutoka anga-nje 

Uga sumaku wa Dunia unaundwa na mzunguko wa Dunia; mzunguko huo unasababisha mikondo ya umeme kutokea kwenye kiini cha Dunia ambako joto la ndani linatoka nje. Uga sumaku huo si wa kudumu ukijulikana umeshabadilika mara kadhaa katika historia ya Dunia.  

Uga sumaku wa Dunia huwa na ncha sumaku zinazopatikana karibu na ncha za kijiografia za Dunia. Ncha sumaku huhama mara kwa mara; kwenye mwaka 2007 ncha sumaku ya kaskazini ilikuwa na umbali wa km 960 kutoka ncha ya kijiografia ikiendelea kuhama takriban kilomita 50 kila mwaka. Dira hutumia uga sumaku huo kudokeza nchani, lakini ilhali kuna tofauti kati ya ncha sumaku ya kaskazini na ncha ya kijiografia ya kaskazini ni lazima kujua tofauti hiyo kwa mwongozo wa safari za meli au ndege.  

## Kinga ya uhai
Uga sumaku wa Dunia unakengeusha upepo wa Jua ambao ni mkondo vya chembe kutoka Jua. Kama upepo wa Jua ungeweza kupiga angahewa moja kwa moja ungeondoa tabaka la ozoni linalozuia mnururisho haribifu wa urujuanimno kufika kwenye uso wa ardhi. Utafiti wa sayari ya Mirihi umeonyesha kwamba kupotea kwa uga sumaku wa sayari hiyo kulisababisha kupotea kwa gesi karibu zote za angahewa ya Mirihi.

Duniani uga sumaku wake unashika chembe hizo katika eneo la Ukanda wa Van Allen ambako vinazunguka sayari yetu kwa umbali wa kilomita 700 au zaidi bila kupiga uso wa Dunia.

## Tanbihi
Jamii:Usumaku
Jamii:Dunia
Jun Fukuyama

**Jun Fukuyama** (kwa Kijapani: 福山潤; alizaliwa 26 Novemba 1978) ni mwanamke mwigizaji wa filamu kutoka Mkoa wa Hiroshima.

## Filamu Alizoigiza
**Anime**
* 2006:*Code Geass: Lelouch of the Rebellion - Lelouch Lamperouge
* 2007:*Big Windup! - Kosuke Izumi

## Viungo vya nje
* Jun Fukuyama Official Site
* Official agency profile

Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Japani
Jamii:Wanamuziki wa Japani
Grife

right|thumb| Grife ya buluu
right|thumb| Grife  ya kibichi (6 cm X 4 cm)
**Grife** (ing. *slate*) ni mwamba metamofia. Imeundwa kutoka kwa mwambatope iliyoathiriwa na shinikizo kubwa na joto. Mwambatope wenyewe ni mwamba mashapo unaotokana na matope ya udongo wa mfinyanzi ukipasuka kirahisi kwa bapa nyembamba. Tabia hiyo ya kupasuliwa kirahisi inaendelea katika grife kwa kuwa chini ya shinikizo na joto la wastani.   

## Matumizi 
Bapa za grife inatumiwa katika nchi nyingi sawa na vigae vya kuezeka paa au kufunika kuta za nyumba zinazokingwa hivyo dhidi ya mvua. Bapa nzito zaidi zinafaa kwa kufunika sakafu ya jengo au pia kwa kupata uso nyororo wa njia ya kutembea. 

Sleti za grife zilitumiwa katika nchi nyingi kama bao za mkononi au ukutani kwa kuandika shuleni.

Jamii:Miamba
Petrolojia

thumb| Punje ya mchanga wa volkeno inayoonekana chini ya darubini, na taa iliyo na polar na ndege kwenye picha ya juu, na taa ya alama ya chini kwenye picha ya chini. Sanduku la wigo ni 0.25 mm.
**Petrolojia** (kutoka , mwamba; na λογία, elimu) ni tawi la jiolojia ambayo inasoma miamba na masharti ambayo huyaunda. Petrolojia ina sehemu ndogo tatu: igneous, metamorphic, na petrology sedimentary. Petroli ya Igneous na metamorphic kawaida hufundishwa pamoja kwa sababu zote zina matumizi ya nguvu ya kemia, njia za kemikali, na michoro ya awamu. Sedimentary petrology ni, kwa upande mwingine, kawaida hufundishwa pamoja na stratigraphy kwa sababu inahusika na michakato ambayo huunda mwamba. 

## Tanbihi
Jamii:Jiolojia
Madini silikati

**Madini silikati** ni madini yanayounda miamba mbalimbali. Yote yanaundwa na anioni zenye silikoni na oksijeni. Ndilo kundi kubwa na muhimu zaidi katika madini yote likifanya karibu asilimia 90 za ganda la Dunia.   

Silika (dioksidi ya silikoni) SiO2 kawaida huhesabiwa kuwa madini silikati. Silika hupatikana katika maumbile kama shondo na maumbo yake.   

thumb|350px|Muundo wa msingi wa anioni ya SiO4. Mpira wa kijivu unawakilisha atomi ya silikoni, na mipira myekundu ni atomi za oksijeni.

## Muundo wa jumla 
Madini silikati kimsingi ni kampaundi ya ioni ilhali anioni zake huwa na atomi za silikoni na atomi za oksijeni. 

Katika madini mengi kila atomi ya silikoni iko katikati ya kitovu cha piramidi pembetatu *(tetrahedron)*, ambako pembe zake ni atomi za oksijeni nne.  

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Mindat.org, Uainishaji wa Dana 
* Webmineral   : Uainishaji mpya wa Dana
Wingu vundevunde

alt=A photograph showing many types of cirrus clouds all jumbled together floating above a plain|right|thumb|300x300px| Anga iliyojaa aina mbaimbali za mawingu vundevunde
**Wingu vundevunde** (kwa Kilatini/Kiingereza: *cirrus*, "shungi la nywele") ni wingu la fuwele za barafu linalopatikana kwa kimo kikubwa. Mawingu vundevunde huonekana kama nyuzi nyeupe au kanda nyembamba angani. 

Mawingu hayo hutokea kwenye kimo cha mita 16,500 hadi 45,000. 

Kutoka kwenye uso wa Dunia, mawingu vundevunde huonekana kuwa na rangi nyeupe au kijivu. Yanaundwa wakati mvuke wa maji hupitia kimo cha mita 5,500 ambako baridi huongezeka, hivyo mvuke unaganda na kuunda fuwele za barafu. 

Kwa kawaida kimo cha mawingu hayo ni mita 8,000–12,000 juu ya usawa wa bahari. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*A cloud atlas with many photos and description of the different cloud genera 
*[UIUC.edu's online guide to meteorology](http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/cld/cldtyp/hgh/crs.rxml) 
*International Cloud Atlas – Cirrus 

Jamii:Metorolojia
Fuu

Neno "fuu" linaweza kumaanisha:

* Tunda la mfuu: Fuu (tunda)
* Mnyama wa baharini, yaani dome: Fuu (mnyama)
* Mifupa ya kichwa: fuvu
Kalenda ya jua-mwezi

**Kalenda ya jua-mwezi** *(kwa Kiingereza: lunisolar calendar)* ni kalenda inayotumia awamu za Mwezi pamoja na mwaka wa jua. Kalenda ya Kiyahudi na ya Kichina ni kalenda za jua-mwezi zinazotumiwa leo. 

## Awamu za Mwezi
Kalenda za aina hiyo huunganisha faida ya kufuata awamu za Mwezi na mwendo wa Jua. Awamu za Mwezi zinaonekana na watu wote - tofauti na miezi katika kalenda ya kawaida (ya Gregori) ambayo haina uhusiano na mwonekano wa Mwezi. Mwezi mpya au kuonekana kwa hilali ni njia nyepesi kwa watu wote kutambua mwanzo wa mwezi.   

Kalenda za mwezi, zinazofuata idadi ya miezi halisi pekee kwa kuamulia kipindi cha mwaka, huwa na kasoro kwamba majira na sikukuu havina nafasi thabiti katika mwendo wa mwaka wa mwezi. Maana miezi (vipindi) 12 kutoka hilali hadi hilali ni siku 354 pekee, ilhali mwaka wa Jua huwa na siku 365 na karibu robo.  

Hivyo sikukuu zinahamahama kila mwaka kulingana na majira; vilevile vipindi ambavyo ni muhimu kwa maisha ya jamii kama vile mavuno au kuandaa mashamba hufuata mwendo wa Jua lakini havilingani na kalenda ya mwezi. Kuunganisha awamu za mwezi na mwaka wa jua kunaruhusu kutunza miezi asilia na mwendo wa majira. 

## Miaka ya kawaida na miaka mirefu
Kalenda ya jua-mwezi inapaswa kusawazisha tofauti baina ya mwaka wa jua na mwaka wa mwezi. Hii inatekelezwa kwa kuingiza miaka mirefu yenye mwezi wa 13 kila baada ya miaka ya kawaida kadhaa. Kwa mfano kalenda ya Kiyahudi huingiza miaka mirefu mara saba katika kipindi cha miaka 19. Kwa njia hiyo sikukuu ya mavuno inakaa katika majira yake, hata kama tarehe yake inacheza kidogo ikilinganishwa na kalenda ya jua.

## Mifano 
Kalenda za Kiyahudi, Kijain, Kibuddha, Kihindu na Kikurdi na vile vile kalenda za kimapokeo za Burma, China, Japani, Tibeti, Vietnam, Mongolia na Korea, pamoja na kalenda za kihistoria za Ugiriki ya Kale na Babeli zote ni za jua-mwezi. Pia, kalenda kadhaa zilizotumiwa kabla ya Uislamu huko Arabia Kusini zilifuata mfumo wa jua-mwezi. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*Introduction to Calendars , US Naval Observatory, Astronomical Applications Department.
*Lunisolar calendar year 2017-2018  (by Serge Bièvre)
*Lunisolar Calendar 
*Luni-Solar Calendar
*Calendar studies
*Model of lunisolar calendar based on observation of the Sun and Moon position

Jamii:Kalenda
Mfuu

**Mifuu** (pia **mifuru** au **mifudu**) ni miti ya jenasi *Vitex* katika familia) Lamiaceae. Spishi nyingine huitwa **mbwanga**, **mgege**, **msasati**, **mtalali** au **mvumba**. 

Jenasi hiyo ina spishi takriban 250 na kati ya hizo kadhaa zinatokea Afrika ya Mashariki. 

Matunda yake yalikayo huitwa mafuu na yana rangi ya nyeusi, zambarau au nyekundu.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
* *Vitex amaniensis*, Mfuu wa Amani
* *Vitex doniana*. Mfuu Maplamu-meusi
* *Vitex ferruginea*, Mfuu-mchanga, mgege au mtalali
* *Vitex fischeri*, Mfuu wa Fischer
* *Vitex keniensis*, Mfuu wa Kenya
* *Vitex madiensis*, Mfuu Majani-yakwaruzayo
* *Vitex mombassae*, Mfudumaji, mbwanga, msasati au mtalali
* *Vitex payos*, Mfuu Beri-chokoleti
* *Vitex strickeri*, Mfuu wa Stricker au mvumba
* *Vitex trifolia*, Mfuu Maua-buluu
* *Vitex zanzibarensis*, Mfuu wa Zanzibar

## Picha

Vitex keniensis seedling, Kiangungi Environmental Network, Embu District, Kenya.jpg|Mfuu wa Kenya
Starr 031108-0247 Vitex trifolia.jpg|Mfuu maua-buluu
Vitex trifolia 06.JPG|Maua ya mfuu maua-buluu
Plan rapproché de la graine vitex doniana dit "graine bouchon" prise au Musée de Villèle.JPG|Mafuu (maplamu meusi)

## Viungo vya nje 
* List of Genera in Lamiaceae, Missouri Botanical Garden
* *Vitex*, Index Nominum Genericorum
* *Vitex* in Biodiversity Heritage Library
* CRC World Dictionary of Plant Names: R-Z
* Systematics of Lamiaceae Subfamily Viticoideae

Jamii:Guguchawi na jamaa
Basbasi

300px|thumb|Tunda la mkungumanga na jozi lake, katikati ni kungumanga yenyewe.
**Basbasi** (pia: **basibasi**) ni ngozi ngumu iliyomo katika tunda dogo la aina ya kungumanga.

Pia ni kiungo cha chakula au kitoweo chenye ladha ya kuwashawasha.

Ni kati ya mazao maarufu ya Zanzibar.

Jamii:Biolojia
Jamii:Viungo
Theonas wa Misri

'''''' (alifariki 395) ni kati ya wamonaki walioishi vizuri imani yao jangwani.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu lakini haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 395
Kalenda ya Misri ya Kale

[300px|thumb|Kalenda ya Misri ya Kale kwenye [ukuta wa kaburi la mwaka 1460 KK.]]
**Kalenda ya Misri ya Kale** ilikuwa kalenda ya jua yenye siku 365 inayoendelea kutumiwa hadi leo katika Kanisa la Kikopti na pia na wakulima wa Misri. 

## Ugawaji wa mwaka
Mwaka uligawiwa kwa majira matatu ya siku 120 kila moja, pamoja na kipindi cha nyongeza cha siku tano kilichotazamwa kuwa nje ya mwaka wenyewe.  

Majira 3 ya mwaka yalifuata hali ya Mto Naili, yaani 
*majira ya mafuriko (takribani Juni hadi Septemba)
*majira ya kutokea upya kwa nchi kavu (takribani Oktoba hadi Januari)
*majira ya mavuno (takribani Februari hadi Mei) 

Ilhali Misri ni nchi yenye mvua kidogo mno, mafuriko ya kila mwaka yaliyoleta kutoka Ethiopia maji pamoja na matope yenye rutuba yalikuwa msingi wa kilimo katika bonde la Naili hadi lilipojengwa Lambo la Assuan mnamo 1960-1970.

Majira yaligawiwa kwa miezi minne yenye siku 30. Hii miezi 12 hapo awali ilitajwa kwa namba lakini baadaye ilijulikana pia kwa majina ya sherehe zake kuu. Kila mwezi uligawanywa katika miongo mitatu ya siku 10.  

## Mwaka mfupi
Mwaka huo ulikuwa mfupi kuliko mwaka wa jua kiasi cha karibu robo siku. Kalenda ya Wamisri ilipoteza karibu siku moja kila baada ya miaka minne kulinganishwa na Kalenda ya Gregori. Hali hiyo ilitambuliwa kama hasara, lakini majaribio ya kusahihisha kasoro kwa kuongeza siku ya sita ya nyongeza kila baada ya miaka minne yalishindikana kutokana na upinzani kwa viongozi wa dini. 

Sahihisho liliwezekana tu wakati Misri ilipotawaliwa na Dola la Roma chini ya Kaisari Augusto mnamo mwaka 24 au 25 BK. 

## Misingi
Kalenda ilianzishwa mapema wakati wa milenia ya 3 KK. Wataalamu wa Misri ya Kale walitambua kwamba nyota ya Shira (Sirius) ilianza kuonekana angani kila mwaka wakati huohuo kama kutokea kwa mafuriko ya Mto Naili. Hivyo tarehe ya kuonekana kwa Shira mnamo 19 Juni ilikuwa siku ya mwaka mpya wakati kalenda ilipoanzishwa; ila tu, kutokana na ufupi wa mwaka wa Kimisri, Shira ilianza kutokea kabla ya siku ya mwaka mpya. 

## Matumizi baada ya Misri ya Kale
Tangu masahihisho yaliyofanywa chini ya Kaisari Augusto, kalenda iliendelea sambamba na Kalenda ya Juliasi ya Waroma. Pia baada ya uvamizi wa Waarabu na kuenea kwa Uislamu iliendelea kutumiwa na Kanisa la Kikopti kwa kupanga liturgia na sikukuu zake. 

Pia wakulima wa Misri, wakiwa Wakristo au Waislamu, waliendelea kutumia kalenda hiyo kwa kukadiria kazi zao zilizotegema majira ya mafuriko ya mto Naili. 

## Marejeo 
### Vitabu 
* .
* .
* . (Full Hungarian version.)
* .
* , a review of Clagett's *Ancient Egyptian Science*, Vols. I & II.
* .
* .
* .
* . 
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Viungo vya Nje 
* Detailed information about the Egyptian calendars, including lunar cycles
* Date Converter for Ancient Egypt
* Calendrica Includes the Egyptian civil calendar with years in Ptolemy's Nabonassar Era (year 1 = 747 BC) as well as the Coptic, Ethiopic, and French calendars.
* Civil, ver. 4.0, is a 25kB DOS program to convert dates in the Egyptian civil calendar to the Julian or Gregorian ones

 

Jamii:Wakopti
Fortunati na Marsiani

'''''' ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 17 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Marselino, Vinsenti na Domninus

**Marselino, Vinsenti na Domninus** walikuwa Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao pamoja na wengine wanne wasiojulikana kwa jina. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Noti (maana)

**Noti** inaweza kumaanisha

*Noti ya benki, kipande cha karatasi kinachotolewa na serikali ili kutumika kama fedha.
*Noti ya muziki, alama inayowakilisha sauti katika muziki. 
*Noti (kizio), kizio cha kasi cha kutaja mwendo wa maili 1 ya baharini wa saa.
Noti (kizio)

Kwa matumizi tofauti ya neno hili tazama **Noti (maana)**

**Noti** *(kutoka Kiingereza: knot)* ni kizio cha kasi. Kifupi chake ni kt au kn. Hutumiwa kimataifa kwa kueleza mwendo wa meli na eropleni, lakini pia katika metorolojia. Si kipimo sanifu cha SI.   

## Ufafanuzi 
Noti 1 inafafanuliwa kutaja mwendo wa maili ya baharini 1 kwa saa. Maili ya baharini ni sawa na mita 1852.  

## Matumizi 
Matumizi ya kizio hicho ni kutaja kasi ya chombo cha majini. Huko Marekani kinatumiwa pia kwa mwendo wa eropleni na kutaja kasi ya mwendo wa hewa, yaani upepo. 

## Asili 
Maana ya "knot" ni fundo; zamani kasi ya jahazi ilipimwa kwa kutumia kamba ndefu iliyokuwa na mafundo mengi. Kamba hiyo ilifungwa kwa kipande cha ubao kilichotupwa baharini kikifuatwa na kamba. Baada ya kipindi maalumu (kilichopimwa kwa kutumia saa ya mchanga) kamba ilirudishwa na mafundo yalihesabiwa.

## Marejeo 
## Tovuti za Nje 
* Non-SI units accepted for use with the SI, and units based on fundamental constants   
* OnlineConversion.com: What is a knot? *What is a nautical mile 

Jamii:Usafiri wa maji
Jamii:Vipimo
Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria

**Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria** ni wengi; kati yao kuna makundi mawili:
* Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (9 Februari)
* Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (356)
Wafiadini wa imani sahihi wa Misri (21 Mei)

'''''' (walifariki 357-361) walikuwa Wakatoliki wengi wa mji huo wa Misri, ambao walifia imani sahihi wakati wa dhuluma ya Waario dhidi yao na wengine chini ya Kaisari Juliani Mwasi. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Mei,

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Kwintiani, Denisi na wenzao

'''''' Juliani, Lucho, Paulo na wengineo 15 (walifariki 430 hivi) walikuwa Wakatoliki wa Afrika Kaskazini, ambao walifia imani sahihi wakati wa dhuluma ya Waario dhidi yao chini ya mfalme Huneriki wa Wavandali. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Mei,

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 430
Florianus

thumbnail|right|280px|Sanamu la Florianus
**Florianus** (alifariki 276) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kwa miezi kama mitatu katika mwaka wa 276 hadi kifo chake. 

Alimfuata Tacitus akafuatwa na Probus.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 276
Jamii:Makaizari wa Roma
Saloninus

thumbnail|right|280px|Sanamu la Saloninus
'''''' (takriban 242 &ndash; 260) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma mwaka 260 pamoja na baba yake Gallienus.

Aliuawa.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 242
Jamii:Waliofariki 260
Jamii:Makaizari wa Roma
Volusianus

thumbnail|right|280px|Sanamu la Volusianus
'''''' (alifariki 253) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Novemba 251 hadi kifo chake mnamo Agosti 253, alipouawa na askari wake.

Aliwafuata Decius na Herennius Etruscus akafuatwa na Aemilianus.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliofariki 253
Jamii:Makaizari wa Roma
Herennius Etruscus

thumbnail|right|280px|Sanamu la Herennius Etruscus
'''''' (takriban 227 - Juni 251) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na baba yake Decius kuanzia mwanzoni mwa mwaka 251 hadi kifo chao mwaka huohuo.

Alimfuata Filipo Mwarabu na kufuatwa na Trebonianus Gallus na Hostilian.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 227
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Makaizari wa Roma
Hostilian

thumbnail|right|280px|Sanamu la Hostilian
'''''' (takriban 230 - Novemba 251) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Juai 251 hadi kifo chake mwaka huohuo.

Alimfuata baba yake Decius na kaka yake Herennius Etruscus na kufuatwa na Trebonianus Gallus na Volusianus.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 230
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Makaizari wa Roma
Carinus

thumbnail|right|280px|Sanamu la Carinus
'''''' (alifariki 285) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 283 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Carus na kufuatwa na Diokletian.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliofariki 285
Jamii:Makaizari wa Roma
Galerius

thumbnail|right|280px|Kichwa cha Romuliana Galerius
'''''' (250 hivi - 311) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 305 hadi kifo chake.

Aliwafuata Maximian na Diokletian akafuatwa na Maximinus, Konstantino Mkuu na Licinius.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 250
Jamii:Waliofariki 311
Jamii:Makaizari wa Roma
Severus II

thumbnail|right|280px|Sanamu la Valerius Severus
'''''' (alifariki Septemba 307) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Galerius kwa miezi michache kuanzia 306 hadi 307.

Alimfuata Constantius Chlorus na kufuatwa na Maxentius na Licinius.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 307
Jamii:Makaizari wa Roma
Licinius

thumbnail|right|280px|Licinius
'''''' (263 hivi - 325) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Galerius na Maximinus II kuanzia 308 hadi 324.

Alimfuata Severus II akafuatwa na Konstantino Mkuu.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 263
Jamii:Waliofariki 325
Jamii:Makaizari wa Roma
Maximinus Daia

thumbnail|right|280px|Sanamu ya Maximinus Daia
'''''' (270 hivi - 313) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Licinius kuanzia 308 hadi 313.

Alimfuata Galerius akafuatwa na Licinius.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 270
Jamii:Waliofariki 313
Jamii:Makaizari wa Roma
Valerius Valens

thumbnail|right|280px|Valerius Valens
'''''' (alifariki 1 Machi 317) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Licinius kwa miezi michache kuanzia mwishoni mwa 316 hadi mwanzoni mwa 317.

Alimfuata Konstantino Mkuu na kufuatwa naye.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 317
Jamii:Makaizari wa Roma
Konstantino II

'''''' (316 hivi - 340) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 337 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Konstantino Mkuu akashindwa na wadogo wake Constantius II na Constans.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 316
Jamii:Waliofariki 340
Jamii:Makaizari wa Roma
Constantius II

thumbnail|right|280px|Sanamu ya Constantius II
'''''' (7 Agosti 317 - 3 Novemba 361) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 337 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Konstantino Mkuu akafuatwa na Juliani Mwasi.

Alipinga sana imani sahihi ya Kanisa Katoliki ilivyofundishwa na Mtaguso wa kwanza wa Nisea na kudhulumu maaskofu walioitetea akipendelea uzushi wa Ario.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 317
Jamii:Waliofariki 361
Jamii:Makaizari wa Roma
Juliani Mwasi

'''''' (331/332 - 26 Juni 363) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 361 hadi kifo chake.

Alimfuata Constantius II akafuatwa na Jovian.

Aliitwa "mwasi" kwa sababu alikataa Ukristo akajaribu kueneza falsafa/dini ya Kiplato.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 331
Jamii:Waliofariki 363
Jamii:Makaizari wa Roma
Jamii:wanafalsafa wa Uturuki
Jovian

'''''' (331 - 17 Februari 364) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kwa miezi minane kuanzia 363 hadi kifo chake.

Alimfuata Juliani Mwasi na kurudisha Ukristo kuwa dini rasmi ya dola bila kuzuia dini nyingine.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 331
Jamii:Waliofariki 364
Jamii:Makaizari wa Roma
Kilima

right|thumb|300x300px|Vilima.
**Kilima** ni mwinuko wa ardhi ambao uko juu kuliko eneo linalouzunguka lakini ni mdogo kuliko ule wa mlima. Vilima ni miinuko ya chini kuliko milima.  Kwa lugha nyingine ni mlima mdogo, kama Kiswahili kinavyoonyesha wazi. Uso wa kilima ni imara kuliko ile ya tuta la mchanga.  

Hakuna ufafanuzi kamili unaokubaliwa kote kuhusu tofauti kati ya kilima na mlima. Katika sehemu za tambarare mwinuko wa mita mia kadhaa unaweza kuitwa "mlima", kinyume chake katika sehemu za milima mirefu mwinuko wa mita 1000 unaweza kuitwa "kilima". Kwa mfano, miinuko ya Ngong karibu na Nairobi huitwa "Ngong Hills" ingawa inafikia kimo cha zaidi ya mita 2,000 juu ya usawa wa bahari. Kwa jumla kilima hutazamwa kuwa kidogo na bila mtelemko mkali kama mlima kamili.

Asili ya vilima mara nyingi ni sawa na asili ya milima; kunjamano ya ganda la Dunia au vilima kama mabaki ya miinuko mirefu zaidi, kwa mfano kutokana na mmomonyoko wa milima mikubwa.
Wafiadini wa Lycopolis

**Wafiadini wa Lycopolis** (walifia dini katika mji huo wa Misri, 249 hivi) wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Askari hao sita wanaheshimiwa tangu kale kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 1 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Ada wa Ethiopia

**Ada wa Ethiopia** ni kati ya Wakristo wafiadini wa Ethiopia.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Ethiopia
Abidiani na wenzake

**Abidiani na wenzake** Demetria, Donati, Gagus, Januaria, Juliana, Nepori, Paposiniki, Kwirini, Kwirus na wengineo 146 ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliofia dini yao.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini