open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Namba kivunge

**Namba kivunge**  (kwa Kiingereza *composite number*) ni namba asilia inayopatikana kwa kuzidisha namba tasa (*prime numbers*). 

Kwa mfano namba *9* inapatikana kwa kuzidisha *3* kwa *3*. Namba *12* inapatikana kwa kuzidisha *3*, *2* na *2*.

Namba asilia zote zinaweza kupangwa katika makundi mawili:
* namba tasa
* namba isiyo tasa kwa hiyo namba kivunge. Inapatikana kwa kuzidisha namba tasa, hata mara kadhaa jinsi ilivyoonekana katika mfano wa 12 hapo juu. Hii ni kati ya nadharia za kimsingi za hesabu. 

## Namba kivunge hadi 150
Namba kivunge hadi 150 ni kama zifuatazo:

**4, 6, 8, 9, 10, 12, 14,** 15, **16, 18, 20**, 21, **22, 24**, 25, **26**, 27, **28, 30, 32**, 33, **34**, 35, **36, 38,** 39, **40, 42, 44,** 45, **46, 48**, 49, **50**, 51, **52, 54**, 55, **56**, 57, **58, 60, 62**, 63, **64**, 65, **66, 68**, 69, **70, 72, 74**, 75, **76,** 77, **78, 80**, 81, **82, 84**, 85, **86**, 87, **88, 90**, 91, **92**, 93, **94**, 95, **96, 98**, 99, **100, 102, 104**, 105, **106, 108, 110**, 111, **112, 114**, 115, **116**, 117, **118**, 119, **120**, 121, **122**, 123, **124**, 125, **126, 128**, 129, **130, 132**, 133, **134**, 135, **136, 138, 140**, 141, **142**, 143, **144**, 145, **146**, 147, **148, 150**.

Nyingi ni namba shufwa (**tarakimu ya rangi nyeusi iliyokolea**), idadi ndogo zaidi ni namba witiri. Sababu yake ni kwamba namba tasa zote ni witiri isipokuwa 2 yenyewe.

 

Jamii:Namba
Namba shufwa na namba witiri

Katika hisabati, **namba shufwa** ni namba kamili inayogawanyika kwa 2 bila kuacha baki. Kama si vile, ni **namba witiri**. 

Kwa hiyo jumla ya namba kamili hugawiwa katika makundi mawili yenye idadi sawa za namba. Kwa mfano kuanzia moja hadi kumi namba shufwa na witiri zinapokezana na zinaendelea mfululizo vile bila mwisho:
1, **2,** 3, **4,** 5, **6,** 7, **8**, 9, **10**

Kwa mfano 6 ni shufwa kwa sababu hakuna baki tukiigawanya kwa 2: 6\div2=3, bila baki.

Kinyume chake 3, 5, 7, 21 ni witiri kwa sababu zinaacha baki la 1 baada ya kuzigawanya kwa 2.

3\div2=1, inabaki 1

7\div2=3, inabaki 1

21\div 2=10, inabaki 1

Mifano ya namba shufwa ni −4, 0, 8 na 1734. Mifano ya namba witiri ni −5, 3, 9 na 73.

## Hisabati kwa namba shufwa na witiri
Namba shufwa huwakilishwa na mlinganyo ufuatao:

s=2k

ambapo  ni namba shufwa, na  ni namba kamili. Vilevile namba witiri huwakilishwa na mlinganyo:

w = 2k + 1

ambapo  ni namba witiri. Hivi tunaweza kuchanganua kuhesabu kwa namba shufwa na namba witiri. Tokeo la kujumlisha au kutoa namba shufwa mbili,  na , ni:

s_1 \pm s_2 = 2k_1 \pm 2k_2 = 2(k_1 \pm k_2)

 ni shufwa, hivyo jumla ya namba shufwa mbili ni namba shufwa nyingine. Kujumlisha au kutoa namba shufwa na namba witiri ni kama hivi:

s \pm w = 2k_1 \pm 2k_2 + 1 = 2(k_1 \pm k_2) + 1

Jibu hili ni witiri. Kujumlisha au kutoa namba witiri mbili ni kama hivi:

w_1 \pm w_2 = (2k_1 + 1) \pm ( 2k_2 + 1 ) = 2(k_1 \pm k_2) + 1\pm1

Jibu hili ni shufwa. Mbinu huu unaweza kurudiwarudiwa kwa matendo mengine yote. Kwa ufupi:

### Kujumlisha na kutoa 
* shufwa ± shufwa = shufwa
* shufwa ± witiri = witiri
* witiri ± witiri = shufwa

### Kuzidisha
* shufwa x shufwa = shufwa
* shufwa x witiri = shufwa
* witiri x witiri = witiri

### Kugawanya
Kwa ugawanyaji matokeo ni tofauti kwa sababu kugawanya namba kamili kwa namba kamili inaweza kuleta tokeo ambalo si namba kamili, kwa mfano 2\div8 = \frac{1}{4}, ambayo si namba kamili. Namba zisizo kamili si shufwa wala witiri.

Jamii:Namba
Basse-Terre (mji)

thumbnail|right|280px|Hoteli katika Mji wa Basse-Terre 

**Basse-Terre** ni mji mkuu wa eneo la ng’ambo la Ufaransa (yajulikana kwa Kifaransa kama "département d'outre-mer") la Guadeloupe ambayo ni kisiwa kimoja cha ya katika Bahari ya Karibi. Mji wa Basse-Terre iko kusini-magharibi ya kisiwa cha Basse-Terre.

## Mitaa ya Nairobi 
Mitaa ni: Agincourt (pia Saint-Claude), Bas-du-Bourg, Karmeli, Desmarais (pia Saint-Claude) Guillaud, Morne-Chaulet, Morne-à-Vaches (pia Saint-Claude), Little Paris , Guinea ndege, Rivière-des-Peres, Maillan La Rue-Saint-François, Sur-le Morne Versailles.

## Watu kuhusiana na Basse-Terre 
* Charles Houël (1616-1682), mwanzilishi wa Basse-Terre 
* Louis Delgrès (1766-1802),shujaa wa Guadeloupe, kamanda wa mahali ya Basse-Terre 
* Louisy Mathieu (1817-1874), mtumwa basi naibu wa Guadeloupe
* Tanya Saint-Val (1965-) mwimbaji
* Marie-Jose Perec (1968) mwanamichezo, tatu ya Olimpiki bingwa
* Tanya Saint-Val (1973-) mwimbaji

## Tazama pia 
* Guadeloupe
* Orodha ya miji ya Ufaransa

Jamii:Miji ya Ufaransa
Jamii:Guadeloupe
Capesterre-Belle-Eau

thumb|250px|right|Maporomoko ya Carbet

**Capesterre-Belle-Eau** ni mji wa Ufaransa. Tarehe 20 Septemba 1837, Capesterre inakuwa ni mji wa Ufaransa  na inachukua jina la Capesterre-Belle-Eau mwaka 1974.

## Watu kuhusiana na Capesterre-Belle-Eau 
* Philippe François Pinel "Dumanoir" (1808 -1865), Mtunga
* Henry Sidambarom (1863-1952), Jaji wa Mahakama ya Amani ya Canton ya Capesterre-Belle-Eau na mlinzi wa sababu ya wafanyakazi Hindi (Hindi waliopo nje ya nchi
* Saint-Germain Ruf (1927 -1987), mtafiti na mwanahistoria
* Sylviane Telchid (1941-) Profesa wa Ufaransa na Creole, beki wa kuanzishwa kwa lugha Creole katika mitaala ya shule

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
Jamii:Miji ya Ufaransa
Jamii:Guadeloupe
Łobez

thumbnail|right|200px|Łobez, Polandi
right|thumb|120px|Nembo ya Łobez
[thumb|Łobez-[Polandi]]
**Łobez** ni mji wa Polandi. Mji huo ulikuwa na watu 10,409 mwaka wa 2015.

## Historia 
Kwanza kutajwa ni katika vyanzo vya chini ya mwaka 1271. Ulikuwa mali ya Knights von Kibork (von Borcke). Jina rasmi la mji Lobazov tangu 1946.

## Idadi ya watu 

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Meya 
## Majengo muhimu 

File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
* Tourist Information

Jamii:Miji ya Polandi
Kichaa cha mbwa

thumbnail|right|200px|Mtu mwenye Kichaa cha mbwa

**Kichaa cha mbwa** (kwa Kiingereza: rabies) ni ugonjwa hatari unaoathiri ubongo na kwa kawaida unamwua aliyeambukizwa nao.

Inatokana na ambukizo la virusi vinavyosababisha uvimbe wa ubongo (encephalytis). Virusi hivi vinaweza kutokea kwa binadamu na wanyama wa aina za mamalia na ndege . Lakini inatokea pia mara kwa mara kwa paka, mbweha, mbwa mwitu na wanyama wala nyama wengine, pia aina za popo, hasa huko Amerika 

Njia za maambukizo ni mate na damu kwa hiyo hasa kwa njia ya kung'atwa na mnyama mgonjwa. Mate kutoka kwa mnyama aliyeambukizwa anaweza pia kusambaza kichaa cha mbwa kama mate inakuja kukutana na utando telezi wa mnyama mwingine au binadamu. 

## Tiba na kinga
Watu wanaotibiwa mara moja baada ya kuambukizwa wanaweza kupona. Lakini tiba inahitaji kutekelezwa kabla virusi havijafikia ubongo, kwa hiyo katika muda wa saa za kwanza baada ya kung'atwa. Wanyama wa kaya wanapewa chanjo dhidi ya ugonjwa huu katika nchi nyingi.

Kudhibiti wanyama na mipango ya chanjo vimepungua hatari ya kichaa cha mbwa kutoka mbwa katika nchi kadhaa. Ni watu wachache walionusurika maambukizi ya kichaa cha mbwa na hii ilikuwa kwa matibabu ya kina, inayojulikana kama ifataki ya Milwaukee.

## Uenezi
Kichaa cha mbwa husababisha vifo vya watu wapatao 26,000 hadi 55,000 duniani kote kwa mwaka. Zaidi ya 95%  ya vifo hivi hutokea katika Asia na Afrika.

## Tanbihi
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Ujauzito

**Ujauzito** ni hali ya mja (yaani mtu, hususan mwanamke) kuwa mzito kutokana na mimba. 

Hali hiyo kwa kawaida inadumu wiki 38 (miezi tisa hivi) ambapo mimba inazidi kukua na kukomaa ndani ya tumbo la uzazi la mama yake hadi wakati wa huyo kujifungua.

Ingawa katka lugha kadhaa yanatumika majina mbalimbali kwa mimba hiyohiyo kadiri muda wa kukua unavyozidi kwenda, hakuna badiliko la msingi wala hatua mpya, bali ni ustawi endelevu.

Miezi mitatu ya kwanza ndiyo yenye hatari zaidi ya mimba kuharibika.

Pengine mimba si moja bali mbili au zaidi kwa wakati mmoja. Hapo watazaliwa watoto pacha.

## Marejeo
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* 
* Merck Manual Home Health Handbook – further details on the diseases, disorders, etc., which may complicate pregnancy.
* Pregnancy care planner  – NHS guide to having baby including preconception, pregnancy, labor, and birth.

Jamii:Biolojia
Jamii:Jinsia
Jamii:Uzazi
Uga sumaku

thumb|220px|Vumbi ya chuma juu ya karatasi inajipanga katika mistari maalumu kama sumaku iko chini ya karatasi hii. Mistari hii inaonyesha mielekeo ya uga sumaku
**Uga sumaku** (ing. *magnetic field*) ni nafasi karibu na sumaku au mkondo wa umeme ambamo kani inaathiri magimba ndani yake.  Uga sumaku hauonekani kwa macho lakini unapimika.

Kipimo cha SI kwa kutaja nguvu ya uga sumaku ni Tesla lakini mara nyingi kipimo cha kale cha Gauss kinatumiwa pia. Nguvu ya ugasumaku inapungua kadri ya umbali na chanzo chake.

Dunia ina ugasumaku unaosababishwa na kuzunguka kwa Dunia kunachofanya pia kiini kiowevu cha Dunia kuzunguka; ilhali kiini hiki kina chuma kingi kinafanya kazi kama dainamo. Ugasumako wa Dunia unasababisha sumaku kuelekea kaskazini penye ncha sumaku ya Dunia.  Ugasumaku huu ni muhimu kwa uhai duniani kwa sababu unaelekeza sehemu kubwa ya mnururisho kutoka Jua kupita sayari yetu.

Nyota zote huwa pia na ugasumaku.
Msamba

thumbnail|Musuli za msamba wa kike thumbnail|Musuli za msamba wa kiume 
**Msamba** (lat.-ing. *Perineum*) ni sehemu ya mwili wa kibinadamu kati ya uke na mkundu upande wa mwanamke au scrotum na mkundu upande wa mwanaume. Urefu wake kwa mtu mzima ni takriban inchi 1. 

Ndani ya eneo la msamba kuna musuli a pekee zenye shughuli mbalimbali kwa ajili ya ngono na utoaji wa mkojo na kinyesi.
Nanomita

**Nanomita** (ing. **nanometer**, alama **nm**) ni kipimo cha SI cha kutaja urefo mdogo wa 10−9 mita. Kwa lugha nyingine, ni sehemu ya bilioni 1 ya mita 1.

## Matumizi
Kipimo hiki hutumiwa kwa kutaja vipimo katika fizikia ya atomi na molekuli, pia katika biolojia kwa vipimo vya kiini cha seli na jenetikia. Kipenyo cha atomi ya heli ni takriban 0.1 nm; virusi nyingi vina kipenyo cha baina 20 nm na 300 nm. 

Nanomita ni pia kipimo cha kawaida kwa kutaja urefu wa mawimbi ya usumakuumeme. Nuru inayoonekana ina urefu wa wimbi kati ya 400 nm hadi 800 nm.

Kipimo hiki kinatumiwa sana kwa makadirio katika teknolojia ya nano.

Neno latokana na lugha ya (Kigiriki: *nanos* (νάνος, "kibete") pamoja na neno "mita" (gir.μέτρον, metrοn, "kizio cha kipimo")

## Ulinganifu
Nanomita 1 = 1.0 x 10−9 mita = 1000 pikomita; 1000 nm = 1 mikromita 

## Marejeo
## Tazama pia
* Teknolojia ya nano

## Marejeo
## Tovuti za Nje
*Near-field Mie scattering in optical trap nanometry
Nuru

300px|thumbnail|Nuru ya jua linaangaza wingu angani
**Nuru** (kutoka Kiarabu نور, *nur*; pia **mwanga**) ni neno la kutaja  mnururisho unaoweza kutambuliwa kwa macho yetu. Kwa lugha ya fizikia ni sehemu ya mawimbi ya sumakuumeme yanayoweza kutambuliwa na jicho. 

Mawimbi ya nuru huwa na masafa ya nanomita 380 hadi 780 au yenye marudio ya takriban terahezi 789 hadi 384.

Chanzo cha nuru duniani ni hasa jua. Nuru ya jua inaleta pia nishati inayotumiwa na mimea ambayo kwa njia ya usanisinuru inajenga kwa ndani sukari au wanga ambavyo ni lishe za viumbehai vyote vinavyozila. Hivyo nuru ya jua, kwa njia ya usanisinuru, ni chanzo cha nishati kwa karibu viumbehai vyote duniani.

Chanzo kingine cha nuru kwa binadamu ni moto. Lakini hadi karne ya 19 nuru hii ilitumia pia nishati ya jua iliyotunzwa na mimea kwa njia ya kuni, mafuta ya petroliamu au gesi asilia. Ni tangu kugunduliwa kwa umeme tu ya kwamba chanzo tofauti cha nuru kimepatikana.  

## Nuru kama mnururisho 
Nuru inayoonekana kwetu ni sehemu ya mnururisho wa sumakuumeme. Nuru inayoonekana ni sehemu ndogo tu ya spektra ya sumakuumeme. 

Wanyama wanaweza kuona mawimbi marefu zaidi, yaani infraredi, au mafupi zaidi, yaani urujuanimno. 

Aina nyingine za mnururisho huohuo ni kwa mfano joto, eksirei, microwave, mawimbi ya redio ambazo zinatofautiana na nuru kwa idadi ya marudio yake na hazitambuliwi kwa macho au milango ya fahamu, isipokuwa joto linalotambuliwa na ngozi yetu.

## Tabia za nuru
Kati ya tabia za nuru zinazoweza kutofautishwa ni ukali wake, mwelekeo wake, marudio yake. 

Kasi ya nuru haibadiliki: ni daima mita 299,792,458 kwa nukta katika ombwe. 

Rangi ya nuru inategemea marudio yake. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Light in Encyclopeia Britannica
* Ligt in Physics for kids 
* Light Waves and Color in physicsclassroom
* How light works
Mama

. Maandishi yake yanasema: "Kwa yule aliyetupenda kabla hajakutana nasi".]]
 William-Adolphe Bouguereau.]]
**Mama** ni mwanamke anayemlea mtoto hasa aliyemzaa mwenyewe, lakini pengine sivyo, lakini anamlea. 
Upande wa pili anatarajiwa kuwepo baba, yaani mwanamume aliyeshirikiana naye katika kuzaa au anashirikiana naye katika kulea. 

Wale ambao si wazazi wanaitwa ka kawaida "mama wa kambo" na "baba wa kambo". 

Katika historia na utamaduni wa makabila na mataifa mengi, umama ni sifa maalumu ya mwanamke inayotangaza kuwa amekomaa na kukamilika kwa kuendeleza uhai wa binadamu kadiri anavyoelekezwa na umbile lake upande wa mwili na wa nafsi.

Wastani wa idadi ya watoto wanaozaliwa na mwanamke mmoja unatofautiana sana: mwaka 2013 ule mkubwa zaidi ulipatikana Niger (7.03 watoto waliozaliwa na kila mwanamke) na ule ndogo zaidi Singapore (0.79 tu).

Jina hilo au lingine la kufanana linatumika katika lugha nyingi duniani, kwa sababu "neno la kwanza" la mtoto ni "ma" au "mama".

Kwa Kiswahili neno "mama" pia hutumika kama neno la heshima kwa wanawake hasa wa umri mkubwa kiasi. Mara nyingi hutumiwa pia ndani ya familia na mume kumwita mke wake. 

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
Lugha ambishi bainishi

**Lugha ambishi bainishi** ni kundi la lugha ambamo maneno huwa na viambishi, na viambishi vyenyewe hujidhihirisha moja kwa moja. Maana yake, mizizi ya maneno huweza kujitokeza waziwazi, na mara nyingi mizizi ya maneno haichanganyi na viambishi. 

Lugha nyingi za Kibantu ni lugha ambishi bainishi, zikiwa pamoja na Kiswahili.

## Tazama pia
Lango:Lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Lugha
Urujuani

thumbnail|Rangi ya urujuani
thumbnail|Rangi ya zambarau kwa ulinganifu
**Urujuani** ni rangi kati ya buluu na nyekundu. Iko karibu na zambarau lakini inaelekea zaidi upande wa buluu.

Ni rangi ya saba ya upinde wa mvua. Kifizikia ni rangi ambayo mawimbi yake ni fupi zaidi kati ya rangi zinazoonekana kwa binadamu; kama ni fupi zaidi inaendelea kuwa urujuanimno ambayo haionekani kwa macho yetu.
Uandishi wa habari

[thumbnail|250px|[Kamishna wa polisi Suleiman Kova anahojiwa na wanahabari baada ya poromoko la jengo la ghorofa mjini Dar es Salaam, Tanzania mwaka 2013.]]
**Uandishi wa habari** (kwa Kiingereza *journalism*) ni kazi ya kukusanya, kupanga na kusambaza habari kwa wasomaji, wasikilizaji na watazamaji katika jamii. 

Usambazaji hutokea kupitia vyombo vya habari na media mbalimbali kama vile gazeti, redio, televisheni na intaneti.

Katika jamii ya kisasa media ni njia kuu ya kushirikisha watu wengi na mambo yote yanayoathiri umma, jamii, siasa, uchumi na utamaduni wake.

Penye mfumo wa kisiasa ya demokrasia upatikanaji wa habari huru, nyingi na tofauti ni muhimu sana kwa uwiano sawa kati ya washiriki katika siasa, uchumi na utamaduni. 

Kutokana na nafasi hii muhimu uandishi wa habari na media vinaitwa pia mhimili wa nne kati ya madaraka ya umma.

Hapo maadili ya wanahabari ni muhimu wakifuata kanuni za kukusanya na kusambaza habari zinazoweza kuchunguliwa na kupimwa kulingana na hali halisi na kusahihishwa kama makosa yalitokea.
 
Kuja kwa intaneti kumeleta kipindi kipya cha uandishi na usambazaji wa habari ambako raia wana nafasi ya kutangaza habari na rai kwa watu wengi. Hapo si rahisi tena kutofautisha kati ya habari, maoni na uvumi.

Jamii:Habari
Ujuzi

[thumbnail|250px|[Mwanafalsafa Francis Bacon alisema "Ujuzi ni mamlaka" ("knowledge is power").]]
**Ujuzi** maana yake ni kufahamu, kujua na kuelewa hali, habari na maelezo yanayohusu mazingira tunapoishi. Tunapata ujuzi kwa maarifa yetu au kwa njia ya kufundishwa tukitazama, kutambua, kulinganisha na kutafakari yale tuliyoona na kujifunza.

Kimsingi tunaona tofauti kati ya ujuzi na rai au hoja tupu. Rai na hoja zinakuja pamoja na hisia na maarifa ambayo mara nyingi haikutafakariwa kimakini. Kinyume chake ujuzi ni yale tunayoona kuwa yana kiwango kikubwa cha uhakika baada ya kujadiliwa na watu wengi katika mchakato unaoeleweka. Lakini kila ujuzi una kiwango cha kukosa uhakika kwa sababu uwezekano wa makosa katika kuelewa uhalisia unabaki kila wakati.

Katika falsafa, elimu ya jinsi ya kupata ujuzi huitwa epistomolojia. Mwanafalsafa Plato alieleza ujuzi kuwa "rai ya kweli yenye msingi mzuri" (kwa Kiingereza "justified true belief").

Jamii:Falsafa
Jamii:Elimu
Tafsiri

[thumbnail|[Jiwe la Rosetta kutoka Misri ya Kale ni kati ya mifano ya kwanza ya tafsiri (ina matini ileile kwa lugha tatu).]]
**Tafsiri** (Asili ya neno hili ni Kiarabu; kisawe cha neno hili ni **Tarjuma**) ni kazi ya kutoa maana ya maneno kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine.

Mtu anayefanya kazi hii huitwa mfasiri au mkalimani.  

Kutafsiri kuna maana mbili kwa mujibu wa Kamusi Kuu ya Kiswahili (KKK):
#Ni kutoa andiko au maelezo fulani katika lugha nyingine kwa maana ilele.
#Toa maelezo ya lugha fulani kwa lugha nyingine kwa maana ileile kwa kutumia maandishi. Katika maana ya pili, maana yake ni kitenzi elekezi, ni kitenzi ambacho kinapokea Yambwa, yaani nomino ya mtendwa.

Katika misingi ya kielimu dhana ya tafsiri imeweza kujadiliwa na wataalamu mbalimbali.
*Newmark (1982): Tafsiri ni jaribio la kuwasilisha ujumbe uleule ulioandikwa katika lugha moja kwa lugha nyingine.
*Mwansoko na wenzake (2006): Tafsiri ni zoezi la uhawilishaji (Transferring) wa mawazo katika maandishi kutoka lugha moja hadi lugha nyingine.

*Uhawilishaji ni kuhamisha mawazo au ujumbe kutoka katika lugha moja kwenda lugha nyingine.
*Mfasiri ni mtu mwenye ujuzi mzuri wa lugha zaidi ya moja anayefanyakazi ya kutafsiri matini kutoka lugha moja kwenda nyingine.  Mara nyingi mtu anayefanya kazi ya kutafsiri huwa anahawilisha matini kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine. Hasa katika maandishi.
*Matini ni maandishi yaliyomo katika andiko linalohusu jambo fulani. Matini inaweza kuwa riwaya, tamthiliya au ushairi. Kimsingi chochote kilichoandikwa ili kiweze kutolewa tafsiri huitwa matini.

## Aina za matini
Kuna aina kuu mbili za matini, ambazo ni:
#Matini chanzi/ Chasili (Source text): Ni matini ambayo iko katika lugha yake ya awali au lugha yake iliyoandikiwa kabla ya mchakato wa kutafsiri.
#Matini lengwa/ Tafsiri (Target text): Ni matini iliyotafsiriwa kutoka lugha yake iliyoandikiwa.

Kumbuka:
#Lugha Chanzi/Chasili (LC) ni lugha iliyotumika kuandikia matini chanzi (Source language)
#Lugha Lengwa (LL) (Target language) ni lugha iliyotumika kutafsiria matini chanzi au lugha unayoitumia kufanyia tafsiri.

## Ugumu wa kutafsiri
Hakuna tafsiri kamili kabisa. Kila mfasiri hana budi kuchagua kati ya mawili:
* Akikaa karibu zaidi kwa matini ya lugha ya asili, tafsiri yake inaweza kukosa uzuri katika lugha ya kutafsiriwa. Pia anaweza kukosa maana ya maneno ya asili hasa kama yalitumia methali au lugha ya mifano na lugha ya picha.
* Akielekea kutoa maana ya maneno asilia kwa umbo zuri katika lugha ya kutafsiriwa kuna hatari ya kwenda mbali kiasi na yale yaliyosemwa awali na kuingiza rai za mfasiri mwenyewe.

## Viungo vya nje
Jamii:Fasihi
Raga

thumbnail|Tackling ya rugby

**Raga** (Kiingereza: *rugby*) ni jina la michezo wa mpira unaochezewa kwa namna mbalimbali na ni aina ya michezo ya timu inayopendwa hasa katika nchi zenye urithi wa utamaduni wa Uingereza kama vile nchi za Jumuiya ya Madola (Australia, Fiji, Samoa, Tonga, Afrika Kusini, Kanada, Kenya, Namibia, Nyuzilandi au Papua Guinea Mpya na mengine) na katika nchi kadhaa ina sifa ya kuwa mchezo wa kitaifa (Fiji, Georgia, Madagaska, Nyuzilandi, Papua Guinea Mpya, Samoa, Tonga, Visiwa vya Cook na Welisi). Nje ya Jumuiya ya Madola mchezo huo ni maarufu Argentina, Brazil, Chile, Georgia, Italia, Japani, Marekani, Romania, Ufaransa, Uhispania, Ureno, Uruguay na Zimbabwe.

Rugby ilianzishwa nchini Uingereza sambamba na mpira wa miguu Wakati wa karne ya 19. Futiboli ya Marekani imezaliwa kutoka kwa rugby ya Kiingereza.

Shabaha ya mchezo ni kubeba au kukanyaga mpira kupitia timu ya wapinzani hadi goli na kuuingiza kwenye goli juu ya mti wa kulala.

Mpira una umbo la duaradufu. Timu mbili ambazo kwa kawaida huwa na wachezaji 15 zinashindana.

Mpira unaweza kushikwa kwa mkono; kuna rukhsa kuupa kwa mchezaji mwingine au kuutupa nyuma. Lakini kuutupa mbele ni kosa ndogo unaofuatwa na tendo la mgandamano ("scrum"). Hapo mpira unawekwa chini na wachezaji 8 wa kila timu wanashikamana na kusukumana hadi mchezaji mmoja anaweza kushika tena mpira.

Kuna rukhsa kumzuia mchezaji na kumwangusha kwa kumshika nyuma ya msari wa mabega. Tendo hili linaitwa kushambulia ("tackle"). Akianguka china anapaswa kuachana na mpira. Wakati mchezaji analala chini wengine hawaruhusiwi kushika mpira kwa mikono.

## Picha 

Picha:Scrum-1.JPG|Mgandamano ("scrum")
Picha:ST vs LOU - 21.jpg|Line-out
Picha:Gilbert Rugby Union ball 02.jpg|Mpira wa raga
Picha:Ben O'Keeffe.jpg|Refa wa raga
Picha:Poteaux terrain entraînement Ernest Wallon.jpg|Goli
Picha:Schoolkids doing a rugby tackle.jpg|Kushambulia ("tackle")
Picha:Elgon Cup 2007.png|Timu ya rugby ya Kenya
Picha:Ivory Coast rugby union team in 2008.jpg|Timu ya rugby ya Cote d'Ivoire

## Marejeo 
*  
*  
*  

## Viungo vya nje 
* World Rugby 
* Planet Rugby 
* ESPNscrum 
* The Rugby Archive 
* Rugby Football History 
*  

Jamii:Michezo
David Hilbert

**David Hilbert** (1862 - 1943) alikuwa mtaalamu wa hisabati, mantiki na falsafa ya hisabati kutoka nchini Ujerumani.
Huhesabiwa kati ya wanahisabati muhimu zaidi ya karne ya 19 na mwanzo wa karne ya 20.

Alishughulika maswali ya "invariant theory" na ukubalifu wa jiometria. Aliunda hisabati ya nafasi ya mawanda (dimension) nyingi yaani zaidi ya mawanda 2 ya bapa au mawanda 3 ya nafasi ya kawaida. Hilbert na wanafunzi wake waliandaa sehemu kubwa ya hisabati ilyohitajika kwa ajili ya nadharia ya uhusianifu iliyokamilishwa baadaye na Albert Einstein.

Hilbert alizaliwa tar. 23 Januari 1862 mjini Königsberg katika jimbo la Prussia ya Mashariki  Alisoma hisabati kwenye chuo Kikuu cha Königsberg, akachukua digrii ya dokta akaendelea kuwa profesa wa hisabati kwanza Königsberg, halafu Göttingen alipokufa tar. 14 Februari 1943.

## Viungo vya Nje 
*Hilbert's 23 Problems Address
*Hilbert's Program
*
*Hilberts radio speech recorded in Königsberg 1930 (in German) , with English translation 

## Marejeo 
*Ewald, William B. (ed) 1996. *From Kant to Hilbert: a source book in the Foundations of Mathematics*. 2 vols, Oxford.
*Jean van Heijenoort, 1967. *From Frege to Godel: a source book in Mathematical Logic, 1879–1931*. Harvard Univ. Press.
*David Hilbert; Cohn-Vossen S. 1999. *Geometry and Imagination*. American Mathematical Society. ISBN 0-8218-1998-4. An accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.
*[David Hilbert] Michael Hallett and Ulrich Majer. eds. 2004. ''David Hilbert's Lectures on the foundations of Mathematics and Physics, 1891–1933*. Springer-Verlag Berlin Heidelberg. ISBN 3-540-64373-7.
*Rowe, David; Gray, Jeremy J 2000. *The Hilbert challenge''. Oxford University Press. ISBN 0-19-850651-1.
Kijiwimbi

[300px|thumbnail|Masafa ya vijiwimbi yako kati ya mawimbi ya redio na infraredi katika [spektra ya mawimbi ya sumaukumeme]]
**Vijiwimbi** (pia: **mikrowevu** au **wimbi mikro**; kutoka Kiingereza *microwave*) ni aina ya mawimbi ya sumakuumeme inayofanana na mawimbi ya redio, lakini masafa ya mawimbi yake ni mafupi zaidi. Haionekani kwa macho ya binadamu. Masafa ya vijiwimbi yako kati ya mita 1 hadi milimita 1; marudio ni kati ya 300 MHz (0.3 GHz) na 300 GHz.

## Matumizi ya vijiwimbi
Katika maisha ya kila siku vijiwimbi vinajulikana zaidi kutokana na matumizi yake katika majiko ya kupashia moto chakula. 

Lakini zinatumiwa katika teknolojia ya mitambo mingi pamoja na rada, mawasiliano ya simu za upepo, bluetooth na waifai. Kuna uchunguzi kwa matumizi yake ya kijeshi, yaani kama silaha. 

## Mikrowevu kama jiko
Jiko la mikrowevu linafanya kazi kwa sababu mawimbi yake yanaathri molekuli ya maji ndani yake kujipanga kama sumaku ndogo. Baadaye mwelekeo unabadilishwa kinyume. Kwa njia hiyo molekuli za maji ndani ya jiko zinachezacheza. Mwendo huu unaongeza kiwango cha joto ya maji na kwa njia hiyo ya kila kitu chenye unyevu ndani yake kilichopo ndani ya jiko la mikrowevu.

Kwa njia hiyo vyakula vyenye maji ndani yake vinaweza kupashwa moto haraka sana. Ila tu matoleo si mazuri kwa vyakula vikavu sana. 

Vilevile vitu vilivyojengwa kwa molekuli zisizokubali kuathiriwa kisumaku hazipashwi moto. Kumbe aina za plastiki zinaweza kukaa kwenye mikrowevu bila matata yaani chakula kinakuwa cha moto lakini sahani ya plastiki ya kufaa inabaki baridi.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
* Interactive Tutorial on Microwaves  National High Magnetic Field Laboratory
* EM Talk, Microwave Engineering Tutorials and Tools
* Millimeter Wave  and Microwave Waveguide dimension chart.

Jamii:Teknolojia
Dansi

[thumbnail|Wakinamama kucheza ngoma huko [Nairobi.]]
**Dansi** (kutoka Kiingereza *dance*) ni tendo la kufanya miendo ya mwili sambamba na mipigo au mahadhi ya muziki.

Katika utamaduni wa Kiafrika dansi huwa kwa kawaida na umbo la kucheza ngoma, yaani ngoma ni ala ya kutawala miendo. 

Lakini katika tamaduni nyingine za dunia muziki wa dansi unatolewa kwa kutumia ala nyingine kama filimbi au zeze. 

Leo hii kila aina ya muziki hutumiwa kwa kucheza dansi. 

Dansi huwa na pande nyingi. Inaweza kutokea kama mchezo wa kijamii, michezo, sanaa, aina ya tiba, namna ya kuonyesha hisia au pia ibada.

File:Musicians_and_dancers_on_fresco_at_Tomb_of_Nebamun.jpg|Dansi kwenye ukuta wa kaburi la Misri ya Kale
File:1991-Silje Studio 11år.jpg|Binti mdogo acheza dansi ya bale
File:Anna CAPPELLINI Luca LANOTTE 2009WC - CD.jpg|Dansi juu ya reli za barafu
File:Whirlingdervishes small.jpg|Dansi ya Wasufii Waislamu ni ibada
file:Breakdance.jpg|breakdance
File:Mara-Young-Men-Jumping-2012.JPG|Ngoma ya Wamasai

Jamii:Muziki
Jamii:Sanaa
Kani

300px|thumbnail|Kani huelezwa pia kama nguvu ya kuvuta au kusukuma gimba lolote; mifano ya chanzo cha kani ni graviti au usumaku
**Kani** (kwa Kiingereza *force*) ni athira ya nje inayoweza kubadilisha hali ya utulivu au mwendo kwenye gimba. Hupimwa kwa nyutoni.

Kani huwa na tabia za kiwango (ukubwa) na mwelekeo. Alama yake ni **F.**

Dhana ya kani iliundwa na Isaac Newton. Alisema katika kanuni yake ya pili kuwa :F = ma.
Hapo F ni kani, 
m ni masi ya gimba, 
na a ni mchapuko wa gimba.

Fomula inasema ya kwamba kama kani iko juu ya gimba litakuwa na mwendo na mwendo huo utaongezeka zaidi na zaidi.

Kama kani ni dhaifu na masi ya gimba ni kubwa itachukua muda mwingi hadi gimba litapata mchapuko mkubwa. Lakini kama kani ni kubwa na masi ya gimba ndogo litakimbia haraka karibuni sana.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/force.html
* Physics classroom: Meaning of force
* What is a force? eschool 

Jamii:Fizikia
Agape

**Agape** ni neno la lugha ya Kigiriki (ἀγάπη, *agape*) lenye maana ya "upendo". Ni muhimu hasa katika maandiko ya Agano Jipya na maandiko mengine ya Ukristo, unaojitambulisha kama dini ya upendo.

Kigiriki kina maneno mbalimbali kwa jambo linaloitwa "upendo" katika lugha mbalimbali ambazo zina neno moja tu. Kwa hiyo "agape" inataja maana ya pekee ya "upendo" ambayo ni upendo wa kindugu au upendo wa Mungu. Upande mwingine wa upendo kwa Kigiriki ni "philia" (undugu, pendo lisilo la kingono) na mwingine ni "eros" ambayo ni mapenzi yenye tabia ya kingono.

Agape ni aina ya upendo isiyotafuta faida wala tamaa wala ridhaa. 

Katika maandiko ya Kikristo agape inamaanisha:
* Upendo wa Mungu hasa Kristo kwa binadamu na uumbaji wake
* Upendo wa binadamu kwa Mungu
* Upendo wa binadamu kwa mtu mwingine 

Chanzo kwa Wakristo ni amri (kiasili ya Agano la Kale) jinsi inavyopatikana kwa mfano katika Luka 10:27:

"Mpende Bwana Mungu wako kwa moyo wako wote, kwa roho yako yote, kwa nguvu zako zote na kwa akili yako yote. Na, mpende jirani yako kama unavyojipenda mwenyewe"

Wakati mwingine namna ya pekee ya kuadhimisha Chakula cha Bwana huitwa "agape".

## Marejeo 
* Drummond, Henry (1884). "The Greatest Thing in the World ". Address first delivered in Northfield, England.
* Hein, David. "Christianity and Honor."* The Living Church*, August 18, 2013, pp.&nbsp;8–10.
* 
* 

* 
* Outka, Gene H. (1972). *Agape: An Ethical Analysis*. Description & Contents. Yale University Press. ISBN|0-300-02122-4

Jamii:Maadili
Jamii:teolojia
Kumi na mbili

**Kumi na mbili** ni namba inayoandikwa **12** kwa tarakimu za kawaida na **XII** kwa namba za Kiroma. 

Ni namba asilia iliyopo kati ya kumi na moja na kumi na tatu. Kwa Kiswahili cha pwani kuna pia neno "thenashara".

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3.

Katika tamaduni za kale kumi na mbili ilikuwa muhimu hasa kutokana na uhusiano wake na kalenda. Kila mwaka wa jua huwa na vipindi 12 vya mwezi na hivyo miezi 12 ilikuwa msingi wa hesabu ya mwaka.

Utamaduni wa nchi mbalimbali, hasa huko Ulaya uliendelea kutumia mfumo duodesimali  badala ya mfumo desimali jinsi ilivyo sasa. Maana vitu vya kuhesabiwa vilijumlishwa kwa makundi ya 12: 12, 144 (12x12), 72 (=nusu ya 144). 

Lugha za Ulaya zina majina ya pekee kwa namba hadi 12. Majina yanayounganishwa kwa namna ya "kumi na ..." yanaanzia 13. Kwa 12 kuna pia jina "dazeni" (kutoka Kiingereza dozend).  
 
Pia katika nchi nyingi 12 ilihesabiwa kati ya namba za pekee au namba zenye maana. Tazama matumizi katika Biblia: makabila 12 ya Israeli, Mitume 12 wa Yesu.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 12 KK na 12 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Mji Mpya

**Mji Mpya** inamaanisha mahali pa mji ulioanzishwa mpya au mara nyingi sehemu ambako nyumba mpya zimejengwa. Inatumiwa kama jina la kata, vijiji au vitongoji wa kwa sehemu mbalimbali, kwa mfano

*Mji Mpya (Moshi Mjini)
*Mji Mpya (Morogoro)
Chembeuzi Y

.]]
**Chembeuzi Y** (pia: **kromosomu Y**, kwa Kiingereza *Y chromosome*) ni moja katika jozi la chembeuzi za jinsia za wanyama wengi kujumuisha mamalia, na kwa hivyo binadamu pia, pamoja na chembeuzi X. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.

Baba tu ana chembeuzi hiyo (pamoja na ile ya X) na hivyo anaweza kumrithisha mwanae, ambaye kwa njia hiyo atakuwa wa kiume. Kumbe mama ana jozi la chembeuzi X asiweze kurithisha chembeuzi Y.

Utafiti unaonyesha kwamba chembeuzi Y ni kati ya sehemu za urithi wa binadamu zinazobadilika zaidi. 

## Viungo vya nje 
* Genetic Genealogy: About the use of mtDNA and Y chromosome analysis in ancestry testing 
* Ensembl genome browser
*http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/maps.cgi?taxid=9606&chr=Y
* Human Genome Project Information —Human Chromosome Y Launchpad
* On Topic: Y Chromosome —From the Whitehead Institute for Biomedical Research
* Nature—focus on the Y chromosome
* National Human Genome Research Institute (NHGRI) —Use of Novel Mechanism Preserves Y chromosome Genes
* Ysearch.org – Public Y-DNA database 
* Y chromosome Consortium (YCC) 
* NPR's Human Male: Still A Work In Progress
Chembeuzi X

thumb|Chembeuzi X
thumb|X chromosome katika karyogram ya kiume
**Chembeuzi X** (pia: **kromosomu X**, kutoka Kiingereza *X chromosome*) ni moja katika jozi ya chembeuzi za jinsia za wanyama wengi kujumuisha mamalia, na kwa hiyo binadamu pia, pamoja na chembeuzi Y. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.

Wanawake wana chembeuzi mbili za namna hiyo, ambayo ni chembeuzi XX, na wanaume wana chembeuzi X moja tu pamoja na ile ya Y. Kwa hiyo baba anaweza kumrithisha mwanae akawa mtoto wa kike pindi atakapochangia chembeuzi X kwa mtoto huyo na atamrithisha jinsia ya kiume mtoto pindi atakapochangia chembeuzi Y kwa mtoto huyo. Kwa maana nyingine baba ndiye ambaye anatambulisha jinsia ya mtoto wake. 

Chembeuzi X jeni 2,000 hivi kati ya 20,000-25,000 za binadamu, hivyo inabeba jeni nyingi sana kuliko chembeuzi Y. Hivyo kwa mtoto ambaye atakuwa na jinsia ya baba (mume) mara nyingi utaona anabeba na kutokeza sifa za mama, na yule wa kike hutegemea uwezo wa jeni zilizo na nguvu, aidha ni kutoka kwenye chembeuzi kutoka kwa mama au kutoka kwa baba au zikawa na mchanganyiko wa sifa.
Bombwe

**Bombwe** inaweza kumaanisha

*Bombwe (sanaa) - ni sanaa ya urembo wa kuchora mwilini
*  Bombwe - lava wa mdudu (hali ya mpito wakati wa kukua)
Bombwe (mnyama)

**Bombwe** ni kiumbehai anayeishi kwenye maji baridi ama ya chumvi hasa sehemu za bahari zilizoingia ndani ya ardhi ambako pia kuna makutano na maji baridi.

Jamii:Wanyama
Urujuanimno

450px|thumbnail|Urujuanimno upande wa lukoka fupi zaidi ya spektra inayoonekana
**Urujuanimno** (pia **ultravaoleti**, kwa Kiingereza: *ultraviolet*, kifupi: **UV**) ni aina ya nuru isiyoonekana na binadamu ila na wanyama mbalimbali. Kwa lugha nyingine na makini zaidi ni sehemu ya mnururisho wa sumakuumeme wenye lukoka (*wavelength*) baina ya nanomita 400 hadi 10, ambayo ni lukoka fupi kuliko urujuani inayoonekana lakini ndefu kuliko eksirei.

Wanyama wengi pamoja na wadudu kadhaa, mamba, ndege wengine wadogo wanaweza kutambua urujuanimno. 
Mnururisho wa urujuanimno unafika duniani kama sehemu ya nuru ya jua. 

## Mnururisho wa urujuanimno na afya ya watu
Viwango vikubwa vya mnururisho wa urujuanimno vinaweza kusababisha uharibifu kwa seli za binadamu. Ngozi ya binadamu inajenga rangi ya melanini kama kinga dhidi yake. Tabaka la ozoni katika angahewa ya Dunia inachuja sehemu ya mnururisho huo lakini kwenye maeneo ya ikweta kiwango kinachofika hadi uso wa dunia ni kikubwa zaidi. 

Ndiyo sababu ya kwamba watu katika maeneo karibu na ikweta wana rangi nyeusi zaidi. Watu wanaoishi mbali na ikweta hawahitaji kiwango hicho cha kinga dhidi ya mnururisho wa urujuanimno na kwa sababu hiyo watu wenye rangi nyeupe zaidi waliweza kuendelea huko kaskazini. Pale ambako watu kutoka sehemu za kaskazini walihamia katika maeneo ya ikweta wana hatari kubwa zaidi ya kupata kansa ya ngozi na hii inaonekana katika asilimia kubwa ya kansa hiyo kati ya Wazungu wa Australia. 

Asilimia kubwa ya kansa ya ngozi kati ya watu walioathiriwa na uzeruzeru katika Afrika ina sababu hiyohiyo.

Uga sumaku ya Dunia hukengeusha kiasi kikubwa cha mnururisho wa urujuanimno pamoja na upepo Jua kutoka angahewa na kwa njia hiyo inakinga angahewa yetu. 

## Kujisomea
* 
* 
* 

## Viungo vya Nje
* [Ultraviolet light from our sun (NASA(https://sw.wikipedia.org/wiki/NASA))] 
* What is ultraviolet light?
Mnururisho sumakuumeme

ya mawimbi sumakuumeme; nuru ni sehemu ya wawimbi haya]]
**Mnururisho sumakuumeme** (ing. *electromagnetic radiation / electromagnetic waves*) ni mnururisho wa mawimbi zinazounganisha uga sumaku na uga wa umeme na kubeba nishati.  Mifano ya mawimbi sumakuumeme ni wimbiredio, mikrowevu, mawimbi ya joto, mawimbi ya urujuanimno,  eksirei, na nuru inayoonekana kwetu.

Tofauti  na mawimbi ya mata kama wimbisauti zile za sumakumeme hazihitaji midia kwa uenezi wao. Zinaenea pia katika ombwe kwa kasi ya nuru. 

Mawimbi yenye masafa (*wavelength*) mafupi ni mnururisho wa kuioniza na hivyo hatari kwa viumbehai kuanzia kiwango fulani, hasa gammarei na eksirei. Hata mnururisho wa urujuanimno ina hatari unaweza kusababisha mbabuko wa jua (ing. *sunburn*) kwenye ngozi ha hata kansa.

Pande mbalimbali za spektra ya sumakuumeme zinatofautiana kwa masafa ya mawimbi (*wavelenghth*), marudio (*frequency*) na kiwango cha nishati zinazosafirisha.
Wimbiredio

**Wimbiredio** (ing. *radio wave*) ni sehemu ya mnururisho sumakuumeme. Ni mawimbi yenye masafa ya mawimbi (ing. *wavelength*) baina ya sentimita 10 na kilomita 100; upeo wa marudio ni kilohezi kadhaa hadi gigahezi 3.

Sawa na mawimbi yote ya sumakuumeme zinatembea kwa kasi ya nuru. WImbiredio hutokea kiasili kutokana na radi, au mnururisho wa nyota. Tabia ya nyota kutoa mnururisho huu inatumiwa na astronomia kwenye vituo vya pekee ambako antena kubwa zinakusanya wimbiredio kutoka anga la ulimwengu.

Jina "wimbiredio" latokana na matumizi kwa mitambo ya redio. Mnamo 1873 James Clerk Maxwell alionyesha kwa njia ya hisabati ya kwamba mawimbi sumakuumeme yanaweza kupita hewani. Heinrich Rudolf Hertz alifaulu mwaka 1888 kutengeneza mawimbi haya na kuyapokea. Hii ilikuwa chanzo cha upelekaji habari kwa njia ya wimbiredio.
Chembeuzi

.]]
**Chembeuzi** (au **kromosomu** kutoka neno la Kiingereza "chromosome" linatokana na Kigiriki χρῶμα, chroma, "rangi" na σῶμα, soma, "mwili") ni nyuzi zinaobeba ADN ambazo zinapatikana katika seli zote za viumbe hai na kuongoza utengenezaji wake.

## External links 
* An Introduction to DNA and Chromosomes  from HOPES: Huntington's Outreach Project for Education at Stanford
* Chromosome Abnormalities at AtlasGeneticsOncology
* On-line exhibition on chromosomes and genome (SIB)
* What Can Our Chromosomes Tell Us? , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
* Try making a karyotype yourself , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
* Kimballs Chromosome pages
* Chromosome News from Genome News Network
* Eurochromnet , European network for Rare Chromosome Disorders on the Internet
* Ensembl.org, Ensembl project, presenting chromosomes, their genes and syntenic loci graphically via the web
* Genographic Project 
* Home reference on Chromosomes from the U.S. National Library of Medicine
* Visualisation of human chromosomes and comparison to other species
* Unique - The Rare Chromosome Disorder Support Group Support for people with rare chromosome disorders

Jamii:Jenetikia
Jamii:Biolojia
Filokalia

ya mwaka 1905.]]
**Filokalia** (kwa Kigiriki φιλοκαλία, filokalia, "upendo wa uzuri", kutoka φιλία, philia, "upendo" na κάλλος, *kallos* "uzuri") ni jina la vitabu mbalimbali vya Ukristo vilivyokusanya maandishi bora kuhusu maisha ya kiroho, kwa mfano kile kilichoandaliwa na Basili Mkuu na Gregori wa Nazienzi.

Kati yake kitabu maarufu zaidi "Filokalia ya Mababu Waliokesha" cha Nikodemo wa Mlima mtakatifu na Makari wa Korintho ambao katika karne ya 18 walikusanya maandishi ya karne ya 4 hadi karne ya 15kuhusu Hesukia katika Makanisa ya Kiorthodoksi. 

Mkusanyo ulilenga kwanza wamonaki ili wajifunze kufikia sala ya hali ya juu (kwa Kiingereza "contemplative life"). lakini ulienea hata ukawa kitabu kilichoathiri zaidi Makanisa hayo (baada ya Biblia ya Kikristo) na hatimaye kuchangia mwamko wa sala katika Kanisa la Magharibi pia.

## Tafsiri
*
*
*
*
*
*
*

## Marejeo
* Paschalis M. Kitromilides, "Philokalia's first journey?" in Idem, *An Orthodox Commonwealth: Symbolic Legacies and Cultural Encounters in Southeastern Europe* (Aldershot, 2007) (Variorum Collected Studies Series: CS891),
Wimbi

Kwa nafaka inayoitwa **wimbi** tazama wimbi

**Wimbi** kwa lugha ya kawaida ni mwendo unaonekana kwenye uso wa maji tukitembea ufukoni mwa bahari. Kwa lugha ya fizikia wimbi halihusu maji pekee bali ni jambo linaloweza kutokea katika kila kitu.  

### Mfano wa wimbi katika maji 
Tukiweka maji katika bakuli na kupuliza juu yake tunaona mwendo uleule kama ufukoni, yaani tunaona mawimbi madogo. Nishati ya pumzi tunalopuliza juu ya uso wa maji katika bakuli inaanzisha mbembeo wa uso wa maji unaoendelea. Nguvu hii inasababisha vurugo endelevu inayopanuka katika maji. Mwendo wa wimbi unapeleka nishati kutoka mahali pamoja kwende mahali pengine bila kusukuma maji yenyewe.

### Mawimbi ya aina nyingi 
Kwa maana hii wimbi ni vurugo endelevu au mbembeo unaopanuka katika mata au kwenye uga ya nishati. Mawimbi ya bahari kwenye ufuko yanaweza kutokana na dhoruba iliyopuliza maji kilomita elfu kadhaa kutoka mahali tunapoyaona. Kwa hiyo kimsingi kila wimbi ni mwendo wa nishati (si ya mata) unaoendelea kwa njia ya mtetemo au mbembeo. Lakini mawimbi ya maji ni sehemu ndogo tu ya mawimbi kwa jumla. 

Aina nyingine ya wimbi ni nuru na wimbisauti. Halafu kuna mawimbi mengine yasiyoonekana kwetu, maana hatuna milango ya fahamu kwake. Lakini zimegunduliwa na sayansi ya kisasa na kutumiwa kwa njia ya teknolojia mbalimbali.

Kimsingi wataalamu wametofautisha aina mbili ambayo ni mawimbi ya mata, yanayoitwa pia wimbi makanika (*mechanic wave*) na ambayo yanahitaji midia kama kiowevu, gesi au mata manga. Kati ya hizi ni wimbosauti, mawimbi katika maji, mawimbi ya tetemeko.

Aina nyingine ya mawimbi zinapita pia katika ombwe (vacuum) pasipo mata na hizi ni hasa mawimbi sumakuumeme. Haya ni pamoja na nuru inayoonekana, infraredi, eksirei na wimbiredio. 

### Tabia za wimbi 
Mawimbi huwa na tabia zinazopimika. Hizi ni pamoja na tambo (*amplitude*), urefu wa wimbi (*wavelength*), marudio (*frequency*), fezi (phase) na velositi ya fezi.

Tambo huwa na sehemu ya kilele (fyulisi) na ya bonde (bohori). Mstari unaopita katikati ya kilele na bonde ya wimbi ni mstari anzio (*baseline*).

Mawimbi ya sumakuumeme hupangwa katika spektra kutokana na tabia hizi za masafa na marudio ya mawimbi.

## Viungo vya nje 
* What is a wave (physicsclassrom)
*What is a wave ? (pbslearningmedia) 
*Waves / Physics for kids
* Interactive Visual Representation of Waves
* Linear and nonlinear waves
* Science Aid: Wave properties—Concise guide aimed at teens 
* Simulation of diffraction of water wave passing through a gap
* Simulation of interference of water waves
* Simulation of longitudinal traveling wave
* Simulation of stationary wave on a string
* Simulation of transverse traveling wave
* Sounds Amazing—AS and A-Level learning resource for sound and waves 
* chapter from an online textbook 
* Simulation of waves on a string 
* of longitudinal and transverse mechanical wave 
* MIT OpenCourseWare 8.03: Vibrations and Waves  Free, independent study course with video lectures, assignments, lecture notes and exams.

Jamii:Fizikia
Gregori Palamas

**Gregori Palamas** (kwa Kigiriki Γρηγόριος Παλαμάς) (Konstantinopoli, 1296 – Thesalonike 1359) alikuwa mmonaki kwenye Mlima Athos (leo nchini Ugiriki) akawa Askofu mkuu wa Thesalonike na mwanateolojia maarufu hasa kwa kutetea Hesukia dhidi ya Barlaam wa Seminara. 

Baadhi ya maandishi yake yamekusanywa katika Filokalia.

Anaheshimiwa kama mtakatifu katika Makanisa ya Kiorthodoksi, lakini pia katika baadhi ya Makanisa Katoliki ya Mashariki yanayofuata  liturujia ya Ugiriki 

Makanisa hayo yanamheshimu hasa katika Dominika ya pili ya Kwaresima kuu (Dominika ya Gregori Palamas) pamoja na kumwadhimisha katika sikukuu yake tarehe 14 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Maandishi yake yanapopatikana 
**Patrologia Graeca* magombo 150 na 151.
**Philokalia*

### Tafsiri za Kiingereza 
**The Triads* (Classics of Western Spirituality Series) (ISBN 0-8091-2447-5)
**Philokalia*, Volume 4 (ISBN 0-571-19382-X)
**Saint Gregory Palamas: The Homilies*, (The Complete Homilies Translated into English - Published in 2009) (ISBN 0977498344)
**Homilies of Saint Gregory Palamas*, Vol. 1 (ISBN 1-878997-67-X)
**Homilies of Saint Gregory Palamas*, Vol. 2 (ISBN 187899768X)
**Treatise on the Spiritual Life* (ISBN 1-880971-05-4)
**The One Hundred and Fifty Chapters* (ISBN 0-88844-083-9)

## Marejeo
**A Study of Gregory Palamas* (ISBN 0-913836-14-1) By John Meyendorff Translated by George Lawrence (1964)
**St. Gregory Palamas and Orthodox Spirituality* (ISBN 0-913836-11-7) by Fr. John Meyendorff
**Saint Gregory Palamas as a Hagiorite* (ISBN 960-7070-37-2) by Metropolitan Hierotheos (Vlachos) of Nafpaktos
**Introduction to St. Gregory Palamas* (ISBN 1-885652-83-6) by George C. Papademetriou

## Viungo vya nje 
*St Gregory Palamas Orthodox Icon and Synaxarion
*International Conference on the Philosophy and Theology of St Gregory Palamas, 7-15 March 2012, with links to on line material from the Conference 
*Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with analytical indexes
* Light for the World: the Life of St. Gregory Palamas (1296–1359) by Fr. Bassam A. Nassif
* An Overview of the Hesychast Controversy
* Melkite Greek Catholic Information Centre on St. Gregory Palamas
*Excerpt from "Byzantine Theology, Historical trends and doctrinal themes" by John Meyendorff
Afya

ya posta ya  New Zealand, mnamo mwaka 1933.]]
 akinawa mikono 1655 hivi.]]
 na wenzake katika kukinga watu dhidi ya ndui mwaka 1966.]]
**Afya** ni hali ya kujisikia vizuri kimwili, kiakili, kiroho na kiutu bila kusumbuliwa na ugonjwa wowote.

Afya ya binadamu itakuwa njema kama atafuatilia kanuni na taratibu bora za afya. Hiyo inajumuisha mlo kamili, yaani chakula chenye virutubishi vyote, vikiwemo protini, wanga na mafuta (hiyo iwe katika asilimia ndogo sana). 

Pia anatakiwa awe msafi mwilini na mazingira yake, kama vile kwa kuoga na kusafisha mazingira yanayomzunguka. Mandhari yenye hewa safi pia husaidia katika kuhifadhi afya ya binadamu katika mwili na akili. 

Mazingira mara nyingi huchukuliwa kuwa jambo muhimu katika hali ya afya ya binadamu. Hii inajumuisha mazingira ya asili, mazingira ya kujengwa, na mazingira ya kijamii. Pia mambo kama vile maji safi na hewa, makazi salama, huchangia afya nzuri, hasa kwa afya ya watoto wachanga na watoto. 

Utafiti umeonyesha kuwa ukosefu wa maeneo ya burudani husabsabisha kupungua kwa afya na ustawi.

Pia anatakiwa kuwa na afya ya kiroho yaani kuishi kadiri ya mafundisho ya Mwenyezi Mungu kama vile: kupendana na wengine, kuthaminiana na kuacha dhambi: mara nyingi hizo zinadhuru afya ya mwili pia.

## Fafanuzi za afya 
Sawa na suala la ugonjwa, hakuna elezo kamili kuhusu hali ya afya. 

* Shirika la Afya Duniani (WHO) lilitoa ufafanuzi ufuatao: "Afya ni hali ya ustawi kamili kimwili, kiroho na kijamii na zaidi ya kukosa ugonjwa."  

* Mwanafalsafa Friedrich Nietzsche: "Afya ni kiwango cha ugonjwa kinachoniruhusu kutekeleza shughuli zangu muhimu."

* Mwanasosholojia Talcott Parsons: "Afya ni hali ya mtu kuwa na uwezo bora wa kutekeleza shughuli alizofundishwa kukubali kama wajibu wake."  

* Kwa watu wengi ni hali ya kutosumbuliwa na maumivu na udhaifu, pamoja na uwezo wa kutumia sehemu zote za mwili. Ni wazi ya kwamba hisia hii ni tofauti kati ya mtu na mtu.

## Majukumu
Serikali zinatarajiwa kuandaa wataalamu wa mambo ya afya na kujenga hospitali nyingi hata vijijini kwa sababu watu wengi hupoteza maisha kwa kukosa huduma za afya: hii itasaidia kupunguza vifo.

Watu wanatakiwa kuwa na ustadi wa kufanya mazoezi kwa wingi. Hata mjamzito anapaswa kufanya mazoezi, ingawa si kazi ngumu.

Pia kula mlo bora wakati wote ili kuepukana na magonjwa yanayotokana na ukosefu wa chakula fulani (virutubishi). 

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
* World Health Organization
* UK National Health Service
* OECD Health Statistics
* Health and Medical Information  from the University of Colorado

Jamii:Afya