open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wakonsesyoni

ya Shirika la Kukingiwa Dhambi ya Asili (O.I.C.).]]

**Shirika la Kukingiwa Dhambi ya Asili** (*Ordo Inmaculatae Conceptionis*), au **Wakonsesyoni**, ni shirika la wanawake wamonaki lililoanzishwa mwaka 1484 huko Toledo Hispania na Beatriz wa Silva (jina kamili kwa Kireno ni Beatriz de Menezes da Silva) (Campo Maior, Ureno 1424 hivi – Toledo Hispania, 9 Agosti 1492).

Huyu mwanamke wa ukoo maarufu wa Ureno alijiunga na monasteri na hatimaye akawa mwanzilishi wa masista wamonaki wa shirika hilo.
 ya Bikira Maria kwa Mt. Beatriz wa Silva ambayo alimuagiza aanzishe shirikakwa heshima yake.]]
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu bikira. 

Mwaka 1484 Beatriz na wenzake kadhaa walitamalaki monasteri nyingine ya Toledo aliyopewa na malkia ili itumike kuheshimu Kukingiwa Dhambi ya Asili Bikira Maria.

Mwaka 1489, kwa ruhusa ya Papa Innocent VIII, walipokea sheria za Wasitoo,

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Saint Beatrice and the Order of the Immaculate Conception of Our Lady
* Saint Beatrice of Silva
Joan Rivers

**Joan Alexandra Molinski Rosenberg** (8 Juni 1933 – 4 Septemba 2014) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 

Rivers, Joan
Semi

**Semi** ni tungo fupi za kisanaa zenye maana pana, ambazo huwasilisha fikra, busara, maadili, mafunzo, au maonyo kwa jamii kwa kutumia lugha ya picha, ishara na tamathali za semi. Semi huwa na muundo wa kifasihi unaojitokeza katika matumizi ya picha, mafumbo, kejeli au mafumbo ya maneno, na hutumika kuwasilisha ujumbe kwa njia isiyo ya moja kwa moja lakini yenye uzito mkubwa wa kimaana.

Semi ni sehemu muhimu ya fasihi simulizi, na zimekuwa zikitumika kizazi hata kizazi katika jamii nyingi za Kiafrika, hususan jamii ya Waswahili. Semi huakisi maarifa ya jamii, historia yao, falsafa, na mitazamo kuhusu maisha, kazi, uhusiano, maadili na hata itikadi za kiutamaduni. 

Utanzu wa semi una vipera kama vile:
*Methali
*Nahau
*Misemo
*Mafumbo
*Vitendawili
*Mizungu

## Tazama pia
*Lango:Lugha
*Hadithi
*Maigizo
*Ushairi
*Aina za maneno

Jamii:Fasihi
Kisimbiti

**Kisimbiti** (au **Kisuba-Kisimbiti**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasimbiti, Wahacha, Wakine, Wasweta, Wasurwa na Waroba. Pia huitwa Kisuba-Kisimbiti. Lahaja zake ni pamoja na Kihacha, Kisweta na Kisurwa. Lugha ya Kisuba-Kisimbiti isichanganywe na lugha ya Kisuba nchini Kenya. 

Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisimbiti imehesabiwa kuwa watu 113,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisimbiti iko katika kundi la E40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisimbiti kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisimbiti
*lugha ya Kisimbiti katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ssc
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Nyotamkia zilizotembelewa na vyombo vya angani

Hii ni **orodha ya nyotamkia zilizotembelewa na vyomboanga** 

## Tazama pia
*Asteroidi zilizotembelewa na vyomboanga

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
Jackie Gleason

**John Herbert** almaarufu "**Jackie**" **Gleason** (26 Februari 1916 – 24 Juni 1987) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 

Gleason, Jackie
Wasimbiti

**Wasimbiti** ni kabila la Tanzania kaskazini, jamii ya Wakurya, pia wamechanganyika na Wajaluo.

Wanaishi kando ya Ziwa Viktoria katika wilaya ya Rorya karibu na mpaka wa Kenya na wa wilaya ya Musoma mjini. Mto Mara unakata vijiji kama vile Kirumi, Kuruya, Mbatamo, Kinesi, Nyamaguku au Iryenyi.

Wanaongea lugha ya Kisimbiti. 

Wasimbiti wenyewe wanakadiriwa kuwa watu 33,000 hivi, pamoja na vikundi walio karibu na kuelewana nao kilugha kama vile Wahacha, Wakine, Wakiroba, Wasurwa na Wasweta wako zaidi ya laki 1.

Ndugu yao upande wa Kenya wanaitwa Wasuba.

## Uchumi
Uchumi wao unategemea uvuvi, ufugaji na wengine ni wakulima pia. Mazao wanayolima ni mihogo, mahindi, viazi vitamu, mtama, mlezi n.k. Pia ni wawindaji. 

## Viungo vya nje
*Kuhusu Wasimbiti 

Jamii:Wilaya ya Rorya
Jamii:Makabila ya Tanzania
Waashuru

wa maangamizi ya Waashuru yaliyofanywa na Waturuki mwanzoni mwa karne ya 20; uko Yerevan, Armenia.]]
**Waashuru** (kwa Kiaramu ܣܘܪܝܝܐ) ni kabila la Kisemiti la watu wa Mesopotamia kaskazini, ambao leo kwa kiasi kikubwa wanaishi nje ya nchi yao asili (hasa katika Iraq na Syria za leo, pamoja na maeneo madogo ya Uturuki na Iran), hasa Marekani, Ulaya Magharibi na Australia.

Kwa jumla duniani kote wanakadiriwa kuwa kati ya milioni 2 na 4.25. Wengi wao ni Wakristo (hasa Kanisa Katoliki la Wakaldayo na Kanisa la Waashuru la Mashariki), na kwa sababu hiyo wamedhulumiwa na watawala mbalimbali kwa karibu miaka 2000 mfululizo.

Waashuru wana historia tukufu upande wa ustaarabu na siasa kwa kuwa walirithi na kueneza utamaduni wa Wasumeri na Waakadi ambao ndio wa kwanza duniani katika mambo mengi. 

Hasa dola la Ashuru lilistawi kati ya karne ya 24 KK na karne ya 7 KK liliposhindwa na Wakaldayo wa Babuloni (605 KK).

Biblia inazungumzia mara nyingi habari za dola hilo lililokuwa tishio kwa Waisraeli na mataifa mengi ya Mashariki ya Kati kwa muda mrefu.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*Assyrian people, Britannica Online
*A virtual Assyria: Cyberland 
*A virtual Assyria: Christians from the Middle East 
*Traditional Assyrian Costumes 
*Assyrian Iraqi Document Projects 
*Who Are Assyrians? 
*Assyrian History

Jamii:Madola

Jamii:Ustaarabu
Jamii:Watu wa Biblia
Edomu

. Edomu inaonyeshwa kwa rangi ya njano.]]
 hivi. Nyekundu iliyokolea inaonyesha mipaka ya kawaida zaidi ya Idumea.]]

**Edomu** (kwa Kiebrania אֱדוֹם, Edom, ʼĔḏôm, yaani "nyekundu") au **Idumea** (kwa Kigiriki Ἰδουμαία, *Idoumaía*; kwa Kilatini *Idūmaea*) walikuwa taifa la Kisemiti lililoshi kusini kwa Bahari ya Chumvi katika eneo ambao leo limegawanyika kati ya Israeli na Yordan. 

Biblia inawataja mara nyingi kama washindani wa taifa la Waisraeliambao walikuwa na undugu kutokana na mababu wao kuwa watoto pacha wa Isaka, mwana wa Abrahamu.

Mataifa hayo mawili yaliendelea kushindana mpaka Edomu ilipomezwa na Israeli wakati wa Wamakabayo (karne ya 2 KK).

Baada ya hapo, Mwedomu Herode Mkuu alipata kuwa mfalme wa Israeli (37 KK - 4 KK) na kuacha ukoo ulioendelea kutawala kwa kwikwi chini ya himaya ya Dola la Roma kwa mwaka 100 hivi.

## Tanbihi
## Marejeo
*Gottheil, Richard and M. Seligsohn. "Edom, Idumea." *Jewish Encyclopedia*. Funk and Wagnalls, 1901–1906; which cites:

## Viungo vya nje
*UCSD article on age of Edom
605 KK

Makala hii inahusu mwaka 605 KK (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 7 KK
Jamii:605 KK
Zakayo

. Yesu anamuita Zakayo ashuke toka juu mtini.]]
 wa huko Yeriko leo.]]
.]]
**Zakayo** (kwa Kigiriki Ζακχαῖος, Zakkhaios; kwa Kiebrania זכי,  "safi", "asiye na kosa") alikuwa mtozaushuru tajiri mjini Yeriko aliyepata umaarufu kupitia Injili ya Luka ambayo katika sura ya 19 inasimulia alivyoongoka alipomkaribisha Yesu Kristo nyumbani mwake kwa kumuahidia atawagawia mafukara nusu ya mali yake na kuwarudishia mara nne watu aliowadhulumu kitu.

Kwa kumtafuta mtu kama huyo, aliyetazamwa na Wayahudi kama mpotevu kutokana na kazi yake haramu kwao, Yesu alidhihirisha kwamba alikuja kutafuta waliopotea, wakiwemo matajiri wanaokubali kuachana na uroho ili kujali shida za wengine. Hiyo ni mada muhimu katika Injili hiyo.

Zakayo ni mfano wa kuigwa na matajiri wa leo. Matajiri kwa kawaida yao ni watu wanaojali faida kwa gharama yoyote ile, kwa kupokonya cha maskini ili wafaidike wao. Wanajihalalishia kuwa ni haki yao kuwa matajiri na kuwasahau maskini. Wanachojali ni pesa iingie mifukoni mwao na si vinginevyo.

Inasemekana baadaye alikuwa askofu wa kwanza wa Kaisarea ya Palestina..

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Agosti au 27 Agosti au 20 Aprili au tarehe nyingine.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa karne ya 1
Bartimayo

, 1861.]]
**Bartimayo** ni mmojawapo kati ya wachache ambao tunafahamu majina yao kati ya waliofaidika na miujiza ya Yesu, ingawa inawezekana si jina lake mwenyewe, bali ubini kama lilivyotafsiriwa "mwana wa Timayo". 

Kipofu huyo alimlilia sana Yesu akimuita "Mwana wa Daudi", bila kujali makemeo ya watu wengine waliomdharau kama mkosefu aliyeadhibiwa na Mungu.

Habari yake inasimuliwa na Injili Ndugu zote tatu mwishoni mwa safari ya Yesu Kristo kwenda Yerusalemu ili kufa msalabani na kufufuka (Mk 10:46-52; Math 20:29-34; Lk 18:35-43).

Papa Benedikto XVI alifananisha Kanisa lote na Bartimayo, kipofu aliyejaliwa kuona.

## Tazama pia
*Miujiza ya Yesu

## Tanbihi
## Marejeo 
* Paula Fredriksen,  *From Jesus to Christ* (2000), ISBN 0-300-08457-9
* Vernon K. Robbins, *Jesus the Teacher: A Socio-Rhetorical Interpretation of Mark* 2009, ISBN 978-0-8006-2595-5

## Viungo vya nje 
* Picha nyingine juu ya Bartimayo

Jamii:Miujiza ya Yesu
Wahadzabe

ya Tanzania ikionyesha kwa kijivu kilichokolea eneo lao.]]
.]]
.]]

**Wahadzabe** au **Wahadza** ni kabila la Tanzania linaloishi hasa kando ya Ziwa Eyasi kwenye Bonde la Ufa na katika uwanda jirani wa Serengeti.  

Leo Wahadza ni 1,200 hivi: kati yao 300–400 wanaishi bado kwa kuwinda na kuchuma vyakula bila uzalishaji, kama waliofanya mababu wao tangu awali. 

Wahadza hawana undugu wa karibu na kabila lingine lolote, na vilevile lugha yao ni ya pekee kabisa. 

## Tanbihi
## Marejeo
* Apicella, C .L., &  Feinberg, D.  Voice pitch alters mate-choice relevant perception in hunter-gatherers. Proceedings of the Royal Society, B, 276, 1077-1082.
* Apicella, C. L., Little, A.C. & Marlowe, F.W. Averageness and attractiveness in an isolated population of hunter-gatherers. Perception, 36, 1813-1820.
* 
* 
*  
* 
*  A film (43 min) in German about this people and their struggle for survival.
*  The book is a collection of Hadza myths about giants, also some tribal myths about cultural heroes, and anecdotal tales.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
* Crittenden, Alyssa and Frank Marlowe (2008) Allomaternal Care among the Hadza of Tanzania. Human Nature: An Interdisciplinary Biosocial Perspective 19(3): 249-262.
* 
* 
* 
* 
* Matthiessen, Peter (1972) *The Tree Where Man Was Born*, Chapter X.
* Wood, Brian and Frank Marlowe (2011) Dynamics of postmarital among the Hadza: a kin investment model. Human Nature: An Interdisciplinary Biosocial Perspective. DOI 10.1007/s12110-011-9109-5

## Viungo vya nje
* Hadza bibliography 
* *Gli ultimi primitivi. Alla scoperta degli Hadzabe* Documentary film (in Italian).
* ''Hadzabe. Retour vers l'âge de pierre. Les derniers chasseurs à l'arc de Tanzanie '' Documentary film (in French).
* The Hadza Bushmen of Tanzania
* Map of Hadzaland

Jamii:Wilaya ya Karatu
Gordy

**Gordy** ni filamu kutoka Marekani iliyotoka mwaka wa 1995.

## Washiriki 
* Doug Stone kama Luke MacAllister
* Kristy Young kama Jinnie Sue MacAllister
* Tom Lester kama Cousin Jake
* Deborah Hobart kama Jessica Royce
* Michael Roescher kama Hanky Royce
* James Donadio kama Gilbert Sipes
* Ted Manson kama Henry Royce
* Tom Key kama Brinks
* Jon Kohler na Afemo Omilami kama Dietz na Krugman

### Sauti 
* Justin Garms kama Gordy
* Hamilton Camp kama baba ya Gordy na Jogoo Richard
* Jocelyn Blue kama mama ya Gordy
* Frank Welker kama mwadithiaji
* Tress MacNeille kama Wendy, mke ya Richard
* Earl Boen kama Minnesota Red
* Frank Soronow kama Ng'ombe Dorothy
* Billy Bodine kama huku nguruwe
* Blake McIver Ewing kama huku nguruwe
* Julianna Harris kama huku nguruwe
* Sabrina Weiner kama huku nguruwe
* Heather Bahler kama huku nguruwe
* Jim Meskimen kama sauti ya Bill Clinton

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 
* 
* 

Jamii:Filamu za 1995
Jamii:Filamu za Marekani
Richard Kiel

**Richard Dawson Kiel** (13 Septemba 1939 – 10 Septemba 2014) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 

Kiel, Richard
Jamii:Waliofariki 2014
Wamormoni

.]]

**Wamormoni** ni kundi la watu wanaohusiana na dini ya Mormoni, iliyoanzishwa na Joseph Smith huko New York, Marekani, katika miaka ya 1820 akidai alipata njozi na kuonyeshwa kitabu kitakatifu. 

Baada ya kifo chake (1844), Wamormoni walimfuata Brigham Young hadi eneo la Utah.

Leo wengi wao ni waumini wa Kanisa la Yesu Kristo la Watakatifu wa Siku ya Mwisho (kifupisho cha Kiingereza LDS Church). 

Kiini cha utamaduni wao ni jimbo la Utah, ambapo wao ndio wengi kati ya wakazi wote, lakini siku hizi Wamormoni wanaoishi nchini Marekani ni wachache kuliko wanaoishi nje kutokana na umisionari mkubwa wanaoufanya duniani kote. 

Idadi yao inakadiriwa kuwa milioni 15.

## Imani yao
.]]
Wamormoni wanasadiki Biblia pamoja na maandishi mengine kama vile Kitabu cha Mormoni. 

Wanasisitiza sharti la kumfuata Yesu Kristo ili kumrudia Mungu, pamoja na kupata ubatizo. 

Wamormoni wanajiita Wakristo, ingawa mafundisho yao mbalimbali ni tofauti na yale ya madhehebu yote ya Ukristo, kiasi cha kutokubaliwa nayo (k.mf. Kanisa Katoliki halitambui ubatizo wao, hivyo linawahesabu kama dini tofauti).

## Maadili
Wamormoni wana maadili imara upande wa jinsia (wakipinga uasherati, uzinifu na ushoga) na wa matumizi ya mwili (vileo, tumbaku, kahawa, chai n.k.).

## Tanbihi
## Marejeo
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
* 
*.
*.
*.
*.

## Viungo vya nje
*The Mormons—PBS American Experience/Frontline: *Watch the Full Program Online*—Part One: History, Part Two: Church & State
*Patheos + Mormonism  – Patheos.com – Mormonism Origins, Mormonism History, Mormonism Beliefs
*lds.org, official website of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints
*Mormon.org, introductory website containing answers to frequently asked questions
*mormonfundamentalism.com , information on Mormon fundamentalism compiled by Brian C. Hales
*MormonWiki.com free encyclopedia about Mormons from the perspective of members

Jamii:Umormoni
Mimba

[thumb|Mimba ya binadamu wiki 10 hivi iliyotolewa tumboni mwa mama kwa njia ya [upasuaji.]]

**Mimba** ni mtoto wa mamalia ambaye anakua katika tumbo la uzazi la mama yake hadi azaliwe.

Ukuaji huo unaendelea moja kwa moja, bila kupitia hatua zilizo wazi, ingawa pengine lugha zinatumia misamiati tofauti kadiri ya siku au wiki zilizopita tangu mimba itungwe.

Muda wa ukuaji huo wote ni tofauti kadiri ya spishi husika. Kwa binadamu ni miezi 9 hivi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* "Prenatal Image Gallery Index" from The Endowment for Human Development (providing numerous motion pictures of human fetal movement that can be viewed online).
* "In the Womb,"  video from National Geographic.
Kuzimu

, mchoro unaojaribu kuonyesha imani ya watu wa Norwe kuhusu ahera kabla ya Ukristo kuenea nchini.]]
 ya mungu Vishnu wakati Kiumbe wa Kilimwengu akichora dunia na falme saba za Patala. Miguu inakalia nyoka Shesha.]]
**Kuzimu** ni huko ambako binadamu wanasadikiwa kuendelea kuishi baada ya kufariki dunia. 

Imani hiyo ni ya zamani sana na kujitokeza katika visasili na dini nyingi, kuanzia dini za jadi.

Ingawa imani hiyo ina tofauti nyingi, kwa jumla wengi wanasadiki mtu (au roho yake) anaendelea kuishi kama mzimu.

Katika Biblia kuna maendeleo ya ufunuo hata kuhusu suala la kuzimu, na ukamilifu wake uliletwa na Yesu ambaye alifundisha ufufuko wa wafu na uzima wa milele, lakini pia anasadikiwa kuwa kisha kufa alishukia kuzimu ili kutoa huko waadilifu wa kale kwa kuwatenganisha moja kwa moja na waovu na kuwaleta pamoja naye mbinguni.

## Tanbihi
Namba

thumbnail|Namba za Wamaya
**Namba** (au **nambari**) ni dhana na lugha inayotumiwa kutofautisha idadi au kupima kiwango. Namba zinazojulikana zaidi ni zile namba asilia kama vile 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 na kadhalika.

Utaalamu unaoshughulika habari za namba ni hasa hisabati pamoja na matumizi yote yake katika fani kama vile uhandisi, uchumi, takwimu na sayansi mbalimbali. Hisabati inatumia dhana ya "namba" kwa upana mkubwa hata nje ya namba asilia. Hisabati inajua
* namba asilia kama 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
**Humo tunatofautisha namba kivunge na namba tasa.
* **0** yaani sifuri
* namba hasi -1, -2, -3 ....
* namba kamili (integer) zinazojumlisha namba asilia, sifuri na namba hasi. Namba hizi huandkiwa kirahisi kwa kutumia tarakimu (numerali) yaani alama zinazoweza kuonyesha namba. 
**Humo tunatofautisha namba shufwa na namba witiri. 
* namba wiano yaani kila namba inayoweza kuandikwa kwa umbo la sehemu kama vile \tfrac{4}{1} , \tfrac{1}{2} , \tfrac{1}{3} , \tfrac{1}{10} , \tfrac{1}{25}  na kadhalika au pia kuandikwa kwa mfumo desimali kama vile 4, 0.5, 0.04, 2.5 na kadhalika. 
* namba zisizowiana zisizolingana na sehemu, kwa mfano namba ya duara **π** (Pi) ambayo haiwezi kuandikwa kikamilifu kwa kutumia tarakimu.
* namba halisi zinazojumlisha namba kamili, namba wiano na namba zisizowiani, yaani namba zote ambazo zingeweza kutokea katika mstari endelevu.
* namba changamano ambazo zina sehemu mbili, ya kwanza ni namba halisi, na ya pili ni namba inayofikiriwa tu.
* namba tasa zisizogawiwa kwa namba nyingine isipokuwa kwa 1 na kwa namba yenyewe.

Jamii:Namba
Theta

**Theta** ni herufi ya nane katika Alfabeti ya Kigiriki. Theta kubwa **Θ** ina umbo la "O" yenye mstari wa katikati. Theta ndogo **θ** ina umbo la duaradufu nyembamba pamoja na mstari lala wa katikati lakini kuna pia umbo lisilofungwa kama **ϑ**.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 9.

Matamshi yake siku hizi ni sawa na "th" kwa Kiswahili.

## Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida na herufi mbalimbali za kigiriki inatumiwa kama kifupi kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni 

* katika fani ya fizikia
** Theta ndogo θ au ϑ ni alama ya halijoto
** Theta ndogo ni alama kwa kiwango cha pembe katika usokotaji.
** Theta kubwa Θ hutumiwa kama alama ya kuonyesha nguvu ya uga magnetiki

* katika fani ya astronomia
** Theta kubwa Θ inataja saa za nyota
** Theta ndogo ϑ hutaja nyota inayoonekana kwenye nafasi ya tisa katika kundinyota kulingana na nguvu ya nuru yake.

## Marejeo
Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Iota

**Iota** (pia: **yodi**) ni herufi ya tisa katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la iota kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 10.

Matamshi yake ni sawa na "i" kwa Kiswahili.

==Neno iota = yodi katika tafsiri ya Biblia==
Katika tafsiri ya Biblia ya "Union Bible" neno "yodi" hutumiwa pale ambako lugha asilia ya Kigiriki inatumia "iota" .

*Math 5:18: Kwa maana, amin, nawaambia, mpaka mbingu na nchi zitakapoondoka, **yodi** moja wala nukta moja ya Torati haitaondoka, hata yote yatimie.* 

Hapa neno iota/yodi hutumiwa kumaanisha "herufi ndogo kabisa" yaani sehemu ndogo yoyote ya Maandiko matakatifu.
 
## Marejeo
Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Lambda

**Lambda** ni herufi ya kumi na moja katika Alfabeti ya Kigiriki. Lambda kubwa **Λ** ina umbo la pembe yenye ncha juu, ni tofauti na lambda ndogo **λ**.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 30.

Matamshi yake ni sawa na "L" kwa Kiswahili.

## Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni 

* katika fani ya fizikia lambda ndogo **λ** ni alama ya urefu wa wimbi 
* katika fani ya jiografia lambda kubwa **Λ** inataja longitudo
 
## Marejeo
Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Mana

James Tissot.]]
**Mana** (kwa Kiebrania מָ‏ן) ni chakula kilichotumiwa na Waisraeli walipotangatanga katika jangwa la Sinai miaka 40 mfululizo baada ya kutolewa na Musa nchini Misri walipokuwa wananyanyaswa.

Habari hizo zinapatikana katika vitabu vingi vya Biblia (hasa Kutoka 16:1-36 na Hesabu 11:1-9) na vilevile katika Kurani 5:27.

Pamoja na maelezo mbalimbali yaliyotolewa na wataalamu kuhusu asili ya chakula hicho, kwa imani kilitazamwa kama ishara ya pekee ya Mungu kuwashughulikia watu wake.

Yesu alikitumia hicho pia kujitambulisha ni nani kwa binadamu wote: "Mimi ndimi chakula cha kweli kilichoshuka kutoka mbinguni" (Yoh 6).

## Fumbuzi za kisayansi
Wanasayansi wamejaribu kufumbua kitu hicho cha mana. Ufumbuzi mmoja ni kwamba mana ni sandarusi ya mchamwino, mti unaomea sana katika Rasi ya Sinai. Sandarusi hii ni tamu na ikiwa imekauka ina rangi ya hudhurungi.

Ufumbuzi mwingine ni kwamba mana ni mchozo wa wadudu kama vidukari na wadudu-gamba, k.m. mdudu-gamba wa mchamwino (*Trabutina mannipara*). Katika hali ya hewa moto na kavu ya Rasi ya Sinai mchozo huo hukauka haraka. Fuwele za mchozo huo ni tamu na zina rangi ya manjano au hudhurungi. Mara nyingi michozo kama huo huitwa mana pia.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*

## Viungo vya nje
**Jewish Encyclopedia*, Manna
*chabad.org, The Manna
**Catholic Encyclopedia*, Manna
*Devotion and Use of the Manna of Saint Nicholas
*Lycaeum , Manna as a mushroom [psilocybe]

Jamii:Chakula
Mlima Karmeli

**Mlima Karmeli** (kwa Kiebrania הר הכרמל, Karem El/Har Ha'Karmel, "Shamba la mizabibu la Mungu"; kwa Kiarabu |الكرمل/جبل مار إلياس, Kurmul/Jabal Mar Elyas, "Mlima wa Mt. Eliya" unapatikana katika pwani ya Israeli kaskazini ukijitokeza katika Bahari ya Kati.

Ni mlima muhimu kwa biolojia, akiolojia na dini mbalimbali na unahesabiwa na UNESCO "urithi wa dunia" upande wa viumbehai.

Kadiri ya masalia yaliyopatikana huko, kwa kipindi fulani watu wa aina Homo neanderthalensis na Homo sapiens waliishi pamoja katika eneo hilo.

## Katika Biblia
[thumb|200px|left|Nabii Eliya alivyochorwa na [José de Ribera.]]
Biblia (1Fal 18) inausifu kwa uzuri wake, na kusimulia jinsi juu yake nabii Eliya alivyoshindana na manabii wa uongo wa Baali ili kurudisha Waisraeli kwa Mungu wao pekee, YHWH.

Ni kwamba Waisraeli walielekea dini za jadi zilizoenea kandokando yao kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha maombi yao kwa ibada za hakika, wakati Mungu ana hiari ya kupokea au kukataa sadaka zao. Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu. 

Imani yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo Yezebeli, mke wake, alifanya juhudi kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na mvua, kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu). Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote.

Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye jina lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha kazi yake ya kutetea kwa ari zote imani ya kweli hata akaiokoa. Ili kuondoa utata wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao hadhara ya Israeli yote juu ya mlima Karmeli. 

Tofauti na mbinu za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka damu ili kuvuta moto kutoka mbinguni wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa unyofu kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie. Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake. Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena. Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18).

## Katika historia ya Ukristo
Uzuri wa mlima na mandhari yake, pamoja na umuhimu wake wa Kibiblia ulivuta tangu zamani Wakristo wakaapweke kuishi juu yake. Kutokana nao lilienea baadaye shirika la Wakarmeli katika matawi yake mbalimbali.

## Tazama pia
* Bikira Maria wa Mlima Karmeli

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Mount Carmel - BiblePlaces.com , pictures and text illuminating the biblical site

Jamii:Milima ya Israeli
Kanuni ya Imani

ikimuonyesha Konstantino Mkuu (katikati) na wajumbe wa Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) wakishika Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli ya mwaka 381.]]

**Kanuni ya imani**, au **Ungamo la imani**, au *Tamko la imani*, au *Nasadiki (Ukristo)* au *Shahada (Uislamu)* ni fomula iliyopangwa kwa muhtasari ili wafuasi wa dini fulani wakiri kwamba wanaamini mafundisho ya dini hiyo.

## Katika Uyahudi
Inajadiliwa kama dini ya Uyahudi ina kanuni ya imani. Baadhi wanasema ipo, nayo ni Shema Yisrael (Kumb 6:4), inayoanza hivi: "Sikiliza, ee Israeli: Bwana Mungu wetu, Bwana ni mmoja."

## Katika Ukristo
Katika Ukristo ni maarufu hasa Kanuni ya Imani ya Nisea Konstantinopoli, iliyotungwa mwaka 325 katika Mtaguso wa kwanza wa Nisea na kukamilishwa mwaka 381 katika Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli. Ndiyo ya kwanza katika ya Mitaguso ya kiekumene. Msingi wa fomula hiyo ni Agano Jipya lilivyoeleweka kwa kawaida na maaskofu wa Kanisa wa karne ya 4, ambayo ni muhimu sana katika ufafanuzi wa imani uliofanywa na mababu wa Kanisa. Karibu madhehebu yote ya Ukristo yanakubali hadi leo kanuni hiyo. 

Pamoja nayo inakubalika sana Kanuni ya Imani ya Mitume iliyotokea Roma katika maadhimisho ya liturujia, hasa ubatizo.

Kabla ya hizo kutungwa, katika Barua ya kwanza kwa Wakorintho (15:3-7) Mtume Paulo aliandika aina ya kanuni ya imani ambayo mwenyewe aliikuta alipoongokea Ukristo akaieneza katika uinjilishaji wake.

## Katika Uislamu
Waislamu wanatamka maneno ya shahada kama nguzo mojawapo ya dini yao ili kumkiri Mungu pekee (Allah) na mtume Muhammad kama rasuli wake.

## Tanbihi
## Marejeo
* *Christian Confessions: a Historical Introduction*, [by] Ted A. Campbell. First ed. xxi, 336 p.&nbsp;Louisville, Ky.: Westminster/John Knox Press, 1996. ISBN 0-664-25650-3
* *Creeds and Confessions of Faith in the Christian Tradition*. Edited by Jaroslav Pelikan and Valerie Hotchkiss.  Yale University Press 2003.
* *Creeds in the Making: a Short Introduction to the History of Christian Doctrine*, [by] Alan Richardson. Reissued. London: S.C.M. Press, 1979, cop. 1935. 128 p. ISBN 334-00264-8
* *Ecumenical Creeds and Reformed Confessions*. Grand Rapids, Mich.: C.R.C. [*i.e*. Christian Reformed Church] Publications, 1987. 148 p. ISBN 0-930265-34-3
* ''The Three Forms of Unity (Heidelberg Catechism, Belgic Confession, [and the] Canons of Dordrecht), and the Ecumenical Creeds (the Apostles' Creed, the Athanasian Creed, [and the] Creed of Chalcedon)''. Reprinted [ed.]. Mission Committee of the Protestant Reformed Churches in America, 1991. 58 p. Without ISBN

## Viungo vya nje
* The Creeds of Christendom  – A website linking to many formal Christian declarations of faith.
* Creeds and Canons – A Guide to Early Church Documents from Internet Christian Library
* ICP Website International Creed for Peace
Karamu ya mwisho

ya karamu ya mwisho.]]
 ya Duccio, 1308-1311.]]

**Karamu ya mwisho** inamaanisha mlo wa mwisho wa Yesu Kristo hapa duniani, ambao aliula pamoja na mitume wake kabla hajakamatwa na hatimaye kusulubiwa. 

Katika Injili, hasa ile ya Luka, Yesu alishiriki mara nyingi karamu alizoandaliwa au alipoalikwa, kama vile ile ya arusi ya Kana. Ingawa jambo hilo lilisababisha aitwe "mlafi na mlevi", kwake ilikuwa nafasi ya kuzidi kujitambulisha kwa matendo na maneno na ya kutoa mafundisho yake.

Habari za karamu ya mwisho zinasimuliwa kirefu zaidi, hasa kwa sababu ndiyo wakati wa Yesu kuweka ukumbusho wake wa kudumu katika sakramenti ya mwili na damu yake.

Wakristo wanafanya ukumbusho huo mara nyingi, lakini hasa Alhamisi Kuu. 

Barua ya kwanza kwa Wakorintho ndiyo ushahidi wa zamani zaidi kuhusu ibada hiyo. Baada yake Injili Ndugu pia ziliripoti matendo na maneno ya Yesu juu ya mkate na divai.

Injili ya Yohane haisimulii ekaristi ilivyowekwa, ila katika sura ya 6 inaripoti maneno mazito ya Yesu kuhusu mkate wa uzima, halafu katika karamu ya mwisho, pamoja na mengine, inaeleza Yesu alivyowaosha miguu Mitume na kuwaachia amri mpya ya kupendana kama yeye alivyowapenda, ambayo ndiyo lengo la ekaristi. 

## Picha

File:Comunione degli apostoli, cella 35.jpg|*Komunyo ya Mitume*, kadiri ya Fra Angelico, 1440–1441
File:Domenico ghirlandaio, cenacolo di ognissanti 01.jpg|Domenico Ghirlandaio, 1480, alimchora Yuda peke yake
File:Última Cena - Juan de Juanes.jpg|Ekaristi ya kwanza, kadiri ya Juan de Juanes, karne ya 16
File:Valentin de Boulogne, Last Supper.jpg|Mchoro wa Valentin de Boulogne, 1625-1626 
File:Wrocław Last Supper.jpg  |Bombwe  
 
File:Jerg Ratgeb - Last Supper - WGA19006.jpg|Mchoro wa Jerg Ratgeb    
File:Jaume Huguet - Last Supper - WGA11797.jpg|Mchoro wa Jaume Huguet    
File:Tiepolo Last Supper.jpg|Mchoro wa Tiepolo 

## Tanbihi
## Marejeo
*Brown, Raymond E. *An Introduction to the New Testament* Doubleday 1997 ISBN 0-385-24767-2
*Brown, Raymond E. et al. *The New Jerome Biblical Commentary* Prentice Hall 1990 ISBN 0-13-614934-0
*Bultmann, Rudolf *The Gospel of John* Blackwell 1971
*Kilgallen, John J. *A Brief Commentary on the Gospel of Mark* Paulist Press 1989 ISBN 0-8091-3059-9
*Linders, Barnabas *The Gospel of John* Marshall Morgan and Scott 1972

## Viungo vya nje
* "Last Supper" on Encyclopædia Britannica Online.
*

Jamii:Injili
Jamii:Rozari
Kanuni ya Imani ya Mitume

wa karne ya 13 ukionyesha Thenashara wakiandika Kanuni ya Imani, ilivyosadikika wakati huo.]]

**Kanuni ya Imani ya Mitume** (kwa Kilatini: *Symbolum Apostolorum* au *Symbolum Apostolicum*) ni ungamo la imani ya Ukristo lililoanza kutumika mjini Roma katika karne ya 2 kwa ajili ya ubatizo, halafu likaenea hasa katika Kanisa la Magharibi. 

Kanuni hiyo inaendelea kutumiwa na Kanisa Katoliki na madhehebu mengi ya Uprotestanti katika liturujia na katekesi. 

Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina.

Maandishi ya zamani zaidi tuliyonayo yanayoitaja "Kanuni ya Imani ya Mitume" ni barua ya mwaka 390 hivi kutoka sinodi ya Milano kwa Papa Siricius.

## Matini kwa Kilatini
:Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae,
:et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum,
:qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine,
:passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus,
:descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis,
:ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Patris omnipotentis,
:inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
:Credo in Spiritum Sanctum,
:sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem,
:remissionem peccatorum,
:carnis resurrectionem,
:vitam aeternam.
:Amen.

## Tafsiri ya Kiswahili
## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 

## Viungo vya nje
* ''The Faith We Profess: A Catholic Guide to the Apostles' Creed*  by Msgr. Peter J. Vaghi (2008)
* Extract from *International Standard Bible Encyclopedia'' Vol. 1 
* Scholarly articles on the Apostles' Creed from the Wisconsin Lutheran Seminary Library 
* A website with the Creeds in a significant number of languages
* A website with prayers in many languages; a significant number of the languages also have the Apostles' Creed 

Jamii:Utatu Mtakatifu
Majina ya Yesu katika Agano Jipya

ya Kilatini ya Fil 2:10: "*Kwa jina la Yesu kila goti lipigwe*", ilivyoandikwa katika Chiesa del Gesù, Roma, Italia.]]
 ya Kristo Pantokrator ikiwa na herufi za Kigiriki IC XC zinazofupisha Yesu Kristo; iko katika Hagia Sophia, Istanbul, Uturuki.]]

**Majina ya Yesu katika Agano Jipya** ni namna mbalimbali za kumuita kwa heshima na katika jitihada za kuweka wazi yeye ni nani kweli, tena ni nani kwetu sisi binadamu. 

Pamoja na jina Yesu alilopewa alipotahiriwa siku ya nane baada ya kuzaliwa na Kristo,  katika Agano Jipya anaitwa kwa namna nyingine 196kama vile:
* Emanueli
* Bwana
* Neno
* Mwana wa Mungu
* Mwana wa Adamu
* Mwana wa Daudi
* Mwanakondoo wa Mungu
* Adamu mpya
* Mwanga wa ulimwengu
* Mfalme wa Wayahudi
* Mwalimu
* Mwokozi
* Mkate wa uzima
* Mjumbe wa Agano Jipya 
* Kuhani mkuu
* Nabii
* Mfariji (au Mtetezi au Msimamizi)
* Alfa na Omega
* Nyota ya asubuhi

## Tanbihi
Wasiosadiki Utatu

**Wasiosadiki Utatu** ni Wakristo ambao wanakusha fundisho hilo la msingi la madhehebu karibu yote ya dini iliyoanzishwa na Yesu.

Biblia haitumii neno Utatu, ambalo limetungwa na wanateolojia katika jitihada za kufafanua ukweli wa Yesu Kristo kama Mwana wa Mungu na wa Roho Mtakatifu.

Kwa kuwatambua wote wawili kuwa wa milele lakini si Baba, wanateolojia wengi, hasa mababu wa Kanisa, walikiri kuwa zote tatu ni nafsi tofauti za Mungu pekee.

Mitaguso ya kiekumene kuanzia karne ya 4 ilithibitisha mafundisho hayo kama imani sahihi na kutupilia mbali yaliyo kinyume kama uzushi.

Hata hivyo Waario na wengineo hawakukubali dogma hizo, hivyo asilimia ndogo ya Wakristo imeendelea kukataa kusadiki fumbo la Utatu, na kukiri umoja wa nafsi ya Mungu, ingawa kwa kutofautiana wao kwa wao.

Kati ya makundi makubwa zaidi yenye msimamo huo kuna Wamormoni na Mashahidi wa Yehova, lakini pia baadhi ya Wapentekoste.

## Tanbihi
## Marejeo
* 

## Viungo vya nje
*Five Major Problems With The Trinity  21st Century Reformation by Dan J. Gill
*The Trinity: True or False?  by James H. Broughton & Peter J Southgate
*The Origin of the Trinity: From Paganism to Constantine 
*Should you believe in the Trinity?  - Jehovah's Witnesses perspective
**An investigation of the trinity of Plato and of Philo Judaeus, and of the effects which an attachment to their writings had upon the principles and reasonings of the father of the Christian church*, by Caesar Morgan, Cambridge University Press, 1853.
**Antitrinitarian Biography; or, Sketches of the lives and writings of distinguished antitrinitarians, exhibiting a view of the state of the Unitarian doctrine and worship in the principal nations of Europe, from the reformation to the close of the seventeenth century, to which is prefixed a history of Unitarianism in England during the same period*, Robert Wallace, 1850.
Tarehe za maisha ya Yesu

ya Karne za Kati kutoka Urusi ikionyesha maisha ya Yesu.]]

**Tarehe za maisha ya Yesu** zinakadiriwa ili kuzidi kumfahamu Yesu kadiri ya historia. 

Hii ni kwa sababu Injili na vitabu vingine juu yake havitaji kwa kawaida tarehe wala mwaka wa matukio vinavyoyasimulia.

Hata hivyo, vikitaja watu wanaojulikana na historia kwa njia nyingine (kwa mfano Kaisari Augusto na Kaisari Tiberi), au mambo mengine ya namna hiyo, inaweza kujua kwa kiasi kikubwa au kidogo mwaka au hata tarehe ya matukio hayo.

Muhimu zaidi ni kukadiria Yesu alizaliwa akafariki lini.

Kuhusu kuzaliwa kwake, inajulikana kuwa kulitokea chini ya mfalme Herode Mkuu, aliyetawala hadi alipofariki mwaka 4 KK. Hivyo, wengi wanakubali kwamba Yesu alizaliwa kidogo kabla ya hapo, labda mwaka 6 KKingawa Denis Mdogo kwa kukosea alihesabu tofauti miaka 500 baadaye alipoona inafaa kugawa miaka yote ya historia katika makundi mawili, KK na BK.  

Kuhusu kifo chake, kinashuhudiwa hata nje ya Biblia kuwa kilitokea chini ya Ponsyo Pilato, liwali wa Palestina kuanzia mwaka 26 hadi 36 BK.Hivyo kifo cha Yesu kilitokea katika miaka hiyo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Catholic Encyclopedia (1910): Chronology of the Life of Jesus Christ
Kappa

**Kappa** ni herufi ya kumi katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la kappa kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika. Matamshi yake ni "K", sawa na Kiswahili.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 20. 

Kama neno lenye asili ya Kigiriki limepokelewa katika lugha ya Kiingereza mara nyingi herufi "C" imechukua nafasi ya "K". Sababu yake ni kwamba Waroma waliandika "k" mara nyingi kama "c" katika Kilatini maana hawakutofautisha herufi hizi mbili. 

## Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, kappa inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. 

## Marejeo
Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Mungu Baba

**Mungu Baba** ni nafsi ya kwanza ya Mungu katika imani ya Wakristo (isipokuwa Wasiosadiki Utatu).

## Katika Uyahudi
Katika Uyahudi Mungu aliitwa pengine Baba kwa jinsi alivyo asili ya uhai na anavyoshughulikia watu wake, hasa Waisraeli, mfalme wao na mafukara, wanaopaswa kumtegemea kama watoto.

## Katika Ukristo
Kumbe katika Agano Jipya yeye ni hasa Baba wa Yesu, anayejitambulisha kama Mwana pekee wa Mungu. Nafsi hizo mbili pamoja na Roho Mtakatifu zinasadikiwa kuwa Mungu mmoja tu, asiyegawanyika katu.

## Katika Uislamu
Uislamu unamuamini Mungu kama muumbaji wa ulimwengu wote, lakini hauhimizi kumuita "Baba" kwa kuwa unataka kusisitiza ukuu wake usio na kifani.

## Tanbihi
Jamii:Utatu Mtakatifu
Mungu Mwana

hii ndani ya kanisa kuu la Monreale, Sicily.]]

**Mungu Mwana** (kwa Kigiriki Θεός ὁ υἱός, Theos o uios) ni nafsi ya pili ya Utatu Mtakatifu wa Mungu pekee. 

Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu. 

Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli inamkiri Mungu Mwana "aliyezaliwa na Baba tangu milele yote", alikuwepo kabla ya kujifanya binadamu tumboni mwa Bikira Maria.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia: The Blessed Trinity
*The Jewish Encyclopedia: Son of God—by Kaufmann Kohler, Emil G. Hirsch
*Jesus' Divinity—by christians.eu

Jamii:Mungu

Jamii:Utatu Mtakatifu
Plutoni

**Plutoni** ni elementi katika mfumo radidia yenye alama **Pu**. Namba atomia ni **94** na uzani atomia ni 244. Jina limechaguliwa kutokana na sayari kibete Pluto.

Plutoni ni metali nururifu. Kiasili inatokea katika viwango vidogo sana penye madini ya urani kutokana na mbunguo nyuklia wa elementi hiyo ambao unaweza kuzalisha elementi nyingine. Vile viwango vidogo haviwezi kukaa mud mrefu kutokana na nusumaisha fupi ya plutoni inayozalishwa humo. Sehemu kubwa iliyopo leo hii imezalishwa katika matanuri ya nyuklia kutokana na urani.

Matumizi yake ni katika matanuri ya nyuklia na katika silaha za nyuklia. Matumizi yake ya kijeshi yalitangulia matumizi mengine: bomu lililobomoa mji wa Nagasaki nchini Japan katika Agosti 1945 na kusababisha vifo 60,000 lilitengenezwa kwa plutoni.

## Umuhimu wa kiuchumi 
Inatokea mara kwa mara kwa kuchoma urani katika tanuri nyuklia. Hivyo inasafishwa na kurudishwa kama fueli katika aina tofauti za matanuri ya nyuklia.

Matatizo yake ni kwamba unururifu wake ni mkali na hivyo kuna hatari ya kuishughulikia katika matumizi. Viwango vidogo sana vya plutoni vinaweza kusababisha kansa kama elementi hii inaingia mwilini kama vumbi au katika chakula. Baada ya kuzalishwa Plutoni inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu na hivyo takataka ya kinyuklia yenye plutoni inahitaji kutunzwa mbali na watu kwa vipindi wa miaka elfu hata makumi elfu kadhaa.

Matumizi ya pekee ya plutoni ni katika beteri kwa ajili ya vyombo vya angani hasa vile vinavyokwenda mbali na jua na hivyo haviwezi kutumia nishati ya jua.

Jamii:Aktinidi
Jamii:Elementi
Milango ya fahamu

thumbnail|Macho, pua na nywele ndefu za "ndevu" ni milango muhimu kwa huyu paka.
**Milango ya fahamu** ni ogani za mwili zinazoturuhusu kujua mazingira yetu. Mifano yake ni macho na masikio. Ni njia asili ya kutambua mtazamo au hisia.

Kibiolojia inaelezwa kuwa ogani yenye uwezo wa kupokea habari za nje ya mwili, kama vile nuru, sauti, halijoto, mwendo, harufu au ladha, na kuzibadilisha katika mishtuko ya umeme inayofikishwa kwa njia ya mfumo wa neva hadi ubongo.

Kama milango ya fahamu imeharibika, tunasema mtu ni kipofu, bubu au kiziwi, ana matatizo kuelewa mazingira yake sawa na jinsi wanavyoweza watu wengine.

Milango ya fahamu ni muhimu sana kwa Viumbe hai kutokana na kwamba inasadia kiumbe hai katika shughuli zake za kila siku, hasa katika kufatuta mahitaji muhimu (kwa Kiingereza yanaitwa ).

## Fahamu zetu
[thumbnail|300px|"Fahamu tano za binadamu" kadiri ya [mchoraji Mwaustria Hans Makart (1840-1884).]]
Mara nyingi watu hutaja fahamu tano ambazo ni:

# Kusikia ni fahamu ya sauti kupitia masikio
# Kuona ni fahamu ya nuru kupitia macho
# Kuonja ni fahamu ya ladha kupitia ulimi
# Kunusa ni fahamu ya harufu kupitia pua
# Mguso ni fahamu ya nyuso za vitu kupitia ngozi, hasa ya mkono 

Hali halisi kuna fahamu zaidi:
# Fahamu ya joto - baridi
# Fahamu ya maumivu
# Fahamu ya uwiano (inayotuwezesha kusimama, kutofautisha juu na chini)
# Fahamu ya mwili wetu (inayotuwezesha kugusa pua wakati macho yamefungwa)

## Mfumo wa kibiolojia ya fahamu zetu
Ogani mbalimbali za mwili ziko tayari kupokea vichocheo kutoka mazingira yetu. 

Neva katika ogani husika zina uwezo wa kupokea vichocheo vya nje vinavyotafsiriwa katika ubongo kwa fahamu mbalimbali
# vichocheo vya kikemia vinavyotuwezesha kuonja na kunusa
# vichocheo vya nuru vinavyotuwezesha kuona
# vichocheo vya halijoto vinavyotuwezesha kutofautisha joto na baridi
# vichocheo vya shinikizo na mwendo
# vichocheo vya athari hatari vinavyotafsiriwa na ubongo kwa maumivu au kichefuchefu

Wanyama pia wana ogani zinazowawezesha kutambua:
# vichocheo vya kusumaku (kwa mfano ndege wanaohamahama mbali kila mwaka kwa kufuata uga wa sumaku wa dunia)
# vichocheo vya umeme 
# vichocheo vya mnururisho sumakuumeme nje ya nuru ya kawaida, kwa mfano nyuki hutambua mawimbi ya urujuanimno yasiyoonekana na binadamu

## Picha za milango ya fahamu

Dragonfly_eye_3811.jpg|Jicho la nzi
Muundo_wa_sikio.jpg|Muundo wa sikio
Neus1.jpg|Pua kubwa halinusi kushinda pua dogo!
Got_You_Daddy.jpg|Ngozi ni mlango wa fahamu mbalimbali
Langue saburrale.jpg|Ulimi

## Marejeo
Utetezi wa dini

**Utetezi wa dini** unalenga kutoa hoja za kutetea imani ya dini fulani dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote.

Kwa utetezi wa namna hiyo katika lugha nyingi limetoholewa neno la Kigiriki ἀπολογία, apologia, "utetezi wa sauti, hotuba ya utetezi".

Ni tofauti kidogo na hoja zinaotumiwa dhidi ya dini, madhehebu na itikadi nyingine

## Tazama pia
* Utetezi wa Kanisa Katoliki

## Tanbihi
Jamii:Dini
Uzuri

. Uzuri wa uasilia umekuwa mara nyingi kichocheo cha usanii wa binadamu.]]

 (1115–1234 BK), Shanghai, China.]]
 katika kanisa la Notre Dame de Paris, Ufaransa. Katika sanaa ya Kigothi, nuru ilitazamwa ufunuo wa kwanza wa Mungu.]]
 la Kanisa kuu la Florence. Kuanzia tapo la Renaissance huko Ulaya, ulinganifu na uwiano wa vipimo vilitazamwa vya msingi katika suala la uzuri.]]

**Uzuri**  ni sifa ya nafsi, mnyama, mahali, tendo, wazo, neno, tungo, sauti, picha au kitu chochote kinachopendeza. 

Kimsingi, kwa wanaomuamini Mungu, ni sifa yake ambayo inajumlisha zile za umoja, ukweli na wema, na kujitokeza katika utakatifu wa watu wake.

Kwa namna mbalimbali uzuri unachunguzwa na falsafa, sosholojia, saikolojia n.k. na kulengwa na binadamu tangu zamani za kale, hasa kwa njia ya sanaa za aina mbalimbali. Tangu mtu yupo, hawezi kuridhika na mahitaji ya mwili tu.

Pengine uzuri unategemea utamaduni, lakini mara nyingi unapendeza watu wote. 

Mang'amuzi ya "uzuri" mara nyingi yanatokana na utambuzi wa ulinganifu na uasilia, unaomfanya mtu ajisikie salama na kuridhika. 

Hata hivyo, kwa kuwa mara kadhaa ni mang'amuzi ya binafsi, mithali ya Kiingereza inasema, "beauty is in the eye of the beholder" ("uzuri umo jichoni mwa mtazamaji")hata pengine ni suala la urithi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* BBC Radio 4's In Our Time programme on Beauty (requires RealAudio)
* *Dictionary of the History of Ideas*:  Theories of Beauty to the Mid-Nineteenth Century
* beautycheck.de/english  Regensburg University – Characteristics of beautiful faces
* Eli Siegel's "Is Beauty the Making One of Opposites?"
Vincent wa Lerins

[thumb|[Picha takatifu ya Mt. Vincent.]]
**Vincent wa Lerins** (kwa Kilatini, **Vincentius**; alifariki 445 hivi) alikuwa mmonaki padri nchini Galia (leo Ufaransa), maarufu kwa maandishi yake ya teolojia na kwa juhudi zake za kufanya imani ya Wakristo istawi ndani mwao.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 24 Mei.

## Maisha
Vincent alizaliwa Toulouse. Baada ya kujitafutia maendeleo katika jamii, labda kama askari, aliamua kuingia monasteri ya Lérins kwenye kisiwa Saint-Honorat. 

Akitumia jina bandia la Peregrinus aliandika huko *Commonitorium* (mwaka 434 hivi, yaani miaka 3 baada ya Mtaguso wa Efeso). Sawa na mtaguso mkuu huo, Vincent alitetea matumizi ya jina Mama wa Mungu kwa Bikira Maria, akipinga hoja za Nestori wa Konstantinopoli. 

Eukeri wa Lyon alimsifu kama mtakatifu mwenye elimu na ufasaha mkubwa. 

Gennadius wa Massilia aliandika Vincent alifariki chini ya makaisari Theodosius II na Valentinian III, kwa hiyo si baada ya mwaka 450. Masalia yake yanatunzwa huko Lérins.

## *Commonitorium*
Lengo la Vincent katika kuandika *Commonitorium* lilikuwa kubainisha vigezo vya kutofautisha ukweli wa imani Katoliki na uzushi, ili aweze *kujikumbusha* (ndiyo maana ya kichwa jicho).

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 177

## Marejeo ya lugha nyingine
* Thomas G. Guarino, *Vincent of Lerins and the Devolopment of Doctrine.* Grand Rapids:  Baker Academic, 2013.

## Viungo vya nje
* Opera Omnia by Migne Patristica Latina
* Vincent of Lerins, *The "Vincentian Canon"* 
* *Commonitory*

Jamii:Wamonaki
Jamii:mapadri
Jamii:waandishi wa Kilatini
Danieli Fasanella na wenzake

**Danieli Fasanella na wenzake** (walifia dini huko Ceuta, 10 Oktoba 1227) walikuwa Ndugu Wadogo wamisionari huko Moroko. Wote walikuwa mapadri isipokuwa Donulus.

Walitangazwa watakatifu na Papa Leo X tarehe 22 Januari 1516.

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 10 Oktoba.

## Historia
Kifodini cha Berardo wa Carbio na wenzake kilichotokea Moroko mwaka 1219 kilifanya Wafransisko wengi watamani kufuata nyayo zao kwa kuhubiri Injili kwa wasio Wakristo.

Basi, mwaka 1227, uilofuata ule wa kifo cha mwanzilishi, Fransisko wa Asizi, watawa 6 wa kanda ya Toscana, Agnelus, Samueli, Donulus, Leo, Hugolino na Nikola wa Sassoferrato, walimuomba Elia wa Cortona, mkuu wa shirika, awaruhusu kwenda Moroko kuwahubiria Waislamu.

Kisha kukubaliwa, walikwenda Hispania, alipojiunga nao kama kiongozi Danieli Fasanella wa Belvedere, mkuu wa kanda ya Calabria.

Toka huko walivuka bahari na tarehe 20 Septemba walishukia Afrika, walipobaki siku chache katika kijiji kilichokaliwa hasa na wafanyabiashara Wakristo.

Halafu, Jumapili asubuhi, waliingia mjini Ceuta, wakaanza mara kuhubiri kwa kupinga Uislamu. Kwa sababu hiyo walipekelekwa kwa sultani ambaye, akiwadhani ni vichaa, aliagiza watiwe gerezani. Walibaki humo hadi Jumapili iliyofuata, ambapo sultani kwa mabembelezo na vitisho alijaribu kuwafanya wakane dini yao. 

Aliposhindwa, aliagiza wauawe. Kila mmojawao alimkaribia Danieli ili kupata baraka yake na ruhusa ya kumfia Yesu. Wote, baada ya matusi na mateso, walikatwa kichwa. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 378-382

## Viungo vya nje
*Daniel and Companions at the Catholic Encyclopedia

Jamii:Mapadri

Jamii:Watakatifu wa Moroko
Dismas Mtakatifu

.]]
**Dismas Mtakatifu** ni jina lisilo na hakika la mhalifu aliyesulubiwa pamoja na mwenzake na Yesu kwa amri ya Ponsyo Pilato.

Habari hii inasimuliwa na Injili zote (Math 27:38; Mk 15:27-28,32; Lk 23:33; Yoh 19:18) lakini ni Luka tu anayesema kuwa, kati ya hao wawili waliokuwa msalabani kandokando ya Yesu, mmoja alitubu na kumuomba kwa imani, "Ee Yesu, unikumbuke utakapoingia katika ufalme wako".

Yesu hakuchelewa kumjibu: "Kweli nakuambia, leo hii utakuwa nami katika paradiso".

Ndiyo sababu Wakristo wengi wanamheshimu kama mtakatifu, hasa tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 90

## Viungo vya nje
* Patron Saints: Dismas 
* *The Wise Thief* hymn from Eastern Orthodox Good Friday service (in English)
* Saint Dismas  - Freebase