open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kerubi

sita alivyochorwa na Wakristo.]]
 - *Sanduku la Agano likivuka Yordani*.]]
**Kerubi** (kutoka Kiebrania כְּרוּב, *kərūv*, wingi כְּרוּבִים, *kərūvîm*) ni kati ya viumbe visivyoonekana wanaotajwa na Biblia. Ndiyo sababu wakaja kujumlishwa kati ya malaika, ingawa Agano la Kale halisemi hivi wazi.  

Asili yake ni katika visasili vya historia ya awali, hasa vya Mesopotamia. 

Ingawa Amri kumi za Mungu kwa Musa zimekataza sanamu (Kut 20), kurasa chache mbele (Kut 25) Mungu alimuagiza azitengeneze mbili za makerubi na kuziunganisha na kifuniko cha sanduku la Agano ambamo hizo amri zilitunzwa. Pia sura zao zipatikane katika mapazia ya kandokando.
 
## Tanbihi 
## Marejeo 
* Yaniv, Bracha, "The Cherubim on Torah Ark Valances", Jewish Art Department, Bar-Ilan University, published in *Assaph: Studies in Art History*, Vol. 4, 1999.
* R. Gilboa, "Cherubim: An Inquiry into an Enigma", *Biblische Notizen*, 82, 1996, 59–75. The article looks at the yet unknown nature of the Temple's Cherubim, through linguistic investigation, fauna probabilities and artistic presentations in the ancient Biblical period.

## Viungo vya nje 
* *Jewish Encyclopedia*: Cherub
* *Catholic Encyclopedia*: Cherubim
* The Cherubim - some pointers and problems by Rabbi Dr Raymond Apple
Sofa

[thumb|Sofa kadhaa katika maeneo ya [ufukwe wa bahari.]]
**Sofa** (kutoka neno la Kiingereza lilitokana na Kituruki likiwa na asili ya Kiarabu *suffa*, yaani "sufu"; pia **kochi** kutokana na Kiingereza "couch") ni kiti cha starehe cha kisasa kinachoundwa kwa kutumia mbao magodoro na kitambaa maalumu.

Sofa ni maarufu sana: kwa sasa hutumika sehemu mbalimbali kama nyumbani, ofisini, katika masaluni n.k.

## Tanbihi 
## Marejeo 
* John Gloag, *A Short Dictionary of Furniture* rev. ed. 1962. (London: Allen & Unwin)
* The Grove Encyclopedia of Decorative Arts, Volume 2, page 369, Oxford University Press 2006 ISBN 9780195189483

Jamii:samani
Keylor Navas

thumb|342x342px|Keylor Navas akiichezea nchi yake ya Costa Rica dhidi ya Uruguay kwenye kombe la dunia 2014.
**Keylor Antonio Navas Gamboa** alizaliwa tarehe 15 Disemba 1986 nchini Costa Rica anajulikana kama Keylor Navas ni mchezaji wa mpira wa miguu anayecheza nafasi ya golikipa katika klabu ya Real Madrid na timu ya taifa ya Costa Rica.

Alianza kucheza kwenye klabu ya Saprissa na baadaye  Albacete baada ya hapo akaenda kucheza La Liga kwenye klabu ya Levante baada ya Levante alinunuliwa na Real Madrid kwa uhamisho wa £10 mwaka 2014.

Navas amecheza mara 70 kwenye timu yake ya taifa na akaiwakilisha kwenye kombe la dunia mwaka 2014.

Jamii:Waliozaliwa 1986
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Kosta Rika
Wilaya ya Ubungo

(*makala hii inahusu wilaya ya Ubungo, kuangalia makala ya kata ya Ubungo bonyeza hapa*)
  
	
**Wilaya ya Ubungo** ni jina la mojawapo kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania, yenye postikodi namba **16000**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 1,086,912 .

Ubungo ilifahamika sana nchini kama kitovu kikuu cha Mabasi yaelekeayo mikoani na miji mbalimbali ya Tanzania kama vile Arusha, Moshi, Morogoro, Dodoma, Mbeya, Iringa, Mtwara, Lindi, Singida, Tanga na Mwanza; vilevile hadi Nairobi, Lilongwe, Lusaka na miji mingine kadhaa ya Afrika ya Mashariki. 

Pia Ubungo ina barabara za juu na makao makuu ya Tanesco, shirika la umeme la Tanzania.

## Marejeo
U
Jamii:Dar es Salaam
Sodo

thumb|Mchezo wa Sodo
**Sodo** ni mchezo wa mpira wa miguu unaotumia mpira uliofumwa kwa mifuko na vitambaa. 

Mchezo huu huchezwa katika viwanja vya vumbi au maeneo ya ufukweni ikiwa na idadi ya watu kuanzia saba au mpaka kumi. 

Mchezo huu ni maarufu kwa maeneo ya changanyikeni.

Jamii:Michezo
Go-Horikawa wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Horikawa
**Go-Horikawa** (22 Machi, 1212 &ndash; 31 Agosti, 1234) alikuwa mfalme mkuu wa 86 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Yutahito*, na alikuwa mjukuu wa Tenno Takakura. Mwaka wa 1221 alimfuata binamu yake Chukyo, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1232. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Shijo.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1212
Jamii:Waliofariki 1234
Jamii:Watawala wa Japani
Chukyo wa Japani

**Chukyo** (30 Oktoba, 1218 &ndash; 18 Juni, 1234) alikuwa mfalme mkuu wa 85 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Kanenari*, na alikuwa mwana wa kwanza wa Tenno Juntoku. Mwaka wa 1221 alimfuata babake, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu baada ya miezi michache tu mwaka huohuo. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Go-Horikawa.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1218
Jamii:Waliofariki 1234
Jamii:Watawala wa Japani
Juntoku wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Juntoku
**Juntoku** (22 Oktoba, 1197 &ndash; 7 Oktoba, 1242) alikuwa mfalme mkuu wa 84 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Morinari*, na alikuwa mwana wa tatu wa Tenno Go-Toba. Mwaka wa 1210 alimfuata kaka yake Tsuchimikado, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1221. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Chukyo.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1197
Jamii:Waliofariki 1242
Jamii:Watawala wa Japani
Tsuchimikado wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Tsuchimikado
**Tsuchimikado** (3 Januari, 1196 &ndash; 6 Novemba, 1231) alikuwa mfalme mkuu wa 83 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Tamehito*, na alikuwa mwana wa kwanza wa Tenno Go-Toba. Mwaka wa 1198 alimfuata babake, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1210. Aliyemfuata kama Tenno ni mdogo wake Juntoku. Baadaye, mwana wake wa sita Go-Saga alikuwa mfalme 1242-1246.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1196
Jamii:Waliofariki 1231
Jamii:Watawala wa Japani
Go-Toba wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Go-Toba
**Go-Toba** (6 Agosti, 1180 &ndash; 28 Machi, 1239) alikuwa mfalme mkuu wa 82 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Takahira*, na alikuwa mwana wa nne wa Tenno Takakura. Mwaka wa 1183 alimfuata kaka yake, Antoku, ila Antoku akakataa kujiuzulu, yaani kulikuwa wafalme wawili hadi kifo chake Antoku 1185. Go-Toba akaendelea kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1198. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Tsuchimikado.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1180
Jamii:Waliofariki 1239
Jamii:Watawala wa Japani
Buti

thumb|Buti kwa ajili ya usalama wa wafanyakazi.
thumb|200x200px|Buti zinazotumika maabarani (zinakabiliana na petroli, kemikali za alkali na vitu vingine)
thumb|Mwanamke akiwa amevalia mabuti yanayofikia magoti.
**Buti** (wingi: mabuti; kutoka Kiingereza "boot") ni aina ya kiatu kikubwa kinachofunika mguu pengine hadi magotini. Mara nyingi huwa la ngozi, lakini yale ya kisasa hufanywa kutoka kwa vifaa mbalimbali. 

Buti huvaliwa kwa kazi maalumu - kulinda mguu kutokana na maji, baridi kali, matope au hatari (kwa mfano, kutokana na kemikali au kutumia vidole vya chuma) au kutoa usaidizi wa ziada wa mguu kwa shughuli zenye nguvu au kwa sababu ya mtindo .

Katika hali nyingine, kuvaa buti kunahitajiwa na sheria au kanuni, kama katika baadhi ya mamlaka zinazohitaji wafanyakazi katika maeneo ya ujenzi kuvaa mabuti ya chuma. Buti linashauriwa pia kwa wapanda pikipiki.

## Historia ya buti 
Buti za kwanza hazikuwa zimeundwa kama zile za leo. Ilikuwa tu ni mahala pa kukanyagia pamoja na kitambaa kirefu cha kufunika mguu hadi juu ya goti. Miaka ya 1000 KK, buti zilipata sura mpya huku waundaji wakileta ngozi kutoka Asia na kuzitumia kutengeneza buti za ngozi.

Wainuit na Waaleut walitengeneza buti za kuvalia kwa msimu wa kipupwe.  Miaka ya 1700, wanajeshi wa Hessian walileta mabadiliko makubwa kwa utengenezaji wa buti maana yao yalionekana marefu yafikayo kwa paja na kwa hiyo ikawa ndio desturi. Watengenezaji wakaunda mabuti marefu ambayo leo kwa Kiingereza yaitwa cowboy boots.

Picha zinazoonyesha historia ya buti huenda zikapatikana vizuri katika mchoro ulioko Hispania unaonyesha mwanamume akiwa amevaa buti za ngozi huku mwanamke akiwa na mabuti ya manyoya. Mchoro huu ulifanyiwa kati ya 12000 na 15000 KK kuonyesha kwamba buti ni vazi la kitambo sana.

## Minajili ya uvaaji wa buti 
Kwa leo buti huvaliwa na wanaofanya kazi fulani au wale ambao wanatembea katika mazingira fulani kama kwenye maji, tope, theluji au unyevu. Katika mazingira haya, mabuti yafaa isilowe maji au kuingiza ili mvaaji asiende akalowa. Buti pia huweza kuhifadhi joto isiende kwamba mvaaji akapata magonjwa kwa kupata baridi miguuni mwake.

## Ulimbwende na utanashati wa kuvaa buti 
Mbali na kutumika kwa kazi na kukinga miguu ya mvaaji kutokana na baridi, tope na theluji, buti huvaliwa kwa minajili ya mitindo ya urembo. 

Katika sherehe za maonyesho ya mitindo ya uvaaji (fashion shows) buti huvaliwa kuashiria huba na ngono. Wasichana wanaofanya filamu za ngono na huba huwa mara kwa mara wamevaa buti za ngozi, mipira ya PVC au hata latex ili kuweza kuwa na mvuto mkubwa kwa wanaotazama.

## Aina za buti 
thumb|Compact British Boots.
Kuna aina nyngi za buti kama vile:
* Buti la juu ya goti
* Buti lenye chuma
* Buti la Chelsea
* Buti la Chukka
* Buti la mtindo
* Buti la pikipiki

## Viungo vya nje 
Jamii:Viatu
Ukatekumeni

katika kanisa kuu la Asti, Italia.]]

**Ukatekumeni** (kutoka neno la Kigiriki κατηχούμενος, katēchúmenos, yaani "mtu anayefundishwa", kwa Kiingereza "catechumen") ni kipindi cha malezi ya Kikristo ambacho kinalenga hasa kuandaa watu kwa ajili ya ubatizo.

Kadiri ya Mtaguso wa pili wa Vatikano, uliorudisha katika Kanisa Katoliki taratibu za karne za kwanza baada ya Kristo, ni kwamba, kisha kuchunguza na kunyosha sababu za uongofu wao, waliojaliwa mwanzo wa imani wapokewe kwa ibada maalumu katika ukatekumeni ambao ufuate maagizo mbalimbali ya sheria za Kanisa .

Madhehebu mengine ya Ukristo, kama Waanglikana  Walutheri, Wamethodisti, Waorthodoksi, Wakalvini,, ingawa si yote, yana utaratibu wa namna hiyo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*North American Association for the Catechumenate 
*The Rite of Christian Initiation of Adults Resource Site 
*North American Forum on the Catechumenate 
*TeamRCIA
*The Blog That's All About R.C.I.A.
*The Association for Catechumenal Ministry
*Waking Up Catholic - RCIA Information 
*Catholic Encyclopedia article on Catechumen
*OrthodoxWiki:Catechumen, an OrthodoxWiki article

Jamii:Ubatizo
Jamii:Ukristo
Antoku wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Antoku
**Antoku** (22 Desemba, 1178 &ndash; 25 Aprili, 1185) alikuwa mfalme mkuu wa 81 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Tokohito*, na alikuwa mwana wa Tenno Takakura. Mwaka wa 1180 alimfuata babake. Ingawa mdogo wake, Go-Toba, alitangazwa kumfuata mwaka wa 1183, Antoku akachukuliwa na kukimbia mji mkuu, yaani kulikuwa na wafalme wawili hadi kifo chake Antoku.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1178
Jamii:Waliofariki 1185
Jamii:Watawala wa Japani
Takakura

right|thumb|Mchoro wa Takakura
**Takakura** (20 Septemba, 1161 &ndash; 30 Januari, 1181) alikuwa mfalme mkuu wa 80 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Norihito*, na alikuwa mwana wa nne wa Tenno Go-Shirakawa. Mwaka wa 1168 alimfuata mpwa wake, Tenno Rokujo, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1180. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Antoku. Baadaye, mwana wake wa nne Go-Toba alikuwa mfalme 1183-1198.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1161
Jamii:Waliofariki 1181
Jamii:Watawala wa Japani
Sputnik 1

**Sputnik 1** (Kirusi **Спутник** kwa maana msindikizaji)  ilikuwa satelaiti ya kwanza iliyotengenezwa na binadamu na kuzunguka Dunia katika anga-nje. Ilitengenezwa katika Umoja wa Kisovieti na kurushwa angani tarehe 4 Oktoba 1957 kutoka kituo cha Baikonur (leo nchini Kazakhstan). 

Sputnik 1 ilikuwa na umbo la tufe lenye kipenyo cha sentimita 58 na masi ya kilogramu 83.6. Ilikuwa na antena mbili zenye urefu wa mita 2.4 na 2.9. Ilibeba vifaa vya kupima jotoridi ndani yake pamoja na shinikizo la gesi iliyo mwilini mwake transmita ya redio iliyorusha vipimo hivi kupitia antena.

Sputnik 1 ilizungukua Dunia mara 1,440 katika muda wa miezi 3 hadi kushuka na kuungua katika angahewa ya Dunia tarehe 4 January 1958.

Kurushwa kwa Sputnik 1 kulitokea wakati wa mashindano makali baina ya Umoja wa Kisovieti na Marekani. Marekani ilishtuka kabisa kwa sababu waliwahi kuamini ya kwamba walikuwa mbele. Mshtuko wa Sputnik ulisababisha mabadiliko katika siasa ya Marekani iliyoongeza juhudi zake katika teknolojia na elimu.  Hapo yalianza mashindano ya anga (:en:Space Race baina ya Marekani na Umoja wa Kisovieti ambapo pande zote ziliendelea kupeleka satelaiti nyingi kwenye anga zilizofuatwa na vyomboanga vya kubeba watu hadi Marekani ilifaulu kufikisha watu mwezini mwaka 1969 kwa mradi wa Apollo 11.

## References 
Jamii:Usafiri wa anga-nje wa Kisovyeti
Nzi (kundinyota)

**Nzi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Musca*)   ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Nzi iko jirani na kundinyota mashuhuri ya Salibu (*Crux*) iliyopo upande wa kaskazini, Mkuku (*:en:Carina*) upande wa magharibi, Kinyonga (Chamaeleon) upande wa kusini, Ndege wa Peponi (Apus) na Bikari (Circinus) upande wa kaskazini-mashariki.

## Jina
Nzi ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu kuzunguka Dunia yote katika karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Haikujulikani kwa Wagiriki wa Kale au Waarabu waliojifunza kutoka kwao. Kundinyota hii ilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia zikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius. 

Keyser alitumia jina la Kiholanzi De Vlieghe (Nzi) lililotajwa baadaye kwa jina la *Kilatini* "Musca“. Baadaye ilipokelewa katika "Uranometria" ya Johann Bayer aliyetumia njia ya "Apis" (nyuki) na hivyo kuna vitabu vya zamani vinavyotumia jina Apis lakini baadaye "Musca" ilirudishwa.  

Leo Musca ipo pia kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Mus'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Muscae yenye mwangaza unaoonekana wa 2.7 mag  ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 310  Ni rahisi kuiona maana ni nyota angavu  jirani na Salibu kwa kufuata mstari wa urefu wa Salibu kuelekea kusini.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Musca constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Musca
* Star Tales – Musca
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
Kuruki (kundinyota)

[400px|thumb|Ramani ya kundinyota Kuruki - Grus jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye [nusutufe ya kaskazini ya Dunia]]
[350px|thumb|makundinyota yenye majina ya ndege kwenye angakusi, jinsi zilivyochora na [Johann Bayer katika atlasi ya nyota "Uranometria"]]

**Kuruki** (kwa Kilatini na Kiingereza *Grus*)   ni jina la kundinyota kwenye angakusi. 

## Mahali pake
Kuruki linapakana  na kundinyota Hutu Junubi (*Piscis Austrinus*) upande wa kaskazini, Hadubini (*:en: Microscopium*) na Mhindi (Indus) upande wa mashariki, Tukani (Tucana) upande wa kusini na Zoraki (Phoenix) upande wa magharibi.

## Jina
Jina la Kuruki linamtaja ndege anayojulikana zaidi kama Korongo. Kuruki linapatikana kati ya makundinyota yaliliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu walipozunguka Dunia yote katika karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Kabla ya hayo Waarabu waliona nyota zake kati ya nyota za Hutu Junubi *(Pisces Australis)*. Kundinyota la Kuruki - Grus lilibuniwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia likaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius na kupokelewa katika "Uranometria" ya Johann Bayer.

Keyser alitumia jina la Kiholanzi   “Reygher” (ndege kama Kingoyo) iliyochukuliwa baadaye katika lugha nyingine kama ndege aina ya korongo na kutajwa kwa jina la Kilatini „Grus“ (korongo). Waarabu waliitafsiri kwa  كركي *kurkiy* iliyokuwa "Kuruki" kati ya mabaharia Waswahili.   

Grus iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia   Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Gru.

## Nyota
Kuna nyota angavu mbili katika Kuruki na hizi ni Nairi au α Alfa Gruis yenye mwangaza unaoonekana wa mag 1.73 ikiwa na umbali kutoka Dunia wa miakanuru 101. Mabaria waliita Nairi kutokana na jina la Kiarabu Alnair (ar. النّيّر, *"angavu"*) ambayo ni jina la kimataifa. Rangi yake ni nyeupe, nafasi yake katika Kuruki ni bawa la kulia.
 
Nyota angavu ya pili ni β Beta Gruis yenye umbali wa miakanuru 170 na mag 2.0.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Grus constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Grus
* Star Tales – Grus
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 237 ff (online kwenye archive.org)
* Knappert, Jan, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331
Mhindi (kundinyota)

Kwa maana tofauti ya jina hili tazama Muhindi na Uhindi

**Mhindi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Indus*)   ni jina la kundinyota linaloonekana katika angakusi ya Dunia yetu. 

## Mahali pake
Mhindi linapatikana kati ya nyota angavu za Alnair (α Alfa Gruis) katika Kuruki na Peacock (α Alfa Pavi) katika Tausi. Linapakana na makundinyota ya Kuruki (*Grus*) na Hadubini (*Microscopium*) upande wa kaskazini, Darubini (*:en: Telescopium*) na Tausi (Pavo) upande wa mashariki, Thumni (Octans) upande wa kusini na Tukani (Tucana) upande wa magharibi.

## Jina
Mhindi linapatikana kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu kuzunguka dunia yote katika karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Nyingi hazikutajwa katika vitabu vya Wagiriki wa Kale au Waarabu. Kundinyota hili lilibuniwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia likaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius na kupokelewa katika “Uranometria” ya Johann Bayer.

Keyser alitumia jina la Kiholanzi “De Indiaen” (yaani Mhindi) lililotajwa baadaye kwa jina la Kilatini „Indus“. Jina hili alilitumia kama kumbukumbu ya watu aliowaona mara ya kwanza katika maisha yake kwenye eneo la Bahari ya Hindi pale Madagaska na kwenye visiwa vya Indonesia. Baadaye alichukuliwa mara kadhaa kwa maana ya “Wahindi Wekundu” yaani Maindio wa Marekani ambayo si maana ya kiasili. 

Leo Mhindi lipo pia katika orodha ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia . Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Ind'.

## Nyota
Mhindi haina nayota angavu sana. Nyota angavu zaidi ni α Alfa Indi yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.1 ikiwa umbali kutoka Dunia wa miakanuru 101. Beta Indi ina mag 3.7 ipo kwa umbali wa miakanuru 600 kutoka kwetu. Delta Indi ina mag 4.4 na ipo umbali wa miakanuru 185.

Epsilon Indi yenye mag 4.69 ni kati ya nyota zilizo karibu sana na Dunia ikiwa na umbali wa miakanuru 11.8. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Indus constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Indus
* Star Tales – Indus
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 250 ff (online kwenye archive.org)
Machozi

**Machozi** ni jina la albamu ya kwanza ya mwimbaji wa muziki wa kizazi kipya kutoka nchini Tanzania, Lady Jay Dee. Albamu imetoka mwaka wa 2000. Albamu imetayarishwa katika studio za Master Jay, jijini Dar es Salaam. Hii ni albamu ya kwanza ya muziki wa kizazi kipya kwa kutumia gharama kubwa sana katika utayarishaji kuliko albamu zote zilizotoka mwanzoni mwa miaka ya 2000. Wakati ndio hasa Smooth Vibe Project ilikuwa inasimamia kazi za wasanii wengi wa Tanzania.
## Orodha ya nyimbo
*Machozi (remix)
*Nalia
*Penzi la milele
*Pumziko
*Waweza kwenda (Rajabu's mix)
*Nakupenda
*Nimekubali (akiwa na Ray C)
*Matatizo
*Tatiza
*Shida
*Umuhimu wako
*Waweza kwenda (JM mix)

## Tazama pia
*Swahili Rap from Tanzania
*Nje ya Bongo
*Ni Mimi
*Mikosi

## Marejeo
Jamii:Albamu za kwanza
Jamii:Albamu za Lady Jay Dee
Jamii:Albamu za 2000
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Master Jay
Pieter Dirkszoon Keyser

[450px|thumb|Ramani ya makundinyota yalizobuniwa na Keyser karibu na ncha ya angani ya kusini , kutoka atlasi ya nyota "Uramometria" ya [Johann Bayer]]
**Pieter Dirkszoon Keyser** (aliyeitwa pia Petrus Theodorus; Emden, Ujerumani, 1540; Java, Indonesia ya leo, 11 Septemba 1596) alikuwa baharia katika utumishi wa Shirika ya Kiholanzi kwa Uhindi ya Mashariki (kwa Kiingereza *Dutch East India Company*). 

Alifundishwa na Petrus Plancius elimu ya nyota na uchoraji wa ramani ya nyota. 

Mwaka 1595 alikuwa nahodha wa safari ya kwanza ya Waholanzi kuelekea "Uhindi ya Mashariki", yaani visiwa vya Indonesia. Katika safari hii alichora ramani za nyota za nusutufe ya kusini, ambazo kwa jumla hazikujulikana bado huko Ulaya, na kubuni kundinyota mpya 12 . 

Keyser alifariki kwenye safari hii mwaka 1596. Mwakilishi wa shirika Frederick de Houtman alirudi na ramani zake Uholanzi na kuzikabidhi kwa Plancius aliyezitumia katika globu ya nyota ya mwaka 1598. 

Alitaja kama makundinyota mapya kwa Kiholanzi:
* *Het Chameljoen* (Chamaeleon au Kinyonga)
* *Den Dorado* (Dorado au Panji)
* *Den voghel Fenicx* (Phoenix yaani finiksi au Zoraki)
* *De Indiaen* (Indian au Mhindi)
* *Den Indiaenschen Exster, op Indies Lang ghenaemt* („Kinubi cha Kihindi“) yaani Tucana au  Tukani    
* *De Paradijs Voghel * (Apus au Ndege wa Peponi)
* *De Pauww* (Pavo au Tausi)
* *Den Reygher* (Grus au Kuruki)
* *De Waterslang* (Hydrus au Nyoka Maji)
* *De Vlieghe* (Musca au Nzi)
* *De vlieghende Visch* (Volans au Panzimaji)
* *Den Zuyder Trianghel* (Triangulum Australe au Pembetatu ya Kusini)

Baada ya kuonekana kwenye atlasi ya Plancius majina haya yalichapishwa katika taarifa ya Frederick de Houtman kuhusu safari yake na mwaka 1603 katika "Uranometria", atlasi ya nyota iliyotolewa na Johann Bayer iliyoendelea kuwa msingi wa utaratibu wa kutaja nyota unaotumiwa hadi leo.

Makundinyota yake yamepokewa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kati ya makundinyota rasmi zinazotumika leo hii kimataifa.

## Tanbihi
Binti (albamu)

***Binti*** ni jina la albamu ya pili ya mwimbaji wa muziki wa kizazi kipya kutoka nchini Tanzania, Lady Jay Dee. Albamu imetoka mwaka wa 2003. Albamu imetayarishwa na studio mbalimbali jijini za jijini Dar es Salaam. Kama kawaida ya wasanii wengi wa kipindi hiki, kunakuwa na kurudiwa nyimbo za wakati ule zilizoimbwa na wakongwe wa muziki wa dansi wa nchini Tanzania. Nyimbo hizo ni pamoja na Siwema ya Marijani Rajabu. Albamu iliyopita alirudia wimbo wa Shida wa Mbarak Mwinshehe. 
## Orodha ya nyimbo
*Usiuseme moyo
*Siri yangu
*Mwanionaje?
*Mawazo (feat. Mwanafalsafa)
*Wanaume kama mabinti (feat. AY) link
*Boyfriend wa D'Salaam link
*Kifo
*Binti link
*Zaina
*Muhogo wa Jang'ombe link
*Siwema link
*Machozi (remix)
## Tazama pia
*Machozi
*Swahili Rap from Tanzania
*Nje ya Bongo
*Ni Mimi
*Mikosi
## Marejeo
Jamii:Albamu za Lady Jay Dee
Jamii:Albamu za 2003
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Master Jay
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Miikka Mwamba
Ndani ya Bongo

**Ndani ya Bongo** ni jina la albamu ya pili kutoka kwa msanii wa muziki wa hip hop wa Dar es Salaam, Tanzania maarufu kama II Proud.  Albamu imetoka mwaka 1996 mwaka mmoja tangu atoe albamu ya kwanza. Nyimbo kali kutoka katika albamu ni pamoja na Kwa Penzi, Ndani Ya Bongo na Mojakwamoja.  Albamu imetayarishwa na watayarishaji wakubwa wawili wa Tanzania, P. Funk na Master Jay.

## Orodha ya nyimbo
#A1 -	Intro 	
#A2  -  Nimesimama 	
#A3 - KwaPenzi 	
#A4 - Mojakwamoja (Orgn.) 	
#A5 - Black Queen 	
#A6  - Mojakwamoja (Re-mix) 	
#B1  - Ndani Ya Bongo 	
#B2 - Fani 	
#B3 - Blaah Blaah 	
#B4  - Kwa Penzi (Remix) 	
#B5 - Got You Open

## Tazama pia
*Nje ya Bongo
*Mikosi
*Muziki na Maisha

## Marejeo
Jamii:Albamu za 1996
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Master Jay
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na P. Funk
Jamii:Albamu za II Proud
Jamii:Albamu za hip hop za wasanii wa Tanzania
Niite Mr. II

**Niite Mr. II**, ni jina la albamu ya tatu kutoka kwa msanii wa muziki wa hip hop wa Dar es Salaam, Tanzania maarufu kama II Proud.  Albamu imetoka mwaka 1998, miaka miwili tangu atoe albamu yapili. Nyimbo kali kutoka katika albamu ni pamoja na Zaidi na Zaidi, Hali Halisi, Nnapotaka na Sema Nao. 

## Orodha ya nyimbo
#A1 - Mahakamani Intro 	
#A2 - Hali Halisi 	
#A3 - Kijiweni Intro 	
#A4 - Hamna Noma 	
#A5 - Nnapotaka 	
#A6 - Yote Ni Pesa 	
#A7 - Matter Of Fact 	
#B1 - Radio Intro 	
#B2 - Sema Nao 	
#B3 - Kila Siku Kila Mwaka 	
#B4 - Zaidi Ni Zaidi 	
#B5 - Yeyote Popote 	
#B6 - Dangerous Minds

## Tazama pia
*Nje ya Bongo
*Mikosi
*Muziki na Maisha

## Marejeo
Jamii:Albamu za 1998
Jamii:Albamu za II Proud
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Master Jay
Jamii:Albamu za hip hop za wasanii wa Tanzania
Alama

inayodokeza na kuthibitisha uwepo wa mtu hivi karibuni.]]
 haihusiani nayo kabisa.]]

**Alama** (kwa Kiingereza "sign") ni kitu, mchoro, maandishi, kifaa ambacho hutambulisha kitu kingine, tukio, sehemu n.k.

Baadhi yake ni asili, kwa mfano radi ya umeme na dalili za ugonjwa.

Baadhi zimetungwa na binadamu, kwa mfano vituo katika maandishi na vitendo vya mikono wakati wa kuongea.

## Marejeo 
## Tanbihi
Jamii:Biolojia
Jamii:Lugha
Jamii:Falsafa
Dani Carvajal

thumbnail|right|260px|Carcajal akiichezea Real Madrid mwaka 2019 
**Daniel "Dani" Carvajal Ramos** (alizaliwa tarehe 11 Januari 1992) ni mchezaji wa klabu ya Real Madrid na timu ya taifa ya Hispania kama beki wa kulia.

Alipokuzwa na Real Madrid baadaye alipelekwa Bayer Leverkusen na kurudi Real Madrid.
Kwenyengazi ya timu ya taifa ya vijana wadogo chini ya miaka 19 alishinda 2011 European Championship.

Jamii:Waliozaliwa 1992
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Hispania
Gundi

.]]
**Gundi** (kwa Kiingereza: Adhesive, glue, cement, mucilage au paste) ni majimaji mazito yanayoweza kutokana na miti n.k. ambayo hutumika katika kugandisha au kuunganishia vitu mbalimbali, kwa mfano karatasi.

## Tanbihi
Jamii:Vifaa
Swahili Rap from Tanzania

***Swahili Rap from Tanzania*** ni jina la albamu ya nyimbo mchanganyiko za muziki wa kizazi kipya kutoka nchini Tanzania. Albamu imetoka tarehe 15 Novemba mwaka wa 2004 chini ya kampuni ya Kijerumani maarufu kama Out Here Records. Albamu imetayarishwa na studio mbalimbali jijini za jijini Dar es Salaam. Albamu ina nyimbo kali kibao za miaka ya 2003 na 2004 yenyewe. Nyimbo hizo kama vile Zali la Mentali, Wauguzi, Alikufa kwa Ngoma, Asali wa Moyo na nyingine kibao. Hii ndiyo albamu ya kwanza ya nyimbo mchanganyiko za Bongo Flava kupata kutumiwa na mashirika ya kimataifa.

## Orodha ya nyimbo
# Umoja Wa Tanzania - Juma Nature akiwa na Professor Jay 
# Wauguzi - Wauguzi - Wagosi wa Kaya wakiwa na The First Mack 
# Alikufa Kwa Ngoma - Mwana FA akiwa na Lady Jay Dee
# Zali La Mentali - Professor Jay akiwa na Juma Nature na Muny
# Usinichanganye Mi - LWP Majitu
# Asali Wa Moyo - Gangwe Mobb
# Ama Zangu Ama Zao - GK akiwa na Lady JD na East Coast Team
# Maji Ya Shingo - Daz Nundaz
# Mtazamo - Afande Sele akiwa na Solo Thang na Professor Jay
# Mkiwa - K-Sal akiwa na Feruzi
# Anakuja - Sista P	
# Mi Mmasai Remix - Mr. Ebbo
# Dunia Dudumizi - X-Plastaz
## Tazama pia
*Nje ya Bongo
*Mikosi
*Ndani ya Bongo
*Muziki na Maisha
## Marejeo
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Muziki wa Tanzania
Jamii:Albamu za 2004
Tausi (kundinyota)

thumb|Ramani ya Tausi;

**Tausi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Pavo*)   ni jina la kundinyota dogo kwenye angakusi ya Dunia yetu lililopo kwenye ncha ya anga ya kusini. 

## Mahali pake
Tausi lipo karibu na ncha ya anga ya kusini na jirani na makundinyota ya Darubini  (*:en:Telescopium*) upande wa kaskazini, Ndege wa Peponi (*Apus*) na  Madhabahu (*:en:Ara*) upande wa magharibi, Thumni (*:en:Octans*) upande wa kusini na Mhindi  (*:en:Indus*) upande wa mashariki.

## Jina
Tausi ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama nyota nyingi zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia ikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius na kupokelewa katika ramani za Johann Bayer. 

Keyser alitumia jina la Kiholanzi "De Pauww" (Tausi) iliyotajwa baadaye kwa jina la Kilatini „Pavo“. 

Leo Pavo - Tausi lipo pia kati ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia  Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Tau'.

## Nyota
Nyota za Tausi ni chache na dhaifu; lakini kuna moja angavu inaitwa Peacock au a Alfa Pavonis yenye mwangaza unaoonekana wa mag 1.94 ikiwa na umbali wa miakanuru 179 kutoka Dunia. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Pavo constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Pavo
* Star Tales – Pavo
* Pavo an fancyful bird, tovuti ya Astronomical Society of Southern Africa (ASSA), iliangaliwa 2017
Mwanga wa Jua

thumb|329x329px|Mwanga wa jua ukiwa umezuiwa na mawingu.
**Mwanga wa Jua** (au **nuru ya Jua**; kwa Kiingereza *sunlight* au *sunshine*) ni mionzi kwa umbo la nuru inayoonekana, nuru ya infraredi na urujuanimno ambayo hutolewa na Jua. Mionzi hiyo ni sehemu za mnururisho wa sumakuumeme unaotoka kwenye Jua. 

Kwenye Dunia, mwanga wa Jua huchujwa kupitia anga la Dunia na ni dhahiri kwamba mchana, wakati Jua lipo juu ya upeo wa macho, mionzi ya Jua inatufikia moja kwa moja kama mchanganyiko wa nuru ya kuangaza na kuleta joto. Wakati anga linafunikwa na mawingu, mwanga wa Jua unatawanyika. 

Mwanga wa Jua huchukua muda wa dakika 8.3 kufikia Dunia kutoka kwenye uso wa Jua.

Upande wa afya mionzi ya Jua ina madhara lakini pia faida, kwa kuwa ni chanzo kikuu cha vitamini D3.

Tena mwanga wa Jua ni muhimu katika usanisinuru, mchakato unaotumiwa na mimea na viumbehai vingine vya jamii hiyo kubadili nishati ya mwanga, kuwa ndani ya nishati ya kemikali ambayo inaweza kutumika kwa kuchochea shughuli za viumbe. 

Mwanga wa Jua huweza kupimwa kwa kutumia kifaa kinachoitwa Kipimajua (kwa Kiingereza: sunshine recorder, pyranometa).

Jamii:Nishati
Jamii:Jua
Iker Casillas

thumb|351x351px|Iker Casillas (2012)
**Iker Casillas Fernández**(alizaliwa 20 Mei 1981) ni mchezaji kutoka Hispania anayecheza kwenye klabu ya FC Porto na timu ya taifa ya Hispania kama golikipa.
Cassilas anajulikana kama golikipa mwenye mafanikio makubwa kwa muda wote katika soka.Casillas alianza kucheza mpira mwaka 1999 katika timu ya wadogo ya Real Madrid.
Akiwa Madrid Casillas alipata mafanikio mengi ikiwemo kuchukua kombe la UEFA mara tatu na kuchukua kombe la LA LIGA.
Katika timu ya taifa Casillas amefanikiwa kuiwezesha kuchukua kombe la Dunia mwaka 2010 nchini Afrika kusini walipocheza fainali na timu ya taifa ya Uholanzi.  
Kwenye mafanikio yake amewahi kushinda tuzo ya golikipa bora wa dunia nyuma yake akiwa Buffon wa Italia mwaka 2010.

Jamii:Watu walio hai
Jamii:waliozaliwa 1981
Jamii:Wachezaji mpira wa Hispania
Twiga (kundinyota)

**Twiga** (kwa Kilatini na Kiingereza *Camelopardalis*)   ni jina la kundinyota kubwa lenye nyota hafifu kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Twiga iko karibu na ncha ya anga ya kaskazini. Kwa sababu hiyo inaonekana kisehemu tu kutoka Tanzania. 

Inapakana na kundinyota Farisi (*Perseus*), Hudhi (*Auriga*) na Washaki (*Lynx*) upande wa kusini, Dubu Mkubwa (*Ursa Maior*) na Tinini (*Draco*) upande wa magharibi,   Dubu Mdogo (*Ursa Minor*), Kifausi (*Cepheus*) upande wa kaskazini na Mke wa Kurusi (*Cassiopeia* úpande wa mashariki.

## Jina
Twiga ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu walizunguka dunia yote yaani karne ya 16 na hapo wanaastronomia wa Ulaya walilenga kuchora ramani ya nyota zote. Wagiriki wa Kale hawakujaribu kupanga nyota zake hafifu kati ya makundinyota waliyojua. Mholanzi Petrus Plancius aliwahi kupokea taarifa ya mabaharia waliochora nyota za kusini halafu akajitahidi kujaza eneo lote la angani kwa kupanga nyota zote kwa makundinyota kwenye globu ya nyota yake. Hapo alitambua pengo  kaskazini akaunda makundinyota ya Twiga na Munukero (Monoceros). 

Plancius alitumia jina la Camelopardalis kwa mnyama wa twiga maana Wazungu hawakujua mnyama huyu na kutokana na maelezo waliona ana shingo ndefu kama ngamia (*camel*) halafu madoa kama chui (*pardalis* kwa Kigiriki).  

Leo Camelopardalis - Twiga iko pia kati ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia . Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Cam'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni β Alfa Camelopardalis yenye uangavu unaoonekana wa mag 4.03 ikiwa na umbali wa Dunia wa miaka nuru 1,000  
 
## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Camelopardalis constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Camelopardalis
* Star Tales – Camelopardalis
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
Kanda (kifaa)

**Kanda** (kwa Kiingereza: *audiocassette*) ni aina ya kanda (kaseti) ambayo inatumika kuhifadhi sauti na muziki. Hii inaweza kutumika kwa "kicheza kanda" au "tanakali kanda". Kanda zinahifadhi sauti katika tepu ya sumaku ambayo imeviringishwa katika rola mbili za kanda.

Kanda sanifu ya kwanza iligunduliwa mwaka 1962 na kampuni ya Philips. Wao waliita "**Compact Cassette**".  Wakati huo zinapoanza (miaka ya 1960) kanda-kaseti na vifaa vyake vya kurekodia havikuwa bora sana. Lakini ilipofika miaka ya 1970 kila mtu alipenda kusikiliza muziki kupitia kaseti na hivyo polepole teknolojia ikawa poa zaidi. 

Ilipofika miaka ya 1980, zikazidi kuvuma na ubora ukaongezeka maradufu. Katika kufanikisha hili, kampuni ya Sony ikatengeneza Walkman na hapo ndipo palipozidisha soko la kanda.

Kwa kufuatia matumizi makubwa ya CD, matumizi ya kanda yakaanza kufifia. Mwaka wa 2011 hata Kamusi ya Kiingereza ya Oxford iliondoa neno "cassette tape" katika toleo dogo la vitabu vyake.

## Marejeo
Tepu ya sumaku

]]
**Tepu ya sumaku** (vilevile **mkanda wa sumaku**, kutoka Kiingereza **magnetic tape**) ni jina la kutaja mkanda mrefu na mwembamba wa plastiki ambao umepakazwa malighafi ya kisumaku juu yake. Karibu tepu zote za kurekodia, aidha iwe ya sauti au video, au kwa ajili ya kuhifadhia data za kompyuta, zina usumaku ndani yake.

## Historia
Tepu za sumaku ziligunduliwa kwa mara ya kwanza na mtaalamu wa mambo ya sauti wa Kijerumani Fritz Pfleumer mnamo 1928 nchini Ujerumani. Uvumbuzi wa Pfleumer ulitumia iron oxide (Fe2O3) ungaunga alioupakaa katika ukanda wa karatasi.

Tepu za sumaku zimekuwa zikitumika kuhifadhia data mbalimbali kwa zaidi ya miaka 50. Hadi sasa, matepu ya kibao ya kisasa yamepata kutengenezwa. Leo hii, teknolojia nyingine kadha wa kadha kama vile CD au DVD zinachukua nafasi ya tepu ya sumaku. Hata hivyo, pamoja na ugunduzi wa kiteknolojia kutokea, bado matumizi ya tepu za sumaku yanaendelea.

## Tazama pia
*Kanda ya sauti
*Kanda ya video
*Floppy disk

## Viungo vya nje
* Historia ya teknolojia ya tepu ya sumaku
* VidiPax Audio Format Guide
Kayamba

**Kayamba** ni ala ya muziki ambayo imetengenezwa kwa matete na ndani yake hutiwa punje kavu za nafaka, kwa mfano mahindi. 

Inapotikiswa kwa mdundo maalumu inatoa sauti nzuri inayochangia hasa furaha ya nyimbo.

Jamii:Ala za muziki
Ketubimu

thumb|250px|Tanakh: maandishi ya nje ya Kiebrania yasema "Torah - Neviim - Ketuvim".
**Ketubimu** (כתובים, *Ketuvim*, wingi wa *ketuv*, ambalo ni sawa na Kiarabu/ Kiswahili "kitab/kitabu") ni sehemu ya tatu na ya mwisho ya Biblia ya Kiebrania (תנ״ך, *Tanakh*, kifupisho kinachounganisha herufi tatu "T" - "N" - "Kh" ambazo ni mianzo ya maneno matatu ya Kiebrania yanayotaja sehemu tatu ndani ya Biblia ya Kiebrania: Torati, Neviim, Ketuvim).

Vitabu hivi hugawanywa katika kundi za: 
** vitabu vya kihistoria kama vile Ezra, Nehemiah na Mambo ya Nyakati.
** vitabu vya hekima kama vile Ayubu, Mhubiri na Mithali.
** vitabu vya kishairi kama vile Zaburi, Maombolezo na Wimbo Ulio Bora.
** vitabu vingine kama vile Ruthu, Estha na Danieli.

Jamii:Biblia
Jamii:Uyahudi
Mfumokleri

**Mfumokleri** (au *uklerikali* au *klerikalisimo*) ni mazoea au utamaduni wa kuwaachia wakleri kuanzisha na kufanya karibu kila kitu katika Kanisa na hata katika siasa bila kushirikisha vya kutosha waumini wenzao, yaani watawa na hasa walei.

Jambo hilo linapingana na mtazamo sahihi unaoliona Kanisa kuwa familia ya Mungu ambamo wote ni ndugu, na unaoiona siasa kuwa uwanja unaowahusu zaidi walei wakishirikiana na wananchi wenzao wote.

Tatizo hilo lilikua hasa wakati elimu ilikuwa ya wachache tu, hivyo wasionayo walikosa uwezo wa kutoa hoja zao, na iliwabidi kuendeshwa na wenye elimu, wakiwemo kwa kiasi kikubwa baadhi ya wakleri.

Jamii:Ukristo
Kigango

**Kigango** ni sehemu ya parokia ambayo hupata huduma kutoka kwa paroko na mapadri wenzake badala ya kuwa na padri mkazi. 

Mara nyingi kina kanisa lake ambamo ibada zinafanyika kawaida kutokana na umbali wa kanisa la parokia.

Katika kigango zinapatikana jumuia ndogondogo za Kikristo zinazounganisha familia kadhaa.

Jamii:Kanisa Katoliki
Klausura

(Ureno).]]

**Klausura** (kutoka Kilatini "clausura", yaani "ufungizi"; kwa Kiingereza "cloister") ni eneo la nyumba ya watawa ambamo watu wa nje hawawezi kuingia bila kutimiza masharti maalumu.

Mara nyingine katika monasteri za kike taratibu hizo zinazuia pia watawa wasitoke nje bila sababu kubwa.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccscrlife/documents/rc_con_ccscrlife_doc_13051999_verbi-sponsa_en.html Hati Verbi Sponsa
Panji (kundinyota)

**Panji** (kwa Kilatini na Kiingereza *Dorado*)   ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Panji lipo kwenye mstari wa ekliptiki karibu na nyota angavu ya Suheli (Canopus). Kundinyota jirani ni Meza (*Mensa*), Nyoka Maji (*Hydrus*), Nyavu (*Reticulum*), Saa (*Horologium*), Patasi (*Caelum*), Mchoraji (*Pictor*) na Panzimaji (*Volans*).

## Jina
Panji inapatikana  kati ya kundinyota zilizobuniwa tangu mabaharia, Wazungu walipozunguka Dunia yote katika karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Hazikutajwa katika vitabu vya Wagiriki wa Kale au Waarabu.  Kundinyota hii ilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia zikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius.

Keyser alitumia jina la Kihispania “Dorado” linalomaanisha “ya dhahabu” na hii ni rangi ya samaki ya Panji. 

Leo Dorado – Panji iko kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia . Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Dor'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Doradus ambayo ni nyota maradufu ambayo ni badilifu yenye mwangaza unaoonekana wa 3.3 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 176 

Wingu Kubwa la Magellan ambayo ni galaksi kibete jirani yenye nyota bilioni 15 iko mpakani kati ya Panji na Meza (*Mensa*). Umbali wake na Dunia ni miakanuru 170,000. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Dorado constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Dorado
* Star Tales – Dorado
Thiago Alcantara

thumbnail|right|250px|Thiago akiichezea Timu yake ya Taifa ya Hispania mwaka 2019 
**Thiago Alcantara** ni mcheza soka wa Liverpool na ni raia wa Hispania. 

Mchezaji huyu hucheza nafasi ya kiungo mshambuliaji au kiungo, mkabaji au mara chache hucheza kama beki wa kushoto na huvaa jezi namba 6 mgongoni. 

Mchezaji huyu amewahi kuchezea timu kama: Barcelona, Bayern Munich. 

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Hispania
Jamii:Wachezaji wa Liverpool FC
Munukero (kundinyota)

**Munukero** (kwa Kilatini na Kiingereza *Monoceros*)   ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Munukero lipo karibu na ikweta ya anga na katika kanda ya Njia Nyeupe. 

Linapakana na makundinyota Shuja (*Hydra*) upande wa kaskazini, Mbwa Mdogo (*Canis Minor*), Jauza (*Gemini*), Jabari (*Orion*), Arinabu (*Lepus*), Mbwa Mkubwa (*Canis Maior)* na Shetri (*Puppis*).

## Jina
Munukero ni kati ya makundinyota yaliyobobuniwa tangu mabaharia Wazungu walizunguka dunia yote yaani karne ya 16 na hapo wanaastronomia wa Ulaya walilenga kuchora ramani ya nyota zote. Wagiriki wa Kale hawakujaribu kupanga nyota zake hafifu kati ya makundinyota waliyojua. 

Mwisho wa karne ya 16 Mholanzi Petrus Plancius alipokea taarifa ya mabaharia waliochora nyota za kusini halafu akajitahidi kujaza eneo lote la angani kwa kupanga nyota zote kwa kundinyota. Hapo alitambua mapengo (yaani nyota zisizopangiwa kwa kundinyota) akaunda maundinyota ya Munukero na Twiga (Camelopardalis) na kuichora katika globu ya nyota yake. 

Plancius alitumia jina la Munukero (monoceros) ambayo katika mitholojia ya Ulaya ni mnyama visasili anayefanana na farasi mwenye pembe moja kichwani. Inaaminiwa ya kwamba wazo hili lilitokana na taarifa kuhusu kifaru zilizopokelewa Ulaya. Jina la Kigirkiki la “Monocero” lina sehemu mbili za “mono” yaani moja na Cero yaani pembe.

Leo Munukero - Monoceros iko pia kati orodha  ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia zinazoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia . Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Mon'.

## Nyota
Monucero ina nyota chache na dhaifu tu. Nyota angavu zaidi ni α Alfa Monocerotis yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.93  ikiwa umbali wa Dunia  miaka nuru 148 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Monoceros constellation
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Monoceros
* Star Tales – Monoceros
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
Rokujo wa Japani

thumb|kaburi la mfalme Rokujo

**Rokujo** (28 Desemba, 1164 &ndash; 23 Agosti, 1176) alikuwa mfalme mkuu wa 79 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Nobuhito*, na alikuwa mwana wa Tenno Nijo. Mwaka wa 1165 alimfuata babake na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1168. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Takakura.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1164
Jamii:Waliofariki 1176
Jamii:Watawala wa Japani
Nijo wa Japani

right|thumb|Mchoro wa Nijo
**Nijo** (31 Julai, 1143 &ndash; 5 Septemba, 1165) alikuwa mfalme mkuu wa 78 (*Tenno*) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Morihito*, na alikuwa mwana wa kwanza wa Tenno Go-Shirakawa. Mwaka wa 1158 alimfuata babake na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka wa 1165, muda mfupi kabla ya kifo chake kupitia ugonjwa. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Rokujo.

## Angalia pia
*Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Jamii:Waliozaliwa 1143
Jamii:Waliofariki 1165
Jamii:Watawala wa Japani
Kivule

**Kivule** ni kata ya wilaya ya Ilala katika mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania, yenye postikodi namba **12117**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 88,273 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dar es Salaam
Jamii:Wilaya ya Ilala
Kolekta

**Kolekta** (kutoka Kilatini *collēcta* ambayo ni sawa na Kigiriki *[déesis] synapté*; kwa Kiingereza *collect*) ni sala fupi ya liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo, kama yale ya Wakatoliki, Waorthodoksi, Waanglikana, Wamethodisti na Walutheri.  

Tafsiri ya jina la Kilatini *collēcta* (kutoka kitenzi *colligō*, "kukusanya") ni mkusanyiko wa waumini au zaidi ni mkusanyo wa maombi ambayo kila muumini ametoa binafsi wakati wa kimya ambao padri anauacha kati ya mwaliko wa kusali ("Tuombe") na sala anayoitamka mwenyewe akiitikiwa na wote, "Amina"
*Mwelekeo, yaani nafsi ya Kimungu ambaye anaombwa (Mungu Baba, mara chache Mungu Mwana
*Sifa ya nafsi hiyo, mara nyingi kuhusiana na ombi litakalofuata
*Ombi la kitu kimoja kwa namna wazi
*Lengo la ombi:
*Hatima inayomhusisha Yesu Kristo na kumaliziwa na waumini.

## Tanbihi
Mwinyi (Tabora)

**Mwinyi** ni  kata ya Manisipaa ya Tabora katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45127**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 16,531 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Tabora Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Dancehall

**Dancehall** ni aina ya muziki maarufu sana nchini Jamaica na ulimwenguni kwa ujumla. Aina hii ya muziki ilianza mwishoni mwa miaka ya 1970 na kuendelezwa vyema katika miaka ya 1980 na kuja kutambulikana ulimwenguni kote kwenye miaka ya 1990. Muziki huu ni kombinenga la muziki wa reggae, hip hop, na R&B.

## Marejeo
Jamii:reggae
Mministranti

katika maandamano ya kuadhimisha miaka hamsini ya kanisa huko Gennep, Uholanzi.]]

**Mministranti** (kutoka Kilatini *ministrare*, kutumikia; pia "mtumikizi" au "mtumishi wa Misa" au "mtumishi wa altare"; kwa Kiingereza "altar server") ni Mkristo mlei) anayehudumia askofu au padri, hasa altareni, wakati wa Misa na ibada nyingine. 

Mtaguso wa pili wa Vatikano ulitaja huduma hiyo katika hati "Sacrosanctum Concilium", namba 29, pamoja na zile za wasomaji, watangazaji na waimbaji.

Huduma za namna hiyo zinapatikana katika Kanisa Katoliki lakini pia kati ya Waorthodoksi, Waanglikana na baadhi ya madhehebu mengine. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Photo of Russian Orthodox bishop surrounded by servers
* SanctaMissa.org's Online Altar Server Tutorial with Video and Guides (1962 Roman Missal) 
* Altar Server Guide
* Parent's Training Manual for Altar Servers  Gives parents tips on how to prepare their children for serving at the altar
* Another Altar Server Manual
* Official Website of the Ministry of Altar Servers San Roque Cathedral, Diocese of Caloocan, Philippines
* Official Website of the Ministry of Altar Servers of Sto. Niño Parish, Taguig City, Philippines 

Jamii:Liturujia
Mitra

.]].]]

**Mitra** (kutoka Kigiriki: μίτρα, mitra, "kilemba"; kwa Kiingereza *mitre* au *miter*) ni kofia kubwa inayovaliwa na askofu, abati au mkleri fulani wakati wa ibada za Kanisa Katoliki, Makanisa ya Kiorthodoksi, Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki, Ushirika wa Anglikana na baadhi ya Walutheri.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*

## Viungo vya nje
*Mitres Photographs and descriptions of the different types of mitres
*Episcopal Mitre from Kavsokalyvia, Mount Athos
*http://photography.nationalgeographic.com/photography/enlarge/jeweled-miter_pod_image.html  Mitre worn by Pope John Paul I at his papal inauguration Mass.  From the National Geographic book Inside the Vatican, 1991.

Jamii:Liturujia
Jamii:Mavazi