open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lobengula

thumb|right|Mfalme Lobengula
**Lobengula Khumalo** (Septemba 1845 - Januari 1894) alikuwa mfalme wa pili na wa mwisho wa Wandebele (tawi la Wazulu katika nchi ambayo leo inaitwa Zimbabwe)

Jina "Lobengula" linamaanisha "Aliyekuwa mgonjwa".

## Wazazi
Baba yake alikuwa Mzilikazi, ambaye alimtangulia Lobengula kama mfalme wa Wandebele. 

Mama yake Lobengula alikuwa mke mdogo kwenye boma ya Mzilikazi, na Lobengula aliweza kumrithi baba yake kwa umaarufu wake katika vita.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
* 

## Viungo vya nje
* Texts of the Moffat Treaty and Rudd Concession, signed by Lobengula, which gave Britain and the British South Africa Company rights over his land 
* History of Lobengula: Last King of the Matebele

Jamii:Waliozaliwa 1845
Jamii:Waliofariki 1894
Jamii:Historia ya Zimbabwe
Hifadhi ya Samburu

thumb|Mlango wa Hifadhi ya Kitaifa ya Samburu, Kenya.
**Hifadhi ya Samburu** inapatikana katika kaunti ya Samburu nchini Kenya. 

Ndiyo "nchi huru" ambapo Joy Adamson alikasirishwa mno na simba. Hii imeifanya mbuga hii kuwa maarufu sana na kuvuta watalii wengi kutaka kuizuru. 

Watalii pia huvutiwa mno na utamaduni wa Wasamburu pamoja na mavazi na mienendo yao.

## Tanbihi
Jamii:Hifadhi za Taifa za Kenya
Jamii:Kaunti ya Samburu
Hifadhi ya Taifa ya Saadani

thumb|300px|Pwani ya Saadani.
**Hifadhi ya Saadani** ni mojawapo kati ya hifadhi za taifa la Tanzania, ya 13 kutangazwa (2005) na ya pekee kupatikana kwenye Bahari ya Hindi

Inaenea katika km2 1062 za Mkoa wa Tanga. 

## Picha

File:Monkey & Baby.JPG|Nyani mama na mtoto huko Saadani
File:Bbiko.JPG|Ndege wa Saadani

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya Tanzania
* Mbuga za Taifa la Tanzania
* Orodha ya milima ya mkoa wa Tanga

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* http://www.saadanipark.org
Waniloti

wa Kiniloti wakisherehekea makubaliano ya amani huko Kapoeta, Sudan Kusini.]]
 Mniloti (Mdinka) John Garang wa Sudan Kusini kati ya wafuasi wake.]]
, mmojawapo kati ya mabingwa wa mbio za masafa marefu.]]
**Waniloti** ni watu wenye asili ya bonde la mto Nile ambao wanatumia lugha za Kiniloti, kama vile Wajaluo, Wasara, Wamasai, Wakalenjin, Wadinka, Wanuer, Washilluk, Waateker n.k.

Wanajulikana kwa urefu na weusi wao.

Pamoja na kuwa wengi kati ya wakazi wa Sudan Kusini, wanapatikana pia Ethiopia, Uganda, Kenya na Tanzania.

Waserer wa Afrika Magharibi pia wana asili hiyo.

Upande wa dini, siku hizi walio wengi wanafuata Ukristo, wakizidi kuacha Dini asilia za Kiafrika.

## Tanbihi
## Marejeo
* Lienhardt, Godfrey, *Divinity and Experience: The Religion of the Dinka*, Oxford University Press (1988),   https://books.google.com/books?id=z7Y4X9kHeU8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false (Retrieved : 9 June 2012)
Uoto asilia

**Uoto asilia** (au **Uoto wa asili**) ni mimea yote inayoota kiasili, tofauti na ile inayooteshwa na binadamu. Kwa hali hiyo uoto wa asili huhusiana moja kwa moja na tabia ya nchi, kwa mfano nyasi, msitu, vichaka na mbuga.

Msitu ni mkusanyiko wa miti mirefu na mikubwa ambayo huota sehemu kubwa kwa kukaribiana na vichaka ambavyo ni miti midogomidogo na mifupi iliyokusanyika kwa pamoja sana na mbuga ni uoto wa kisavana ambao ni kama nyasi.

Uoto wa asili ni matokeo ya athari za hali ya hewa, ambayo nayo huhusiana na kuathiriwa na sura ya nchi. Kwa mfano misitu minene hustawi katika sehemu za milima zenye mvua nyingi.

Aina na kiasi cha uoto wa asili hubadilika kadiri mvua inavyobadilika. WUtunzaji wa uoto wa asilia ni njia bora ya kuwezesha maisha ya afya katika jamii kwa maana kupitia njia mbalimbali za uoto wa asili kuna mvua, hewa nzuri, makazi ya wanyama. na kama utunzaji wetu wa uoto wa asilia utakuwa bora, basi utatusaidia sisi pamoja na vizazi vijavyo mbeleni. 

Jamii:Mimea
Uji

ya uji wa mtama.]]
 akipata uji, mchoro wa William Hemsley (1893).]]
**Uji** ni kinywaji kinachopikwa kwa kuchemsha unga na maji ukawa laini. 

Mara nyingi hupendwa asubuhi na kwa ajili ya watoto na wagonjwa.

Unga unaotumika unaweza kuwa wa mahindi, lakini pia mtama, ulezi, uwele n.k.

## Maandalizi ya uji 
* 1. Weka maji kiasi kwenye sufuria au chungu.
* 2. Weka jikoni.
* 3. Weka unga kiasi.
* 4. Acha kwa muda wa dakika moja kisha ukikorogea hivyo hivyo mpaka utakapoona mabuja yametoweka.
* 5. Acha kwa muda uji uchemke dakika. 
* 6. Epua uji wako, kisha uache upoe.

Uji wako utakuwa tayari kwa kunywa.

Jamii:Vinywaji
Jamii:Chakula
Watoto wa mitaani

, 1890.]]
[thumb|right|Watoto wa mitaani huko [Kabul, Afghanistan.]]
**Watoto wa mitaani** ni watoto ambao wamekosa makazi bora, malazi na mavazi kutoka kwa wazazi au walezi wao. Jambo hilo limesababisha kutokuwa na mahali maalumu pa kuishi. 

Idadi yao duniani hukadiriwa kuwa milioni mia moja hivi.

## Sababu
Kuwa mtoto wa mitaani husababishwa na ugomvi wa wazazi ambao hatimaye hutengana; hapo mtoto hukosa haki na mahitaji yake ya msingi. Mtoto huona bora akaishi mtaani ili aweze kufanya japo kazi ndogo aweze kupata mahitaji yake.

Pengine hutokana na vifo vya wazazi wote wawili, ambapo baadhi yao hutengwa na ndugu na kukosa mahali pa kwenda.

Kuna wakati watoto hao hukosa chakula, hivyo huona bora aibe ili apate kula. Wengine huingia kwenye makundi ya uuzaji wa madawa ya kulevya na ujambazi.

## Majukumu
Jamii inatakiwa ichukue jukumu la kuwasaidia watoto haO ili kuwaepusha na mambo hayo. Sisi sote kama jamii tunatakiwa tuliangalie suala hilo kwa umakini kwa usaidizi wa serikali; jukumu hili ni la kila mtu. 

Ingawa serikali nyingine zimetekeleza mipango ya kukabiliana na matatizo ya watoto wa mitaani, mpaka sasa suluhisho la jumla linahusisha kuwaweka katika makazi ya mayatima, nyumba za vijana, au taasisi za marekebisho.
 
Huko Kolombia, serikali imejaribu kutekeleza mipango ya kuweka watoto hawa katika nyumba zinazoendeshwa na serikali, lakini jitihada hizo zimeshindwa kwa kiasi kikubwa, na watoto wa mitaani wamekuwa kundi la watu walioathiriwa na ukatili wa Polisi na Usalama wa Taifa, kwa sababu, wanadhani ni watumiaji wa madawa ya kulevya na wahalifu. 

Katika Australia, majibu ya msingi kwa wasio na makazi ni Programu ya Usaidizi wa Makazi ya Usaidizi (SAAP). Mpango huo ni mdogo kwa ufanisi wake. Inakadiriwa moja kati ya vijana wawili ambao wanatafuta kitanda kutoka SAAP hugeuzwa kwa sababu huduma zimejaa.

Jitihada za kufaa zaidi zimefanywa na serikali mbalimbali kusaidia au kushirikiana na mashirika yasiyo ya serikali.

## Marejeo
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje 
* Street Child: is a UK charity, that aims to create educational opportunity for some of the most vulnerable children in West Africa.
* The Hope Foundation: Offering protection, education and healthcare to street children in Kolkata, India
* Street Children in Gimbi, Ethiopia, including documentary of a specific boy
* Streetconnect.org : A clearing house of information for and about homeless youth
* Hummingbird: a documentary about two NGOs in Brazil that work with street kids
* The Goodman Project : A foundation set up to help the street kids in India and Asia
* Street Children : Article on the Children's Rights Portal

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Umri
Jamii:Haki za binadamu
Kijaru

**Kijaru** (au **Kidjaru**) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wajaru katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kijaru 360, hata hivyo lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijaru kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijaru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijaru 
*lugha ya Kijaru katika Glottolog
*lugha ya Kijaru katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kikaurna

**Kikaurna** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakaurna katika jimbo la Australia Kusini. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikaurna ilitoweka. Hata hivyo, kuna watu ambao wameanza kujufunza lugha ya Kikaurna tena kwa ajili ya kuihuisha. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaurna kiko katika kundi la Kiyura.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaurna kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaurna 
*lugha ya Kikaurna katika Glottolog
*lugha ya Kikaurna katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Madaraka

alt=Ni moja wa viongozi wanaoshika madaraka yao vizuri|thumb|Ni moja wa viongozi wanaoshika madaraka yao vizuri
**Madaraka** ni uwezo ambao mtu hupewa ili kuongoza kundi fulani la watu. Madaraka hayo huweza kufikia kuwa ya kuongoza kundi kubwa la watu au hata nchi nzima.Uongozi unaweza kuwa ni wa mtu mmoja mmoja au wa kundi kubwa la watu. 

Madaraka hutolewa kwa njia mbili ambazo ni kuteuliwa au kuchaguliwa. Uongozi wa kuchaguliwa hupatikana kwa kupiga kura huku uongozi wa kuteuliwa ukipatikana kwa kuteuliwa.

## Faida za uongozi
*Husaidia kufanya kazi kwa ufanisi kwasababu kiongozi anakuwa chini ya mamlaka.
*Husaidia kufanya kazi kwa umoja na kwa urahisi.

## Sifa za kiongozi bora
*Huwa mchapa kazi.
*Huwa mkweli.
*Huwa mwaminifu.

Jamii:Serikali
Jamii:Elimu jamii
Embe

thumb|Maembe
thumb|Maembe mtini
thumb|right|Bilauri ya juisi ya maembe.
**Embe** ni tunda tamu na lenye vitamini nyingi litokalo katika mti wa mwembe, aina mbalimbali za spishi *Mangifera indica*.
		 	
Likiwa na asili ya Asia Kusini, kwa sasa ni kati ya miti ya kitropiki inayokuzwa kwa matunda yake yanayoweza kuliwa na yanayovunwa sana duniani, hususan katika tropiki.  
 
Pamoja na kuliwa bichi, embe pia hutumika katika mapishi mbalimbali na kwa kutengenezea juisi.

## Maelezo 
Zaidi ya spishi hizi zinapatikana kwa maumbile kama miembe ya porini. Jenasi ni sehemu ya familia ya korosho, Anacardiaceae. Miembe inatoka Asia ya Kusini ambapo “Mwembe wa Kihindi” au “mwembe wa kawaida,” Mangifera indica, ulisambazwa duniani ukaanza kuwa tunda moja la yanayopandwa zaidi ya dunia. Spishi nyingine za Mangifera (kama mwembe wa farasi, Mangifera foetida, n.k.) zinakuzwa kwa misingi midogo. Ulimwenguni, kuna mamia ya aina za mwembe. Kulingana na aina, ukubwa, sura, utamu, rangi ya ganda, na rangi ya nyama zinatofautiana. Mwili wa tunda unaweza kuwa na rangi ya njano, ya dhahabu, au ya machungwa. Embe ni tunda la kitaifa la Uhindi na la Pakistan, na mwembe ni mti wa kitaifa wa Bangladesh.

Miembe hukua urefu hadi mita 35-40. Miti hiyo inaishi kwa muda mrefu sana na mifano fulani inatoa bado matunda baada ya miaka mia tatu. Katika udongo wenye kina, mzizi mkuu unaenda mita sita chini ya uso, na mizizi ya kulisha na ya kushikilia inapenyapenya vipana. Majani ni kibichi kila wakati. Ni sentimita 15-35 kwa urefu na sentimita 6-16 kwa upana. Majani yanapokuwa madogo, yana rangi ya machungwa na ya waridi. Yanabadilika kuwa mekundu, kisha kijani yanapokomaa. Kufikia karne ya kumi BK, kilimo chake ameanza huko Afrika ya Mashariki. Msafiri Mmoroko Ibn Battuta aliripoti uwepo wake mjini Mogadishu. Kilimo chake kilienea Brazil, Bermuda, Karibiani, na Meksiko, ambapo hali ya hewa inaruhusu ukuaji wake.

## Matumizi ya upishi 
Maembe kwa kawaida huwa na ladha tamu, lakini ladha na umbile la nyama vinatofautiana kadili ya aina. Ganda la embe lisiloiva, lililopikwa, na lililovundika inaweza kulewa, lakini inaweza kuwasha kinywa. Maembe hutumiwa sana jikoni. Embe kali lisiloiva, linatumiwa kwa mchuzi na achari, au linaliwa mabichi na chumvi au pilipili moto. Lassi ni kinywaji maarafu sana katika Asia ya Kusini, kinachoandaliwa na kuchanganya  embe lililoiva na mgando na sukari. Matumizi ya embe ya kawaida zaidi ni kuliwa bichi baada kuiva, litakapokuwa na ladha nzuri inayopendeza sana.

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* Litz, Richard E. (editor, 2009). *The Mango: Botany, Production and Uses*. 2nd edition. CABI. ISBN|978-1-84593-489-7.
* Susser, Allen (2001). *The Great Mango Book: A Guide with Recipes*. Ten Speed Press. ISBN|978-1-58008-204-4.

## Viungo vya nje
* Sorting *Mangifera* species
* Pine Island Nursery's Mango Variety viewer

Jamii:Matunda
Mia tisa sitini na tano

**Mia tisa sitini na tano** ni namba inayoandikwa **965** kwa tarakimu za kawaida na CMLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 964 na kutangulia 966.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 193.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 965 KK na 965 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sitini na sita

**Mia tisa sitini na sita** ni namba inayoandikwa **966** kwa tarakimu za kawaida na CMLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 965 na kutangulia 967.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 7 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 967 KK na 967 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sitini na saba

**Mia tisa sitini na saba** ni namba inayoandikwa **967** kwa tarakimu za kawaida na CMLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 966 na kutangulia 968.

**967** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 967 KK na 967 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sitini na nane

**Mia tisa sitini na nane** ni namba inayoandikwa **968** kwa tarakimu za kawaida na CMLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 967 na kutangulia 969.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 11 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 968 KK na 968 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sitini na tisa

**Mia tisa sitini na tisa** ni namba inayoandikwa **969** kwa tarakimu za kawaida na CMLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 968 na kutangulia 970.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 17 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 969 KK na 969 BK.

## Tanbihi
Kimartu-Wangka

**Kimartu-Wangka** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamartu-Wangka katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimartu-Wangka 880. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimartu-Wangka kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimartu-Wangka kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimartu-Wangka
*lugha ya Kimartu-Wangka katika Glottolog
*lugha ya Kimartu-Wangka katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mia tisa sabini

**Mia tisa sabini** ni namba inayoandikwa **970** kwa tarakimu za kawaida na CMLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 969 na kutangulia 971.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 97.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 970 KK na 970 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na moja

**Mia tisa sabini na moja** ni namba inayoandikwa **971** kwa tarakimu za kawaida na CMLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 970 na kutangulia 972.

**971** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 971 KK na 971 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na tatu

**Mia tisa sabini na tatu** ni namba inayoandikwa **973** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 972 na kutangulia 974.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 139.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 973 KK na 973 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na mbili

**Mia tisa sabini na mbili** ni namba inayoandikwa **972** kwa tarakimu za kawaida na CMLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 971 na kutangulia 973.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 3 x 3 x 3.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 972 KK na 972 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na nne

**Mia tisa sabini na nne** ni namba inayoandikwa **974** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 973 na kutangulia 975.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 487.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 974 KK na 974 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na tano

**Mia tisa sabini na tano** ni namba inayoandikwa **975** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 974 na kutangulia 976.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 5 x 5 x 13.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 975 KK na 975 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na sita

**Mia tisa sabini na sita** ni namba inayoandikwa **976** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 975 na kutangulia 977.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 61.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 976 KK na 976 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na tisa

**Mia tisa sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **979** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 978 na kutangulia 980.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 89.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 979 KK na 979 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na saba

**Mia tisa sabini na saba** ni namba inayoandikwa **977** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 976 na kutangulia 978.

**977** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 977 KK na 977 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini

**Mia tisa themanini** ni namba inayoandikwa **980** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 979 na kutangulia 981.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 7 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 980 KK na 980 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na moja

**Mia tisa themanini na moja** ni namba inayoandikwa **981** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 980 na kutangulia 962.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 109.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 981 KK na 981 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na mbili

**Mia tisa themanini na mbili** ni namba inayoandikwa **982** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 981 na kutangulia 983.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 491.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 982 KK na 982 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na tatu

**Mia tisa themanini na tatu** ni namba inayoandikwa **983** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 982 na kutangulia 984.

**983** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 983 KK na 983 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na nne

**Mia tisa themanini na nne** ni namba inayoandikwa **984** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 983 na kutangulia 985.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 41.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 984 KK na 984 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na tano

**Mia tisa themanini na tano** ni namba inayoandikwa **985** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 984 na kutangulia 986.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 197.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 985 KK na 985 BK.

## Tanbihi
Mia tisa sabini na nane

**Mia tisa sabini na nane** ni namba inayoandikwa **978** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 977 na kutangulia 979.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 163.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 978 KK na 978 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na sita

**Mia tisa themanini na sita** ni namba inayoandikwa **986** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 985 na kutangulia 987.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 17 x 29.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 986 KK na 986 BK.

## Tanbihi
Nyongo

.]]
**Nyongo** ni kimiminika cha njano chenye ukijani ambacho husaidia kumeng'enya mafuta. Kwa wanyama wengi wenye uti wa mgongo kinazalishwa kwenye ini na hutunzwa kwenye kifuko cha nyongo. Pia nyongo hutunzwa kwenye mirija ya nyongo. 

Vitu vinavyounda nyongo ni:
* Maji
* Kolestro
* Rangi ya nyongo
* Chumvi za nyongo

Mara nyingi baada ya kupandikiza ini, nyongo hutoka nje ya mwili.

## Marejeo
* 
* 
* 

Jamii:Ini
Mia tisa themanini na saba

**Mia tisa themanini na saba** ni namba inayoandikwa **987** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 986 na kutangulia 988.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 47.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 987 KK na 987 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na nane

**Mia tisa themanini na nane** ni namba inayoandikwa **988** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 987 na kutangulia 989.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 13 x 19.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 988 KK na 988 BK.

## Tanbihi
Mia tisa themanini na tisa

**Mia tisa themanini na tisa** ni namba inayoandikwa **989** kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 988 na kutangulia 990.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 23 x 43.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 989 KK na 989 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini

**Mia tisa tisini** ni namba inayoandikwa **990** kwa tarakimu za kawaida na CMXC kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 989 na kutangulia 991.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 5 x 11.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 990 KK na 990 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na moja

**Mia tisa tisini na moja** ni namba inayoandikwa **991** kwa tarakimu za kawaida na CMXCI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 990 na kutangulia 992.

**991** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 991 KK na 991 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na tatu

**Mia tisa tisini na tatu** ni namba inayoandikwa **993** kwa tarakimu za kawaida na CMXCIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 992 na kutangulia 994.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 331.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 993 KK na 993 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na nne

**Mia tisa tisini na nne** ni namba inayoandikwa **994** kwa tarakimu za kawaida na CMXCIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 993 na kutangulia 995.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 71.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 994 KK na 994 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na tano

**Mia tisa tisini na tano** ni namba inayoandikwa **995** kwa tarakimu za kawaida na CMXCV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 994 na kutangulia 996.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 199.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 995 KK na 995 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na sita

**Mia tisa tisini na sita** ni namba inayoandikwa **996** kwa tarakimu za kawaida na CMXCVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 995 na kutangulia 997.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 83.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 996 KK na 996 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na saba

**Mia tisa tisini na saba** ni namba inayoandikwa **997** kwa tarakimu za kawaida na CMXCVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 996 na kutangulia 988.

**997** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 997 KK na 997 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na nane

**Mia tisa tisini na nane** ni namba inayoandikwa **998** kwa tarakimu za kawaida na CMXCVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 997 na kutangulia 999.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 499.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 998 KK na 998 BK.

## Tanbihi
Kiatu

la viatu rasmi.]]
 ya aina mbalimbali za viatu.]]
**Kiatu** ni bidhaa yenye lengo la kulinda na kustarehesha mguu wa binadamu wakati wa kufanya shughuli mbalimbali. Pia kutumika kama bidhaa ya mapambo na mitindo, hasa kutokana na aina mbalimbali sana, tena tofauti kati ya utamaduni mmoja na utamaduni mwingine. 

Zaidi ya hayo, mitindo mara nyingi imefanya wengi kubuni mambo, kama vile viatu vya visigino virefu au tambarare. Tofauti ya gharama yake inatumika pia kujenga matabaka kati ya watu. Viatu viliiyotolewa na wabunifu maarufu vinaweza kuwa vya vifaa ghali, na kuuzwa kwa mamia au hata maelfu ya dola za Marekani. 

Baadhi ya viatu vinaundwa kwa madhumuni maalum, kama vile buti iliyoundwa mahsusi kwa ajili ya kupanda milima au kuteleza juu ya theluji. 

Kwa kawaida, viatu vimefanywa kutoka ngozi, mbao au turubai, lakini pia vinazidi kufanywa kutoka mpira, plastiki n.k. 

Jamii:Mavazi
Mia tisa tisini na tisa

**Mia tisa tisini na tisa** ni namba inayoandikwa **999** kwa tarakimu za kawaida na CMXCIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 998 na kutangulia 1000.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 37.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 999 KK na 999 BK.

## Tanbihi
Mia tisa tisini na mbili

**Mia tisa tisini na mbili** ni namba inayoandikwa **992** kwa tarakimu za kawaida na CMXCII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 991 na kutangulia 993.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 31 (au 25 x 31).

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 992 KK na 992 BK.

## Tanbihi
Kimudburra

**Kimudburra** (au **Kimudbura**) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamudburra katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimudburra 47 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimudburra kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimudburra kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimudburra
*lugha ya Kimudburra katika Glottolog
*lugha ya Kimudburra katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kingadjunmaya

**Kingandjunmaya** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wangandjunmaya katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kingandjunmaya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingandjunmaya kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingandjunmaya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingandjunmaya 
*lugha ya Kingandjunmaya katika Glottolog
*lugha ya Kingandjunmaya katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kibilinara

**Kibilinara** (au **Kipilinara**) ni lahaja ya Kingarinman ambayo ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kibilinara 15 tu, wakati wasemaji wa Kingarinman walikuwa watu 360, na lugha imo hatarini mwa kutoweka.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingarinman kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingarinman na Kibilinara 
*lahaja ya Kibilinara katika Glottolog
*lugha ya Kingarinman katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mlemavu

ya mpira wa kikapu kati ya timu za walemavu kutoka Afrika Kusini na Iran mwaka 2008.]]
**Mlemavu** ni mtu mwenye upungufu wa kiungo au viungo fulani vya mwili. Pia kuna ulemavu wa ngozi (taz. albino). Si ugonjwa wa muda tu, bali hali ya kudumu.

Mara nyingi hali hiyo husababishwa na ajali au kuzaliwa hivyo hivyo. 

Baadhi yao huishia kuombaomba barabarani na kuwa tegemezi kwa jamii inayowazunguka. Lakini wanaweza kufundishwa elimu au ufundi fulani ili wajipatie riziki zao.

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Ulemavu
Zodiaki

wa mwaka 1442 katika kuba ya kanisa la Italia, ikionyesha mstari wa njia ya Jua kati ya makundinyota ya ekliptiki.]]
**Zodiaki** ni kanda kwenye anga zenye upana wa takriban nyuzi 20 zinazofuata mstari wa njia ya Jua yaani mstari wa njia dhahiri ya Jua angani katika mwendo wa mwaka mmoja. Mstari huo unapatikana kwa kutazama Jua wakati wa mapambazuko ambako linaonekana katika mazingira ya makundinyota tofauti. Kila mwaka Jua linapambazuka katika eneo la makundinyota yaleyale.

Njia dhahiri za Mwezi na sayari zinaonekana pia katika kanda hii ya zodiaki.

Hadi leo unajimu unatumia makundinyota 12 kama buruji za falaki kwa imani ya kwamba nyota hizi zina athari kwa kipindi fulani cha mwaka kinachoitwa kufuatana na kundinyota au buruji ya falaki yake. Lakini hali halisi Jua linapita katika maeneo ya makundinyota 13, si 12. 

Miaka 3000 iliyopita, ambapo mfumo wa Zodiaki ulibuniwa, wataalamu wa Babeli waliondoa kundinyota la Hawaa *(Ophiuchus)* katika mfumo kwa shabaha ya kupata mgawanyo wa anga unaolingana na miezi 12 ya kalenda.   

Kumetokea pia badiliko la kwamba makundinyota ya Zodiaki hayalingani tena na vipindi vya mwaka ambapo yanatangazwa na wanajimu wa leo. Sababu yake ni kusogea kwa mhimili wa Dunia na hii inasababisha ya kwamba sisi tunatazama anga kwa pembe tofauti kuliko wazee miaka 2000 iliyopita. Ila tu wanajimu wanaendelea kutumia vipindi vilivyopimwa zamani zile.  

## Makundinyota ya ekliptiki
Jedwali lifuatalo linaonyesha hali halisi ya makundinyota 13 yanayopitiwa na Jua katika mwendo wa mwaka mmoja. Kwa sasa nukta ya machipuo iko ndani ya Hutu *(Pisces)* hivyo hapa iko nafasi ya 0° 

## Tazama pia
* Buruji za falaki

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Elfu moja na sita

**Elfu moja na sita** ni namba inayoandikwa 1006 (moja sifuri sifuri sita) kwa tarakimu za kawaida, ila kwa namba za Kirumi MVI.

Ni namba asilia inayofuata 1005 na kutangulia 1007.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 503.

## Matumizi
*Namba hurejea miaka 1006 KK na 1006 BK.

## Tanbihi
## Marejeo
* Wells, D. *The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers* London: Penguin Group. (1987): 133

## Viungo vya nje 
Jamii:Namba asilia
Jamii:Hisabati
Wameru (Kenya)

**Wameru** ni kabila la watu wenye asili ya Kibantu wanaoishi maeneo ya Meru, Kenya. 

Kwa lugha yao, wanajiita "Wangaa" kutokana na jina la mwanzilishi wa kabila lao.

Wana uhusiano wa karibu na Wakikuyu, Waembu, na Wambeere, kumbe ni tofauti kabisa na Wameru wa Tanzania.

## Mila
### Majina ya urithi
Katika mila na desturi yao, jina ambalo mtoto atapewa huwa na kiambatanishi "mto...", kinachomaanisha "mtoto wa fulani na fulani". Kwenye maandishi, kiambatanishi hiki hufupishwa hadi M'. Kwa mfano, kama jina la mwana ni Kithiki, na la baba ni Mwenda, jina litaandikwa "Kithiki M'Mwenda", lakini kwa matamshi, ni "Kithiki Mto Mwenda".

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Kenya
Taifa (kipakatalishi)

**Taifa** ni kipakatalishi kinachoundwa na chuo kikuu cha JKUAT kwenye Kiwanda cha Teknologia cha Nairobi.

Kilianza kuundwa mwaka wa 2013 kutokana na tarajio la Serikali ya Kenya kumpa kila mwanafunzi wa darasa la kwanza kipakatalishi kimoja kwa matumizi ya darasani.

Kilianza kuuzwa madukani mwaka wa 2014.

## Marejeo
Jamii:Kompyuta
Simba (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya Simba (pia Asadi, Leo) jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini
400px|thumb|Picha ya Simba-Asadi pamoja na Asadi Mdogo jinsi ilivyowazwa na msanii Hall
**Simba** ni kundinyota la zodiaki linalojulikana pia kama **Asadi** au kwa jina la kimagharibi **Leo**. Ni moja ya makundinyota yanayotatambuliwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia 

Kiuhalisia nyota za Simba huwa haziko pamoja kama zionekanavyo kutokea duniani. Kuna umbali mkubwa kati ya nyota na nyota, pia kuna umbali mkubwa kati ya mahali zilipo nyota hizo na duniani bila kujali iwapo kwa mtazamo wetu zaonekana kuwa karibu au mbali. Kwahiyo kundinyota "Simba" linaonyesha eneo la angani jinsi lionekanavyo likiangaliwa kutokea duniani.

## Jina
Mabaharia Waswahili waliita nyota hizi Asadi kutokana na Kiarabu أسد *ʾasad*  ambalo linamaanisha "simba". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale waliosema Λέων *leon* "simba" na hao walipokea kundinyota hii tayari kutoka Babeli na Misri ya Kale. 

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Asadi" limesahauliwa ikiwa kundinyota linaitwa "Simba" kwa tafsiri tu.

## Mahali pake 
Simba liko angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Saratani *(Cancer)* upande wa magharibi na Nadhifa *(Virgo)*  upande wa mashariki. 

## Magimba ya angani 
Simba huwa na nyota nyingi zinazoonekana kwa macho ya kawaida. Nyota nne angavu zaidi zina magnitudi ya kwanza au pili ambazo ni 
* Maliki Junubi *(:en:Regulus)*, pia Alfa Leonis ambayo ni nyota nyeupe-bluu yenye uangavu unaonekana wa 1.34, ikiwa na umbali wa miakanuru 77.5  kutoka duniani. Ni nyotamaradufu linayoweza kuonekana kwakutumia darubini ndogo ya mkononi kuwa ni kundinyota lenye nyota mbili zilizokaribiana. Jina lake latokana na Kiarabu ملكى  *malikiy* "kifalme"  na جنوبى janubi "kusini"; jina la Kilatini "Regulus" linamaanisha "mfalme mdogo".
* Beta Leonis (:en:Denebola) iko upande wa kinyume wa kundinyota na jina la Kimagharibi ni mafupisho ya Kiarabu ذنب‌الاسد *dhanab al asad* "Mkia wa Simba". Ina uangavu unaoonekana wa 2.23 ikiwa na umbali wa miakanuru 36 kutoka kwa Dunia.
* Jabuha Asadi *(:en:Algieba)* au Gamma Leonis ni nyota maradufu yenye uangavu unaoonekana wa 2.08 ikiwa na umbali wa miakanuru 126 kutoka dunia. Jina lamaanisha ""paji la uso wa simba".

## Tanbihi 
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 252 (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331   

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Kaa (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Kaa - Cancer jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini
400px|thumb|Kaa - Saratani jinsi ilivyowazwa na msanii Hall
**Kaa** (pia: **Saratani** au lat.&ing. **Cancer** kwa Kilatini/Kiingereza) ni kundinyota la zodiaki. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Kaa huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Kaa" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Dunia.

## Jina
Mabaharia Waswahili walijua nyota hizi tangu miaka mingi kwa jina la Saratani wakizitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Saratani linatokana na Kiarabu سرطان  *saraṭaan* linalomaanisha kaa. Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale waliosema Καρκίνος *karkinos* kwa maana hiyohiyo na hao walipokea kundinyota hili tayari kutoka Babeli lakini Wababeli waliiona kama alama ya kobe maji. 

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Saratani" limesahauliwa ikiwa kundinyota linaitwa kwa tafsiri tu "Kaa".

Katika vitabu kadhaa vya shule jina la Saratani limetumiwa kutaja sayari ya Zohali kwa kulichanganya na matamshi ya jina la Kiingereza "Saturn".

Jina la zamani, pia jina la Kilatini, ni sawa na ugonjwa wa saratani unaoitwa pia "kansa". Sababu yake ni ya kwamba matibabu wa kale walifananisha uvimbe wa ugonjwa na mnyama kaa na hili ni pia maana ya neno saratani.

## Mahali pake 
Kaa iko angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Mapacha *(zamani Jauza, lat. Gemini)* upande wa magharibi na Simba *(zamani Asadi, lat. Leo)* upande wa mashariki.

## Magimba ya angani 
Kaa haina nyota angavu sana si rahisi kuiona. Nyota angavu zaidi ni Beta Cancri yenye mwangaza unaoonekana wa 3.8 mag. Umbali wake na dunia ni miakanuru 230. Kuna fungunyota moja inayoonekana kwa macho matupu hii ni M 44 inayoitwa pia Praesepe yenye mwangaza unaoonekana wa 3.7 ikionekana kama doa dogo angavu.

## Tanbihi 
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Cancer constellation
*Cancer, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Cancer, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Cancer
 

## Marejeo 
* Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). *Stars and Planets Guide*, Collins, London. ISBN 978-0007251209. Princeton University Press, Princeton. ISBN 978-0-691-13556-4.
* *Dictionary of Symbols*, by Carl G. Liungman, W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31236-2
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 107 ff (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331   

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Nywele

thumb|right|Nywele kwenye kichwa cha mwanamke. Zimetoka kuoshwa hivi punde.
**Nywele** (wingi wa **unywele**; kwa Kiingereza: "hair") ni nyuzi za protini zinayokua kutoka kwa follicles iliyopatikana kwenye ngozi, au ngozi. Nywele ni moja ya sifa zinazoelezea za wanyama. Mwili wa binadamu, mbali na maeneo ya ngozi ya glabrous, hufunikwa kwa follicles ambayo hutoa terminal nyembamba na velusi nzuri nywele. Nia ya kawaida ya nywele imezingatia ukuaji wa nywele, aina ya nywele na huduma za nywele, lakini nywele pia ni muhimu sana hujumuisha protini, hasa alpha-keratin.

Kwa wanyama mamalia, nywele hupatikana kote mwilini. Kwa binadamu, nywele nyingi hupatikana sehemu za kichwa, makwapa na sehemu nyeti.

Mwanamke mwenye nywele nyekundu, rangi ya basal inaonekana kahawia kwa sababu ya viwango vya juu vya eumelanini ya hudhurungi.
Rangi zote za nywele za asili ni matokeo ya aina mbili za rangi za nywele. Wengi wa rangi hizi ni aina ya melanini, zinazozalishwa ndani ya follicle ya nywele na zimejaa ndani ya granules zilizopatikana kwenye nyuzi. Eumelanini ni rangi nyekundu katika nywele nyekundu na nywele nyeusi, wakati pheomelanini ni kubwa katika nywele nyekundu. Nywele nyekundu ni matokeo ya kuwa na rangi ndogo ya rangi ya nywele. Nywele nyeusi hutokea wakati uzalishaji wa melanini unapungua au kuacha, wakati polio ni nywele (na mara nyingi ngozi ambayo nywele imefungwa), kawaida katika matangazo, ambayo hakuwa na melanini wakati wote wa kwanza, au ilikoma kwa sababu ya asili ya maumbile, kwa ujumla kwa miaka ya kwanza ya maisha.

## Aina za nywele
Nywele huenda zikagawanywa kwa makundi manne:
#Aina ya kwanza ni nywele iliyoonyooka(straight hair). 
#Aina ya pili ni nywele inayokaa kama wavu. Ni ngumu kutengeneza.(wavy)
#Aina ya tatu ni nywele inayoshahibiana na alama ya 'S' na ni nzito (curly)
#Aina ya nne ni nywele laina kabisa na huenda ikakatikakatika.(kinky)

## Tanbihi 
Jamii:Mwili
Uhusika milikishi

**Uhusika milikishi** *(:en:Genitive case)* ni istilahi ya sarufi za lugha za Kihindi-Kiulaya na nyinginezo inayotaja hali ya neno, hasa nomino, kuwa na nomino nyingine. 

Katika Kiswahili hali kama hii inatajwa kwa kutumia -a kama kiunganishi, kwa mfano "nyumba *ya* baba"; kwa Kilatini "domus patri" ambako "patri" ni uhusika milikishi wa "pater" (baba). Kiingereza imeshapotewa na uhusika huu, hivyo kinatumia "father'*s* house". Kumbe lugha za Kijerumani, Kigiriki na lugha za Kibaltiki zinaendelea kutumia uhusika milikishi.

Matumizi yake yanaeleza badiliko la umbo la neno katika majina ya kisayansi pale ambapo majina yametoka katika lugha ya Kilatini au Kigiriki. Mfano ni majina ya nyota. Nyota angavu zaidi katika kundinyota la "Centaurus" huitwa "Alfa Centauri" ilhali "Centauri" ni uhusika milikishi wa "centaurus". Vile vile "Alfa Leonis" kwa nyota angavu katika kundinyota la "Leo" ("Simba", taz. Asadi).
Trevor Noah

**Trevor Noah** (amezaliwa tarehe 20 Februari 1984) ni mchekeshaji na mtangazaji wa radio na televisheni kutoka Afrika ya Kusini, maarufu sana kwa utangazaji wake kwenye kipindi cha The Daily Show katika mtandao wa Kimarekani wa Comedy Central tangu Septemba 2015.

Noah alianza maisha yake ya sanaa kama mtangazaji, muigizaji na mchekeshaji nchini Afrika ya Kusini. Ameshika nafasi mbalimbali za utangazaji katika Shirika la Utangazaji la Afrika Kusini (SABC), na alishika nafasi ya pili kwenye msimu wa nne wa *Strictly Come Dancing* mwaka 2008. 

Kuanzia 2010-2011, Noah alikuwa muanzilishi na mtangazaji wa kipindi cha Tonight with Trevor Noah kwenye M-Net na DStv. Uchekeshaji wake umempatia mafanikio kimataifa na kupelekea kutokelezea kwenye vipindi vya mijadala ya usiku vya Amerika na mijadala ya Uingereza.

Disemba 2014. Noah alikuja kuwa mchambuzi wa kimataifa kwenye The Daily Show, kipindi cha habari za dhihaka, Marekani. Mwaka uliofuata, alitangazwa kuwa mrithi wa Jon Stewart, mtangazaji wa siku nyingi sana, na amekuwa mtangazaji mkuu wa The Daily Show tangu Septemba 2015. 
Mwaka wa 2016, Novemba, alitoa kitabu chake maarufu Born a Crime kinachoelezea maisha yake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Familia ya Jakaya Kikwete

]]
**Familia ya Jakaya Kikwete** ni jina la kutaja familia ya Rais wa awamu ya 4 wa Tanzania . Huhesabiwa kama Familia ya Kwanza ya Tanzania. 

## Familia
### Ndoa
Kikwete alimwoa Bi. Salma Kikwete mnamo 1989. Hii ni ndoa yake ya pili baada ile ya kwanza ya mamake na Ridhiwani Kikwete.

### Watoto
* Ridhiwani
* Salama
* Miraj
* Ally
* Khalifa
* MwanaAsha
* Khalfan
* Rashid
* Mohamed

## Marejeo
Jamii:Jakaya Kikwete
Salma Kikwete

**Salma Kikwete** (alizaliwa tarehe 30 Novemba 1963) ni mwalimu, mwanaharakati na mwanasiasa ambaye ni mke wa aliyekuwa Rais wa Tanzania wa awamu ya nne Jakaya Mrisho Khalfan Kikwete, madarakani kuanzia mwaka 2005 hadi 2015.

Awali Salma Kikwete alifanya kazi kama mwalimu kwa zaidi ya miaka ishirini.  

Mwaka 2009, alikuwa makamu wa raisi wa Kanda ya Mashariki wa Jumuiya ya Wake wa Marais wa Afrika dhidi ya UKIMWI (Organization of African First Ladies Against AIDS - OAFLA).

Kikwete pia ni mwanzilishi wa *Wanawake na Maendeleo* (WAMA), shirika lisilo la kiserikali ambalo linachochea maendeleo ya wanawake na watoto.
Jamii:wanawake wa Tanzania

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Jamii:WikiGap JWK 2026
Mizani (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Mizani - Libra jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini
400px|thumb|Mizani jinsi ilvyowazwa na msanii Hall

**Mizani** ni kundinyota la zodiaki inayojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Libra. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Mizani huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mizani" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani. 

## Jina
Mizani ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku. Neno Mizano linatokana na Kiarabu ميزان  *miizaan*  ambalo linamaanisha "mizani". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Waroma wa Kale waliosema Libra ("mizani"). Kati ya mataifa ya kale mara nyingi nyota za Mizani zilihesabiwa kuwa sehemu ya Akarabu (nge), pamoja na kuangaliwa kama kundi la pekee. Ptolemaio alitumia jina la Χηλαι *khelai* inayomaanisha "magando" yaani magando ya nge lakini aliiorodhesha kama kundinyota la pekee. Hii ni pia sababu ya kwamba nyota mbili abngavu zaidi bado zinaitwa "Zubani" yaani magando ya nge.

## Mahali pake 
Mizani lipo angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Nadhifa *(Virgo)* upande wa magharibi na Akarabu *(Scorpio)* upande wa mashariki.

## Magimba ya angani 
Mizani huwa na nyota 83 zinazoonekana kwa macho matupu zikiwa na mwangaza unaoonekana wa zaidi ya 6.5 mag. 

Nyota angavu zaidi ni Zubani Shimali (Beta Librae au Zubeneschemali) . Ina mwangaza unaoonekana wa mag 2.61  ikiwa na umbali wake unakadiriwa kuwa miakanuru 120 kutoka Dunia. Inafuatwa kwa mwangaza na Zubani Junubi. Majina haya yanamaanisha "Koleo ya Kaskazini na ya Kusini", kwa sababu nyota hizi mbili zilitazamiwa zamani pia kuwa sehemu ya kundinyota jirani ya Saratani, ambako yalimaanisha koleo za "saratani" au kaa.
 

## Tanbihi 
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 269 ff (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
* Toomer, G.J. : Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, London 1984, ISBN 0-7156-1588-2 online hapa

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Mke wa Rais wa Tanzania

**Mke wa Rais wa Tanzania** ni cheo kisicho rasmi kinachoshikiliwa na mke wa Rais wa Tanzania. Kwa sasa hakuna mke wa rais nchini kwa sababu rais mwenyewe ni mwanamke, Samia Suluhu Hassan.

Wake wa marais wa Tanzania, tangu zamani kwa kawaida huitwa jina la "Mama" ndani ya Tanzania. Miaka ya hivi karibuni kulikuwa na mijadala mingi kwelikweli kuhusu suala la kuongeza umaarufu wa wake za marais wa Tanzania. Kumekuwa na mapendekezo pia na kupelekwa bungeni katika kurasimisha ofisi ya Mke wa Rais.

## Wake wa Marais wa Tanzania
## Marejeo
Kipintupi-Luritja

**Kipintupi-Luritja** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wapintupi na Waluritja katika majimbo ya Northern Territory na Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kipintupi-Luritja 1690. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipintupi-Luritja kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipintupi-Luritja kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipintupi-Luritja
*lugha ya Kipintupi-Luritja katika Glottolog
*lugha ya Kipintupi-Luritja katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiwajuk

**Kiwajuk** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawajuk katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiwajuk ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwajuk kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kinoongar.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwajuk kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwajuk
*lugha ya Kiwajuk katika Glottolog
*lugha ya Kiwajuk katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Wamahanji

**Wamahanji** ni kabila la watu kutoka wilaya ya Makete, katika milima ya Kipengere ya Mkoa wa Njombe, sehemu ya kusini ya nchi Tanzania.

Mwaka 2012 idadi ya Wamahanji ilikadiriwa kuwa 10,000. Lugha yao ni Kimahanji.

Wamahanji ni majirani kabisa wa kabila la Wakinga. Asilimia kubwa ya Wamahanji wapo sehemu za vijiji saba vya kata ya Kipagalo na tarafa ya Bulongwa, wilaya ya Makete.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Makete
Mbuzi (kundinyota)

400px|thumb|Nyota kuu za Mbuzi au Jadi (Capricornus)Mistari imeongezwa kwenye picha tu

400px|thumb|Mbuzi - Jadi jinsi ilivyowazwa na msanii Hall
**Mbuzi** (pia: **Jadi**) ni kundinyota la zodiaki inayojulikana kimataifa kwa jina lake la kimagharibi la Capricornus. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Mbuzi huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mbuzi" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

## Jina
Mabaharia Waswahili wamejua nyota hizi kwa jina la Jadi linalotokana na Kiarabu جدي *jadi*  ambalo linamaanisha "mbuzi dume wa mlimani". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale waliosema Αιγόκερως ("Aigokeros") na majina yenye maana hiyohiyo yalitumiwa pia na mataifa mengi ya kale.

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Jadi" limesahauliwa badala yake "Mbuzi“ limekuwa jina la kawaida.

## Mahali pake 
Mbuzi lipo angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Mshale *(pia Kausi, lat. Sagittarius)*  upande wa magharibi na Ndoo *(pia Dalu, lat. Aquarius)* upande wa mashariki. 

## Magimba ya angani 
Mbuzi ni kundinyota dogo katika Zodiaki ina nyota chache hakuna ambayo ni angavu sana. Nyota angavu zaidi ni :en:Delta Capricorni au Deneb Algedi (« mkia wa mbuzi ») yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3 ikiwa umbali wa miakanuru 39.

## Tanbihi 
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 135 ff (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
* Constellation Guide:Capricornus  
*Capricornus, the sea goat, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
*Capricornus, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki