open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francis Galton

**Francis Galton** (1822–1911) alikuwa mwanasayansi, mvumbuzi, na mtafiti kutoka Uingereza. Alizaliwa katika familia tajiri mjini Birmingham, na alipata elimu katika vyuo vikuu vya King’s College London na Trinity College, Cambridge. Tangu akiwa mdogo alionesha uwezo wa kipekee katika hisabati na sayansi za asili.

## Kazi za Kisayansi 
Galton alichangia katika nyanja nyingi zikiwemo takwimu, jenetiki, saikolojia, na jiografia. Aliendeleza mbinu ya aljebra ya takwimu na kuanzisha dhana ya uhusiano wa moja kwa moja kati ya tabia na urithi, jambo lililopelekea misingi ya utafiti wa kisasa katika urithi wa kijeni.

Aidha, Galton alitengeneza mbinu za alama za vidole kwa utambulisho wa watu, ambazo baadaye zikawa msingi wa uchunguzi wa makosa ya jinai duniani kote.

## Eugenics na Mijadala 
Galton ndiye aliyeanzisha neno “eugenics”, akiamini kwamba ustawi wa jamii unaweza kuboreshwa kupitia urithi bora wa kizazi. Wazo hili lilizua mjadala mkubwa na baadaye likahusishwa na sera tata katika karne ya 20. Ingawa nia yake ilikuwa ya kisayansi, maoni haya yalibaki yenye utata na yamekosolewa sana kwa madhara yake kijamii na kimaadili.

## Urithi na Mchango 
Galton alihesabiwa kuwa mmoja wa wanasayansi wabunifu wa karne ya 19. Alitoa misingi ya biometri na takwimu za kijamii ambazo hadi leo hutumika katika tafiti mbalimbali. Pia mchango wake katika utafiti wa saikolojia ya vipimo vya akili ulisaidia kuanzisha mitihani ya akili (intelligence testing). Licha ya utata wa mawazo yake ya eugenics, mchango wake katika sayansi unaendelea kujadiliwa na kuheshimiwa.

## Kifo 
Francis Galton alifariki tarehe 17 Januari 1911 huko Haslemere, Surrey, Uingereza. Alichekelewa kama “mtu wa vipaji vingi” aliyeacha alama kubwa katika historia ya sayansi na takwimu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Chachu

**Chachu** ni kitu au jambo linalochochea kitu au jambo lingine chanya au hasi kutokea, kwa mfano hamira inayofanya unga uliokandwa uvimbe. Katika biolojia ni bakteria hasa wanaofanya kazi hiyo. Teknolojia inatumia ujuzi huo kufikia malengo yake mbalimbali.

## Tazama pia
* Kimeng'enya

Jamii:Biolojia
Jamii:teknolojia
Uhandisi wa mazingira

**Uhandisi wa mazingira** ni taaluma ya uhandisi inayohusiana na masuala ya sayansi ya mazingira. Inajumuisha mada pana za kisayansi kama vile Kemia, Biolojia, Ekolojia, Jiolojia, Haidrolojia, Mikrobiolojia na Hisabati ili kuunda suluhisho ambazo zitalinda na pia kuboresha afya ya viumbe hai na pia kuboresha hali ya mazingira.  Uhandisi wa mazingira ni taaluma ndogo ya uhandisi wa majengo na uhandisi kemikali. Wakati ukiwa katika sehemu ya uhandisi wa ujenzi, Uhandisi wa Mazingira unalenga hasa Uhandisi wa Usafi. 

Uhandisi wa mazingira hutumia kanuni za kisayansi na uhandisi kuboresha na kudumisha mazingira ili kulinda afya ya binadamu, kulinda mifumo ya ikolojia ya asili, na kuboresha uboreshaji wa mazingira yanayohusiana na ubora wa maisha ya binadamu.

**Wahandisi wa mazingira** wanatengeneza suluhisho za usimamizi wa maji taka, udhibiti wa uchafuzi wa maji na hewa, kuchakata, kuondoa taka, na afya ya umma. Huwa wanabuni usambazaji wa Maji ya manispaa na mifumo ya matibabu ya maji ya taka ya viwanda na pia kubuni mipango ya kuzuia magonjwa yanayopitishwa na maji na kuboresha usafi katika maeneo ya mijini, vijijini na sehemu za burudani. Huchunguza mifumo ya usimamizi wa taka hatari ili kutathmini uzito wa hatari hizo, na kutoa ushauri kuhusu matibabu na kuzuia, na kutengeneza kanuni za kuzuia hatari. Hutekeleza sheria ya uhandisi wa mazingira, kama katika kutathmini athari za mazingira ya miradi ya ujenzi iliyopendekezwa.

Wahandisi wa mazingira huwa wanachunguza athari za maendeleo ya kiteknolojia juu ya mazingira, huku wakishughulikia maswala ya mazingira ya ndani ya nchi na ya kimataifa kama mvua ya asidi, ongezeko la joto duniani, ukosefu wa tabaka la ozoni, uchafuzi wa maji na uchafuzi wa hewa kutoka kwa gesi za magari na vyanzo vya viwanda.

Mamlaka nyingi huweka mahitaji ya leseni na usajili kwa wahandisi wa mazingira wenye sifa zinazotakiwa.   

## Etimolojia ya neno Mazingira 
Neno **mazingira** lina mizizi yake katika maneno ya lugha ya Kifaransa ya mwisho wa karne ya 19 environ (tenda), maana yake kuzunguka. Neno mazingira pia lilitumiwa na Carlyle mwaka wa 1827 kurejelea jumla ya hali ambazo mtu au kitu huishi. Maana yake ilibadilika tena mwaka wa 1956 wakati lilitumiwa kwa maana ya ikolojia, ambapo Ikolojia ni tawi la sayansi linaloshughulikia uhusiano wa viumbe hai na mazingira yao.

Sehemu ya pili ya usemi wa mhandisi wa mazingira hutoka kwa mizizi ya lugha ya Kilatini na ilitumiwa katika karne ya 14 Kifaransa kama 'engignour', ikimaanisha mtengenezaji wa injini za kijeshi kama vile trebuchets, harquebuses, longbows, bunduki, catapults, ballistas, stirrups, silaha pamoja na vifaa vingine vya kuua katika vita. Neno mhandisi halikuweza kutumiwa kurejelea kazi za umma hadi karne ya 16; na labda iliingia katika lugha ya watu wengi kama maana ya mtengenezaji wa kazi za umma wakati wa John Smeaton.
## Marejeo
Jamii:uhandisi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Njama

**Njama** (kwa Kiingereza: *conspiracy, plot, ploy, scheme*) ni mpango wa siri unaoandaliwa na mtu au watu kwa lengo la kufanya hila au ubaya kwa mwingine au wengine, kwa mfano uuaji au uhaini. Mara nyingi kufanya njama ni kosa la jinai.

## Tanbihi
Jamii:Sheria
Johann Georg Gmelin

**Johann Georg Gmelin** (1709–1755) alizaliwa katika Tübingen, Ujerumani. Alijulikana kama mtaalamu wa kemia, botania, na jiografia, na alikuwa mwanafunzi wa mimea na madini. Gmelin alihitimu shahada yake ya udaktari katika Chuo Kikuu cha Tübingen mnamo 1728, na mara moja akaanza kuzingatia uchunguzi wa sayansi wa mazingira na mali za madini.

## Kazi 
Mnamo 1733, Gmelin alijiunga na Chuo Kikuu cha Marburg kama mprofesa wa kemia, na baadaye akahamia Leipzig. Ujuzi wake wa kina katika kemia na botania ulimwezesha kushiriki katika tafiti za utafiti wa madini na mimea za kiasili.

## Utafiti wa Siberia 
Kazi kubwa ya Gmelin ilijitokeza kupitia Expedition ya Siberia, aliyoongoza kati ya 1733 na 1743 kwa amri ya Peter the Great. Safari hii ilihusisha uchunguzi wa jiografia, mimea, na madini ya Siberia, ikichangia sana uelewa wa mazingira ya Russia ya Kaskazini na Mashariki. Alikusanya maelfu ya sampuli za mimea na madini ambazo zilitumika katika utafiti wa kisayansi wa Ulaya.

## Michango ya Kisayansi 
Gmelin alijulikana kwa kuchapisha "Flora Sibirica", kitabu cha mimea cha kutambulisha mimea ya Siberia, kilichochangia sana botania ya Ulaya. Pia alichangia katika sayansi ya madini, akitambua vipengele vipya na kutoa mbinu za uchambuzi wa kemikali. Mbali na sayansi, alifahamika kama mtaalam wa wanasayansi na wahandisi, akisaidia kuboresha mbinu za uchunguzi wa madini.

## Thamani 
Johann Georg Gmelin alikufa mnamo 1755. Michango yake imesalia kuwa ya msingi katika sayansi ya mimea, kemia, na jiografia, ikichangia uelewa wa sayansi ya asili katika karne ya 18. Alibaki mfano wa msomi aliyechangia maendeleo ya utafiti wa kisayansi na kubadilisha jinsi ulimwengu wa kisasa unavyofahamu dunia ya kiasili.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Serah Mwihaki

**Serah Mwihaki** (alizaliwa 1978) ni mwigizaji na mwandishi wa Kenya. Alianza kazi yake ya uigizaji na jukumu kuu katika filamu ya Kenya *Dangerous Affairs* mwaka wa 2002. Alihusika na uandishi, uhariri na uundaji wa tamthilia ya televisheni *Changes* ambayo ilipitishwa na M-NET mwaka wa 2009 na kuandika pamoja *Nairobi Half Life*  mwaka wa 2012 na *Kidnapped*.  

Uzoefu wake wa awali wa kazi ni pamoja na kufanya kazi katika jarida halisi *la Kwani?* kama muuzaji, na mkurugenzi katika filamu ya *The Constant Gardener* mwaka wa 2005, kama mratibu wa ubunifu katika Baraka Films kisha Urbane Diaspora Productions. Baadaye alianzisha kituo chake. Serah naye pia ni mwanachama wa Kamati ya Uchaguzi ya Oscars Kenya (OCSK)  na Chama cha Waandishi wa Kenya.

## Kazi 
Baada ya kuanza kuigiza katika tamthilia Dangerous Affairs, Serah aliendelea kushiriki katika tamthilia ya Kenya  Wingu la Moto kati ya 2003 na 2006, kisha alichaguliwa kuigiza katika *Bustani ya Edeni* mwaka wa 2008, kisha katika tamthilia *Changes* kama Mkuu wa Shule.

Baada ya kubuni na kuandika *Changes* ambayo yalibadilika Changes *II* (2010) kisha *Changes III* (2011), *Nairobi Half Life* and *Kidnapped (2017)*, Serah mwandishi mwenza katika TV Series *Kona (mfululizo wa TV)* (2012), *Selina - Telenovela* (2018), *Crime & Justice* (2021). 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*  katika IMDB
* Serah Mwihaki akiwa CiniDB Africa
* Serah Mwihaki kwenye Rotten Tomatoes
* Serah Mwihaki akiwa Flyx
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waigizaji filamu wa Kenya
Abdallah Nyangalio

**Abdallah Nyangalio** ni Mtanzania fundi cherehani. Licha ya upofu, alijulikana kwa uwezo wake wa kufanya kazi baada ya kupoteza uwezo wa kuona.

## Wasifu 
Abdallah Nyangalio ni mtoto wa kwanza kati ya watoto wanne. Kutokana na changamoto za kifedha, hakuweza kuendelea na elimu ya sekondari na badala yake akaanza kuuza nguo za mitumba. Akiwa na miaka 30, alifanyiwa upasuaji ili kupunguza shinikizo la macho lililosababishwa na shinikizo la damu, lakini upasuaji huo ulimfanya apoteze uwezo wa kuona.

Kwa kuhofia kuwa mzigo kwa familia, Abdallah Nyangalio alimshirikisha daktari wa Kirusi aliyekuwa akiishi Dar es Salaam. Ingawa daktari alimueleza kuwa hangeweza kurudishiwa uwezo wa kuona, alimfundisha ufundi cherehani kama njia ya kujikimu. Baada ya miezi michache ya mafunzo na mazoezi, Nyangalio alitengeneza mavazi yake ya kwanza kwa kutumia hisia ya kugusa na kumbukumbu. Vazi la kwanza lilikuwa suruali aliyojaribu kuipunguza urefu lakini akakata vibaya (ikaishia juu ya magoti), kisha akaishona tena, na alipovaa, watu walimsifia mtindo huo.

Kazi yake ilianza kupata umaarufu jijini Dar es Salaam na maeneo mengine ya Tanzania, na hatimaye akawa fundi wa viongozi wa kisiasa, akiwemo Rais wa zamani Jakaya Kikwete, wabunge, na viongozi wengine mashuhuri. Vilevile, mavazi yake yamewahi kuonyeshwa katika maonyesho ya Swahili Fashion Week mara kadhaa.

Abdallah Nyangalio ni mwanzilishi wa Anaa Fashion Centre, kituo cha mafunzo kilichopo katika viwanja vya Sabasaba Maonyesho ya Biashara ya Kimataifa ya Dar es Salaam jijini Dar es Salaam. Kwa kushirikiana na diwani wa Buguruni, Nuru Awadh, kituo hiki kilizinduliwa kwa msaada wa mamlaka za ndani na wadau wakiwemo TanTrade. Kituo hiki kinatoa mafunzo ya ushonaji kwa wanafunzi wenye ulemavu wa kuona na wasio na ulemavu; wanafunzi wasioona hupewa mafunzo ya miezi mitatu bila malipo, huku wengine wakilipa ada.

## Marejeo
Jamii:Wanaume wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wiki for Minority Tanzania 2025
Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania
Katerina Cibo

**Katerina Cibo** (kwa Kiitalia: **Caterina Cibo** au **Cybo**; 13 Septemba 1501 - 17 Februari 1557) alikuwa mtawala wa Camerino, Italia, miaka 1527-1535, kati ya kifo cha mumewe na mwanzo wa utawala wa mwanao pekee Julia wa Varano. Babu yake alikuwa Lorenzo Medici, hivyo alikuwa ndugu wa Mapapa wa ukoo huo maarufu. Alitumia uhusiano huo kutetea Wakapuchini wa kwanza dhidi ya dhuluma ya Wafransisko wenzao na kuhakikisha Papa Klementi VII awakubalie uhuru wao wa kisheria.

## Tanbihi
Jamii:wanawake wa Italia
Jamii:wanasiasa wa Italia
Christian Bohr

thumb|Christian Bohr
**Julian Barbour** (alizaliwa 1937, Oxford, Uingereza) ni mwanasayansi na nadharia ya fizikia anayejulikana kwa kazi zake katika utafiti wa muda na dhana ya timeless physics. Barbour amekuwa mstari wa mbele katika kuchambua asili ya wakati na nafasi katika sayansi ya kisasa, akileta mitazamo mipya inayopingana na dhana za jadi za Newton na Einstein.

## Elimu 
Barbour alisoma fizikia katika Chuo Kikuu cha Cambridge, Uingereza, na kuhitimu akiwa na shahada ya juu. Mapema katika maisha yake, aliwahi kushirikiana na wanasayansi mashuhuri wa fizikia ya nadharia, ambapo alijikita zaidi katika masuala ya nafasi, muda, na hesabu za nadharia ya ulinganifu.

## Kazi na Mchango 
Barbour anajulikana zaidi kwa kuanzisha nadharia ya Machian physics, ambayo inasisitiza kuwa wakati haupo kama kipimo huru, bali ni matokeo ya mabadiliko ya nafasi za vitu katika ulimwengu. Mchango wake ni wa kipekee katika kuunda dhana mbadala za uhusiano kati ya nadharia ya umbo la muda na kanuni za fizikia ya classical na quantum.

Aidha, kazi yake imechochea tafiti nyingi za kisayansi zinazolenga kuelewa uhusiano kati ya wakati, nafasi, na nguvu za asili, pamoja na kurahisisha hoja zinazohusu gravitational dynamics na dhana ya shape dynamics.

## Ushawishi 
Mbali na utafiti wake wa kisayansi, Barbour amekuwa chanzo cha motisha kwa wanasayansi na wahandisi wanaoshughulika na fizikia ya nadharia. Wengi wanamkadiria kuwa ameleta mtazamo mpya unaowezesha wanasayansi kufikiria tofauti kuhusu wakati, nafasi, na muundo wa ulimwengu. Nadharia zake pia zimechochea mijadala mikubwa katika elimu ya fizikia, hasa kwenye vyuo vikuu vya Uingereza na Marekani.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Geoffrey Bullough

**Geoffrey Bullough**, FBA, FKC (27 Januari 1901 – 12 Februari 1982) alikuwa msomi wa fasihi ya Kiingereza.

## Maisha 
Bullough alizaliwa Prestwich mnamo 27 Januari 1901 na alisoma katika Shule ya Upili ya Stand kabla ya kusomea Kiingereza katika Chuo Kikuu cha Manchester. Alihitimu kwa heshima za daraja la kwanza mnamo 1922. Mwaka uliofuata, alitunukiwa shahada ya Uzamili (MA); tasnifu yake kuhusu Walter Pater ilisomwa chini ya usimamizi wa H. B. Charlton pamoja na diploma ya ualimu.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1982
Jamii:wanasayansi wa Uingereza
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Amelia Bullmore

**Amelia Mary Bullmore** (alizaliwa Chelsea, London, 31 Januari 1964) ni mwigizaji, mwandishi wa filamu, na mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka Uingereza. Anajulikana kwa nafasi zake katika Coronation Street (1990–1992, 1995), I'm Alan Partridge (2002), Ashes to Ashes (2008–2009), Twenty Twelve (2011–2012) na Scott & Bailey (2011–2014). Bullmore alianza kuandika mnamo 1994. Kazi zake za uandishi zinajumuisha vipindi vya This Life, Attachments, Black Cab, na Scott & Bailey.

## Maisha ya awali na elimu 
Bullmore alizaliwa na Jeremy Bullmore, mtendaji wa matangazo, na Pamela Bullmore (kwa kuzaliwa Green), mwandishi wa masuala ya bustani. Ana kaka wawili, akiwemo Edward Bullmore. Alisomea sanaa ya maigizo katika Chuo Kikuu cha Manchester.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza
Jamii:watu kutoka London
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Harrison Bungwon

**Harrison Yusuf Bungwon**  (25 Novemba 1949 – 6 Aprili 2016) alikuwa mtawala mkuu wa Ufalme wa Atyap, dola la kitamaduni la Nigeria lililopo kusini mwa Jimbo la Kaduna, Nigeria. Pia alijulikana kwa cheo cha Agwatyap wa Pili.

## Maisha ya awali na elimu 
Bungwon alizaliwa tarehe 25 Novemba 1949 kwa A̠tyoli Bungwon Yawa na A̠yanga̠li Atoh Bungwon huko Bafoi, Wilaya ya Ka̠nai, Ardhi ya Atyap, Kaskazini mwa Nigeria ya Kikoloni ya Kiingereza (sasa ipo kusini mwa Jimbo la Kaduna, Nigeria). Baba yake alifariki mwaka 1953, wakati akiwa na umri wa miaka minne pekee.

Safari yake ya kielimu ilianza Januari 1957 akiwa na umri wa miaka saba katika Shule ya Msingi ya Awali ya Native Authority, Bafwoi-Ka̠nai (Gora Bafai). Baada ya kufaulu mtihani wa kujiunga mnamo 1961, alikubaliwa kuendelea na masomo katika Shule ya Msingi ya Juu ya Native Authority, Kachia. Mwaka 1963, Bungwon alijiunga na Shule ya Ufundi ya Serikali, Soba, Zaria, ambapo alisoma kwa kipindi cha miaka miwili na nusu kabla ya kukubaliwa mnamo 1965 katika Chuo cha Ufundi cha Serikali, Kano, kilichokuwa na heshima kubwa. Ndipo alipokuza shauku ya kusomea Uhandisi wa Mitambo akiwa chuoni hapo, jambo lililomfanya kuomba na hatimaye kupata ufadhili wa masomo kutoka Bureau for External Aid kwenda kusomea katika Umoja wa Kisovyeti mwaka 1969 baada ya kumaliza elimu ya sekondari darasa la tano.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Wanasiasa wa Nigeria
Jamii:Wahandisi wa Nigeria
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Leon Aarons

**Leon Aarons** ni mwanakemia kutoka Australia ambaye hufanya utafiti na kufundisha katika nyanja za pharmacodynamics na pharmacokinetics. Anaishi Uingereza na tangu mwaka 1976 amekuwa profesa wa pharmacometrics katika Chuo Kikuu cha Manchester. Katika jitihada za kukuza maendeleo bora ya dawa, kazi yake imejikita katika kuboresha mifumo ya kifamasia, kubuni tafiti za kitabibu, pamoja na uchambuzi na ufafanuzi wa data katika uwanja wa population pharmacokinetics. Kuanzia mwaka 1985 hadi 2010, Aarons alikuwa mhariri mstaafu wa Journal of Pharmacokinetics and Pharmacodynamics, na pia aliwahi kuwa mhariri mtendaji wa British Journal of Clinical Pharmacology.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanakemia wa Australia
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
Orodha ya kanuni za kisayansi zenye majina ya watu

**Orodha ya kanuni za kisayansi zenye majina ya watu** inatajia kanuni za fizikia na hisabati zilizopewa majina ya watu.

* Apéry's constant – Roger Apéry
* Archimedes' constant (π, pi) – Archimedes
* Avogadro constant – Amedeo Avogadro
* Balmer's constant – Johann Jakob Balmer
* Belphegor's prime – Belphegor (demon)
* Bohr magneton – Niels Bohr
* Bohr radius – Niels Bohr
* Boltzmann constant – Ludwig Boltzmann
* Brun's constant – Viggo Brun
* Cabibbo angle – Nicola Cabibbo
* Chaitin's constant – Gregory Chaitin
* Champernowne constant – D. G. Champernowne
* Chandrasekhar limit – Subrahmanyan Chandrasekhar
* Copeland–Erdős constant – Paul Erdős na Peter Borwein
* Copeland–Erdős constant – Paul Erdős na Peter Borwein
* Eddington number – Arthur Stanley Eddington
* Dunbar's number – Robin Dunbar
* Embree–Trefethen constant
* Erdős–Borwein constant
* Faraday constant – Michael Faraday
* Feigenbaum constants – Mitchell Feigenbaum
* Fermi coupling constant – Enrico Fermi
* Gauss's constant – Carl Friedrich Gauss
* Graham's number – Ronald Graham
* Hartree energy – Douglas Hartree
* Hubble constant – Edwin Hubble
* Josephson constant – Brian David Josephson
* Kaprekar's constant – D. R. Kaprekar
* Kerr constant – John Kerr
* Khinchin's constant – Aleksandr Khinchin
* Landau–Ramanujan constant – Edmund Landau na Srinivasa Ramanujan
* Legendre's constant (one, 1) – Adrien-Marie Legendre
* Loschmidt constant – Johann Josef Loschmidt
* Meissel–Mertens constant
* Moser's number
* Newtonian constant of gravitation (gravitational constant, G  – Sir Isaac Newton
* Planck constant ( h) – Max Planck
* Ramanujan–Soldner constant – Srinivasa Ramanujan and Johann Georg von Soldner
* Richardson constant – Owen Willans Richardson
* Rayo's number – Agustin Rayo
* Rydberg constant – Johannes Rydberg
* Sommerfeld constant – Arnold Sommerfeld
* Sagan's number – Carl Sagan
* Sackur–Tetrode constant – Otto Sackur na Hugo Tetrode
*  Sierpiński's constant – Wacław Sierpiński
* Skewes' number – Stanley Skewes
* Stefan–Boltzmann constant – Jožef Stefan na Ludwig Boltzmann
* Theodorus' constant (√3 ≅ ±1.732050807568877...) – Theodoro wa Kurene
* Tupper's number – Jeff Tupper
* Viswanath's constant – Divakar Viswanath
* von Klitzing constant – Klaus von Klitzing
* Wien displacement law constant – Wilhelm Wien

## Tanbihi
Jamii:orodha
Ndugu Wafransisko wa Upyaisho

[thumb|[Kundi la manovisi wa shirika hilo.]]
**Ndugu Wafransisko wa Upyaisho** (kwa Kiingereza: *Franciscan Friars of the Renewal*; kifupi: **C.F.R.** ) ni watawa wanaume Wafransisko wa Kanisa Katoliki wenye makao makuu huko The Bronx, New York City (Marekani). 

La kwao ni shirika la maisha yaliyowekwa wakfu kwa Mungu kwa njia ya nadhiri ya kushika mashauri ya Kiinjili ya useja mtakatifu, ufukara na utiifu kadiri ya mapokeo ya Wakapuchini yaliyowarithisha karama ya mtakatifu Fransisko wa Asizi. 

## Uundaji na ustawi
Jumuia yao ilianzishwa tarehe 28 Aprili 1987 likakubaliwa rasmi na Kardinali John O'Connor mwaka 1999 likawa shirika la Kipapa mwaka 2016.

Mwaka 2022 wenye nadhiri walikuwa 124 wakiwemo mapadri 71 na askofu 1. Konventi zao zilikuwa 15 katika nchi mbalimbali .

Tangu mwaka 1988 kuna tawi la wanawake pia.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* www.franciscanfriars.com Tovuti rasmi 

Jamii:Wafransisko
Kilainishi

**Kilainishi** (wakati mwingine hufupishwa kuwa lube) ni dutu inayosaidia kupunguza msuguano kati ya nyuso zinazogusana, ambayo hatimaye hupunguza joto linalozalishwa wakati nyuso zinasonga. Inaweza pia kuwa na kazi ya kusambaza nguvu, kusafirisha chembe za kigeni, au kupasha joto au kupoeza nyuso. Sifa ya kupunguza msuguano inajulikana kama lubricity.

Mbali na matumizi ya viwandani, mafuta hutumiwa kwa madhumuni mengine mengi. Matumizi mengine ni pamoja na kupikia (mafuta na mafuta yanayotumika kwenye kikaangio na kuoka ili kuzuia chakula kushikana), kupunguza kutu na msuguano kwenye mashine, kwa kutumia mafuta na grisi, matumizi ya kibiolojia kwa binadamu (k.m., vilainishi vya viungo bandia), uchunguzi wa ultrasound, uchunguzi wa kimatibabu na kujamiiana. Inatumika sana kupunguza msuguano na kuchangia utendakazi bora zaidi wa utaratibu.

### Historia 
Mafuta ya kulainisha yametumika kwa maelfu ya miaka. Sabuni za kalsiamu zimetambuliwa kwenye ekseli za magari ya vita ya 1400 BC. Mawe ya ujenzi yalitelezeshwa kwenye mbao zilizotiwa mafuta wakati wa piramidi. Katika enzi ya Warumi, mafuta ya mafuta yalikuwa ya msingi wa mafuta ya mizeituni na mafuta ya rapa, pamoja na mafuta ya wanyama. Ukuaji wa ulainishaji uliharakishwa katika Mapinduzi ya Viwanda na matumizi yanayoambatana ya mashine za chuma. Kwa kutegemea mafuta asilia, mahitaji ya mashine kama haya yalibadilishwa kuelekea nyenzo zenye msingi wa petroli mapema katika miaka ya 1900. Mafanikio yalikuja na ukuzaji wa kunereka kwa utupu wa mafuta ya petroli, kama ilivyoelezwa na Kampuni ya Mafuta ya Vuta. Teknolojia hii iliruhusu utakaso wa vitu visivyo na tete, ambavyo ni vya kawaida katika vilainishi vingi.
Ndugu Wafransisko wa Imakulata

**Ndugu Wafransisko wa Imakulata** (kwa Kiingereza: *Franciscan Friars of the Immaculate*; kifupi: **F.F.I.** au **F.I.**) ni watawa wanaume Wafransisko wa Kanisa Katoliki wenye makao makuu huko Rocca di Papa, Roma (Italia). 

La kwao ni shirika la maisha yaliyowekwa wakfu kwa Mungu kwa njia ya nadhiri ya kushika mashauri ya Kiinjili ya useja mtakatifu, ufukara na utiifu kadiri ya mapokeo ya Wakonventuali yaliyowarithisha karama ya mtakatifu Fransisko wa Asizi kupitia Maksimiliani Maria Kolbe. 

## Uundaji na ustawi
Jumuia yao ilianzishwa tarehe 2 Agosti 1970 ndani ya shirika la Wakonventuali  likakubaliwa rasmi na askofu wa Benevento Carlo Minchiatti tarehe 23 Juni 1990 kama shirika la pekee .

Wenye nadhiri ni zaidi ya 200. Konventi zao ziko katika nchi 11.

Tangu tarehe 1 Agosti 1993 kuna tawi la wanawake pia ambalo limekuwa shirika la Kipapa vilevile tarehe 9 Novemba 1998.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* www.immacolata.com Tovuti rasmi 
*Franciscans of the Immaculate – USA
**Franciscans of the Immaculate on YouTube
**Air Maria TV
*Geiger F.F.I., Angelo M., "State of the Franciscan Friars of the Immaculate", *Mary Victrix*, May 25, 2014'''

Jamii:Wafransisko
Georg Wilhelm Steller

**Georg Wilhelm Steller** (1709–1746) alikuwa mtaalamu wa biolojia, daktari, na mtafiti wa asili kutoka Ujerumani aliyeshirikiana na kipindi cha utafiti wa kijiografia wa Urusi katika karne ya 18. Steller anajulikana kwa michango yake ya kihistoria katika biolojia ya wanyama na mimea, pamoja na uchunguzi wa kiasili katika eneo la Aleutian na Alaska.

## Maisha ya Awali 
Steller alizaliwa mnamo 10 Machi 1709 katika Bad Windsheim, Ujerumani. Alisoma tiba na teolojia katika vyuo vya Kiel na Wittenberg, akijifunza mbinu za kisayansi ambazo baadaye ziliwezesha utafiti wake wa asili.

## Utafiti 
Mnamo 1741, Steller aliungana na Second Kamchatka Expedition iliyopangwa na Vitus Bering, ili kuchunguza pwani za Pasifiki na Alaska. Safari hii ilimpeleka Steller kwenye kisiwa cha Bering ambapo alikuchunguza viumbe vya baharini na viini. Matokeo yake yalikuwa muhimu katika uelewa wa wanyama na mimea wa kaskazini mwa Pacific.

## Michango 
Steller aligundua spishi kadhaa za wanyama, ikiwa ni pamoja na Steller's Sea Cow na Steller's Jay, akitoa maelezo ya kina ya anatomy na tabia zao. Alichora ramani za mimea na wanyama wa eneo hilo na kutoa tafsiri za kihistoria za kiasili. Utafiti wake uliwasaidia wanasayansi wa karne zilizofuata kuelewa mfumo wa ekolojia wa kaskazini mwa Pacific.

## Changamoto 
Licha ya mchango wake mkubwa, Steller alikumbana na changamoto kubwa za kiafya na kijamii, akiwemo mgogoro na walinzi wa miji ya Urusi. Hali ngumu ya hewa na ugonjwa wa virusi vilimfanya kuishi maisha mafupi, akiwa na umri wa miaka 37 tu.

## Urithi 
Michango ya Steller kwa sayansi ya kiasili inatambuliwa duniani kote. Aliweka msingi wa utafiti wa biolojia ya wanyama wa baharini na ardhi za kaskazini, na kazi zake bado zinatumika kama rasilimali muhimu kwa wanasayansi na wapenzi wa historia ya utafiti.

## Marejeo 
Jamii:wanabiolojia wa Ujerumani
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Horace Bénédict de Saussure

**Horace Bénédict de Saussure** alizaliwa tarehe 17 Februari 1740 mjini Geneva, Uswisi. Alipata elimu yake ya awali katika familia yenye utamaduni wa kisayansi na kupenda uchunguzi wa asili. Akiwa mtoto, alionyesha hamu kubwa ya kujua kuhusu sayansi, hasa geolojia, jiografia, na meteorolojia.

## Michango 
De Saussure anajulikana zaidi kwa michango yake katika sayansi ya milima na geolojia. Alikuwa mtafiti wa kwanza kuchunguza kwa kina mlima wa Mont Blanc, akitumia vipimo vya altimetry na barometer kufahamu urefu wa milima. Alianzisha msingi wa tafsiri za mabadiliko ya hali ya hewa na mvua katika maeneo ya milimani, na kueleza jinsi joto linavyopungua kwa urefu.

## Ubunifu 
Mbali na utafiti wa sayansi, de Saussure alibuni vipimo vya barometer vinavyoweza kutumika kupima kimo cha mlima na kuhesabu presha ya hewa kwa usahihi mkubwa. Utafiti wake ulisaidia sana uelewa wa kijiografia na hatimaye kuunda msingi wa uhandisi wa kupima urefu wa milima na miradi ya maji.

## Urithi 
Horace Bénédict de Saussure alichangia pia katika ukuzaji wa sayansi ya hesabu ya joto, akibainisha tofauti za joto katika tabaka za anga. Wanasayansi wengi wa baadaye walichukua kazi yake kama msingi wa utafiti wa meteorolojia na fizikia ya anga. Pia alihamasisha kizazi kipya cha wanasayansi na wachunguzi wa milima, na kuchangia kwa kiasi kikubwa katika ukuaji wa elimu ya asili ya Uswisi na Ulaya.

## Maisha Binafsi 
De Saussure alikuwa mtu mwenye unyenyekevu na hamu ya kugundua mambo mapya. Alifariki dunia tarehe 22 Septemba 1799, akiwa amemwacha dunia mojawapo ya urithi muhimu wa sayansi ya asili na upimaji wa milima.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Robert H. Goddard

**Robert Hutchings Goddard** (5 Machi 1882 – 10 Agosti 1945) alikuwa mwanasayansi na mhandisi wa Marekani anayejulikana kama baba wa roketi za kisasa. Alichangia kwa kiasi kikubwa katika maendeleo ya teknolojia ya roketi na anga za juu, akichangia msingi wa ndege za anga na utafiti wa anga za juu.

## Elimu 
Goddard alizaliwa katika Worcester, Massachusetts, Marekani. Alionyesha shauku ya mapema kwa fizikia na mawazo ya kujenga roketi zinazoweza kusafiri angani. Alisoma Chuo Kikuu cha Worcester na baadaye Chuo Kikuu cha Clark, ambapo alihitimu na shahada ya uzamili ya fizikia.

## Kazi ya Kisayansi 
Goddard alikuwa mwanzilishi wa teknolojia ya roketi ya kutumia mafuta ya kioevu. Mnamo 16 Machi 1926, alifanikiwa kwa mara ya kwanza kuanzisha roketi yenye mafuta ya kioevu katika Auburn, Massachusetts, ikifanikisha msingi wa roketi za kisasa.

Alitambuliwa kwa utafiti wake wa kupeleka roketi angani, kuunda mfumo wa propulsion unaoweza kudhibitiwa, na mawazo ya kupanua anga na sayari za mbali.

## Wazo la Anga 
Goddard aliwahi kudokeza uwezekano wa ndege za anga zenye kutumia propulsion ya roketi, satelaiti, na safari za anga za mbali. Ingawa kwa wakati wake, wengi walikosa kuelewa umuhimu wa kazi yake, teknolojia yake ilichangia kwa kiasi kikubwa maendeleo ya roketi za kijeshi na za kisayansi katika karne ya 20.

Alipokea heshima nyingi baada ya kifo chake, na vyuo na mashirika mbalimbali ya roketi yameweka alama za kumkumbuka. Kazi yake ilichangia moja kwa moja kwenye mpango wa Apollo na maendeleo ya NASA.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Familia ya Bernoulli

**Familia ya Bernoulli** ni familia maarufu ya Kiholanzi na Uswisi inayojulikana kwa mchango wake mkubwa katika sayansi, hisabati, na uhandisi. Familia hii ilianzishwa na kilichoanza na mmiliki wa biashara na baadaye kuibuka katika nyanja za hisabati na fizikia, ikijenga urithi wa kizazi kimoja hadi kingine cha wanasayansi wakuu duniani.

## Historia 
Familia ya Bernoulli ilianza katika mji wa Basel, Uswisi, karne ya 17. Wanafamilia wengi walijulikana kwa ujuzi wao wa hisabati na fizikia, wakichangia katika tasnia ya hesabu, thermodinamiki, na mekaniki ya majimaji. Wengine walijulikana pia katika uhandisi na utafiti wa kibiashara.

## Jakob Bernoulli (1654–1705) 
Jakob Bernoulli alikuwa miongoni mwa wanasayansi wa kwanza wa familia hii, maarufu kwa mchango wake katika hesabu ya uwezekano na Kanuni za Bernoulli. Alianzisha misingi ya matokeo ya uwezekano ambayo bado inatumiwa leo.

## Johann Bernoulli (1667–1748) 
Ndugu wa Jakob, Johann alijulikana kwa mchango wake katika calculus na utafiti wa mekaniki ya majimaji. Alifundisha na kuhamasisha kizazi kipya cha wanasayansi, ikiwa ni pamoja na mwanawe Daniel na wenzake.

## Daniel Bernoulli (1700–1782) 
Daniel Bernoulli ni maarufu kwa Kanuni ya Bernoulli katika fluid dynamics, iliyowezesha maendeleo ya uhandisi wa majimaji na ndege. Kitabu chake Hydrodynamica kilianzisha msingi wa mekaniki ya majimaji na nguvu ya kinetic.

## Niklaus Bernoulli (1687–1759) 
Niklaus alijulikana kwa mchango wake katika hesabu ya uwezekano na nadharia ya mfuatano, akisaidia kuendeleza kazi ya Jakob katika tasnia ya hisabati.

## Urithi 
Familia ya Bernoulli imeunda vizazi vinavyofuata wanasayansi na wahandisi, ambapo baadhi walihamia Uholanzi, Ujerumani, na Marekani, wakichangia katika nyanja za uchambuzi wa hesabu, fizikia ya majimaji, na mitambo. Urithi wao unahesabiwa kuwa moja ya mifano ya familia yenye mchango mkubwa katika historia ya sayansi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Hans Lipperhey

**Hans Lipperhey** (1570–1619) alikuwa mhandisi na mwanasayansi wa Kijerumani-Dutch anayejulikana zaidi kwa kuunda kifaa cha darubini (telescope) kwa mara ya kwanza. Kazi yake ilichangia sana maendeleo ya astronomia, utafiti wa anga, na teknolojia ya kuona mbali, ikileta mapinduzi katika sayansi ya karne ya 17.

## Maisha ya Awali 
Lipperhey alizaliwa mwaka 1570 katika Wesel, mji uliopo katika Uholanzi wa leo. Hakuna historia nyingi zinazojulikana kuhusu maisha yake ya awali, lakini alijulikana kwa ujuzi wake wa vifaa vya optiki na uhandisi wa mashine ndogo. Alihamia Middelburg, mji wenye shughuli nyingi za biashara na uundaji wa vifaa vya optiki, ambako alianza kufanya kazi kama fundi mchangamfu.

## Uvumbuzi wa Darubini 
Mwaka 1608, Lipperhey alijaribu kuunda kifaa kinachoweza kupanua mbali, ambacho baadaye kilijulikana kama darubini. Kifaa chake kilikuwa na lense mbili: moja ya kuangalia mbali (convex lens) na nyingine ya kuangalia karibu (concave lens), na kilichangia kupanua picha kwa mradi mdogo. Lipperhey alijaribu kumtambulisha kifaa chake kwa maafisa wa mji wa Middelburg na baadaye kwa mfalme wa Uholanzi, Maurice wa Nassau, lakini hakupata hakimiliki ya uvumbuzi wake kutokana na hoja kwamba wangeweza wengine pia walikuwa wamerazimika kuunda kifaa hicho kwa wakati huo.

## Athari kwa Sayansi 
Uvumbuzi wa darubini na Lipperhey ulileta mapinduzi makubwa: astronomia ilianza kupata mwelekeo mpya, wanasayansi kama Galileo Galilei walitumia vifaa vya aina hiyo kubaini sayari na nyota. Darubini pia ilichangia sana katika baharia, ujenzi wa ulinzi, na utafiti wa anga.

## Maisha ya Baadaye 
Baada ya kuanzisha darubini, Lipperhey alibaki Middelburg akifanya kazi kama fundi wa vifaa vya optiki na mashine. Alifariki mwaka 1619 bila kupata umaarufu mkubwa wa kifahari aliyostahili katika maisha yake, lakini historia imemkumbuka kama baba wa darubini.

## Urithi 
Leo, Hans Lipperhey anahesabiwa kama mmoja wa wanasayansi na wahandisi mashuhuri wa karne ya 17, na uvumbuzi wake unaendelea kuelimisha utafiti wa anga na teknolojia ya kuona mbali. Darubini za kisasa ni matokeo ya juhudi zake za mwanzo na za waathirika wake..

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Valery Kubasov

**Valery Nikolayevich Kubasov** alizaliwa tarehe 7 Aprili 1935 katika mji wa Feodosiya, Crimea, USSR. Kubasov alionyesha talanta katika masomo ya sayansi na uhandisi tangu utotoni. Alisoma Uhandisi wa Mitambo katika Moscow Aviation Institute, ambapo alishirikiana katika miradi ya ndege za kisasa.

## Kazi ya Awali 
Baada ya kuhitimu, Kubasov aliendelea kazi yake katika Tume ya Anga ya Soviet (Soviet Space Program). Alihusiana sana na miradi ya ndege za anga na vifaa vya kisayansi vinavyotumika kwenye satelaiti.

## Safari ya Anga 
Kubasov alichaguliwa kuwa cosmonaut mnamo mwaka 1966, akiwa sehemu ya kizazi kipya cha wanasayansi wa anga. Alihusu ndege nyingi za majaribio kabla ya kufanikisha misheni rasmi.

## Misheni Muhimu 
* Soyuz 6 (1969): Kubasov alihudhuria kama mhandisi wa ndege, akichangia majaribio ya ndege za kiungo.
* Soyuz 19 (1975): Sehemu ya mpango wa Apollo-Soyuz, ambapo aliunganisha mashirika mawili ya anga ya Marekani na USSR kwa mara ya kwanza kihistoria.
* Mir 4 (1987): Kubasov aliendelea kazi za utafiti na majaribio ya kimfumo ndani ya chombo cha Mir, akihakikisha ufanisi wa teknolojia ya anga ya USSR.

## Michango kwa Sayansi 
Kubasov alijulikana kwa mchango wake wa kiufundi katika uhandisi wa anga, hasa katika usalama wa ndege za cosmonaut na usimamizi wa mfumo wa sayansi ndani ya chombo cha anga. Alichangia pia katika mpango wa Apollo-Soyuz, tukio lililosaidia amani ya kisiasa na kubadilishana maarifa kati ya Marekani na USSR.

## Urithi 
Kubasov alifariki tarehe 19 Agosti 2014. Aliamuliwa kama mmoja wa cosmonaut mashuhuri wa USSR, akiacha urithi wa mafunzo na mafunzo ya kisayansi kwa vizazi vijavyo. Aliheshimiwa kwa uhusiano wake wa amani kati ya nchi na mchango wake wa kiteknolojia.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Alexei Leonov

**Alexei Arkhipovich Leonov** (1934–2019) alikuwa mwanajeshi wa anga wa Urusi, mhandisi, na mjasiriamali wa teknolojia wa anga. Anajulikana zaidi kwa kuwa mwanasayansi wa kwanza kutembea angani (spacewalk) mnamo Machi 18, 1965. Leonov alichangia sana maendeleo ya anga za juu na utafiti wa sayansi, akichangia si tu katika Urusi bali duniani kote.

## Elimu 
Leonov alizaliwa katika Kirov, Urusi mnamo Mei 30, 1934. Alihitimu masomo ya uchoraji na pia kupata mafunzo ya kielekinika ya anga katika Shule ya Jeshi ya Aviation, Moscow. Changamoto za kwanza za kitaaluma ziliendeleza uwezo wake wa kiufundi na ujasiriamali wa kisayansi.

## Safari ya Angani 
Mnamo 1965, Leonov aliteuliwa katika programu ya Voskhod ya USSR na akafanya spacewalk yake ya kwanza duniani. Spacewalk hiyo ilidumu dakika 12, akitumia suit ya kibunifu iliyoundwa na timu ya wahandisi wa Soviet. Hafla hii ilithibitisha uwezekano wa shughuli za binadamu nje ya meli ya anga na kuhamasisha maendeleo ya teknolojia ya space suits na propulsion systems.

Mnamo 1975, Leonov alihusika katika mradi wa Apollo-Soyuz Test Project, mkutano wa kihistoria kati ya NASA na USSR. Hii ilikuwa hatua muhimu katika ushirikiano wa kimataifa wa anga na iliashiria mwanzo wa era ya ndege za pamoja.

## Changamoto 
Ingawa spacewalk yake ilifanikiwa, alikabiliana na changamoto kubwa, ikiwa ni pamoja na kukua kwa suit yake ya anga ambayo ilifanya iwe ngumu kurudi ndani ya spacecraft. Changamoto hizi ziliibua mbinu mpya za kiufundi na kimaendeleo. Leonov alishirikiana kwa karibu na wahandisi wa Soviet kuboresha masuala ya usalama na usability wa suits za anga na systems za spacecraft.

## Heshima 
Leonov alitunukiwa medali nyingi, ikiwa ni pamoja na Hero of the Soviet Union, na alihusishwa na miradi mbalimbali ya kisayansi na elimu. Alibakia kielelezo cha ujasiri, ubunifu, na ushirikiano wa kimataifa katika utafiti wa anga. Hali hii ilisababisha heshima kubwa na kutambuliwa duniani kote kama mmoja wa watu mashuhuri katika historia ya anga.Wilson, L. Heroes of Space. Oxford: Oxford University Press, 2017.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
James Braid (daktari wa upasuaji)

**James Braid** (1795–1860) alikuwa daktari wa Uingereza, mwanasayansi, na mvumbuzi wa tiba ya hypnosis kisayansi. Braid alichangia sana kuelewa akili ya binadamu na maendeleo ya neuro-psychology, na kazi yake ilibadilisha jinsi hypnosis ilivyopokelewa katika tiba ya kisasa.

## Elimu 
James Braid alizaliwa mnamo 1795 katika Bath, Uingereza. Alisoma tiba katika Chuo Kikuu cha Edinburgh, ambacho kilikuwa kitovu cha elimu ya kisayansi na matibabu katika karne ya 19. Alihitimu kama daktari, na mwanzo wa kazi yake ulikuwa katika hospitali za mjini Edinburgh na London.

## Utafiti 
Mnamo 1841, Braid alianzisha neno "hypnotism" kubainisha hali ya akili inayosababisha kutokuwepo kwa hisia na kudhibiti mhemko wa mgonjwa. Alibaini kuwa hali hii inaweza kuzalishwa kwa kutumia mbinu rahisi za kuona na kuzingatia, badala ya vilezi au mitindo ya kidini iliyokuwa ikitumika na wazamaji wa awali wa mesmerism. Hypnosis ya Braid ilitumia uelewa wa kisaikolojia na kibiolojia badala ya uchawi.

## Mchango 
Braid alikuwa kati ya watu wa kwanza kutumia hypnosis kwa madhumuni ya matibabu, ikiwa ni pamoja na kupunguza maumivu wakati wa upasuaji na kusaidia wagonjwa wa akili. Utafiti wake ulisaidia kuweka msingi wa neurology ya kisasa na kisaikolojia ya kliniki. Alisisitiza mbinu za majaribio, uchambuzi wa kisayansi, na ushahidi wa moja kwa moja, jambo ambalo lilitofautisha kazi yake na wanasayansi wa awali.

## Ushawishi 
Kazi ya Braid ilienea haraka barani Ulaya na Marekani, ikichangia kuanzishwa kwa hypnotherapy ya kisasa. Hypnosis ya Braid ilitambuliwa sio tu kama njia ya tiba bali pia kama uwanja wa utafiti wa kisaikolojia. Leo, jina lake linaenziwa katika historia ya matibabu ya akili na maendeleo ya kisaikolojia ya kliniki.

## Kifo 
James Braid alifariki mnamo 25 March 1860, akiwa amechangia kwa kiasi kikubwa kwenye maendeleo ya tiba ya akili na kuelewa hali za kisaikolojia kwa njia ya kisayansi. Kazi yake inaendelea kuwa rasilimali muhimu kwa wanasayansi, madaktari, na wahandisi wa tiba za akili.

## Marejeo 
Jamii:wanabiolojia wa Uingereza
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
David Bohm

**David Joseph Bohm** (1917–1992) alikuwa mwanafizikia wa Marekani anayejulikana kwa mchango wake katika uelewa wa nadharia za quantum, uhusiano wa akili na ulimwengu, na utafiti wa kijamii na filosofo. Amejulikana si tu kwa kazi zake za kisayansi, bali pia kwa mazungumzo yake ya kifalsafa na ushauri kwa wanasayansi, wahandisi, na watu mashuhuri waliopenda kuelewa undani wa sayansi na akili za binadamu.

## Elimu 
Bohm alizaliwa katika Chicago, Illinois, Marekani. Alisoma fizikia katika University of Pennsylvania na kumaliza PhD yake katika University of California, Berkeley mwaka 1943, ambapo alijikita katika utafiti wa nadharia za quantum na mwanga wa atomiki.

## Mchango wa Kisayansi 
Bohm alichangia kwa kiasi kikubwa kwenye nadharia ya quantum, ikiwemo maendeleo ya Bohmian Mechanics, nadharia mbadala ya kuelewa tabia za quantum kupitia nadharia ya "pilot wave". Alihakikisha kuwa kuna uelewa wa undani na mfululizo wa vitu vinavyoonekana kuwa visivyo na mpangilio, akizingatia dhana ya implicate order, inayohimiza kuwa kila sehemu ya ulimwengu ipo ndani ya mpangilio mkubwa zaidi.

## Uhusiano 
Bohm alishirikiana na Albert Einstein katika mijadala kuhusu nadharia za quantum, na mara nyingi alipewa heshima kwa ufahamu wake wa kifalsafa na kisayansi. Aidha, alijikita katika mazungumzo ya kijamii na waelimishaji kama Jiddu Krishnamurti, wakichunguza uhusiano kati ya akili, elimu, na utengano wa kijamii.

## Athari kwa Wanasayansi 
Mbinu za Bohm ziliathiri wanasayansi, wahandisi, na watafiti wa akili za bandia (AI) na kompyuta, hasa kwa uelewa wa mifumo changamano na nadharia ya muundo wa ulimwengu. Filosofo wa sayansi na wahandisi wa mitambo walitumia dhana yake ya "implicate order" kuunda mbinu mpya za kuendesha michoro na kuendeleza teknolojia ya quantum computing.

## Urithi 
David Bohm alikufa mwaka 1992, lakini mchango wake unaendelea kuathiri sayansi ya quantum, falsafa ya akili, na uelewa wa kijamii. Nadharia zake zinachangia njia mpya za kufikiria, kuendeleza teknolojia, na kukuza mazungumzo kati ya sayansi na maisha ya kila siku.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Ukoo wa Sowerby

**Familia ya Sowerby** ni familia yenye historia ndefu ya kuathiri taaluma mbalimbali, ikiwemo sayansi, uhandisi, na sanaa. Wajukuu wa familia hii wameshuhudia mafanikio makubwa katika utafiti wa sayansi ya asili, uchoraji, uhandisi, na taaluma nyingine za kisayansi, wakiacha alama isiyofutika katika historia ya Uingereza na kimataifa.

## Historia ya Awali 
Asili ya familia ya Sowerby inarudi karne ya kumi na nane nchini Uingereza. Familia hii ilijulikana kwa ujuzi wake katika uchoraji wa asili na uchunguzi wa sayansi ya mimea na wanyama. Thomas Sowerby (1750–1820) alikuwa mwanasayansi mashuhuri na mchunguzi wa mimea, aliyesababisha kuibuka kwa vizazi vya wanasayansi wa familia hii.

## James Sowerby (1757–1822) 
James Sowerby alikuwa mchunguzi wa mimea na wanyama, maarufu kwa uchoraji wake wa kisayansi na machapisho kama English Botany, ambapo alichora mamia ya mimea na wanyama kwa undani mkubwa. Uchoraji wake uliathiri sana taaluma ya botani na paleontolojia.

## George Brettingham Sowerby I (1788–1854) 
Mwana wa James, George Brettingham Sowerby I, alijulikana kwa utafiti wake wa paleontolojia na konokono. Alichapisha kazi nyingi za kisayansi kuhusu aina za samaki wa baharini na wanyama wengine wa baharini, akichangia sana maarifa ya biolojia ya baharini.

## George Brettingham Sowerby II na III 
Vizazi vijavyo, George Brettingham Sowerby II (1812–1884) na George Brettingham Sowerby III (1843–1921), walichukua urithi wa utafiti wa baba zao, wakichangia zaidi kwenye paleontolojia na taxonomy ya moluski, na kutoa ramani na michoro ya kisayansi iliyohifadhiwa hadi leo.

## Wahandisi na Wagunduzi 
Familia ya Sowerby pia ilijumuisha wahandisi waliochangia kwenye miradi ya ujenzi na teknolojia ya karne ya 19. Waliunda mashine za kisayansi, vifaa vya uchunguzi wa baharini, na vifaa vya kupima mimea kwa usahihi mkubwa.

## Watu Mashuhuri 
Sehemu nyingine ya familia ilijulikana kwa ushawishi wa kijamii na kisiasa, ikiwa ni pamoja na wanahistoria, waandishi, na wasanii waliothibitisha ujuzi wao katika sanaa na elimu. Ushirikiano wao katika jamii za kisayansi na sanaa uliimarisha hali ya familia kama kiungo muhimu cha kielimu na kiutamaduni.

## Mchango 
Familia ya Sowerby imeacha urithi mkubwa wa machapisho ya kisayansi, michoro, na utafiti wa kisayansi wa baharini na mimea. Machapisho yao yamekuwa vyanzo vya maarifa kwa wanasayansi na wahandisi wa karne nyingi, na mchango wao unaendelea kutambulika hadi leo.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Uhandisi wa kijeshi

**Uhandisi wa kijeshi** hufafanuliwa waziwazi kama sanaa, sayansi, na mazoezi ya kubuni na kujenga kazi za kijeshi na kudumisha mistari ya usafirishaji wa kijeshi na mawasiliano ya kijeshi. Wahandisi wa kijeshi pia wanahusika katika vifaa vya kijeshi. Uhandisi wa kijeshi wa kisasa unatofautiana kabisa na uhandisi wa majengo. Katika karne ya 20 na 21, uhandisi wa kijeshi pia unajumuisha Ulinzi wa CBRN na taaluma zingine za uhandisi kama vile mbinu za uhandisishaji wa mitambo na umeme. 

Kulingana na NATO, "uhandisi wa kijeshi ni shughuli ya uhandisi inayotekelezwa, bila kujali sehemu au huduma, ili kuunda mazingira ya kazi ya kimwili. Uhandisi wa jeshi hujumuisha msaada wa utaratibu na nguvu kwa ujumla, pamoja na kazi za uhandisi wa kikosi kama vile msaada wa uhandisi kwa ulinzi wa nguvu, kupambana na vifaa vya kulipuka, ulinzi wa mazingira, uhandisi, ujasusi wa uhandishi na utafutaji wa kijeshi. Uhandisishaji wa kijeshi haujumuishi shughuli zilizofanywa na 'wahandisi' ambao hushikilia, kurekebisha na kuendesha magari, meli, ndege, mifumo ya silaha na vifaa. " 

Uhandisi wa kijeshi pia ni somo la kitaaluma linalofundishwa katika shule za kijeshi au shule za uhandisi wa kijeshi. Kazi za ujenzi na uharibifu zinazohusiana na uhandisi wa kijeshi kawaida hufanywa na wahandisi wa kijeshi pamoja na wanajeshi waliofunzwa kama wafugaji au mapayonia.  Katika majeshi ya kisasa, askari waliozoezwa kufanya kazi hizo wakiwa mbele sana vitani na chini ya moto mara nyingi huitwa wahandisi wa vita.

Katika nchi fulani, wahandisi wa kijeshi wanaweza pia kufanya kazi nyingine za ujenzi zisizo za kijeshi wakati wa amani kama vile kazi za kudhibiti mafuriko na urambazaji wa mito, lakini shughuli kama hizo haziingiliani kabisa na uhandisi wa kijeshi.

## Etimolojia 
Neno *mhandisi hapo* awali lilitumika katika mazingira ya vita, miaka ya nyuma ya 1325 wakati *mhandisi* (kwa maneno halisi ni mtu ambaye anaendesha injini) lilimaanisha "mjenzi wa injini za kijeshi". Katika muktadha huu neno "injini" lilimaanisha mashine ya kijeshi, yaani kifaa cha kiufundi kilichotumiwa vitani (kwa mfano, katapulti).

Kwa kubuni miundo ya kiraia kama vile madaraja na majengo iliendelea kama taaluma ya kiufundi, neno uhandisi wa kiraia  liliingia katika kitenzi kama njia ya kutofautisha kati ya wale ambao wamejitolea katika ujenzi wa miradi kama hiyo isiyo ya kijeshi na wale wanaohusika katika taaluma ya kijeshi. Kwa kuwa upanuzi wa uhandisi wa kiraia ulizidi uhandisi katika mazingira ya kijeshi na idadi ya taaluma ilipanuka, na maana ya awali ya kijeshi ya neno "uhandisi" sasa ni ya zamani sana. Badala yake, neno "uhandisi wa kijeshi" likatumiwa.

## Marejeo
Jamii:uhandisi
Jamii:jeshi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Nicky Hambleton-Jones

**Nicky Hambleton-Jones** (amezaliwa 24 Februari 1971) ni mtangazaji wa televisheni na mbunifu wa mitindo anayejulikana zaidi kwa kuwasilisha kipindi cha mabadiliko cha *Channel 4*, *10 Years Younger*.

## Maisha ya awali 
Hambleton-Jones alizaliwa nchini Afrika Kusini. Alipata shahada ya heshima katika lishe kabla ya kuanzisha kliniki yake binafsi huko Cape Town. Baadaye alisoma kozi ya uzamili ya biashara katika Shule ya Biashara ya Wits, kabla ya kuhamia London mwaka 1996, ambako alifanya kazi kama mshauri wa masoko mjini. Baada ya kupoteza ajira mwaka 2001, alianzisha kampuni yake ya ushauri wa mitindo binafsi iitwayo **NHJ Style**.

## Kazi 
Mwaka 2003, Hambleton-Jones alianza kuwasilisha kipindi cha *10 Years Younger* kupitia Channel 4. Katika kipindi hicho, alifanya kazi pia kama balozi wa chapa kwa makampuni mbalimbali ya rejareja. Mwaka 2008 alianzisha **NHJ Style Academy**, taasisi inayotoa mafunzo na maendeleo kwa wale wanaotaka kuwa washauri wa mitindo binafsi pamoja na watoa huduma wa ununuzi wa kibinafsi kwa wauzaji rejareja. Hambleton-Jones anaishi mjini London pamoja na mume wake Robert na ana watoto wawili.

## Vitabu 
Hambleton-Jones amechapisha vitabu vitano:
**Top to Toe: The Ultimate Guide to Becoming Who You Want to Be*
**10 Years Younger in 10 Days*
**10 Years Younger Nutrition Bible*
**How To Look Gorgeous*
**Bolder Not Older: Dull To Dazzling In 12 Weeks*

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1971
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Amade Camal

**Amade Chemane Camal Jr.** (1954 – 18 Septemba 2025) alikuwa mwanasiasa na mfanyabiashara kutoka nchini Msumbiji. Alikuwa Mkurugenzi Mtendaji wa Sir Comércio Internacional, na baba wa biashara kubwa za usafirishaji nchini Msumbiji. Pia alikuwa mbunge wa Bunge la Jamhuri ya Msumbiji akiwakilisha Jimbo la Nampula kuanzia mwaka 1994 hadi 1999.

Camal alikuwa mkosoaji wa changamoto za upangaji miji katika Maputo, akieleza kuwa miundombinu duni ya jiji hilo inachangia tatizo kubwa la msongamano wa magari, hasa wakati wa saa za kilele, na inadhuru uhamaji wa mijini nchini.

Mwaka 2023, kama ishara ya kupinga uvamizi wa Israeli nchini Palestina, mashirika kadhaa ya Kimsumbiji yaliunda eneo lisilo rasmi la "ukanda usio na ubaguzi wa Israeli". Kampuni ya Camal, Sir International, ilijiunga na harakati hizo, ikitangaza kuwa hawatauza bidhaa yoyote kutoka Israeli.

Akiwa Mwislamu, Camal alihudhuria sherehe za umma za Eid al-Adha mjini Maputo. Aliukemea ukuaji wa Uislamu mkali nchini Msumbiji, akisisitiza kuwa Uislamu ni dini ya amani.

Camal alifariki tarehe 18 Septemba 2025, akiwa na umri wa miaka 71.

## Tanbihi
Jamii: Waliozaliwa 1954
Jamii: Waliofariki 2025
Jamii: Wanasiasa wa Msumbiji