open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Windows Mobile

**Windows Mobile** ulikuwa mfumo wa uendeshaji wa simu za mkononi uliotengenezwa na Microsoft. Ilianza kama Windows CE mwaka 1996, ambayo ilikuwa mfumo wa uendeshaji wa vifaa vya mkononi na kompyuta ndogo. Windows Mobile ilianzishwa rasmi mwaka 2000 na Microsoft kama mfumo wa uendeshaji wa vifaa vya mkononi. Mfumo huu uliundwa na Microsoft, moja ya kampuni kubwa zaidi za teknolojia duniani, iliyoanzishwa na Bill Gates na Paul Allen.

Windows Mobile ilipitia matoleo kadhaa muhimu kabla ya kubadilishwa na mfumo mwingine. Matoleo haya ni pamoja na Pocket PC 2000, toleo la kwanza lililotolewa mwaka 2000, likiwa na jina la awali la Pocket PC; Pocket PC 2002, toleo lililofuata, likiwa na maboresho kwenye matumizi na utendaji; Windows Mobile 2003, toleo la kwanza kutumia jina la Windows Mobile, likiwa na maboresho zaidi; Windows Mobile 5.0, lililotolewa mwaka 2005, likileta maboresho kwenye muundo na matumizi ya betri; na Windows Mobile 6.x, matoleo yaliyotolewa kati ya 2007 na 2009, yakileta maboresho zaidi kwenye utendaji na muonekano.

Windows Mobile ilikuwa na sehemu kubwa ya soko la simu za mkononi mwanzoni mwa miaka ya 2000. Hata hivyo, ujio wa iPhone na Android uliathiri sana umaarufu wa Windows Mobile. Simu za iPhone na Android zilileta uzoefu bora zaidi wa mtumiaji na uwezo mkubwa zaidi wa kiteknolojia, hivyo kuchukua sehemu kubwa ya soko.

Mwaka 2010, Microsoft ilizindua Windows Phone, mfumo mpya wa uendeshaji wa simu za mkononi uliokusudiwa kuchukua nafasi ya Windows Mobile. Windows Phone ilileta muundo mpya wa kiolesura cha mtumiaji na ilikusudiwa kutoa ushindani katika soko la simujanja. Pamoja na juhudi zote za Microsoft, Windows Phone haikuweza kufua dafu mbele ya na iOS na Android, na hatimaye iliachwa rasmi mnamo mwaka wa 2017.

Kwa sasa, Windows Mobile haipo tena kwenye soko. Microsoft imeacha kabisa kuendeleza mifumo ya uendeshaji ya simu za mkononi na badala yake imejikita zaidi kwenye kuendeleza programu za Windows na huduma za utunzaji data mkondoni kama Microsoft Azure.  
## Matoeleo ya Windows Mobile
## Tazama pia
*Simujanja

Jamii:Teknolojia
Jamii:Simu
Kompyuta ndogo

thumb|Kompyuta ndogo mbalimbali katika CHM (5900037479).
**Kompyuta ndogo** (Kiing.; **Mini computers**)  ni aina ya kompyuta  zilizoanzishwa mwishoni mwa miaka ya 1950 na mwanzoni mwa miaka ya 1960 kama njia mbadala ya gharama nafuu kwa kompyuta kubwa (mainframes). Kampuni ya kwanza kuanzisha kompyuta ndogo ilikuwa Digital Equipment Corporation (DEC), iliyoanzishwa na Ken Olsen na Harlan Anderson mwaka 1957. 

Kompyuta ndogo ya kwanza inayotambulika ni DEC PDP-1 (Programmed Data Processor-1), iliyozinduliwa mwaka 1960. PDP-1 ilikuwa na ukubwa mdogo ikilinganishwa na kompyuta kubwa za wakati huo, na ilikuwa na uwezo wa kuendeshwa na watumiaji moja kwa moja bila msaada mkubwa kutoka kwa wataalamu wa kompyuta. Hii ilifanya kompyuta kuwa na matumizi mengi zaidi katika maeneo mbalimbali kama vile elimu, utafiti, na biashara ndogondogo.

Baada ya PDP-1, DEC iliendelea na mfululizo wa PDP (Programmed Data Processor), ambayo ilijumuisha mifano maarufu kama PDP-8 (1965) na PDP-11 (1970). PDP-8 ilikuwa kompyuta ya kwanza ndogo iliyofanikiwa kibiashara, kutokana na gharama yake nafuu na urahisi wa matumizi. PDP-11 ilikuwa na athari kubwa kwenye maendeleo ya teknolojia ya kompyuta, ikiwa na muundo wa usanifu ambao ulitumika sana katika kompyuta nyingine baadaye.

Miaka ya 1970 na 1980 ilishuhudia maendeleo makubwa ya kompyuta ndogo kutoka kwa kampuni mbalimbali. Hii ni pamoja na Data General, ambayo ilianzishwa mwaka 1968 na wafanyakazi wa zamani wa DEC, na ilizindua kompyuta ndogo ya Nova mwaka 1969. Nova ilikuwa na sifa ya utendaji mzuri na gharama nafuu. Hewlett-Packard (HP) ilitoa kompyuta ndogo kama HP 2100 na HP 3000, zilizokuwa na matumizi mengi katika biashara na taasisi za elimu. Prime Computer, iliyoanzishwa mwaka 1972, ilijulikana kwa kompyuta zake ndogo zilizotumiwa sana katika biashara za huduma na maabara.

Kompyuta ndogo zilikuwa na athari kubwa katika kuleta mapinduzi ya matumizi ya kompyuta kwa gharama nafuu na urahisi wa matumizi. Ziliwezesha biashara ndogo na taasisi za elimu kutumia teknolojia ya kompyuta kwa shughuli zao za kila siku.

Hata hivyo, mwishoni mwa miaka ya 1980 na mwanzoni mwa miaka ya 1990, ujio wa kompyuta za binafsi (PC) ulianza kupunguza umaarufu wa kompyuta ndogo. Kompyuta binafsi zilikuwa ndogo zaidi, za gharama nafuu, na zilikuwa na uwezo wa kutosha kushindana na kompyuta ndogo. Kwa sasa, kompyuta ndogo zimepoteza umaarufu wake na zinachukuliwa kama sehemu ya historia ya maendeleo ya teknolojia ya kompyuta. Teknolojia ya kompyuta imeendelea sana, na kompyuta binafsi pamoja na vifaa vya simu (simujanja na kishikwambi) vimechukua nafasi kubwa katika matumizi ya kila siku ya teknolojia.

## Tazama pia
*Simujanja
*Kompyuta

Jamii:Teknolojia
Ericsson

thumb|Sony Ericsson T630.
**Ericsson** ni kampuni ya teknolojia ya mawasiliano iliyoanzishwa mwaka 1876 na Lars Magnus Ericsson. Kampuni hii inatoka nchini Sweden na ilianza kama karakana ya vifaa vya simu huko Stockholm. Ericsson imekuwa ikifanya kazi kwa muda mrefu katika sekta ya teknolojia ya mawasiliano.

Mwaka wa 2001, Ericsson iliungana pamoja na Sony wakaunda Sony Ericsson, chini ya mwamvuli wa Sony Corporation. Muungano huu ulikuwa na shabaha ya kuunganisha nguvu za Ericsson katika teknolojia ya mawasiliano na Sony katika sekta ya elektroniki ya watumiaji, hasa simu za mkononi. Hata hivyo, mwaka 2012, Sony ilinunua hisa zote za Ericsson na hivyo kumaliza ushirikiano huo, na kubadili jina la kampuni hiyo kuwa Sony Mobile Communications.

## Tazama pia 
* Simujanja
* Kompyuta

Jamii:Teknolojia
Harold Lloyd

thumb|Harold Lloyd - Aug 1922 Photoplay.
**Harold Clayton Lloyd** (20 Aprili 1893 – 8 Machi 1971) alikuwa mchekeshaji maarufu wa filamu za kimya kutoka nchini Marekani. Baba yake alikuwa James Darsie Lloyd na mama yake Milly Rapp. Lloyd alijulikana kwa ucheshi wake wa kipekee na matukio ya hatari aliyoyafanya mwenyewe, akiwa na ushawishi mkubwa katika historia ya filamu nchini Marekani.

## Kazi
Lloyd alianza kazi ya uigizaji mwanzoni mwa karne ya 20. Aliingia kwenye tasnia ya filamu mwaka 1913 na kuanza kupata umaarufu kutokana na vipaji vyake vya uigizaji na ucheshi. Alicheza nafasi mbalimbali katika filamu za kimya kabla ya kugundua mtindo wake wa kipekee uliomhusisha kuwa na tabia ya "The Glasses Character," akitumia miwani kama alama ya utambulisho.

Alicheza katika filamu nyingi maarufu kama "Safety Last!" (1923), ambapo alionekana akipanda mnara wa saa, na "The Freshman" (1925), filamu iliyozungumzia maisha ya mwanafunzi wa chuo kikuu. Uwezo wake wa kuunganisha ucheshi na matukio ya hatari ulimfanya awe mchekeshaji wa aina yake. Katika harakati za kujipatia riziki, alipata ajali mwaka 1919 wakati wa kuchukua picha, ambapo kifaa cha baruti kililipuka na kumjeruhi. Hali iliyopelekea kupoteza kidole gumba na cha pili cha mkono wake wa kulia. Licha ya tatizo hili, aliendelea na kazi yake na kujipakulia mafanikio zaidi. 
## Filamu zake
## Marejeo
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Filamu za kimya

thumb|Charlie Chaplin.
thumb|Buster Keaton katika vazi la kazi mnamo 1939.
thumb|Harold Lloyd katika seti ya filamu ya A Sailor-made Man mnamo 1921.
**Filamu za kimya** (kwa Kiingereza: *silent films*) ni aina ya filamu ambazo hazina sauti ya mazungumzo au muziki wa moja kwa moja, badala yake zinaonyesha mazungumzo kupitia maandishi kwenye skrini (intertitles) na zinategemea sana mbinu za maonyesho ya kimwili na ishara za uso za waigizaji. Filamu hizo zilianza kutengenezwa mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20.

Baadhi ya wagizaji maarufu katika tasnia hiyo ni pamoja na Charlie Chaplin, Buster Keaton, na Harold Lloyd. Hao na wengine walitumia ustadi wao wa uigizaji na mbinu za kuchekesha kuvutia umati mkubwa na kujenga hadhira katika jukwaa la kimataifa.

Filamu za kimya zilikuwa na aina mbalimbali za maudhui, kutoka kwenye vipindi vya kihistoria hadi hadithi za kimapenzi na hata za kuchekesha. Teknolojia ya filamu ilikuwa inakua kwa kasi wakati huo, na filamu za silent zilikuwa njia kuu ya burudani ya kisasa.

Kwa muda, maendeleo ya teknolojia ya sauti yalisababisha kuenea kwa filamu za sauti (talkies) kuanzia miaka ya 1920 na 1930, ambayo hatimaye ilipunguza umaarufu wa filamu za kimya. Hata hivyo, urithi wa waigizaji na ubunifu katika filamu za kimya bado unatambuliwa na kuthaminiwa katika historia ya filamu.

## Baadhi ya filamu za kimya
## Viungo vya nje
Jamii:Filamu
Leonardo

thumb|Leonardo akiwa jukwaani.
**Leonard Datus Butindi** (maarufu kama **Leonardo**, alizaliwa wilaya ya Temeke, jijini Dar es Salaam, 25 Januari 1998) ni mchekeshaji kutoka Tanzania ambaye alipata kujulikana kupitia maonesho yake kwenye jukwaa la Cheka Tu pamoja na video zake za mtandaoni.

Leonardo alipata umaarufu mkubwa mwaka 2021 mara baada ya kushinda shindano la Cheka Tu Comedy Search lililoandaliwa na Cheka Tu pamoja na Wasafi TV 

Mwaka 2024, mtandao wa *Notjustok* kutokea nchini Nigeria ulimtaja Leonardo kuwa ni miongoni mwa mchekeshaji wenye ushawishi mkubwa zaidi Tanzania 

## Maisha ya awali 
Mwaka 2007, akiwa na miaka 9, familia yake ilihamia mkoani Morogoro.  

Alipata elimu yake ya msingi katika shule ya Msingi Kilakala, kisha akapata nafasi ya kujiunga na Morogoro Secondary School kwa masomo ya Sekondari na akamalizia elimu yake ya kidato cha tano na sita Galanosi High School 

Leonardo ni kati ya wachekeshaji wachache kutoka Tanzania wenye elimu kwani ana shahada ya Water Resources and Irrigation Engineering kutoka Tanzania Water Institute, maarufu kama Chuo Cha Maji. 

Tangu akiwa mtoto, Leonardo alikuwa na kipaji cha ucheshi na kupenda sana utani. Yeye pamoja na familia yake waliishi Morogoro hadi alipohamia tena Dar es Salaam kwa ajili ya kujiunga na chuo.

## Kuingia kwenye sanaa 
Leonardo aliingia rasmi kwenye sanaa ya uchekeshaji mwaka 2019 alipojiunga na kampuni ya Punchline Comedy Club chini ya Evans Bukuku. 

Mwaka 2021, aliibuka kidedea Cheka Tu Comedy Search na kushinda kitita cha milioni 10, hivyo kujiunga rasmi na Cheka Tu kama mchekeshaji wa kudumu. 

## Watu waliomshawishi 
Leonardo ameeleza kuwa mchekeshaji na muigizaji maarufu kutoka Marekani, Eddie Murphy, ni mmoja wa watu waliomshawishi kuingia kwenye sanaa ya uchekeshaji baada ya kutazama filamu au tamthilia ya Murphy iitwayo "Delirious" ya mwaka 1983.

## Tanbihi
Jamii:wasanii wa Tanzania
Jamii:watu kutoka Dar es Salaam
Ugatuzi

la funguvisiwa la Aland katika nchi ya Ufini.]]
**Ugatuzi** (kwa Kiingereza: *devolution*) ni mfumo wa utawala unaogawa madaraka ya uamuzi kutoka katika ngazi ya juu ya serikali na kuyapeleka katika ngazi ya chini (serikali za mitaa).

Namna ugatuzi unavyofanyika inategemea sheria za nchi husika.

## Tanbihi
Jamii:siasa
BlackBerry

thumb|Taswira gandifu ya BlackBerry Bold 9000.
**BlackBerry** ni kampuni maarufu ya teknolojia iliyokuwa ikijulikana kwa simu zake za mkononi zilizojulikana kwa ujumla kama "BlackBerry" au "BB." BlackBerry ilianzishwa mwaka 1984 na Mike Lazaridis huko Ontario, Canada. Awali ilikuwa ikijulikana kama Research In Motion (RIM). Kampuni ilianza kwa kuzingatia maendeleo ya vifaa visivyo na waya na mifumo ya simu ya mkononi. Baada ya mafanikio ya awali, BlackBerry ilikumbana na changamoto katika soko la simu za mkononi, hasa kutokana na ushindani mkubwa kutoka kwa iPhone na simu za Android. Kutokana na hilo, kampuni ilibadilisha mkakati wake kuelekea kutoa suluhisho la usalama wa kimtandao na programu za usimamizi wa kimtandao.
## Matoeleo ya BlackBerry
## Tazama pia
*Windows Phone
*Android
*Simujanja

Jamii:Teknolojia
Jamii:Simu
Kadirio

kamili ya vitamu vilivyomo katika chombo hiki haiwezi kujulikana mara kwa macho, kwa sababu vingine havionekani, ila inaweza kukadiriwa kwa kudhani kwamba visivyoonekana vinabanana kama vile vinavyoonekana.]]
**Kadirio** (kutoka neno la Kiarabu "kadiri"; kwa Kiingereza: *estimation*) ni kipimo cha kitu kisicho cha hakika kabisa, ila kimekisiwa kwa kuzingatia mambo mbalimbali, kama vile sampuli. Hivyo ni hesabu ambayo ni ya kweli kwa kiasi tofauti, kulingana na ubora wa taratibu zilizofuatwa. 

Kwa sababu inatarajiwa kuwa na usahihi fulani, inatumika mara nyingi kwa mafanikio .

## Tanbihi
Jamii:hisabati
Mvumbuzi

* magazine cover, November 1928.]]
**Mvumbuzi** (kutoka kitenzi *kuvumbua*; kwa Kiingereza: *inventor'') ni mtu aliyefaulu kugundua, kubuni na kutengeneza jambo katika jamii kwa mara ya kwanza. 

Si lazima awe msomi, tena siku hizi mengine yanavumbuliwa na akili mnemba.

## Tanbihi 
## Marejeo 
* Asimov, Isaac. Asimov's Chronology of Science and Discovery, Harper & Row, 1989. 
* Fuller, Edmund, *Tinkers and Genius: The Story of the Yankee Inventors*. New York: Hastings House, 1955.

## Viungo vya nje 
Jamii:Kazi
Chembe za nyuklia

thumbnail|right|200px|Chembe za nyuklia

**Chembe za nyuklia** ni sehemu ya msingi ya viini vya atomu. Zinajumuisha protoni na neutroni, ambazo kwa pamoja hujulikana kama nyutroni. 

Hapa kuna maelezo ya ziada kuhusu chembe za nyuklia; 

*Protoni
#Chaji: Chaji chanya (+1)
#Misa: Takribani kitengo kimoja cha misa ya atomiki (amu)
#Jukumu: Protoni huamua utambulisho wa kipengele. Idadi ya protoni kwenye kiini inajulikana kama namba ya atomiki na hufafanua kipengele hicho.

*Neutroni
#Chaji: Haina chaji (chaji sifuri)
#Misa: Takribani sawa na kitengo kimoja cha misa ya atomiki (amu)
#Jukumu: Neutroni husaidia kuleta utulivu katika kiini cha atomu kwa kupunguza nguvu za kielektroni kati ya protoni zinazochaji chanya. Idadi ya neutroni inaweza kutofautiana katika isotopu tofauti za kipengele.
## Tanbihi
Jamii:Fizikia
Jamii:Teknolojia
Jamii:Tiba
Stahili

**Stahili** (kutoka neno la Kiarabu) ni hali inayomfanya mtu awe na sifa ya kupata jambo fulani, jema au baya, hasa kutokana na matendo yake, kama ni mema au mabaya.

Katika dini mbalimbali, maadili yanafundisha namna ya kustahili tuzo kutoka kwa Mwenyezi Mungu.

Katika Ukristo kuna tofauti kubwa kati ya Wakatoliki na madhehebu mbalimbali ya Uprotestanti. Hata hivyo, baada ya mabishano ya muda mrefu, Wakatoliki na Walutheri wamefikia kuelewana ; baadaye Wamethodisti pia wamesaini makubaliano yao. 

## Tanbihi
Jamii:haki
Jamii:maadili
Uovu

**Uovu** (kwa Kiingereza: *iniquity*) ni ubaya wa kimaadili unaomfanya mtu atende kwa makusudi mambo mabaya katika maisha yake na katika jamii. 

Katika dini, hali hiyo inaweza ikatokea kwa sababu ya kushupaa katika dhambi bila kukubali toba. 

Jamii:maadili
Riziki

**Riziki** (kutoka neno la Kiarabu) ni mahitaji muhimu ya maisha ambayo mtu anapata, kwa kawaida kama malipo ya kazi aliyofanya, lakini pia kwa njia nyingine.

Kwa mtazamo wa imani ya Kikristo na ya Kiislamu, ni baraka ambayo mtu anapewa na Mwenyezi Mungu ambaye anagawa anavyotaka neema zake kwa waja wake, na kwa sababu hiyo anaitwa Razaku. 

Jamii:uchumi
Jamii:Dini
Fainali

**Fainali** (kutoka Kiingereza: *final*, yaani *ya mwisho*) ni mechi inayocheza mwishoni kabisa wa mashindano kwa kupambanisha watu wawili au timu mbili bora ili kumpata mshindi wa kwanza.

Jamii:michezo
Pekupeku

.]]
**Pekupeku** (kwa Kiingereza: *Discalced*) ni jina linalotumika kuhusu watu wanaotembea bila viatu. 

Limetumika rasmi kwa ajili ya mashirika ya kitawa au matawi yake yaliyoelekeza wanajumuia kutembea hivyo katika juhudi kwa ajili ya ufukara wa hiari, kama waliofanya Fransisko wa Asizi na Klara wa Asizi katika Italia ya karne ya 13.

Maarufu zaidi ni Ndugu Wadogo Pekupeku (Waalkantara) wa Petro wa Alkantara na Wakarmeli Peku wa Teresa wa Yesu na Yohane wa Msalaba katika Hispania ya karne ya 16.

## Viungo vya nje
*Discalced at *Catholic Encyclopedia*

Jamii:mashirika ya kitawa
Jamii:Wafransisko
Jamii:Wakarmeli
Waigbo

**Waigbo** (pia: **Waibo**) ni kabila kubwa la Nigeria kusini mashariki.

Mwaka 2024 walikadiriwa kuwa milioni 38 hivi, wakiwemo 15% ya wakazi wote wa nchi hiyo, mbali ya wanaoishi nje yake.

## Tanbihi 
## Marejeo 
**Jumla**
* 
* 
* Chuku, Gloria. "Igbo historiography: Parts I, II, and III." *History Compass* 16.10 (2018): e12489.
**Art**
* 

**Muziki**
* 
* 

**Uchumi**
* Chidi Leonard Ilechukwu: *Igbo: Indigenous Economy and the Search for Sustainable Development in Post Colonial African Society*. Cidjap Press, Enugu, Nigeria 2008, .

**Siasa**
* 
* 

**Jamii**
* 
* 
* 
* 
* P.E. Aligwekwe, The Continuity of Traditional Values in the African Societies (the Igbo of Nigeria), Xlibris Publishing Company, IN, USA, 2008.

**Diaspora**
* 
* 

## Viungo vya nje 
* GI Jones Photographic Archive of southeastern Nigeria
* Igboguide.org – Insight into Igbo Culture and Language
* Wedding Tradition In Igboland

Jamii:Waigbo
Jamii:makabila ya Nigeria
Unafiki

**Unafiki** ni utovu wa ukweli katika mwenendo wa binadamu hasa kwa lengo la kujipatia sifa, k. mf. kama mwanadini mwadilifu.

Tofauti na mkosefu, mnafiki anatenda vema kwa nje, lakini nia yake si kufuata dhamiri yake na maadili anayojua ni mazuri, bali ni kupendeza watu wengine ili kupata faida fulani kutoka kwao.

Ni jambo linalolaumiwa sana katika dini zote, hasa Ukristo, kutokana na lawama za Yesu dhidi ya viongozi wengi wa Uyahudi. Injili zinasisitiza hasa lawama zake dhidi ya baadhi ya Mafarisayo.

## Marejeo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Maadili
Jamii:Saikolojia
Dhambi ya mauti

akiungama dhambi zake huko Lviv, Ukraine.]]
**Dhambi ya mauti** ni dhambi kubwa ambayo inaua uzima wa kiroho kadiri ya maadili ya Kanisa Katoliki  na baadhi ya madhehebu mengine ya Ukristo.

## Msingi katika Biblia
Istilahi hiyo inapatikana kwanza katika 1Yoh 5:16-17 kwa kutofautisha uzito wa dhambi. Kabla yake, Yesu mwenyewe alikuwa ameonyesha uwepo wa tofauti ya namna hiyo (Mk 3:28-29).

Kwenye Agano la Kale pia adhabu za dhambi zinatofautiana kadiri ya uzito wake: kwa mfano, kadiri ya Torati, uuaji wa mtu au kutoa unabii wa uongo au kuzini si sawa na kuua punda wa mtu, bali ni makosa yanayodai mtendaji auawe.

## Maelezo ya Kanisa Katoliki
Dhambi kubwa ni kuvunja kwa makusudi amri ya Mungu au ya Kanisa katika jambo kubwa. Hiyo inaitwa dhambi ya mauti kwa kuwa inaua uzima wa Mungu rohoni mwa mtu. (Lk 9:60; 1Kor 11:30; Ef 2:1-5)

Ili dhambi iwe ya mauti yanatakiwa mambo matatu pamoja:
*jambo lenyewe liwe zito
*litendwe kwa ujuzi kamili
*litendwe kwa hiari, yaani ukubali kamili. (Lk 23:34; Mdo 3:17; 13:27; 1Kor 2:8)

Madhara ya dhambi ya mauti ni kujitenga na Utatu Mtakatifu, kupoteza neema ya utakaso, stahili zote na haki ya kuingia mbinguni. Bila kuijuta ni hakika ya kuteseka milele. (Math 7:23; 25:46)

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
*
*The Council of Trent - Session XIV - The fourth under the Supreme Pontiff, Julius III, celebrated on November 25, 1551 - The Most Holy Sacraments Of Penance And Extreme Unction

Jamii:maadili
Mzigo

**Mzigo** ni kitu chochote ambacho kinafungwa na kubebwa. 

Kutokana na maana hiyo asili, neno linaweza kumaanisha jambo ambalo linatatiza au kukwaza, au mtu ambaye hashauriki wala kuambilika, hivyo amekuwa tatizo kwa jamii yake.

Jamii:Uchukuzi
Pipa

**Pipa** (kutoka neno la Kihindi; kwa Kiingereza: *barrel*) ni kiwekeo cha duara kirefu ambacho kilitengenezwa kwa plastiki, mbao au chuma na ambacho kinatumika kuhifadhi viowevu.

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Vifaa
Neema ya utakaso

**Neema ya utakaso** ni istilahi inayotimiwa na Kanisa Katoliki kumaanisha neema muhimu kuliko zote ambazo mtu anaweza kupewa na Mwenyezi Mungu. Inatiwa na Roho Mtakatifu rohoni ili kuiondolea na dhambi na kuifanya takatifu.

Neema ya utakaso inatazamwa muhimu zaidi kwa sababu ni uzima wa Mungu unaotiwa ili mtu aweze kutenda kwa upendo wake na kujiandaa aishi naye milele. (Yoh 1:16; 3:3-8; Ef 3:4-7; 2Pet 1:3-4)

Kadiri ya imani hiyo, mtu hawezi kuhakikisha neema ya utakaso kwa kuwa ni tukio ambalo linapita maumbile na kufanyika rohoni, hivyo halifikiwi na hisi zetu. Pengine Mungu anatokeza dalili fulani za badiliko hilo kama vile furaha ya ndani au karama ya nje, lakini hizo hazihitajiki wala hazitoshi kuthibitishia mtu amepata neema hiyo. (Math 7:22-23; 1Kor 13:1-3)

Kwa kawaida mtu anapata neema ya utakaso mara ya kwanza katika Ubatizo. Uzima huo mpya unatarajiwa kustawi duniani na kudumu hata milele. (1Kor 3:1-3; Eb 5:11-14)

Mtu anapoteza neema ya utakaso kwa dhambi yoyote kubwa. (Lk 8:13-14; 11:24-26; Yoh 15:1-2; Rum 11:20-22; 1Kor 10:12; 2Pet 2:20-22)

Ikiwa Mkristo amepoteza neeema ya utakaso atarudishiwa kwa sakramenti ya Kitubio au hata kwa majuto kamili akiwa na nia ya kupokea sakramenti hiyo. (Lk 22:31-32; Rum 11:23,29; 1Yoh 2:1-2)

## Marejeo
* Pohle, J. (1909). Sanctifying Grace. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. http://www.newadvent.org/cathen/06701a.htm

Jamii:Roho Mtakatifu
Jamii:maisha ya kiroho
Saint-Maurice-en-Valais

[thumb|[Mandhari yake.]]
**Saint-Maurice-en-Valais** ni kijiji cha Uswisi, jimbo la Valais, chenye wakazi karibu 5,000.

Jina linatokana na Morisi Mtakatifu aliyeuawa huko pamoja na kikosi cha Thebe cha jeshi la Dola la Roma.

Jamii:miji ya Uswisi
Jamii:Valais
Vikta wa Vita

**Vikta wa Vita** (kwa Kilatini: **Victor Vitensis**, alizaliwa 430 hivi) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki katika mji wa Vita, huko Byzacena.

Alipata umaarufu kwa kuandika mfululizo wa vitabu vitatu kuhusu *Historia persecutionis Africanae Provinciae, temporibus Genserici et Hunirici regum Wandalorum* (yaani *Historia ya dhuluma katika Jimbo la Afrika, wakati wa Genseriki na Huneriki, Wafalme wa Wavandali*).

## Matoleo ya maandishi yake
*Early editions of Victor are found in Migne, *Patrologia Latina*, LVIII.
*Karl Felix Halm (Berlin, 1879) in Mon. Germ. Hist.: Auct. Antiq., III, 1; and Petchenig (Vienna, 1881); Corpus Scrip. Eccles. Lat., VII; Ferrere, De Victoris Vitensis libro qui inscribitur historia persecutionis Africanae Provinciae (Paris, 1898).

### Tafsiri
* Victor of Vita. *History of the Vandal Persecution*. Translated by John Moorhead, (Translated Texts for Historians; 10). Liverpool, 1992.

## Marejeo mengine
* A. H. Merrills, "totum subuertere uoluerunt: ‘social martyrdom’ in the Historia persecutionis of Victor of Vita", in Christopher Kelly, Richard Flower, Michael Stuart Williams (eds), *Unclassical Traditions. Vol. II: Perspectives from East and West in Late Antiquity*  (Cambridge, Cambridge University Press, 2011) (Cambridge Classical Journal; Supplemental Volume 35), 102–115.
* Danuta Shanzer, 'Intentions and Audiences: History, Hagiography, Martyrdom, and Confession in Victor of Vita's *Historia Persecutionis*' in A.H. Merrills (ed.) *Vandals, Romans and Berbers: New Perspectives on Late Antique North Africa* (Aldershot, Ashgate Publishing Limited, 2004), pp.&nbsp;271–290.
* Peter Heather, 'Christianity and the Vandals in the Reign of Geiseric', *Bulletin of the Institute of Classical Studies* 50 (2007), pp.&nbsp;137–146.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*Opera Omnia by Migne Patrologia Latina with analytical indexes

Jamii:waliozaliwa 430
Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:waandishi wa Kilatini
Jamii:wanahistoria wa Tunisia
Inge Sargent

**Inge Sargent** (23 Februari 1932 - 5 Februari 2023), pia anajulikana kama Sao Nang Thu Sandi , alikuwa mwandishi wa Austria na Marekani,mwanaharakati wa haki za binadamu ambaye alikuwa wa mwisho kutawala Hsipa Mahawde mnamo 1957 hadi 1959.

## Marejeo
Simoni wa Crepy

[thumb|[Sanamu yake.]]
**Simoni wa Crepy** (au **wa Vexin**; Bar-sur-Aube, Ufaransa, 1048 hivi - Roma, Italia, 30 Septemba 1082) alikuwa mtawala wa Amiens, Vexin na Valois miaka 1074-1077. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 30 Septemba.

## Maisha
Baada ya kuoa, alikubaliana na mke wake waachane na mali yao wakatawe monasterini. Hata hivyo, kwa kutoridhika na utajiri wa mazingira ya Condat, baadaye alikwenda kuishi upwekeni kwenye misitu ya Jura.  

Kutoka huko aliitwa mara kadhaa kufanya upatanisho kati ya watawala waliopigana vita.

Pia alihiji hadi Nchi takatifu halafu Roma alipofariki huku akisaidiwa sakramenti za mwisho na Papa Gregori VII.

Alizikwa kwenye basilika la Mt. Petro. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Bury, J. B., *The Cambridge Medieval History, Volume III: Germany and the Western Empire*, Cambridge University Press, London, 1922, pg. 111
*Cowdrey, H. E. J., ''Count Simon of Crepy's Monastic Conversion. The Crusades and Latin Monasticism, 11th–12th Centuries*, Ashgate Publishing, Brookfield, VT, 1999
*Herbert Thurston e Donald Attwater (cur.), *Butler's Lives of the Saints: September'', pp. 283-284, The liturgical press, Collegeville 2000. ISBN 0-8146-2385-9.

## Viungo vya nje
* Ferroul-Montgaillard, Histoire de l'abbaye de St-Claude, ed. F. Gauthier, 1834 https://books.google.fr/books?id=XkgPAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Histoire+de+l%27abbaye+de+St-Claude&hl=fr&ei=RtBATtDjGcPs-gbezaG5CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false

Jamii:wanasiasa wa Ufaransa

Jamii:Wabenedikto
Jamii:wakaapweke
Eusebia wa Marseille

'''''' (alifariki Marseille, Ufaransa, 497 hivi) alikuwa bikira aliyemtumikia kiaminifu Mungu tangu ujanani hadi uzeeni.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu, pengine mfiadini pia. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Jamii:Waliofariki 497
Jamii:mabikira
Msamiati (mwanamuziki)

thumb|Msamiati
**Freddy Benny Mbetwa** (anafahamika zaidi kwa jina la kisanii **Msamiati**) ni msanii na mtunzi wa nyimbo za Hip Hop na Bongo Flava kutoka Tukuyu, Mkoa wa Mbeya, Tanzania.

Tangu aanze muziki, Msamiati ameshafanya kazi na wasanii tofauti tofauti wakiwemo Dayoo, Young Lunya, Conboi Cannabino, Country Wizzy, Ben Pol, Mrs Energy na Joh Makini.

Nyimbo zake kama *Twende Wote* akiwa na Dayoo, *Ndagha* pamoja na *Malafyale* akiwa na Young Lunya, zimemfanya kuwa moja ya wasanii bora wa Hip Hop kutoka Tanzania.

## Maisha ya awali 
Msamiati ni mtoto wa kwanza katika familia yao. 

Msamiati alianza harakati zake za muziki mwaka 2018 na wimbo wake wa kwanza kufanya vizuri ulikuwa unaitwa Moja Moja ambayo ulitayarishwa na Marco Chali kutokea MJ Records. Wimbo wa Moja Moja ulipokelewa vyema na mashabiki kiasi cha kuchezwa kwenye kipindi cha XXL cha Clouds FM.  

Msamiati anajulikana kwa uwezo wake wa kuchanganya lugha ya Kiswahili na Kinyakyusa kwenye muziki wake, kitu ambacho amekionesha kwenye ngoma zake tofauti tofauti kama *Unyakyusa Mwingi*, *Ananichanganya* na *Malafyale* 

## Wasanii waliomshawishi 
Mara kwa mara Msamiati amewataja Joh Makini, Albert Mangwair, Solo Thang na Professor Jay kwenye orodha ya wasanii ambao waliathiri na kumshawishi kuingia kwenye tasnia ya muziki. 

## Nyimbo zake 
* Moja Moja (2018)
* Macho Kodo Ft Ben Pol (2019) 
* Nachana Sana (2019) 
* Ndagha (2019) 
* Yeye (2020) 
* Tununu (2020) 
* Mwaisa (2021) 
* Unyakyusa Mwingi (2021) 
* Wanatoa Mbwa Usiku (2021) 
* Malafyale (2022) 
* Twende Wote (2023) 
* Tumeondoka (2023) 
* Ananichanganya (2023) 
* Bibi Titi (2024)

## Tanbihi
Jamii:wanamuziki wa Tanzania
Kizazi Z

thumb|Taswira ya **Alienor Rougeot** mjini Toronto katika maandamano ya Mgomo wa Shule Dhidi ya Mabadiliko ya Tabianchi mnamo mwaka wa 2019.
**Kizazi Z** (kutoka Kiing.: ***Generation Z***; zaidi hufupishwa **Gen Z**; wakati mwingine huitwa **Zoomers**) ni istilahi ya kutaja kizazi cha watu waliozaliwa mwishoni mwa miaka ya 1990 hadi mwanzoni mwa miaka ya 2010. Wamekuwa na uzoefu mkubwa na teknolojia tangu utotoni mwao, wakiishi katika kipindi ambacho simu za mkononi, mitandao ya kijamii, na teknolojia nyingine za dijiti zimekuwa sehemu muhimu ya maisha ya kila siku. Hii imewafanya kuwa na ujuzi wa hali ya juu katika matumizi ya teknolojia na kubadilishana habari kwa njia ya mtandao.

Kizazi hicho kina sifa ya kuwa na ubunifu na kuchangamka katika matumizi yao ya teknolojia. Wanapenda kuzalisha na kusambaza maudhui mtandaoni kupitia majukwaa kama YouTube, TikTok, na Instagram. Uwezo wao wa kuunda na kubadilisha maudhui umewapa sauti yenye nguvu katika mazingira ya dijiti, wakiathiri mitindo na tamaduni za kijamii.

Katika masuala ya kijamii, Kizazi Z kinaonesha uelekeo mkubwa kwenye masuala ya mazingira, usawa, na haki za binadamu. Wanaamini katika kushiriki katika harakati za kijamii na kuleta mabadiliko chanya katika jamii zao na ulimwengu kwa ujumla. Vizazi vilivyotangulia havikuwa na ufikiaji wa teknolojia na mawasiliano ya kimataifa kama hiki, na hivyo Kizazi Z kinajiona kuwa na uraia wa ulimwengu zaidi kuliko wa kitaifa, wakichangia kwa njia mbalimbali katika muktadha wa kimataifa kupitia mitandao ya kijamii na teknolojia ya mawasiliano.

Elimu na kazi ni maeneo mengine ambayo Kizazi Z kinaleta mabadiliko. Wanaelekea kuchagua njia za kielimu na kazi ambazo zinahusisha ubunifu na teknolojia. Wana hamu ya kufanya kazi katika mazingira yenye mabadiliko ya haraka huku wakijitahidi kuwa na ujuzi endelevu. Pia wakitazamia maendeleo ya teknolojia mpya na mienendo ya soko la ajira katika ulimwengu wa mtandao.

Kwa jumla, Kizazi Z kinaathiri sana tamaduni na mwenendo wa kijamii, ikiwa ni kizazi kilicho na utofauti mkubwa katika maoni, teknolojia, na maisha ya kijamii. Wanaona teknolojia na mawasiliano ya dijiti kama njia ya kubadilisha dunia na kuendeleza malengo yao ya binafsi na ya kijamii.

## Orodha ya vizazi kwa wakati
## Jisomee
*
*
*
*
*

## Marejeo
## Viungo vya nje
* The Downside of Diversity. Michael Jonas. *The New York Times*. August 5, 2007.
* The Next America: Modern Family. Pew Research Center. April 30, 2014. (Video, 2:16)
* Meet Generation Z: Forget Everything You Learned About Millennials – 2014 presentation by Sparks and Honey
* Is a University Degree a Waste of Money? CBC News: The National. March 1, 2017. (Video, 14:39)
* A Generation Z Exploration . (Web version) Rubin Postaer and Associates (RPA). 2018.
*We asked teenagers what adults are missing about technology. This was the best response. Taylor Fang. *MIT Technology Review*. December 21, 2019.
* The Amish use tech differently than you think. We should emulate them. Jeff Smith. *The Washington Post*. February 17, 2020.

Jamii:Kizazi Z
Jamii:Karne ya 20
Jamii:Karne ya 21
TikTok

thumb|Logo ya TikTok kwa maneno
**TikTok** ni jukwaa maarufu la kushiriki video linalomilikiwa na kampuni ya teknolojia kutoka China — ByteDance. TikTok imepata umaarufu mkubwa duniani kote kwa kuwezesha watumiaji wake kuunda, kushiriki, na kutazama video fupi zenye muda wa sekunde 15 hadi dakika 3. 

ByteDance ilianzishwa na mjasiriamali wa Kichina Zhang Yiming mwaka 2012. TikTok yenyewe ilizinduliwa mnamo Septemba 2016 nchini China kwa jina la Douyin. Douyin ilipata umaarufu mkubwa ndani ya muda mfupi, na ByteDance ikaamua kupeleka huduma hiyo kimataifa.

Mwaka 2017, ByteDance ilinunua jukwaa la video fupi linaloitwa Musical.ly, ambalo lilikuwa maarufu sana kati ya vijana, hasa nchini Marekani. Kwa kuunganisha TikTok na Musical.ly mnamo Agosti 2018, ByteDance iliweza kupanua mtandao wake wa watumiaji na kuboresha huduma zake. Kwa sasa, TikTok inapatikana katika lugha nyingi na inatumika karibu kila kona ya dunia. Watumiaji wa TikTok wanapenda jukwaa hili kwa sababu linatoa fursa ya kujieleza kupitia video za ubunifu, muziki, changamoto, na vichekesho. Pia, kuna vipengele vya kuhariri video kama vichujio, vionjo maalum, na nyimbo maarufu ambazo zinawasaidia watumiaji kuunda maudhui ya kuvutia kwa urahisi.

TikTok imekuwa jukwaa muhimu kwa watu binafsi, wanamuziki, na chapa mbalimbali kuonyesha vipaji vyao, kujitangaza, na kufikia hadhira kubwa zaidi. Umaarufu wa TikTok umesababisha kuibuka kwa washawishi wengi wapya ambao wana mamilioni ya wafuasi. Pia, imekuwa jukwaa la uzinduzi wa nyimbo mpya na mitindo ya densi ambayo mara nyingi huenea haraka na kuwa maarufu duniani kote. Kwa ujumla, TikTok ni jukwaa linaloruhusu ubunifu wa hali ya juu na limebadilisha jinsi watu wanavyoshiriki maudhui ya kidijitali.

## Tazama pia
*Kizazi Z

## Marejeo
## Viungo vya nje
* 
* 
*  
* Douyin 

Jamii:Mitandao ya kijamii
Jamii:mawasiliano ya China
José Mujica

thumb|250x250px|José Mujica mnamo mwaka wa 2023.
**José Alberto Mujica Cordano** (Montevideo, Uruguay, 20 Mei 1935 - 13 Mei 2025) alikuwa mwanasiasa aliyehudumu kama Rais wa Uruguay kuanzia mwaka 2010 hadi 2015. Mujica alikuwa mwanachama wa muungano wa mrengo wa kushoto wa Broad Front (Frente Amplio) na pia alikuwa sehemu ya chama cha Movement of Popular Participation (Movimiento de Participación Popular, MPP).

Kabla ya kuingia rasmi kwenye ulingo wa siasa, Mujica alikuwa mwanamgambo wa Tupamaros, kundi la msituni lenye mrengo wa kushoto ambalo lilipambana na serikali ya Uruguay katika miaka ya 1960 na 1970. Aliwahi kufungwa mara kadhaa kwa ajili ya shughuli zake za uasi na alitumikia kifungo cha miaka 13 gerezani, sehemu kubwa ya muda huo akiwa katika kizuizi cha upweke. Aliachiwa huru mwaka 1985 wakati demokrasia iliporudishwa nchini Uruguay.

Baada ya kutoka gerezani, Mujica alijiingiza rasmi kwenye siasa, akianza kwa kuchaguliwa kama mbunge na baadaye kama seneta. Umaarufu wake uliongezeka kutokana na mtindo wake wa maisha wa unyenyekevu na lugha yake ya moja kwa moja. Mwaka 2009, aligombea urais na kushinda, na akaapishwa kama Rais wa Uruguay tarehe 1 Machi 2010.

Mujica alipokuwa rais, alijulikana kwa kuendeleza sera za kijamii na kiuchumi za mrengo wa kushoto. Alitoa kipaumbele kwa sera za kupunguza umaskini, kuboresha elimu, na afya ya umma. Pia alijipatia sifa duniani kote kwa kuhalalisha matumizi ya bangi kwa ajili ya burudani, akiwa na lengo la kudhibiti biashara haramu ya dawa za kulevya na kupunguza uhalifu unaohusiana na dawa hizo.

Pamoja na nafasi yake kama rais, Mujica alikataa kuishi katika ikulu rasmi ya rais na badala yake aliendelea kuishi kwenye shamba lake dogo pamoja na mkewe, Lucia Topolansky, ambaye pia ni mwanasiasa mashuhuri nchini Uruguay. Alitoa asilimia kubwa ya mshahara wake wa urais kwa miradi ya kijamii, jambo ambalo lilimfanya apendwe na watu wengi ndani na nje ya Uruguay.

Mujica alimaliza muhula wake wa urais mwaka 2015 na kurudi kwenye maisha yake ya kawaida, lakini aliendelea kuwa na ushawishi mkubwa katika siasa za Uruguay na kimataifa. Mtindo wake wa maisha wa unyenyekevu na maadili yake ya haki za kijamii umekuwa mfano wa kuigwa na viongozi na wanaharakati wengi duniani.

## Marejeo
Jamii:Marais wa Uruguay
Aaron Ramsdale

[thumb|Ramsdale akiwa [AFC Bournemouth mnamo 2019]]
**Aaron Christopher Ramsdale** (alizaliwa 14 Mei 1998) ni mchezaji wa soka la kulipwa wa Uingereza ambaye anacheza katika klabu ya Arsenal iliyopo katika Ligi kuu ya Uingereza(iitwayo: Premia) na timu ya taifa ya Uingereza kama golikipa.

Ramsdale alianza maisha yake ya klabu kikosi cha wakubwa akichezea Sheffield United na akasajiliwa na AFC Bournemouth mwaka 2017. Baada ya kufanikiwa kucheza kwa mkopo katika klabu za Chesterfield na AFC Wimbledon, Ramsdale alicheza msimu mmoja na Bournemouth na akajiunga tena na Sheffield United kwa uhamisho wa thamani ya awali ya £18 milioni. Mnamo 2021, Ramsdale alisaini Arsenal kwa uhamisho wa rekodi ya klabu yenye thamani ya hadi £30 milioni, na kuwa kipa wao ghali zaidi.

Ramsdale ameiwakilisha Uingereza katika viwango vyote kuanzia chini ya miaka 18 hadi timu ya wakubwa, na alishinda Mashindano ya UEFA ya wachezaji wenye umri chini ya miaka 19 mwaka 2017, na alikuwa katika kikosi kilichomaliza kama washindi wa£18 pili kwenye UEFA Euro 2020.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1998
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Uingereza
Jamii:wachezaji wa Arsenal FC
Jabhera Matogoro

Jabhera Matogoro ni mwalimu msaidizi, mtafiti, na mshauri wa masuala ya ICT, lakini pia ni mhadhiri kutoka Chuo Kikuu Cha Dodoma.Matogoro ana Shahada ya Uzamili ya Sayansi katika Sayansi ya Kompyuta. 

Ana Shahada  ya Uzamivu katika Uhandisi wa Mawasiliano kutoka Chuo Kikuu cha Dodoma, akifanya kazi ya kutumia teknolojia ya anga ya juu ya televisheni kutoa mtandao wa intaneti wa bei nafuu katika maeneo ya vijijini Tanzania.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
David Raya

**David Raya Martín** (alizaliwa 15 Septemba 1995) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka Catalonia, Uhispania, anayecheza nafasi ya golikipa katika klabu ya ligi kuu ya Uingereza Premier League ya Arsenal FC na timu ya taifa ya Uhispania.

## Marejeo 
Jamii:wachezaji mpira wa Hispania
J. Cole

thumb|Cole akitumbwiza mnamo 2023
**Jermaine Lamarr Cole** (amezaliwa Januari 28, 1985) ni rapa na mtayarishaji wa rekodi wa Marekani. 

Alizaliwa katika kambi ya kijeshi nchini Ujerumani na kukulia huko Fayetteville, North Carolina, Cole alipata umaarufu kama mwimbaji baada ya kutoa mixtape yake ya kwanza, The Come Up, mwaka wa 2007. Akiwa na nia ya kutafuta zaidi taaluma ya muziki, alisaini na Jay-Z's Roc Nation mnamo 2009 na akatoa nyimbo mbili za nyongeza: The Warm Up (2009) na Friday Night Lights (2010) ili kutuka kujulikana zaidi huku akipata mashabiki wengi zaidi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:waimbaji wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Chuo Kikuu cha Sierra Leone

Chuo Kikuu cha Sierra Leone ni jina la mfumo wa zamani wa chuo kikuu cha umma nchini Sierra Leone. Kilianzishwa mnamo Februari 1827, ni chuo kikuu cha zamani zaidi barani Afrika.

Chuo Kikuu cha Sierra Leone (USL) ni chuo kikuu cha umma nchini Sierra Leone ambacho Sekretarieti yake iko katika Mtaa wa A. J. Momoh katika Tower Hill huko Freetown, Sierra Leone.

## Marejeo 
Jamii:Vyuo vikuu vya Afrika
Chuo Kikuu cha Gambia

Chuo hicho kilianzishwa mnamo mwaka1998 huko Kotu-Kanifing, kitongoji cha Sere Kunda. 

## Historia 
Ilikuwa hadi Machi 1999 ambapo UTG ilianza kutoa kozi, kufuatia sheria iliyopitishwa na Bunge la Kitaifa la Gambia. Mnamo 1999, wanafunzi 300 wameripotiwa kuandikishwa. Kufikia 2002, idadi ya wafanyakazi wa masomo ilikuwa 44. Mnamo 2006, karibu wanafunzi 2000 waliandikishwa.Serikali ya Gambia imepanga kuunda chuo kipya  huko Faraba Banta. 

## Marejeo 
Jamii:  Elimu
Jamii:AWC GWEI
Chuo Kikuu cha Cheikh Anta Diop

**Chuo Kikuu cha Cheikh Anta Diop** kilitangulia uhuru wa Senegal na kilikua kutoka taasisi kadhaa za Ufaransa zilizoanzishwa na utawala wa kikoloni. 

Mnamo 1918, Wafaransa waliunda "école africaine de médecine" (shule ya matibabu ya Kiafrika), haswa kuhudumia wanafunzi wa Kizungu na machotara lakini pia wazi kwa wasomi wadogo wa miji minne huria ya Senegali yenye uraia wa kawaida wa Ufaransa.

## Marejeo 
Jamii:Vyuo vikuu vya Senegal
Chuo Kikuu cha Lagos

**Chuo Kikuu cha Lagos** (UNILAG) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma kilichoko Lagos, Nigeria, ambacho kilianzishwa mwaka wa 1962. UNILAG ni mojawapo ya vyuo vikuu vya toleo la  kwanza nchini Nigeria na imeorodheshwa kati ya vyuo vikuu vya juu barani Afrika katika machapisho makuu ya elimu. Chuo kikuu kwa sasa kina vyuo vikuu vitatu katika bara la Lagos.

## Marejeo 
Jamii:Taasisi za elimu
Jamii:Lagos
Chuo Kikuu cha Zimbabwe

Chuo Kikuu cha Zimbabwe  ni Chuo Kikuu cha umma huko Harare, Zimbabwe. Kilifunguliwa mnamo 1952 kama chuo kikuu cha Rhodesia na Nyasaland, na hapo awali kilihusishwa na chuo kikuu cha London. Baadaye kilibadilishwa jina na kuitwa Chuo Kikuu cha Rhodesia, na kupitisha jina lake la sasa wakati Zimbabwe ilipopata uhuru mwaka 1980.Chuo Kikuu cha Zimbabwe ndicho chuo kikuu kongwe zaidi nchini Zimbabwe.

Chuo kikuu kina vitivo kumi na moja (pamoja na vitivo vya Kilimo, Mazingira na Mfumo wa Chakula, Sanaa na Ubinadamu, Sayansi za Usimamizi wa Biashara na Uchumi, Uhandisi wa Kompyuta, Taarifa na Mawasiliano, Elimu, Uhandisi na Mazingira Yaliyojengwa, Sheria, Sayansi, Sayansi za Kijamii na Tabia, Sayansi za Mifugo na Dawa na Sayansi za Afya) zinazotoa programu mbalimbali za shahada na vituo vingi maalum vya utafiti na taasisi. Chuo kikuu kinatambulika na Baraza la Taifa la Elimu ya Juu, chini ya Wizara ya Elimu ya Juu na Elimu ya Vyuo. Kiingereza ndicho lugha ya kufundishia. Chuo kikuu kimekumbwa na ukosoaji kwa kutoa digrii za udanganyifu kwa wanachama wa utawala wa Robert Mugabe, hasa Mke wa Kwanza Grace Mugabe.

## Marejeo 
Jamii:Taasisi za elimu
Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah

**Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah (KNUST)**, kinachojulikana kama **UST**, **Tech** au **Kwame Tech**, ni chuo kikuu cha umma kilichoko Kumasi, mkoa wa Ashanti, Ghana. Chuo kikuu hiki kinaangazia hususani sayansi na teknolojia. Ni chuo kikuu cha pili cha umma kuanzishwa, vile vile ni chuo kikuu kikubwa zaidi katika Mkoa wa Ashanti nchini Ghana.

**KNUST** iilikuwa katika mipango ya **Agyeman Prempeh I**, mtawala wa Ufalme wa Ashanti, kuanzisha chuo kikuu huko Kumasi kama sehemu ya harakati zake kuelekea kuufanya ufalme wake wa Ashanti kuwa wa kisasa. Mpango huu haukutimia kamwe kutokana na mgongano kati ya upanuzi wa himaya ya Uingereza na hamu ya Mfalme **Prempeh** wa Kwanza kuhifadhi uhuru wa ufalme wake wa Ashanti.Hata hivyo, kaka yake mdogo na mrithi wake, Mfalme **Asantehene Agyeman Prempeh II**, alipotawadhwa mwaka wa 1935, aliendelea na maono haya. Matukio mbalimbali huko pwani ya dhahabu(Ghana) katika kipindi cha miaka ya 1940 yalitekelezwa chini ya uongozi wake. Kwanza, kulikuwa na uanzilishi wa Chuo Kikuu cha Gold Coast. Pili, kulikuwa na ghasia za 1948 **Accra** na matokeo yake ripoti ya Tume ya Watson, ambayo ilipendekeza kwamba chuo kikuu cha sayansi kianzishwe Kumasi. Kwa hivyo, katika 1949, ndoto ya akina Prempeh ilitimia wakati ujenzi ulianza juu ya kile ambacho kingeitwa Chuo cha Teknolojia cha Kumasi.

## **Marejeo** 
Jamii:Ghana
Chuo Kikuu cha Ghana

Chuo Kikuu cha Ghana ni chuo kikuu cha umma kilichoko Accra, Ghana. Ni chuo kikuu kikongwe zaidi cha umma nchini Ghana.

Chuo kikuu kilianzishwa mwaka wa 1948 kama Chuo Kikuu cha Gold Coast katika koloni la Uingereza la Gold Coast. Hapo awali kilikuwa chuo shirikishi cha Chuo Kikuu cha London, ambacho kilisimamia programu zake za kitaaluma na kutunukiwa digrii. Baada ya Ghana kupata uhuru mwaka wa 1957, chuo hicho kilibadilishwa jina na kuitwa Chuo Kikuu cha Ghana. Kilibadilisha jina tena kuwa Chuo Kikuu cha Ghana mwaka wa 1961, kilipopata hadhi kamili ya chuo kikuu.

Chuo Kikuu cha Ghana kiko upande wa magharibi wa Milima ya Accra Legon na kaskazini mashariki mwa katikati mwa Accra. Ina zaidi ya wanafunzi 60,000 waliosajiliwa.

## Marejeo 
Jamii:vyuo vikuu vya Ghana
Jamii:AWC GWEI
Jamii:Accra
Chuo Kikuu cha Uongozi Afrika

**Chuo Kikuu cha Uongozi cha Afrika** (ALU) ni  taasisi ya elimu ya juu inazofanya kazi nchini Mauritius na Rwanda, inazotoa programu za shahada ya kwanza. 

Mnamo mwaka 2008, Fred Swaniker, mtaalam wa maendeleo ya uongozi wa Kiafrika na mjasiriamali wa kijamii aliyeelimishwa na Shule ya Biashara ya Stanford, alianzisha shirika dada la ALU, African Leadership Academy, taasisi ya sekondari. Mnamo 2015, Swaniker alipanua juhudi zake zaidi kwa kuanzisha taasisi ya elimu ya juu, Chuo Kikuu cha Uongozi cha Afrika, kilichojitolea kufundisha ujuzi wa uongozi. Mnamo 2015, ALU ilifungua milango yake kwa zaidi ya wanafunzi 180 kutoka kote barani Afrika kwenye chuo kikuu huko Mauritius.  Mnamo 2019, ALU ilifanikiwa kuingia kwenye orodha ya Kampuni  za 50 za ubunifu zaidi ulimwenguni.

## Marejeo 
Jamii:vyuo vikuu vya Morisi
Jamii:vyuo vikuu vya Rwanda
Jamii:AWC GWEI
Fathia Nkrumah

**Helena Ritz Fathia Nkrumah** (22 Februari 1932 - 31 Mei 2007), alizaliwa Fathia Halim Rizk, alikuwa Mwanamke wa Kwanza wa Misri, wa Ghana mpya iliyojitegemea kama mke wa Kwame Nkrumah, rais wake wa kwanza.

Fathia Nkrumah alizaliwa katika familia ya Kikristo ya Kikopti na alilelewa Zeitoun, wilaya ya Kairo. Alikuwa mtoto wa kwanza wa mtumishi wa serikali ambaye alikufa mapema; Fathia alilelewa na mama yake peke yake baada ya kifo cha mume wake.

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 2007
Jamii:AWC GWEI
Jamii:wanawake wa Misri
Jamii:wanawake wa Ghana
Amina Mama

Amina Mama (aliyezaliwa 19 Septemba 1958) ni mwandishi wa Nigeria-Mwingereza, mwanaharakati na msomi. Maeneo yake makuu yamezingatia masuala ya baada ya ukoloni, kijeshi na jinsia. Ameishi Afrika, Ulaya na Amerika Kaskazini, na kufanya kazi ili kuziba pengo kati ya watetezi wa haki za wanawake na vuguvugu zinazohusiana kote ulimwenguni. 

## Marejeo 
Jamii:AWC GWEI
Chuo Kikuu cha Buea

**Chuo Kikuu cha Buea** (UB) kipo Molyko, Buea, katika mkoa wa kusini-magharibi mwa Kamerun. Kilianzishwa kama kituo cha chuo kikuu mwaka 1985 na kuwa chuo kikuu kamili mwaka 1992, baada ya amri ya serikali iliyopanga upya vyuo vikuu vya umma nchini. Kinachukuliwa kuwa chuo kikuu bora nchini Kamerun na ni kimoja kati ya vyuo vikuu viwili vinavyoongea Kiingereza nchini Kamerun, pamoja na Chuo Kikuu cha Bamenda,ambavyo vinazingatia mfumo wa elimu wa Uingereza. Kinahudumia raia kutoka mikoa ya Kiingereza na Kifaransa ya Kamerun na nchi jirani kama Nigeria na Guinea ya Ikweta.

## Eneo 
UB iko katika mji wa kihistoria wa Buea, zamani mji mkuu wa Kameruni ya Kijerumani, zamani mji mkuu wa Kamerun ya Kiingereza, zamani mji mkuu wa Jimbo la Magharibi la Kamerun lililofedereshwa, na sasa ni mji mkuu wa kikanda wa Mkoa wa Kusini-Magharibi wa Kamerun. Ingawa chuo kikuu kinavutia wanafunzi wake hasa kutoka sehemu inayoongea Kiingereza ya Kamerun, pia kinahudumia mikoa mingine ya nchi.

## Usaili 
Usaili katika chuo kikuu siyo wa ushindani.

## Bodi ya wanafunzi na wafanyakazi 
Idadi ya wanafunzi ni zaidi ya 13,000, ikiwa ni pamoja na 50 ambao ni wenye ulemavu wa kimwili na wa kuona. Kuna walimu wa kudumu 300 na walimu wa muda 200. Mbali na kufundisha, wafanyakazi hushiriki katika utafiti katika maeneo yanayohusiana na maendeleo ya taifa. UB ina wafanyakazi wa usaidizi takribani 473.

Idadi ya wanafunzi ni zaidi ya 13,000, ikiwa ni pamoja na 50 ambao ni wenye ulemavu wa kimwili na wa kuona. Kuna walimu wa kudumu 300 na walimu wa muda 200. Mbali na kufundisha, wafanyakazi hushiriki katika utafiti katika maeneo yanayohusiana na maendeleo ya taifa. UB ina wafanyakazi wa usaidizi takribani 473.
Jamii:AWC GWEI
Jamii:Vyuo vikuu vya Kamerun
Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello

Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello (maarufu kama ABU) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma kilichopo Zaria, Jimbo la Kaduna, Nigeria. Kilianzishwa mwaka 1962 kama Chuo Kikuu cha Kaskazini mwa Nigeria.

Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello (ABU) ni taasisi ya elimu ya juu ya mchanganyiko ya jinsia zote nchini Nigeria yenye ukubwa mkubwa sana (kiwango cha usajili cha uniRank: zaidi ya wanafunzi 50,000). Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello (ABU) kinatoa kozi na programu zinazoongoza kwenye digrii rasmi za elimu ya juu kama vile digrii za kabla ya shahada (yaani, vyeti, diploma, digrii za mshirika au msingi), digrii za shahada, digrii za uzamili na digrii za uzamivu katika maeneo kadhaa ya masomo.

## Marejeo 
Jamii:Vyuo vikuu vya Nigeria
Jamii:jimbo la Kaduna
Jamii:AWC GWEI
Ken Saro-Wiwa

Kenule Beeson "Ken" Saro-Wiwa (10 Oktoba 1941 - 10 Novemba 1995)  alikuwa mwandishi kutoka Nigeria, mtayarishaji wa televisheni, na mwanaharakati wa mazingira. Saro-Wiwa alikuwa mwanachama wa watu wa Ogoni, kabila la wachache nchini Nigeria ambao makazi yao ni Ogoniland,  katika Delta ya Niger. Ilikuwa ikilengwa kwa uchimbaji wa mafuta tangu miaka ya 1950 na imepata uharibifu mkubwa wa mazingira kutokana na miongo kadhaa ya mafuta ya petroli utupaji taka.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:AWC GWEI
Mwesiga Baregu

**Mwesiga Baregu** (1947 - 12 Juni 2021) alikuwa msomi na mwanasiasa mashuhuri kutoka Tanzania. Alifundisha kwa muda mrefu katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, ambako alitoa mchango mkubwa katika elimu na utafiti, hasa katika masuala ya siasa, uchumi, na maendeleo ya Afrika.

Baregu aliandika vitabu na makala nyingi zinazogusa demokrasia, utawala bora, na haki za binadamu, na amekuwa sauti muhimu katika mijadala kuhusu mustakabali wa kisiasa na wa kiuchumi wa Tanzania na Afrika kwa ujumla. 

Watu wengi wanamheshimu kwa maarifa yake na uwezo wake wa kutoa uchambuzi wa kina kuhusu changamoto na fursa zinazokabili bara la Afrika.

Mwesiga Baregu anakumbukwa kwa mchango wake mkubwa katika elimu na siasa nchini Tanzania.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:wanasiasa wa Tanzania
Jamii:AWC GWEI