Mlima Kenya

thumb|300px|Mlima Kenya.
**Mlima Kenya** (kwa Kikuyu: *Kĩrĩnyaga*; kwa Kiembu: *Kirenia*; kwa Kimaasai: *Ol Donyo Keri*; kwa Kimeru: *Kirimara*) ndio mrefu zaidi nchini Kenya. Mlima huo una urefu wa mita 5,199 na unatokana na volkeno zimwe, ikikadiriwa ya kwamba mlipuko wake wa mwisho ulitokea mnamo miaka milioni 2.6 hadi 3.1 iliyopita.

Vilele vyake vya juu vinaitwa Batian (m 5,199), Nelion (m 5,188) na Lenana (m 4,985). 

Kuna barafuto nane mlimani lakini zinapungua kila mwaka kutokana na kupanda kwa halijoto duniani na kupungua kwa usimbishaji kwa sababu ya kukatwa kwa miti mingi.

Mlima Kenya ni volkeno rusu iliyoumbwa takriban miaka milioni 3 baada ya kuumbika kwa Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki. 

Umekuwa na theluji kwa maelfu ya miaka. Theluji hiyo hufanya kuwe na mmomonyoko unaosababishwa na barafuto na kutengeneza mabonde. Barafuto zimepungua kutoka 18 hadi 10 Uwepo wa Mlima Kenya ulithibitishwa mwaka 1883 na 1887. Ulipandwa na timu iliyoongozwa na Halford John Mackinder, mwaka 1899. Leo Mlima Kenya hupandwa na watalii na wanaopenda kupanda milima na miamba.

Mfumo wa ekolojia wa Mlima Kenya una aina tofauti za mimea na wanyama. Mteremko hufunikwa na aina tofauti ya misitu. Spishi asilia ni kama vile mianzi, tai na pimbi. na liliorodheshwa na UNESCO kama urithi wa dunia mwaka 1997. Hifadhi hupokea wageni zaidi ya 15,000 kwa mwaka.]]
Mlima Kenya ni volkeno rusu iliyokuwa hai kati ya miaka milioni 2.6 na 3.1 iliyopita. Kasoko ya awali ilikuwa pengine katika urefu wa m 6,000, juu kuliko Kilimanjaro. Tangu izimike, kumekuwa na vipindi viwili vya barafu. Barafuto za leo hazipiti m 4,650 juu ya usawa wa bahari

Joseph Thompson alipendekeza utafiti ufanyiwe Mlima Kenya mara ya kwanza mwaka 1883. Aliona mlima kutoka Tambarare ya Laikipia akaandika ilikuwa volkeno zimwe, kizibo kikionekana. Kuvu, kuvumwani na mimea midogo ya milimani humea katika vilele vya kati.

Vilele virefu zaidi ni Batian (m 5,199), Nelion (m 5,188) na Lenana (m 4,985).

Picha:Batian Nelion and pt Slade in the foreground Mt Kenya.JPG|Batian (kushoto), Nelion (kulia), na Slade katika mandharimbele
Picha:Pt Lenana Mt Kenya.JPG|Kilele cha lenana ndicho kimeinuka zaidi
Picha:Krapf rognon and glacier after snowstorm.jpg|Krapf Rognon (m 4800) na Barafuto ya Krapf
Picha:Hut tarn 4500m and Midget Peak Mt Kenya.JPG|Kilele cha Midget kinaweza kukwewa kwa siku moja
Picha:Terere and Sendeyo.jpg|Vilele vya Terere na Sendeyo viko katika kiunga cha mlima

### Barafuto
thumb|200px|Barafuto ya Lewis ndio kubwa zaidi.
Barafuto zinazidi kudidimia kila mwaka. Kila mwaka, theluji inayolimbikika katika majira ya baridi ni kidogo kuliko inayoyeyuka katika majira ya joto. Inabashiriwa kuwa hali ikiendelea hivyo, Mlima Kenya hautakuwa na theluji miaka 30 itakayokuja Eneo la barafuto lilipimwa rasmi mara ya kwanza mwaka 1980 na kubainika kuwa ni 0.7 km2 .

Majina ya barafuto za Mlima Kenya kwa mzunguko wa akrabu kutoka kaskazini ni ni:
# Northey
# Krapf
# Gregory
# Lewis
# Diamond
# Darwin
# Forel
# Heim
# Tyndall
# Cesar
# Josef

### Miundo ya kingo za barafuto
Jalidi usiku hufanya kuwe na miundo ya kingo za kingo za barafuto. Kuna sentimita chache ardhi jalidi chini ya uso wa ardhi. Mfumo wa ekolojia wa Mlima Kenya huwapatia maji watu zaidi ya milioni 2. Vijito na mito inayoanza Mlima Kenya humwaga maji ndani ya Mto Sagana, Mto Tana na Mto Ewaso Ngiso Kaskazini moja kwa moja au kupitia mito mingine. 

### Ekolojia
Eneo la Mlima Kenya lina kanda tofauti za kiekolojia. Kila ukanda una sifa zake na spishi kuu ya mimea. Spishi nyingi zinazopatikana katika sehemu zilizo juu ya mlima zinapatikana pia katika maeneo mengine ya mlima na Afrika Mashariki.

Mahali miti haiwezi kuota ni nyika ya mlima, m 3,000. Mimea ya jenasi *Erica* hupatikana katika sehemu ya magharibi ambayo huwa nyevu. Vichaka na nyasi hupatikana katika sehemu kame ambayo hushuhudia moto wa pori.
Ukanda ulio juu ni ambapo barafuto zimedidimia. Mimea bado haijaweza kuota hapo.

### Tabianchi
Tabianchi ya Mlima Kenya ni ya milima ya ikweta ambayo Hedberg alieleza kuwa ni 'majira ya baridi kila usiku, majira ya joto kila mchana'.  Mlima Kenya mojawapo ya vituo vya uchunguzi wa angahewa vya Global Atmospheric Watch.

#### Misimu
thumb|right|Katika msimu wa joto, asubuhi huwa baridi na bila mawingu. Adhuhuri inapofika, mawingu huziba vilele
Mlima Kenya hushuhudia misimu miwili tofauti, misimu ya joto na misimu ya mvua, kama maeneo mengine ya Kenya. Miteremko ya mashariki kaskazini hupata mvua kubwa zaidi kwa kuwa uko katika upande wa pepo za kusi ambazo huleta mvua kutoka Bahari Hindi. Mvua hii huwezesha msitu uliosongamana katika upande huo. Katika miinuko ya juu, usimbishaji hufanyika kama theluji na kutengeneza barafuto.

Misimu ya Mlima Kenya ni kama ifuatavyo:

## Historia
### Ugunduzi wa Wazungu
right|thumb|Joseph Thomson alithibitisha ugunduzi wa Krapf.
Mlima Kenya ulikuwa kati ya vilele virefu Afrika kuonekana kwa mara ya kwanza na wapelelezi kutoka Ulaya. Wa kwanza kuuona alikuwa Johann Ludwig Krapf, mmisionari Mjerumani, tarehe 3 Desemba 1849, kutoka Kitui, mji ulio km 160 kutoka mlima, baada ya ugunduzi wa Mlima Kilimanjaro.

Krapf aliambiwa na watu wa kabila la Waembu kwamba walikuwa wakiuzunguka mlima lakini hawakuwa wamepaa juu kwa sababu ya baridi na theluji.
Mwaka 1851 Krapf akarudi Kitui. Yeye alisafiri km 65 karibu na mlima, lakini hakuweza kuuona tena. Mwaka 1877 Hildebrandt alikuwa katika eneo la Kitui na kusikia juu ya mlima, lakini pia hakuweza kuuona, hivyo watu walianza kumtuhumu Krapf.
Hatimaye, mwaka 1883, Joseph Thomson alipita upande wa magharibi wa mlima na Krapf alithibitisha madai yake. Hata hivyo, upelelezi rasmi wa kwanza ulifanyika mwaka 1887 na Samuel Teleki na Ludwig von Höhnel. Waliweza kufika mita 4,350 kwenye mteremko wa kusini magharibi

Hatimaye, mwaka 1893 timu ilisafiri kutoka pwani hadi Ziwa Baringo katika Bonde la Ufa, ikiongozwa na John W. Gregory, mwanajiolojia Mwingereza. Walikwea mlima hadi mita 4,730 na wakakaa masaa kadhaa katika Barafuto ya Lewis. Aliporudi Uingereza, Gregory alichapisha majarida na hadithi ya mafanikio yake.

### 1931 hadi leo
Katika miaka ya 1930 ziara zilifanyika zaidi katika nyika ya mlima. Raymond Hook na Humphrey Slade walikwea ili wachore ramani ya mlima na wakapeleka samaki. Februari mwaka 1938, C Carol na Mtu Muthara wakawa mwanamke wa kwanza na Mwafrika wa kwanza mtawalia kupaa Nelion, katika ziara na Noel Symington, mwandishi wa *The Night Climbers of Cambridge*, na tarehe 5 Machi Una Cameron akawa mwanamke wa kwanza kupaa Batian.
Mwaka 1949 eneo kupita m 3,400 lilifanywa hifadhi ya kitaifa. Tangu Aprili 1978 eneo limeteuliwa kama Hifadhi ya Mazingira ya dunia UNESCO .

Serikali ya Kenya ilikuwa na sababu nne za kuanzisha Hifadhi ya Taifa inayozunguka Mlima Kenya: umuhimu wa utalii kwa uchumi, kuhifadhi eneo la uzuri, kuhifadhi viumbe hai ndani yake, na kuhifadhi vyanzo vya maji vinavyozunguka eneo. Wao ni wakulima na hulima katika udongo mwekundu wa volkeno. Wakikuyu waamini kwamba Mungu wao, *Ngai* aliishi juu ya Mlima Kenya aliposhuka kutoka mbinguni. Wao wanaamini kuwa mlima ni kiti cha enzi cha Ngai duniani. Ni mahali ambapo Gikuyu, baba wa kabila, alitumia kukutana na Mungu wao, Ngai. Jina kwa ajili ya Kikuyu Mlima Kenya ni *Kĩrĩnyaga* (Kirinyaga), tafsiri yake ikiwa ni mlima mweupe. Linatokana na weupe wa theluji.

Wazee wa Agikuyu husimulia kuwa Mlima Kenya uliundwa baada ya "Nyota" inayojulikana kama **Riuki** (kihalisi ikimaanisha -jiwe lililotoka angani) kugonga uso wa dunia. Athari hiyo ilizua mlipuko mkubwa na kufuatiwa na tetemeko la ardhi na mawimbi ya nje ya ulinganifu. Unyogovu ulioletwa na **Riuki** ulitoa ujiuji wa mawe (magma), majivu ya volkeno na uchafu wa *riuki* iliyosambaratika hadi juu. Riuki ikawa upachikaji wa miamba ya Mlima Kenya.

Masimuliyi haya yanaambatana sambamba na maoni yaliyotolewa na wanajografia na wanajiolojia, ambao wamebatiza mawe ya mlima Kenya kwa jina **Kenyte**. Kenyte inapatikana katika sehemu mbili tu duniani; kwenye Mlima Kenya na Antarctic katika Ncha ya Kusini. Kwa kupata **Kenyte** katika maeneo mawili tofauti, nadharia mpya ilisitawishwa, kwamba kimondo kikubwa kilipoingia kwenye angahewa ya dunia, kiligawanyika vipande viwili, kimoja kikigonga dunia kwenye ikweta katika Kenya ya kisasa na cha pili kilipiga Antaktika.

### Waembu
Waembu wanaishi kusini-mashariki mwa Mlima Kenya, Sala moja ya Wamasai kuhusu Mlima Kenya:

### Wameru
Wameru wanaishi Mashariki na Kaskazini mwa mlima. Walilima na kufuga katika sehemu yenye rutuba nyingi nchini Kenya. Jina la Mt. Kenya kwa Kimeru ni *Kirimara* (kutokana na weupe wa theluji).

### Makabila mengine
Wazungu wa kwanza kutembelea Mlima Kenya mara nyingi walileta wajumbe wa makabila mengine kama marafiki na mabawabu. Wengi wao hawakuwa na uzoefu wa baridi, au kuwahi kuona theluji. Maitikio yao mara nyingi zilikuwa za woga na tuhuma.

Ziara yake ya mwaka 1899, Mackinder alipatana na baadhi ya wanaume kutoka kabila la Wadorobo. Kati ya hizi, Chogoria, Naro Moru na Sirimon ndio hutumika zaidi na zina malango. Njia nyingine zinahitaji idhini maalum kutoka kwa Huduma ya Wanyamapori Kenya ili kuzitumia.

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya Kenya
* Orodha ya milima ya Afrika
* Orodha ya milima
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
* Orodha ya volkeno nchini Kenya

## Marejeo 
*Sir Halford Mackinder, *The First ujio wa Mlima Kenya* [KM Barbour, ed.], (London, 1991); hadithi ya ujio wa kwanza Batian, pamoja Mackinder's diary na baadhi ya Expedition's picha. Barbour discusses sababu Mackinder, ambaye aliandika na kuchapisha vitabu vingine, hawakuwa kuchapisha maelezo ya akaunti ya Expedition.
*Dutton EAT, *Kenya Mountain* (London, 1929); akaunti ya Expedition Mlima Kenya mwaka 1926; illustreras.
*HW Tilman, theluji *juu ya Ikweta* (London, 1937); akaunti ya ujio wa kwanza (na Shipton) ya NW ridge na Nelion; illustreras.
*Eric Shipton, juu *ya kwamba Mlima,* (London, 1943); akaunti ya ujio wa kwanza (na Tilman) ya NW ridge na Nelion; illustreras.
*Felice Benuzzi, *Fuga sul Kenya* (Milano 1947) / *No picnic juu ya Mlima Kenya* (London, 1952); a mountaineering classic, kuhusu wafungwa wa kivita tatu ambao kutoroka kutoka gerezani kambi yao mwaka 1943, hupanda mlima na sparse mgawo, improvised vifaa na hakuna ramani, na kisha *kuvunja kurejea katika* kambi yao gerezani.
*I. Allan, *Guide to Mlima Kenya* (1981; 1991; wengi updates); mamlaka ya kuongoza kwa njia ya peaks.
*I. Allan, C. Kata, G. Boy, *Snowcaps juu ya Ikweta* (London, 1989); historia ya Afrika Mashariki milima na ascents yao, ikiwemo ya hivi karibuni zaidi pioneered njia; illustreras.
*Yohana Msomaji, *Mlima Kenya* (London, 1989); akaunti ya ujio wa Nelion, pamoja na Iain Allan kama mwongozo; illustreras.
*M. Amin, D. Willetts, B. Tetley, *On Mungu Mountain: The Story wa Mlima Kenya* (London, 1991). A photographic maadhimisho ya mlima.
**Kirinyaga*, Mike Resnick, (1989).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Mount Kenya homepage 
* Mount Kenya Information & Resource 
* UNESCO Mtindo Site Data Sheet juu ya Mlima Kenya
* Satellite picture by Google Maps
* Mount Kenya Jiolojia na Glasiolojia 
* African Wildlife Foundation Safari Planner
* Mlima Club ya Kenya Homepage
* Bill Woodley Mount Kenya Trust
* Mount Kenya Wildlife Conservancy 
* Wakati tulianza, kulikuwa Witchmen *An Oral History kutoka Mlima Kenya* (1993) Jeffrey Fadiman
* Vizuka juu ya Mlima Kenya  Kifungu kutoka National Geographic Adventure magazine (2007) Mathayo Power
* Kenya Wildlife Service's page on Mount Kenya National Park 
* Frontier Climbing nchini Kenya  Article on wawili wa kwanza juu ya Hekalu Ascents
* Afrika Mashariki ubeberu photo insha 

Jamii:Milima ya Kenya
Jamii:Mlima Kenya
Jamii:Volkeno za Kenya
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Historia ya Kenya