open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orodha ya mito ya mkoa wa Kayanza

**Orodha ya mito ya mkoa wa Kayanza** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Kaskazini.

* Mto Akarenga (korongo)
* Mto Buramazi 
* Mto Buyumpu 
* Mto Cinywera (korongo)
* Mto Cizanye
* Mto Cogo (mto na korongo)
* Mto Gahotora (korongo)
* Mto Gakana 
* Mto Gasabagi (korongo)
* Mto Gasarara 
* Mto Gashaka 
* Mto Gashishi 
* Mto Gatare (mito miwili)
* Mto Gihorwe (mito mitatu)
* Mto Gikenene 
* Mto Gisamika 
* Mto Gisiza 
* Mto Gitazi 
* Mto Gitega 
* Mto Jembegeti 
* Mto Kabazi (korongo)
* Mto Kabizi 
* Mto Kabukungo 
* Mto Kabungo 
* Mto Kadumbugu 
* Mto Kaganga (korongo)
* Mto Kagazo (korongo)
* Mto Kageri 
* Mto Kagezi 
* Mto Kagogo 
* Mto Kagote (korongo)
* Mto Kamirampfizi 
* Mto Kanyamihunda 
* Mto Kanyamvuvyi 
* Mto Kanyomvyi (korongo)
* Mto Karenga
* Mto Kariba 
* Mto Karira (mto na korongo)
* Mto Kazigabwara 
* Mto Kibaya (korongo)
* Mto Kibenga (korongo)
* Mto Kidatemba 
* Mto Kiganga 
* Mto Kigarama 
* Mto Kigarura 
* Mto Kinyamaganga 
* Mto Kinyangona 
* Mto Kirambaramba (korongo)
* Mto Kironge 
* Mto Kirorwe 
* Mto Kivumu 
* Mto Kivuruga
* Mto Kwinguruka 
* Mto Mabumba 
* Mto Magoro 
* Mto Makirwe 
* Mto Mandasi 
* Mto Mbarara
* Mto Mburamazi 
* Mto Migende 
* Mto Mirenga
* Mto Mizenga (korongo)
* Mto Mpama (korongo)
* Mto Mudatemba 
* Mto Mudutukura 
* Mto Munyanana 
* Mto Murago (mito miwili)
* Mto Muremure
* Mto Muruhugu 
* Mto Musivyu
* Mto Mutukura (korongo)
* Mto Muzi 
* Mto Mvumvu 
* Mto Mwaro 
* Mto Mwogere
* Mto Mwokora
* Mto Nabanga (korongo)
* Mto Nagatsinda 
* Mto Nambuga 
* Mto Nampanda 
* Mto Namutobo 
* Mto Nayandaro 
* Mto Ndumbugu 
* Mto Ngute 
* Mto Nkazi 
* Mto Nkingu
* Mto Nkokoma 
* Mto Ntangaro 
* Mto Ntibenyera 
* Mto Nyababisha 
* Mto Nyabibuye 
* Mto Nyabikenke 
* Mto Nyabukoro 
* Mto Nyagonga 
* Mto Nyakabindi (mto na korongo)
* Mto Nyakagezi 
* Mto Nyakavuvu 
* Mto Nyakerera 
* Mto Nyakigezi 
* Mto Nyakijima 
* Mto Nyakimonyi 
* Mto Nyamaronge 
* Mto Nyambeho 
* Mto Nyamisesera (mito miwili)
* Mto Nyampemba 
* Mto Nyamugabo 
* Mto Nyamukwega 
* Mto Nyamushanga 
* Mto Nyamwondo (korongo)
* Mto Nyandirika (mito miwili)
* Mto Nyankenke 
* Mto Nyanzoka 
* Mto Nyarihashi (korongo)
* Mto Nyarubanda
* Mto Nyarusasa
* Mto Nzarazangwe 
* Mto Rubaya 
* Mto Ruhamba 
* Mto Rukorora (korongo)
* Mto Rumira 
* Mto Rumire (korongo)
* Mto Rushishima 
* Mto Rutenderi 
* Mto Rutobo 
* Mto Ruvotota (korongo)
* Mto Rwinkona 
* Mto Sagahorwe 
* Mto Sangabanya 
* Mto Warukara

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Kayanza
Orodha ya mito ya mkoa wa Muramvya

**Orodha ya mito ya mkoa wa Muramvya** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Magharibi.

* Mto Cizanye (mito miwili)
* Mto Cogo 
* Mto Conza 
* Mto Gahororo (korongo)
* Mto Gasarara (korongo)
* Mto Gasebo 
* Mto Gasenyi (korongo)
* Mto Gatayungu (korongo)
* Mto Gatongati 
* Mto Gifurwe (korongo)
* Mto Gisiza
* Mto Ivubu (korongo)
* Mto Kabangara (korongo)
* Mto Kadimagi (korongo)
* Mto Kagende 
* Mto Kagogo
* Mto Kagoma (korongo)
* Mto Kamaramagambo 
* Mto Kamira 
* Mto Kaniga
* Mto Kanindi 
* Mto Kanyenzara (korongo)
* Mto Kanyweka (korongo)
* Mto Karira (korongo)
* Mto Kaziramihunda 
* Mto Kibatama 
* Mto Kibaya (korongo)
* Mto Kibenga (mito miwili)
* Mto Kidwima (korongo)
* Mto Kiganga 
* Mto Kinani 
* Mto Kironga 
* Mto Kivuruga
* Mto Kiyabera (korongo)
* Mto Konkoro (korongo)
* Mto Mirenga
* Mto Mpotsa 
* Mto Mucece 
* Mto Mudahanga 
* Mto Muga 
* Mto Mugisukiro 
* Mto Muhanda 
* Mto Mukuzi 
* Mto Mungwa (korongo)
* Mto Munyabana (korongo)
* Mto Munyangwa 
* Mto Munyinya (mto na korongo)
* Mto Murago 
* Mto Musabagi (korongo)
* Mto Mwaro 
* Mto Nanete (korongo)
* Mto Nyabihondo (mito miwili)
* Mto Nyabikere (makorongo mawili)
* Mto Nyabukongoro 
* Mto Nyabuyumpu (mito mitatu)
* Mto Nyabuzi 
* Mto Nyagashanga (korongo)
* Mto Nyagitwenzi 
* Mto Nyakarago 
* Mto Nyakigezi 
* Mto Nyakogo (korongo)
* Mto Nyaminiho 
* Mto Nyandirika 
* Mto Nyanzoka (korongo)
* Mto Nyarumira (korongo)
* Mto Nyarusagara (korongo)
* Mto Nyarusiriba 
* Mto Nyarutinduzi (korongo)
* Mto Nyavyamo 
* Mto Nyavyondo 
* Mto Nyeboza 
* Mto Nzegamo 
* Mto Nzitwe 
* Mto Rubirizi 
* Mto Rutunzo (korongo)
* Mto Vyambo

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Muramvya
Orodha ya mito ya mkoa wa Kirundo

**Orodha ya mito ya mkoa wa Kirundo** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Kaskazini.

* Mto Agatete
* Mto Bikinga
* Mto Bishunzi
* Mto Bwinyana
* Mto Gacucu
* Mto Gahahe
* Mto Gasare (Kirundo)
* Mto Gasebuzi (Kirundo)
* Mto Gasuga
* Mto Gatongari
* Mto Gatongati (Kirundo)
* Mto Gatunguru (Kirundo)
* Mto Gatwenzi (Muyinga)
* Mto Gihembo
* Mto Gitongana
* Mto Kabuyenge (Kirundo)
* Mto Kabuyenge (Muyinga)
* Mto Kadohoka
* Mto Kaduduri
* Mto Kagogo (Kirundo)
* Mto Kaguruka (Kirundo)
* Mto Kanyamanza
* Mto Kanywambeho
* Mto Kanzigiri
* Mto Kiganga (Kirundo)
* Mto Kinyamaganga (Kirundo)
* Mto Kinyamateke (Kirundo)
* Mto Kinywamagana (Burundi)
* Mto Kivo
* Mto Kwisebero
* Mto Matonyango
* Mto Matovu
* Mto Mirwa
* Mto Mudakama (Burundi)
* Mto Mugisomeka
* Mto Muhembuzi
* Mto Mukabagabaga
* Mto Mukabindi
* Mto Mukabingo (Kirundo)
* Mto Mukagera
* Mto Mukagogo
* Mto Mukayaga
* Mto Mukinashoza
* Mto Munono (Burundi)
* Mto Murugomero
* Mto Muruhona
* Mto Murutambabisigo
* Mto Murwobo
* Mto Musenga (Kirundo)
* Mto Musito
* Mto Mutemberwa
* Mto Mutukura (Muyinga)
* Mto Mwisumo (Kirundo)
* Mto Mwohero
* Mto Nduruma (Burundi)
* Mto Ntimba (Burundi)
* Mto Nyabiho (Kirundo)
* Mto Nyakigezi (Kirundo)
* Mto Nyamabuno
* Mto Nyandabwe
* Mto Rufuha (Burundi)
* Mto Rugamura
* Mto Rugomero (Kirundo)
* Mto Rugorwe
* Mto Runyinya (Burundi)
* Mto Runyoni (Burundi)
* Mto Rurambi
* Mto Rurata
* Mto Rusina
* Mto Rusumba (Burundi)
* Mto Ruyaga (Kirundo)
* Mto Rwingajo
* Mto Sinsenyera
* Mto Vyanzo

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Kirundo
Orodha ya mito ya mkoa wa Ngozi

**Orodha ya mito ya mkoa wa Ngozi** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Kaskazini.

* Matelemko ya Ndurumu
* Mto Akabizi
* Mto Akadahoka
* Mto Akagoma (Ngozi)
* Mto Akamira
* Mto Akaremera (Burundi)
* Mto Buyongwe
* Mto Bwiza (Burundi)
* Mto Cidimbo
* Mto Cizanye (Ngozi)
* Mto Cogo (Ngozi)
* Mto Gacabwatsi
* Mto Gahama (Ngozi)
* Mto Gahengere
* Mto Gaheta
* Mto Gahunga
* Mto Gahwanya
* Mto Gakecuru
* Mto Gasagara (Burundi)
* Mto Gasarasi (Ngozi)
* Mto Gashuha (Ngozi)
* Mto Gatare (Ngozi)
* Mto Gatobe
* Mto Gatongati (Ngozi)
* Mto Gatwenzi (Ngozi)
* Mto Gisenyi (Ngozi)
* Mto Gisivya
* Mto Gisuka
* Mto Gisukiro (Ngozi)
* Mto Gisuma (Ngozi)
* Mto Gitobo
* Mto Inakigogo
* Mto Kabenga (Ngozi)
* Mto Kabere (Ngozi)
* Mto Kabingo (Ngozi)
* Mto Kabizi (Ngozi)
* Mto Kabuhuha
* Mto Kaganga (Ngozi)
* Mto Kagezi (Ngozi)
* Mto Kagoma (Karuzi)
* Mto Kagoma (Ngozi)
* Mto Kaguhu (Ngozi)
* Mto Kajene
* Mto Kamira (Ngozi)
* Mto Kamiranzogera (Ngozi)
* Mto Kankabukene
* Mto Kano (Burundi)
* Mto Kanyambeho
* Mto Kanyani
* Mto Karambira
* Mto Karenga (Ngozi)
* Mto Karira (Ngozi)
* Mto Kavumu (Ngozi)
* Mto Kayave
* Mto Kazirandwi
* Mto Kibogoye
* Mto Kigende (Ngozi)
* Mto Kinyamaganga (Kirundo)
* Mto Kinyamaganga (Ngozi)
* Mto Kinyankuru
* Mto Kinywambogo
* Mto Kinywantama
* Mto Kiririme
* Mto Kizunga
* Mto Masumo (Burundi)
* Mto Mavuba
* Mto Mbarara
* Mto Mikuku (Burundi)
* Mto Mpimba (Ngozi)
* Mto Mporoga
* Mto Mugakuba
* Mto Mugitamura
* Mto Mukagera
* Mto Mukato
* Mto Mukibizi
* Mto Mukokerwa
* Mto Mumigende
* Mto Muruteke
* Mto Musivyu
* Mto Mvurungu
* Mto Mwirata (Ngozi)
* Mto Namugoyi
* Mto Namuhunde
* Mto Ndurumu (Ngozi)
* Mto Nkaka
* Mto Nkamwa
* Mto Nkingu
* Mto Nyabibugu (Ngozi)
* Mto Nyabuganga
* Mto Nyabusyo
* Mto Nyacijima (Ngozi)
* Mto Nyagafunzo (Ngozi)
* Mto Nyakabuye (Ngozi)
* Mto Nyamahiti
* Mto Nyamihogo
* Mto Nyamisagara
* Mto Nyamuswaga (Ngozi)
* Mto Nyamyano
* Mto Nyarubanda
* Mto Nyarusasa (Kayanza)
* Mto Rufunzo (Burundi)
* Mto Rugarura
* Mto Ruhona (Ngozi)
* Mto Runanga
* Mto Rurama (Burundi)
* Mto Rushahuriro
* Mto Rutama
* Mto Ruvomo (Burundi)
* Mto Ruvumera (Ngozi)
* Mto Rwintare (Burundi)
* Mto Rwogo 
* Mto Rwuya (Ngozi)
* Mto Salange
* Mto Samwe

### Tazama pia 
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Ngozi
Orodha ya mito ya mkoa wa Mwaro

**Orodha ya mito ya mkoa wa Mwaro** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Magharibi.

*Mto Akagoma 
*Mto Bigugo
*Mto Cizanye 
*Mto Cogo 
*Mto Gahino 
*Mto Gahororo 
*Mto Gasumo 
*Mto Gifunzo 
*Mto Gishuha (korongo)
*Mto Gituku
*Mto Jaga (korongo)
*Mto Kabagwana (korongo)
*Mto Kagogo
*Mto Kagoma (Bururi/Mwaro)
*Mto Kagoma (Mwaro) 
*Mto Kagomogomo 
*Mto Kagwema 
*Mto Kanjongo 
*Mto Kanyabisiga 
*Mto Kanyamiyoka (korongo)
*Mto Kayenzi
*Mto Kayokwe 
*Mto Kidumbugu (korongo)
*Mto Kigazo 
*Mto Kigende (korongo)
*Mto Kinyamaganga 
*Mto Kinyamisambi 
*Mto Kirinzi (korongo)
*Mto Kiyanza 
*Mto Kumanga 
*Mto Maronge (korongo)
*Mto Mazimero (korongo)
*Mto Migezi (korongo)
*Mto Mudubugu 
*Mto Mugonzwe 
*Mto Munyika 
*Mto Murama (korongo)
*Mto Mushwabure 
*Mto Ndeberi 
*Mto Nkomero 
*Mto Nyabugombe (korongo)
*Mto Nyabwayi (korongo)
*Mto Nyagasenyi 
*Mto Nyagashanga 
*Mto Nyagasumira
*Mto Nyagatika 
*Mto Nyakaraye 
*Mto Nyakerera 
*Mto Nyakijanda 
*Mto Nyamiroroma (korongo)
*Mto Nyamurenge 
*Mto Nyandirika 
*Mto Nyarusasa 
*Mto Rorero 
*Mto Rubirizi 
*Mto Rugege 
*Mto Ruhinda (korongo)
*Mto Rukobe 
*Mto Rwuya (korongo)
*Mto Sambwe 
*Mto Senyeri 
*Mto Waga

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Mwaro
Orodha ya mito ya mkoa wa Rutana

**Orodha ya mito ya mkoa wa Rutana** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Mashariki.

*Mto Bigamba (korongo)
*Mto Borera 
*Mto Bukaravya (korongo)
*Mto Bwinjira 
*Mto Cunda 
*Mto Gafunzo (korongo)
*Mto Gahama 
*Mto Gahande (korongo)
*Mto Gahanga (korongo)
*Mto Gakobe 
*Mto Gakondoshi 
*Mto Gasange 
*Mto Gasebeyi (korongo)
*Mto Gatare (mito na makorongo)
*Mto Gatunguru 
*Mto Gihehe
*Mto Gihindye 
*Mto Gisagara 
*Mto Gisavya 
*Mto Gisenyi 
*Mto Gishanga 
*Mto Gishororwe (korongo)
*Mto Gisumo
*Mto Gitanga (korongo)
*Mto Giterama 
*Mto Inandurwe
*Mto Jogo 
*Mto Jubete 
*Mto Kabago 
*Mto Kabindi (korongo)
*Mto Kabumba 
*Mto Kagege (korongo)
*Mto Kagogo (mto na makorongo)
*Mto Kagoti (korongo)
*Mto Kanyangwe (korongo)
*Mto Kanyomvyi (korongo)
*Mto Karegeza (korongo)
*Mto Karimba (korongo)
*Mto Kavuba 
*Mto Kayogoro
*Mto Kayokwe (korongo)
*Mto Kibanga 
*Mto Kibuye 
*Mto Kigezi 
*Mto Kigogo 
*Mto Kigomero (korongo)
*Mto Kigozigozi 
*Mto Kimanga 
*Mto Kinuka
*Mto Kinuka (korongo)
*Mto Kirebe (korongo)
*Mto Kiriba 
*Mto Kivubo (Gitega)
*Mto Kivubo (Rutana) 
*Mto Kivuruga (mto na korongo)
*Mto Kiyungu 
*Mto Kumurago (korongo)
*Mto Malagarasi
*Mto Marumanga (korongo)
*Mto Mashuro 
*Mto Mazimero (korongo)
*Mto Mibaga 
*Mto Mpanda 
*Mto Mpogora 
*Mto Mubuga 
*Mto Mugenda 
*Mto Mugihehe
*Mto Mugomera 
*Mto Mukazye 
*Mto Mumpimbe (korongo)
*Mto Munyanike 
*Mto Munyantare 
*Mto Munyundo (korongo)
*Mto Munyura 
*Mto Murehe 
*Mto Murera 
*Mto Murubande 
*Mto Musaga (korongo)
*Mto Musagara 
*Mto Musanzaza 
*Mto Musasa 
*Mto Mushankende
*Mto Mutsindozi
*Mto Mutundigwe 
*Mto Muyovozi 
*Mto Muzibuye (korongo)
*Mto Mwiriba 
*Mto Mwogo 
*Mto Mwonge 
*Mto Ndogoro (korongo)
*Mto Ndurumu (korongo)
*Mto Ngara 
*Mto Ngoma 
*Mto Ngozi 
*Mto Ningwe 
*Mto Nkanka 
*Mto Ntagisivya (korongo)
*Mto Nyabigozi 
*Mto Nyabihere (korongo)
*Mto Nyabikere 
*Mto Nyabisozi 
*Mto Nyacungu 
*Mto Nyagafunzo 
*Mto Nyaganza 
*Mto Nyagasanda 
*Mto Nyagatika (makorongo)
*Mto Nyagituku (korongo)
*Mto Nyakabingo (mto na korongo)
*Mto Nyakaboza (korongo)
*Mto Nyakabozi (korongo)
*Mto Nyakagonde 
*Mto Nyakaguzi (korongo)
*Mto Nyakariba (korongo)
*Mto Nyakayi 
*Mto Nyakibogo (korongo)
*Mto Nyakijanda 
*Mto Nyakijoro 
*Mto Nyakimonyi 
*Mto Nyamabenga (korongo)
*Mto Nyamabuye 
*Mto Nyamarebe 
*Mto Nyamigezi 
*Mto Nyamikungu 
*Mto Nyamugomari (korongo)
*Mto Nyamuhondo 
*Mto Nyamunyonga 
*Mto Nyanca 
*Mto Nyangunga 
*Mto Nyangwe (korongo)
*Mto Nyankende 
*Mto Nyankoba (korongo)
*Mto Nyanzogera 
*Mto Nyarubere 
*Mto Nyaruhongo (korongo)
*Mto Nyarumanga (korongo)
*Mto Nyarwijima
*Mto Nyasusa 
*Mto Nyebunga 
*Mto Nyemvura (korongo)
*Mto Nyemvyiro 
*Mto Nyesaro 
*Mto Nyesokwe (korongo)
*Mto Nyumba 
*Mto Rubande 
*Mto Rubanga (korongo)
*Mto Rugogwe 
*Mto Ruhana 
*Mto Rundugu 
*Mto Rushanga (korongo)
*Mto Rutenga (mto na korongo)
*Mto Rutoki (korongo)
*Mto Rutonde 
*Mto Rwanguge (korongo)
*Mto Sagara 
*Mto Sarugerera
*Mto Tawe
*Mto Terera 

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Rutana
Orodha ya mito ya mkoa wa Rumonge

**Orodha ya mito ya mkoa wa Rumonge** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Burundi Magharibi. Mingine imeorodheshwa pamoja na ile ya mkoa wa Bururi na ya mkoa wa Bujumbura Vijijini, ambayo mkoa wa Rumonge umetokana nayo ulipoanzishwa mwaka 2015.

* Mto Karonge (Rumonge)
* Mto Ruzibazi

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Rumonge
Mto Kinyankonge

'''''' unapatikana nchini Burundi (mkoa wa Bujumbura Mjini).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bujumbura Mjini
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

K
Jamii:Mkoa wa Bujumbura Mjini
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Mto Akaguhu

'''''' ni korongo linalopatikana nchini Burundi (mkoa wa Bujumbura Vijijini).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bujumbura Vijijini
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

A
Jamii:Mkoa wa Bujumbura Vijijini
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Luteti

**Luteti** *(lutetium)* ni elementi ya kimetali yenye alama **Lu** na namba atomia 71. Rangi yake ni nyeupe-kifedha.  

Katika orodha ya elementi imepangwa katika kundi la metali za mpito na kati ya lanthanidi.  Tabia zake hulingana na lanthanidi kwa jumla.   

Iligunduliwa mwaka 1907 na wanakemia mbalimbali; ilhali Mfaransa Georges Urbain alikuwa wa kwanza kutoa taarifa zake alipewa haki ya kuchagua jina akateua Luteti kufuatana na Lutetia, jina la kale la Paris.

Ilhali ni metali haba ambayo ni vigumu kuisafisha, tena kwa gharama kubwa, hakuna matumizi mengi ya kibiashara. Inatumika kama kichocheo katika uharibikaji kijoto wa mafuta asilia na michakato mingine ya kikemia.

Jamii:Metali
Jamii:Elementi
Protaktini

thumbnail|right|200px|Protaktini katika mfumo radidia

**Protaktini** *(protactinium)* ni elementi ya kimetali yenye alama **Pa** na namba atomia 91. Uzani atomia ni 231.04. Ni elementi haba sana isiyo na matumizi yoyote nje ya utafiti wa kisayansi. 

## Tabia muhimu 
Protaktini ina rangi ya kijivu-kifedha. Ni nururifu sana; kiasili kuna isotopi mbili kwa viwango vidogo sana; 231Pa huwa na nusumaisha ya miaka 32,000 na 234Pa yenye nusumaisha chini ya masaa saba. Zote mbili hutokea kiasili katika mbunguo nyuklia wa urani lakini kwa viwango vidogo kiasi kwamba Protaktini yote kwa utafiti hutolewa katika matanuri ya nyuklia.    

## Matumizi 
Kutokana na uhaba wake, unururifu mkubwa na uwezo wake wa kusumisha, kwa sasa hakuna matumizi ya protaktini nje ya utafiti wa kitaalamu.   

## Historia 
Isotopi ya 234Pa iligunduliwa kwa mara ya kwanza nchini Ujerumani mnamo 1913, kwenye mwaka ilipata jina lake kutoka Otto Hahn na Lise Meitner waliogundua isotopi ya 231Pa na kutambua inatokea  "kabla ya Aktini" (proto-actinium) yaani walitambua kwamba elementi ya Aktini inazalishwa wakati wa mbunguo nyuklia wa hiyo elementi mpya.      

Mnamo mwaka 1961 Mamlaka ya Nishati ya Nyuklia ya Uingereza ilizalisha gramu 125 za Antaktini safi kwa kusafisha tani 60 za taka nyuklia katika mchakato wa hatua 12 uliogharamia dolar 500,000. Kwa miaka mingi iliyofuata, akiba hii ilikuwa msingi wa majaribio yote duniani.    

## Marejeo 
## Tovuti za nje 
* Karatasi ya ukweli ya ANL  
* WebElements.com - Protactinium 
* Ni ya kwanza - Protactinium  
* InfoHaunter http://pubs.acs.org/cen/80th/protactinium.html 

Jamii:Elementi
Jamii:Aktinidi
Jamii:Metali
Jamii:Dutu nururifu
Charity School Bwejuu

**Charity School Bwejuu** ni shule ya watoto yatima na wale wanaoishi katika mazingira magumu iliyoanzishwa mwaka 2006 na kusajiliwa na wizara ya elimu na mafunzo ya ufundi Zanzibar ikitoa mafunzo katika lugha za Kiswahili, Kiingereza na Kiarabu .

## Malengo 
Dhamira kuu ni kufanya kazi kwa kushirikiana ili kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi anafanikiwa kielimu, kijamii na kwa kuwaelimisha na kuwapa chakula na msaada wa matibabu kwa kiwango bora cha maisha.

## Maono 
Shule inakusudia kufikia kwa ukamilifu katika kushughulikia mahitaji ya watoto yatima na wenye hali duni kwa suala la chakula, malazi na elimu huko Bwejuu na Zanzibar kwa ujumla.

## Marejeo 
Jamii:Elimu
Jamii:Malezi
Jamii:Zanzibar
Life Support For Change

**Life Support for Change** (kifupi: *LSForC*) ni asasi isiyo ya kiserikali  wala kifaida iliyoanzishwa na Miriam Oscar Kaaya mwaka 2014 katika kata ya Mbuguni mkoani Arusha ikishughulika na masuala ya watoto na wanawake.

## Malengo 
Kutengeneza mazingira wezeshi kwa watoto wanaotoka katika mazingira magumu ya vijijini waweze kupata mahitaji yao ya msingi. Pia kutoa elimu ya ujasiriamali kwa wanawake ili waweze kumiliki biashara ndogondogo zitakazo wawesha kuhudumia watoto wao

## Marejeo 
Jamii:Mashirika
Jamii:Malezi
Jamii:Arusha
Barua taka

thumb|450x450px|Sampuli ya barua taka.
**Barua taka** (kwa Kiingereza: *email spam* au *junk email*) ni barua pepe ambayo hatutaki kuipokea. Kisanduku cha barua kinatuma barua taka ndani ya kisanduku cha taka.

Kwa kawaida, barua taka hutumwa ili itangaze kitu fulani.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Kisanduku cha barua

thumb|446x446px|Kisanduku cha barua.
**Kisanduku cha barua** au **kisanduku** (kwa Kiingereza: *email inbox*) ndani ya kompyuta ni pahali ambapo barua pepe zinapelekwa. Barua pepe zote za mtu mmoja zinawekwa katika kisanduku chake aweze kuzisoma.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Kibonyezo cha chaguo

thumb|Kibonyezo cha chaguo katika baobonye la Apple.
**Kibonyezo cha chaguo** au **kibonyezo chaguo** (kwa Kiingereza: *option key*) ni kibonyezo cha baobonye la tarakilishi la Apple kinachotumiwa ili kibadili kibonyezo cha kibadilishi.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Kizingiti (tarakilishi)

Katika utarakilishi, **kizingiti** ni jinsi ya ulandanishi (kwa Kiingereza: *barrier* in computer science). Neno kizingiti linamaanisha kwamba amri ya tarakilishi haiwezi kuendelea ikiwa amri za awali hazifanyiki.

## Mfano 
Amri hii ya C++ inatumia vizingiti :
```c++
struct barrier_type

{

    // how many processors have entered the barrier

    // initialize to 0

    int arrive_counter;

    // how many processors have exited the barrier

    // initialize to p

    int leave_counter;

    int flag;

    std::mutex lock;

};

// barrier for p processors

void barrier(barrier_type* b, int p)

{

    b->lock.lock();

    if (b->leave_counter == p)

    {

        if (b->arrive_counter == 0) // no other threads in barrier

        {

            b->flag = 0; // first arriver clears flag

        }

        else

        {

            b->lock.unlock();

            while (b->leave_counter != p); // wait for all to leave before clearing

            b->lock.lock();

            b->flag = 0; // first arriver clears flag

        }

    }

    b->arrive_counter++;

    int arrived = b->arrive_counter;

    b->lock.unlock();

    if (arrived == p) // last arriver sets flag

    {

        b->arrive_counter = 0;

        b->leave_counter = 1;

        b->flag = 1;

    }

    else

    {

        while (b->flag == 0); // wait for flag

        b->lock.lock();

        b->leave_counter++;

        b->lock.unlock();

    }

}
```

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Yohane wa Pian del Carpine

**Yohane wa Pian del Carpine** (Magione, Perugia, 1185 hivi  – 1 Agosti 1252) alikuwa Mfransisko wa Italia aliyepata umaarufu kutokana na safari yake barani Asia.

## Maisha
Baada ya kueneza shirika lake Ujerumani, alitumwa na Papa kama balozi kwa Khan mkuu wa Dola la Mongolia. Yeye na wenzake walitembea kilometa 4,800 kwa siku 106.

Akiwa wa kwanza kufika huko aliandika kitabu cha kumbukumbu za safari yake kupitia Ukraina, Asia ya Kati na maeneo mengine ya dola hilo. 

Alifanywa askofu mkuu wa Antivari, Montenegro, mwaka 1247.

## Maandishi 
*Ystoria Mongalorum* iliandikwa naye katika miaka ya 1240. Ndicho kitabu cha kwanza cha Wazungu kuhusu Wamongolia.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*

## Viungo vya nje
*
*https://web.archive.org/web/20070202070056/http://asv.vatican.va/en/doc/1246.htm Letter from the Great Khan Güyük to Pope Innocent IV, handed by Giovanni da Pian del Carpine
Mto Nyaruvumba

'''''' unapatikana magharibi mwa Burundi (mkoa wa Bujumbura Vijijini).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bujumbura Vijijini
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

N
Jamii:Mkoa wa Bujumbura Vijijini
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Yohane wa Montecorvino

**Yohane wa Montecorvino** (Montecorvino Rovella, Campania, Italia, 1247  – Beijing, China. 1328) alikuwa Mfransisko wa Italia aliyepata umaarufu kutokana na safari zake za kimisionari barani Asia.

## Maisha
Baada ya kufanya umisionari Ulaya Mashariki, alitumwa kwa Papa kama balozi wa Patriarki wa Konstantinopoli. Baadaye alitumwa na Papa kuinjilisha Wamongolia wa Persia. 

Kutoka huko alikwenda Chennai, India kwa miezi 13, na hatimaye Beijing, China (1294). Huko, akiwa peke yake kwa miaka 11, aliweza kujenga kanisa la kwanza mwaka 1299 na la pili mwaka 1305. 

Kutokana na mafanikio hayo, mwaka 1307 Papa Klementi V alimtumia Wafransisko wenzake saba waliofanywa maaskofu ili waende kumfanya askofu mkuu. Kati yao watatu tu walifika na kutimiza agizo hilo (1308).

Kwa miaka 20 iliyofuata aliyendelea kueneza Kanisa Katoliki sehemu mbalimbali za China. Baada ya kifo chake, Kanisa hilo lilidumu miaka 40.

## Tanbihi
## Marejeo
* Sir Henry Yule (ed.) *Cathay and the Way Thither*, London: Hakluyt Society, 1914, Vol. III, pp. 45-58. Contains two letters by Montecorvino.
* Jackson, Peter (2005). *The Mongols and the West: 1221-1410*. Longman. .
**This article incorporates text from the 1913 *Catholic Encyclopedia* article "John of Montecorvino" by Otto Hartig, a publication now in the public domain.*
*The manuscripts of Montecorvino's *Letters* exist in the Laurentian Library, Florence (for the Indian Epistle) and in the National Library, Paris, 5006 Lat.-viz. the *Liber de aetatibus,* fols. 170, v.-172, r. (for the Chinese). They are printed in Wadding, *Annales minorum (A.D.* 1305 and 1306) vi. 69-72, 91-92 (ed. of 1733, &c.), and in the *Münchner gelehrte Anzeigen* (1855), No. 22, part in. pp.&nbsp;171175. English translations, with valuable comments, are in Sir H. Yule's *Cathay,* i. 197-221.
*See also Wadding, *Annales,* v. 195-198, 199-203, vi. 93, &c., 147, &c., 176, &c., 467, &c.; C. R. Beazley, *Dawn of Modern Geography,* iii. 162-178, 206-210; Sir H. Yule, *Cathay,* i. 165-173. (C. R. B.)

## Viungo vya nje
* Medieval Sourcebook: John of Monte Corvino: Report from China 1305 .
Michezo ya jukwaani

**Michezo ya jukwaani** ni michezo ambayo huigizwa katika jukwaa. Michezo ya jukwaani yaani waigizaji huiga maisha halisi ya jamii. Katika michezo ya jukwaani, waigizaji (fanani) huwa mbele ya hadhira na kuonesha matendo mbalimbali yanayoakisi jamii kupitia sanaa hiyo ya maigizo.

Sanaa hiyo ya maigizo huwa na faida kubwa kwa jamii. Baadhi ya faida hizo ni:

(i) **Kuburudisha** - Katika tamaduni nyingi za Kiafrika na hata nje ya Afrika michezo ya jukwaani huwa inaburudisha hadhira kwa kiasi kikubwa. Watu wanaotazama michezo hiyo hufurahishwa kutokana na matendo ya wahusika, kwa kuwa matendo ya wahusika yamejaa vichekesho, kebehi na chuku nyingi.

(ii) **Kuelimisha** - Michezo ya jukwaani huelimisha jamii. Hii ni kutokana na sababu kwamba matendo wanayoyaigiza wahusika ni matokeo ya tabia tulizokuwa nazo wanadamu. Wahusika wanaweza kuigiza mamo ambayo yana athari kubwa kwa jamii. Mfano, wizi, uongo, rushwa na kadhalika. Kitendo cha kuigiza matendo hayo na kuyaweka kama ni mambo hasi kwa jamii, husaidia jamii kuachana na mambo hayo.

Jamii:Fasihi
Jamii:Michezo
Jamii:Sanaa
Michezo ya watoto

thumb|Watoto wakicheza
**Michezo ya watoto** ni michezo mbalimbali inayochezwa na watoto. Mara nyingi michezo hiyo huigiza maisha halisi ya jamii. Watoto hucheza kutokana na tamaduni zao, kwa mfano kama utamaduni wa eneo hilo ni ngoma basi mara nyingi watoto watacheza na kupiga ngoma licha ya kuchanganya na michezo mingine. 

Michezo ya watoto huwasaidia kukua kiakili na kimwili pia. Ni muhimu watoto waweze kushiriki michezo mbalimbali kwa madhumuni ya kuwajenga. 

Michezo ya watoto ipo ya aina mbalimbali, kwa mfano Afrika Mashariki kuna: 

*Bembea
*Buye
*Esta
*Joka
*Kibereko
*Kinyulinyuli
*Kioo
*Kombolela (butuo)
*Kukimbia kwa miguu mitatu
*Kukimbia na chupa kichwani
*Kukimbia na kijiko
*Kukimbiza kuku
*Kula mbakishie baba
*Kuruka
*Kuruka kamba
*Kuruka viunzi
*Kuvuta kamba
*Maigizo dhima
*Mdako
*Nage
*Rede
*Saga koboa
*Tikri
*Tobo
*Ukuti ukuti
*Ulingo bayoyo
*Visoda
*Wino
na kadhalika.

## Umuhimu
- Kuimarisha afya za watoto

- Kujenga uwezo wa kufikiri

- Kujenga umoja na mshikamano katika jamii

- Kustawisha utamaduni wa jamii husika.

## Hasara
- Kuigana tabia mbaya miongoni mwao
 
- Kuambukizana maradhi

- Kuumizana

- Uharibifu wa mali za jamii.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni
Jamii:Malezi
Jamii:Fasihi
Kiambatisho

**Kiambatisho** (kutoka kitenzi cha Kibantu *kuamba*, kikiwa na mnyambuliko *kuambata*; kwa Kiingereza: *attachment*) ni chochote kinachoambatanishwa na barua.

Katika utarakilishi ni jalada linalotumwa kwenye barua pepe. Kwa mfano, kiambatisho kinawezesha kushirikisha picha, filamu au nakala. 

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Jamii:Mawasiliano
Chemsha Bongo

**Chemsha Bongo** ni mafumbo au maswali yenye maana iliyofichika ambayo inamuhitaji mtu kutumia akili na ujuzi ili kuyajibu .

## Sifa
*Hutumia lugha ya kifumbo
*Hujengwa na vitu vinavyotokana na mazingira
*Hazina muundo maalumu
*Huhitaji mtu kuwaza ili kupata majibu.

## Faida
*Huongeza uwezo wa mtu kusikiliza
*Huongeza kumbukumbu
*Hutoa elimu ya maumbile
*Hukuza uwezo wa lugha

## Marejeo
Jamii:Fasihi
Kardinali mlinzi

**Kardinali mlinzi** alikuwa kardinali aliyeteuliwa na nchi, mashirika ya kitawa, vyama vya kitume, makanisa, mabweni na miji au aliyetolewa na Papa kwa miundo hiyo ili aisimamie kwa niaba yake na kuitetea huko Roma katika ofisi kuu za Kanisa Katoliki. 

Desturi hiyo ilianza katika karne ya 13 Fransisko wa Assisi alipomuomba papa Inosenti III na halafu papa Onori III apewe Ugolino, kardinali wa Ostia, kama mlinzi wa utawa wake wa Ndugu Wadogo.

Mamlaka ya kardinali mlinzi iliongezwa au kupunguzwa kadiri ya mang'amuzi mpaka iliposimamishwa kwa jumla baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano (1962-1965). 

, rafiki wa Fransisko wa Assisi, kabla ya kuchaguliwa kuwa Papa, alikuwa Kardinali mlinzi wa kwanza.]]
## Marejeo
* HIERONYMI PLATI, *Tractatus de cardinalis dignitate et officio* (Rome, 1836), XXXIII
* HUMPHREY, *Urbis et Orbis* (London, 1896).
Kiashirio cha DOS

thumb|365x365px|Kiashirio cha DOS katika COMMAND.COM.
**Kiashirio cha DOS** (kwa Kiingereza: *DOS prompt*) ni dirisha la amri kwa DOS, Windows 95, Windows 98, Windows 98 SE na Windows ME.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
ActionScript

**ActionScript** ni lugha ya programu. Iliundwa na Gary Grossman na ilianzishwa tarehe 1 Januari 1998. Iliundwa ili kuumba uhuishaji kwenye tovuti. Leo tunatumia ActionScript 3.0. Ilivutwa na JavaScript.

Inaitwa ActionScript kwa sababu ilivutwa na JavaScript.

## Historia 
Ilianzishwa 1 Januari 1998 nchini Marekani, lakini Gary Grossman alianza kufanya kazi kuhusu ActionScript mwaka wa 1997.

## Falsafa 
Namna ya ActionScript ni namna ya utaratibu, namna nyingi na inaozingatiwa kuhusu kipengee.

## Sintaksia 
Sintaksia ya ActionScript ni rahisi kinyume cha lugha za programu nyingine kama C++, PHP au Visual Basic. Ilivutwa na sintaksia ya Java, lugha ya programu nyingine. 

## Mifano ya ActionScript 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».
```actionscript3

    
        
    

    

```
Programu kwa kupata factoria ya namba moja.
```actionscript3
function factorial (n) {
  if (n < 0) {
    return;  //
  } else if (n <= 1) {
    return 1;
  } else {
    return n * factorial(n-1);
  }
}
```

## Marejeo 
*Moock, C. (2004). Essential ActionScript 2.0. " O'Reilly Media, Inc.".
*Braunstein, R. (2011). ActionScript 3.0 Bible (Vol. 617). John Wiley and Sons.
*Moock, C. (2003). ActionScript for Flash MX: the definitive guide. " O'Reilly Media, Inc.".

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Mto Nyamuhuhuma

'''''' unapatikana magharibi mwa Burundi (mkoa wa Bubanza).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bubanza
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

N
Jamii:Mkoa wa Bubanza
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Soga (hadithi)

**Soga** ni utanzu wa fasihi simulizi unaosimulia matukio fulani kwa makusudi ya kusisimua. Utanzu huo hutumika pia kama masimulizi yanayoibua utani kuhusu jamii fulani . Pia ni hadithi zinazokusanya ucheshi ndani yake  na mara nyingi hadithi hizo husababisha mtu kutabasamu pindi anaposimuliwa.

Mara nyingi soga huwa hadithi ndogondogo zilizokusanya mzaha lakini wenye mafunzo muhimu kwa binadamu.

## Marejeo
Jamii:Fasihi
Fatma Juma Haji

**Fatma Juma Haji** (alizaliwa Pemba, Zanzibar) ni mkufunzi wa umeme wa jua, pia ni meneja wa kituo cha umeme wa jua kiitwacho *Barefoot* kilichopo Kinyasini Kibokwa, Unguja. 

## Elimu
Fatma Juma Haji hakupata bahati ya kusoma mpaka mwaka 2011 alipochaguliwa kutoka kijijini Kandwi, Unguja kwenda India kujiunga na masomo ya umeme wa jua.

Baada ya masomo hayo yaliyodumu miezi sita, Fatma alirudi na kuajiriwa na chuo cha Barefoot kama mkufunzi wa umeme wa jua, kazi kubwa ikiwa ni kufunga vifaa vya umeme wa jua katika vijiji tofauti visiwani Pemba na Unguja. Mpaka sasa Fatma Juma Haji ameweka vifaa vya umeme wa jua kwenye nyumba zaidi ya mia mbili visiwani humo. 

Tofauti na visiwani, Fatma alikwenda pia nchi ya Sudan Kusini kusaidia wakufunzi wa umeme wa jua kufunga umeme katika vijiji mbalimbali nchini humo.

Fatma Juma Haji ameendelea kuweka nuru katika vijiji mbalimbali katika visiwa vya Unguja na Pemba. Pia amepata mialiko kutoka sehemu tofauti, alialikwa nchi ya Urusi kwa wiki mbili kufundisha akina mama tofauti kuhusu umeme wa jua. 

Mwaka 2019 Fatma Juma Haji alipata mwaliko wa kuhudhuria nchini Ufaransa kuelezea kuhusu shughuli mbalimbali anazozifanya kuendeleza vijiji kwa kuwapa nuru ya umeme wa jua.

## Marejeo
Jamii:Wanawake wa Zanzibar
Jamii:Wahandisi wa Tanzania
Jamii:WikiGap 2020 Tanzania
Mafumbo (semi)

**Mafumbo** ni aina  ya tungo fupi ambazo huwa na maelezo yanayoishia kwa swali. Anayejibu atahitaji kufikiria ili kutoa jibu sahihi. Kinyume na vitendawili mafumbo huwa na majibu marefu.

Kwa mfano: "utaniona utanikuza ukipenda lakini huwezi nisikia amri yangu ni wakubwa na wadogo, matajiri na maskini. Mimi ni nani?"

## Sifa za mafumbo
*Hukuza uwezo wa kufikiri.
*Huimarisha umoja katika jamii.
*Hutumika kama burudani.
*Hujengwa katika mazingira au mifano ya vitu.

## Marejeo
Jamii:Fasihi
Kamera pembuzi

[thumb|269x269px|Kamera pembuzi [nyeusi.]]
**Kamera pembuzi** (kwa Kiingereza: *webcam*) ni kifaa cha tarakilishi kinachotumika kwa kutoa video mtandaoni. Programu ya kamera pembuzi huwawezesha watumiaji kurekodi au kuonyesha video mubashara mtandaoni. Watu wanatumia kamera pembuzi kwa kuongea kama uso kwa uso mtandaoni baina ya watu wawili au zaidi, na maongezi hayo huweza kuwa ya sauti au video mubashara  . 

Kamera pembuzi kwa kawaida huwa kamera ndogo kwa umbo ambazo huweza kuwekwa juu ya dawati au meza, au katika tarakilishi ya mtumiaji. Vipimo vya ukubwa wa kamera pembuzi huwa ni vidogo kuliko kamera nyingi za kubebwa mikononi, na udogo huo wa umbo hufanya kamera hizo kuwa za gharama ya chini ukilinganisha na kamera nyingi za kurekodi video, hata hivyo udogo huo bado huweza kukidhi maongezi ya video kwa urahisi. 

## Tanbihi
## Marejeo 
* Miller, D., & Sinanan, J. (2014). *Webcam*. John Wiley & Sons.

Jamii:Kompyuta
Jamii:vifaa
Jamii:Intaneti
Kipazasauti cha sikio

thumb|280x280px|Kipazasauti cha sikio kinachoitwa Sennheiser HD555.
**Kipazasauti cha sikio** au **spika ya sikio** (kwa Kiingereza: *headphones*) ni kifaa kinachotumika kwa kutoa sauti masikioni.

## Marejeo 
* Katikiro, E. G. (2018). Tathmini ya maana katika maneno ambatani ya Kiswahili. *Mulika Journal*, *36*(1)

Jamii:Teknolojia
Jamii:Kompyuta
Kiendeshaji

**Kiendeshaji** (kwa Kiingereza: *driver* au *device driver*) ni programu ya tarakilishi inayotumika ili kudhibiti kifaa kinachotumika kwa tarakilishi hiyo. 

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Kihadharishi

**Kihadharishi** (kwa Kiingereza: *alert dialog box*) ni sanduku la ongea linaloonyeshwa katika kiolesura cha mtumiaji wakati kuna tatizo.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Kiolesura cha mtumiaji

[thumb|334x334px|Kiolesura cha mtumiaji kwenye [Programu ya kompyuta|programu Linux.]]
**Kiolesura** (pia; **kusano**; kwa Kiingereza: **User Interface**) ni sehemu muhimu sana ya mfumo wowote wa programu au kifaa ambayo inawezesha mtumiaji kuingiliana na teknolojia kwa urahisi. Kiolesura kinajumuisha muundo, vitufe, ikoni, na njia nyingine za kuingiliana ambazo huwezesha mtumiaji kutumia na kuelewa huduma zinazotolewa na mfumo huo. Kiolesura bora ni rahisi kuelewa na kutumia. Inapaswa kuwa na muundo wa kuvutia lakini usio na msongamano, na kuweka mkazo katika kutoa taarifa muhimu kwa wakati unaofaa.

Mtumiaji anapaswa kuweza kufikia huduma zote na kazi kwa njia rahisi na haraka. Mpangilio mzuri wa kiolesura huongeza ufanisi kwa kuhakikisha kuwa hatua za kawaida zinapunguzwa au zinaweza kutekelezwa kwa haraka. Kubadilika kwa kiolesura kunaruhusu watumiaji kuboresha vile wapendavyo ili kupata uzoefu wao wa matumizi. Hii inaweza kujumuisha uwezo wa kuchagua mandhari, mpangilio wa ikoni, au hata kupanga vipengele muhimu kwa njia inayowafaa.

Kiolesura kinapaswa kufanya kazi kwa urahisi kwenye vifaa vyote, kutoka kwenye simu za mkononi hadi kompyuta kubwa au vifaa vya kidijitali. Hii inahakikisha kuwa uzoefu wa mtumiaji haubadiliki sana bila kujali kifaa anachotumia. Kiolesura bora kinajumuisha mambo yote ya uzoefu wa mtumiaji, kama vile jinsi taarifa zinavyotolewa, ufanisi wa mwingiliano, na urahisi wa kutumia huduma zote zilizopo kwenye mfumo husika.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Orodha ya mito ya Sudan Kusini

**Mito ya Sudan Kusini** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake (kadiri inavyoelekeza maji yake katika Bahari ya Kati kupitia mto Naili (90%), huku mingine inaishia katika mabonde nchini au katika ziwa Turkana la Kenya na Ethiopia)
# kadiri ya majimbo inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Bahari ya Kati
**Nile (Misri, Sudan)*
**Nile Nyeupe
***Mto Adar
****Kinamasi cha Machar
*****Mto Yabus
*****Mto Daga (Sudan Kusini)
*****Mto Khor Machar
***Mto Sobat
****Mto Baro
*****Mto Jikawo
****Mto Pibor
*****Mto Akobo
*****Mto Agwei
******Mto Abara
******Mto Kongkong
*****Mto Kangen
*****Mto Lotilla
******Mto Veveno
***Mto Bahr el Zeraf
***Mto Bahr el Ghazal
****Mto Kiir (Bahr al-Arab)
*****Mto Lol
******Mto Sopo
*******Mto Kuru
******Mto Pongo (Sudan Kusini)
****Mto Jur
*****Mto Sue
*****Mto Waw Nahr
*****Mto Numatinna
***Mto Lau
***Mto Gel
***Mto Achwa (Aswa)

### Vinamasi
*Mto Koss
*Mto Kidepo
*Mto Medikiret

### Ziwa Turkana
*Mto Kibish

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

## A
* Mto Abara
* Mto Achwa
* Mto Adar
* Mto Agwei
* Mto Ajuba
* Mto Akobo

## B
* Mto Bahr al-Arab
* Mto Bahr al-Ghazal
* Mto Bahr el Zeraf
* Mto Baro

## D
* Mto Daga (Sudan Kusini)

## G
* Mto Gel

## I
* Mto Ingawi

## J
* Mto Jikawo
* Mto Jur

## K
* Mto Kaia
* Mto Kangen
* Mto Khor Machar
* Mto Kibish
* Mto Kidepo
* Mto Kongkong
* Mto Koss
* Mto Kuru

## L
* Mto Lau
* Mto Lol
* Mto Lotilla

## M
* Mto Medikiret

## N
* Mto Narus (Uganda)
* Mto Neubari
* Nile
* Nile Nyeupe
* Nile ya mlimani
* Mto Numatinna

## P
* Mto Pibor
* Mto Pongo (Sudan Kusini)

## S
* Mto Shilok
* Mto Sobat
* Mto Sopo
* Mto Sue

## V
* Mto Veveno

## W
* Mto Wau
* Mto Waw Nahr

## Y
* Mto Yabus

## Viungo vya nje
*U.S. Defense Mapping Agency, Operational Navigation Chart Series, 1973
*GEOnet Names Server
Biolojia ya molekuli

[thumb|right|Mfano wa [DNA ambao ni mojwapo wa maeneo ya kisomo katika biolojia ya molekuli.]]
**Biolojia ya molekuli** ni tawi la biolojia ambalo hujihusisha na misingi ya molekuli katika shughuli za kibiolijia ndani na kati ya seli katika viumbe hai, ambayo huhusisha usanisi wa kimolekuli, mabadiliko na mwingiliano pamoja na uathiriano uliopo kati ya molekuli.

Jamii:Biolojia
Jamii:Molekuli
Mto Khor Machar

**Mto Daga** (pia: **Khor Machar**) unapatikana Sudan Kusini. 

Unaishia katika kinamasi cha Machar.

## Tazama pia
*Orodha ya mito ya Sudan Kusini
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
Kinamasi cha Machar

'''''' kinapatikana Sudan Kusini .

Kinapokea maji kutoka mito Yabus, Daga na Khor Machar, halafu maji yake yanaelekea mto Naili kupitia mto Adar.

## Tazama pia
*Orodha ya mito ya Sudan Kusini

## Tanbihi
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Mto Waw Nahr

**Mto Waw Nahr** unapatikana Sudan Kusini na ni tawimto la mto Jur ambao unaishia katika Mto Bahr al-Ghazal, tawimto kuu la Nile.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Sudan Kusini
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Mto Bivumba

'''''' ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).

Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi
* Orodha ya mito ya mkoa wa Makamba
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

B
Jamii:Mkoa wa Makamba
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Mto Lau

**Mto Lau** unapatikana nchini Sudan Kusini na kuingia katika Nile Nyeupe. Hivyo maji yake yanaishia katika Bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Sudan Kusini
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Sudan Kusini
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Orodha ya mito ya Jamhuri ya Afrika ya Kati

ya Jamhuri ya Afrika ya Kati ikionyesha mito na matawimto muhimu.]]
**Mito ya Jamhuri ya Afrika ya Kati** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Ghuba ya Guinea
**Mto Sanaga (Cameroon)*
**Mto Lom 

### Bahari Atlantiki
**Mto Kongo (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo)*
**Mto Sangha 
***Mto Kadéï 
****Mto Boumbé I 
****Mto Boumbé II 
***Mto Mambéré 
**Mto Ubangi 
***Mto Lobaye 
***Mto Mpoko 
***Mto Ouaka 
***Mto Kotto 
****Mto Bongou 
***Mto Mbomou 
****Mto Mbari 
*****Mto Gboyo 
****Mto Chinko 
****Mto Ouara 

### Ziwa Chad
*Mto Chari 
**Mto Logone 
***Mto Pendé 
***Mto Mbéré 
**Mto Ouham  (Bahr Sarh)
***Mto Nana Barya 
***Mto Fala 
**Mto Bahr Aouk  (Aoukalé)
***Mto Bahr Kameur (Bahr Oulou)
****Mto Gounda 
****Mto Vakaga 
*****Mto Ouandija 
****Mto Ouadi Tiwal
****Mto Yata 
**Mto Bangoran 
**Mto Bamingui 
**Mto Gribingui 

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

*Chari
*Sangha (mto)
*Ubangi

## Viungo vya nje
*U.S. Defense Mapping Agency, Operational Navigation Chart Series, 1973
*GEOnet Names Server 
*United Nations 2011
Orodha ya mito ya Algeria

**Mito ya Algeria** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Bahari Atlantiki
* Wadi Draa

### Bahari ya Kati
*Mto Tafna 
**Mto Isser 
*Mto Hammam (Mto Habra) (Mto Macta)
**Mto Sig 
**Mto Mebtouh 
*Mto Chelif 
**Mto Mina 
**Mto Djediouia 
**Mto Ghiou (Mto Riou)
**Mto Sly 
**Mto Tsighaout 
**Mto Fodda 
**Mto Rouina (Mto Zeddine)
**Mto Ebda 
**Mto Massine 
**Mto Deurdeur 
**Mto Akoum 
**Mto Nahr Ouassel 
**Mto Touil 
*Mto Mazafran 
*Mto Harrach 
*Mto Reghaïa 
*Mto Boudouaou 
*Mto Isser 
**Mto Malah 
*Mto Sebaou 
*Mto Soummam 
**Mto Amassine 
**Mto Bou Sellam 
**Mto Sahel 
*Mto Kebîr River (Jijel)
**Mto Enndja 
**Mto Rummel 
*Mto Guebli 
*Mto Safsâf 
*Mto Kebir (Skikda)
*Mto Seybouse 
**Mto Cherf 
*Mto Kebîr (El Taref)
*Mto Medjerda 
**Mto Mellègue 
***Mto Ksob (Chabro)
***Mto Meskiana 

### Sahara
#### Sebkhet el Melah
*Oued Saoura
**Oued Zousfana
**Oued Guir
***Oued Béchar
*Oued Messaoud
**Oued Tilia

#### Chott Ech Chergui
*Oued el Korima

#### Chott el Hodna
*Oued Leham

#### Chott Melrhir
*Oued Djedi
*Oued Zeribet
**Oued el Arab
*Oued el Mitta
*Oued Ittel
*Oued el Kherouf

#### Sebkhet Safioune
*Oued Zegrir
*Oued Mya

#### Sebkha Mekerrhane
*Oued Tsaret
*Asouf Mellene
*Oued Tasendjanet

#### Milima ya Ahaggar
*Oued Igharghar
*Oued Tafassasset
*Oued Ti-n-Tarabine
*Oued Igharghar
*Oued Zazir
*Oued Ti-n-Amzi
*Oued Tamanrasset

#### Grand Erg Occidental
*Oued Namous

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

* Wadi Draa

## Viungo vya nje
*U.S. Defense Mapping Agency, Operational Navigation Chart Series, 1973
*GEOnet Names Server
Orodha ya mito ya Angola

na matawimto muhimu.]]
**Mito ya Angola** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni
### Bahari Atlantiki
*Mto Chiloango 
*Mto Congo 
**Mto Inkisi 
**Mto Kasai (Cassai)
***Mto Kwango (Cuango)
****Mto Kwilu (Cuilo)
*****Mto Kwenge 
****Mto Wamba (Uamba)
****Mto Cuilo 
****Mto Cambo 
****Mto Lui 
***Mto Loange 
****Mto Lushiko 
***Mto Lovua 
***Mto Chicapa 
***Mto Luachimo 
***Mto Chiumbe 
****Mto Luia 
*Mto Mbridge 
*Mto Loge 
*Mto Dande 
*Mto Bengo (Zenza)
*Mto Cuanza 
**Mto Lucala 
**Mto Luando 
**Mto Cutato 
**Mto Cunhinga 
*Mto Longa 
*Mto Cuvo 
*Mto Quicombo 
*Mto Catumbela 
**Mto Cuíva 
**Mto Cubal 
*Mto Coporolo 
*Mto Bentiaba (Rio de São Nicolau)
*Mto Bero 
*Mto Curoca 
*Mto Cunene 
**Mto Caculuvar 

### Bahari ya Hindi
*Mto Zambezi 
**Mto Cuando 
***Mto Luiana 
****Mto Utembo 
***Mto Quembo 
**Mto Luanginga (Luio)
**Mto Lungwebungu (Lungué Bungo)
**Mto Luena 

### Delta ya Okavango
*Mto Okavango (Cubango)
**Mto Cuito 

## Kadiri ya mikoa
## Kwa utaratibu wa alfabeti
* Kasai
* Kongo
* Kubango
* Kunene
* Kwando
* Kwango
* Kwanza
* Kwilu
* Okavango
* Zambezi

## Tanbihi
*GEOnet Names Server 
*United Nations 2008

## Viungo vya nje

A
Jamii:Jiografia ya Angola
Jamii:Orodha za kijiografia
Orodha ya mito ya Zimbabwe

ya Zimbabwe ikionyesha mito na matawimto muhimu.]]
**Mito ya Zimbabwe** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Bahari ya Hindi
*Mto Zambezi
**Mto Luenha
***Mto Mazowe (Mazoe)
****Mto Ruya (Luia)
***Mto Gairezi (Cauresi)
**Mto Messenguézi (Umsengedsi)
***Mto Mecumbura (Mkumvura)
***Mto Kadzi
**Mto Manyame (Panhame) (Hunyani)
***Mto Angwa
**Mto Sanyati (Umniati)
***Mto Munyati
****Mto Umsweswe
****Mto Sebakwe
*****Mto Kwekwe
****Mto Ngezi (Midlands)
***Mto Mupfure (Umfuli)
**Mto Bumi (Zimbabwe)
**Mto Sengwa
**Mto Sengwe
**Mto Masumu
**Mto Sebungwe
**Mto Gwayi
***Mto Shangani
****Mto Gweru
****Mto Vungu
***Mto Mbembesi
***Mto Umguza
**Mto Deka
**Mto Matetsi
*Mto Pungwe
**Mto Honde
*Mto Buzi (Zimbabwe)
**Mto Lucite
*Mto Save (Afrika) (Sabi)
**Mto Runde (Lundi)
***Mto Chiredzi
***Mto Mutirikwe (Mtilikwe)
****Mto Mucheke
****Mto Pokoteke
***Mto Tokwe
****Mto Tokwane
***Mto Musavezi
***Mto Ngezi (Masvingo) (Ingezi)
**Mto Turwi
**Mto Devure 
***Mto Nyazvidzi
**Mto Nyazwidzi
**Mto Odzi
**Mto Macheke
*Mto Limpopo
**Mto Changane
**Mto Mwenezi (Manisi)
***Mto Mushawe
**Mto Bubye (Bubi)
**Mto Mzingwane (Umzingwani)
***Mto Mtetengwe
****Mto Tongwe
***Mto Umchabezi
***Mto Insiza
****Mto Siwaze
****Mto Inkankezi
***Mto Inyankuni
***Mto Ncema
**Mto Shashe (Shashi)
***Mto Thuli (Tuli)
****Mto Mwewe
****Mto Mtshabezi
****Mto Mtshelele
***Mto Shashani
***Mto Mkolokwe
***Mto Sansukwe
***Mto Ramokgwebana
****Mto Ingwizi

### Bonde la Makgadikgadi
*Mto Nata

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

## Viungo vya nje
*GEOnet Names Server 
*U.S. Central Intelligence Agency 2002
Orodha ya mito ya Botswana

ya beseni la mto Okavango ikionyesha mito na matawimto muhimu.]]
**Mito ya Botswana** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Bahari Atlantiki
*Mto Orange (Afrika Kusini)
**Mto Molopo
***Mto Nossob
***Mto Moselebe

### Bahari ya Hindi
*Mto Zambezi
**Mto Cuando (Chobe) (Linyanti)
***Mto Makwegana (Selinda Spillway) (hutoka Okavango wakati wa mafuriko)
*Mto Limpopo
**Mto Shashe
***Mto Ramokgwebana
***Mto Tati
**Mto Motloutse
**Mto Lotsane
**Mto Serorome
**Mto Notwane
***Mto Metsimotlhabe
**Mto Marico

### Delta ya Okavango
*Mto Okavango
**Mto Ngamaseri
*Mto Khwai
*Mto Eiseb
*Mto Xaudum

### Bonde la Makgadikgadi
*Mto Boteti (hutoka Delta ya Okavango mvua ikinyesha zaidi)
**Mto Thamalakane
*Mto Nata
**Mto Tutume
*Mto Semowane
*Mto Mosetse
*Mto Lepashe
*Mto Mosope

### Jangwa la Kalahari
*Okwa River

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

* Kubango
* Kwando
* Limpopo
* Mto Marico
* Mto Molopo
* Mto Nossob
* Okavango
* Zambezi

## Viungo vya nje
*United Nations 2004
*GEOnet Names Server
Orodha ya mito ya Benin

ya Benin ikionyesha mito na matawimto muhimu.]]
**Mito ya Benin** ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: 
# kulingana na beseni lake 
# kadiri ya mikoa inapoanzia au inapopatikana.
# kadiri ya alfabeti.

## Kadiri ya beseni 
### Bahari Atlantiki
**Mto Volta* (Ghana)
**Mto Oti
***Mto Kara
***Mto Pendjari
*Mto Mono
**Mto Couffo (Kouffo)
*Mto Ouémé
**Mto Zou
***Mto Agbado
**Mto Okpara
**Mto Alpouro
*Mto Niger
**Mto Oli 
**Mto Sota
***Mto Bouli
***Mto Tassiné
**Mto Alibori
***Mto Pako
**Mto Mékrou

## Kwa utaratibu wa alfabeti
Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahajia tofauti kidogo.

* Mto Niger

* Mto Okpara

* Mto Oli
* Mto Oueme

## Marejeo
*Rand McNally, *The New International Atlas*, 1993.

## Viungo vya nje