open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historia ya Zambia

**Historia ya Zambia** inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Zambia. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza za milenia ya 1 BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Baada ya wapelelezi Wazungu kufika katika karne ya 18, Zambia ikawa nchi lindwa ya Uingereza kwa jina la Northern Rhodesia mwishoni mwa karne ya 19. 

Tarehe 24 Oktoba 1964, Zambia ikawa huru na waziri mkuu Kenneth Kaunda akawa rais wa kwanza. 

Chama chake cha kijamaa United National Independence Party (UNIP) kilitawala kuanzia mwaka 1964 hadi 1991, kikiwa chama pekee halali kuanzia mwaka 1972. 

Baada ya Kaunda kuanguka, Frederick Chiluba wa Movement for Multi-Party Democracy alitawala tangu mwaka 1991, akafuatwa na Levy Mwanawasa (2002-2008). 

Aliyefuata tena ni rais Rupiah Banda (2008-2011), halafu Michael Sata wa Patriotic Front party (2008-2014).

Baada ya kifo chake, Guy Scott alikaimu hadi uchaguzi wa tarehe 20 Januari 2015, ambapo Edgar Lungu alipata kuwa rais wa sita.

Jamii:Zambia
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Guinea

**Historia ya Guinea** inahusu zaidi eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea. 

Nchi ya Guinea ilipata uhuru wake kutoka kwa Wafaransa mnamo Oktoba 2, 1958, chini ya uongozi wa Ahmed Sékou Touré. 

Mnamo Septemba 5, 2021, jaribio la mapinduzi lilifanyika dhidi ya utawala wa Raisi Alpha Condé. 

Jamii:Guinea
G
Historia ya Malawi

thumb|Bendera ya Malawi
**Historia ya Malawi** inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Malawi. 

Wakazi wa kwanza wa Malawi walikuwa wawindaji wakusanyaji Wasan. 

Katika karne ya 10 BK walifika Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi. Wengi walizidi kuelekea kusini, lakini wengine walihamia nchini.

Hakuna habari za kimaandishi kabla ya kufika kwa Wazungu. Tangu karne ya 16 ufalme wa Wamaravi ulikuwepo upande wa kusini wa ziwa. 

Wamaravi walipanua utawala wao. Lakini katika karne ya 19 walishambuliwa sana na Wayao walioendesha biashara ya watumwa wakiwakamata katika eneo la ziwa na kuwapeleka hadi pwani ya Bahari Hindi kama vile Kilwa.

Mwaka 1859 Mwingereza David Livingstone alifika ziwa Nyasa (ambalo kwa sasa linaitwa ziwa Malawi kwa upande wa nchi ya Malawi).

Wamisionari walimfuata, hasa Wapresbiteri kutoka Uskoti, waliotafuta wafuasi wa Ukristo na kumpambana na wafanyabiashara ya utumwa. 

Mwaka 1891 serikali ya Uingereza iliweka nchi upande wa magharibi na kusini mwa ziwa chini ya ulinzi wake na ikawa "Nyassaland Protectorate“, halafu tangu 1907 koloni la Unyasa.

Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Waingereza waliogopa kushambuliwa kutoka Afrika ya Mashariki ya Kijerumani wakachukua hatua za kudai huduma za nyongeza kutoka kwa wananchi. Hii ilisababisha ghasia ya John Chilembwe dhidi ya wakoloni.

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Waingereza waliunganisha Unyasa na Rhodesia (leo Zambia na Zimbabwe) kuwa Shirikisho la Afrika ya Kati mwaka 1953. Shirikisho hilo halikudumu hadi mwisho wa ukoloni kutokana mielekeo tofautitofauti katika sehemu tatu za shirikisho.

Katika Unyasa daktari Hastings Kamuzu Banda alijitokeza kuwa mwanasiasa aliyependwa na wananchi wengi, akawa waziri mkuu wakati wa Unyasa kupata madaraka ya kujitawala katika mambo ya ndani na baadaye rais wa kwanza wa taifa. 

Mwaka 1964 Unyasa (Nyassaland) ilikuwa nchi huru kabisa lakini bado sehemu ya Jumuiya ya Madola chini ya malkia wa Uingereza kwa miaka miwili ya kwanza.

Mwaka 1966 Banda alitangaza kura ya katiba mpya iliyopokewa na wananchi. Nchi ilipata jina la Malawi na chama cha Malawi Congress Party kikawa chama pekee.

Kamuzu Banda aliendelea kutawala na akatangazwa kuwa Raisi kwa muda wote wa maisha yake mwaka 1971. 

Mabadiliko ya kimataifa baada ya kuporomoka kwa Ukomunisti na ukuta wa Berlin miaka 1989/1990 yalileta shinikizo kote Afrika dhidi ya serikali zilizofuata mtindo wa chama kimoja. Shinikizo hilo lilimkuta Banda akiwa mzee na mgonjwa ilhali watu wa familia yake wakitawala kupitia yeye. Hali ya uchumi ilikuwa duni, rushwa na magendo juu.

Mwaka 1993 serikali yake ililazimishwa kukubali kura ya wananchi wote walioamua kumaliza mfumo wa chama kimoja na kuanzisha kipindi kipya.

Uchaguzi huru wa mwaka 1994 ulimaliza utawala wa MCP ukamfanya Bakili Muluzi wa United Democratic Front (UDF) ndiye rais aliyechaguliwa mara ya pili 1999.

Katika uchaguzi wa mwaka 2004 alishinda tena mgombea wa UDF, ndiye Bingu Mutharika aliyeapishwa kuwa rais wa Malawi tarehe 24 Mei 2004 huko Blantyre.

Jamii:Malawi
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Jibuti

**Historia ya Jibuti** inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Jibuti. 

Nchi hii ilikuwa koloni la Ufaransa kwa jina la Somalia ya Kifaransa, halafu (1967) Eneo la Kifaransa la Waafar na la Waisa, kutokana na majina ya makabila mawili makubwa zaidi ya eneo hilo. 

Sababu ya kuanzishwa kwa koloni ilikuwa nia ya Ufaransa ya kuwa na bandari ya mji wa Jibuti karibu na Bab el Mandeb inayotawala mawasiliano kati ya Bahari Hindi na Bahari ya Shamu kuelekea Mfereji wa Suez.

Jibuti ilipata uhuru wake tarehe 27 Juni 1977.

Jamii:Historia ya Jibuti
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Togo

**Historia ya Togo** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Togo. 

Nchi hii ilianzishwa kama koloni la Togo ya Kijerumani katika pengo kati ya maeneo ya Uingereza na Ufaransa.

Baada ya Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia koloni la Ujerumani liligawiwa kati ya majirani hao kama eneo lindwa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa na baadaye ya Umoja wa Mataifa.

Mnamo Desemba 1956 wakazi wa Togo ya Kiingereza waliamua kwa kura kubaki na Ghana. Hivyo ni Togo ya Kifaransa pekee iliyopata uhuru mwaka 1960.

Rais wa kwanza wa Togo alikuwa Sylvanus Olympio.

Jamii:Togo
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Liberia

thumb|Bendera ya Liberia
**Historia ya Liberia** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Liberia. 

Liberia ni nchi iliyoundwa na makabila 16 ya asili nchini humo na wahamiaji Weusi toka Marekani na Karibi (5%), mbali na machotara wa aina mbalimbali. 

Wamarekani Weusi hao walikuwa watumwa waliopata uhuru ambao kwa kushirikiana na chama cha American Colonization Society waliunda taifa hili na kutangaza uhuru wa nchi hiyo tarehe 26 Julai 1847.

Wamarekani Weusi hao waliichukulia nchi hiyo kama nchi ya ahadi kutokana na asili yao kuwa Afrika, ambako ndiko mababu zao walikotokea kabla ya kupelekwa utumwani Marekani.  

Hata hivyo, wahamiaji hao waliendelea kujitambulisha kama Wamarekani na hawakujenga mahusiano ya karibu na wenyeji.

Alama za taifa hili (bendera, kauli mbiu, na nembo) na hata muundo wa serikali vilikuwa vikionyesha mahusiano ya karibu kati ya nchi hizo mbili.

Liberia ilikuwa katika vita ya wenyewe kwa wenyewe kati ya miaka 1989-1996 na 1999-2003.  

Hivi karibuni umefanywa kwa mara ya pili uchaguzi kwa amani na kuweza kumchagua George Weah kushika (2018) nafasi ya Ellen Johnson-Sirleaf, mwanamke wa kwanza kuwa Rais barani Afrika.

Jamii:Liberia
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Lesotho

**Historia ya Lesotho** inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Ufalme wa Lesotho. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Lesotho ya sasa ilianza kupatikana mwaka 1822 chini ya chifu Moshoeshoe I aliyeungana na makabila mengine dhidi ya Shaka Zulu (1818-1828).

Baadaye nchi iliathiriwa na mahusiano na Waingereza na Makaburu wa .
Koloni la Rasi (leo Afrika Kusini), yakiwemo mapigano ya mara kwa mara. 

Wamisionari walioalikwa na Moshoeshoe I walianza kuandika na kuchapa kwa lugha ya Kisotho kati ya miaka 1837 na 1855. 

Mwaka 1867 nchi ikawa chini ya malkia wa Uingereza kwa jina la Basutoland lakini mwaka 1869, Waingereza waliwaachia Makaburu nusu ya eneo la Basutoland.

Uhuru ulipatikana tena mwaka 1966, na nchi ikaitwa ufalme wa Lesotho. 

Jamii:Lesotho
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Niger

thumb|Bendera ya Niger
**Historia ya Niger** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Niger. 

## Uchaguzi wa urais wa 2020-2021 
Jaribio la mapinduzi lilifanyika usiku wa kuamkia Machi 31, 2021, siku chache kabla ya kuapishwa kwa Mohamed Bazoum, aliyekuwa rais mteule.

Mnamo Aprili 2, 2021, Mohamed Bazoum aliapishwa na kuchukua madaraka ya kutawala Niger.

Jamii:Niger
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Senegal

**Historia ya Senegal** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Senegal. 

Kwa wakati na kiasi tofauti eneo la Senegal lilikuwa sehemu ya Dola la Ghana, na baadae ya Dola la Mali na hatimaye ya Dola la Songhai

Baadae Senegal ilikuwa koloni la Ufaransa hadi mnamo Juni 20, 1960 ilipopata uhuru wake.

Jamii:Senegal
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Sierra Leone

**Historia ya Sierra Leone** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Sierra Leone. 

Nchi yenyewe ilianzishwa na Waingereza kwa kuunda mji wa Freetown ("Mji wa watu huru") mwaka 1787. Kusudi ilikuwa kuwarudisha Afrika watu waliowahi kuwa watumwa. Kiasili wale wakazi wa kwanza walikuwa watumwa weusi waliopewa uhuru kwa sababu walishikamana na Waingereza dhidi ya Wamarekani katika vita vya uhuru wa Marekani.

Baadaye Waingereza wapinzani wa utumwa walinunua watumwa wakiwapa uhuru na kuwapeleka Sierra Leone.

Tangu mwaka 1807 Uingereza ulikataza biashara ya watumwa (lakini utumwa wenyewe bado) na watumwa waliopatikana kwenye meli za biashara hiyo haramu walipelekwa Sierra Leone na kupewa uhuru.

Ikianzishwa na shirika la wapinzani wa utumwa Sierra Leone ikawa koloni la kwanza la Uingereza katika Afrika ya Magharibi mwaka 1792. Kuanzia mwaka 1802 Freetown ilikuwa makao makuu ya waingereza kwa Afrika ya Magharibi.

Mnamo mwaka 1961 Aprili 27, Sierra Leone ilipewa uhuru wake. 

Miaka ya 1994 - 2002 nchi hii ilikuwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe. Tangu mwisho wake nchi inajengwa tena.

Jamii:Sierra Leone
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Tunisia

**Historia ya Tunisia** inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Tunisia. 

Tunisia iliwahi kutawaliwa na Wafinisia kutoka Tiro (Lebanoni ya leo) walioanzisha huko mji wa Karthago.

Baada ya hao kushindwa na Roma ya Kale, ilikuwa jimbo la "Africa" katika Dola la Roma. 

Kisha eneo lake likatawaliwa na Wavandali, Waarabu, Wahispania, Waturuki na Wafaransa. 

Tarehe 20 Machi 1956 Tunisia ilifanikiwa kupata uhuru wake kutoka kwa Wafaransa.

Mnamo Septemba 2021, Kaïs Saïed alitangaza mageuzi yanayokuja ya Katiba ya 2014 na kuunda serikali mpya.

Jamii:Tunisia
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Libya

thumb|Bendera ya Libya
**Historia ya Libya** inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Libya. 

Wakazi asili walikuwa Waberber. Baadae wakaja Wafoinike upande wa magharibi na Wagiriki upande wa mashariki.

Hatimaye Libya ikamezwa na Dola la Roma, na Ukristo ukaenea.

Baada ya dola hilo kuanguka, Wavandali waliteka sehemu kubwa ya nchi hiyo.

Katika karne ya 7 Waarabu waliingiza Uislamu na utamaduni wao.

Mwaka 1551 Waturuki walifukuza Wazungu kutoka Tripoli wakatawala hadi karne ya 20.

Nchi ilitawaliwa na Waitalia tangu mwaka 1911 hadi 1941 ilipotekwa na Waingereza ambao, baada ya Vita vikuu vya pili kwisha, waliachia nchi mwaka 1951 mikononi mwa mfalme mwenyeji Idris I, aliyekuwa anapinga ukoloni tangu mwaka 1920 (Vita vya Libya dhidi ya Italia).

Baada ya kumpindua mfalme huyo, Muammar al-Gaddafi alitawala Libya kidikteta tangu mwaka 1969 hadi alipopinduliwa na kuuawa mwaka 2011 kwa mkono wa N.A.T.O..

Baada ya hapo wananchi walizidi kupigana katika vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Mwaka 2020 kulikuwa na makubaliano ya kusimamisha vita na kuunda serikali ya pamoja ili kuandaa uchaguzi mkuu ambao lakini unachelewa kufanyika.

Jamii:Libya
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Guinea-Bissau

**Historia ya Guinea-Bissau** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea-Bissau. 

Nchi hii ilipata uhuru wake kutoka kwa Wareno mnamo Septemba 10, 1974, na Marekani iliutambua kuanzia siku hiyo. 

Jamii:Guinea Bisau
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Mauritania

thumb|**Bendera ya Mauritania**
**Historia ya Mauritania** inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kiislamu ya Mauritania. 

Mauritania ilipata uhuru wake kutoka kwa Wafaransa mnamo 28 Novemba 1960. 

Jamii:Mauritania
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Guinea ya Ikweta

**Historia ya Guinea ya Ikweta** inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea ya Ikweta.  

Guinea ya Ikweta ilipata uhuru wake kutoka kwa Uhispania mwaka 1968 chini ya utawala wa mabavu wa Raisi Fransisco Macias Nguema. 

Jamii:Guinea ya Ikweta
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Kamerun

thumb|Bendera ya nchi ya Kamerun.
**Historia ya Kamerun** inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kamerun. 

## Historia ya awali
Katika karne za BK Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi walianza uenezi wao kutoka huko kwenda kutawala maeneo mengi ya Afrika ya Kati, Kusini mwa Afrika na Afrika Mashariki.

## Wakati wa ukoloni
Kamerun ilikuwa koloni la Ujerumani hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baada ya Ujerumani kushindwa vita, nchi ikagawiwa kati ya Uingereza na Ufaransa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa kama eneo la kukabidhiwa.

## Tangu uhuru hadi leo
Mwaka wa 1960, Wafaransa waliacha Kamerun ikawa nchi huru. Wananchi wa Kamerun ya Kiingereza walipiga kura kuamua kama walitaka kuwa sehemu ya Nigeria au ya Kamerun. Kaskazini wengi walipendelea kukaa Nigeria, hivyo maeneo hayo sasa ni sehemu ya Nigeria. Wananchi wengi wa kusini waliamua wajiunge na Kamerun. Kwa kusudi la kuheshimu tofauti za kiutamaduni kulikuwa na katiba mpya kwenye mwaka 1961 *Shirikisho la Jamhuri ya Kamerun*. 

Tangu 1972 muundo wa nchi ulibadilishwa kuacha mfumo wa shirikisho na kuwa jamhuri ya muungano inayokazia zaidi matumizi ya lugha ya Kifaransa ingawa Kiingereza bado ni moja ya lugha rasmi. Jina la nchi pia likabadilishwa kuwa *Jamhuri ya Muungano ya Kamerun* mwaka wa 1972. Hapo sehemu ya Wakamerun wanaotumia lugha ya Kiingereza walijisikia kuwa wananyimwa haki zao. Baadaye, mwaka wa 1984 jina likabadilishwa tena kuwa *Jamhuri ya Kamerun* (kwa Kifaransa *République du Cameroun*).

Tangu mwaka 2016 upinzani wa watu wa magharibi ulijibiwa kwa ukali zaidi na hii imeleta upinzani wa wanamgambo wenye silaha wanaoshambulia polisi na jeshi la serikali kuu. Tangu mwaka 2017 wapinzani wamedai uhuru wa sehemu yenye lugha ya Kiingereza wakidai kuundwa kwa nchi ya Ambazonia.

Tarehe 5 Januari 2018, washiriki wa serikali ya mpito ya Ambazonia, pamoja na Rais Sisiku Julius Ayuk Tabe, walikamatwa nchini Nigeria na kupelekwa nchini Kamerun. Walikamatwa baadaye na kuishiwa miezi 10 katika makao makuu ya gendarmerie kabla ya kuhamishiwa gereza la usalama la juu huko Yaoundé. Kesi ilianza Desemba 2018.

Tarehe 4 Februari 2018, ilitangazwa kuwa Bwana Samuel Ikome Sako atakuwa Rais Kaimu wa Shirikisho la Ambazonia, kufanikiwa kwa muda kwa Tabé. Urais wake uliona kuongezeka kwa vita na kuenea kwake kwa kusini mwa Kamerun. Tarehe 31 Desemba 2018, Ikome Sako alitangaza kuwa mwaka 2019 utaona mabadiliko kutoka kwa vita ya kujihami kwenda vita ya kukera na kwamba watengwa watajitahidi kupata uhuru katika ardhi.

## Tazama pia
* Kamerun ya Kiingereza

## Tanbihi
Jamii:Historia ya Kamerun
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Komori

**Historia ya Komori** inahusu funguvisiwa vya Bahari ya Hindi mkabala wa Afrika Mashariki ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Komori, mbali na kisiwa cha Mayotte. 

## Asili ya wakazi
.]]
 Said Ali bin Said Omar wa Ngazija (1897).]]
Visiwa vya Komori vimekaliwa na watu mbalimbali kutoka Afrika na Asia Kusini katika historia ndefu. Wanaakiolojia walitambua mabaki ya makazi ya watu kutoka karne ya 6 kwenye kisiwa cha Nzwani lakini haijulikani kama watu walitangulia kufika mapema bila kuacha mabaki ya kutambulika. 

Waswahili wa kwanza walifika kama sehemu ya uenezi wa Wabantu tangu karne ya 9 BK. 

Kipindi cha kwanza huitwa kipindi cha Dembeni (karne ya 9 - 10) ambako Waswahili walianzisha kijiji kimoja katika kila kisiwa. 

Wakati wa karne ya 11 hadi ya 15 biashara iliongezeka na Madagaska pia na wafanyabiashara kutoka Uarabuni. Vijiji vidogo vikaongezeka na vijiji vya awali vikakua vikawa miji. 

Kumbukumbu ya wenyeji hutaja mara nyingi majina ya Waarabu kutoka Yemen na Saba' kama mababu wa koo asilia lakini hakuna uhakika kama kumbukumbu hizo zinalingana na historia halisi.

Athira ya Kiarabu na ya Kiislamu ikaongezeka kutokana na biashara ya watumwa, dhahabu na pembe za ndovu kati ya Afrika ya Mashariki na nchi za Kiislamu. 

Waarabu na Waajemi walijenga vituo kwa ajili ya biashara yao pamoja na misikiti na kueneza dini ya Uislamu kwenye visiwa. 

Hata kama Komori si karibu sana na pwani, hata hivyo kutokana na mwendo wa upepo ni kituo muhimu cha jahazi kwenye safari kati ya Kilwa na Msumbiji iliyokuwa bandari kuu ya dhahabu ya Zimbabwe.

## Ukoloni na uhuru 
Baada ya kutawaliwa na Wafaransa kuanzia mwaka 1841 hadi 6 Julai 1975, Komori ilipata uhuru, lakini wakazi wa kisiwa cha Mayotte kwa wingi wa kura waliamua kubaki chini ya Ufaransa, uamuzi uliothibitishwa mwaka 2009.

Kufuatana na katiba ya uhuru ya mwaka 1975 Komori ilitangazwa kuwa jamhuri ya Kiislamu. 

Serikali zilipinduliwa mara kwa mara na wanajeshi au na mamluki. 

Katiba mpya ya mwaka 2001 imeondoa tabia ya kidini ya dola na iliunda utaratibu wa urais kuzunguka kati ya visiwa vitatu vikubwa. 

Katika muundo huo rais wa jamhuri atateuliwa kila baada ya miaka minne kutoka kisiwa tofauti. 

Katika uchaguzi ya mwaka 2002 rais Azali Assoumani alichaguliwa kutoka kisiwa cha Ngazidja (Komori Kuu). 

Katika uchaguzi wa 2006 rais alichaguliwa kati ya wagombea kutoka kisiwa cha Anjouan. Wananchi wa Anjouan walipiga kura kwa mara ya kwanza. Wagombea watatu wenye kura nyingi waliteuliwa na kusimamishwa mbele ya wapiga kura wa visiwa vyote watakaomchagua rais wa jamhuri. 

Rais wa mwaka 2010 alitoka katika kisiwa cha Moheli, baadaye tena rais kutoka Ngazidja, n.k. 

Katika uchaguzi wa 2010 Ikililou Dhoinine ndiye aliyepata kura nyingi.

Jamii:Komori
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Historia ya Komori
Historia ya Morisi

**Historia ya Morisi** inahusu visiwa vya Bahari ya Hindi mkabala wa Afrika Mashariki ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Morisi. 

Baada ya Waarabu na Wareno kuvumbua Morisi, wakazi wa kwanza (1638) walikuwa Waholanzi, lakini hawakuacha dalili isipokuwa majina ya mahali kwa sababu waliondoka mwaka 1710 baada ya kushindwa kiuchumi.

Wafaransa walitawala visiwa hivi kati ya 1715 hadi 1810. Walianzisha miji na mashamba ya miwa. Nje ya walowezi, Wafaransa walipeleka pia watumwa kutoka bara la Afrika. Mwaka 1767 walikuwepo Wafaransa 3,163 pamoja na watumwa Waafrika 15,000, pia Wahindi 587. 

Uingereza ilichukua utawala wa visiwa vya Morisi mnamo mwaka 1810 katika vita dhidi ya Napoleon. 

Tangu siku zile Kiingereza kilikuwa lugha rasmi ya serikali, lakini wakazi waliendelea kutumia lahaja za Kifaransa. 

Baada ya kuwapatia watumwa uhuru, Waingereza walileta Wahindi wengi, baadaye pia Wachina kama wafanyakazi kwenye mashamba ya sukari. Leo hii idadi kubwa ya wakazi wana asili ya Kihindi. 

Nchi ilipata uhuru tarehe 12 Machi 1968, na ikawa jamhuri tarehe hiyohiyo mwaka 1992.

Mnamo Oktoba 3, 2024, serikali ya Uingereza na Mauritius ilitangaza, katika tamko la pamoja, uhamisho wa hiari wa visiwa vya Chagos kwenda Mauritius. Kisiwa cha Diego Garcia, ambako kambi ya kijeshi ya Camp Justice iko, ndicho pekee katika mkataba huu mpya, huku utawala ukikabidhiwa kwa Uingereza na serikali ya Mauritius kwa kipindi cha angalau miaka 99. Mnamo Mei 22, 2025, Waziri Mkuu wa Uingereza Kier Starmer alitia saini makubaliano rasmi ya uhamisho huo. Chini ya masharti ya makubaliano, atoli ya kimkakati ya Diego Garcia na eneo lake la buffer la kilomita 38 vilirejeshwa mara moja Uingereza. Mkataba huo unaruhusu kuendelea kwa kazi ya msingi wa pamoja wa Uingereza na Marekani katika kisiwa hicho kwa miaka 99 ijayo, na kuongezwa kwa miaka 40 na haki inayofuata ya kuondolewa kabla. Mauritius itapokea malipo ya kila mwaka ya pauni milioni 165 kutoka Uingereza kwa miaka mitatu ya kwanza, ikifuatiwa na pauni milioni 120 kwa mwaka katika miaka kumi ijayo. Baada ya hapo, malipo haya ya kila mwaka ya pauni milioni 120 yatawekwa kwenye mfumko wa bei.

Jamii:Morisi
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Shelisheli

**Historia ya Shelisheli** inahusu funguvisiwa vya Bahari ya Hindi kati ya Afrika Mashariki na Bara Hindi ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Shelisheli. 

Hakuna uhakika kuhusu wakazi wa kwanza. Inaaminika ya kwamba ndio mabaharia na wafanyabiashara Waarabu. 

Taarifa ya kwanza imepatikana kutoka kwa Wareno waliozunguka hapa kuanzia mwaka 1505.

Kwa karne moja na nusu meli au jahazi zilipitia Shelisheli tu kwa kusudi la kuchota maji ya kunywa au kukusanya matunda bila ya kuanzisha makao ya kudumu. Majambazi wa baharini walipenda kujificha Shelisheli.

Ndipo Ufaransa ilipojenga vituo vya kwanza vya kudumu mwaka 1756. Wafaransa waliviita visiwa "Seychelles" kwa heshima ya waziri wao wa siku zile Jean Moreau de Sechelles.

Walowezi wao walianzisha mashamba makubwa ya mazao ya biashara wakitumia watumwa kutoka Madagaska na Afrika bara kwa ajili ya kazi yenyewe. 

Tangu mwaka 1814 visiwa vilikuwa chini ya Uingereza. Waingereza walivumilia walowezi na utamaduni wa Kifaransa visiwani.

Mwanzoni Shelisheli ilikuwa ikitawaliwa pamoja na Mauritius, lakini mwaka 1903 visiwa vilipewa cheo cha koloni mbali na Mauritius. 

Mwaka 1970 Shelisheli ilipata uhuru. Katiba ya kwanza ilifuata mfano wa Uingereza lakini mwaka 1979 katiba mpya ilileta mfumo wa chama kimoja. 

Tangu 1993 katiba ilisahihishwa tena ikiruhusu vyama vingi vya kisiasa. Chama kilichopata kura nyingi ndicho SPPF (Seychelles People's Progressive Front).

Tarehe 27 Februari 2019, Albert René, Rais wa Shelisheli kutoka 1977 hadi 2004 alikufa akiwa na umri wa miaka 83.

Jamii:Shelisheli
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Sao Tome na Principe

**Historia ya Sao Tome na Principe** inahusu visiwa vya Bahari ya Atlantiki mkabala wa Afrika Magharibi ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Sao Tome na Principe. 

Visiwa hivyo havikuwa na wakazi hadi vilipogunduliwa na Wareno katika karne ya 15. 

Baadaye vilikuwa koloni la Ureno kuanzia karne ya 16 hadi 12 Julai 1975, vilipopata uhuru.

Nchi ilifuata siasa ya chama kimoja tangu uhuru hadi mwaka 1990. Katiba ya 1990 imeruhusu vyama vingi. 

Jamii:Sao Tome na Principe
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Jamhuri ya Kongo

**Historia ya Jamhuri ya Kongo** inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kongo. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani na ya Wabilikimo. 

Katika karne za BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi waliotawala eneo lote na kuendesha biashara katika beseni ya mto Kongo.

Baadaye eneo hilo lilikuwa sehemu ya koloni la Afrika ya Kiikweta ya Kifaransa 

Baada ya uhuru tarehe 15 Agosti 1960 nchi ilitawaliwa na Wakomunisti tangu mwaka 1970 hadi 1991. 

Kuanzia mwaka 1992 zilifanyika chaguzi kwa mfumo wa vyama vingi, lakini mwaka 1997 vilitokea vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Rais Denis Sassou Nguesso ametawala miaka 26 kati ya 36 yamwisho.

Jamii:Jamhuri ya Kongo
Jamii:Historia ya Afrika
Wasani

wa jamii ya Wasani.]]
 waliwarithisha Wasani weupe wa ngozi yao.]]
**Wasani** (au **Wakhoisan** kutoka Kiingereza: *Khoisan* /ˈkɔɪsɑːn/, au *Khoe-Sān*, tamka [kxʰoesaːn], kulingana na othografia ya kisasa ya Khoekhoegowab) ni kundi la makabila ya Afrika Mashariki na Kusini mwa Afrika ambayo ndio wakazi asili wa maeneo hayo, na ambayo yanachanganya sura na lugha kwa kiasi kikubwa, tofauti na Wabantu ambao siku hizi ndio wakazi wake walio wengi.

Wasani wengi ndio wazao wa moja kwa moja wa mtawanyiko wa mapema sana wa wanadamu wa kisasa hadi Kusini mwa Afrika kabla ya miaka 150,000 iliyopita ambapo walifika katika Zama za Mwanzo za Mawe. Wengi wao zaidi walimezwa na makabila ya Kibantu, kwa mfano Watswana na Waxhosa.

Nchini Tanzania, waliobaki wa jamii hiyo wanaitwa Wasandawe.

Huko Kusini mwa Afrika wanaishi hasa Namibia (ambapo Wakhoekhoe wa makabila ya Wanama na Wadamara ni makabila yaliyoenea), Botswana na Afrika Kusini, lakini pia Angola, Zambia, Zimbabwe, Lesotho.
Baadhi ("San", kwa Kiingereza *Bushmen*; neno San linatokana na lugha ya Khoekhoe likimaanisha "wale wanaookota vitu kutoka ardhini", yaani ambao hawamiliki mifugo. Ingawa kuna kosmologia na lugha zinazohusishwa na mtindo huu wa maisha, neno hili ni kiwakilishi cha kiuchumi badala ya kitamaduni au kikabila) wamedumisha zaidi taratibu za utamaduni wao kama wawindaji-wakusanyaji, baadhi ("Khoi", yaani "watu", kwa Kiingereza *Hottentots*) wameiga ufugaji wa makabila ya Kikushi na ya Kibantu yaliyovamia maeneo yao si zaidi ya miaka 3,000 iliyopita, takriban kati ya miaka 1,500 na 2,000 iliyopita. 

Machotara wengi wa leo Kusini mwa Afrika wana asili ya baba Mzungu na mama Khoi.

Lugha zao leo zimegawanyika katika angalau familia tatu za lugha tofauti na zisizohusiana: Khoe-Kwadi, Tuu na Kxʼa.

## Tanbihi
## Marejeo
* Barnard, Alan (2004) Mutual Aid and the Foraging Mode of Thought: Re-reading Kropotkin on the Khoisan. *Social Evolution & History* 3/1: 3–21.
* Coon, Carleton: The Living Races of Man (1965)
* .
* Hogan, C. Michael (2008) "Makgadikgadi" at Burnham, A. (editor) *The Megalithic Portal*
* Lee, Richard B. (1979), *The !Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Smith, Andrew; Malherbe, Candy; Guenther, Mat and Berens, Penny (2000), *Bushmen of Southern Africa: Foraging Society in Transition.* Athens: Ohio University Press. ISBN 0-8214-1341-4
* Thomas, Elizabeth Marshall (1958, 1989) *The Harmless People.*
* Thomas, Elizabeth Marshall (2006). *The Old Way: A Story of the First People.*

## Viungo vya nje
* The Khoisan
* Home of the Southern African San 
* "Khoesan languages"  from *Web Resources for African Languages*
* Africa's Khoe-San were first to split from other humans
* Khoisan people represent 'earliest' branch off human family tree , By Ian Steadman, 24 September 2012.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Afrika Kusini
Jamii:Makabila ya Botswana
Jamii:Makabila ya Namibia
Jamii:Makabila ya Tanzania
Junipero Serra

wa miaka 61 (1774).]]
**Junipero Serra, O.F.M.** (jina la kiraia lilikuwa Miquel Josep Serra i Ferrer; Petra, Majorca, Hispania, 24 Novemba 1713 - misheni ya San Carlos Borromeo de Carmelo, California, Hispania Mpya, leo nchini Marekani, 28 Agosti 1784) alikuwa mtawa, padri na mmisionari wa Kanisa Katoliki.

Alianzisha misheni moja katika Baja California na nyingine 9 kati ya 21 za kwanza kati ya San Diego na San Francisco, Marekani. Walengwa wakuu wa misheni hizo walikuwa Waindio, ambao aliwainjilisha kwa lugha zao pamoja na kutetea kwa nguvu haki za maskini, bila kujali matatizo na magumu mengi. 

Alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri tarehe 25 Septemba 1988, halafu na Papa Fransisko kuwa mtakatifu tarehe 23 Septemba 2015.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Agosti au 1 Julai
.
 ya Junípero Serra akiwa na Juaneño, mtoto Mwindio), Havana, Cuba.]]
 
## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Maandishi yake
* *Writings of Junípero Serra,* ed. and trans. by Antonine Tibesar, 4 vols. (Washington, D.C,. 1955-66).

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*; Cook did not discuss Serra but looked at the missions as a system
*
*
*
* Geiger, Maynard J.  The Life and Times of Fray Junipero Serra, OFM* (2 vol 1959) 8 leading scholarly biography
* Geiger, Maynard. "Fray Junípero Serra: Organizer and Administrator of the Upper California Missions, 1769-1784," *California Historical Society Quarterly* (1963) 42#3 pp 195-220.
*
* Guest, Francis P.  "Junipero Serra and His Approach to the Indians," *Southern California  Quarterly,* (1985) 67#3 pp 223-261; favorable to Serra
* Hackel, Steven W.  "The Competing Legacies of Junípero Serra: Pioneer, saint, villain," *Common-Place* (2005) 5#2 
* Hackel, Steven W.  *Junípero Serra: California's Founding Father* (2013)
* Hackel, Steven W.  *Children of Coyote, Missionaries of St. Francis: Indian-Spanish Relations in Colonial California, 1769-1850* (2005)
*
*Luzbetak, Lewis J. "If Junipero Serra Were Alive: Missiological-Anthropological Theory Today," *Americas,'' (1985) 42: 512-19, argues that Serra's intense commitment to saving the souls of the Indians would qualify him as an outstanding missionary by 20th century standards.
*

## Viungo vya nje
*The Humanity of Junípero Serra, an article by Thomas Davis at the Serra International official website
*Firing Line with William F. Buckley: Saint or Sinner: Junipero Serra (March 17, 1989) Edward Castillo and the Rev. Noel Maholy talk with William F. Buckley after Serra's beatification.
*
*
Orangutanu

**Orangutanu** ni spishi za sokwe katika jenasi *Pongo*. Orangutanu wanaishi katika misitu ya mvua ya Borneo na Sumatra, visiwa vikubwa vya Indonesia.

## Spishi
* *Pongo abelii*, Orangutanu wa Sumatra (Sumatran orangutan)
* *Pongo pygmaeus*, Orangutanu wa Borneo (Bornean orangutan)
* *Pongo tapanuliensis*, Orangutanu wa Tapanuli (Tapanuli orangutan)

## Picha 

Orang-utan_bukit_lawang_2006.jpg|Orangutanu wa Sumatra ni sokwe aliyezoea miti zaidi
Bukit Lawang, orangutan (6931332671).jpg|Orangutanu wa Sumatra
Male Bornean Orangutan - Big Cheeks.jpg|Dume mzima wa orangutanu wa Bornea
Pongo tapanuliensis.jpg|Dume mzima wa orangutanu wa Tapanuli
Pongo tapanuliensis female.jpg|Jike wa orangutanu wa Tapanuli

Jamii:Kima na jamaa
Panther (kibwagizo)

***Panther*** ni jina la kutaja albamu ya kibwagizo cha filamu ya mwaka wa 1995, *Panther*. Ilitolewa mnamo tarehe 2 Mei, 1995 kupitia Mercury Records na huhesabiwa kama mchanganyiko wa muziki wa hip hop na R&B, huku matayarisho yake yakifanya na baadhi ya majina makubwa ya utayarishaji wa muziki huo ikiwa pamoja na Dallas Austin na Teddy Riley. Kibwagizo hiki kilifikia nafasi ya 37 kwenye chati za *Billboard* 200 na  5 kwenye Top R&B Albums, na ilitunukiwa dhahabu mnamo Julai 25, 1995.

Nyimbo tatu ziliingia katika chati za Billboard, "Head Nod" ya Hodge, "The Points", ushirikiano baina ya wasanii 12 maarufu wa hip-hop, na "Freedom (wimbo kutoka katika Panther)", ushirikiano baina ya waimbaji wanawake wa R&B na Hip-hop zaidi ya 60.

## Orodha ya nyimbo
1. "Freedom (wimbo kutoka katika Panther)"- 4:47 (Aaliyah, Felicia Adams, May May Ali, Amel Larrieux, Az-Iz, Blackgirl, Mary J. Blige, Tanya Blount, Brownstone, Casserine, Changing Faces, Coko, Tyler Collins, N'Dea Davenport, E.V.E., Emage, En Vogue, Eshe & Laurneá (of Arrested Development), Female, For Real, Penny Ford, Lalah Hathaway, Jade, Jamecia, Jazzyfatnastees, Queen Latifah, Billy Lawrence, Joi, Brigette McWilliams, Milira, Miss Jones, Cindy Mizelle, Monica, Me’Shell NdegéOcello, Natasha, Pebbles, Pure Soul, Raja-Nee, Brenda Russell, SWV, Chantay Savage, Sonja Marie, Tracie Spencer, Sweet Sable, TLC, Terri & Monica, Vybe, Crystal Waters, Caron Wheeler, Karyn White, Vanessa Williams, Xscape, Y?N-Vee, Zhané)

2. "Express Yourself"- 3:48 (Joe)

3. "We'll Meet Again"- 4:43 (Blackstreet)

4. "Black People"- 4:11 (George Clinton, Belita Woods & Funkadelic)

5. "Let's Straighten It Out"- 4:05 (Usher & Monica)

6. "The Points"- 4:54 (Big Mike, Biggie Smalls, Bone Thugs-n-Harmony, Buckshot, Busta Rhymes, Coolio, Digable Planets, Heltah Skeltah, Ill Al Skratch, Jamal, Menace Clan & Redman)

7. "Slick Partner"- 2:46 (Bobby Brown)

8. "Stand (You Got To)"- 4:35 (Aaron Hall)

9. "The World Is a Ghetto"- 4:32 (Da Lench Mob)

10. "If I Were Your Woman" (Shanice & Female)

11. "We Shall Not Be Moved"- 4:49 (Sounds of Blackness & Black Sheep)

12. "A Natural Woman (You Make Me Feel Like)"- 3:48 (Female)

13. "Freedom" (Dirty Dozen remix)- 4:49 (MC Lyte, Meshell Ndegeocello, Nefertiti, Patra, Queen Latifah, Salt-n-Pepa, Left Eye of TLC, Da 5 Footaz, & Yo-Yo)

14. "Head Nod"- 3:33 (Hodge)

15. "Stand!"- 4:28 (Tony! Toni! Toné!)

16. "Don't Give Me No Broccoli and Tell Me It's Green's"- 6:17 (The Last Poets)

17. "The Star-Spangled Banner"- 3:12 (Brian McKnight, The Boys Choir of Harlem & Slash)

18. "The Ultimate Sacrifice"- 3:15 (Stanley Clarke)
Historia ya Madagaska

thumb|Bendera ya Ufalme wa Merina
**Historia ya Madagaska** inahusu Kisiwa kikubwa cha Bahari ya Hindi mkabala  na  Afrika Mashariki ambacho wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Madagaska. 

Madagaska ni kati ya maeneo ya mwisho kufikiwa na kukaliwa na binadamu duniani. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa watu walitokea visiwa vya Indonesia (kama mwaka 350-550 BK). 

Katika karne zilizofuata walifika wahamiaji Wabantu kutoka bara la Afrika (mwaka 1000 hivi) na wengineo (Waarabu, Wahindi, Wazungu, Wachina n.k.).[thumb|upright|Mfalme [Andrianampoinimerina (1787-1810)]]Kuanzia mwaka 1787 hadi mwaka 1897 kisiwa kilizidi kuunganishwa kisiasa chini ya Ufalme wa Merina.

Watawala walikuwa watu kutoka familia ya Andrianampoinimerina, mwanzilishi wa taifa hilo, ambaye alikuwa ametokea katika kabila la Wamerina

Kabila hilo lilikuwa kubwa na muhimu kuliko yote 18 ya kisiwa hicho. Makazi yake yalikuwa katika uwanda wa juu wa kati lakini lilienea sehemu kubwa ya Bukini.

Wamerina waliweka makao makuu ya utawala wao mjini Antananarivo; kutoka hapo waliweza kueneza mamlaka yao katika sehemu nyingine za kisiwa hicho.thumb|Nembo ya Ufalme wa MerinaMakabila yote ya wenyeji yalizungumza lugha moja na yalikuwa na mila na desturi zinazofanana, hivyo yaliweza kujenga umoja wa kiutamaduni uliowafanya wawe jamii moja kimsingi. 

Watawala hao wa kifalme waliweza kutekeleza mambo mbalimbali kuendeleza Bukini katika vipindi vyao kabla ya kuja kwa wageni kutoka Uingereza na Ufaransa ambao kwa kiasi fulani ulidhoofisha mamlaka ya kifalme.

Kisiwa hicho hatimaye kiligeuzwa kuwa koloni la Ufaransa. Hii ni kwa kuwa, ingawa sera ya kuisasisha ya Bukini kwa namna fulani iliimarisha uwezo wa nchi hiyo wa kutetea uhuru wake, lakini kwa ujumla sera hiyo ilidhoofisha ufalme huo kwa kuongeza utegemezi wake kwa mataifa ya kigeni.

Mnamo Juni 2025, Tume ya Pamoja ya Ufaransa-Madagaska itakutana ili kuamua juu ya Visiwa vilivyotawanyika kurudi  chini ya Madagaska.

## Marejeo 
Jamii:Madagaska
Jamii:Historia ya Afrika
Kichamari

**Kichamari** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachamari. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichamari imehesabiwa kuwa watu 406,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichamari iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichamari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichamari 
*lugha ya Kichamari katika Glottolog
*lugha ya Kichamari kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Ekinokokasi

**Ekinokokasi** (maradhi ya hiadatidi) ni maradhi yenye kusababishwa na kimelea parasiti.
Hiadatidi ni sisti za kiluwiluwi cha tegu  “Taaenia echinococcus” masalia ya tishu za kiinitete
Watu wanaumia aina mbili kuu ekinokokasi  ya sisti  na ekinokokasi alveolasi. Zaidi kuna aina mbili zingine zisizojulikana kama hizo ekinokokasi  yenye sisti nyingi  na ekinokokasi yenye sisti moja. 
Maradhi haya mara nyingi yanaanzia bila dalili huenda yanamudu muda wa mwaka katika hali hiyo.  Dalili zilizopo zinategemea mahali panapo kuwa na sisti pamoja na ukubwa wao.  Maradhi alveolasi kwa kawaida yanaumiza ini kwanza lakini yanaweza kusambaa hadi maeneo mengine ya mwili mifano mapafu au ubongo.  Ini inapoathiriwa mgonjwa anaweza kupata maumivu ya fumbatio, ukosefu wa uzito, na umanjano yaani rangi yake ya manjano ..  Maradhi ya mapafu huenda yanaletea kifua maumivu, kuhema upesiupesi, na kukohoa .

## Chanzo
Maradhi haya yanasambaa kutokana na chakula au maji yenye mayai ya parasiti kuliwa, au kutokana na kukaribiana sana na mnyama anayeambukizwa.  Wanaoambukizwa zaidi ni pamoja na mbwa, mbweha, na mbwa mwitu. 
Ili wanyama hawa waambukizwe lazima wale ogani za mnyama mwenye sisti,  Wa mifano ni kondoo au panya.  Aina ya maradhi ambayo inaumiza binadamu inategemea na namna ya ekinokokasi inayosababisha uambukizo.  Majaribio ya damu yatafutayo antibodi dhidi ya parasiti pengine yatasaidia kama ambavyo biopsi inaweza. 

## Ugangakinga na Matibabu 
Ugangakinga unaanzia kwa kutibu mbwa ambao pengine wameambukizwa pamoja na uchanjaji wa kondoo.  Mara nyingi matibabu ni magumu.  Maradhi ya sisti yanaweza kuondolewa kwa kupitia ngozi kukifuatiwa na dawa kutendewa.        Mara nyingine aina hii ya maradhi inatazamwa tu.  Aina ile ya alveolasi mara nyingi inahitaji upasuaji ukifuatiwa na dawa kutendewa.  Dawa inayotumika ni “albandazole” ambayo huenda inahitajika kwa muda wa miaka.  Maradhi ya alveolasi yanaweza kuleta kifo. 

## Epidemiolojia
Maradhi haya hutokea takribin sehemu zote za dunia.  Siku hizi yanaumiza idadi ya watu milioni.  Katika sehemu kadhaa za bara la Marekani ya Kusini pamoja na la Afrika, na la Asia hadi 10% ya idadi husika inaumizwa.   Hadi 2010  vifo kutokana na maradhi haya yakawa 1200 upungufu  kutoka 2000 mnamo mwaka wa 1990.
Bei ya kiuchumi au kiasi uchumi unaopunguka thamani ni bilioni 3 kwa mwaka.  Maradhi yanaweza kuambukiza wanyama wengine mifano ni nguruwe, ng’ombe na farasi. 

## References
CfC Stanbic Holdings

**Stanbic Holdings** Plc ni kati ya benki kubwa za Kenya. Makao makuu ya Stanbic Holdings yako jijini Nairobi.

Stanbic Holdings lina matawi katika miji yote kuu nchini Kenya. Standard Bank la Afrika Kusini inashika asilimia sitini za hisa. 

## Ona Pia
* Benki kuu ya Kenya
* Soko la Hisa la Nairobi

## Marejeo
## Viungo vya nje
* CfC Stanbic Holdings 

Jamii:Benki
Jamii:Kenya
Wabilikimo

za Wabilikimo katika Afrika ya leo kadiri ya Bahuchet (2006). Watwa wa Kusini hawaonyeshwi.]]
 la Wabaka wa Kamerun wakicheza.]]
**Wabilikimo** (yaani *watu bila kimo*) ni binadamu wa makabila ambayo miili yao ni mifupi kuliko kawaida. Wataalamu wanatumia jina la Kiingereza lenye asili ya Kigiriki *Pigmy* kwa wasiofikia sm 150na *pygmoid* kwa waliozidi kidogo kipimo hicho.

Watu wa aina hiyo wa kwanza kufikiriwa ni wale wa Afrika ya Kati, kama vile Waaka, Waefé na Wambuti, pamoja na Watwa wa Rwanda na Burundi. Kumbe kama kipimo kinachotumika ni sm. 155, kuna makabila ya namna hiyo hata Australia, Thailand, Malaysia, funguvisiwa vya Andamani (India), Indonesia, Ufilipino, Papua Guinea Mpya, Bolivia, Brazil na Asia Kusini-mashariki.

## Makabila ya Afrika
 ya zamani ya Wabilikimo na Mzungu.]]
Makabila ya Wabilikimo yanapatikana Rwanda, Burundi, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), Jamhuri ya Kongo (ROC), Jamhuri ya Afrika ya Kati, Kamerun, Guinea ya Ikweta, Gabon, Angola, Botswana, Namibia, Madagaska na Zambia. 

Makabila ni tofauti kati yake, lakini ni tofauti zaidi sana na binadamu wengine. Vipimo vya DNA vinadokeza kwamba wana asili moja, ya zamani sana (miaka 60,000 hivi iliyopita) kuliko aina nyingine zote za watu isipokuwa Wasani. 

## Ubilikimo kama ugonjwa
Mbali na makabila ya Wabilikimo, kuna watu katika makundi yoyote ya jamii ambao wanaweza kuwa wafupi kupita kiasi kwa sababu 300 na zaidi tofauti za kiafya. Mtu wa namna hiyo kwa Kiingereza anaitwa *dwarf*.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*African Pygmies: Hunter-Gatherer Peoples of Central Africa
*Survival International: Pygmies 
*Pygmy Survival Alliance
*Undated footage of Pygmy tribe constructing a vine bridge 
*Mbuti Net Hunters of the Ituri Forest, story with photos and link to Audio Slideshow. By Todd Pitman,The Associated Press, 2010.
Njegere

**Njegere** ni mbegu za spishi za mimea katika jamii kunde ambayo hukuzwa sehemu mbalimbali za dunia. Spishi kadhaa za njegere ni:

* njegere kubwa (chickpea)
* njegere ya kizungu (common pea)
* njegere sukari (snow pea and snap pea)

## Picha

Cicer arietinum20100417 08.jpg|Njegere kubwa
Green peas 8927.jpg|Njegere za kizungu
Snow peas.jpg|Njegere sukari

Jamii:Kilimo
Jamii:Chakula
Chihangu

**Chihangu** ni kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 7,149 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,774 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Newala
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Makonga

**Makonga** ni kata ya Newala mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2022, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,096 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,892 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Newala Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Leishmaniasis

thumbnail|right|200px|Mkono wenye Leishmaniasis

**Leishmaniasis** ni ugonjwa ambao unasababishwa na kidusia cha Protozoa katika jenasi *Leishmania* (familia Trypanosomatidae) na unasambazwa na spishi fulani za usubi kwa kuuma ̽Namna ya kwanza, ya ngozi, inaonekana katika vidonda vya ngozi. Ya pili, ya ngozi na membreni ute, inaonekana katika vidonda vya ngozi, mdomo na pua. Ya tatu, kwa viungo vya ndani, inaonekana kwanza katika vidonda vya ngozi, halafu homa, idadi ndogo ya selidamu nyekundu, wengu inayoongezeka ukubwa, na ini. na miltefosine. kwa maradhi ya ngozi, paromomycin, fluconazole, or pentamidine huenda zinatibika.

## Uenezi
Siku hizi takriban milioni 12 wanaambukizwa katika nchi zapata 98. 

Takriban wagonjwa wapya milioni 2

Takriban watu milioni 200 barani Asia, Afrika, Amerika ya Kati na Amerika Kusini wanaishi sehemu ambako maradhi haya yanaathiri mno. 

Shirika la Afya Duniani limewahi kutoa punguzo la bei za dawa kadhaa zitibuzo maradhi. 

Maradhi haya pengine yanaugua wanyama wengine ambao ni pamoja na mbwa na panya.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Vidusia‎
Seli za damu

thumbnail|Seli nyekundu na nyeupe za damu
**Seli za damu** ni seli za pekee ambazo, pamoja na plasma ya damu, zinafanya damu ya wanyama wengi, hasa ya wanyama wenye uti wa mgongo (vertebrata).

Katika vertebrata (pamoja na binadamu) kuna hasa aina tatu za selidamu:
*Seli nyekundu za damu (erithrosaiti au *erythrocyte*) ambazo zinabeba oksijeni na kuisafirisha ndani ya mwili kutoka mapafu hadi seli za mwili. Kutokana na oksijeni zina rangi nyekundu inayofanya damu yote kuonekana nyekundu.
*Seli nyeupe za damu (lukosaiti au *leukocyte*) ambazo zinahusika na kinga ya mwili zikishambulia na kuharibu bakteria za hasara, seli za kansa na virusi.
*Visahani vya damu (thrombosaiti au *thrombocyte*) ambavyo vinahusika na uwezo wa damu ya kuganda na kufunika vidonda.

Selidamu zote zinatengenezwa ndani ya mifupa. 

Kuna pia aina za selidamu kati ya wanyama wasio na uti wa mgongo; minyoo huwa pia na erithrosaiti. Wengine huwa na damu inayozunguka, wengine wana seli hizi moja kwa moja katika kiwevu cha seli zao.

Jamii:Mwili
Ukoma

thumbnail|right|200px| Ukoma

**Ukoma** (pia **ugonjwa wa Hansen**; kwa Kiingereza: leprosy) ni ugonjwa wa kuambukiza wa kudumu  unaosababishwa na bakteria *Mycobacterium leprae* na *M. lepromatosis*  .

Baada ya ambukizo kuna kipindi ambapo mgonjwa hana dalili za ukoma. Kipindi hicho bila dalili kinaweza kuendelea hadi miaka 5 au hata miaka 20. Dalili zinazoonekana ni kwa mfano vidonge vya chembe vya neva, vya mfumo wa upumuaji, vya ngozi na vya macho  

Takriban wagonjwa wote wapya wanaishi katika nchi 16, India ikiwa na zaidi ya nusu ya wakoma wote. 
 
## Unyanyapaa
Kutenga wagonjwa katika makambi ya wakoma bado kunatokea. Katika nchi kama India makambi hayo yapata zaidi ya elfu.  Pia China  

## Marejeo 
Jamii:Magonjwa ya bakteria‎
Kigamit

**Kigamit** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagamit. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kigamit imehesabiwa kuwa watu 284,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigamit iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigamit kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigamit 
*lugha ya Kigamit katika Glottolog
*lugha ya Kigamit kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Masokwe wadogo

**Masokwe wadogo** (Kilatini: Hylobatidae) ni familia ya masokwe. Masokwe wadogo wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Asia ya Kusini-Mashariki.

## Mwainisho
* Familia Hylobatidae (Masokwe wadogo)
** Jenasi †*Bunopithecus* (Bunopithecus)
** Jenasi *Hoolock* (Hoolock gibbons)
** Jenasi *Hylobates* (Dwarf gibbons)
** Jenasi *Nomascus* (Crested gibbons)
** Jenasi *Symphalangus* (Siamang)

## Picha 

Hoolock hoolock 001.jpg|Western hoolock gibbon
Weisshandgibbon tierpark berlin.jpg|White-handed gibbon
Hylobates concolor2.jpg|Northern white-cheeked gibbon
Siamang Hellabrunn 2004.jpg|Siamang

Jamii:Kima na jamaa
Kiwere (Iringa)

**Kiwere** ni kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 11,296 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,776 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,304 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Iringa
Jamii:Wilaya ya Iringa Vijijini
Nyang'oro

'''Nyang'oro''' ni kata ya tarafa ya Ismani, Wilaya ya Iringa Vijijini, katika Mkoa wa Iringa, Tanzania, yenye Postikodi namba 51220. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 10,643 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,810 waishio humo.   
 
Ni eneo maarufu kwa kilimo hasa cha mahindi, ingawa ardhi imechoka kutokana na matumizi makubwa, hasa katika miaka ya 1950 na 1960, Ismani peke yake ilipokuwa inaweza kuzalisha kuliko Tanzania nzima.

Siku hizi barabara inayopita kijijini ikiunganisha Iringa na Dodoma, hivyo pia Cape Town na Kairo, imetiwa lami.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Iringa
Jamii:Wilaya ya Iringa Vijijini
Kigarasia-Adawasi

**Kigarasia-Adiwasi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagarasia. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kigarasia-Adiwasi imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigarasia-Adiwasi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigarasia-Adiwasi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigarasia-Adiwasi 
*lugha ya Kigarasia-Adiwasi katika Glottolog
*lugha ya Kigarasia-Adiwasi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Msimbo wa posta

thumbnail|Stempu ya Kirusi mnamo mwaka 1977 inayotangaza matumizi ya misimbo ya posta
thumbnail|Sehemu za msimbo wa posta wa Kanada (herufi + tarakimu)
**Msimbo wa posta** (pia **postikodi**)  (ing. *post code*, *ZIP* au *PIN*) ni ufutanao wa tarakimu au herufi unaotaja eneo ambako barua inatakiwa kufikishwa. 

Siku hizi posta za nchi nyingi za dunia hutumia misimbo hii. Kusudi lake ni kurahisisha kazi ya kuchambua na kutenganisha barua zinazopokelewa kufuatana na mahali zinapotumwa. Si lazima tena mfanyakazi wa posta ajue mahali pengi inatosha kugawa barua kufuatana na misimbo iliyoandikwa kwenye bahasha. Kwa hiyo misimbo hupangwa kufuatana na utaratibu wa kugawa na kusafirisha barua.

Kwa matumizi ya teknolojia ya kisasa kuna pia mashine zinazochambua barua zikitambua namba kwenye bahasha.

Nchi zilizo nyingi hutumia tarakimu pekee katika msimbo wa posta. Nchi zifuatazo huunganisha herufi na tarakimu: Argentina, Bermuda, Brunei, Kanada, Jamaika, Malta, Uholanzi, Ufalme wa Maungano (=Uingereza) na Venezuela.

Katika Kenya na Tanzania kuna mfumo wa msimbo wa posta mwenye tarakimu tano.
(Tazama pia Mfumo wa Msimbo wa Posta Tanzania na Mfumo wa Msimbo wa Posta Kenya)

Kwa mfano barua kwa mteja huko Nairobi-Westlands awe na msimbo wa posta 00800, halafu jina na namba ya sanduku la posta; kwa mteja huko Ololulunga katika Bonde la Ufa msimbo ni 20503.

Vivyo hivyo katika Tanzania barua kwenda Kashaulili huko Mpanda katika Mkoa wa Katavi iwe na msimbo 50106; mfanyakazi hahitaji kukumbuka jina na kata hii inatosha akiona msimbo uananza kwa tarakimu 5 ataweka bahasha katika kikapu cha Katavi.   

## Marejeo
## Tazama pia
*Mfumo wa Msimbo wa Posta Tanzania
**Mfumo wa Msimbo wa Posta Kenya

## Viungo vya Nje
*Kuhusu mfumo wa msimbo wa posta tanzania 
*Tanzania Post Code List 
*Misimbo kwa ofisi za posta Kenya 

Jamii:Mawasiliano