open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Majadiliano

**Majadiliano** (kutoka kitenzi chenye asili ya Kiarabu "kujadili") ni kitendo cha kupeana mawazo chanya baina ya watu au pande mbili au zaidi ili kufikia muafaka wenye manufaa kuhusu suala au masuala ya migogoro. 

Mara nyingi majadiliano hufanywa kwenye kikundi cha watu wawili au zaidi ili kutatua jambo au kuongeza ujuzi wa jambo fulani. Kwa mfano: majadiliano kuhusu maisha.

Ni mwingiliano kati ya vyombo vinavyotamani kuafikiana kuhusu masuala ya manufaa kwa pande zote. Makubaliano yanaweza kuwa ya manufaa kwa wote au baadhi ya wahusika. wazungumzaji wanapaswa kuanzisha mahitaji na matakwa yao wenyewe lakini pia wakitafuta kuelewa matakwa na mahitaji ya wengine wanaohusika ili kuongeza nafasi zao za kufunga mikataba, kuepuka mizozo, kuunda uhusiano na wahusika wengine, au kuongeza faida za pande zote.

Lengo la mazungumzo ni kuondoa tofauti, kupata faida kwa mtu binafsi au kikundi, au kupata suluhu ili kukidhi maslahi mbalimbali. Majadiliano ya usambazaji, au maelewano, hufanywa kwa kuweka mbele msimamo na kufanya makubaliano ili kufikia makubaliano. Kiwango cha imani baina ya pande zinazojadiliana katika kutekeleza suluhu iliyojadiliwa ni jambo muhimu kaika kubainisha mafanikio ya mazungumzo. Kiwango ambacho pande zinazojadiliana zinaaminiana katika kutekeleza suluhu iliyojadiliwa ni jambo kuu katika kubainisha mafanikio ya mazungumzo.

Watu hujadiliana kila siku, mara nyingi bila kuzingatia kuwa ni mazungumzo. Mazungumzo hutokea katika mashirika, ikiwa ni pamoja na biashara, mashirika yasiyo ya kibiashara, serikali, na vile vile katika mauzo na kesi za kisheria, na katika mazingira binafsi kama vile ndoa, talaka, malezi, urafiki, nk. Wataalamu wa majadiliano mara nyingi ni maalum. Mfano wa wataalamu wa wamajadiliano ni pamoja na wapatanishi wa muungano, wapatanishi wa kibiashara, wapatanishi wa amani, au wapatanishi mateka. Wanaweza pia kufanya kazi chini ya vyeo vingine, kama vile wanadiplomasia, wabunge, au madalali. Mazungumzo yanaweza pia kufanywa na algoriti au mashine katika kile kinachojulikana kama mazungumzo ya kiotomatiki.  Katika mazungumzo ya kiotomatiki, washiriki na mchakato lazima ufanyike ipasavyo.

## Marejeo 
Jamii:Amani
Jamii:Diplomasia
Jamii:USW
Jamii:Elimu jamii
Kaboni 14

**Kaboni 14** ni isotopi ya mionzi ya kaboni na kiini cha atomi ambacho kina protoni 6 na neutroni 8. Kuwepo kwake katika vifaa vya kikaboni ni msingi wa mbinu ya rediokaboni iliyopangwa na Willard Libby na wenzake (1949) kupimia umri wa sampuli za akiolojia, jiolojia na hidrojiolojia. 

Kaboni-14 iligunduliwa na Martin Kamen na Sam Ruben tarehe 27 Februari 1940, katika Radiation Laboratory ya Chuo Kikuu cha California huko Berkeley, California, Marekani. Hata hivyo uwepo wake uliwahi kupendekezwa na Franz Kurie mwaka wa 1934.

Kuna isotopi tatu za asili zinazotokea duniani: 
*99% ya kaboni ni kaboni-12, 
*1% ni kaboni-13, na 
*kaboni-14 hutokea kwa kiasi cha kufuatilia, yaani, juu ya 1 au 1.5 atomi kwa atomi 1012 ya kaboni katika anga. 

Kaboni-12 na kaboni-13 ni imara, wakati nusu ya maisha ya kabon-14 ni miaka 5,730 ± 40.  Kuoza kwa kaboni-14 katika nitrojeni-14 kwa kuharibika kwa beta. Gramu ya kaboni yenye atomu 1 ya kaboni-14 kwa atomi 1012 itatoa chembe za beta 0.2 kwa pili. 

Chanzo cha asili cha kaboni-14 duniani ni athari ya mionzi kutoka angani juu ya nitrojeni ya anga, na hivyo ni "nuclide cosmogenic". Hata hivyo, kupima kwa nyuklia kati ya 1955-1980 ilichangia kwenye bwawa hili.

## Asili 
Uzalishaji wa asili katika anga
*1: Uundaji wa kaboni-14
*2: Uharibifu wa carbon-14
*3: "Mlinganyo" sawa ni kwa viumbe hai, na usawa ni kwa ajili ya viumbe visivyo hai, ambapo C-14 kisha kuoza (Tazama 2).

Kaboni-14 huzalishwa katika tabaka za juu za troposphere na sehemu ya juu ya dunia yenye ozoni inayofyonza asilimia 99 ya mnururisho wa urujuanimno (*stratosphere* kwa Kiingereza*)* na neutroni za joto zinazotumiwa na atomi za nitrojeni. Wakati mionzi ya cosm iningia kwenye anga, hupata mabadiliko mbalimbali, ikiwa ni pamoja na uzalishaji wa neutroni. Neutroni husababisha (1n) kushiriki katika majibu yafuatayo:

N + 14
7N
→ 14
6C
+ P

Kiwango cha juu zaidi cha uzalishaji wa kaboni-14 hufanyika kwa urefu wa kilomita 9 hadi 15 (futi 30,000 hadi 49,000) na katika latitudo kubwa ya usumaku wa dunia.

Kiwango cha uzalishaji wa 14C kinaweza kutekelezwa na ni kati ya 16,400 na 18,800 atomi 14C m-2s-1, ambayo inakubaliana na bajeti ya kimataifa ya kaboni ambayo inaweza kutumika nyuma, lakini inajaribu kupima moja kwa moja kiwango cha uzalishaji katika situ hakuwa na mafanikio sana. Viwango vya uzalishaji hutofautiana kwa sababu ya mabadiliko ya flux ya cosmic inayosababishwa na mzunguko wa upepo wa jua na uga sumaku wa jua, na kutokana na tofauti katika uga sumaku. Mwisho unaweza kuunda tofauti kubwa katika viwango vya uzalishaji wa 14C, ingawa mabadiliko ya mzunguko wa kaboni yanaweza kusababisha madhara haya kufuta nje. Spikes mara kwa mara zinaweza kutokea; kwa mfano, kuna ushahidi wa ongezeko la kawaida la nguvu la kiwango cha uzalishaji katika AD 774-775, lililosababishwa na tukio lenye nguvu la nishati ya nishati ya jua, yenye nguvu zaidi kwa miaka kumi iliyopita. Mwingine "ongezeko la ajabu" 14C (20‰) hivi karibuni (2017) limehusishwa na tukio la 5480 BC, ambalo haliwezekani kuwa tukio la jua.

Kaboni-14 inaweza pia kuzalishwa na bolts umeme.

Jamii:Kemia
Parsek

350px|thumb|Paralaksi inasababisha nyota (njano) kuonekana mahali tofauti ikipimwa kutoka sehemu mbili tofauti za obiti ya Dunia

**Parsek** (:en:parsec, kifupi cha *parallax second*, kutoka maneno paralaksi na sekunde) ni kipimo cha umbali kinachotumiwa katika astronomia kwa kutaja umbali kati ya nyota na violwa vingine vya angani. Kifupi chake ni pc.

Umbali wa parsek 1 ni sawa na miakanuru 3.26 au karibu kilomita trilioni 31 au mita 3.0857×1016.

Ufafanuzi wa parsec ni umbali kati ya Jua na gimba la angani linaoonekana kwa pembe la paralaksi la sekunde moja ya tao *(:en:arcsecond)*. 

Msingi wa kipimo hiki ni hali ya paralaksi inayosababisha ya kwamba nyota inaonekana mahali tofauti kama inaangaliwa kutoka sehemu moja kwenye obiti ya Dunia ikizunguka Jua au kutoka sehemu nyingine kinyume chake. Tofauti hii ilhali umbali wa Jua-Dunia unajulikana inaruhusu kupiga hesabu ya trigonometria na kugundua umbali wa nyota iliyopimwa.

Kwa kutaja umbali mkubwa sana kuna pia vizio vya kiloparsek (kpc), megaparsek (Mpc) na gigaparsek (Gpc).

Wanaastronomia hupendelea kutaja umbali kwa parsek kuliko miakanuru.

## Parsek na Kiloparsek
Umbali kati ya nyota jirani hutajwa kwa Parsek. Kama umbali unazidi parsek 1,000 kizio cha Kiloparsek kinatumiwa, kwa mfano kutaja umbali kati ya sehemu tofauti ya galaksi moja au ndani ya kundi la galaksi. 

* Parsek inalingana na takriban miakanuru 3.26
* Nyota iliyo karibu zaidi na Jua letu ni Proxima Centauri, sehemu ya mfumo wa Alpha Centauri (Rijili Kantori) ina umbali wa parsek 1.30 (miakanuru 4.24)
* Umbali wa fungunyota la Kilimia ni 130±10 pc (miakanuru 420±32.6)
* Kitovu cha Njia Nyeupe (galaksi yetu) kina umbali wa kiloparsek 8 (miakanuru 26.000) kutoka Dunia; Njia Nyeupe huwa na kipenyo cha takriban 34 kpc (miakanuru 110.000)
* Galaksi jirani ya Andromeda iko kwa umbali wa 780 kpc (miakanuru milioni 2.5) kutoka Dunia

## Megaparsek na gigaparsek
Umbali wa milioni moja parsek huitwa Megaparsek (Mpc). Umbali kati ya galaksi au kati ya makundi ya galaksi hutajwa kwa megaparsek. Zaidi ya megaparsek 1,000 hutajwa kwa Gigaparsek (Gpc). Gigaparsek 1 inalingana na miakanuru bilioni 3.26

Mifano
* Galaksi ya Andromeda iko takribani 0.78 Mpc (miakanuru 2.5) kutoka Dunia.
* Kundi la galaksi lililo karibu (Virgo Cluster) lipo kwa umbali wa 16.5 Mpc (miakanuru 54) kutoka dunia 
* Galaksi ya RXJ1242-11 iliyo na shimo jeusi kubwa kama Njia Nyeupe huwa na umbali wa takriban 200 Mpc (miakanuru milioni 650) kutoka Dunia
* Upeo wa mwisho wa ulimwengu unaoweza kutazamiwa unakadiriwa kuwa na nusukipenyo cha 14.0 Gpc 

## Tanbihi
Proxima Centauri

400px|thumb|Nyota mbili angavu ni Alpha na Beta Centauri; nyota hafifu katika duara nyekundu ni Alpha Centauri C = Proxima Centauri
**Proxima Centauri** ni nyota iliyo karibu kabisa na Jua hivyo pia na Dunia. Ni sehemu ya mfumo wa Rijili Kantori inayojulikana kama Alpha Centauri. Umbali wake na Jua ni miakanuru 4.22.

## Majina
Proxima Centauri ni jina rasmi la nyota hii. Inajulikana pia kama "Alfa Centauri C" maana ni nyota ya tatu katika mfumo wa Alfa Centauri inayoitwa kwa Kiswahili "Rijili Kantori".  Rijili Kantori (Alfa Centauri) inaonekana kama nyota moja angavu lakini kwa darubini kubwa inaonekana kuwa mfumo wa nyota 3 zinazoshikamana kwa kuzunguka kitovu cha graviti cha pamoja. Nyota hizi zinatofautishwa kwa kuziita Alfa Centauri A, B, na C. 

"Proxima Centauri" ni jina la Kilatini lenye maana "proxima"= karibu zaidi na "Centauri" katika makundinyota ya Centaurus inayojulikana kwa Kiswahili kama "Kantarusi" au Kantori.

## Tabia
Proxima Centauri ni nyota kibete nyekundu inayofuata wenzake Alfa Centauri A na B kwa umbali mkubwa unaobadilika kati ya vizio astronomia 5,270 hadi 12,900. Uangavu unaonekana ni mag 11.05 ilitambuliwa mwaka 1915 tu. Kipenyo chake ni kilomita 200,000 na hii sehemu ya saba ya kipenyo cha Jua letu, au mara mbili kipenyo cha sayari Mshtarii. Masi yake ni asilimia 12.3 za masi ya Jua.

Mwaka 2016 sayari moja ilitambuliwa inayozunguka Proxima Centauri kwa umbali wa vizio astronomia 0.05 katika kipindi cha siku 11 za Dunia. Masi yake ni takriban mara 1.5 ya Dunia.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Proxima Centauri: the nearest star to the Sun, Nemiroff, R.; Bonnell, J., eds. (July 15, 2002), Astronomy Picture of the Day. NASA. 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Johann Bayer

thumb|400px|Kundinyota la Orion (Jabari) katika Uranometria ya Johann Bayer
**Johann Bayer** (1572 &#x2013; 7 Machi 1625) alikuwa mwanasheria na mwanaastronomia kutoka nchi ya Ujerumani. Alianzisha mfumo unaotumika hadi leo wa kutaja mahali pa nyota angani kufuatana na kundinyota na mwangaza unaoonekana. Majina ya Bayer hutumiwa kwa nyota angavu zinazoonekana vema kwa macho matupu. 

## Maisha
Alizaliwa mwaka 1572 mjini Rain katika Bavaria. 

Alipokuwa na miaka 20 alianza masomo yake ya falsafa na sheria katika chuo kikuu cha Ingolstadt. 

Baada ya kumaliza masomo yake alihamia Augsburg alipofanya kazi ya mwanasheria akawa mshauri wa kisheria wa halmashauri ya mji kuanzia mwaka 1612.

Nje ya kazi yake alijisomea elimu katika fani mbalimbali ikiwa ni pamoja na akiolojia, hisabati na astronomia. 

Hakuunda familia yake, bali alibaki kapera bila kuoa akafa mwaka 1625.

## Kazi
Bayer amekuwa maarufu kwa atlasi yake ya nyota ya Uranometria ("*Uranometria Omnium Asterismorum"* - "Ramani ya anga ya makundinyota yote") iliyochapishwa mara ya kwanza mjini Augsburg mwaka 1603. 

Hii ilikuwa ramani ya nyota ya kwanza iliyoonyesha pia nyota zinazoonekana tu kwenye angakusi ya Dunia, kazi iliyowezeshwa na safari za upelelezi tangu meli za Ferdinand Magellan kuzunguka Dunia yote mara ya kwanza mwaka 1521.   

Hii ilikuwa atlasi ya kwanza ya nyota yenye ramani 51: moja-moja kwa ajili ya kila kundinyota lilojulikana tangu zamani za Ptolemaio ukurasa unaoonyesha kundinyota mpya kwenye nusutufe ya kusini zilizobuniwa na Petrus Plancius na ramani mbili za angakusi na angakaskazi. Kila ramani ina alama za kuonyesha longitudo na latitudo alizochukua kutoka orodha ya nyota ya Tycho Brahe ambayo haikuchapishwa bado wakati wa kutolewa kwa Uranometria. 

Bayer alitumia kazi ya Tycho Brahe, inawezekana alitumia pia atlasi ya nyota ya Alessandro Piccolomini ya mwaka 1540 ingawa Bayer aliongeza zaidi ya nyota 1,000 kwa orodha za watangulizi wake. 

Katika kitabu cha *Uranometria* alianzisha mfumo mpya wa kutaja nyota inayojulikana kama "majina ya Bayer". Humo alipanga kila nyota katika kundinyota fulani. Ndani ya kundinyota aliipa kila nyota herufi ya Kigiriki kufuatana na uangavu: nyota angavu zaidi iliitwa Alfa, iliyofuata Beta, halafu Gamma na kadhalika. 

Katika atlasi yake aliingiza makundinyota 12 mpya zilizobuniwa miaka michache iliyopita kutaja nyota za angakusi ambazo hazikujulikana na wataalamu wa Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale.

## Heshima baada ya kufa
Kwenye Mwezi wa Dunia kuna kasoko iliyopokea jina la Bayer kwa heshima yake. 

## Tazama pia
*Jina la Bayer

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1572
Jamii:Waliofariki 1625
Jamii:Wanaastronomia wa Ujerumani
Kigadjerawang

**Kigadjerawang** (pia **Kigajirrabeng**) ni lugha ya Kijarrakan nchini Australia inayozungumzwa na Wagadjerawang katika majimbo ya Australia Magharibi na [Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kigadjerawang wawili tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Wengine hukiangalia kuwa [lahaja ya Kimiriwung.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigadjerawang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigadjerawang 
*lugha ya Kigadjerawang katika Glottolog
*lugha ya Kigadjerawang katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kijarrakan

right|thumb|Eneo la lugha za Kijarrakan barani mwa Australia (rangi ya kizambarau)
**Lugha za Kijarrakan** (au **Kidjeragan**) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha tatu tu ambazo zilikuwa zinazungumzwa katika majimbo ya Australia Magharibi na Northern Territory: Kigadjerawang, Kikitja na Kimiriwung. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka.

## Viungo vya nje
*lugha za Kijarrakan katika Glottolog
*lugha za Kijarrakan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Kikitja

**Kikitja** (au **Kikija**) ni lugha ya Kijarrakan nchini Australia inayozungumzwa na Wakitja katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikitja 210, na lugha imo hatarini mwa kutoweka.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikitja kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikitja 
*lugha ya Kikitja katika Glottolog
*lugha ya Kikitja katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiyankunytjatjara

**Kiyankunytjatjara** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wayankunytjatjara katika majimbo ya Australia Kusini na Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiyankunytjatjara 560. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyankunytjatjara kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyankunytjatjara kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyankunytjatjara
*lugha ya Kiyankunytjatjara katika Glottolog
*lugha ya Kiyankunytjatjara katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Elfu moja na saba

**Elfu moja na saba ** ni namba inayoandikwa **1007** kwa tarakimu za kawaida na MVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1006 na kutangulia 1008.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 53.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1007 KK na 1007 BK.

## Tanbihi
Mkulima

kwenye eneo la Mlima Kenya.]]
**Mkulima** ni mtu anayejihusisha na sekta za kilimo na ufugaji na pengine uvuvi. 

Katika kilimo mkulima hufanya kazi ya kukuza mimea, kuipalilia mpaka wakati wa  mavuno.

Jamii:Uchumi
Jamii:Kazi
Elfu moja na nane

**Elfu moja na nane ** ni namba inayoandikwa **1008** kwa tarakimu za kawaida na MVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1007 na kutangulia 1009.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 7.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1008 KK na 1008 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na tisa

**Elfu moja na tisa** ni namba inayoandikwa **1009** kwa tarakimu za kawaida na MIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1008 na kutangulia 1010.

**1009** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1009 KK na 1009 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na kumi

**Elfu moja na kumi** ni namba inayoandikwa **1010** kwa tarakimu za kawaida na MX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1009 na kutangulia 1011.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 101.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1010 KK na 1010 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na kumi na mbili

**Elfu moja na kumi na mbili** ni namba inayoandikwa **1012** kwa tarakimu za kawaida na MXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1011 na kutangulia 1013.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 11 x 23.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1012 KK na 1012 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na kumi na moja

**Elfu moja na kumi na moja** ni namba inayoandikwa **1011** kwa tarakimu za kawaida na MXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1010 na kutangulia 1012.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 337.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1011 KK na 1011 BK.

## Tanbihi
Elfu moja na kumi na tatu

**Elfu moja na kumi na tatu ** ni namba inayoandikwa **1013** kwa tarakimu za kawaida na MXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1012 na kutangulia 1014.

**1013** ni namba tasa.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1013 KK na 1013 BK.

## Tanbihi
Rijili ya Jabari

300px|thumb|Ulinganifu wa ukubwa baina ya Rijili Jabari na Jua letu (kushoto)
**Rijili ya Jabari** *(:en:Rigel)* ni nyota jitu katika kundinyota la Jabari *(:en:Orion)*.  

## Jina
Jina la Kiswahili Rijili ya Jabari linatokana na ar. رجل الجبار *rijil-al-jabar*. Maana ya jina ni "mguu wa jitu" maana mataifa ya kale waliona kundinyota lote kama picha ya jitu katika anga. Jina la kimagharibi "Rigel" linatokana pia na neno lilelile la Kiarabu kwa "mguu" yaani رجل inayoandikwa kwa herufi za Kilatini ama "rijil" au "rigil". .

Jina la kitaalamu kufuatana na mfumo wa Bayer ni **Beta Orionis** kwa maana ya kwamba ilitazamiwa kuwa nyota ya pili kwa uangavu kati ya nyota za Jabari (Orion).

## Tabia
Rijili Jabari inaonekana kama nyota angavu sana kwenye anga la usiku. Mwangaza unaoonekana ni 0.13 mag kwa hiyo ni nyota angavu ya saba angani. Rangi yake ni nyeupe hadi buluu-nyeupe. Katika darubini kubwa inaonekana kama nyota maradufu yaani mfumo wa nyota tatu, labda pia tano.

Umbali na dunia ni miaka nuru 778.

## Tanbihi
Jabari

thumb|400px|Jabari - Orion
[thumb|400px|Nyota za Jabari jinsi zinavyoonekana; juu kushoto iko **[Ibuti la Jauza** (Betelgeuse), chini kulia **Rijili ya Jabari** (Rigel) na chini katikati Nebula ya Jabari (Orion nebula)]]
**Jabari** ni kundinyota linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Orion. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Jabari huwa hazipo pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisia kuna umbali mkubwa kati yake, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Jabari" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoliona kutoka duniani.

## Jina
Jina la Kiswahili ni Jabari na linatokana na Kiarabu الجبار *al-jabbaar* ambalo linamaanisha "jitu". Jina hili lilipokewa na Waarabu kutoka kwa Waaramu waliosema *gabbara* "jitu". Wote walimaanisha hapa tabia ya mwindaji mkuu na nusu-mungu katika mitholojia ya Kigiriki aliyeitwa Ὠρίων *orion* na hivyo alitajwa katika kitabu cha Almagesti cha Klaudio Ptolemaio.

## Nyota
Jabari ni kati ya makundinyota yanayoonekana vyema kwenye angakusi na pia angakaskazi ya Dunia. Nyota saba angavu sana zinakumbukwa kirahisi na watazamaji wa anga.

Nyota nne za Rijili ya Jabari (Rigel), Ibuti la Jauza (*Betelgeuse*), Bellatrix and Saiph zinafanya pembenne, na katikati kuna safu ya nyota tatu za karibu zinazoitwa "ukanda" ambazo ni Alnitak, Alnilam na Mintaka (ζ, ε na δ Orionis). Chini ya nyota za ukanda kuna nyota angavu inayotambuliwa kwa darubini ndogo kuwa nebula angavu, hii ni Nebula ya Jabari (Orion nebula).

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 252 (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
* Constellation Guide:Orion  
*Orion the hunter, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
*Orion, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Kim Ann Zimmermann: Orion Constellation: Facts About the Hunter
Elfu moja na ishirini

**Elfu moja na ishirini** ni  namba inayoandikwa 1020 kwa tarakimu za kawaida na MXX kwa zile za kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1019 na kutangulia 1021.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 5 x 17.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1020 KK na 1020 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Jamii:Hisabati
Shughuli za binadamu

thumb|watu wakiwa ziwani wanavua samaki
**Shughuli za binadamu** ni shughuli ambazo binadamu huzifanya ili kujipatia yale anayoyahitaji. Mfano wa shughuli hizo ni:
*1. ufugaji
*2. kilimo
*3. uchimbaji madini
*4. uvunaji wa miti n.k.

Pia binadamu anapofanya shughuli hizo huweza kuleta faida au hasara katika jamii. Baadhi ya faida hizo ni:
*1. kujipatia kipato
*2. kuongeza pato la taifa
*3. kutokuwe kwa janga la njaa n.k
*4. hutusaidia katika elimu mfano uvunaji wa miti hutuwezesha kupata karatasi.

Katika shughuli hizo pia binadamu huweza kuleta hasara mbalimbali katika jamii na taifa kwa ujumla.baadhi  ya hasara hizo ni
*1. uharibifu wa mazingira
*2. janga la njaa kuongezeka
*3. uchafuzi wa hali ya hewa
*4. ongezeko la joto duniani
*5. kupungua kwa pato la taifa
*6. kutokea kwa mmomonyoko wa udongo na kadhalika

Jamii:Kazi
Jamii:Uchumi
Peasi

**Peasi** au **pea** (kutoka Kilatini pirus, kwa kupitia Kiing. pear) ni tunda la mpea lenye nyama nyeupe yenye majimaji na ladha inayofanana na ile ya tufaa (kwa Kilatini malus au "pirus malus", yaani "pea baya"), lakini tamu zaidi. 

## Faida za peasi 
Inadaiwa kwamba tunda hili lina faida nyingi sana kwa mwanadamu iwapo atalitumia, lakini siyo madhara haya yote yamethibitishwa na majaribio ya kisayansi.
* 1. Peasi husafisha mishipa ya moyo, pia hukausha jasho la kwapa kwa wale wenye kutokwa na jasho jingi.
* 2. Peasi lina vitamini A na B.
* 3. Peasi hutibu mafua ya ndege na kusaidia mmeng'enyo wa chakula.
* 4. Peasi huleta hamu ya kula.
* 5. Juisi ya peasi ni nzuri kwa kuua mba.
* 6. Pea hutibu kibofu na UTI.

Jamii:Matunda
Vostok

thumb|Mfano wa chombo cha anga Vostok pamoja na sehemu ya juu ya roketi
**Vostok** (kwa Kirusi Восто́к, *mashariki*) ilikuwa jina la mradi wa kwanza wa usafiri wa anga-nje uliofaulu kupeleka binadamu kwenye anga-nje na kuwarudisha tena salama.

Ilikuwa mradi wa Umoja wa Kisovyeti ulioshindana na mradi wa Mercury wa Marekani. Mwanaanga Yuri Gagarin alikuwa binadamu wa kwanza aliyerushwa juu katika chombo Vostok 1 tarehe 12 Aprili 1961 na kuzunguka dunia mara moja katika anga-nje kwa kimo kati ya kilomita 315 na 169.

Mradi wa Vostok ilikuwa na safari sita za kupeleka wanaanga nje ya angahewa ya Dunia kati ya 1961 na 1963; safari ndefu ilidumu siku tano ambapo Vostok 6 ilimpeleka mwanaanga Valentina Tereshkova aliyekuwa mwanamke wa kwanza katika anga-nje.
 
Mradi ulitumia roketi za kijeshi zilizobeba chomboanga chenye sehemu mbili 
* dambra (chumba kidogo cha rubani) 
* moduli ya huduma (injini, tangi ya fueli, beteri)

Wakati wa kurudi wanaanga walirushwa kutoka dambra wakarudi ardhini kwa parachuti.

Jamii:Usafiri wa anga-nje wa Kisovyeti
Kigabi-Gabi

right|thumb|Eneo la Kigabi-Gabi (rangi ya manjano)
**Kigabi-Gabi** (pia **Kigubbi-Gubbi**) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagabi-Gabi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigabi-Gabi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigabi-Gabi kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kibatyala.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigabi-Gabi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigabi-Gabi 
*lugha ya Kigabi-Gabi katika Glottolog
*lugha ya Kigabi-Gabi katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiwakawaka

right|thumb|Eneo la Kiwakawaka (rangi nyekundu)
**Kiwakawaka** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawakawaka katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiwakawaka wawili tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwakawaka kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwakawaka kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwakawaka
*lugha ya Kiwakawaka katika Glottolog
*lugha ya Kiwakawaka katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Daniel Ortega

**Jose Daniel Ortega Saavedra** (amezaliwa 11 Novemba 1945) ni mwanasiasa wa Nikaragua. Ni rais wa Nikaragua tokea mwaka 2007. Pia alitumikia kama rais kuanzia mwaka 1979 mpaka 1990. Mnamo Novemba 2021, Daniel Ortega, alichaguliwa tena kwa muhula wa nne wa miaka mitano na 75% ya kura, kulingana na matokeo rasmi ya kwanza yaliyotolewa na Baraza Kuu la Uchaguzi.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Watu wa Nikaragua
Mdalasini

**Midalasini** ni miti mikubwa kiasi ya jenasi *Cinnamomum* katika familia Lauraceae ambayo gome lao hutumika kama kiungo kinachoitwa dalasini. Jenasi *Cinnamomum* ina spishi zaidi ya 300 lakini gome la spishi 6 tu huuzwa kama dalasini.

## Spishi
* *Cinnamomum burmanni*, Mdalasini wa Indonesia
* *Cinnamomum cassia*, Mdalasini wa Uchina
* *Cinnamomum citriodorum*, Mdalasini wa Malabar
* *Cinnamomum loureiroi*, Mdalasini wa Saigon
* *Cinnamomum tamala*, Mdalasini wa Uhindi
* *Cinnamomum verum*, Mdalasini wa Kweli au wa Sri Lanka

## Picha 

 Cassialeaf tree bd.jpg|Mdalasini wa Uhindi
 Cinnamomum burmanni, blomtakkies, a, Manie van der Schijff BT.jpg|Maua ya mdalasini wa Indonesia
 Cinnamomum verum spices.jpg|”Vijiti” (magome) vya dalasini, unga na maua yaliyokauka ya mdalasini wa kweli
 Gyepi.jpg|”Vijiti” vya mdalasini wa Uchina

Jamii:Mparachichi na jamaa
Ramani ya nyota

]]

**Ramani ya nyota** ni ramani inayoonyesha nyota zinazoonekana kwenye anga wakati wa usiku. Mkusanyiko wa ramani za nyota katika kitabu kimoja huitwa atlasi ya nyota.

Ramani za nyota za zamani zilionyesha mara nyingi maumbo ya kundinyota jinsi zilivyowazwa katika mitholojia ya mataifa.

Siku hizi ramani za nyota zinapatikana pia kama programu za kompyuta na katika intaneti.

Ramani za nyota zimehifadhiwa katika majengo ya Misri ya Kale tangu zamani, labda pia tangu Zama za Mawe.

## Majina mapya baada ya Kolumbus
Elimu ya nyota ilipanuka sana baada ya safari za upelelezi ambako mabaharia wa Ulaya walianza kuzunguka dunia yote kuanzia Magellan katika karne ya 16 BK. Hadi wakati ule elimu ya Ulaya kuhusu nyota za nusutufe ya kusini ya Dunia ilikuwa ndogo. Waarabu nao walijua tu sehemu ya nyota upande wa kusini ya ikweta. Mfano ni ramani za Albrecht Dürer alizochora mwaka 1515 (kabla ya Kolumbus na Magellan) ambako anga ya kusini lina makundinyota chache tu - na ramani ya Frederik de Wit aliyochora ramani yake miaka 150 baadaye wakati nyota za kusini zilipimwa tayari.

## Ramani za kisasa
Tangu upanuzi wa elimu ya astronomia na kujulikana kwa nyota mamilioni haikuwezekana kuonyesha tena nyota zote kwenye ramani. Siku hizi ramani zilizochorwa na kuchapishwa zinatumiwa zaidi kwa kusudi la kuelimisha jamii kuhusu nyota angavu zaidi na kama msaada wa kutambua violwa kama vimondo au sayari lakini si tena kwa kazi ya kitaalamu inayotumia orodha za nyota pamoja na majiranukta angani.

Jamii:Majiranukta ya anga
Waakie

**Waakie** (pia **Wamosiro**, kutokana na jina la ukoo mmojawapo) ni kabila dogo la watu wa Tanzania wanaoishi upande wa magharibi wa Mkoa wa Arusha. 

Mwaka 2000 walihesabiwa kuwa 5,268 http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TZ. 

Waakie, kama makabila mengine ya wawindaji wa Kenya na Tanzania, wanaitwa pengine *Wadorobo* au *Wandorobo*. 

Wengi wao hawatumii tena lugha yao, Kiakie, bali Kimasai na Kiswahili

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Ogiek.org 

A
Jamii:Mkoa wa Arusha
Waakiek

**Waakiek** ni kabila dogo la watu wanaoishi katika mkoa wa Arusha,Tanzania kaskazini, na pia Kenya, wakihesabiwa kuwa 3,700 tu. 

Kati yao wazee wachache tu wanatumia lugha yao, Kiakiek. Wengi wanatumia Kimasai au Kikuyu.

Wametokana na Waogiek.

## Tanbihi
Waasa

**Waasa** ni kabila dogo la watu wa Mkoa wa Manyara, Tanzania Kaskazini. Mwaka 1999 walihesabiwa kuwa 300 tu, baada ya wengine kumezwa na kabila la Wamasai. 

Zamani walikuwa wakiongea lugha ya Kiaasáx, iliyoitwa pengine "Kidorobo".

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Wahutu

**Wahutu** ni kabila kubwa la watu wanaoishi kigoma n'a katavi 

katika eneo la Maziwa makubwa ya Afrika, hasa Rwanda na Burundi, lakini pia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania, hasa baada ya vita vya wenyewe kwa wenyewe. Jumla yao ni zaidi ya milioni 11.59

Lugha yao ni kati ya lugha za Kibantu na imegawanyika katika lahaja mbili, Kinyarwanda na Kirundi.

H
H
H
H
Wakisankasa

**Wakisankasa** ni kabila dogo la watu wa mkoa wa Arusha na mkoa wa Mara katika Tanzania Kaskazini. 

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 4,670 tu. Ni tofauti na makundi mengine ya watu wanaoitwa Wadorobo.

## Tanbihi
Kiwuliwuli

**Kiwuliwuli** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawuliwuli katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwuliwuli, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwuliwuli kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwuliwuli kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwuliwuli
*lugha ya Kiwuliwuli katika Glottolog
*lugha ya Kiwuliwuli katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Wakw'adza

'''Wakw'adza** (huitwa pia **Waqwadza**, **Wangomvia''') walikuwa kabila dogo la watu wa Tanzania ambao waliishi kwanza katika Mkoa wa Manyara, Wilaya ya Mbulu, halafu katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Bahi. 

Lugha yao ilikuwa Kikw'adza, moja kati ya lugha za Kikushi, iliyokufa kati ya miaka 1976 na 1999, kwa sababu katika karne ya 20 Wakw'adza walijichanganya na majirani wao Wagogo na Wasandawe. Haieleweki kama bado kuna watu wanaojiona kuwa wa kabila hilo. Ndugu zao wa jirani ni Wairaq.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bahi
Wakwavi

**Wakwavi** ni kundi la wafugaji nchini Tanzania, waliohesabiwa kuwa 7,378 katika sensa ya mwaka 1957. 

Uhusiano wao na Wagogo na Wamasai unajadiliwa. 

Lugha yao inaitwa Kikwavi.

## Marejeo
*Krapf, Johann Ludwig, (1854), *Vocabulary of the Engutuk Eloikop, or the vocabulary of the Wakuafi Nation in the Interior of Equatorial Africa*
*Tübingen: Fues.  Spencer, Paul, (2003), *Time, Space, and the Unknown: Maasai configurations of power and providence*, Routledge, London. (pp.&nbsp;58–63).
Wamaviha

**Wamaviha** ni kabila la watu wanaoishi mpakani kati ya Tanzania na Msumbiji. 

Lugha yao ni kati ya lugha za Kibantu na inaitwa Kimaviha. Hata hivyo wengi wao wanaongea pia lugha nyingine kama vile Kiswahili, Kimakua, halafu Kiingereza au Kireno.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Msumbiji
Wanyasa

**Wanyasa** ni kabila la watu wanaoishi hasa upande wa kaskazini mashariki wa ziwa Nyasa, kati ya nchi za Malawi, Tanzania na Msumbiji. Pengine wanaitwa pia Wamanda.

Ngoma za Kinyasa huwa ni mganda na kioda na ngoma hizo huweza kuchezwa na jinsia zote sio kwa aina fulani tu huweza kuburudisha na kusawili mambo mbalimbali yanayofanywa na jamii hizo kwa kutumia nyimbo na midundo ya ngoma hizo zinazotendwa mbele ya umati wa watazamaji.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Makabila ya Msumbiji
Jamii:Makabila ya Tanzania
Washirazi

**Washirazi** (pia: **Wambwera**) ni kabila la watu wa visiwa vya Bahari Hindi, hasa vile vya Zanzibar na Komoro

Hadi leo karibu wote wanaongea lahaja za Kiswahili na kufuata dini ya Uislamu.

Katika karne ya 20 jina la "Shirazi" lilipata umaarufu wa kimataifa wakati wapinzani wa utawala wa Kiarabu kisiwani Unguja walifanya mapinduzi ya Zanzibar kwa jina la "Afro Shirazi Party" iliyoendelea kutawala Zanzibar hadi mwaka 1977 ilipounganika na TANU ya bara na kuwa Chama cha Mapinduzi na hivyo kuacha jina lake.

## Tanbihi
## Marejeo
## Kusoma zaidi
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Kigarrwa

**Kigarrwa** (au **Kigarawa**) ni lugha ya Kiyanyi nchini Australia inayozungumzwa na Wagarrwa katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2012, kulikuwa na  wasemaji wa Kigarrwa 59 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigarrwa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigarrwa 
*lugha ya Kigarrwa katika Glottolog
*lugha ya Kigarrwa katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kiyanyi

**Lugha za Kiyanyi** (au za **Kigarawan**) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha mbili tu ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory: Kigarrwa na Kiwaanyi. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka.

## Viungo vya nje
*lugha za Kiyanyi katika Glottolog
*lugha za Kiyanyi katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Lugha ya kikabila

**Lugha ya kikabila** (kwa Kiingereza: *vernacular language*) ni lugha inayotumiwa hasa na watu wa kabila fulani, isifikie kiwango che kutumika katika nchi nzima.

Kwa kawaida kabila lolote lina lugha yake, ingawa si kila mara ni hivyo.

Jamii:Lugha
Kigiyug

**Kigiyug** kilikuwa lugha ya Kidaly nchini Australia iliyozungumzwa na Wagiyug katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigiyug, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigiyug kiko katika kundi la Kiwagaydy lakini wengine husema kwamba hakihusiani na lugha nyingine yoyote.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigiyug kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigiyug 
*lugha ya Kigiyug katika Glottolog
*lugha ya Kigiyug katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kidaly

**Lugha za Daly** ni kundi la lugha nchini Australia ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory karibu na mto Daly. Wataalamu hawakubaliani kama ni familia moja ya lugha au ni familia nne, tano tofauti. Jumla ya idadi ya lugha katika eneo la mto Daly ni 19 hivi, na nyingi zimo hatarini mwa kutoweka au hata zimetoweka tayari.

## Viungo vya nje
*lugha za Kidaly katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Kimaringarr

**Kimaringarr** ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamaringarr katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimaringarr sita tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaringarr kiko katika kundi la Kibringen.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimaringarr kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimaringarr 
*lugha ya Kimaringarr katika Glottolog
*lugha ya Kimaringarr katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Washkaji Wenye Vipaji

***Washkaji Wenye Vipaji*** ni jina la kutaja albamu ya muziki wa kizazi kipya yenye nyimbo mchanganyiko kutoka kwa wasanii mbalimbali wa Tanzania. Wasanii hao ni pamoja na Da Jo, Bad Spack, Neck Breakerz, Manyema Family, Gangwe Mobb, XPlasterz, Nigger II Public, Jack Warriors, Mr. Shin, Stara Thomas, JC (69) na  Q Chief. 

Albamu hii ya nyimbo mchanganyiko ulikuwa usimamizi wake Sebastian Maganga na Bernard Oduor. Seba ni miongoni mwa watangazaji waliokuwa wanasimamia kwa jicho la karibu sana uanzishwaji na uendelezi wa muziki wa kizazi kipya kwa mwanzoni mwa miaka ya 2000. Kulikuwa na kipindi kabisa katika Redio Uhuru kuhusu chati za muziki wa kizazi kipya kilichotwa Deiwaka. Kipindi kilikuwa Jumatatu hadi Ijumaa. Kilitumia jina la Deiwaka hadi 2004 kikaitwa Party Up, Hurry Up na muda ukabadilika kutoka saa nane mchana hadi saa kumi, kwenda saa moja usiku hadi saa tatu. Redio pia ilibadilishwa jina kutoka Redio Uhuru hadi Uhuru FM. Kilikuwa kipindi ambacho kilitokea Mkali wa Rhymes.  

Kila wiki wanatoka na kuingia wasanii wapya katika chati hizo. Seba pia aliwahi kuwasimamia Gangwe Mobb wakati wa albamu yao ya kwanza "Simulizi la Ufasaha" na hadi kipindi kinaondoka hakuna aliyewahi kupita nafasi za juu katika chati zaidi ya Dully Sykes wimbo wa "Julieta" na Inspector Haroun "Mtoto wa Geti Kali". 
## Orodha ya nyimbo
Orodha ya nyimbo pamoja na watunzi wake. Katika muziki wa Afrika, mara nyingi njia ya usambazaji wa muziki ilikuwa kanda au tepu hivyo jambo la upande A na B ni la kawaida sana.

## Kikosi kazi
Nyimbo zote zimetayarishwa na MJ Records chini ya watayarishaji mbalimbali wa katika studio hiyo. Upande wa kava la albamu hii ni usanifu wake Thomas Gesthuizen au maarufu kama DJ J4. 

## Viungo vya Nje
*[https://www.discogs.com/Various-Washkaji-Wenye-Vipaji/release/8703864 ] katika wavuti ya Discogs
Jamii:Albamu za 2002
Jamii:Muziki wa Tanzania
Mara (kundinyota)

Kwa matumizi tofauti ya jina Mara angalia hapa Mara (maana)

thumb|450px|Kundinyota ya Mara
**Mara** ni kundinyota linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Andromeda. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 
Jinsi ilivyo kwenye makundinyota yote, nyota za Mara hazikai pamoja hali halisi lakini zinaonekana vile tu kutoka duniani. Hali halisi kuna umbali mkubwa kati yao. Kwa hiyo "Mara" inataja eneo la angani jinsi linavyoonekana kutoka Dunia.

## Jina
Mara lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Mara linatokana na kifupi cha Kiarabu المرأة المسلسلة *al-marʾa(t) al-musalsala* ambalo linamaanisha "mwanamke aliyefungwa kwa nyororo ". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa mitholojia ya Wagiriki wa Kale walioziita nyota hizi Ανδρομέδα   ("Andromeda") kufuatana na masimulizi ya binti wa mfalme aliyefungwa kwa nyororo kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana wa baharini lakini aliokolewa na Farisi (Perseus). Hadithi hii ina mizizi katika mitholojia ya Babeli. .

## Mahali pake 
Mara linaonekana pande zote mbili za ikweta ya Dunia; katika Afrika ya Mashariki Mara linaonekana kuanzia Septemba hadi Februari. Inapatikana juu ya nyota zinazokaa kwa umbo la herufi "M“ ya kundinyota Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na karibu na Farasi *(Pegasus)* kwa upande wa magharibi na Farisi *(Perseus)* upande wa mashariki. 
## Magimba ya angani 
Sehemu ya Mara inayotambuliwa kirahisi ni safu ya nyota nne zinazotoka kwenye pembenne ya Farasi. Nyota tatu angavu zaidi zinaitwa γ Andromedae au  Alamak, β Andromedae au Mirach na α Andromedae au Sirrah zikiwa kweye mstari usionyoka. 

Upande wa kusini kati ya δ Andromedae na β Andromedae doa jeupe linaonekana ambalo ni galaksi M31 linalojulikana pia kama galaksi ya Andromeda. Hii ni galaksi ya karibu zaidi na Njia Nyeupe na Dunia.

## Tanbihi 
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 252 (online kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
* http://www.solarsystemquick.com/universe/andromeda-constellation.htm
Upeo wa macho

250px|thumb|Upeo wa macho unaonekana kama mstari tukiwa baharini.
**Upeo wa macho** *(:en:horizon)* ni mwisho wa yale yanayoonekana na macho.

Baharini, kutokana na usawa wa maji yake, upeo huo unaonekana kama mstari unaotenganisha dunia chini na anga juu.
Kiyuyu

**Kiyuyu** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayuyu katika majimbo ya New South Wales na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyuyu, yaani lugha imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha ya Kiyuyu kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyuyu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyuyu
*lugha ya Kiyuyu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Lugha za Kiyolngu

right|thumb|Lugha za Kiyolngu upande wa Kaskazini wa Australia (rangi ya kijani)
**Lugha za Kiyolngu** (pia za **Kiyuulngu**) ni kundi la lugha ndani ya Lugha za Kipama-Nyungan nchini Australia. Katika kundi hilo kuna lahaja nyingi ambazo huainishwa katika lugha sita: Kidhangu-Djangu, Kinhangu, Kidhuwal, Kiritharngu, Kidjinang na Kidjinba. Lugha hizo zote huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory na nyingi zimo hatarini mwa kutoweka.

## Maneno ya msingi
## Viungo vya nje
*lugha za Kiyolngu katika Glottolog
*lugha za Kiyolngu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Mboga (mmea)

**Miboga**, pia **milenge**, ni mimea ya familia Cucurbitaceae kwenye jenasi *Cucurbita*, *Momordica* na *Coccinia*. Hukuzwa sana duniani kokote kwa ajili ya matunda yao makubwa yanayoitwa maboga.

## Spishi zinazokuzwa katika Afrika
* *Coccinia grandis*, Mboga-mwitu au Mruho (Ivy gourd)
* *Cucurbita maxima*, Mboga-kubwa au Mlenge (Cucurbita maxima)
* *Cucurbita moschata*, Mboga-refu, unatimiza Mboga-chupa (Cucurbita moschata)
* *Cucurbita pepo*, Mboga wa Kawaida au Mlenge, unatimiza Mboga-dogo na Mboga-jeupe (Cucurbita pepo)
* *Momordica charantia*, Mboga-chungu, Mtango-chungu au Mkarela (Bitter gourd)

## Picha

Coccinia grandis fruit.jpg|Mrihu (mboga-mwitu)
Potiron01.jpg|Mboga-kubwa
Cucurbita moschata (zapallo espontáneo) flor fruto F04 dia07 pecíolo con ondulaciones transversales tricomas comparar pecíolo tallo pedúnculo yemas florales.JPG|Mboga-refu
Courge Butternut Zenith horticole.jpg|Mboga-chupa
Cucurbita pepo 2015 G1.jpg|Mlenge
Cucurbita pepo white pumpkin 15.Autumn.WholeFoods.1440P.NW.WDC.14October2014.jpg|Maboga meupe
0.2014 Cucurbita pepo subsp. pepo convar. giromontiina - Sanok.JPG|Mboga-dogo
Momordica charantia 004.JPG|Mkarela (mboga-chungu)

Jamii:Mboga na jamaa
Lugha za Kiyiwaidjan

right|thumb|Eneo la lugha za Kiiwaidjan (rangi ya zambarau)
**Lugha za Kiyiwaidjan** (au za **Kiiwaidjan**) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha sita tu ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory: Kiiwaidja, Kigarig, Kiilgar, Kimanangkari, Kimaung na Kiamurdag. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka au zimeshatoweka.

## Viungo vya nje
*lugha za Kiyiwaidjan katika Glottolog
*lugha za Kiyiwaidjan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Kikuku-Mu'inh

'''Kikuku-Mu'inh''' kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuku-Mu'inh, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Mu'inh kiko katika kundi la Kipaman.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikuku-Mu'inh kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikuku-Mu'inh 
*lugha ya Kikuku-Mu'inh katika Glottolog
*lugha ya Kikuku-Mu'inh katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kikumbainggar

**Kikumbainggar** (au **Kigumbaynggir**) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakumbainggar katika jimbo la New South Wales. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikumbainggar 42 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikumbainggar kiko katika kundi la Kigumbaynggiriki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikumbainggar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikumbainggar 
*lugha ya Kikumbainggar katika Glottolog
*lugha ya Kikumbainggar katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mkweme

**Mikweme** ni mimea ya jenasi *Telfairia* katika familia Cucurbitaceae. Ina umbo la kamba na kutambaa juu ya miti yenye shina kubwa. Matawi yake yanafikia urefu wa mita 30.

Matunda yake ni makubwa sana; yale ya mkweme mashariki yanaweza kufikia kg 15. Mbegu huitwa kweme na hutumika kama chakula na kwa kutengeneza mafuta. 25% ni protini na 55% ni mafuta, hivyo zinafaa sana kama chakula bora, kwa mfano kwa akina mama baada ya kujifungua.

Asili yake ni Afrika.

## Spishi
* *Telfairia batesii*, Mkweme-mwitu (Bush oysternut)
* *Telfairia occidentalis*, Mkweme Magharibi (Fluted pumpkin)
* *Telfairia pedata*, Mkweme Mashariki (Oysternut)

## Picha

Telfairia occidentalis.jpg|Mkweme magharibi
2014.01-413-0847ap Oysternut(Telfairia pedata(Cucurbitaceae) Soni(West Usambara Mts),TZ fri24jan2014-1148h.jpg|Makweme mashariki

Jamii:Mboga na jamaa
Yondo Sister

**Yondo Kusala Denise** (amezaliwa tar. 23 Aprili 1958) ambaye anajulikana zaidi kwa jina la kisanii kama  **Yondo Sister**, ni msanii wa Kikongo. Wengi humwita "malkia wa soukous", "Tina Turner" wa muziki wa dansi barani Afrika. 
Yondo Sister amepata kuwa mwimbaji mkuu katika bendi ya Soukous Stars kwa miaka kadhaa kabla ya kwenda kufanyakazi kama msanii wa kujitegemea. Uwezo wake wa kuimba iliibuliwa na Lutu Mabangu wakati huo Yondo akiwa kama mnenguahi wa Tabu Ley katika bendi yake ya Rocherettes. Yondo muziki uko katika damu, mzee wake alikuwa akipiga muziki kwa kujifurahisha tu, humo kukajengeka ujasiri wa kutoogopa hadhira. Na mara kadhaa alishiriki katika dansi, polepole na kuja kuwa mwanamuziki kamili na kutoa albamu ya kwanza mwaka 1991.

## Diskografia 
Baadhi ya diskografia ya albamu za Yondo Sister.
* FBI (2001)
* Agenda (2002)
* Dernière Minute(1995)
* Deviation (1999)
* Bazo (1991)
* Planete (1999)

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Harriet Tubman

thumb|Harriet Tubman
**Harriet Tubman** (aliyezaliwa Araminta **Ross**, mwaka wa 1822 - 10 Machi 1913) alikuwa mkomeshaji wa Marekani, kibinadamu, na alikuwa mmoja wa kisilaha (scout) na mpelelezi wa Jeshi la Marekani wakati wa Vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Marekani. 

## Maisha
Alizaliwa katika utumwa. Tubman alikimbia na hatimaye akafanya safari 13 ambako alirudi katika majimbo ya utumwa ili kuokoa familia 70 za waliokuwa watumwa, kutumia mtandao wa wanaharakati waliopinga utumwa na nyumba salama iliweza kujulikana kama  "reli ya chini ya ardhi". 

Baadaye alimsaidia mwanaharakati John Brown kuajiri wanamgambo kwa ajili ya uvamizi wake kwenye Harpers Ferry. Baada ya vita alishiriki katika mapambano ya kuwapa wanawake haki ya kupiga kura.

Wakati Tubman alikuwa mtoto katika kata ya Dorchester, Maryland, alikuwa akipigwa makofi, kuchapwa na mabwana (wakuu) wake wengi tofauti. Alipokuwa mdogo sana, mwangalizi mwenye hasira alikuwa na chuma chenye uzito sana akiwa na dhumuni la kumjeruhi mtu mwingine, kwa bahati mbaya chuma hicho kilimpiga Tubman kichwani. Hiyo ilisababisha narcoleptic, maumivu ya kichwa, maono yenye nguvu na uzoefu wa ndoto. Alikuwa na matatizo hayo maisha yake yote. Tubman aliamini kuwa maono na ndoto wazi hutoka kwa Mungu.

Mwaka wa 1849, Tubman alitoroka kwenda Philadelphia. Huko watumwa walikuwa huru. Baadaye alirudi Maryland ili kuwaokoa familia yake. Hatimaye aliongozwa na watumwa wengine wa uhuru. Wamiliki wa watumwa walitoa zawadi kubwa kwa kurudi kwa watumwa wao. Tubman hakuwahi kushikwa kwa sababu hakuna mtu aliyefahamu kwamba alikuwa akiwaacha huru watumwa.

Wakati Vita ya Vyama vya Marekani inaanza, Tubman alifanya kazi katika Jeshi la Muungano. Alifanya kazi kwanza kama mpishi na muuguzi. Baadaye alikuwa shujaa wa silaha (scout) na mpelelezi. Alikuwa mwanamke wa kwanza kuongoza kundi la silaha (scout) katika vita. Aliongoza uvamizi wa Mto Combehee, ambao uliwaokoa watumwa zaidi ya 700 huko South Carolina. 

Baada ya vita, alirudi nyumbani kwake Auburn, New York kuwalea wazazi wake. Alianza kufanya kazi kama mwanaharakati (mwanamke mwenye shauku) huko New York hadi alipoanza kuwa mgonjwa. 

Karibu na mwisho wa maisha yake, aliishi nyumbani kwa mababu zake wa Afrika. Miaka kadhaa kabla, alisaidia kurekebisha nyumba hiyo.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1822
Jamii:Waliofariki 1913
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Jamii:Utumwa
Jang Bogo

**Jang Bogo** (787–846), jina lake la utotoni aliitwa **Gungbok**, alikuwa mtu kutoka ufalme wa Silla (kusini na katikati ya peninsula ya Korea) ambaye alikuja kuwa maarufu na muhimu sana katika Silla ya baadaye, wakati ambapo Korea ilikuwa nchi yenye nguvu sana, hasa upande wa shughuli za kijeshi za majini (jeshi la majini) ambaye aliiratibu vizuri mno bahari inayoitwa Yellow Sea, mashariki mwa nchi hiyo, na alitawala shughuli za biashara kati ya Silla, Heian Japan, na Tang China kwa miongo kadhaa..

Makundi ya meli zake za kustaajabisha zilikuwa katika kisiwa cha Wando kisiwa kilichokuwa kusini mwa jimbo la Jeolla (South Jeolla Province).Kadiri alivyozidi kuvuta hisia za watu na kukonga nyoyo zao, Jang Bogo alipewa ofisi  na kuwa Kamishina wa shughuli zilizohusha bahari (Kamishina wa majini) katika makao makuu ya kijeshi iliyokuwa katika kisiwa cha Wando kusini mwa jimbo la Jeolla.Baadaye alimuozesha binti yake katika familia ya kifalme kabla hajauliwa mnamo mwaka 846 B.K.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 787
Jamii:Waliofariki 846
Jamii:Watu wa Korea