open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mmeng'enyo

thumb|500px|right|Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula wa Binadamu
Tasfiri: utumbo Mwembamba (*small intestine*), utumbo mpana (*large intestine*), ini (*liver*), kongosho (*pancrease*), ulimi (*tongue*), tumbo (*stomach*), tezi za mate (*salivary glands*), umio (*esophagus*), puru (*rectum*), mkundu (*anus*)
'''Mmeng'enyo** au **umeng'enyaji'* (*:en:digestion'') ni namna jinsi viumbehai humega chakula kwa pande ndogo zaidi halafu kwa dutu zinazoweza kupokelewa na mwili na kuwa virutubisho vyake.

Kazi hii inatekelezwa katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Kwa binadamu na wanyama wengi mmengenyo huwa na ngazi mbili
*kusagasaga chakula kwa meno au pande nyingine ili kupata vipande vidogo zaidi
*kumeng'enya vipande vya chakula kwa kemikali za mwilini kama vile vimeng’enya mbalimbali na asidi za tumboni ili kupasua molekuli kubwa kama protini kuwa molekuli ndogo zaidi zinazoweza kutumiwa na mwili kutoa nishati au kama vipande vya kujenga mwili mwenyewe. Utumbo huwa na bakteria nyingi za pekee zinazoshirikiana katika mmeng'enyo.

## Njia ya mmeng'enyo wa binadamu
Chakula kinaingia mwilini kwenye mdomo. Hapa kinasagwa kwa kukitafuna na kinachanganywa na mate ambayo ina ndani yake kimeng'enya kinachoanza kupasua wanga na sehemu ya mafuta kwenye chakula.

Kwa umbo la tope kinapelekwa kwenye tumbo ambako mchanganyo wa asidi na kimeng'enya cha pepsini kinapasua hasa molekuli za protini na yote huwa kama ujiuji. Wakati huohuo musuli za tumbo zinakoroga uji wa chakula kwa kujikaza na kulegea mara kwa mara. Hivyo dutu za chakula na kemikali za mwilini kama asidi na vimeng'enya huchanganywa vizuri zaidi. Chakula hukaa tumboni kwa muda wa takriban masaa matatu.

Kutoka hapa uji wa chakula unaendelea katika utumbo wa duodeni na utumbo mwembamba. Vimeng'enya mbalimbali vinaongezwa na sehemu kubwa ya molekuli za mafuta hupasuliwa hapa. Pamoja na sehemu zilizopasuliwa awali molekuli ndogo zinafyonzwa hapa na kuingia kwenye damu. Damu inapeleka molekuli hizi za virutubisho kwenda viungo vya mwili vinavyozitumia. Kwa hiyo kazi kubwa ya mmeng'enyo inatokea kwenye utumbo mwembamba mwenye urefu wa mita sita  

Katika hatua inayofuata kwenye utumbo mpana maji na minerli na vitamini kadhaa vinafyonzwa na kuingia katika damu. Mabaki yasiyotumiwa na mwili hukandamizwa na kutoka mwilini kwa njia ya puru na mkundo.

Mchakato huo hutokea vilevile kwa mamalia yote na kimsingi pia kwenye vetebrata kwa jumla.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
*NIH guide to digestive system 
*Human Physiology - Digestion
*The Digestive System 
*How does the Digestive System Work?
Saola

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Saola** ni mnyama wa pori wa spishi *Pseudoryx nghetinhensis* katika familia Bovidae, aliye mmoja wa mamalia adimu zaidi kuliko wote duniani. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi *Pseudoryx*.

Saola huishi misitu ya Vietnam na Laos. Saola ana mnasaba na ng'ombe, nyati na baisani, na spishi hiyo iliainishwa baada ya mzoga wake umegunduliwa na kikosi cha pamoja cha Wizara ya Misitu na "WWF", mnamo 1992 katika Hifadhi ya Vũ Quang, Vietnam. Kikosi hicho kiliona fuvu tatu za kichwa zenye pembe nyofu ndefu zisizo za kawaida, zilizowekwa nyumbani mwa wawindaji. Katika makala yao, kikosi kilipendekeza kufanywa "uchunguzi wa miezi mitatu kuangalia mnyama hai", lakini tupo miaka 20 baadaye, na bado hakuna mwanasayansi yeyote ambaye amemwona saola porini. Lakini saola hai alipigwa picha porini, mnamo Septemba ya 2013, na mtego wa kamera. Van Ngoc Thinh, mkurugenzi wa taifa wa WWF Vietnam, alisema "Huu ni ugunduzi muhimu na umetoa tena matumaini kwa ajili ya kufufua kwa spishi hiyo." Idadi ya Saola wanaoishi haijuliwi, kama wanyama 11 tu wamerekodiwa wakiwa hai.

Mnamo mwisho wa Agosti 2010, saola mmoja alikamatwa na wanakijiji Laos, lakini alikufa wakati alipokuwepo hali ya kufungwa, kabla ya wanahifadhi wa serikali hawajapanga kumwacha saoga kurudi porini. Mzoga unachunguzwa kuboresha ujuzi wa kisayansi wa saola. Mara nyingine, wanyama hao wategwa katika mitego ambayo imewekwa kushika wanyama kama nguruwe mwitu wajao kula mimea ambayo imepandwa na wakulima. Zaidi ya mitego 26,651 imeondolewa kutoka makazi ambapo saola ameishi kwa miaka mingi.

Hadi sasa, saola wote ambao wamekamatwa wamekufa; hayo yamesababisha mawazo kwamba spishi hiyo haiwezi kuishi kwa kufungwa. 

## Hali ya sasa 
Saola wameainishwa kama spishi katika hatari ya kipeo na IUCN.

## Marejeo 
Jamii:Ng'ombe na jamaa
Wanjiru Kihoro

**Wanjiru Kihoro** (1953 - 12 Oktoba 2006) alikuwa mwandishi na mwanaharakati wa kike kutoka nchini Kenya. Alikuwa kati ya waanzilishaji wa chama cha Akina Mama wa Afrika (AMwA) na Kamati kwa uhuru wa wafungwa wa kisiasa wa Kenya iliyopinga kufungwa kwa Wakenya wakati wa serikali ya Daniel arap Moi

## Elimu na kazi
Alizaliwa Nyeri, Kenya akamaliza elimu ya shule ya upili kwenye Kenya High School huko Nairobi. Kihoro alisoma uchumi kwenye  Columbia University, New York. Akachukua shahada ya pili ya Development Studies na shahada ya uzamivu kwenye Chuo kikuu cha Leeds (Uingereza) wakati wa miaka ya 1980.

Mwaka 2002 baada ya uchaguzi wa Mwai Kibaki alirudi Kenya. 

Baada ya kifo chake gazeti la The Guardian likaandika ya kwamba "Wanawake wachache wa afrika wamejulikana vema kama Wanjiru Kihoro".

## marejeo
## Viungo vya Nje
* Tribute website

Jamii:Wanaharakati wa Kenya
Jamii:Arts and Feminism 2023
Kisajau-Basap

**Kisajau** (pia **Kisajau-Basap**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasajau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisajau imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisajau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisajau kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisajau
*lugha ya Kisajau katika Glottolog
*lugha ya Kisajau kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
VIWAWA

**VIWAWA** (kifupisho cha Vijana Wakatoliki Wafanyakazi; kwa Kiingereza: **Young Christian Workers** (**YCW**; kwa Kifaransa: **Jeunesse ouvrière chrétienne**) ni chama cha kitume cha Kanisa Katoliki. Makao makuu yako Brussels.

Vijana wa chama hicho wanapatikana kwenye parokia nyingi ulimwenguni na wana umri wa kuanzia miaka 18 hadi 35.

Chama kilianzishwa na padri Joseph Cardijn huko Ubelgiji kikapewa jina hilo mwaka 1924. Kifupisho cha jina la Kifaransa **JOC** kikawa chanzo cha maneno ya Kiingereza *Jocism* na *Jocist*. 

Mwaka 1925 chama kilipata idhini ya Papa Pius XI, na kuanzia mwaka 1926 kimeenea katika nchi walau 51, ikiwemo Tanzania. 

Mwaka 1957 kilikuwa na mkutano wa kwanza wa kimataifa huko Roma.

Cardijn aliendelea kukishughulikia maisha yake yote, akafanywa askofu na kardinali mwaka 1965.

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* http://www.jociycw.net/ YCW Worldwide

Jamii:Kanisa Katoliki
Sukulenti

[300px|thumbnail|Jani la [mshubirimani lililokatwa; utomvu unatoka nje|link=https://sw.wikipedia.org/wiki/Picha:Split_Aloe.jpg]]
**Sukulenti** (lat. *sucus* = utomvu; ing. *succulents*) au **Mimea yenye utomvu mwingi** ni mimea iliyojitohoa kwa maisha katika mazingira yabisi.

Mimea hii ya familia na jenasi tofauti ina uwezo wa kutunza maji ndani ya majani au mashina yao. Kwa hiyo mara nyingi ama majani au shina ni nono kutokana na uwingi wa utomvu ndani yao.

Kwa hiyo "sukulenti" si jina la spishi au familia maalumu ya mimea lakini neno hili linataja tu umbo la mimea ya aina mbalimbali iliyo imekuwa tofauti kutokana na mazingira yake. Jenasi moja ya mimea inaweza kutia ndani aina zenye majani nono yenye utomvu mwingi na pia aina nyingine zenye majani ya kawaida zinazomea katika mazingira tofauti.

Pia kuna tofauti kati ya watalaamu eti ni nini inayostahili kuitwa sukulenti. Wengi wanaangalia majani na mashina pekee lakini kuna wengine wanaoingiza mle pia mizizi inayotunza maji lakini wengine hawakubali.

Mifano ya sukulenti iliyokubalika na pande zote ni mbuyu, mkonge, mshubirimani na aina za mpungate. 

## Picha

Image:Plantsisal.jpg|Mkonge dume hupandwa kwa mashamba makubwa katika nchi yabisi ikihifadhi maji kwenye majani yake
Image:Adansonia_grandidieri04.jpg|Mbuyu wa Madagaska hutunza maji katika shina lake
Image:Mammillaria_zeilmanniana.jpg|Mipungate inatoa maua mazuri inapendwa kama mimea ya mapambo
Image:Opuntia littoralis ssp littoralis 1.jpg|Mpungate unapaswa kujilinda kwa miiba kwa kutunza maji ndani yake dhidi ya wanyama wa jangwani wenye kiuu
Maji ya chumvi

[300px|thumbnail|Watu wanaelea kwenye maji ya chumvi kali ya [Bahari ya Chumvi.]]
[alt=Photo of surf|right|thumb|Maji ya bahari katika Mlango wa [Malacca.]]
**Maji ya chumvi** ni maji yenye kiasi cha myeyusho wa chumvi ndani yake. Kwa kawaida kila aina ya maji huwa na kiwango cha chumvi iliyoyeyushwa. Mwili wa binadamu huwa na kiasi cha chumvi ndani yake kwa hiyo hatusikii chumvi kidogo katika maji au chakula. 

Wataalamu mara nyingi hutaja kiwango cha 0.1 % kuwa maji matamu, kiwango juu ya 1% - 1.5% kuwa maji ya chumvi, na hali ya kati kuwa maji ya chumvi kidogo. Maji ya kunywa yasiwe na zaidi ya gramu 1 chumvi kwa kila lita. 

Asilimia kubwa cha maji duniani inapatikana kwa umbo la maji ya chumvi kwa sababu bahari kuu ya dunia ina karibu maji yote ya duniani. Maji ya bahari huwa na kiwango cha chumvi cha asilimia 3,5 iliyoyeyushwa ndani yake. Kiwango hiki kinatofautiana kidogo na mazingira. Katika tabianchi ya joto uvukizaji ni kubwa zaidi; maji ya uso wa bahari yanavukiza lakini chumvi inabaki hivyo kiwango cha chumvi ni juu kidogo. Karibu na midomo ya mito maji matamu huchanganywa na maji ya bahari kwa hiyo kiwango cha chumvi inaweza kupungua.

Kwa wastani, maji katika bahari ya dunia ina chumvi kwa karibu 3.5% (35 g / L, 599 mM). Hii ina maana kwamba kila kilogramu (*takriban sawa na lita moja*) cha maji ya bahari ina takriban 35 gramu (1.2 oz) ya chumvi zilizoharibiwa (Zaidi ya sodiamu (Na+) Na kloridi (Cl-) Ions). Wastani wa wiani juu ya uso ni 1.025 kg / L. Maji ya bahari ni denser kuliko maji safi na maji safi  yana (*wiani 1.0 kg / L saa 4 ° C (39 ° F)*) kwa sababu chumvi zilizoharibiwa huongeza wingi kwa kiasi kikubwa. Sehemu ya kufungia ya maji ya bahari inapungua kama ongezeko la chumvi linapo ongezeka. Katika salinity ya kawaida, inafungia saa 2 ° C (28 ° F). Maji ya bahari ya baridi (*katika hali ya kioevu*) ilikuwa mwaka 2010, katika mkondo chini ya glacier ya Antarctic, na kipimo cha -2.6 ° C (27.3 ° F). Maji ya bahari ya pH ni kawaida kwa kiwango cha kati ya 7.5 na 8.4. Hata hivyo, hakuna kiwango cha pH kinachokubaliwa kwa kiwango kikubwa kwa maji ya bahari na tofauti kati ya vipimo kulingana na mizani tofauti ya kumbukumbu inaweza kuwa hadi vipimo 0.14.

Kuna maziwa kadhaa ambako kiwango cha chumvi kiko juu sana. Mfano mashuhuri ni Bahari ya Chumvi ya Palestina yenye kiwango cha chumvi ya 28%. Maziwa kadhaa huwa na viwango vya juu zaidi.

## Matumizi kwa manufaa ya kibinadamu
Matumizi ya maji ya chumvi ni zaidi ya bahari yaani kwa usafiri wa meli na uvuvi. Matumizi kwenye nchi kavu si kubwa sana. Haifai kwa kilimo kwa sababu mimea ya bara hawezi kumwagiliwa kwa maji ya chumvi. Matumizi ni hasa kusafisha udongo na miamba inayochimbwa kwenye migodi halafu kupoza vituo vya nguvu.

## Tazama pia
*Maji
*Maji matamu

## Maelezo
## Marejeo
*Saline Water Use

Jamii:Maji
Jani

300px|thumbnail|Majani yenye umbo la sindano
550px|thumbnail|Muundo wa jani
Jani ni ogani ya mimea na kazi yake ya msingi ni usanisinuru na upumuaji (badiliko la gesi). Kwa hiyo ni sehemu ya mmea iliyopo juu ya ardhi.

## Umbo
Umbo lake mara nyingi ni bapa na nyembamba. Ubapa unaisaidia kuwa na uso mkubwa kwa kupokea nuru nyingi iwezekanavyo, na wembamba unasaidia nuru kufikia seli ambako inatumiwa na vyembe vya viwiti kuendesha usanisinuru.

Umbo tofauti ni kama sindano. Maumbo ya jani kama sindano au miiba yanatokana na mazingira ambayo ni yabisi, ama kwa miezi kadhaa au kwa muda mrefu zaidi. 

Hili ni pia umbo la majani ya kudumu ya miti inayoweza kustawi katika mazingira yenye jalidi kama vile misunobari.

## Muundo wa jani
*Jani hufunikwa na ngozi ya nje ambayo ni ganda jembamba sana la nta. Chini yake ni epidemisi au ngozi ya ndani. Katikati ya maganda haya ya nje kuna seli za kati (mesophyll). Kuna aina mbili za seli hizi:
*Seli safu za kati zenye umbo la mcheduara ndefu kidogo zikipangwa kwa safu. Ndani ya seli hizi kuna idadi kubwa ya viwiti vinavyopokea nuru, viko moja kwa moja chini ya epidemisi upande wa juu ya jani na kuelekea nuru
*Seli sifongi za kati ziko chini ya seli safu, hazipangwi ipasavyo na kuna viwiti vichache tu. Vina nafasi kati yake zinazounganishwa na vinyweleo.
*Ngozi ya jani ya chini huwa na vinyweleo, kila kinyweleo huwa na seli linzi kando yake. Hapo ni nafasi ya jani "kupumua" yaani kuingiza dioksidi kabonia na kutoa oksijeni.
*Ndani ya jani lote kuna vitita neli vyenye kazi ya mishipa damu na mifupa kwa pamoja. Kitita neli ni kama fungo la "mabomba" yanayoundwa kwa seli za pekee zinazosafirisha virutubisho ndani ya jani hadi tawi au shina na mizizi.

## Viungo vya Nje
* Science Aid: The leaf 
* [Encyclopedia_Americana_(1920): Leaves](https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Leaves) 

Jamii:Mimea
Uchaguzi

**Uchaguzi** ni mchakato wa kumteua mtu kwa nafasi maalumu katika jamii, hasa cheo na majukumu yanayotokana nacho.

Uchaguzi hufanyika kwa nafasi za uongozi au nafasi za mamlaka fulani. Uchaguzi hutokea mara nyingi kwa njia ya kupiga kura kwa wenye haki ya kura. 

Katika chama, jumuiya binafsi au klabu ni wanachama wanaopigia kura kamati ya uongozi, mwenyekiti na maafisa wengine.

Katika shirika za hisa ni wenye hisa wanaopigia kura uongozi.

Katika dola ni raia au wawakilishi wao wanaochagua. Hapa kuna mbinu tofauti kufuatana na katiba ya nchi.
*uchaguzi wa viongozi wakuu na raia, pamoja na kiongozi wa taifa (rais), wa serikali (waziri mkuu), wa manisipaa au mkoa, jaji, wabunge
* uchaguzi wa wawakilishi (kwa mfano wabunge) watakaochagua wenye vyeo wengine
* mchanganyiko kati ya mbinu mbili za kwanza

Jamii:Sheria
Kisaluan

**Kisaluan** (pia **Kiloinang**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaluan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kisaluan imehesabiwa kuwa watu 76,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaluan iko katika kundi la Kicelebiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisaluan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisaluan
*lugha ya Kisaluan katika Glottolog
*lugha ya Kisaluan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kemia kichambuzi

300px|thumbnail|Upimaji kwa moto unaonyesha kuwepo kwa shaba katika dutu kutokana na rangi ya kibichi
**Kemia kichambuzi** ni tawi la sayansi ya kemia.  Inachunguza dutu mbalimbali kwa shabaha ya kujua viwango na hali za kemikali ndani yao.

* uchambuzi stahilifu unachungulia ni kampaundi na elementi gani zilizopo katika dutu; unauliza je dutu hii ni nini? Kuna nini ndani yake?
* uchambuzi wa kiasi unachungulia hizi kampaundi na elementi zinapatikana kwa kiasi gani
* uchambuzi wa muundo unachungulia je molekuli za dutu zimepangwa namna gani, kwa mfano kwa fuwele au namna nyingine
Karate

200px|thumbnail|Mashindano ya Karate

thumb|Mwalimu Hanashiro Chomo
alt=Mashindano ya Karate duniani mnamo mwaka 2006 mjini Tampere, Finland, fainali ya uzani mzito kwa wanaume|thumb|Mashindano ya Karate duniani mnamo mwaka 2006 mjini Tampere, Finland, fainali ya uzani mzito kwa wanaume
thumb|Neno 'Karate' kwa maandishi ya kichina
**Karate** (pia **kareti**, kutoka Kijapani:  空手) ni aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japani. Ilianzishwa kwenye kisiwa cha Okinawa ikaenea Japani kwenye mwanzo wa karne ya 20 na kusambaa duniani baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Karate inatumia kama silaha za mapigano pande zote za mwili kama vile mkono, ngumi, kisugudi au mguu.

Mafunzo ya karate huwa na ngazi tatu:
* **kihon** inahusu misingi 
* **kata** ni namna ya kutumia misingi hiyo
* **kumite** ni matumizi yake katika mapigano 

Kati ya michezo ya mapigano kama mchezo wa ngumi au kupiga mwereka karate inaweka mkazo kwa *nguvu ya kiroho* sawa na *nguvu ya mwili*.

Karate imefahamika duniani zaidi kutoka filamu za karate kuanzia miaka ya 1960. 

Mwalimu wa karate kwa Kijapani huitwa "sensei" (kwa Kiingereza "master"). 

## Nguo za Karate 
Wakati wa kucheza karate watu huvaa nguo za pekee zinazoitwa *karategi* ambazo ni suruali na jaketi nyeupe. Juu ya jaketi huwa na mkanda wenye rangi fulani. Rangi inaonyesha cheo ambacho mtu amefikia katika ujuzi wa karate. mkanda mweusi huonyesha cheo cha juu.

## Karate katika Mchezo ya Olimpiki 
Karate itachezwa kwa mara ya kwanza katika Michezo ya Olimpiki mwaka 2021 mjini Tokyo. 

## Viungo vya Nje 
*Shirikisho la Karate Duniani

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Japani
Jamii:Michezo ya Olimpiki
Jamii:Michezo ya mapigano
Jamii:Arusha Translation-a-thon
Maambukizi nyemelezi

**Maambukizi nyemelezi** (pia: **maradhi nyemelezi**, **magonjwa nyemelezi**; kwa Kiingereza: *opportunistic infections*) ni magonjwa ya kuambukizwa ambayo yanaweza kutokea wakati ugonjwa mwingine umeshadhoofisha mfumo wa kinga mwilini wa binadamu. Katika hali hiyo bakteria, fungi, virusi na vimelea - ambavyo kwa hali ya afya ya kawaida vinazuiliwa na mfumo wa kinga - vinapata nafasi kusambaa mwilini na kusababisha magonjwa.

Maambukizi nyemelezi ambayo unaweza kuyapata baada ya kuambukizwa ugonjwa wa ukimwi, ni kutokwa na jasho usiku, kutokwa na vipele mwilini au ukurutu, kuwashwa sehemu za mikononi na miguuni, kuharisha mfululizo zaidi ya mwezi mmoja, kutapika, kutokwa na tezi sehemu za shingoni, kuishiwa nguvu mwilini, kutokwa na mafua, kukosa hamu ya kula, maumivu makali kiunoni au mgongoni na kupelekea kuathiri akili, kupotea kwa kumbukumbu, kuambatana pamoja na kifua kikuu, kuumwa na tumbo, kupungua uzito zaidi ya asilimia kumi. 

Hizo dalili hutokea baada ya miezi mitatu, na si kila dalili uipatayo kati ya hizo una ukimwi, ila ni vyema kwenda hospitali kucheki mwili wako sababu dalili hizo hutokea na kupotea sababu virusi vya ukimwi huwa vinapambana na kinga mwilini, baada ya kinga kushindwa, magonjwa nyemelezi ya hapo juu yanaanza kujitokeza upya; ni vyema kwenda kupima hospitalini na kupata ushauri wa daktari na jambo tu la kukumbushia ugonjwa huo hauna dawa wala chanjo, ni janga kubwa kwa dunia nzima na gharama zake ni kubwa mno.

Kwa mtu aliyeambukizwa ugonjwa hup ni vyema kuanza dozi au kutumia dozi ipasavyo kwa muda mwafaka kwa sababu ugonjwa huo ukiacha tu kutumia dozi virusi hivyo vinazidi tena kwa kasi na dozi hiyo haiponeshi bali inafanya virusi vya HIV walewe ili wasiendelee kuongezeka na hivyo inaupa mwili nguvu.

## Tovuti za nje
*Udhibiti wa Magonjwa Nyemelezi, tovuti kuu ya serikali ya Tanzania, iliangaliwa Machi 2020

Jamii:Tiba
Jamii:Ukimwi
Ugonjwa

[300px|thumbnail|[Unene wa kupindukia ulitazamwa kama dalili ya cheo katika jamii nyingi, lakini leo hii hutazamwa kama ugonjwa.]]
**Ugonjwa** au **maradhi** ni hali ya mvurugo katika utendaji wa kawaida wa shughuli za mwili na roho inayoathiri vibaya ustawi au starehe ya kiumbehai. Hivyo hakuna tofauti kamili baina ya ugonjwa na hali ya kujisikia vibaya.

Sayansi inayochungulia magonjwa ni sayansi ya tiba.

Magonjwa yanaweza kugawanyika kutokana na vyanzo/asili zake kama vile:

*magonjwa ya kuambukiza 
*magonjwa ya kurithi 
*magonjwa kutokana na ajali 
*magonjwa kutokana na dutu za nje ya mwili (sumu, asidi) au moto
*magonjwa ya kansa 
*magonjwa yaliyosababishwa na tiba
*magonjwa yaliyosababishwa na mfumo wa kingamaradhi uliomo mwilini
*magonjwa ya nafsi
*magonjwa ya roho
Judo

**Judo** (jap. 柔道 *jūdō*) aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japan iko pia kati ya michezo ya Olimpiki.  Ilianzishwa mwaka 1882 na Jigorō Kanō. Mieleka inashindaniwa kimataifa leo na judo ndiyo aina inayoshindaniwa zaidi kimataifa ya mieleka  jaketi.

Judo ni mchezo wa kifalsafa unaoathiriwa na mafundisho ya Ubuddha. kati ya misingi yake si kumshambulia mpinzani lakini kutumia nguvu ya mpinzani kw kumshinda.

## Historia
Judo ilianzishwa kwenye msingi wa mchzo wa mapigano ya kale zaidi inayoitwa Jujutsu.

*Jujutsu* ilikuwa mchezo wa makabaila na askari wa Japani ya Kale iliyofundisha kumshinda mpinzani hadi kumwua. Kano aliondoa sehemu hatari akaunda Judo. 

## Tazama pia
* Karate

## Marejeo
## Viungo vya nje
Kiserua

**Kiserua** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Waserua kwenye kisiwa cha Serua. Hakuna wasemaji wa Kiserua siku hizi. Waserua wote walihamishwa na serikali kutoka kisiwa chao cha Serua kwa sababu ya madhara ya kivolkeno, wakapoteza lugha yao na kutumia lugha nyingine wakiishi kisiwani kwa Seram sasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserua iko katika kundi la Kitimor-Babar.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiserua kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiserua
*lugha ya Kiserua katika Glottolog
*lugha ya Kiserua kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kisumbawa

**Kisumbawa** ni lugha ya Kiaustronesia inayozungumzwa na Wasumbawa nchini Indonesia, kwenye visiwa vya Sumbawa na Moyo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisumbawa iko katika kundi la Kibali-Sasak-Sumbawa.

Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisumbawa ilihesabiwa kuwa watu 300,000.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisumbawa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisumbawa
*lugha ya Kisumbawa katika Glottolog
*lugha ya Kisumbawa kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:lugha za Kiaustronesia
Paa-chonge

**Paa-chonge** ni wanyama wadogo wa familia Tragulidae katika oda Artiodactyla. Spishi kadhaa za paa-chonge ni wanyama wadogo kabisa miongoni mwa oda hii. Wapewa jina lao kwa sababu wana chonge zilizorefuka. Zile za madume ni ndefu sana na zinachomoza nje kutoka kila upande wa utaya wa juu na hutumika wakati wa mapigano. Paa-chonge hawana pembe lakini wana miguu mifupi na myembamba yenye vidole vinne. Manyoya yao yana rangi ya kahawa au kahawianyekundu na tumbo ni jeupe. Wana michirizi na madoa meupe au njano isipokuwa spishi za jenasi *Tragulus*. Spishi moja inatokea misitu ya mvua ya Afrika lakini spishi nyingine zinatokea misitu ya Asia ya Kusini na ya Kusini-Mashariki. Hula nyasi na majani, lakini paa-chonge wa Afrika hula wadudu, kaa na mizoga ya wanyama na samaki pia.

## Spishi ya Afrika
* *Hyemoschus aquaticus*, Paa-chonge wa Afrika (Water chevrotain)

## Spishi za Asia
* *Moschiola indica*, Paa-chonge wa Uhindi (Indian spotted chevrotain)
* *Moschiola meminna*, Paa-chonge wa Sri Lanka (Sri Lankan spotted chevrotain)
* *Moschiola kathygre*, Paa-chonge milia-njano (Yellow-striped chevrotain)
* *Tragulus javanicus*, Paa-chonge wa Java (Java mouse-deer)
* *Tragulus kanchil*, Paa-chonge Mdogo (Lesser mouse-deer au kanchili)
* *Tragulus napu*, Paa-chonge Mkubwa (Greater mouse-deer)
* *Tragulus nigricans*, Paa-chonge wa Ufilipino (Philippine mouse-deer)
* *Tragulus versicolor*, Paa-chonge wa Vietnami (Vietnam mouse-deer
* *Tragulus williamsoni*, Paa-chonge wa Williamson (Williamson's mouse-deer)

## Picha

Indian Spotted Chevrotain (Moschiola indica).JPG|Paa-chonge wa Uhindi
Tragulus javanicus.jpg|Paa-chonge wa Java
Tragulus javanicus Ueno Zoo Tokyo.JPG|Dume la paa-chonge wa Java akionyesha chonge yake
Mouse-deer Singapore Zoo 2012.JPG|Paa-chonge mdogo
Palm Beach Zoo At Dreher Park-10.jpg|Paa-chonge mkubwa

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Kitaje

**Kitaje** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wataje kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitaje imehesabiwa kuwa watu 350 tu; lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaje iko katika kundi la Kicelebiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitaje kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitaje
*lugha ya Kitaje katika Glottolog
*lugha ya Kitaje kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kitausug

**Kitausug** (pia **Kisulu**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino, Malaysia na Indonesia inayozungumzwa na Watausug kwenye visiwa vya Palawan, Basilan na Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitausug imehesabiwa kuwa watu 900,000 nchini Ufilipino na watu 150,000 nchini Malaysia. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Indonesia (1981) Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitausug iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitausug kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitausug
*lugha ya Kitausug katika Glottolog
*lugha ya Kitausug kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Indonesia
Kite'un

'''Kite'un''' ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wate'un kwenye kisiwa cha Teun. Wate'un walihamishwa na serikali kutoka kisiwa chao kwenda kisiwa cha Seram kwa ajili ya matukio ya kivolkeno]]. Siku hizi Wate'un hawatumii lugha yao ya asili tena, yaani lugha ya Kite'un imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kite'un iko katika kundi la Kitimor-Babar.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kite'un kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kite'un
*lugha ya Kite'un katika Glottolog
*lugha ya Kite'un kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kibuton

**Kibuton** ni jina lingine kwa lugha mbili za karibu nchini Indonesia:
*Kitukang-Besi-Kaskazini na
*Kitukang-Besi-Kusini.
Kiuma'-Lasan

'''Kiuma'-Lasan''' ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wauma' kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiuma'-Lasan nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 1500. Pia kuna wasemaji 1250 nchini Malaysia (1981). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuma'-Lasan iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiuma'-Lasan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiuma'-Lasan
*lugha ya Kiuma'-Lasan katika Glottolog
*lugha ya Kiuma'-Lasan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Malaysia
Lama (mnyama)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
 
**Lama** ni mnyama wa kufugwa wa spishi *Lama glama* katika familia Camelidae, anayeishi Amerika Kusini. Lama ametumiwa kwa upana na watu wa milima ya Andes tangu kabla ya historia, kwa nyama yake na kubeba mizigo.

## Maelezo 
thumb|left|Lama wa kufugwa

Lama mzima ana kimo cha mita 1.7–1.8 juu ya kichwa, na uzito wa kilo 130–200. Wakati wa kuzaliwa, lama mchanga ana uzito wa kilo 9 hadi 14. Kwa kawaida, lama wanaishi miaka 15–25, na lama wengine wamejulikana kuishi zaidi ya miaka 30.

Inaonekana kwamba lama wamekuja kwa asili kutoka nyanda za Amerika Kaskazini takribani miaka milioni 40 iliyopita. Walihamia Amerika Kusini takribani miaka milioni tatu iliyopita. Mwishoni mwa zama ya barafu ya mwisho (miaka 10,000–12,000 iliyopita), wanyama wa familia Camelidae walikuwa wametoweka Amerika Kaskazini. Mnamo 2007, idadi ya lama na alpaka pamoja ilikuwa zaidi ya milioni saba Amerika Kusini, na kutokana na uingizaji kutoka Amerika Kusini mwishoni mwa karne ya 20, sasa kuna zaidi ya lama 158,000 na alpaka 100,000 wanaoishi Marekani na Kanada.

## Marejeo 
Jamii:Ngamia na jamaa
Jamii:Wanyama wa kufugwa
Ambai

thumb|Parque_Ambaí

**Ambai** ni funguvisiwa la Indonesia. Watu wakaao visiwani huku huongea lugha ya Kiambai.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Ambon

thumb|Teluk_Ambon

**Ambon** ni kisiwa kikubwa cha Visiwa vya Maluku nchini Indonesia. 

Eneo la kisiwa ni km² 775. 

Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani ilihesabiwa kuwa 441,000.

Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Ambon vilevile.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Arguni

thumbnail|right|200px|Kisiwa cha Arguni
**Arguni** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa rasi ya Bomberai kisiwani kwa Papua. Watu wakaao kisiwani kwa Arguni huongea Kiarguni.

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Alpaka

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Alpaka** ni mnyama wa kufugwa wa spishi *Vicugna pacos* katika familia Camelidae, anayeishi Amerika Kusini. Alpaka anafanana na lama mdogo, lakini ameainishwa katika jenasi tofauti. Kuna nususpishi mbili za alpaka; alpaka suri na alpaka huacaya.

## Maelezo 
thumb|left|Uso wa alpaka kwa karibu

Kwa kawaida, alpaka mzima ana kimo cha sm 81–99 mabegani, na uzito wa kilo 48–84.

Alpaka hutunzwa kwa makundi na hulishwa katika nyanda za juu za milima ya Andes katika upande wa kusini wa Peru, kaskazini ya Bolivia, Ekuador, na kaskazini ya Chile, ambako wanaishi mita 3,500–5,000 juu ya usawa wa bahari, mwaka wote. Alpaka ni wadogo kiasi kuliko lama, na tofauti na lama, hawakufugwa kuwa wanyama wa mizigo, badala yake walifugwa mahususi kwa ajili ya manyoya yao. Manyoya ya alpaka hutumiwa kutengeneza vitu vifumwavyo, mithili ya sufu. Vitu hivyo ni pamoja na mablanketi, sweta, kofia, glavu na nguo nyingine katika Amerika Kusini, na sweta, soksi, koti na matandiko katika sehemu nyingine duniani. Fumwele za manyoya yao zinapatikana katika zaidi ya rangi 52, kama zinavyoainishwa Peru.

Katika biashara ya vitambaa, maana ya msingi ya "alpaca" ni nywele za alpaka wa Peru lakini, kwa upana zaidi, "alpaca" inamaanisha mtindo wa vitambaa vilivyotengenezwa awali kutoka nywele za alpaka, ambavyo sasa vinatengenezwa mara nyingi kwa fumwele zinazofanana na nywele za alpaka, kama sufu za ubora sana.

## Marejeo 
Jamii:Ngamia na jamaa
Jamii:Wanyama wa kufugwa
Alor

thumb|Mojawapo ya mazingira ya kisiwa cha Alor
**Kisiwa cha Alor** ndicho kisiwa kikubwa zaidi katika Visiwa vya Alor na ni moja ya visiwa 92 vilivyoorodheshwa rasmi. Kipo mashariki mwa Visiwa vya Sunda, ambavyo hupita kusini-mashariki mwa Indonesia; visiwa hivi vinajumuisha kutoka magharibi: Bali, Lombok, Sumbawa, Komodo, na Flores.

Kisiwa cha Alor, pamoja na visiwa vyake vidogo, ni sehemu ya mkoa wa Nusa Tenggara Mashariki.

## Jeografia
Kisiwa cha Alor kina eneo la takriban 2,125 km², na hivyo kuifanya kuwa kisiwa kikubwa zaidi katika Visiwa vya Alor. Kalabahi ndicho mji pekee wa kisiwa hiki, na idadi ya watu wake ilikadiriawa kuwa 53,807 katikati ya mwaka 2021.

Hata kwa ukubwa wake na eneo lake, Kalabahi ina uharibifu mkubwa wa bidhaa zinazopatikana, jambo linaloshangaza. Sensa ya 2010 ilirekodi idadi ya watu kisiwa hiki kuwa 145,299 kati ya 190,000 waliokuwa katika wilaya. Sensa ya 2020 ilionyesha jumla ya 163,377, huku makadirio rasmi katikati ya 2021 yalikuwa 165,164.

Kisiwa cha Alor ni cha asili ya volkano na kina maeneo magumu sana. Eneo pekee lenye tambarare karibu na Kalabahi ndilo lilichaguliwa na Waholanzi kama mji mkuu na bandari kuu (Alor-Kecil) mnamo mwaka 1911.

Mnamo Novemba 12, 2004, tetemeko kubwa la ardhi lilitokea kisiwa hiki, likiua watu 34 na kujeruhi 400 wengine. Mshtuko huo ulikuwa na ukubwa wa 7.5 kwenye kipimo cha Richter na kiwango cha juu cha nguvu ya Mercalli VIII (Severe).

## Marejeo
Jamii:Visiwa vya Indonesia
Babar

thumb|Kisiwa cha Babar

**Babar** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Timor. Eneo la kisiwa ni 775 km². Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 8640. 

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Bacan

thumb|Picha kuonesha Kisiwa cha Bacan

**Bacan** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-magharibi wa kisiwa cha Halmahera. Eneo la kisiwa ni 1900 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Labuha. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 60,000. Watu wakaao kisiwani kwa Bacan huongea Kimalay ya Bacan kama lugha ya mawasiliano; hata hivyo kuna lugha nyingi nyingine za asili .

Jamii:Visiwa vya Indonesia
Kibatek

**Kibatek** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Malaysia inayozungumzwa na Wabatek. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibatek imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibatek iko katika kundi la Kimon-Khmer.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibatek kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibatek 
*lugha ya Kibatek katika Glottolog
*lugha ya Kibatek kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kibajau cha Pwani Magharibi

**Kibajau ya Pwani Magharibi** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wabajau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibajau ya Pwani Magharibi imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibajau ya Pwani Magharibi iko katika kundi la Kibarito.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibajau ya Pwani Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibajau ya Pwani Magharibi 
*lugha ya Kibajau ya Pwani Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kibajau ya Pwani Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Ambelau

thumb|Ambelau

**Kisiwa cha Ambelau** (pia kimejulikana kama '''Ambalau''') ni kisiwa cha volkano kilicho katika Bahari ya Banda, sehemu ya Visiwa vya Maluku, Indonesia. Kisiwa hiki kinaunda wilaya ya kiutawala (Kecamatan Ambalau) ndani ya Kabupaten Buru Selatan, mkoa wa Maluku.

Kisiwa cha Ambelau kina eneo la ardhi la kilomita za mraba 201.7 na, kulingana na Sensa ya mwaka 2010, kilikuwa na idadi ya watu 6,846. Mji mkuu ni Wailua, ulioko kusini mwa kisiwa. Takriban nusu ya wakazi wa kisiwa hiki ni wenyeji wa Ambelau wanaozungumza lugha ya Ambelau, huku nusu nyingine wakiwa wahamiaji kutoka visiwa vingine vya Maluku na Java.

## Jeographia
Kisiwa cha Ambelau kipo katika Bahari ya Banda, kwenye mlango wa kusini wa Mlango wa Manipa, takriban kilomita 20 kusini-mashariki mwa kisiwa kikubwa cha Buru. Kisiwa hiki kina umbo la oval laini na upanuzi mdogo katika sehemu ya kusini-mashariki, huku kipenyo cha juu kikikadiria takriban kilomita 10.

Kisiwa hiki ni cha asili ya volkano na kimeundwa kutokana na miamba ya sedimentary ya Cenozoic. Sehemu yake kuu ni milima, huku pointi zake za juu zikiwa 608 m (Mlima Baula) na 559 m (Mlima Nona) upande wa magharibi.

Kisiwa kimeinuka kutoka usawa wa baharini, huku sehemu tambarare ikipatikana kwenye pwani za kusini na mashariki. Sehemu kubwa ya eneo hilo, hasa milima, imefunikwa na misitu ya mvua, ikitoa mandhari ya asili yenye mvuto mkubwa. 

## Marejeo
Jamii:Visiwa vya Indonesia
Kiberawan cha Kati

**Kiberawan ya Katikati** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Waberawan. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiberawan ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 1500. Lugha ya Kiberawan ya Katikati imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiberawan ya Katikati iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiberawan ya Katikati kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiberawan ya Katikati 
*lugha ya Kiberawan ya Katikati katika Glottolog
*lugha ya Kiberawan ya Katikati kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kibidayuh-Tringgus-Sembaan

**Kibidayuh ya Tringgus-Sembaan** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wabidayuh. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitringgus-Sembaan imehesabiwa kuwa watu 850 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitringgus-Sembaan iko katika kundi la Kiland-Dayak.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitringgus-Sembaan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitringgus-Sembaan 
*lugha ya Kitringgus-Sembaan katika Glottolog
*lugha ya Kitringgus-Sembaan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kibisaya cha Brunei

**Kibisaya ya Brunei** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Brunei na Malaysia inayozungumzwa na Wabisaya. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibisaya ya Brunei nchini Brunei imehesabiwa kuwa watu 37,600 na nchini Malaysia kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibisaya ya Brunei iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibisaya ya Brunei kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibisaya ya Brunei 
*lugha ya Kibisaya ya Brunei katika Glottolog
*lugha ya Kibisaya ya Brunei kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Malaysia
Hernán Crespo

**Hernán Jorge Crespo** (amezaliwa Florida Este, Argentina, 5 Julai 1975) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa zamani kutoka nchi ya Argentina. 

Crespo alichezea vilabu vya River Plate, Parma F.C., S.S. Lazio, Inter Milan, Chelsea F.C., A.C. Milan na Genoa C.F.C.,

Crespo alifunga magoli zaidi ya 300 katika marika ya miaka 19. Katika hatua ya kimataifa alishinda magoli 35.nani Muajentina wa nne kufunga magoli mengi pembeni ya Sergio Auguero,Gabriel Batistuta na Lionel Messi.amecheza mara tatu michuano ya kombe la dunia mwaka 1998, 2002, 2006. katika hatua ya klabu Crespo aikuwa ni moja kati ya wachezaji wabei kubwa,aliponunuliwa na Lazio na Parma 2002.alikuwa ni mchezaji anayeongoza kwa magoli Serie A mwaka 2000-2001,akichezea klabu ya Lazio akiwa ameshinda magolio 26.

Jamii:Wachezaji mpira wa Argentina
Jamii:Waliozaliwa 1975
Jamii:Watu walio hai
Kibidayuh-Bau

**Kibidayuh ya Bau** (pia **Kijagoi**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wabidayuh. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibau imehesabiwa kuwa watu 29,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibau iko katika kundi la Kiland-Dayak.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibau kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibau 
*lugha ya Kibau katika Glottolog
*lugha ya Kibau kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Lugha za Kiaustro-Asiatiki

thumbnail|Uenezaji wa lugha za Kiaustro-Asiatiki
**Lugha za Kiaustro-Asiatiki** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika nchi za Asia ya Kusini-Mashariki. Katika familia hiyo kuna lugha 168 zenye wasemaji takriban milioni 100. Lugha za Kiaustro-Asiatiki zenye wasemaji wengi mno ni Kivietnam na Kikhmer ambazo moja ni lugha rasmi nchini Vietnam na nyingine nchini Kamboja.

Jamii:Lugha
Jamii:Makundi ya lugha
Kidusun-Tambunan

**Kidusun ya Tambunan** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wadusun. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidusun ya Tambunan imehesabiwa kuwa watu 15,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidusun ya Tambunan iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidusun ya Tambunan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidusun ya Tambunan 
*lugha ya Kidusun ya Tambunan katika Glottolog
*lugha ya Kidusun ya Tambunan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kigana

**Kigana** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wagana. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigana imehesabiwa kuwa watu 1000. Kwa vile Wagana wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine badala yake, lugha ya Kigana iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigana iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigana 
*lugha ya Kigana katika Glottolog
*lugha ya Kigana kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kiiranun

**Kiiranun** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino na Malaysia inayozungumzwa na Wairanun. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiiranun nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 241,000. Pia kuna wasemaji 15,000 nchini Malaysia (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiranun iko katika kundi la Kifilipino.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiiranun kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiiranun 
*lugha ya Kiiranun katika Glottolog
*lugha ya Kiiranun kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Jamii:Lugha za Malaysia
Kijehai

**Kijehai** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Malaysia na Uthai inayozungumzwa na Wajehai. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kijehai nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu 1000. Pia kuna wasemaji 150 nchini Uthai. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijehai iko katika kundi la Kiaslian.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijehai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijehai 
*lugha ya Kijehai katika Glottolog
*lugha ya Kijehai kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Uthai
Kikayan cha Baram

**Kikayan ya Baram** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wakayan ya Baram. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikayan ya Baram imehesabiwa kuwa watu 4150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikayan ya Baram iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikayan ya Baram kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikayan ya Baram 
*lugha ya Kikayan ya Baram katika Glottolog
*lugha ya Kikayan ya Baram kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kikadazan cha Labuk-Kinabatangan

**Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wakadazan. Lahaja zake ni pamoja na Kilabuk na Kisungai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan imehesabiwa kuwa watu 20,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan
*lugha ya Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan katika Glottolog
*lugha ya Kikadazan ya Labuk-Kinabatangan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kikinabatangan cha Juu

**Kikinabantangan ya Juu** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wakinabantangan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikinabantangan ya Juu imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikinabantangan ya Juu iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikinabantangan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikinabantangan 
*lugha ya Kikinabantangan katika Glottolog
*lugha ya Kikinabantangan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kilobu cha Lanas

**Kilobu ya Lanas** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Walobu. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kilobu ya Lanas imehesabiwa kuwa watu 2800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilobu ya Lanas iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilobu ya Lanas kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilobu ya Lanas 
*lugha ya Kilobu ya Lanas katika Glottolog
*lugha ya Kilobu ya Lanas kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kimalay

**Kimalay** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia, Brunei, Singapuri na Indonesia inayozungumzwa na Wamalay. Ni lugha ya mawasiliano kwa wengi, hata nchini Ufilipino, Timor Mashariki na Uthai, tofauti na Kimalay Sanifu ambayo ni lugha rasmi nchini Malaysia. 

Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimalay kama lugha mama ilihesabiwa kuwa watu milioni 77, lakini wasemaji wote wanaweza kufikia milioni 200-290. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kimalay iko katika kundi la Kimalayiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay 
*lugha ya Kimalay katika Glottolog
*lugha ya Kimalay kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kiaustronesia
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Singapuri
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Ufilipino
Jamii:Lugha za Uthai
Kimalay Sanifu

**Kimalay Sanifu** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia, Brunei na Singapuri inayotumiwa na Wamalay na watu wengi wengine. Idadi ya watu watumiao Kimalay Sanifu kama lugha ya kwanza ni ndogo sana, kwa vile lugha ya kwanza ya Wamalay ni Kimalay ya kawaida na lahaja zake. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay Sanifu iko katika kundi la Kimalayiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay Sanifu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay Sanifu 
*lugha ya Kimalay Sanifu katika Glottolog
*lugha ya Kimalay Sanifu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Singapuri
Kimalay cha Baba

**Kimalay ya Baba** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Singapuri na Malaysia inayozungumzwa na Wamalay. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Baba nchini Singapuri imehesabiwa kuwa watu 10,000. Pia kuna wasemaji 2000 nchini Malaysia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Baba iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama krioli.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay ya Baba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay ya Baba 
*lugha ya Kimalay ya Baba katika Glottolog
*lugha ya Kimalay ya Baba kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Singapuri
Jamii:Lugha za Malaysia
Kimalay cha Kedah

**Kimalay ya Kedah** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wamalay. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Kedah nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu milioni 2.6. Pia kuna wasemaji wachache nchini Uthai ambapo lugha huitwa **Kimalay ya Satun**. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Kedah iko katika kundi la Kimalayiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay ya Kedah kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay ya Kedah 
*lugha ya Kimalay ya Kedah katika Glottolog
*lugha ya Kimalay ya Kedah kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kimalay cha Sabah

**Kimalay ya Sabah** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wamalay. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Sabah imehesabiwa kuwa watu milioni tatu lakini wengi wao hutumia Kimalay ya Sabah kama lugha ya mawasiliano tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Sabah iko katika kundi la Kimalayiki. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kibrunei.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay ya Sabah kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay ya Sabah
*lugha ya Kimalay ya Sabah katika Glottolog
*lugha ya Kimalay ya Sabah kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kimalay cha Visiwa vya Cocos

thumb|ramani ya **Kimalay ya Visiwa vya Cocos**

**Kimalay ya Visiwa vya Cocos** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia na Australia inayozungumzwa na Wamalay. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimalay ya Visiwa vya Cocos nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu 4000. Pia kuna wasemaji 1060 nchini Australia, yaani 500 kwenye Visiwa vya Cocos (Keeling) na 560 kwenye Kisiwa cha Krismasi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalay ya Visiwa vya Cocos iko katika kundi la Kimalayiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimalay ya Visiwa vya Cocos kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimalay ya Visiwa vya Cocos 
*lugha ya Kimalay ya Visiwa vya Cocos katika Glottolog
*lugha ya Kimalay ya Visiwa vya Cocos kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Australia
Kimelanau cha Daro-Matu

**Kimelanau ya Daro-Matu** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wamelanau. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimelanau ya Daro-Matu nchini Malayasia imehesabiwa kuwa watu 7600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimelanau ya Daro-Matu iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimelanau ya Daro-Matu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimelanau ya Daro-Matu 
*lugha ya Kimelanau ya Daro-Matu katika Glottolog
*lugha ya Kimelanau ya Daro-Matu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kiminriq

**Kiminriq** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Malaysia inayozungumzwa na Waminriq. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kiminriq imehesabiwa kuwa watu 270 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiminriq iko katika kundi la Kiaslian.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiminriq kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiminriq 
*lugha ya Kiminriq katika Glottolog
*lugha ya Kiminriq kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kipenan cha Bah-Biau

**Kipenan ya Bah-Biau** (au **Kipunan**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wapenan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipenan ya Bah-Biau imehesabiwa kuwa watu 450 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipenan ya Bah-Biau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipenan ya Bah-Biau kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipenan ya Bah-Biau
*lugha ya Kipenan ya Bah-Biau katika Glottolog
*lugha ya Kipenan ya Bah-Biau kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Kisama-Balangingih

**Kisama ya Balangingih** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino na Malaysia inayozungumzwa na Wasama. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisama ya Balangingih nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 80,000. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Malaysia (2013). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisama ya Balangingih iko katika kundi la Kibarito.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisama ya Balangingih kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisama ya Balangingih
*lugha ya Kisama ya Balangingih katika Glottolog
*lugha ya Kisama ya Balangingih kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Ufilipino
Jamii:Lugha za Malaysia
Kiseru

**Kiseru** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia iliyozungumzwa na Waseru. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiseru, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseru iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiseru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiseru
*lugha ya Kiseru katika Glottolog
*lugha ya Kiseru kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Malaysia
Babi

thumb|Sehemu mojawapo katika  kisiwa cha Babi

**Babi** ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Simeulue. Kisichanganywe na visiwa viitwavyo Babi vilevile karibu na visiwa vya Aceh au Flores. Watu wakaao kisiwani kwa Babi huongea Kisimeulue.

Jamii:Visiwa vya Indonesia