open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ishmaeli

.]]
**Ishmaeli** (au **Ismaili**, kwa Kiebrania יִשְׁמָעֵאל, Yišmāʻēl: kwa Kiarabu إسماعيلʾ, Ismāʿīl) alikuwa mtoto wa kwanza wa Abrahamu (au Ibrahimu) na Hagari (au Hajiri) kadiri ya Biblia na ya Kurani.

## Ishmaeli katika Biblia
Mungu alikuwa amemuahidia Abrahamu uzao mkubwa kama nyota za mbinguni, naye akaamini ingawa alikuwa hajapata hata mtoto mmoja: ndiyo imani iliyompendeza sana Mungu (Mwa 15:1-6).

Lakini Abrahamu alizidi kuzeeka pamoja na Sara bila ya kuzaa watoto. Baada ya kusubiri muda mrefu mno Sara akamwambia azaliane na Hagari aliye mtumishi wa kike. Mwana huyu wa Hagar akaitwa Ishmaeli (Mwa 16:1-15). Lakini baadaye kukawa na fitina kati ya Sara na Hagari hivyo huyo akafukuzwa pamoja na mtoto, baada ya Sara pia akashika mimba na kumzaa mtoto Isaka.

Mwa 21:1-21 inatusimulia jinsi Mungu alivyotimiza ahadi yake kwa kumjalia Sara amzalie Abrahamu mtoto huyo katika uzee na utasa. Isaka ni mtoto wa imani, si wa mwili, naye ni huru, tofauti na Ishmaeli mtoto wa mtumwa ambaye hastahili kurithi pamoja na mdogo wake. Isaka, baba wa Israeli alipata baraka kuu, naye ni mfano wetu watu wa Agano Jipya. Ishmaeli alibarikiwa pia kwa ajili ya baba yake, naye ni mfano wa Agano la Kale ambapo watu wanategemea mambo ya kimwili (kutahiriwa, kunawa, kubagua vyakula n.k.) na hivyo ni watumwa (Gal 4:21-5:1).

Kadiri ya kitabu cha Mwanzo alishiriki pamoja na mdogo wake Isaka mazishi ya baba yake akafariki akiwa na umri wa miaka 137. 

Ishmaeli alizaa watoto wa kiume 12 ambao wanahesabiwa mwanzo wa Waarabu, hasa wale wa Kaskazini.

## Ishmaeli katika Uislamu
 katika *Zubdat Al-Tawarikh*).]]
Ishmaeli anahesabiwa nabii muhimu  na babu wa Muhammad, mwanzilishi wa dini ya Uislamu.

Ingawa Kurani haitaji jina la mtoto ambaye Abrahamu alikuwa tayari kumchinjia Mungu, wanazuoni walifikia makubaliano kwamba alikuwa Ishmaeli, si Isaka.

## Tanbihi
## Marejeo
; Books and journals
*
*
*
*

; Encyclopedias
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*Genealogy from Adam to the Twelve Tribes 
*Ishmael in Islam 
**The Jewish Encyclopedia*: Ishmael.
*Biographical Study on Ishmael 
*
*Ishmael in Bahá'í Faith
Kanaani

katika karne ya 13 KK.]]
**Kanaani** ni jina la zamani la eneo la Mashariki ya Kati ambalo siku hizi limegawanyika katika nchi za Israeli na Palestina, Lebanoni na sehemu za Magharibi za Jordan na Sirya.

Katika Biblia jina hilo (kwa Kiebrania כנען, knaʿn) linatumika zaidi kumaanisha sehemu ile tu ambayo ilitekwa na Waisraeli na kuitwa Israeli. Sehemu hiyohiyo baadaye tena ilikuja kuitwa pia Palestina, yaani nchi ya Wafilisti.

Baada ya mataifa hayo mawili kuteka sehemu kubwa upande wa Kusini kuanzia karne ya 13 KK, ile ya Kaskazini zaidi iliyobaki chini ya wakazi asili ilikuja kuitwa pia Foinike.

Katika eneo hilo kati ya Mesopotamia na Misri kuanzia milenia ya 4 KK ulistawi ustaarabu muhimu wa Kisemiti ambao, kati ya michango mingine, ni asili ya alfabeti. 

Habari nyingi kuhusu ustaarabu huu zimejulikana hasa kwa njia ya akiolojia.

## Tanbihi 
## Marejeo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* Canaan & Ancient Israel, University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology. Explores their identities (land-time, daily life, economy & religion) in pre-historical times through the material remains that they have left behind.
* Catholic Encyclopedia.
* Antiquities of the Jews  by Flavius Josephus.
*When Canaanites and Philistines Ruled Ashkelon  Biblical Archaeology Society
Makanda

**Makanda** ni jina la:
* Makanda (Manyoni), kata ya wilaya ya Manyoni.
* Makanda (Dodoma), kata ya wilaya ya Dodoma.
Ngano (hadithi)

Kwa nafaka tazama makala ya ngano

**Ngano** ni hadithi fupi inayosimuliwa kwa kusudi ya burudani na pia mafundisho. Mara nyingi husimuliwa na wazazi au wazee kwa watoto. Kitaalamu hutazamiwa kuwa sehemu ya fasihi-simulizi ya jamii au utamaduni fulani.

Watendaji katika ngano si watu halisi bali wahusika wanaoeleza tabia maalumu. Mifano ni sungura, fisi, nyuki na wanyama wengine wanaowakilisha tabia kama vile busara, ujinga, ujanja, ulafi, uchoyo na mengine. Hata Riwaya za Abunuwasi zinaweza kuhesabiwa hum.

Masimulizi ya ngano huanza mara nyingi kwa maneno kama "Hapo zamani za kale ...". 

## Viungo vya Nje
*Yusuf S Hamad, Ngano zetu asilia (mifano ya ngano kutoka Unguja) 

Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Akina Grimm

]]
**Akina Grimm** (Jer.: *Die Brüder Grimm*, pia *Gebrüder Grimm*; ing. "Brothers Grimm") ni namna ya kutaja kwa pamoja wataalamu na ndugu kaka **Jakob Grimm** na mdogo wake **Wilhelm Grimm**. Wamekuwa mashuhuri hasa kwa kukusanya hekaya, ngano na hadithi nyingine za Ujerumani na kuzilinganisha na masimulizi kutoka nchi nyingine. Wanahesabiwa kati ya waanzilishaji wa fani ya isimu au sayansi ya lugha.

Katika Ujerumani na kwa wataalamu wa lugha za Kigermanik wanajulikana pia kwa kuanzisha kazi ya kamusi kubwa ya lugha ya Kijerumani inayoendelea kuhaririwa hadi leo na kufikia vitabu 32. 

Mkusanyiko wao wa ngano unasomwa hadi leo hii. Kwa kazi hii walitembelea vijiji vingi na kuandika hekaya na ngano jinsi zilivyosimuliwa na wazee (*Grimms Märchen*). 

Kati ya ngano walizokusanya ni Mweupe Theluji ("Schneewittchen"),  "Sinderella" "(Aschenputtel)", "Hansel na Gretel" ("Hänsel und Gretel") na takriban 200 mengine.

## Matoleo 
* Household Tales by the Brothers Grimm, translated by Margaret Hunt  (This site is the only one to feature all of the Grimms' notes translated in English along with the tales from Hunt's original edition. Andrew Lang's introduction is also included.)
* 
* . Translated by Margaret Hunt.
* Brothers Grimm - Fairy Tales  Audiobooks
* Recording of 63 Fairy Tales by the Brothers Grimm at LibriVox.org

## Viungo vya Nje 
* Makumbusho ya akina Grimm huko Kassel, Ujerumani
Chuo Kikuu cha Tübingen

thumb|right|250px|Universität Tübingen, 2004

**Chuo Kikuu cha Tübingen** ni chuo kikuu nchini Ujerumani, kilichoanzishwa mnamo mwaka 1477 katika Tübingen, Baden-Württemberg.

## Viungo vya Nje 
* 

Tubingen
Jamii:Tübingen
Someday

"**Someday**"  ni wimbo ulioandaliwa na mwimbaji Mariah Carey akishirikiana na Ric Wake na kutayarishwa na Wake kwa ajili ya albamu ya Mariah yenye jina lake mwenyewe ya ''Mariah Carey iliyotoka mwaka 1990.

Jamii:Nyimbo za Mariah Carey
Wilaya ya Arusha

**Wilaya ya Arusha** (kwa Kiingereza: **Arusha District**) ni halmashauri mojawapo ya Mkoa wa Arusha yenye postikodi namba **23200**. Ilianzishwa kwa kutenga maeneo ya wilaya ya Arumeru yanayozugunguka Jiji la Arusha. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya ya Arusha ilihesabiwa kuwa 800,198  Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 449,518 .

## Tanbihi
Wilaya ya Meru

[thumb|250px|Mahali pa Arumeru (kijani) katika [mkoa wa Arusha.]] 
**Wilaya ya Meru** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Arusha yenye postikodi namba **23300**.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Meru ilihesabiwa kuwa 268,144 . Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 331,603 .

Wilaya hiyo ilianzishwa kutoka maeneo ya wilaya ya zamani ya Arumeru iliyogawiwa kuwa wilaya ya Arusha Vijijini na wilaya ya Meru. 

Makao makuu ya wilaya yako mjini Usa River.

## Marejeo
M
Jamii:Wilaya ya Meru
Wilaya ya Mafinga

**Wilaya ya Mafinga** inaweza kumaanisha:

* Mafinga, halmashauri ya mkoa wa Iringa, Tanzania
* Wilaya ya Mafinga (Zambia), mkoa wa Muchinga, Zambia
Moshi (wingu)

Kwa matumizi mengine ya jina moshi tazama makala ya maana moshi  
thumbnail|Moshi ya moto ya miti na matawi
thumbnail|Nigeria
**Moshi** kwa lugha ya kawaida ni wingu linalotokea pale ambako moto inawaka. Ni mchanganyiko wa vipande vidogo vya mata mango, matone ya kiowevu -hasa maji- na gesi mbalimbali pamoja na hewa. Mchanganyiko wa aina hii huitwa pia erosoli.
 
## Matumizi ya moshi kwa kusudi
Mara nyingi moshi ni tokeo lisilotakiwa la moto lakini wakati mwingine inasababishwa kwa kusudi kwa matumizi ya kijeshi (wingo la kuficha jeshi), mawasiliano (alama za moshi), kidini (moshi ya uvumba), kuua wadudu (ufukizaji dhidi ya wadudu, panya n.k.), upishi (kuhifadhi samaki au nyama kwa kuikausha katika moshi inapopokea pia ladha inayotafutwa).

## Moshi kama hatari ya afya
Moshi ya moto ni hatari ya afya. Wakati wa kuwaka moto ndani ya nyumba watu wanaweza kufa kutokana na gesi sumu katika moshi; hali halisi watu wengi wanakufa kutokana na moshi sumu kuliko na kuangamwa na moto yenyewe. Kuvuta moshi ndani ya mapafu kwa njia ya kupumua husababisha matatizo ya kiafya kuanzia mwako wa njia za pumzi hadi kansa na hii ni hatari ya kuvuta tumbako (kama sigara).
 
## Sehemu za moshi
Sehemu za moshi na tabia yake hutegemea na fueli inayochomwa na mazingira ya moto.

Kama moto inaweza kutumia oksijeni nyingi inawaka kwa halijoto ya juu na hapo kiasi cha moshi kinapungua. Hapa vipande vidogo vya mata mango ni hasa majivu pamoja na mvuke wa maji. Moshi yenye mvuke wa maji huwa na rangi nyeupe-kijivu

Kama moto inapata oksijeni kidogo kiwango cha moshi huongezeka pamoja na gesi za sumu ndani yake kama vile monoksidi ya kaboni na mengine.

Pale ambako mafuta na plastiki vinachomwa rangi ya moshi huelekea kuwa nyeusi hasa kutokana masizi. Mafuta huchomwa sana ndani ya injini za mwako ndani kama injini za magari au majenereta na katika vituo vya umeme. Hapo ni muhimu kupunguza kiasi cha mosha kwa kutumia filta na mitambo ya kusafisha moshi 

File:Industry smoke.jpg|Moshi kutoka kiwanda
File:Centrale thermique du Havre.JPG|Vituo vya umeme vinachoma mafuta
File:Air pollution by industrial chimneys.jpg|Moshi kutoka viwanda bila filta inachafusha mazingira
File:Members of the National Fire Service tackle a blaze in a house during a Civil Defence exercise in Fulham, London in 1942. D7908.jpg|Moshi ni hatari pia kwa walinzi moto
File:MountKanaga.jpg|Moshi ya volkeno
Picha:Botafumeiro.JPG|Moshi ya uvumba katika ibada
File:Malibu Fire October 2007 (1).jpg|Moshi ya moto ya msitu
Masiya

akimpaka mafuta kijana Daudi kati ya kaka zake awe mfalme wa Israeli: mchoro huu wa karne ya 3 uko Dura Europos, Syria.]]

* kadiri ya Jean Cousin the Younger (mwisho wa karne ya 16).]]

**Masiya** (au Masiha), kutoka Kiebrania מָשִׁיחַ, Māšîăḥ **mashiakh**, maana yake **Mpakwamafuta** ni jina la heshima ambalo Biblia inampa mfalme au kuhani aliyewekwa wakfu kwa Mungu kwa kupakwa mafuta atende kwa niaba yake kazi ya kusaidia taifa lake hasa kwa kulikomboa. 

Tofauti na kawaida, Biblia inamtaja kama Masiha hata mfalme Koreshi Mkuu wa Uajemi kwa sababu Mungu alimtumia kutoa Wayahudi katika uhamisho wa Babeli na kuwaruhusu warudi Yerusalemu na kujenga upya hekalu 

Hata hivyo kwa namna ya pekee jina hilo linatumika kwa Mwana wa Daudi, mtawala wa Israeli katika wakati wa mwisho ambao utakuwa wa amani duniani

## Katika Ukristo
Jina hilo lilitafsiriwa na Septuaginta kwa Kigiriki Χριστός (*Khristós*) nalo lilitumiwa mapema na Wakristo wa lugha hiyo kwa Yesu wa Nazareth kwa sababu ya kusadiki ndiye mkombozi aliyetimiza kikamilifu kila utabiri wa manabii wa Agano la Kale. Ndiyo sababu jina lake la awali limekuwa linaongezewa kwa kawaida hilo la Kristo, hivi kwamba imezoeleka kumuita Yesu Kristo. 

Kwa asili ni tamko la imani lenye sehemu mbili: jina "Yesu" na cheo "Kristo". 

Katika lugha ya Kigiriki "Yesu Kristo" mara nyingi ni sentensi kamili, maana yake "Yesu ndiye Masiya wa Mungu", yaani Yesu ndiye Masiya aliyetangazwa na manabii wa Agano la Kale na kutazamiwa na Israeli. 

Katika aya nyingine za Agano Jipya "Yesu Kristo" tayari imetumika kama jina (linganisha: rais Mkapa, au: Mkapa rais - si yule Mkapa mwingine...)

Kutokana na umuhimu wa imani hiyo kwa wafuasi wa Yesu, wenyewe walianza kuitwa Wakristo huko Antiokia, mji wa kwanza kuwa na waumini wenye asili ya kimataifa na waliozungumza Kigiriki kuliko wale wenye asili ya Kiyahudi. Kumbe katika mazingira ya Kisemiti wanaendelea kuitwa kama awali *Manasara*, yaani *Wanazareti*.

## Katika Uislamu
Hadithi za Uislamu pia zinafundisha kwamba nabii Isa, mwana wa Bikira Mariamu, alikuwa ametabiriwa kama *Masih* (المسيح) wa Waisraeli, na kwamba atarudi duniani siku ya Kiyama, pamoja na *Mahdi*, ili kumsinda *Masih ad-Dajjal*, yaani Mpingakristo.

## Tanbihi
## Marejeo
* Kaplan, Aryeh. *From Messiah to Christ,'' 2004. New York: Orthodox Union.

## Viungo vya nje
* Messiah  in the 1911 Encyclopædia Britannica
* The Catholic Encyclopedia: Messiah

Jamii:Yesu Kristo
Fukayosi

**Fukayosi** ni kata ya Wilaya ya Bagamoyo katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, yenye postikodi namba **61307 **. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 17,011 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,129  walioishi humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Coreca

thumb|400px|Coreca wa 2017.
**Coreca** ni kitongoji cha Amantea, Wilaya ya Cosenza, Italia ya kusini. Takriban wakazi 700 wanaishi huko, karibu na Campora San Giovanni. 

Jamii:Wilaya ya Cosenza
Pera (Chalinze)

Kwa tunda lenye jina hili angalia makala kuhusu **Pera**

**Pera** ni kata ya Wilaya ya Chalinze katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, yenye postikodi namba **61314  **. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 13,040 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 12,701  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Chalinze   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Useja

na Kerubi" kutoka Monasteri ya Mt. Katerina, Sinai, Sinai, Misri.]]
**Useja** ni hali ya mtu kuishi bila ndoa. Inaweza kutokea kwa sababu mbalimbali, lakini inazingatiwa hasa ile inayotokana na uamuzi kamili wa mhusika asiye na kizuio chochote, hasa kama akichagua kuishi hivyo kwa sababu ya kidini.

Kesi za namna hiyo zimepatikana katika dini karibu zote.

Ni maarufu hasa neno la Yesu katika kutetea wanaofanya hivyo kwa ajili ya Mungu, yeye akiwa mmojawapo (Math 19:11-12). 

Katika Ukristo hali ya namna hiyo inaitwa pengine useja mtakatifu na ni msingi wa utawa wa aina yoyote.

## Marejeo 
* 
* Donald Cozzens, Freeing Celibacy, Liturgical Press, Collegeville, Minn., c. 2006
* 

## Viungo vya nje 
* The Biblical foundation of priestly celibacy
* The Reformation view of Celibacy
* HBO documentary film "Celibacy"
Msoga

**Msoga** ni kata ya Wilaya ya Chalinze katika Mkoa wa Pwani, Tanzania yenye postikodi namba **61312 **-  

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 14,256 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,144  walioishi humo.

Msoga ndicho kijiji ambacho ametokea Rais wa awamu ya nne wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dr Jakaya Mrisho Kikwete.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Chalinze   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Mke Mmoja Waume Watatu

**Mke Mmoja Waume Watatu** ni riwaya iliyoandikwa na Muhammed Said Abdulla. 

Ni miongoni mwa riwaya zinazoonyesha ukinzani miongoni mwa mila na desturi dhidi ya dini ya Uislamu kwani wakati dini ikiamini ndoa ni chuo kinachomfunga mke dhidi ya maovu ya dunia, kuna mila na desturi zinazopandikiza misingi inayokwenda kinyume na misingi hiyo ya kidini. Kwa mfano, kwamba ni lazima mwanamke awe na waume watatu. 

Abdulla anamchora mhusika Nemsi akiwa anafanya utafiti juu ya dhana ya ndoa na kuona ya kwamba mwanamke huozeshwa kutoka akiwa na miaka kumi na nne.

Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Useja mtakatifu

[thumb|Lebo ya [Useja mtakatifu ilivyochorwa na Giotto di Bondone, Firenze, Italia.]]
, mwanateolojia bora za Karne za Kati, akivikwa na malaika mkanda wa usafi baada ya kuweka nadhiri ya useja mtakatifu.]]
**Useja mtakatifu** ni aina ya useja ambayo mwanamume au mwanamke anaishika kwa hiari kwa sababu za kidini, hasa katika Ukristo, ambapo lengo ni kuungana zaidi na Yesu aliyeishi hivyo. Ndiye aliyehimiza wanaojaliwa kuelewa uhusiano wa useja na ufalme wa Mungu waushike kweli (Math 19:11-12).

Useja huo, ambao unamdai aliyeushika ajinyime kabisa ndoa na furaha zote za kijinsia, ni msingi wa aina zote za utawa. Pia unadaiwa na Kanisa Katoliki kwa baadhi ya mashemasi na mapadri pamoja na maaskofu wote. Makanisa ya Kiorthodoksi yanaudai kwa maaskofu tu.

### Marejeo 
* L. Legrand : *La Virginité dans la Bible*, Paris, Cerf, 1964. 

Jamii:Jinsia
Jamii:Mashirika ya kitawa
Jamii:Ukristo
Fabrice Kwizera

**Fabrice Patient Kwizera** (Bujumbura, 28 Machi 1994) ni msanii wa maigizo na filamu kutoka nchini Burundi. Katika historia ya tasnia ya filamu nchini Burundi, Kwizera anajulikana kua ameigiza katika filamu fupi kutoka inchini Congo inayo itwa Viva Riva!.

## Maisha
Fabrice alianza masomo yake katika shule ya msingi ya Cibitoke, na kuendela na masomo ya sekondari huko Municipal Lycee of Cibitoke na baadae kupata uhamisho katika shule moja jijini Bujumbura iitwayo Lake Tanganyika Lycee. Alivyomaliza kidato cha mwisho ndipo alianza shuli za kucheza filamu alipo kutana na mutayarishaji Ivan Goldschmidt kutoka inchini Ubelgiji.

## Filamu na Tamthilia Alizotunga 
* 2010 : *Na Wewe* (*Na Wewe: Swahili*) – Kama Rebel
* 2010 : *Viva Riva!*  Ya Djo Tunda Wa Munga – Kama Jason.

## Viungo vya nje 
*
*
*www.FabriceKwizera.com 

Jamii:Waliozaliwa 1994
Jamii:Waigizaji filamu wa Burundi
Samaria

.]]
.]]
, ambapo kadiri ya Kitabu cha Mwanzo, Yosefu (babu) aliuzwa na kaka zake.]]
**Samaria** (kwa Kiebrania **שומרון**, Shomron; kwa Kiarabu **السامرة**, as-Sāmirah) ni eneo la milimamilima katikati ya nchi inayoitwa Israeli au Palestina. Jina "Samaria" linatokana na lile la mji mkuu wa Ufalme wa Israeli. Kadiri ya 1Fal 16:24, jina la mji huo lilitokana na lile la Shemer, aliyemuuzia Omri, mfalme wa Israeli eneo kwa ajili ya kuuanzisha kama makao makuu (884 KK hivi) badala ya Tirza.

## Historia
Kadiri ya Biblia, Waisraeli waliteka eneo hilo la Kanaani na kulikabidhi kwa kabila la Yosefu. 

Eneo lilitekwa na Waashuru mwaka 722 KK hivi, nao wakahamisha wakazi wake wengi hadi Mesopotamia. Badala yao waliletwa wengine kutoka huko. Ndiyo sababu wakazi wa eneo hilo wakaja kuwa wa mchanganyiko wakapewa jina jipya: "Wasamaria".

Baadaye lilitawaliwa na mataifa mbalimbali, kama vile Babuloni, Uajemi, Ugiriki wa kale, Dola la Roma, Bizanti, Waarabu, Wazungu wa vita vya msalaba, Waturuki na hatimaye Waingereza.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
*
*Tappy, R. E. (2206). “The Provenance of the Unpublished Ivories from Samaria,” Pp.&nbsp;637–56 in “I Will Speak the Riddles of Ancient Times” (Ps 78:2b): Archaeological and Historical Studies in Honor of Amihai Mazar on the Occasion of his Sixtieth Birthday, A. M. Maeir and P. de Miroschedji, eds. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.
*Tappy, R. E. (2007). “The Final Years of Israelite Samaria: Toward a Dialogue between Texts and Archaeology,” Pp.&nbsp;258–79 in Up to the Gates of Ekron: Essays on the Archaeology and History of the Eastern Mediterranean in Honor of Seymour Gitin, S. White Crawford, A. Ben-Tor, J. P. Dessel, W. G. Dever, A. Mazar, and J. Aviram, eds. Jerusalem: The W. F. Albright Institute of Archaeological Research and the Israel Exploration Society.

## Viungo vya nje 
* [Entry for Samaria in 1911 Encyclopædia Britannica(https://sw.wikipedia.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica)]
* Shomron National Park (Sebastia) at Israel Nature and Parks Authority site
* Pictures of the ruins of Shomron 
*
Shilo

la *Mishkan Shilo* lililojengwa Shilo kwa kuiga hekalu lake la zamani.]]
**Shilo** ulikuwa mji wa zamani unaotajwa katika Biblia ya Kiebrania, karibu na Khirbet Seilun, kusini kwa Tirza.

Ulikuwa makao ya hekalu lilipotunzwa sanduku la agano kabla ya hilo kutekwa na Wafilisti wakati wa kuhani Eli na hatimaye kuhamishiwa na mfalme Daudi mjini Yerusalemu, ambapo mwanae Solomoni alilijengea hekalu la fahari.

Nabii Yeremia alichukua Shilo kama kielelezo cha maangamizi yatakayolipata hekalu la Yerusalemu kutokana na Waisraeli kutokubali ujumbe wa toba aliowaletea kutoka kwa Mungu.

## Tanbihi
## Marejeo
*Finkelstein, Israel, et al. *Shiloh: The Archaeology of a Biblical City*. Tel Aviv, 1993.

## Viungo vya nje
*Rabbi Ariel Bar Tzodeck's Insight into Shiloh (a Kabbalist perspective)
*Shiloh in the Jewish Encyclopedia
*photos of the Mosaic from Tel Shiloh
*photos of the Mosaic from Tel Shiloh "Church of the ark found in the west bank" 
*Photos of Tel Shiloh
*More Archeology at Tel Shiloh

shilo unaweza ifananisha na makkha kwa tukio zima japo tofaut ni kwmba makkha kuna kaburi la mtume s.w.a na shilo lipo sanduku la agano
Abeli

ya marumaru kwenye Kanisa kuu la Milano inayoonyesha Kaini alivyomuua Abeli.]]
.]]
**Abeli** au **Habili** ni jina la mtu anayetajwa na Biblia kama mwana wa pili wa Adamu na Eva na kama binadamu wa kwanza kufa, akiwa ameuawa na kaka yake Kaini kwa kijicho.

Habari hizo zinapatikana katika kitabu cha Mwanzo (4:2-8), lakini Abeli alitajwa pia na Yesu kama mfiadini wa kwanza (Math 23:35).

Kurani inasimulia habari hiyo bila kumtaja Abeli (5:27-31).

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Jamii:Watu wa Biblia
Karne ya 16 KK

**Karne ya 16 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1600 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1501 KK.

## Matukio 
* 1500 KK hivi: Wafoinike wanabuni alfabeti ya kwanza

## Watu muhimu 
## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 16 KK
Karne ya 17 KK

**Karne ya 17 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1700 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1601 KK.

## Matukio 
*1700 KK hivi: ustaarabu wa bonde la Indus (mto) unakoma lakini unaendelezwa na ustaarabu wa Cemetery H
*1700 KK: Belu-bani anakuwa mfalme wa Assyria.
*1700 KK hivi: katika Ugiriki wa Kale, ustaarabu wa Minoa unaingia kipindi kipya (baada ya Old Palace period, Second Palace period inaanza.
*1700 KK hivi: mwanzo wa ustaarabu wa mwisho wa Minoa kisiwani Krete (leo Ugiriki).
*1700 KK hivi: masonara wa ustaarabu wa bahari ya Egei wanashindana na wale wa Mashariki ya Kati, wakiiga mbinu zao.
*1700 KK hivi: Lila-Ir-Tash anaanza kutawala Dola la Elami (leo Iran).

## Watu muhimu 
*Yakobo-Israeli, baba wa wana wa kiume 12 walio mababu wa makabila 12 ya taifa la Israeli 

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 17 KK
Karne ya 18 KK

**Karne ya 18 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1800 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1701 KK.

## Matukio 
* Waiksos kutoka Asia Magharibi wanahamia Misri kwenye delta ya mto Naili
* Watu wa Ulaya Mashariki wanaelekea kusini upande wa Asia hadi India
* Ustaarabu wa bonde la Mto Indus (leo Pakistan) unaangamizwa na wavamizi kutoka Ulaya Mashariki
* Babuloni unakuwa mji mkubwa kuliko yote duniani 

## Watu muhimu 
* Hammurabi mtawala wa Mesopotamia (1792 KK - 1750 KK hivi)

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 18 KK
Karne ya 19 KK

**Karne ya 19 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1900 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1801 KK.

## Matukio 
* Dola la Wahiti linastawi katika Uturuki wa leo

## Watu muhimu 
* Abrahamu, mfugaji wa kuhahama, baba wa Waarabu na Waisraeli, pia baba wa waamini Wayahudi, Wakristo na Waislamu

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 19 KK
Karne ya 13 KK

ulivyokuwa kwenye mwaka 1300 KK.]]
**Karne ya 13 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1300 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1201 KK.

## Matukio 
*(31 Mei) 1279 KK: Ramesses II anashika uongozi wa Misri ya Kale.
*1274 KK: Mapigano ya Kadesh huko Syria. Baada yake Wamisri na Wahiti wanasaini mapatano ya amani. 
*1269 KK: farao Ramses II na mfalme Hattusilis III wanasaini mapatano ya amani ya zamani zaidi kujulikana. 
*1212 KK: Kifo cha Ramesses Mkuu.
*1210 KK hivi: Yoshua anawaongoza Waisraeli kuvamia Kanaani
*1207 KK: Farao Merneptah anadai kushinda taifa la Israeli.
*1200 KK hivi: Dola la Wahiti huko Anatolia linasambaratika kutokana na maangamizi ya mji mkuu, Hattusa.
*1200 KK hivi: Mataifa mbalimbali kandokando ya bahari ya Mediteranea na kwenye Mashariki ya Kati wanahama. 

## Watu muhimu 
*Musa, mkombozi wa Waisraeli kutoka Misri, mtoaji wa Amri Kumi kwenye Mlima Sinai
*Yoshua, mwandamizi wa Musa, anawaongoza Waisraeli kuvamia Kanaani kupitia Mto Yordani 

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 13 KK
Karne ya 12 KK

**Karne ya 12 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1200 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1101 KK.

## Matukio 
* 1197 KK: Farao Ramses III anafaulu kufukuza wavamizi wa Misri waliotokea baharini. Wafilisti wanavamia Kanaani. Mwanzo wa uongozi wa Waamuzi katika Israeli.
* 1160 KK-1121 KK: Nabii mwanamke Debora anaongoza makabila kadhaa ya Israeli kama Mwamuzi
* 1114 KK Tiglath-pileseri I anaanza kutawala milki ya Ashuru.

## Watu muhimu 
*1153 KK: Kifo cha Farao Ramesses III 
*1126 KK: Nebukadreza I anakuwa mfalme wa Babuloni

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 12 KK
Karne ya 11 KK

**Karne ya 11 KK** (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1100 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1001 KK.

## Matukio 
) walivyochorwa na Julius Kronberg.]]
*1050 KK hivi: Wafilisti wanateka sanduku la Agano kwa Waisraeli
*1003 KK: mfalme Daudi anashika nafasi ya Sauli na kuteka Yerusalemu

## Watu muhimu 
*Samweli, mwamuzi na nabii aliyewapaka mafuta wafalme wa kwanza wa Israeli: Sauli, halafu Daudi
*Sauli, mfalme wa kwanza wa Israeli

## Viungo vya nje 
Jamii:Karne ya 11 KK
Fransis Bacon

(1617),Warsaw, Polandi.]]
**Fransis Bacon** (22 Januari 1561 - 9 Aprili 1626) alikuwa Mwingereza maarufu upande wa falsafa, siasa, sayansi, sheria, hotuba na uandishi. 

Baada ya kushika nafasi muhimu serikalini, aliacha urithi wake hasa upande wa sayansi kama mtetezi na mtumiaji wa mbinu ya kisayansi wakati wa mapinduzi ya kisayansi akidai kila jambo lithibitishwe kwa majaribio.  

Alifariki kwa kichomi wakati wa kujaribu namna ya kutunza nyama kwa kutumia barafu.

## Maandishi yake
Kati ya yale muhimu zaidi kuna:
**Essays* (1st ed., 1597)
**The Advancement and Proficience of Learning Divine and Human* (1605)
**Essays* (2nd edition – 38 essays, 1612)
**Novum Organum Scientiarum* ('New Method', 1620)
**Essays, or Counsels Civil and Moral* (3rd/final edition – 58 essays, 1625)
**New Atlantis* (1627)

## Tazama pia
* Cestui que (Defense and Comment on Chudleigh's Case)

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
* Contains English translations of
***Temporis Partus Masculus*
***Cogitata et Visa*
***Redargutio Philosphiarum*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
* *Bacon* by Thomas Fowler (1881) public domain @GoogleBooks
*
*The Francis Bacon Society 
*Contains the New Organon, slightly modified for easier reading
*Francis Bacon of Verulam. Realistic Philosophy and its Age  (1857) by Kuno Fischer and John Oxenford in English
Kilangalanga

'*** ni kata ya Wilaya ya Kibaha Vijijini katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, yenye postikodi namba ** 61202*'. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 9,984 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 10,588  walioishi humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kibaha Vijijini   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Vianzi

**Vianzi** ni kata ya Wilaya ya Mkuranga katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, yenye postikodi namba **61511**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 23,739 .
Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  10,264  walioishi humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Mkuranga   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Mtawanya

'*** ni kata ya Wilaya ya Kibiti katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, yenye postikodi namba **61814*'. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 16,289 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,772 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kibiti   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
Mwambao

**Mwambao** ni sehemu iliyo karibu na bahari, ziwa au mto pale ambako nchi kavu na maji zinakutana.

Ni neno ambalo maana yake hufanana na pwani lakini linatazama eneo karibu zaidi na maji pekee.

Hivyo inaweza kutaja sehemu maalum karibu na bahari, kama vile kata ya Mwambao (Rufiji).
Saranga

'*** ni kata ya Wilaya ya Ubungo katika Mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania, yenye postikodi namba **16105*'. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 145,274 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 104,127 waishio humo. 

## Tanbihi
Jamii:kata za Mkoa wa Dar es Salaam
Jamii:Wilaya ya Ubungo
Wazo (Kinondoni)

**Wazo** ni kata ya Wilaya ya Kinondoni katika Mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania, yenye postikodi namba **14130**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 153,013 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 90,825 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dar es Salaam
Jamii:Wilaya ya Kinondoni
Mfalme Yekonia

katika "Promptuarii Iconum Insigniorum" mwaka 1553.]]
**Mfalme Yekonia** (kwa Kiebrania יְכָנְיָה, Yekonia, au יְהֹויָכִין, Yehoiakin, pia kifupi Konia; karne ya 7 - karne ya 6) alikuwa mtawala wa ufalme wa Yuda baada ya baba yake mzazi, mfalme Yehoyakimu, na kabla ya baba yake mdogo, Sedekia, mfalme wa mwisho kutoka ukoo wa Daudi. 

Alitawala miezi mitatu tu (9 Desemba 598 KK - 15 Machi 597 KK) huku mji wa Yerusalemu ukiwa umezingirwa na jeshi la mfalme Nebukadneza II kutoka Babuloni.

Mji ulipotekwa, aliondolewa madarakani (2Fal 24:17) na kupelekwa uhamishoni alipokaa gerezani miaka 37.

Hatimaye alitolewa na kuwa mgeni wa mfalme wa Babuloni hadi kifo chake (2Fal 25:27): habari hiyo imeandikwa mwishoni mwa kitabu cha pili cha Wafalme kama utangulizi wa ukombozi wa Wayahudi wote.

Kama alivyotabiri nabii Yeremia (Yer 22:28-30), hakuna mzao wake aliyetawala tena. Hata hivyo kupitia mwanae Shealtieli karne 6 baadaye alizaliwa Yesu Kristo kama zinavyoeleza Injili ya Mathayo (1:11-12) na Injili ya Luka (3:27).

## Viungo vya nje
*Jehoiachin in Babylonia , discussion of the Babylonian evidence

Y
Yehoyakimu

katika *Promptuarii Iconum Insigniorum* mwaka 1553.]]
**Yehoyakimu** (kwa Kiebrania **יְהוֹיָקִים**, Yehoyakim, "Yule ambaye YHWH amemuinua") (635 KK - 597 KK) alikuwa mtu wa ukoo wa Daudi aliyetawala ufalme wa Yuda kwa miaka 11 (608 KK hadi kifo chake)  baada ya mdogo wake Shallumu. 

Mwana wa pili (1Nya 3:15) wa mfalme Yosia, kabla hajatawazwa na Farao Neko II wa Misri, aliitwa **Eliakimu** (אֶלְיָקִים, Eliakim).

Alikataa kufuata maelekezo ya nabii Yeremia hata akathubutu kuchana na kuchoma maandishi aliyotumiwa naye (Yer 36:1-32). Zaidi tena, alimuua nabii Uria kwa kutoa ujumbe wa namna hiyohiyo kutoka kwa Mungu (Yer 26:20-23).

Alifariki huku mji wa Yerusalemu umezingirwa na jeshi la Nebukadneza II wa Babuloni. Badala yake alitawazwa mwanae Yekonia.

## Tanbihi
## Vyanzo
* http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8562-jehoiakim
* 
* 

Jamii:Waliofariki 597 KK
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Wafalme wa Yuda
667 KK

Makala hii inahusu mwaka **667 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
* Mji wa Bizanti waundwa kwenye Bosporus utakaojulikana baadaye kwa majina ya Konstantinopoli na Istanbul.
 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 7 KK
Lugha ya ishara

thumbnail|Ishara ya lugha nyingi inayomaanisha "mkalimani".

**Lugha za ishara** (pia **lugha za alama**) ni lugha zinazohusisha miendo ya mikono, uso, kichwa, mabega na pia sehemu nzima ya juu ya mwili badala ya kuhusisha sauti. Lazima lugha za aina hiyo zionekane kwa sababu hazisikiki. Lugha hizo zinatumiwa hasa na watu viziwi, lakini vilevile wanaosikia wanaweza kujifunza hizo. 

Lugha za alama ni lugha za asili na za kawaida zenye cheo cha kiisimu sawa na lugha za sauti. Hizo si mifumo tu ya kuleta msaada kwenye mawasiliano.

Duniani kuna mamia mengi ya lugha za alama. Idadi sahihi haijulikani. Lugha hizo vilevile si nakala tu za lugha ya sauti inayozungumzwa kwenye eneo hilohilo. Kwa sababu ya mwanzo wake na maendeleo yake visivyotegemea lugha za sauti, zina sarufi zake zenyewe zinazotofautiana na zile za lugha nyingine (za sauti) zinazozungumzwa na walio wengi. Kwa mfano, katika Kiitalia (lugha ya sauti) kitenzi kikuu kipo kwa kawaida baada ya kiima na kabla ya yambwa. Katika Lugha ya Alama ya Italia, ambayo inazungumzwa nchini humohumo, kitenzi kikuu kipo kwa kawaida mwishoni mwa sentensi. 

Vilevile lugha za alama zinaweza kutumia mielekeo na mahali pa ishara ili zifikishe taarifa muhimu kama vile kuhusu kiima na yambwa. Kwa mfano, katika lugha nyingi za ishara, alama inayomaanisha "kuuliza" inabadilika ikitegemea ni nani anayemuuliza nani: "ninakuuliza" inafikishwa kwa mwendo mmoja tu wa mbele kutoka mahali panapowakilisha "mimi" kuelekea panapowakilisha "wewe", ilhali alama inayomaanisha "unaniuliza" ina mwendo wa kinyume ulioelekea "mimi". Pia inawezekana kufikisha taarifa nyingine wakati huohuo, kama vile kwa ishara maalumu ya uso inayoweza kubadili ishara inayomaanisha "kuendesha gari" ikamaanishe "kuendesha gari *kwa purukushani*". 

Zinazuka bila kupangwa wakati wowote watu wengi viziwi (hasa watoto) wanapokusanyika na kutumia muda mwingi wao kwa wao wakijaribujaribu kuwasiliana. Kwa kawaida, viziwi wasiojua lugha ya ishara (k.m. kwa sababu ya kukua kwenye familia ambapo wengine hawaijui) wamezoea kutumia ishara wanazozibuni ili wawasiliane na wengine. Ishara hizo zinazobuniwa zinajaribiwa kufahamika waziwazi kadiri iwezekanavyo. Viziwi hao wengi wanapokusanyika, baada ya muda wanaanza kutumia ishara zilezile. Hivi msamiati unajengwa. Kwa matumizi mengi inazuka pia sarufi. k.m. ambapo shule mpya ya viziwi inafunguliwa).

Ishara
Uziwi

thumbnail|Alama ya kimataifa ya uziwi.
**Uziwi** ni hali ya mtu ambaye hawezi kusikia kabisa, au hawezi kusikia vizuri. Uziwi pia hujulikana kama 'kupoteza usikivu'. 

Kulikuwa na watu wengi maarufu ambao walikuwa viziwi, kama vile Ludwig van Beethoven na Helen Keller.

## Ufafanuzi 
Mtu anahesabiwa kuwa kiziwi ikiwa hawezi kusikia sauti kama mtu mwenye uwezo wa kusikia kawaida. Watu ambao hawawezi kusikia sauti yoyote ni viziwi. Watu ambao hawezi kusikia vizuri pia ni viziwi .

Watu ambao hawawezi kusikia na kuelewa maneno vizuri ni 'wagumu wa kusikia'.

Matatizo ya kusikia yanasababishwa na mambo mbalimbali, yakiwa ni pamoja na kuzeeka, kelele, ugonjwa, au kemikali na maumivu ya kimwili au mchanganyiko wa hayo. 

Upimaji unaweza kutumika kuamua ukali wa kuharibika kwa kusikia. Matokeo yanaonyesha katika decibels, descriptor kimwili. Ubaya wa hali una viwango kama vile: kali, kali-wastani, wastani, kali-kiasi, kali, au kubwa.

Kwa kawaida anayesikia vibaya ni mtu ambaye wakati fulani katika maisha hakuwa na kuharibika kwa kusikia. Kuna idadi ya hatua ambayo inaweza kuchukuliwa ili kuzuia kupoteza kusikia, hasa ukwepaji wa yatokanayo na kelele, mawakala kemikali, na maumivu ya kimwili. Lakini, katika baadhi ya kesi, kama vile kutokana na ugonjwa, au jenetikia, ni vigumu kubadili au kuzuia. 

Maendeleo ya teknolojia yanafanywa kuendelea kuboresha usikivu wa wale ambao kusikia kwao kumeharibika. Misaada ya kusikia huwa ya juu zaidi au midogo. Kumekuwa na maendeleo katika usimamizi wa dawa ya kusikia katika kukabiliana na shida yatokanayo na kelele, mawakala kemikali, au maumivu ya kimwili.

Jamii:Magonjwa
Jamii:Sikio
Tell Me It's Real

"'''Tell Me It's Real'*" ni jina la kutaja wimbo uliorekodiwa na waimbaji wa muziki wa R&B kutoka nchini Marekani, K-Ci & JoJo. Kibao hiki kilitayarishwa kwa ajili ya albamu ya pili ya K-Ci & JoJo, *It's Real (1999).

## Utendaji wake katika chati 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje
* 

Jamii:Nyimbo za K-Ci na JoJo
Jamii:Nyimbo za 1999
Herode Agripa

zilizotolewa na Herode Agripa.]]
**Herode Agripa** (kwa Kigiriki: 'Ἡρώδης Ἀγρίππας, Herodes Agrippas; 10 KK – 44 BK) alikuwa mfalme wa sehemu kubwa ya Palestina kutoka ukoo wa Herode Mkuu, babu yake kuanzia mwaka 41 hadi kifo chake. 

Baba yake alikuwa Aristobulo IV na mama yake Berenike. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa **Marcus Julius Agrippa**, ambalo alipewa kwa heshima ya mwanasiasa wa Roma Marcus Vipsanius Agrippa. 

Ndiye anayesemwa katika Matendo ya Mitume (Agano Jipya, Biblia ya Kikristo), hasa kama muuaji wa Yakobo Mkubwa muda mfupi kabla hajafa mwenyewe. Kumbe mwandishi Myahudi Yosefu Flavio anamsifu na kumuita "Agripa Mkuu". 

## Tanbihi
## Marejeo
* Yohanan Aharoni & Michael Avi-Yonah, "The MacMillan Bible Atlas", Revised Edition, p.&nbsp;156 (1968 & 1977, by Carta Ltd.).

## Viungo vya nje
*Jewish Encyclopedia: Agrippa I.
*Agrippa I, article in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
*Sergey E. Rysev. Herod and Agrippa 

Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Wafalme wa Israeli
Herode Antipa

**Herode Antipa** (kwa Kigiriki  Ἡρῴδης Ἀντίπατρος, *Hērǭdēs Antipatros*) alikuwa mtawala wa Galilaya na Perea katika karne ya 1. Alizaliwa na mfalme Herode Mkuu kabla ya mwaka 20 KK &ndash; akafariki uhamishoni baada ya mwaka 39 BK). 

Anajulikana hasa kutokana na habari zake zinazosimuliwa katika Agano Jipya ambamo Injili, hasa ile ya Luka zinaeleza alivyoagiza Yohane Mbatizaji akatwe kichwa na alivyomrudisha Yesu kwa Ponsyo Pilato siku ya Ijumaa Kuu ya mwaka 30 hivi.

## Tanbihi
## Marejeo
;Ya zamani

*Biblia: Zaburi 2:2; Injili ya Mathayo 14:1-11; Injili ya Marko 6:14-28; Injili ya Luka 3:1, 3:19-20, 8:3, 9:7-9, 13:31-33, 23:5-16; Injili ya Yohane 6:1, 21:1; Matendo ya Mitume 4:26, 13:1.
*Cassius Dio 59.8.2, 59.27.2&ndash;3.
*Yosefu Flavius, *Antiquities* 17&ndash;18, *War* 1&ndash;2.
**Injili ya Petro* 1.
*Philo, *On the Embassy to Gaius* 299&ndash;305.
*Suetonius, *Caligula* 14.3.

;Ya kisasa

*
*
*
*
*; 2nd rev. ed. (Tübingen, Mohr Siebeck, 2010) Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 2.Reihe (WUNT II), 215.
*
*
* Pages 340&ndash;353 treat Antipas' reign.
*

## Viungo vya nje
*Galilee under Antipas and Antipas entries in historical sourcebook by Mahlon H. Smith

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1 KK
Jamii:Waliofariki karne ya 1
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Yohane Mbatizaji
Jamii:Yesu Kristo
Jamii:Wanasiasa wa Israeli
Peter O'Toole

thumb|right|180px|O'Toole in 1968
'''Peter Seamus Lorcan O'Toole''' (2 Agosti, 1932 - 14 Desemba, 2013) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Ireland.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*
456 KK

Makala hii inahusu mwaka 456 KK.

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*Aiskilos, (525 KK - 456 KK), mshairi wa Ugiriki ya Kale, kwenye kisiwa cha Sisilia

## Viungo vya nje
502 KK

Makala hii inahusu mwaka **502 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 6 KK
Roxie Roker

**Roxie Albertha Roker** (28 Agosti 1929 – 2 Desemba 1995) alikuwa mwigizaji Mmarekani, aliyejulikana zaidi kama Helen Willis kupitia ucheshi wa *The Jeffersons*, mke wa Mzungu (mmoja wanandoa wa kwanza wa mbari tofauti runingani). Roxie ni mama wa mwanamuziki, Lenny Kravitz, bibi wa mwigizaji, Zoë Kravitz na binamu wa Al Roker wa kipindi cha Today Show kilichokuwa kinarushwa na NBC.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Waliofariki 1995
Sheria za Kanisa

, kitabu cha sheria za Kanisa cha karne ya 11.]]
**Sheria za Kanisa** ni taratibu zilizokubaliwa na mamlaka ya Kanisa katika kuendesha shughuli zake za ndani na za nje. Awali sheria za namna hiyo zilitolewa na Mitume wa Yesu, halafu na waandamizi wao, hasa maaskofu waliokusanyika katika mitaguso na sinodi mbalimbali 

Umuhimu wa sheria hizo ni tofauti kadiri ya madhehebu husika.

Katika karne ya 20 Kanisa Katoliki, maarufu kwa kutia maanani umoja na utaratibu, limekusanya sheria zake muhimu zaidi katika vitabu viwili vya Kilatini: kimoja kwa Kanisa la Kilatini (Codex Iuris Canonici), kingine kwa Makanisa Katoliki ya Mashariki (Codex Canonum Ecclesiarium Orientalium).

## Tanbihi
## Marejeo
* Baker, J.H. (2002) *An Introduction to English Legal History*, 4th ed. London : Butterworths, ISBN 0-406-93053-8
* Brundage, James A., *The Medieval Origins of the Legal Profession: Canonists, Civilians, and Courts*, Chicago : University of Chicago Press, c2008.
* Brundage, James A., *Medieval Canon Law*, London ; New York : Longman, 1995.
*  The Episcopal Church (2006) *Constitution and Canons , together with the Rules of Order for the Government of the Protestant Episcopal Church in the United States of America, otherwise known as The Episcopal Church*, New York : Church Publishing, Inc.
* Hartmann, Wilfried and Kenneth Pennington eds. (2008) *The History of Medieval Canon Law in the Classical Period, 1140-1234: From Gratian to the Decretals of Pope Gregory IX*, Washington, D.C.: The Catholic University of America Press.
*Hartmann, Wilfried and Kenneth Penningon eds. (2011) *The History of Byzantine and Eastern Canon Law to 1500*, Washington, D.C.: The Catholic University of America Press.
* R. C. Mortimer, *Western Canon Law*, London: A. and C. Black, 1953.
* Robinson, O.F.,Fergus, T.D. and Gordon, W.M. (2000) *European Legal History*, 3rd ed., London : Butterworths, ISBN 0-406-91360-9

## Viungo vya nje
### Kanisa Katoliki
*Codex Iuris Canonici (1983), original text in Latin (the only official text)
*Code of Canon Law (1983) but with the 1998 modification of canons 750 and 1371, English translation by the Canon Law Society of America , on the Vatican website
*Code of Canon Law (1983), English translation by the Canon Law Society of Great Britain and Ireland, assisted by the Canon Law Society of Australia and New Zealand and the Canadian Canon Law Society
*Codex canonum ecclesiarum orientalium (1990), original text in Latin
*"Code of canons of Oriental Churchs" (1990), defective English translation
*Codex Iuris Canonici (1917), original text in Latin
*Catholic Encyclopedia: Canon Law: outdated, but useful
*Salvific Law
*1983 Code of Canon Law - Notes, Commentary, Articles, Bibliography

### Anglikana
*"Canons of the Church of England"
*"Canon Law in the Anglican Communion" 
*"Canon Law in the Episcopal Church in the US" 
*"Ecclesiastical Law Society"
Kanisa Katoliki la Kigiriki la Serbia

la Eparkia ya Serbia.]]

**Kanisa Katoliki la Kigiriki la Serbia** ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Linafuata mapokeo ya Ukristo wa Ugiriki na kutumia liturujia ya Ugiriki.

Kuanzia mwaka 2013 linaenea katika nchi ya Serbia tu, likiwa na waamini 22,369 (2009), wengi wao wakiwa Waruteni.

Mwaka 2018 limeanzishwa jimbo kamili kwa jina la Mt. Nikola wa Ruski Krstur (Vojvodina, Serbia).

## Viungo vya nje
*[Hati *Orientalium Ecclesiarum* ya Mtaguso wa pili wa Vatikano(https://sw.wikipedia.org/wiki/Mtaguso_wa_pili_wa_Vatikano)]
*[Hati *Orientales omnes Ecclesias* ya Papa Pius XII(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa_Pius_XII)]
* https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/apost_letters/1995/documents/hf_jp-ii_apl_19950502_orientale-lumen.html  - Hati ya Papa Yohane Paulo II *Orientale Lumen* kuhusu Makanisa ya Mashariki
*Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium - Mkusanyo wa Sheria za Makanisa ya Mashariki (katika Kilatini pamoja na sehemu sambamba)
*Instruction for Applying the Liturgical Prescriptions of the Code of Canons of the Eastern Churches  - Hati ya Idara ya Papa kwa Makanisa ya Mashariki kuhusu liturujia
*Ujuzi wa msingi kuhusu Makanisa hayo 
*CNEWA Idara ya Papa inayosaidia Makanisa hayo 
*Sura ya Idara ya Papa kwa Makanisa hayo
*Takwimu za Makanisa hayo 

Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Makanisa Katoliki ya Mashariki
Jamii:Serbia
Kim Cesarion

**Kim Hugo Leonel Niko Cesarion**,  (alizaliwa 10 Julai 1990) ni mwimbaji wa mwanamuziki wa Uswidi.

## Muziki
### Single
## Marejeo
## Viungo vya nje
*www.kimcesarion.com
*Facebook
*YouTube

Jamii:Wanamuziki wa Uswidi
Jamii:Waliozaliwa 1990
A Night at the Opera

**A Night at the Opera** ni albamu ya kwanza ya bendi Queen, ambayo ilitolewa mnamo mwezi wa Julai katika mwaka wa 1975.

## Orodha ya nyimbo
# "Death on Two Legs (Dedicated to...)" – 3:43
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 1:07
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 3:04
# "You're My Best Friend" – 2:52
# "39" – 3:30
# "Sweet Lady" – 4:03
# "Seaside Rendezvous" – 2:14
# "The Prophet's Song" – 8:20
# "Love of My Life" – 3:38
# "Good Company" – 3:23
# "Bohemian Rhapsody" – 5:54
# "God Save the Queen" – 1:13

Jamii:Albamu za Queen
K-rupt

**Carlton Williams Bongo Juma**  (15 Novemba 1979 - 29 Novemba 2003) alikuwa msanii wa muziki wa hip hop kutoka mjini Nairobi huko nchini Kenya. Alifahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **K-rupt**.  Alikuwa akifanyia shughuli zake katika studio ya Ogopa Deejays.

K-rupt aliuawa na jelaha la pigo moja la risasi akiwa katika basi dogo (matatu) akiwa anatokea Nanyuki akielekea Nakuru. K-rupt alipanda basi hilo kwa lengo la kwenda kufanya tamasha lake huko mjini Nakuru. Wanyang'anyi hao walipanda basi hilo na kutoa agizo kwa dereva asimamishe gari katika eneo la Karuga, kama kilomita saba hivi kutoka kando ya barabara. Mashuhuda walieleza ya kwamba K-rupt, aliyekomea umri wa miaka 24, alikuwa akibishana na majambazi hao ambao pia ndiyo waliomtandika risasi, na kumuua kwa riasi moja tu. Waliutupa mwili wake katika Msitu wa Laikipia kulingana na taarifa ya polisi.

## Diskografia
*"Changamshwa"
*"Tukawake"
*"Chacha"
*"Dada Njoo"
*"Bamba" (E-Sir feat. Big Pin & K-rupt) 

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Waliofariki 2003
Mwaka kogwa

**Mwaka Kogwa** (pia: Nairuzi au Siku ya mwaka) ni mojawapo ya sherehe za mila ya Waswahili pamoja na Zanzibar - Pemba na Unguja - na kisiwa cha Mafia. Sherehe hizo hufanyika tarehe 23 Julai au 24 Julai ya kila mwaka.

Wenyeji hupenda kusema sherehe hizo zilianzishwa katika visiwa vya Zanzibar kutokana na mwingiliano wa kitamaduni kati ya wenyeji wa funguvisiwa la Zanzibar na "Washirazi", watu waliosemekana kutokea Iran, ambao walihamia, waliishi na kuingiliana na wenyeji wa visiwa hivyo. Lakini sherehe ya *Nowruz* au mwaka mpya wa Iran inasherehekewa daima kwenye sikusare machipuo katika mwezi Machi, hivyo ni jina tu linalotumiwa na Waswahili. Maelezo potovu kuwa sherehe hiyo inatokana na kalenda ya kiirani au utamaduni wa Iran na dini ya Uzoroasta yanapatikana mara nyingi kwenye intaneti lakini bila kutaja ushuhuda wowote.   

Mwaka Kogwa ni sherehe ambazo, pamoja na mambo mengine, zinaashiria kuingia mwaka mpya wa Kiswahili. Tarehe hasa ya kuanzishwa kwa sherehe hizo haijulikani, ila zimeshakuwepo kama sehemu ya mila za kale za wenyeji wa Zanzibar kwa zaidi ya mamia ya miaka sasa.

Hivi sasa sehemu pekee ambazo sherehe hizo bado zinaendelezwa ni maeneo ya kisiwa cha Kojani (Pemba) pamoja na maeneo ya Makunduchi (Unguja), kisiwa cha Jibondo (Kisiwani Mafia). Kabla ya mwaka 2000 ilisherehekewa pia Mombasa lakini taarifa ya mwaka 1993 ilieleza kwamba sherehe ilihudhuriwa na wazee wachache wasiozidi 30.

## Marejeo
## Kujisomea
* Swahili Forum VII: Siku ya Mwaka: The swahili New Year (with special reference to  Mombasa) na P.J.L. Frankl na Yahya Ali Omari;
* P.J.L. Frankl "Siku ya Mwaka: New Year's Day in Swahili land " , katika Journal of Religon in Africa XXIII / 2, 1993 ukurasa 15 ff

Jamii:waswahili
Jamii:Utamaduni wa Tanzania
Maher Zain

**Maher Zain** ( ; amezaliwa tar. 16 Julai, 1981 mjini Tripoli, Lebanon) ni mwimbaji wa Kiislamu-R&B kutoka nchini Uswidi/. Pia ni mtunzi wa nyimbo na mtayarishaji wa muziki vilevile. Asili yake ni Lebanoni. Alitoa albamu yake ya kwanza iliyokwenda kwa jina la *Thank You Allah*, albamu iliyotamba kimataifa na yenye mafanikio na vilevile ina athira ya dini ya Kiislamu, mnamo 2009. Akatoa albamu yake ya pili *Forgive Me* mnamo tar. 2 Aprili, 2012.

## Diskografia
### Albamu 
*2009: *Thank You Allah*
*2012: *Forgive Me*
KISOPE FROM ZANZIBAR

### Singles
*2009: "Palestine Will Be Free"
*2010: "Insha Allah"
*2010: "Allahi Allah Kiya Karo (Live)"
*2010: "The Chosen One"
*2011: "Freedom"
*2011: "Ya Nabi Salam Alayka"
*2011: "For the Rest of My Life"
*2012: "Number One For Me"
*2012: "So Soon"
*2013: "Love Will Prevail"
*2013: "Ramadan"

;Featured
*2011: "I Believe" (Irfan Makki featuring Maher Zain)
*2011: "Never Forget" (Mesut Kurtis featuring Maher Zain)

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Facebook
*Awakening Records 

Jamii:Wanamuziki wa Uswidi
Jamii:Waliozaliwa 1981
Sherman Hemsley

**Sherman Alexander Hemsley** (1 Februari, 1938 – 24 Julai, 2012) alikuwa mwigizaji Mmarekani aliyejulikana zaidi kama George Jefferson katika mifululizo ya CBS *All in the Family* na *The Jeffersons*, na kama mhudumu Ernest Frye katika mfululizo wa NBS *Amen*. Yeye aliigiza pia bosi wa kuogofya wa Earl Sinclair, triseratopsi aliyepewa jina B.P. Richfield, kwenye tamthilia ya futuhi ya Jim Henson *Dinosaurs*.

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1938
Jamii:Waliofariki 2012
Kihadiyya

**Kihadiyya** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wahadiyya. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kihadiyya imehesabiwa kuwa watu 1,250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihadiyya iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihadiyya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihadiyya 
*lugha ya Kihadiyya katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hdy

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kikomo

**Kikomo** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:

*lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*lugha ya Kinilo-Saharani nchini Ethiopia.