open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Buchner (Mtunzi)

**Hans Buchner** (26 Oktoba 1483 &ndash; Machi 1538) alikuwa mtungaji muziki na mpigakinanda kutoka nchi ya Ujerumani. Aliandika "Kitabu cha Msingi" (kwa Kijerumani: *Fundamentbuch*). Humo kitabuni alikusanya muziki kwa kinanda pamoja na maelezo ya upigakinanda.

## Viungo vya nje 
Maelezo kuhusu H.Buchner

Jamii:Waliozaliwa 1483
Jamii:Waliofariki 1538
Jamii:Watunzi wa Ujerumani
Jamii:Wanamuziki wa Ujerumani
Ernest Rutherford

left|80px
thumb|right|Ernest Rutherford wakati wa kupokea Tuzo ya Nobel

**Ernest Rutherford** (30 Agosti 1871 – 19 Oktoba 1937) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Utafiti wake hasa uliweka msingi kwa fizikia ya kiini. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu wa Rutherford

Jamii:Waliozaliwa 1871
Jamii:Waliofariki 1937
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Vesuvio

thumb|300px|Volkeno ya Vesuvio nyuma ya jiji la Napoli
**Vesuvio** ni volkeno nchini Italia. Iko karibu na jiji la Napoli. 

Ni volkeno hai iliyoendelea kuwa na milipuko mara kwa mara tangu mlipuko wake wa kwanza iliyojulikana mwaka 79 BK. 

Leo hii inaonekana kuwa ni volkeno yenye hatari sana kwa sababu baada ya muda bila milipuko mikubwa mazingira yake yamejaa watu katika eneo la jiji la Napoli, takriban milioni tatu. 

Ilipolipuka mwaka 79 BK iliharibu miji ya Pompei na Herkulaneo ikaua watu maelfu. Mlipuko huu una maarufu kwa sababu mwandishi Mroma Plinio aliutazama akaandika taarifa juu yake. Miji miwili iliyofunikwa na majivu ya Vesuvio ilifunuliwa tena katika karne ya 20 imetupa picha nzuri ya maisha ya Kiroma ya kale.

Jamii:milima ya Italia
Jamii:Volkeno za Ulaya
Adolf von Baeyer

left|80px
thumb|Adolf von Baeyer

**Adolf von Baeyer** (31 Oktoba 1835 – 20 Agosti 1917) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1880 alifaulu kusanisi nili na kuendelea kuichunguza. Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu wa von Baeyer

Jamii:Waliozaliwa 1835
Jamii:Waliofariki 1917
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Nili

**Nili** ni rangi ya buluu iliyoiva yaani kati ya buluu na zambarau. Katika lugha za magharibi huitwa "**indigo**" kwa sababu asili yake iko Uhindi.

Hutumika hasa kwa kutia rangi nguo. Inatoka kwa mimea fulani kiasili hasa kwenye mnili (*Indigofera tinctoria*). Siku hizi, rangi ya nili hutengenezwa mara nyingi kwa usanisi.

Jamii:Rangi
Chamko la volkeno

[thumbnail|right|200px|Mlipuko wa [Ol Doinyo Lengai, mkoani Arusha, mwaka 1966.]]
[thumbnail|right|200px|Mlipuko wa [Mount St. Helens (Marekani) mwaka 1980.]]
**Chamko la volkeno** hutokea kama lava (zaha) na gesi kutoka vilindi vya ganda la Dunia zinatoka nje ya ardhi. Kutegemeana na tabia ya magma (mwamba wa joto katika hali ya kiowevu) na mazingira chamko hilo linaweza kuwa kama mlipuko au kama kumwaga kwa lava ya moto inayosambaa kwa utaratibu zaidi. 

Volkeno hupatikana hasa pale ambapo vipande vya ganda la dunia vinaachana au kusukumana. Kuna pengo ambako magma joto kutoka ndani ya dunia inapanda juu kufika usoni mwake. Volkeno hutokea pia juu ya sehemu ya joto (kiing.*hotspot*) inayopanda juu kutoka kiini cha Dunia kupitia koti la Dunia.

Pale ambapo lava inatoka ardhini inapoa na kuganda; hivyo inajenga ukuta kuviringisha shimo linapotoka; kwa njia hiyo kutoka kwa lava inaweza kujenga milima inayokua na kuwa mirefu yenye njia ya lava ndani yake.

Volkeno nyingi hutoa zaha yake mara kwa mara. Hii inawezekana kama njia ya kasoko yake ni wazi. Aina hiyo ya volkeno inaweza kuachana na nguvu yake mara kwa mara. Haielekei kuwa na mlipuko mkali sana isipokuwa kama maji yameingia katika chumba cha magma *(soma chini)*.

Kama volkeno imelala kwa muda mrefu njia ya kasoko yake inafungwa kwa sababu zaha ndani yake imeganda kuwa mwamba imara. Ikitokea ya kwamba joto la chini linaongezeka tena magma inaanza kupanda juu lakini haiwezi kutoka nje. Inakwama chini ya volkeno na shindikizo ndani yake linaongezeka. Kama shindikizo linazidi husababisha mlipuko na kutoka ghafla kwa lava (zaha) na gesi nyingi mara moja. Ukali unaongezeka kama maji ya chini ya ardhi yanaingia katika chumba cha magma chini ya volkeno.

Milipuko mikubwa ya aina hiyo iliwahi kurusha mlima wote hewani kwa mfano mlima wa Krakatau mwaka 1883 BK. Mlima wenye urefu wa mita 813 juu ya UB ulipotea kabisa pamoja na kisiwa chake.

Ukitokea baharini mlipuko unaweza kusababisha mawimbi makubwa ya tsunami yanayofyeka mwambao.

Hatari nyingine ya milipuko ni kiasi kikubwa cha gesi na majivu pamoja na tefra, yaani mawe na miamba ya moto. Gesi na majivu yenye halijoto hadi 800&nbsp;°C zinaweza kusambaa haraka sana zikiteketeza kila kitu njiani. Pia gesi zinazotoka zinaweza kuwa za sumu. Wakati wa mlipuko wa Vesuvio watu wengi wa Pompei waliuawa na gesi pamoja na majivu.

Milipuko inaweza kutokea sambamba na tetemeko la ardhi.

Jamii:Volkeno
Kamerun (mlima)

**Kamerun** ni volkeno hai na mlima mkubwa nchini Kamerun wenye kimo cha m 4095 juu ya UB. Majina mengine ni Fako (jina la kilele cha juu) au Mongo ma Ndemi ("Mlima Mkubwa").

Mlima uko karibu na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki na mji wa bandari Douala.

Milipuko imeripotiwa katika miaka 1650, 1807, 1825, 1838, 1852, 1865, 1866, 1871, 1909, 1922, 1925, 1954, 1959, 1982 na 1999 BK. 

Kuna uwezekano ya kwamba tayari baharia Hanno wa Karthago alimaanisha mlima wa Kamerun alipoeleza habari za mlima wa "Gari la Miungu" uliotema moto kwa mwisho wa safari yake ya Afrika ya Magharibi mnamo mwaka 570 KK.
Rungwe (mlima)

za Tanzania.]]
thumb|400px|Mlima Rungwe
**Mlima Rungwe** ni volkeno iliyozimika ya Tanzania kusini magharibi ikikadiriwa ya kwamba mlipuko wake wa mwisho ulitokea mnamo miaka 2000 hadi 5000 iliyopita. 

Ukiwa na kimo cha m 2960 ni mlima mkubwa wa Tanzania ya Kusini.

Mlima unasimama juu ya ncha ya kaskazini ya Ziwa Nyasa. Upande wa kusini-mashariki wa mlima hupokea usimbishaji wa mm 3,000 kwa mwaka ambao ni wa juu kabisa katika Tanzania.

Mazingira ya mlima ni nchi yenye rutuba na kilimo. Rungwe ni eneo la Wanyakyusa. 

Jina la mlima limekuwa pia jina la wilaya ya Rungwe.

## Tazama pia
* Orodha ya volkeno nchini Tanzania

## Marejeo
Jamii:Milima ya Tanzania

]
Kaldera

**Kaldera** ni shimo kubwa ya mviringo iliyotokea wakati volkeno inaporomoka ndani yake baada ya mlipuko. 

Kaldera hutokea kama chumba cha magma chini ya volkeno kimetoa nje yaliyomo yake yote na kuacha uwazi mkubwa (nafasi) ardhini. Mlima juu yake unaporomoka ndani ya nafasi hiyo na kuacha shimo juu yake: kaldera. Neno la kaldera lina asili ya Kihispania kumaanisha "sufuria" au "bakuli".

Kaldera ikijaa maji huwa ziwa kubwa la kasoko.

Kaldera inaweza kupatikana ndani ya kelele cha mlima. Kama kuporomoka kulitokea vikali sana mara nyingi mlima mwenyewe ulipotea ukaacha tu dalili za ukingo wake. 

Kaldera kubwa kabisa duniani yenye ukingo usiovunjika au kukatika ni Ngorongoro (Tanzania) yenye kipenyo wa 27 km. 

Kaldera inaweza kuonekana kama kasoko ya volkeno lakini historia yake ni tofauti.

thumb|700px|Kaldera ya Ngorongoro penye hifadhi za wanyamapori
[700px|thumb|venter|Kaldera ya [Santorini (Ugiriki) imefunikwa na bahari ya Mediteranea. Mabaki ya ukingo yanaonekana kama mviringo wa visiwa]]

Jamii:Volkeno
Kreta ya volkeno

[thumb|350px|Kasoko ya volkeno [Mount St. Helens (Marekani) baada ya mlipuko wa 1980 - sehemu ya ukingo umepotea]]
**Kreta ya volkeno** *(*kutoka gir./ing. crater, pia:* **kasoko** )*  ni shimo kubwa katika mlima wa volkeno.

Zaha na gesi za joto zinapotoka ardhini kuwa volkeno husababisha kutokea kwa kreta. Milima ya volkeno huwa na kasoko kwenye kelele mara nyingi pia na kasoko kando.

Kretaza volkeno inayolala au iliyozimika mara nyingi hujaa maji kuwa "ziwa la kreta".

Shimo linaweza kuonekana kubwa zaidi kama volkeno imeporomoka ndani yake yenyewe halafu huitwa "kaldera".

Image:Volcano.jpeg| Kreta ya volkeno Mount St. Helens (Marekani) baada ya mlipuko wa 1980 - sehemu ya ukingo umepotea
Image:Mount Cameroon craters.jpg|Kreta za Mlima Kamerun nchini Kamerun
Image:Crater Lake from rim-USGS.jpg|Ziwa ndani ya kaldera (Oregon, Marekani)

Jamii:Volkeno
Kipenyo

thumb|300px
**Kipenyo** (ing. *diameter*) ni mstari ulionyooka unaokatisha katikati ya duara ukigusana na mzingo. 

Kwa lugha nyingine kipenyo ni pia umbali kati ya nukta mbili kwenye mzingo wa duara zilizopo kwenye mstari ulionyooka unaopita kwenye kitovu cha duara.

Umbali kati ya kitovu na mzingo wa duara huitwa nusukipenyo (rediasi).

Jamii:Vipimo
Jamii:Jiometria
Selsiasi

thumb|Kipima joto katika kipimo cha °C
**Selsiasi** (**sentigredi**, **Celsius**) ni kipimo cha halijoto kinachotumika zaidi duniani. Alama yake ni **°C**.

Kipimo hiki hutumia skeli ya vizio 100 kati ya 0&nbsp;°C na 100&nbsp;°C. 0&nbsp;°C ni halijoto ya kuganda kwa maji kuwa barafu. 100&nbsp;°C ni halijoto ya maji kuchemka, yote kwa shindikizo kawaida la hewa yaani takriban shindikizo la hewa linalopatikana kando la bahari.

1&nbsp;°C sehemu ya mia ya tofauti kati ya 0&nbsp;°C na 100&nbsp;°C.

Kipimo hiki kilianzishwa na Msweden Anders Celsius (1701 - 1744). Yeye aliita halijoto ya kuchemka kwa maji kama 0&nbsp;°C na halijoto ya kuganda kuwa 100&nbsp;°C. Namna ya kuandika ilibadilishwa baadaye kinyume.

Selsiasi ni kipimo kinachotumika zaidi kimataifa katika maisha ya kawaida. Kisayansi vipimo vya Kelvini vimekuwa kawaida. Siku hizi ufafanuzi wa kisayansi ya Selsiasi ni ya kuwa kizio kimoja cha Selsiasi ni sehemu ya 1/273.16 ya tofauti kati ya sifuri halisi (=0 K au Kelvini sifuri) na kiwango utatu cha maji (maji kubadilika kutoka barafu kuwa kiowevu (majimaji). 

Skeli ya Selsiasi imelinganishwa na skeli ya Kelvini yaani kizio kimoja cha Kelvini ni sawa na kizio kimoja cha Selsiasi.

Jamii:Vipimo
K

**K** ni herufi ya 11 katika katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Kappa ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za K 
* kati ya vipimo sanifu vya kimataifa K ni alama ya **Kelvini** (kiwango cha halijoto)
* Katika Kemia K ni alama ya elementi ya Kali 
* kwenye gari K ni alama ya mimataifa kwa magari kutoka Kambodia

## Historia ya alama K 
Asili ya herufi K ni katika miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na kaf iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya kofi (au: uso wa mkono) wakitumia alama tu kwa sauti ya "k" na kuiita kwa neno lao kwa kofi "kaf". Wagiriki walichukua alama hiyo na kuiita "kapha" bila kujali maana asilia ya "kofi" ilikuwa sauti tu ya "k".

Waitalia ya kwanza wakaendelea kutumia alama kwa aina ya "k". Waroma mwanzoni hawakutumia alama hii kwa sababu hawakuwa na "k" jinsi Waetruski walivyoitamka. Kwa sauti ya "k" ya kawaida Waroma walitumia C. Lakini baadaye baada ya Roma kutwaa na kutawala Ugiriki walianza kutumia maneno mengi ya Kigiriki wakaingiza K ya Kigiriki katika alfabeti yao wakaitumia wka maneno ya kigeni tu.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Kelvini

thumb|150px|
**Kelvini** ni Kizio cha SI kwa halijoto. Alama yake ni K.

Kiwango chake kinaanza kwenye sifuri halisi (= -273.15 °C) pasipo mwendo wowote wa molekuli. Kizio kimoja cha Kelvini ni sehemu ya 1/273.16 ya tofauti kati ya sifuri halisi (=0 K) na kiwango utatu cha maji (+0.01&nbsp;°C).

Skeli ya Kelvini ililinganishwa na skeli ya selsiasi yaani kizio kimoja cha Kelvini ni sawa na kizio kimoja cha Selsiasi. 

Skeli ya Kelvini haina namba hasi (-) kwa sababu hakuna hali chini ya 0 K.

Jina limetokana na mwanafizikia Mwingereza William Thomson aliyekuwa na cheo cha Lord Kelvin (1824–1907).

Jamii:Vipimo
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Kirimba (visiwa)

thumb|300px|Visiwa vya Kirimba mbele ya mwambao wa Msumbiji ya Kaskazini
**Visiwa vya Kirimba** (Kireno: Quirimbas, Ilhas de Querimba) ni funguvisiwa katika Bahari Hindi mbele ya mwambao wa Msumbiji wa kaskazini, kusini ya rasi ya Delgado. Inafuata mwendo wa pwani kwa umbali wa 180 km hadi mji wa Pemba. Umbali na pwani ni kati ya 12 na 20 km.

Idadi ya visiwa ni takriban 50. Vingi ni vidogo havikaliwi na watu. Kisiwa kikuu ni Ibo penye makao ya utawala wa **Wilaya ya Ibo** inayotawala funguvisiwa yote. Visiwa ni sehemu ya jimbo la Cabo Delgado. Wilaya ina wakazi 7.061 na eneo la nchi kavu visiwani la 48 km². Kati ya visiwa ni Ibo, Kirimba (Quirimba), Matemo, Quilaluia, Quisiva na Rolas.

Sehemu ya kusini ya funguvisiwa pamoja na nchi ya bara karibu nayo imekuwa hifadhi ya taifa ya Kirimba.

Visiwani kuna lahaja ya Kiswahili ya pekee kinaitwa Kimwani.

## Historia 
Kihistoria kisiwa cha Kerimba (Quirimba) kilikuwa muhimu zaidi na kulipa jina lake kwa funguvisiwa. Funguvisiwa ilikuwa chini ya athira ya kisiasa ya Kilwa ikiwa na sultani yake ya pekee. Uislamu ulifika zamani visiwani lakini tarehe haijulikani. 

Wareno walivamia visiwa mnamo mwaka 1522 kwa sababu ya biashara ya meno ya ndovu. Padre João dos Santos alifika kuhubiri Ukristo mwaka 1593 alikuta tabaka ya juu walikuwa Waislamu na watu wa kawaida wakifuata dini za jadi. Kuna taarifa ya mwaka 1769 juu ya malamiko ya Wareno dhidi ya Waarabu na Waswahili wa visiwa kuwa walifanya biashara ya watumwa na meno ya ndovu na Waswahili waislamu wa kaskazini badala ya Wareno wenyewe wa Msumbiji.

Hadi karne ya 19 visiwa vya Kirimba vilikuwa kituo muhimu cha biashara ya watumwa. Kuna kubukumbu ya mwaka 1860 kuhusu mzigo wa watumwa 846 waliofika Mauritius kutoka visiwa vya Kirimba.

Jina la visiwa liliwahi kuandikwa na Wareno kama: Queriba, Quiriba, Querimba, Quirimba, Carimba, Cerimba, Corimba, Querimbas au Quirimbas

## Viungo vya nje 
*  C.L. Bento: Ilhas de Querimba, situaçaõ colonial, resitencias e mudanca ftn17

Jamii:Visiwa vya Msumbiji
Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Kasoko

Kwa kisiwa kinachoitwa kaosoko kwa lugha ya Kigiriki, ona hapa Krete

thumb|300px|Kutokea kwa kasoko baada ya pigo la asteroidi
**Kasoko** (pia **kreta**, kutoka Kiingereza: *crater*) ni uwazi kwenye ardhi uliotokana na mlipuko au mshtuko wa kugongwa na gimba.

Kasoko ina umbo la duara; katikati ni kama shimo na ukingo wake unainuliwa juu ya uwiano wa mazingira yake. Duniani kasoko zinapatikana mara nyingi kutokana na milipuko ya volkeno au milipuko mingine. Kwenye sayari au miezi yenye uso thabiti kuna kreat nyingi kama matokeo ya kugongwa na magimba kutoka anga-nje. Kwa mfano kwenye Mwezi wa Dunia kuna kasoko nyingi zilizosababishwa na migongano ya asteroidi. Pigo la kitu kigumu linarusha mata iliyopo mahali pa mgongano ikae pembeni ya shimo hilo kwa umbo la ukingo wa mviringo.

Duniani kasoko zilizosababishwa na mishtuko ya aina hiyo husawazishwa baada ya muda fulani kutokana na mmomonyoko unaosababishwa na mvua na upepo; kwenye magimba pasipo angahewa kama Mwezini zinabaki kwa muda mrefu.

Kuna aina mbalimbali za kasoko:

* kasoko ya mlipuko, kwa mfano wa bomu lililolipuka ndani ya ardhi au juu ya uso wa ardhi
* kasoko ya dharuba (mgongano) kutokana na kugongwa kwa uso la gimba na gimba nyingine, kwa mfano kama Dunia, sayari nyingine au Mwezi imegongwa na meteoridi au asteroidi
* kasoko ya volkeno: shimo ambako zaha inatoka nje au iliwahi kutoka nje

Kasoko kubwa zaidi duniani zilisababishwa na asteroidi zilizogonga Dunia yetu. Kasoko kubwa iliyojulikana hadi mwaka 2006 ilikuwa kasoko ya Vredefort nchini (Afrika Kusini) yenye umbo la yai la urefu wa km 320 na upana wa km 180. 

Mwaka 2006 wataalamu waligundua kasoko kubwa zaidi yenye kipenyo cha km 500 huko Antarktika katika picha zilizopigwa kutoka angani. Iko chini ya barafu ya Antarktika katika eneo la Wilkes Land inatajwa kwa kifupi cha WLIC (ing.: Wilkes Land impact crater). Kasoko ya WLIC inaaminiwa imesababishwa na asteroidi yenye kipenyo cha takriban km 5. 

Kasoko ya tatu kwa ukubwa ni Kasoko ya Chicxulub, Yucatan, Meksiko.
 
## Picha

Faili:Tycho crater on the Moon.jpg|Kasoko ya Tycho mwezini kutokana na dharuba ya kimondo
Faili:Barringer Meteor Crater, Arizona.jpg|Kasoko huko Arizona (Marekani) kutokana na mgongano wa kimondo
Faili:NTS test preparation2.jpg|Kasoko kutokana na milipuko ya bomu za kinyuklia chini ya ardhi kwenye eneo la jaribio la Marekani huko Nevada

Jamii:Jiografia
Tukuyu

**Tukuyu** ni mji mdogo na makao makuu ya wilaya ya Rungwe katika mkoa wa Mbeya, Tanzania. 

Iko mita 1300 juu ya UB, karibu na mlima wa Rungwe ikitazama beseni la Ziwa Nyasa.

## Historia
thumb|Langenburg (Lumbila) na Neu Langenburg (Tukuyu)
Tukuyu ilianzishwa mnamo 1901 wakati wa ukoloni wa Kijerumani. Wajerumani waliwahi kuunda kituo cha kwanza pale Lumbila ya leo, kando ya Ziwa Nyasa wakakiita "Langenburg" kwa heshima ya kabaila na mwanasiasa Mjerumani. Langenburg iliendelea kuwa makao makuu ya Mkoa wa Langenburg lakini ilikuwa na matatizo machoni pa Wajerumani walioona tabianchi haifai kwao kiafya. Mwaka 1900 waliamua kuhamisha makao makuu sehemu iliyokuwa baridi zaidi na kujulikana kwa jina Tukuyu wakaiita "Neu Langenburg" ("Langenburg mpya"). Boma jipya lilijengwa mwaka 1901. Hadi leo jina la hoteli "Langiboss" linakumbusha jina la zamani. Neu Langenburg iliendelea kuwa mji mdogo; mnamo 1913 ilikuwa na maduka 10 na kituo cha polisi chenye askari 66. 

Neu Langenburg ilikuwa mji mkuu wa Mkoa wa Langenburg (takriban mikoa ya Mbeya na Songwe ya leo). 

Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Waingereza walivamia Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kutoka Nyasaland (Malawi) na Wajerumani waliondoka mjini mwaka 1916; Waingereza walianzisha serikali yao ya kimkoa. Mwaka 1919 iliamuliwa katika Mkataba wa Versailles kwamba koloni la Kijerumani litawekwa mikononi mwa Waingereza waliobadilisha jina rasmi kuwa Tukuyu kuanzia mwaka 1920.

## Uchumi
Tukuyu iko katika eneo lenye mvua nyingi na rutuba; ni kitovu cha kilimo cha chai nchini Tanzania. 

Pia ni kitovu cha kilimo cha ndizi za kuiva: takribani mkoa wote wa Mbeya hutegemea ndizi kutoka Tukuyu.

Kwa miaka mingi Tukuyu ilikuwa na tatizo la mawasiliano mabaya kutokana na uharibifu wa barabara pamoja na matatizo ya kisiasa kati ya Malawi na Tanzania. 

Siku hizi barabara ni nzuri kuelekea Malawi, pia kwenda Mbeya na Daressalaam. 

Kuna nafasi nzuri ya utalii kwa sababu ya uzuri wa mazingira, lakini huduma bado ni chache. 

## Wakazi
Tukuyu ni eneo la Konde au Wanyakyusa. Mji wenyewe umekuwa kituo cha dayosisi ya Konde ya Walutheri pia dayosisi ya Wakatoliki. Makao makuu ya Moravian bado yako Rungwe misioni.

## Taasisi
Tukuyu ina shule za msingi na sekondari, chuo cha ualimu na taasisi ya utafiti wa tiba, pia kuna ofisi za serikali ambayo ndiyo makao makuu ya Wilaya ya Rungwe (halmashauri) au umma pamoja na mashirika binafsi au taasisi binafsi, pia kuna huduma za posta, smu, hospitali ya wilaya na huduma za benki mbalimbali.

## Marejeo
Jamii:Miji ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Rungwe
Kiwango utatu

**Kiwango utatu** ni kiwango cha maji au dutu nyingine inapoweza kutokea mahali pamoja katika hali mango, kiowevu na gesi (kwa mfano wa maji: barafu, majimaji na mvuke). Kiwango hiki kinategemea halijoto na shindikizo.

Kiwango utatu cha maji ni kiwango cha kukadiria skeli ya selsiasi au sentigredi (273.16 K au 0.01 °C).
Mito mirefu ya Afrika

**Mito mirefu ya Afrika** inaonyeshwa katika orodha ifuatayo.
 
Mara nyingi mto wa Nile unahesabiwa kuwa mtu mrefu kuliko yote ya Afrika tena duniani. Kadirio la urefu wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu matawimto yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine. 

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Orodha za Afrika
Jamii:Mito
Elbe

[thumb|250px|left|Kuanzia Hamburg hadi [bahari ya Kaskazini mdomo wa Elbe huwa pana sana]]
thumb|250px|left|Beseni ya mto Elbe
**Elbe** ni mto mkubwa nchini Ujerumani na Ucheki.

Inaanza kwa jina la Kicheki "labe" katika milima ya Krkonoše *(Kijer.: Riesengebirge)* karibu na mpaka wa kaskazini ya Ucheki.

Inapita sehemu kubwa ya Ujerumani wa Mashariki na Kaskazini na kuishia katika Bahari ya Kaskazini. Kuanzia mji wa Hamburg mwendo wa mto hupanuka sana maana maji ya bahari kupwa na kupwaa hucheza huingia hadi hapa. 

Elbe ni njia muhimu ya meli za mtoni. Meli kubwa za bahari zinafika hadi bandari ya Hamburg kwa kutumia mdomo mpana wa Elbe.
 

Image:Elbe enters Germany at-Schmilka.JPG|Elbe mpakani wa Ucheki na Ujerumani
Image:ElbeSandufer.jpg|Mchanga kando la mto
Image:Elbholz.jpg| misitu kando la mto
Image:Hamburg - Zollkanal.jpg|Bandari ya Kale mjini Hamburg
Image:Hafenschlepper 01 KMJ.jpg|Meli kubwa za kontena hupita sehemu ya mwisho wa Elbe

Jamii:Mito ya Ulaya
Jamii:Mito ya Ucheki
Jamii:Mito ya Ujerumani
Senegal (mto)

**Mto wa Senegal** ni kati ya mito mirefu ya Afrika ukiwa na urefu wa kilometa 2272 pamoja na tawimto mrefu la Bafing.

Mto Senegal wenyewe unaanza karibu na mji wa Bafoulabe (Mali) kwenye maungano ya mito miwili ya Bafing na Bakoye ambayo yote ina chanzo huko Guinea.

Urefu wa mto Senegal ni mpaka kati ya Mauretania na Senegal. Senegal ikikaribia bahari ya Atlantiki inafika kwenye kisiwa cha St. Louis halafu inageukia kusini. Sasa inafuata pwani ya bahari ikitengwa na Atlantiki kwa kanda nyembamba ya mchanga tu hadi kuingia bahari ya Atlantiki.

Beseni la Senegal ni kilometa za mraba 483,181. Matawimto muhimu ni mto Faleme, mto Karakoro na mto Gorgol.

Mali, Mauritania, Senegal na Guinea zimeshirikiana katika mamlaka ya beseni la mto wa Senegal (Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal - OMVS).

thumb|600px|Bonde la mto wa Senegal mpakani mwa Senegal na Mauritania.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Mauritania
Jamii:Mito ya Senegal
Jamii:Mito ya Mali
Wadi Draa

**Wadi Draa** (pia: "Oued Dra") ni mto mrefu wa Moroko. Unaanza katikati ya nchi kwenye milima ya Atlasi yanapoungana matawimto ya Dadès and Imini. 

Mwanzoni unaelekea kusini mashariki hadi Tagunit halafu kusini-magharibi ukifuata mpaka wa Algeria na Moroko hadi mdomo wake kwenye bahari ya Atlantiki.

Ni mara kwa mara tu ya kwamba maji yake yanafika baharini, wakati mwingi inakauka njiani. 

Miji muhimu mtoni ni Warzazate (Ouarzazate) na Zagora.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Algeria
* Orodha ya mito ya Moroko
* Mito mirefu ya Afrika

Jamii:Mito ya Moroko
Jamii:Mito ya Algeria
Jamii:Mito ya Afrika
Zambezi (mto)

**Zambezi** ni kati ya mito mirefu ya Afrika ikishika nafasi ya nne baada ya Nile, Kongo na Niger. Ni mto mrefu wa Afrika wa kuingia Bahari Hindi. 

Beseni lake lina km² 1,570,000 au nusu ya mto Nile. Chanzo chake kiko Zambia, halafu mto unapita Angola mpakani na Namibia, Botswana, Zambia na Zimbabwe kwenda Msumbiji inapofikia Bahari Hindi katika delta ya km² 880.

Kwenye mwendo wa Zambezi pana maporomoko kadhaa hasa maporomoko ya Victoria Falls. Mengine ni maporomoko ya Chavuma mpakani mwa Zambia na Angola, halafu Ngonye Falls karibu na Sioma, Zambia ya magharibi. 

Zambezi ina madaraja matano pekee kati ya chanzo na mdomo mahali pafuatapo: Chinyingi, Katima Mulilo, Victoria Falls, Chirundu na Tete.

Zambezi ni chanzo cha umeme kwa ajili ya sehemu kubwa ya Afrika ya Kusini. Umeme unatengenezwa kwa nishati ya maji huko lambo la Kariba (Zambia) na lambo la Cabora-Bassa (Msumbiji).

## Matawimto 
Matawimto muhimu zaidi ni Cuando, Kafue, Luangwa na Shire.

## Miji muhimu mtoni 
* Mongu
* Lukulu
* Katima Mulilo (Namibia), Sesheke (Zambia)
* Livingstone (Zambia), Victoria Falls (mji) (Zimbabwe)
* Kariba
* Songo
* Tete

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Angola
* Orodha ya mito ya Botswana
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Namibia
* Orodha ya mito ya Zambia
* Orodha ya mito ya Zimbabwe

## Viungo vya nje 
* Watersheds of Africa: A20 Zambezi 


Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Zambia
Jamii:Mito ya Botswana
Jamii:Mito ya Angola
Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mito ya Zimbabwe
Jamii:Mito ya Namibia
Jamii:Bahari ya Hindi
Nasaba ya Han

thumb|300px|Eneo la utawala wa Han katika Uchina.
**Nasaba ya Han** (kwa Kichina cha asili: 漢朝 ; Kichina rahisi: 汉朝; Hanyu Pinyin: Hàn cháo; Wade-Giles: Han Ch'au; 206 KK – 220 BK) ilitawala Uchina baada ya nasaba ya Qin, na ilitangulia Madola Matatu. Utawala huu ulianzishwa na familia maarufu iliyofahamika kama ukoo wa Liu. 

Watu wa China huhesabu nasaba ya Han iliyodumu kwa karne nne kuwa kati ya vipindi vikuu katika historia yote ya nchi. Hivyo, jamii kubwa ya China hujihesabu mpaka leo “watu wa Han”, kwa heshima ya familia ya Han na utawala waliouanzisha.

## Viungo vya nje
Jamii:Madola
Jamii:Historia ya China
Ufalme wa Bizanti

thumb|right|350px|Mabadiliko ya eneo la Bizanti au Roma ya Mashariki
**Ufalme wa Bizanti** (kwa Kigiriki: Βυζαντινή Αυτοκρατορία) ni neno linalotumika kutaja Dola la Roma lilivyoendelea mashariki mwa eneo la kandokando ya bahari ya Mediteranea katika Zama za Kati, ukiwa na makao yake makuu kwenye mji wa Konstantinopoli (ulioitwa pia Bizanti) na kutumia lugha ya Kigiriki. 

Katika baadhi ya maana, hasa baada ya kuanguka kwa Dola la Roma Magharibi na mjini Roma penyewe, hujulikana pia kama **Dola la Roma Mashariki**. 

Wabizanti wenyewe walijiona ni bado Dola la Roma likiendelea tu. Watawala walitumia cheo cha "Kaisari" kama awali.

Hata hivyo, kwa wakati mwingi wa historia yake, ulifahamika na wenzao wa Ulaya magharibi kama “Ufalme wa Wagiriki” au “Ufalme wa Konstantinopoli” au "Rhômania".

Lakini majirani wa mashariki kama Waarabu waliendela kuwaita "Waroma" (kwa Kiarabu روم *rum*). 

Bizanti ilipata mapigo mawili makubwa katika historia yake:
* Uvamizi wa Waarabu Waislamu kuanzia mwaka 636 uliosababisha kupotea kwa majimbo ya Afrika ya Kaskazini, Misri na Shamu 
* Uvamizi wa jeshi la Wakristo la Vita vya msalaba walioteka mji wa Konstantinopoli mwaka 1204. Shambulio hili lilisababisha nguvu za ufalme kufifia kabisa. Hata baada ya watawala wa Bizanti kurudi Konstantinopoli walikosa nguvu ya kujihami dhidi ya Waturuki Waosmani. Hatimaye hao waliteka Konstantinopoli mwaka 1453 na kumaliza kabisa Bizanti uliokuwa umetunza urithi wa Roma ya Kale hadi wakati ule.

Jamii:Madola
Jamii:Dola la Roma
Jamii:Istanbul
Jamii:Historia ya Ugiriki
Jamii:Historia ya Uturuki
Delta ya barani

**Delta ya barani** ni eneo nchini na mbali na bahari ambapo mto unapanuka kwa umbo la delta. 

Kupanuka huku kunatokea kama mto unafika penye mtelemko mdogo kama tambarare au beseni. Kutokana na uhaba wa mtelemko kasi ya maji inapungua na mashapo yanatelemka chini yakijenga vizuizi na kusababisha kugawanyikiwa kwa mto kuwa na mikono mbalimbali.

Tofauti na delta ya mto baharini au ziwani delta ya aina hii hutokea barani kabisa. 

## Aina mbili za delta ya barani
Kimsingi kuna aina mbili za delta ya barani:
* delta ya barani ambapo mto unaishia
* delta ya barani ambapo mto unatoka tena na kuendelea.

### Mto unakwisha: Delta ya Okavango
Mto wa Okavango unakwisha baada ya kuvuka Afrika ya kusini magharibi kwa 1600 km  katika jangwa la Kalahari (Botswana). Mikono ya delta na maziwa yamejenga mazingira yenye mimea na wanyama wengi katikati ya jangwa kubwa. Delta inavuta watalii wengi kila mwaka.

### Mto unaendelea: Delta ya Niger
Kabla ya ya kufika kwa mji wa Timbuktu mto Niger inapanuka kuwa delta. Pamoja na tawimto wa Bani delta hii iko katika beseni kubwa ya 40,000 km² inayoitwa Masina.
Wakati wa mvua ziwa hujiitokeza lakini wakati wa ukame beseni ni eneo lenye mikono ya mto na mabwawa ya matope.

Kutoka hapa mto unatoka tena ukiendelea hadi Atlantiki.
Ubangi

**Ubangi** ni tawimto mkubwa wa mto Kongo na kati ya mito mirefu ya Afrika.

Chanzo chake ni maungano ya mito Mbomou na Uele kwenye mpaka wa Jamhuri ya Afrika ya Kati (J.A.K.) na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (J.K.K.). 

Mto waelekea kwanza magharibi halafu magharibi-kusini ukipitia mji mkuu Bangui. 

Mwendo wote wa mto Ubangi ni mpaka wa kimataifa: kwanza kati ya J.A.K. na J.K.K., halafu kati ya J.K.K. na Jamhuri ya Kongo.

Ubangi waishia katika mto Kongo takriban kilomita 90 kusini kwa mji wa Mbandaka.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Viungo vya nje 
* Watersheds of Africa: A20 Zambezi 

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kongo
Roma ya Kale

[thumb|300px|Mabadiliko ya eneo la Dola la Roma kuanzia mw. 510 [KK hadi 480 BK; namba zinaruka kutoka 20 KK kwa 70 BK; ***nyekundu** = Jamhuri 510-40 KK; ***zambarau** = Dola la Roma 20-360 BK ***buluu** = Roma ya magharibi 405-480 BK ***njano** = Roma ya mashariki 405-480 BK]]

**Roma ya Kale** ni ustaarabu uliokua kutoka katika mji Roma, ulioanzishwa katika rasi ya Italia kabla ya karne ya 9 KK. 

Katika kipindi cha karne kumi na mbili cha uhai wake, ustaarabu wa Roma ulibadilika toka kuwa dola-mji, kwanza ufalme halafu jamhuri ya Roma yenye athira katika Italia, na hadi kuwa milki kubwa. Roma ya Kale ilikuja kutawala Ulaya Magharibi na eneo zima linalozunguka bahari ya Mediteranea kwa njia ya vita au kwa njia ya maungano na maeneo. 

Baada ya karne za upanuzi uhamiaji wa mataifa mapya ya Wagermanik pamoja na mashambulio kutoka Asia zilisababisha hatimaye kuanguka kwa Dola la Roma kuanzia karne ya 5 BK. 

Sehemu ya magharibi ya milki dola liliporomoka kabisa likiendelea na umoja wa kiutamaduni lililotunzwa hasa na Kanisa Katoliki chini ya uongozi wa Papa wa Roma. 

Sehemu ya mashariki ya Dola iliyoongozwa kutoka Konstantinopoli iliendelea. Tabia yake ilibadilika polepole kuwa milki ya Wagiriki ikaitwa baadaye Milki ya Byzanti ikiendelea hadi mwaka 1453, Waturuki walipotwaa mji wa Konstantinopoli na kuimaliza.

*
Jamii:Dola la Roma
Jamii:Nchi za kihistoria za Ulaya
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Nchi za kihistoria za Asia
Historia ya awali

, leo kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki, ilijengwa miaka 11,000 hivi iliyopita. Haya ndiyo mabaki yake.]]
**Historia ya awali** (kwa Kiingereza: *prehistory*) ni kipindi kirefu sana cha historia, kikichukua miaka yote tangu binadamu walipotokea duniani mpaka historia andishi ilipoanza (huko Mesopotamia miaka 3,300 hivi KK). 

Ingawa muda ni mrefu sana na ni wa msingi kwa historia yote iliyofuata, watu hawakuwa wengi kama walivyozidi kuwa kadiri ya maendeleo yao. Maisha yao hayakuwa marefu kutokana na ugumu wa mazingira na utovu wa vifaa na dawa mbalimbali.

## Jina
Katika lugha nyingi msamiati ni **kabla ya historia** (k.mf. kwa Kiingereza ni pre-history), ambao unatokana na maneno ya Kigiriki προ, pro, yaani "kabla" na ιστορία, istoria, yaani "historia").

Paul Tournal mwanzoni alitunga neno la Kifaransa “Pré-historique” katika kuelezea ugunduzi aliofanya katika mapango ya kusini mwa Ufaransa. 

Neno hilo lilitumika katika Ufaransa kuanzia miaka ya 1830 kuelezea kipindi kabla ya uandishi, na baadaye likaingizwa na Daniel Wilson katika Kiingereza mwaka 1851.

## Vipindi vya historia ya awali
Sehemu kubwa kabisa ya historia ya binadamu ilitokea kabla ya maandishi kugunduliwa. Kuhusu zamani hizo tunapata habari kutokana na utafiti wa akiolojia. 

Kwa njia hiyo tunakuta mabaki ya ya siku zile kama vile vifaa, majengo au pia uchoraji kwenye kuta za mapango lakini tunakosa maelezo jinsi yanavyopatikana tangu watu waanze kuandika kumbukumbu.

Kati ya vipindi vya historia ya awali ni zama za mawe. Wakati huo wote watu walipiga hatua muhimu ya maendeleo, kama vile kubuni vifaa vya kwanza, kilimo, na kujenga vijiji na miji ya kwanza.

Hata vyanzo vya teknolojia za metali, kama zama za shaba na zama za chuma, vilitokea kabla ya kugundua maandishi katika sehemu nyingi za dunia.

Lakini mifano ya kwanza ya utamaduni wa kimaandishi ilitokea wakati wa kubuni matumizi ya shaba na bronzi huko Misri na Mesopotamia.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Submerged Landscapes Archaeological Network 
* The Neanderthal site at Veldwezelt-Hezerwater, Belgium.
* North Pacific Prehistory is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology.
* Prehistory in Algeria and in Morocco http://www.neolithique.eu/index.html 
* Early Humans  a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library.

Jamii:Historia
Luvua

thumbnail|right|200px|Gari likivushwa katika Mto Luvua
**Luvua** ni mto wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. 

Chanzo chake ni Ziwa Mweru mpakani mwa Kongo na Zambia. Mdomo uko katika mto Lualaba ambao ni tawimto wa Kongo.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*

Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Ruvuma (mto)

right|thumb|Ramani ya Mto Ruvuma
**Ruvuma** (pia: **Rovuma**) ni mto mrefu wa Tanzania na Msumbiji. Mpaka kati ya Tanzania na Msumbiji unafuata mwendo wake kwa km 730.

Chanzo chake kiko mashariki kwa mji wa Songea katika milima ya Matagoro upande wa mashariki wa Ziwa la Nyasa. Unaelekea magharibi kati ya vilima kwenye kimo cha mita 1000 karibu na Songea halafu unabadili mwelekeo kwenda kusini. 

Unapofikia mpaka wa Tanzania na Msumbiji, takriban km 200 baada ya chanzo, unageuka tena kuelekea mashariki hadi bahari. Km 35 baada ya kuungana na mto Lujenda pana maporomoko ya Upinde.
 
Km 160 kabla ya kufika mdomoni bonde la Ruvuma linapanuka kuwa na upana wa km 10; lalio la mto ni karibu mita 500 likiwa na visiwa vya mchanga. Wakati wa ukame maji hupungua sana hadi watu kuvuka mto kwa miguu; wakati wa mvua umbali kati ya pande zote mbili unafikia zaidi ya kilomita moja.

Mdomo uko Bahari ya Hindi kati ya Mtwara (Tanzania) na Rasi ya Delgado (Msumbiji). Mdomo wenyewe una umbo la delta. Athira ya maji kujaa au kupwa baharini huonekana km 20 kabla ya mdomo wenyewe. 

Kabla kufika kwenye delta kuna feri inayobeba magari kati ya Tanzania na Msumbiji. Feri ilipelekwa hapa na mapadre Wabenedikto wanaofanya kazi pande zote mbili za mto.

Matawimto muhimu ni mto Muhuwesi na mto Lumesule upande wa Tanzania, halafu mto Lucheringo na mto Lujenda upande wa Msumbiji.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Geonames.org
***de:*** "Rowuma" - Deutsches Koloniallexikon (Kamusi ya koloni za Ujerumani 1914) http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/Standardframeseite.php?suche=rowuma 

Jamii:Mto Ruvuma
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Nile ya buluu

thumb|290px|Ramani ya Nile ya buluu
**Nile ya buluu** ni tawimto kubwa la mto Nile. Inaanza katika Ziwa Tana kwenye nyanda za juu za Ethiopia na kutelemka hadi Sudan. Mdomo wake uko mjini Khartum inapounganika na Nile nyeupe na kuunda mto wa Nile wenyewe.

Kwa jumla Nile ya bluu inabeba maji mengi kushinda Nile nyeupe.

Ndani ya Ethiopia mto huitwa kwa jina *Abbai* (*mto mkubwa*, pia **Abay** au **Abai**) kwa kuwa ndio mto mkubwa kabisa wa Ethiopia. 

Baada ya kutoka Ethiopia na kuingia Sudan inaitwa kwa Kiarabu: النيل الأزرق; **an-nīl al-azraq**.

Ina chanzo chake kwenye kimo cha mita 1800 juu ya UB inapotoka katika Ziwa Tana katika nyanda za juu za Ethiopia. Kwanza inaelekea kusini-mashariki lakini inabadili mwelekeo kwenda magharibi halafu kaskazini.

Waethiopia wengi wanasemekana kuutazama kama mto mtakatifu.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Ethiopia
* Orodha ya mito ya Sudan

Jamii:Nile
Jamii:Mito ya Ethiopia
Jamii:Mito ya Sudan
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mediteranea
Shire (mto)

**Shire** ni mto unaotoka katika Ziwa Nyasa (au: ziwa Malawi) ikipeleka maji yake katika Mto Zambezi. 

Kiasi chake cha maji kinategemea kiwango cha maji ziwani. Katika miaka ya 1930 iliwahi kukauka kwa muda; tangu siku zile ilikuwa na maji siku zote.

Shire inatoka kwenye pembe la kusini ya ziwa. Baada ya km 10 inapita katika ziwa Malombe na kuendelea kwa mwendo wa pole hadi Hifadhi ya wanyama ya Liwonde na Liwonde mjini. 

Baada ya Liwonde Shire inapita mlimani kwa mtelemko mkubwa zaidi ukipita kwenye maporomoko mbalimbali hasa maporomoko ya Kapichira. 

Kabla ya kuvuka mpaka wa Msumbiji mto unapita katika tambarare la mabwawa wa Ndinde kusini mwa Malawi kabisa. 

Shire inaingia Zambezi takriban km 160 kabla ya mdomo wake baharini.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Msumbiji

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Malawi
Jamii:Mito ya Msumbiji
Rufiji (mto)

[right|thumb|Mto Rufiji katika Hifadhi ya [Selous]]
**Rufiji** ni mto mkubwa wa Tanzania. Chanzo kiko Tanzania ya kusini-magharibi katika maungano ya matawimto ya mto Kilombero (Ulanga) na mto Luwegu. 

Unafikia Bahari Hindi kwa njia ya delta yake takriban km 200 kusini kwa Dar es Salaam karibu na kisiwa cha Mafia. Urefu wa Rufiji ni takriban km 600.

Tawimto kubwa katika beseni yake ni Ruaha Mkuu. 

Mwaka 2005 daraja lilikamilika linalorahisisha usafiri kati ya Dar es Salaam na mikoa ya Lindi na Mtwara.

## Historia 
right|thumb|Ramani ya bonde la Mto Rufiji
Wataalamu kadhaa huamini ya kwamba mji wa kale ulioitwa Rhapta na kutajwa katika kitabu cha Periplus ya Bahari ya Eritrea ulikuwepo kwenye Delta ya Rufiji.

Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia manowari ya Kijerumani SMS Königsberg ilizamishwa katika delta ya mto.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Pwani

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Map of the Rufiji River basin at Water Resources eAtlas 
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Pwani
Jamii:Bahari ya Hindi
Bia

[thumb|right|Viking ni bia kutoka [Iceland]]

**Bia** ni kinywaji cha pombe kinachotengenezwa kwa maji, nafaka hasa shayiri, hopi kwa ladha na hamira kama chachu. Kiwango cha alikoholi ndani yake ni kati ya asilimia 2 - 6. 

## Bia katika Afrika ya Mashariki 
Kimsingi bia si tofauti sana na kinywaji kinachoitwa "pombe la kienyeji" kama kinatengenezwa kwa kutumia nafaka kama mahindi au mtama. Tofauti ni hasa katika chachu yaani matumizi ya hamira iliyochaguliwa hasa bafdala ya chachu asilia kutoka hewa jinsi ilivyo katika pombe la kienyeji halafu usanifishaji pamoja na kupitisha kinywaji katika filta kwa kuondoa sehemu nzitonzito ndani yake. 

Viwanda vya bia vilianza kufanya biashara katika mji wa Dar es Salaam mwaka 1906 wakati wa ukoloni wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Bwana Wilhelm Schultz alikuwa mmilikaji wa biashara hii. Biashara hii iliharibiwa na Waingereza katika mwaka 1916, lakini biashara ingine ilianza kuuza bia katika mwaka wa elfu moja mia tisa ishirini na mbili nchini Kenya na Tanzania. Biashara hii mpya iliitwa “Kenya Breweries Limited.”

Mwanzoni waafrika wa mashariki hawakuruhusiwa kununua bia katika chupa. Bali kanuni ilibadilishwa baada ya sheria mpya ilipopitishwa mwaka wa 1947. “Kenya Breweries Limited” au “KBL” na “East African Breweries Limited” au “EABL” zilitawala soko la bia kwa muda mrefu kabisa.

Baada ya harakati za uhuru katika miaka ya sitini bia ilikuwa ishara ya utaifa. Mathalani, bia ya Tusker ilikuwa bia ya taifa nchini Kenya. Tusker ni bia maarufu kuliko mabia yote. Kabla mwaka wa elfu moja mia tisa sabini na saba serikali za Tanzania na Uganda zilimiliki biashara za bia, lakini biashara “KBL” ilibaki katika sekta ya binafsi nchini Kenya. Katika miaka ya tisini “Vita za bia” zilifanyika. Biashara nyinge zilipambana. Kuna biashara nyingi za bia sasa katika Afrika ya Mashariki.

Baadhi ya watu hupika pombe yao wenyewe. Wanawake hupika pombe nyumbani kwa kawaida. Ujuzi wa kupika pombe ni rahisi. Katika karne ya elfu moja na mia tisa, watu walitumia mtama na mkota kupika pombe. Mpaka sasa watu hawakutumia mahindi. Lakini siku hizi mahindi ni kiambato cha kinachopendwa sana. Ndizi hutumika kutengeneza divai. Watu wa Afrika ya Mashariki hunywa pombe na divai katika vyungu vikubwa. Pombe hutumika katika sherehe nyingi katika Afrika ya Mashariki. Unywaji ni sababu kujuana.

Jamii:Vinywaji
Jinja

(Jinja)]]
**Jinja** ni mji wa pili katika Uganda. Iko kando ya chanzo cha Nile inapotoka katika ziwa Viktoria Nyanza takriban katikati ya Kampala na mpaka wa Kenya kwa umbali wa km 90 mashariki kwa Kampala. 

Jinja ni mji wa viwanda. Kuna wakazi 106,000.

Jamii:Wilaya ya Jinja

Jamii:Africa Wiki Challenge 2021 in Tanzania
Shebeli

thumbnail|right|200px|Ramni inayoonyesha Mto Shebeli
**Shebeli** (pia: Shabelle, Scebelli, Shabell, Shebele) ni tawimto la mto Juba linalobeba maji yake kutoka nyanda za juu za Ethiopia kuelekea Bahari ya Uhindi ingawa mara nyingi inakauka katika jangwa la Somalia kabla ya kufikia mdomo wake.

Chanzo cha Shebeli kiko katika milima ya Batu (Ethiopia) takriban km 200 kusini kwa Addis Ababa. 

Baada ya mwendo wa km 920 mto unaingia Somalia ikielekea Mogadishu. Karibu na mji unageukia kusini-magharibi na kufuata mstari wa pwani ya Bahari Hindi kwa umbali wa km 20-40 ndani ya bara. 

Baada ya mwendo wa km 900 ndani ya Somalia lalio lake linaingia katika mto Juba lakini baada ya Mogadishu Shebeli ni kavu kwa sehemu kubwa ya mwaka.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Ethiopia
* Orodha ya mito ya Somalia

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* ***en:*** Map of the Shebelle River basin at Water Resources eAtlas 
* ***en:*** Hydropolitics in the Horn of Africa 
* ***en:*** "Ethiopia: Rains pound Somali region as death toll rises", IRIN, 5 Mei 2005
* ***en:*** "Floods plague Horn of Africa, wash away refugee shelters" - UN News

Jamii:Mito ya Ethiopia
Jamii:Mito ya Somalia
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mto Jubba
Jamii:Bahari ya Hindi
Kasai

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mto wa Kasai wakati wa jua linapozama 

**Kasai** ni tawimto refu la Kongo unaoanza kwenye Nyanda za Juu za Bie za Angola. Chanzo kiko kwenye 12° kus/19° kask. kaskazini ya mji wa Luena. Inaelekea magharibi km 400 inapogeukia kaskazini. Sasa iko mpaka kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola kwa 483 km. Katika sehemu hi kuna maporomoko makubwa kadhaa na lalio la mto unapanuka hadi 10 km.  

Kabla ya kufikia Ilebo mto unageukia kuelekea magharibi-kaskazini. Sasa ni pia njia ya maji inayotumika na meli. Mto unapanuka kuwa bwawa la Wissmann. Karibu na mji wa Bandundu mto wa Kwango unajiunga na Kasai. 

Sehemu ya mwisho mto umejulikana kwa jina la Kwa hadi kufika Kongo.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Viungo vya nje 
* Map of the Kasai River basin at Water Resources eAtlas 

Jamii:Mito ya Angola
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mito ya Afrika
Oranje (mto)

**Oranje** (kwa Kiingereza Orange River) ni mto mrefu wa Afrika Kusini. 

Chanzo chake ni katika milima ya Maloti (Drakensberg) nchini Lesotho. Mdomo uko Atlantiki mpakani kati ya Afrika Kusini na Namibia.

Pale inapokaribia mpaka wa Nambibia Oranje imechimba mfereji mrefu katika miamba ina maporomoko yake makubwa ya Augrabies. Kwa 500 km mwendo wa mto ni mpaka kati ya Afrika Kusini na Namibia. Mjini Oranjemund Oranje inaingia bahari ya Atlantiki.

Njiani Oranje inabeba kiasi kikubwa cha mashapo hasa mchanga hadi baharini. Hapa husukumwa kusini na mkondo wa baharini ya Benguela. Mchanga huu ni sehemu kubwa ya mchanga wa jangwa la Namib na matuta makubwa ya mchanga yanayopatikana kwenye pwani ya Namibia.
thumb|centre|600px|Pinde la mto Oranje wakati wa mvua
Jina la Oranje ni Kiafrikaans (pia Kiholanzi) limetokana na familia ya wafalme wa Uholanzi. Neno lamaanisha rangi ya machungwa mabivu. 

Kwa ujumla Oranje hailishi mimea mengi njiani yake inapopita katika nchi yabisi. Lakini kuna sehemu mbalimbali ambako maji yake huchukuliwa na mitambo kumwagilia mashamba.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Jamii:Mito ya Lesotho
Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Mito ya Namibia
Jamii:Mito ya Afrika
Juba (mto)

[thumb|[Beseni la mto Jubba.]]
.]]
**Juba** (pia: **Jubba**, **Giuba**, **Ganane** au **Genale**; kwa Kisomali *Wabiga Jubba*) ni mto mkubwa wa Somalia wenye maji mwaka wote. Chanzo chake ni katika nyanda za juu za Ethiopia. Unaanzia karibu na mpaka wa Ethiopia, ambao Mto Dawa na mto Ganale Dorya inaungana, halafu unatiririkia kusini moja kwa moja hadi Bahari ya Hindi karibu na mji wa Kismayu, Somalia Kusini.

Wakati wa ukoloni mto Juba ulikuwa mpaka kati ya Kenya na eneo la Somalia lililokuwa chini ya Italia. Mwaka 1925 Uingereza iliwaachia Waitalia eneo la nchi kusini mwa mto (kwa Kiitalia: Territorio dell'Oltre Giuba - kwa Kiingereza: Jubaland). 

Kila baada ya miaka kadhaa bonde la Juba huona mafuriko. Mafuriko mabaya yaliyoleta uharibifu mwingi yalitokea mwaka 1997.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Map of the Jubba River basin at Water Resources eAtlas 
* Ramani ya Bonde la mto Juba (Kiingereza) 

Jamii:Mito ya Somalia
Jamii:Mito ya Ethiopia

Jamii:Mto Jubba
Jamii:Bahari ya Hindi
Okavango

**Okavango** (pia: Okovango; katika Angola: Kubango au Cubango) ni mto wa Afrika ya kusini-magharibi. Unaanza nchini Angola katika milima ya Bié inapojulikana kwa jina la Kubango. Mwendo wake wa km 1600 ni kusini tu hadi jangwa la Kalahari unapoishia kwenye delta ya barani. Katika kusini ya Angola ni mpaka na Namibia. Unapita nchi ya Namibia mwanzoni wa kishoroba ya Caprivi na kuendelea Botswana Unapoishia jangwani katika delta yake. 

Jina la mto limepatikana kutoka kabila la Wakavango. 

Chanzo cha mto ni kusini KWa mji wa Vila Nova (Angola) katika milima ya Bié kwenye kimo cha mita 1,780. Mwanzoni mwendo wake ni wa haraka kuna maporomoko madogo. Halafu mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia. Baada ya kupokea tawimto la Kwito unaingia Namibia unapopita kanda nyembamba ya kishoroba ya Caprivi kwa kilomita chache. Kabla ya kuvuka mpaka wa Botswana mto unashuka mita 4 kwenye maporomoko ya Popa.

Takriban km 70 ndani ya Botswana mwendo wa mto unapanuka na kugawanyika kuwa delta ya barani yenye zaidi ya km² 16,000. 

Delta hiyo imeorodheshwa na UNESCO kama urithi wa dunia.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Viungo vya nje 
* Okavango Basin (Watersheds of Africa) 

Jamii:Mito ya Angola
Jamii:Mito ya Namibia
Jamii:Mito ya Botswana
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Kubango

thumb|Mkutano wa Cuito (kutoka juu) na Okavango (kutoka kushoto kwenda kulia) (2018).
**Kubango** (pia: *Cubango*)  ni jina la mto Okavango katika nchi ya Angola.

Chanzo cha mto ni kwenye kimo cha m 1780 juu ya UB katika nyanda za juu za Bie mashariki kwa Huambo, kilomita chache kusini kwa Nova Vila. 

Haielekei baharini bali kusini inapoishia katika jangwa la Botswana. Njiani inapita Namibia kwenye kishoroba ya Caprivi. Kuanzia Namibia mto huitwa kwa jina la Okavango.

## Viungo vya Nje
*Watersheds of Africa: A12 Okavango | Cubango 

Jamii:Mito ya Afrika
Kismayu

thumb|Muonekano wa mji wa Kismaayo
thumb|Ramani
**Kismayu** (pia: **Kismayo** au kwa Kisomali: **Kismaayo**) ni mji katika mkoa wa Jubbada Hoose wa Somalia mwambaoni mwa Bahari Hindi.  Uko karibu na mdomo wa mto Juba. Kismayu ndio mji mkubwa katika eneo la Jubbaland. Mji wenyewe uko km 528 kusini magharibi mwa mji mkuu Mogadishu. 

Katika mwaka wa 2011, Kismayu ilikadiriwa kuwa na wakaazi 183,300.

## Historia 
Mji ulianzishwa na Wabajuni waliokuwa Waswahili Wabantu. Wasomali wenyewe walichelewa kufika eneo hili.
Katika karne za kati, Kismayu ilikuwa chini ya serikali ya Ajuuraan iliyokuwa ikutawala eneo kadhaa za Somalia.

Kismayu pamoja na pwani ilikuwa chini ya masultani wa Zanzibar tangu 1835 BK. Kati ya 1875 na 1876 Kismayu ilitawaliwa na Misri.

Tangu 1895 ilikuwa chini ya utawala wa Uingereza pamoja na Kenya lakini mwaka 1924 ilikabidhiwa kwa utawala wa Italia. Ikawa mji mkuu wa jimbo la *Oltre Giuba* (ng'ambo ya Juba).

Kismayu iliharibika sana kutokana na mapigano katika vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Somalia tangu 1991.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Somalia

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*WorldStatesmen- Somalia
*http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L16782563.htm

Jamii:Miji ya Somalia
Funguvisiwa la Lamu

[thumb|550px|[Ramani ya funguvisiwa la Lamu: Lamu, Manda, Pate.]]
**Funguvisiwa la Lamu** ni kundi la visiwa katika Bahari Hindi mbele ya pwani ya Kenya kaskazini ambavyo ni sehemu ya Kaunti ya Lamu, Kenya.  

Visiwa vikubwa ni Pate, Manda na Lamu. Visiwa vidogo ni pamoja na Kiwayu na Manda Toto. 

Mji mkubwa zaidi ni Lamu kwenye Kisiwa cha Lamu. Mji huu uko katika orodha ya Urithi wa dunia ya UNESCO.

Funguvisiwa la Lamu lina sehemu mbalimbali zenye mabaki muhimu ya kiakiolojia kutoka vyanzo vya utamaduni wa Waswahili kama vile Takwa na mji wa Manda halafu Shanga, Pate.

Kuna taarifa ya kwamba jahazi za kundi la meli la Zheng He zilizama karibu na Lamu mnamo mwaka 1415. Mabaharia wa jahazi hizi walibaki kwenye visiwa na kuoa wanawake wa huko. Uchunguzi wa DNA wa wenyeji umethibitisha kuwepo kwa damu ya Kichina. 

## Picha 

File:Window,_Stone_House_Hotel_in_Lamu,_Kenya_(June_30,_2001).jpg|Mji wa Lamu
File:TakwaArch.jpg|Maghofu ya Takwa huko Manda
File:Kiwayuusmall.JPG|Upande wa magharibi wa Kiwayu

## Tazama pia
* Orodha ya visiwa vya Kenya

## Marejeo
## Kujisomea
*Allen, James de Vere:  *Lamu, with an appendix on Archaeological finds from the region of Lamu by H. Neville Chittick.* Nairobi: Kenya National Museums. 
*
*
*Martin, Chryssee MacCasler Perry; Martin, Esmond Bradley: "Quest for the Past: An Historical Guide to the Lamu Archipelago" Marketing and Publishing Ltd., 1973.

Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Visiwa vya Kenya