open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bremen

thumb|Die Bremer Stadtmusikanten bei Nacht.

thumb|80px|Nembo ya Bremen
**Bremen** ni mji wenye bandari muhimu katika Ujerumani ya Kaskazini. Iko kando ya mto Weser takriban km 50 kabla haujaingia katika Bahari ya Kaskazini. Mto Weser unapanuka baada ya kupita mji kuwa na mdomo mpana sana kabla ya kuishia baharini hivyo meli zinaweza kufika hadi mjini. 

Mji una wakazi 546,000. Pamoja na eneo la jirani kuna watu milioni 2.37 katika mazingira ya Bremen. 

Bremen ni dola-mji ikiwa moja ya majimbo 17 ya kujitawala ya Ujerumani. Jina rasmi ni „Mji huru wa Hanse wa Bremen“ (Freie Hansestadt Bremen). Hanse ilikuwa shirikisho la kimataifa la miji ya biashara iliyojitawala katika karne za kati. Kwa muda mrefu wa historia yake Bremen ilikuwa kama nchi ndogo ya kujitegemea hadi kujiunga na Dola la Ujerumani 1871. Jimbo la Bremen lina miji miwili ya Bremen yenyewe na Bremerhaven.

Wafanyabiashara wa Bremen waliwahi kuwa na biashara na nchi za nje kwa jahazi na meli zao tangu karne nyingi. Hata mawasiliano kati ya Afrika na Ujerumani yalipitia hasa Bremen na mji jirani wa Hamburg.

## Picha za Bremen 

Image:weserhb.jpg|Mto Weser huko Bremen
Image:Bremen-4muscians.jpg|Wanamuziki wanne wa Bremen 
Image:Bremen-Roland.jpg|Nguzo ya Roland, alama ya kujitawala 
Image:Bremen-Becks_Brewery.jpg|Beck & Co, kiwanda cha bia
Image:Bremen-Böttcherstraße-wall.jpg|Jengo la kale mtaani Böttcherstraße
Picha:Weserstadion(2).jpg|Weserstadion ya FC Werder Bremen

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Ujerumani

## Viungo vya nje
Jamii:Miji mikuu ya majimbo ya Ujerumani
Jamii:Miji ya Ujerumani
Jamii:Dola-Mji
Jamii:Bremen
Piramidi

karibu na Kairo nchini Misri (angalia jinsi watu na wanyama waonekana wadogo mbele ya majengo haya)]]
 nchini Sudan]]
**Piramidi** (kutoka Kigiriki cha Kale: πυραμίδα, *piramida*) ni kati ya majengo makubwa kujengwa na binadamu tangu zamani. Kwa jumla piramidi ni jengo lenye msingi wa mraba na kuta zake nne zina umbo la pembetatu zikikutana juu katikati kwenye kilele.

Ingawa jamii za kale katika maeneo mbalimbali ya dunia zilijenga piramidi, zile za Misri ndizo zinazofahamika na watu wengi duniani. Piramidi zimekuwa zikitumika kama kivutio kikubwa cha utalii kwa Wamisri; hiyo imewezeshwa na uwezo wake wa kustahimili majanga tofauti na kuzisababisha ziendelee kudumu.

Piramidi za Misri zilijengwa kama makaburi ya wafalme mnamo mwaka 2000 KK. Hasa piramidi tatu kubwa za Giza karibu na Kairo zinajulikana kote duniani zikihesabiwa kuwa kati ya "maajabu ya dunia" ya kale.

Piramidi za Mesopotamia au zigurat hazikujengwa kama makaburi bali kama sehemu za makaburi ikiaminiwa ya kwamba miungu wanakaa juu yake. Mara nyingi Mnara wa Babeli unaotajwa katika Biblia (Mwanzo 11) umetazamwa ulikuwa zigurat.

Waindio wa Meksiko, hasa Wamaya na Waazteki, walijenga pia piramidi.

## Viungo vya nje
Jamii:Majengo
Jamii:Maajabu ya Dunia
Ujenzi

thumb|250px|left|Ujenzi wa ghorofa nyingi unahitaji teknolojia ya kisasa
[thumb|230px|Ujenzi wa kisiwa chenye umbo la mtende huko Jumeira, [Dubai]]
thumb|250px|Wajenzi kazini
[thumb|250px|Ujenzi wa daraja huko [Ottawa, Kanada]]
**Ujenzi** ni teknolojia ya kujenga nyumba, viwanda, barabara, daraja au hata miji. Ujenzi ni kazi inayohusisha watu wengi na ngazi mbalimbali ya kupanga na kutekeleza.

Majengo madogo yajengwa na watu wenyewe kufuatana na maarifa yao bila mpangilio mkubwa. Wajenzi hutumia maarifa ya watu waliowatangulia.

Majengo makubwa zaidi huhitaji mpangilio mwangalifu. Mwenye jengo atatafuta kwanza ushauri wa wataalamu.

Msanifu atachora ramani. Wataalamu wengine hukadiria mahitaji ya vifaa na gharama za jengo. Vibali vinahitajika.

Wajenzi watakaa na kupanga mahitaji ya muda, pesa, wafanyakazi na mashine. Wahandisi na mafundi wa fani mbalimbali hushirikiana. 

Utekelezaji unasimamiwa na msanifu pamoja na wataalamu wengine. Ni muhimu kuhakikisha ubora wa vifaa vinavyotumika wakati wa kujenga kwa kila hatua. Vipimo vinapaswa kufuatwa kwa umakini. Kama msingi una makosa jengo lote linaweza kukaa bila kumalizika wakati gharama kubwa zimeshapotea. 

Jengo zuri litakaa muda mrefu. Lakini hakuna majengo ya kisasa yatakayodumu kama piramidi za Misri!

## Viungo vya Nje 
* Historia ya ujenzi
* Maajabu 10 ya ujenzi katika dunia ya kale
Hezbollah

**Hezbollah** (kwa Kiarabu: حزب الله , ikimaanisha Chama cha Allah (Mungu) ni chama cha Waislamu wa dhehebu la Shi'a nchini Lebanoni. Chama hicho kina tawi la masuala ya kiraia na pia tawi la kijeshi. 

## Historia
Chama hicho kilianzishwa tarehe 16 Februari 1985 na Sheikh Ibrahim al-Amin. Kuanzishwa huku rasmi kulifuatia kutangazwa kwa manifesto ya Hezbollah. Moja ya matamko ndani ya manifesto hiyo ni tamko la vita dhidi ya Israeli kwa kuivamia na kuikalia nchi ya Lebanoni.

Kutokana na uvamizi huo, Hezbollah iliingia katika kipindi cha mapambano na Israeli hadi mwaka 2000 ambapo Israeli iliondoka katika maeneo iliyokuwa imeyakalia upande wa kusini mwa Lebanoni.

Hezbollah imekuwa ikiongozwa na Katibu wake mkuu, Sayyed Hassan Nasrallah hadi alipouwawa kwa shambulio la anga la Israeli mnamo Septemba 2024. Kikapita kipindi kifupi cha mpito ndipo uongozi ukachukuliwa na Ayatollah Naim Qassem tarehe 29 Oktoba, 2024.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Hezbollah  
* Luninga ya Hezbollah: Al-Manar TV 
* Redio ya Hezbollah: Al-Nour radio 
* Hezbollah ni akina nani?

Jamii:Siasa ya Lebanoni
Jamii:Uislamu
Je, huu ni ungwana

**Je Huu ni Ungwana** ni kipindi maarufu cha elimu, burudani, na ucheshi cha mtangazaji Leonard Mambo Mbotela katika redio ya Kenya Broadcasting Corporation nchini Kenya.

Jamii:Nahau
Abebe Bikila

**Abebe Bikila** (7 Agosti 1932 - 25 Oktoba 1973) alikuwa mwanariadha wa Ethiopia ambaye aliwahi kupata medali mbili za dhahabu katika za mbio za masafa marefu katika mashindano ya Olimpiki na kuwa Mwafrika wa kwanza kupata medali katika mashindano ya Olimpiki.

Zaidi ya kuwa mwanariadha, Abebe alifanya kazi katika jeshi la walinzi wa Mfalme Haile Selassie.

## Rekodi 
Abebe Bikila alishinda medali ya dhahabu katika mashindano ya Olimpiki ya Roma, Italia mwaka 1960. Ushindi huo ulimpa heshima kubwa ya kitaifa. Katika mashindano hayo aliweka rekodi ya dunia ya mbio za marathoni ya masaa 2 na dakika 15 na sekunde 16.2. Abebe alishinda mbio hizo ingawa alikimbia miguu mitupu.

Medali ya pili ya dhahabu aliipata mwaka 1964 huko Tokyo, Japani. Katika mbio hizo Abebe alivaa viatu. Kilichoshangaza wengi ni kuwa wiki sita kabla ya mashindano hayo, Abebe alikuwa na operesheni ya kuondoa kibole. Operesheni hiyo ilimzuia kufanya mazoezi ya kujiandaa kwa mbio hizo. Hata hivyo aliweza kushiriki na kushinda. Baada ya kumaliza mbio hizo, Abebe Bikila alishangaza watazamaji kwa kuendelea kukimbia na kufanya mazoezi mengine. Wakimbiaji wengine waliishiwa nguvu kabisa baada ya kumaliza kukimbia na hata kufikia hatua ya kuzimia.

Katika mashindano ya Tokyo, Abebe aliweza kuvunja rekodi yake mwenyewe kwa kukimbia kwa masaa 2, dakika 12 na sekunde 11.2.

## Kifo 
Abebe Bikila alifariki kwa kuvuja damu kwenye ubongo kutokana na ajali ya gari. Ajali hiyo ilikuwa mbaya kiasi cha kupooza mwili wake toka kiunoni kwenda chini.

Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanariadha wa Ethiopia
Martin Benjamin

thumb|200x200px|Martin Benjamin
**Dakta Martin Benjamin** ni mwanzilishi wa mradi wa kamusi huru, The Kamusi Project (Mradi wa Kamusi Hai ya Kiswahili Kwenye Mtandao). Martin kitaaluma ni mwana anthropolojia ambaye amefanya utafiti kwa miaka mingi nchini Tanzania. 

Wazo la kuwa na kamusi mpya ya Kiswahili lilimjia mwaka 1993. Akishirikiana na Ann Biersteker walianzisha The Kamusi Project mwanzoni mwa mwaka 1995. Hivi sasa yeye ni mhariri wa mradi huo ambao uko katika Chuo Kikuu cha Yale, nchini Marekani. 

Mwaka 2004 akishirikiana na Alberto Escudero-Pascual walitengeneza programu ya Tuksi Koti la Rangi kama zawadi kwa ajili ya mradi wa Kamusi Hai Ya Kiswahili Kwenye Mtandao. 

## Viungo vya nje
* Kamusi Hai ya Kiswahili Kwenye Mtandao
Élie Ducommun

left|80px
thumb|right|Elie Ducommun

**Élie Ducommun** (19 Februari, 1833 &ndash; 7 Desemba, 1906) alikuwa mwandishi na mhariri kutoka nchi ya Uswisi. Nje ya kazi yake katika kampuni ya treni, alijitahidi kwa ajili ya amani. Mwaka wa 1902, pamoja na Charles-Albert Gobat alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1833
Jamii:Waliofariki 1906
D
D
Louis Renault

left|80px

**Louis Renault** (21 Mei 1843 &ndash; 8 Februari 1918) alikuwa mwanasheria na mwelimishaji kutoka nchi ya Ufaransa. Alikuwa profesa wa sheria ya kimataifa na alijitahidi kama mpatanishi kati ya nchi mbalimbali. Mwaka wa 1907, pamoja na Ernesto Teodoro Moneta alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1843
Jamii:Waliofariki 1918
Jamii:Wanasheria wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Alfred Fried

thumb|right|Alfred Fried
left|80px

**Alfred Hermann Fried** (11 Novemba 1864 &ndash; 5 Mei 1921) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Austria. Alianzisha makampuni na majarida mengi kwa ajili ya amani. Mwaka wa 1911, pamoja na Tobias Asser alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1864
Jamii:Waliofariki 1921
Jamii:Waandishi wa Austria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Zauditu

thumb|200px|Malkia Zauditu wa Ethiopia.
**Zauditu** (pia: **Zewditu**; ዘውዲቱ ; jina la ubatizo: **Askala Maryam**; 29 Aprili 1876 – 2 Aprili 1930) alikuwa malkia mtawala wa Uhabeshi kuanzia 27 Septemba 1916 hadi kifo chake.  Alikuwa mtoto wa kwanza wa Menelik II. Alikuwa kiongozi wa kwanza wa kike wa nchi iliyotambulika kimataifa barani Afrika katika karne ya 19 na 20, na malkia pekee wa *Dola la Ethiopia*. Yeye ndiye malkia wa hivi karibuni zaidi, pamoja na kuwa kiongozi wa mwisho wa kike wa Ethiopia hadi uchaguzi wa mwaka 2018 wa Sahle-Work Zewde kuwa rais.

Alimfuata Iyasu V. Mwanzoni utawala wake ulisumbuliwa na uasi wa huyo aliyekuwa ameuzuliwa. Malkia huyu anajulikana kwa  utegemezi wake mkali kwa utamaduni wa zamani na imani yake kali ya kidini. Jinsi alivyopenda Ukristo ilimfanya mpinzani mkubwa wa mabadiliko aliyokuwa akiyaleta Ras Tafari Makonnen, mrithi aliyeteuliwa, ambaye alikuwa na hisia tofauti kuelekea. Zauditu aligombana sana naye kuhusu mambo ya siasa lakini alishindwa. Naye Tafari alimfuata kama mfalme kwa jina la Haile Selassie.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1876
Jamii:Waliofariki 1930
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Jamii:Wanawake wa Ethiopia
Tuzo ya Nobel

right|300px|thumb|Alfred Nobel (1833 - 1896) 	
left|100px|Medali ya Tuzo ya Nobeli 	
thumb|800px|Ramani inayoonyesha idadi ya washindi wa Tuzo ya Nobel nchi kwa nchi

**Tuzo ya Nobel** ni tuzo ya fedha kwa ajili ya mafanikio ya pekee katika fani mbalimbali. Ilianzishwa na Alfred Nobel. 	 	

Tangu mwaka wa 1901 imetolewa kwa watu waliofaulu katika fani zifuatazo: Fizikia, Kemia, Tiba (au Fiziolojia), Fasihi na Amani. Tangu mwaka wa 1969, tuzo ya sita imeongezwa kwa Uchumi. Siku hizi Tuzo ya Nobel ni tuzo ya kimataifa mashuhuri zaidi duniani. 	
Wanaotuzwa hupokea hati, medali ya dhahabu na kiasi cha pesa cha takriban € milioni 1,2 (kinategemea mapato ya riba yanayotokana na mfuko wa fedha iliyotengwa na Alfred Nobel kwa kusudi hili). 

Maazimio kuhusu tuzo za kila mwaka hutolewa kufuatana na wasia wa Alfred Nobel na kamati zifuatazo: 	
# Tuzo ya Nobel ya Fizikia inateuliwa na Taasisi ya Taaluma ya Sayansi ya Sweden 	
# Tuzo ya Nobel ya Kemia inateuliwa na Taasisi ya Taaluma ya Sayansi ya Sweden 	
# Tuzo ya Nobel ya Tiba inateuliwa na Karolinska Institutet Stockholm 	
# Tuzo ya Nobel ya Fasihi inateuliwa na Taasisi ya Taaluma ya Sweden kwa lugha na fasihi 	
# Tuzo ya Nobel ya Amani inateuliwa na kamati ya Nobel ya Norway iliyochaguliwa na Bunge la Norway 	
# Tuzo ya Nobel ya Elimu ya Uchumi inateuliwa na Taasisi ya Taaluma ya Sayansi ya Sweden 	
	
### Orodha ya Washindi wa Tuzo ya Nobel
Watu walioshinda Tuzo ya Nobel ni wafuatao: 

## Tanbihi
## Vyanzo
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
* 

## Viungo vya nje
* Taasisi ya Nobeli 
* Makumbusho ya Nobeli 
* Nobel Prizes by Universities and Institutes

*
Jamii:Tuzo
Ndege (mnyama)

thumb|250px|Miguu, midomo na utumbo wa ndege
**Ndege** ni wanyama wenye uti wa mgongo (chordata) na miguu miwili wanaozaliana kwa kutaga mayai. 

Biolojia inawapanga katika ngeli ya Aves. 

Ndege wameenea kote duniani kuanzia Aktiki hadi Antaktiki. 

Ndege mdogo huwa na sentimita 5 tu na ndege mkubwa ana urefu wa mita mbili na nusu.

Ndege huwa na manyoya, mdomo bila meno, mayai yenye ganda gumu, moyo wenye vyumba vinne na mifupa myepesi ambayo ni imara. 

Ndege walio wengi wana uwezo wa kuruka hewani na maumbile yao yanalingana na kusafiri hewani. Ila tu aina chache zimepoteza uwezo wa kuruka kwa mfano mbuni, ngwini na ndege kadhaa wa visiwani.
 
Aina nyingi za ndege huwa na misafara ya kila mwaka, kwa mfano korongo mweupe husafiri kila mwaka kati ya Afrika na Ulaya.

## Uainishaji 
* Ngeli Aves: Ndege
** Nusungeli Neornithes: Ndege waliopo hadi sasa
*** Oda ya juu Palaeognathae: 
**** Oda Struthioniformes: K.m. mbuni, emu, kiwi, n.k.
**** Oda Tinamiformes: Tinamu
*** Oda ya juu Neognathae: 
**** Oda Anseriformes: Mabata
**** Oda Galliformes: K.m. kanga, kwale, tausi, kuku, n.k.
**** Oda Charadriiformes: K.m. vitwitwi, chekehukwa, shakwe, sululu, n.k.
**** Oda Gaviiformes: Wazamaji
**** Oda Podicipediformes: Vibisi
**** Oda Procellariiformes: Albatrosi, walinzi, walinzi wazamaji na ninga-bahari
**** Oda Sphenisciformes: Ngwini
**** Oda Pelecaniformes: Wari, kwarara, domomwiko, vumatiti, yangeyange, vingoyo na koikoi
**** Oda Phaethontiformes: Ndege-mawingu
**** Oda Suliformes: Ndegejinga, minandi, minandi-pwani na mbizi
**** Oda Ciconiiformes: Makorongo
**** Oda Cathartiformes: Tumbusi wa Dunia Mpya
**** Oda Phoenicopteriformes: Heroe
**** Oda Accipitriformes: K.m. tai, tumbusi, vipanga, shakivale n.k.
**** Oda Falconiformes: Kozi
**** Oda Gruiformes: Makorongo, viluwiri, kukuziwa, shaunge, fuluwili na viguudau
**** Oda Otidiformes: Tandawala
**** Oda Mesitornithiformes: Mesite
**** Oda Pterocliformes: Firigogo
**** Oda Columbiformes: Njiwa, ninga, hua na pugi
**** Oda Psittaciformes: Kasuku, kwao na cherero
**** Oda Cuculiformes: Kekeo, dudumizi na kua
**** Oda Musophagiformes: Shorobo na gowee
**** Oda Opisthocomiformes: Hoatzini
**** Oda Strigiformes: Bundi, kungwi, vitaumande na mititi
**** Oda Caprimulgiformes: K.m. virukanjia, potuu, ndege-mafuta, domo-chura n.k.
**** Oda Apodiformes: Teleka na kolibri
**** Oda Coraciiformes: Viogajivu, jore, keremkerem, detepwani, kurea na midiria
**** Oda Bucerotiformes: Hondohondo, kwembekwembe, fimbi, mumbi, goregore, domomundu na hudihudi
**** Oda Piciformes: Vigong'ota, viseleagofu, viongozi na walembe
**** Oda Trogoniformes: Lukungu
**** Oda Coliiformes: Kuzumburu
**** Oda Passeriformes: Zaidi ya nusu ya spishi za ndege, k.m. shomoro, kunguru, mikesha, chiriku n.k.

## Picha

File:Nyerere National Park (179).jpg|thumb|Ndege juu ya tawi katika Hifadhi ya Nyerere
File:Nyerere National Park (181).jpg|thumb|Ndege wakipata chakula katika Hifadhi ya Nyerere
File:Nyerere National Park (187).jpg|thumb|Ndege mwenye rangi juu ya tawi

Jamii:Ndege
Gertrude Mongella

thumb|right|Gertrude Mongella
**Gertrude Ibengwe Mongella** alikuwa Rais wa kwanza wa Bunge la Umoja wa Afrika. Pia alikuwa mbunge wa jimbo la Ukerewe katika bunge la taifa  nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM. 

Gertrude alizaliwa mwaka 1945 katika kisiwa cha Ukerewe katika Mkoa wa Mwanza (Tanzania).  Baba yake, Patrice Magologozi alikuwa fundi seremala na mwashi na mama yake, Bibi Nambona, alikuwa mkulima. 

Gertrude Mongela ameshika nyadhifa mbalimbali za kitaifa na kimataifa. Miaka 1993-1995 alikuwa Katibu Mkuu wa Mkutano wa Umoja wa Mataifa wa Masuala ya Wanawake na kuhudhuria mkutano wake wa nne uliofanyika Beijing, China mwaka 1995. Amewahi kuwa balozi nchini India (1991-1993), Waziri Asiye na Wizara Maalum, Waziri wa Ardhi, Maliasili na Utalii, mshauri maalum wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi, na Utamaduni, n.k.

## Ushiriki wa mashirika yasiyo ya kiserikali 
Raisi Mongella ni mwanachama wa mashirika yafuatayo yasiyo ya kiserikali (NGOs):

* African Press Organization (APO)
* Tanzania Association of Women Leaders in Agriculture and Environment (TAWALE)
* Society for Women and AIDS in Africa Tanzania Branch (SWAAT)
* Tanzania Dental Association (TDA)
* Maendeleo ya Wanawake Ukerewe (MAWAU)
* World Future Council

## Tazama pia
* Wabunge wa Tanzania

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Umoja wa Afrika 
*Bunge la Umoja wa Afrika 

Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Jamii: WikiGap JWK 2026
Berlin

thumbnail|right|280px|Mji wa Berlin
**Berlin** ni mji mkuu, pia mji mkubwa na jimbo la kujitawala la Ujerumani ikiwa na wakazi zaidi ya 3.8 milioni. Berlin iko mashariki mwa Ujerumani, palipo mto unaoitwa Spree. 

Berlin ilianza kukua kama mji mkuu wa Prussia, ikawa mji mkuu wa Ujerumani tangu kuundwa kwa Dola la Ujerumani mwaka 1871. Kati ya miaka 1949 na 1991 ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani. 

Kati ya miaka 1961 na 1989 mji ulitengwa na ukuta kati ya sehemu za mashariki na magharibi. Baada ya kuungana tena kwa Wajerumani mnamo 1990, Berlin ikawa tena mji mkuu wa Ujerumani yote.

## Usafiri 
* Vituo vya reli ya masafa marefu ni Kituo kikuu, Spandau, Kituo cha mashariki na Gesundbrunnen
* Kituo kikuu cha mabasi ya masafa marefu Berlin kipo magharibi mwa Berlin 
* Uwanja wa ndege mpya unaoitwa Berlin-Brandenbueg, lakini uko jimbo la Brandenburg, nje ya Berlin

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Tovuti rasmi  

Jamii:Majimbo ya Ujerumani
Jamii:Miji ya Ujerumani
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji mikuu ya majimbo ya Ujerumani

Jamii:Miji ya Olimpiki
Tarso

na mnara wa Küçük huko Tarso.]]	
**Tarso** (kwa Kituruki na Kilatini: **Tarsus**; Kigiriki: Ταρσός) ni mji wa kale na wilaya iliopo katika Mkoa wa Mersin kwenye Kanda ya Mediteranea kusini mwa Uturuki.

Iko mdomoni wa mto *Tarsus Cay* (jina la kale: Kydnos) karibu na mwambao wa Mediteranea. 

Mji una wakazi 216,382 (sensa ya mwaka 2000).

## Historia
Mji ulianzishwa tayari katika milenia ya nne KK. 

Tarso ilikuwa na majina mbalimbali katika historia yake kama vile **Antiokia kwenye Kydnos** au **Juliopolis**.

Tangu karne ya 1 KK mji ulikuwa chini ya Dola la Roma. Wakazi wake wote (pamoja na Wayahudi wa mji) walipewa uraia wa Roma. 

### Mji wa Mtume Paulo 
Tarso au Tarsus imejulikana zaidi kama mji alikozaliwa mtume wa Ukristo Paulo wa Tarso. Ndivyo Paulo alivyopata kuwa Mroma ingawa alifika Roma kwa mara ya kwanza akiwa na umri wa miaka 54 hivi.

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Biblia
Wanablogu wa Kiswahili wa Tanzania

thumb|Blogu
**Wanablogu wa Tanzania wa Kiswahili** walianza kutumia teknolojia hii mwaka 2004. Toka mwaka huo hadi sasa blogu za Watanzania zimekuwa zikiongeza kwa kasi. Blogu za Kiswahili ndio zilikuwa blogu za kwanza na pia ndio nyingi zaidi ya blogu za lugha nyingine. Hivi sasa zipo pia blogu za kiingereza na pia blogu ya Kichagga. 

## Viungo vya nje
*Blogu za Watanzania za Kiswahili]
Kabul

thumb|right|260px|Afghanistan
thumb|right|260px|Kabul
**Kabul** ni mji mkuu wa Afghanistan.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Afghanistan
Ulaanbaatar

thumb|250px|Ulaanbaatar
thumb|250px|Barabarani Ulaanbaatar

**Ulaanbaatar** (pia: Ulan Bator; Kimongolia Улаанбаатар - *"mshujaa mwekundu"*) ni mji mkuu wa Mongolia mwenye wakazi 844,818. Sehemu ya wakazi hufuata mapokeo ya Mongolia wakiishi mjini miezi ya baridi tu lakini miezi ya joto huhamahama kwenye hema pamoja na mifugo yao.

## Jiografia 
thumbnail|Hali ya Hewa ya Ulanbaatar
Mji uko kwenye nyanda za juu kwa kimo cha m 1352 kando la mto Tuul na mlima Bogd Khan Uul. Karibu nusu ya wakazi wote wa Mongolia wanaishi hapa. Takriban theluthi ya watu wa Ulanbaatar wanaishi katika hema za yurt (nyumba za kijadi)  wanapochoma makaa wakati wa baridi na halii hii inaogeza sana machafuko wa hewa. Machafuko wa hewa katika miezi ya bbadiri ni tatizo kubwa wa jiji hili.

### Hali ya hewa 
Ulanbaatar imeitwa mji mkuu baridi duniani mwenye -2&nbsp;°C kwa wastani ya halijoto ya mwaka. Sababu yake ni baridi kali katika miezi ya Novemba hadi Machi (mchana -10 bis -15&nbsp;°C, usiku -25&nbsp;°C). Wakati wa Juni hadi Agosti kuna joto kiasi (mchana 20&nbsp;°C, usiku 10&nbsp;°C).

## Historia 
Mji ulianzishwa kama makao ya mkuu wa wamonaki wa Kibuddha katika Mongolia. Awali makao haya yalihamahama lakini tangu 1778 uko mahali ulipo. Majina yalibadilika. Tangu 1924 serikali ya kikomunisti ilianzisha jina la *Ulaanbaatar*.

Kabla ya mapinduzi ya kikomunisti ilikuwa makao makuu ya kiongozi wa kidini pia ya kisiasa ya Wamongolia. Mjui ulikua tangu 1860 kama kituo cha biashara ya chai kati ya China na Urusi.

Kati ya 1904 na 1908 kiongozi wa Tibet Dalai Lama alihamia hapo kwa kuwakimbia Waingereza waliokuwa waliingia Tibet wakati ule.

Baada ya kuporomoka ya milki ya China mwaka 1911 na Mongolia kutafuta uhuru wake mji ukawa mji mkuu wa nchi mpya chini ya uongozi wa Wakomunisti waliosaidiwa na Urusi.

Sehemu kubwa ya Ulanbaatar ilijengwa wakati wa utawala wa kikomunisti kwa kuiga mfano wa miji ya Urusi.

## Viungo vya Nje
[Booming Ulan Bator, the world's coldest capital, is choking on smoke (Los Angeles Times 16 Mei 2015) 

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Mongolia
Kamboja

**Kamboja** au **Kampuchia** ni ufalme katika bara la Asia upande wa Kusini-Mashariki, katika rasi ya Indochina. 

Inapakana na nchi za Thailand, Laos na Vietnam.

## Watu
Wakazi wengi (90%) ni Wakhmer. 5% ni Wavietnam, 1% ni Wachina na 4% makabila mbalimbali.

Kuna lugha 22 ambazo huzungumzwa nchini Kamboja. Lugha rasmi na ya kawaida ni Kikhmer.

Upande wa dini, 96.4% ni Wabuddha, madhehebu ya Theravada. 2.1% ni Waislamu na 1.5% ni Wakristo.

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
* 
* Cambodia  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Cambodia profile from the BBC News
* Cambodia at *Encyclopædia Britannica*
* Cambodia - Traveling the far east
* 
* Key Development Forecasts for Cambodia from International Futures

;Serikali
* King of Cambodia, Norodom Sihanouk Official website of former King Norodom Sihanouk 
*  Official Royal Government of Cambodia Website (English Version)
* Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation
* Ministry of Tourism 

**Jamii**
* Cooperation Committee for Cambodia (CCC)
* Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC) 
* Cambodian Center for Human Rights (CCHR) 
* Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)
* Global Integrity Report: Cambodia  Cambodia Integrity Scorecard and Country Report
* Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture
* Freedom in the World 2011: Cambodia 
* Freedom of the Press 2011: Cambodia 


Jamii:Nchi za Asia

Jamii:Nchi
Phnom Penh

thumb|right| Ikulu ya Mfalme
thumb|right| Ofisi ya Posta
thumb|right| Hekalu ya Wat Preah

**Phnom Penh** ni mji mkuu wa Kamboja.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Kamboja
Jamii:Mto Mekong
Laos

**Laos** (kwa Kilao: ລາວ), rasmi kama **Jamhuri ya Kidemokrasia ya Watu wa Laos**, ni nchi isiyo na pwani iliyoko katika eneo la Kusini-Mashariki mwa Asia. Inapakana na Uchina upande wa kaskazini, Vietnam upande wa mashariki, Kambodia upande wa kusini, Uthai upande wa magharibi, na Myanmar upande wa kaskazini-magharibi. Kwa idadi ya watu, ambao ni takriban milioni 8, Laos ni nchi ya 103 duniani, na ya 23 barani Asia. Mji mkuu wake ambao pia ni jiji kubwa zaidi ni Vientiane. Laos inajulikana kwa mandhari yake ya milima na misitu, historia ya kifalme, utamaduni tajiri wa Kibuddha, na Mto Mekong unaopita katikati ya nchi.

## Watu
Wakazi wengi (53.2%) ni Walao, 11% ni Wakhmu, 9% Wahmong n.k.

Lugha rasmi ni Kilao pamoja na Kifaransa.

Upande wa dini, 66% ni Wabuddha wa madhehebu ya Theravada. 30.7% wanafuata dini za jadi (Satsana Phi) na 1.5% ni Wakristo, wakiwemo kwanza Waprotestanti, halafu Wakatoliki.

## Tazama pia 
* Mto Mekong
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje
* 
* 
* Chief of State and Cabinet Members 
* 
* Country Profile at *BBC News*
* Laos  at *UCB Libraries GovPubs*
* Laos at *Encyclopædia Britannica*
* Laos at Tageo
;Specialist
* Laos National Tourism Administration
* Key Development Forecasts for Laos from International Futures


Jamii:Nchi za Asia
Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa

Jamii:Nchi
Vientiane

thumb|Sehemu mojawapo katika mji wa Vientiane
**Vientiane** ni mji mkuu wa Laos.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Laos
Jamii:Mto Mekong
Amerika ya Kati

thumb|300px|Mahali pa Amerika ya Kati duniani

**Amerika ya Kati** ni eneo upande wa kusini ya Marekani au Meksiko (taz. chini) na upande wa kaskazini ya Kolombia. 

* Kijiografia katika hesabu ya kawaida ya bara 7 ni sehemu ya Amerika ya Kaskazini. 
* Kihistoria na kiutamaduni ni pekee. 
* Kijiolojia iko kwenye bamba la Karibi ambalo ni bamba la gandunia la pekee na mabamba ya Amerika Kaskazini na Amerika Kusini.

Inajumisha nchi za shingo ya nchi kati ya Marekani na Kolombia pamoja na visiwa vya Karibi.
Kwenye shingo hiyo kuna nchi zifuatazo:

*Belize
*Guatemala
*Honduras
*El Salvador
*Nicaragua
*Costa Rica
*Panama

* Meksiko si sehemu ya shingo la nchi lakini kwa sababu za kihistoria na kiutamaduni mara nyingi huhesabiwa katika Amerika ya Kati

Pia kuna nchi za visiwani katika bahari ya Karibi:

* Antigua na Barbuda
* Aruba
* Bahamas
* Barbados
* Dominica
* Jamhuri ya Dominika
* Grenada
* Haiti
* Jamaika
* Korsou
* Kuba
* Saint Kitts na Nevis
* Saint Lucia
* Saint Vincent na Grenadini
* Sint Maarten

Jamii:Amerika
Jamii:Nchi za Amerika ya Kati
Jamii:Bara
Jamii:Karibi
Belize

**Belize** ni nchi ya Amerika ya Kati upande wa pwani ya mashariki. 

Inapakana na nchi za Mexiko, Guatemala na Honduras.

Makao makuu yako Belmopan, lakini mji mkubwa zaidi ni Belize.

## Historia
Hadi mwaka 1973 ilijulikana kama koloni la British Honduras (Honduras ya Kiingereza). 

Tangu mwaka 1964 koloni lilikuwa na serikali yake na madaraka ya kujitawala katika mambo ya ndani.

Uhuru kamili ukafuata tarehe 21 Septemba 1981.

Uhusiano na nchi jirani ya Guatemala ulikuwa mgumu kwa miaka mingi kwa sababu serikali ya Guatemala ilidai kuwa Belize ni sehemu yake.

## Watu
Ingawa wakazi si wengi, wana asili tofauti sana. Walio wengi ni machotara: kati yao, 52.9% wana damu ya Waindio zaidi, 32% damu ya Kiafrika zaidi. Wanafuata kwa wingi Waindio asili, Wahindi, Wazungu, Wachina n.k.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini kwa kawaida zinazungumzwa Krioli (62.6%) na Kihispania (30%).

Upande wa dini, 73.8% ni Wakristo (40.1% ni Wakatoliki na 31.8% Waprotestanti wa madhehebu mbalimbali). 15.5% hawana dini yoyote.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Belmopan

thumb|260px|Mahali pa Belmopan nchini Belize
**Belmopan** ni mji mkuu wa Belize. Idadi ya wakazi ni takriban watu 15,000. Jina la mji liliundwa na maneno mawili ya "Belize" (=nchi) na "Mopan" ambayo ni mto wa karibu.

Belmopan iko kando ya mto Belize kwenye 17°15′N 88°46′W takriban mita 76 juu ya UB. Ilichukua nafasi ya Belize City mji mkuu wa awali ulioharibika kabisa na dhoruba ya tufani mwaka 1961. Mji ulipangwa kwa ajili ya wakazi 40,000 lakini haikukua ipasavyo.

Pamoja na ofisi za serikali na bunge kuna pia Chuo Kikuu cha Belize.

Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Miji ya Belize
Guatemala City

thumbnail|right|280px|Guatemala City

**Guatemala City** ni mji mkuu wa Guatemala.

Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Miji ya Guatemala
Matajiri wakuu duniani

**Matajiri wakuu duniani** kulingana na jarida la Forbes mnamo Aprili 2006, wanaongozwa na mwanzilishi wa kampuni ya Microsoft, Bill Gates. Bill Gates ametangaza kuwa atastaafu baada ya miaka miwili toka sasa ili kuchukua muda wake kuongoza Taasisi ya Bill na Melinda Gates.

Mmarekani huyu, mwenye umri wa miaka hamsini (50) ana ameongoza orodha hii ya Forbes kwa miaka kumi iliyopita. Mwaka huu mali ya yake yamekadiriwa kuwa dola bilioni hamsini, kama ilivyo miaka yake. Kuna uwezekano kuwa utajiri huu utaongezeka katika miaka ya hivi karibuni kwa vile kampuni yake ya Microsoft inakua kwa kiwango kikubwa vile vile.
* Orodha ya Matajiri Wakuu Duniani
* Jarida la Forbes

Jamii:Matajiri
Jamii:Watu
Belize City

thumb|Belize City inavyoonekana kutoka baharini
thumb|Daraja la kufungulia bandarini

**Belize City** ni mji mkubwa kabisa wa Belize. Zamani ilikuwa pia mji mkuu lakini baada ya kuharibiwa na dhoruba ya tufani mwaka 1961 mji mkuu mpya uliundwa kwa jina la Belmopan.

Mji ulikua tena baada ya tufani kuwa na wakazi 50,000 hadi 60,000. Belize City ni kitovu cha uchumi na utamaduni na pia bandari kuu ya nchi kando la bahari ya Karibi.

Jamii:Miji ya Belize
AfrophoneWikis

**AfrophoneWikis** ni kundi linalojadili jinsi ya kuendeleza Kamusi Elezo Huria (Wikipedia) za lugha za Kiafrika.  

## Viungo vya nje
Jay Rosen

**Jay Rosen** (amezaliwa Buffalo, New York, 5 Mei 1956) ni mwandishi na mwalimu wa uandishi wa habari katika Chuo Kikuu cha New York. Jay Rosen anajihusisha kwa karibu na masuala ya Uandishi wa Raia. 

Kitabu chake kiitwacho What Are Journalists For? kilichotolewa mwaka 1996 kinazungumzia juu ya umuhimu wa kutumia zana mpya za habari kwa ajili ya mawasiliano na masikilizano.

Jay anaandika katika blogu yake iitwayo Pressthink ambayo inazungumzia juu ya taaluma ya uandishi katika zama za Intaneti. Pia huwa anaandika katika blogu ya The Huffington Post. Pressthink ilishinda tuzo ya Freedom Blog Award inayotolewa na shirika lisilo la kiserikali la Reporters Withouth Borders mwaka 2005.

## Viungo vya nje
* Wasifu wa Jay Rosen 
* Jay Rosen akihojiwa na Richard Poynder

Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Marekani
Kipondya

**Vipondya** ni ndege mbuai wa jenasi *Circus*, jenasi pekee ya nusufamilia *Circinae* katika familia Accipitridae, ambao hukamata wanyama na ndege wadogo. Wakitafuta mawindo vipondya huruka kwa mwinuko mfupi juu ya viwanja na vinamasi na huweka mabawa yao kwa V fupi. Rangi za manyoya ya dume na jike ni tofauti. Hulitengeneza tago lao ardhini au juu ya mti na jike huyataga mayai 1-8.

## Spishi za Afrika
* *Circus aeruginosus*, Kipondya wa Ulaya (Western Marsh Harrier)
** *Circus a. aeruginosus*, Kipondya wa Ulaya (Western Marsh Harrier)
** *Circus a. harterti*, Kipondya wa Afrika Kaskazini-Magharibi (Northwest African Marsh Harrier)
* *Circus cyaneus*, Kipondya Kijivubuluu (Hen Harrier)
* *Circus macrosceles*, Kipondya wa Madagaska (Malagasy Harrier)
* *Circus macrourus*, Kipondya Kijivu (Pallid Harrier)
* *Circus maillardi*, Kipondya wa Reunion (Réunion Harrier)
* *Circus maurus*, Kipondya Mweusi (Black Harrier)
* *Circus pygargus*, Kipondya wa Montagu (Montagu's Harrier)
* *Circus ranivorus*, Kipondya wa Afrika (African Marsh Harrier)

## Spishi za mabara mengine
* *Circus approximans* (Swamp Harrier)
* *Circus assimilis* (Spotted Harrier)
* *Circus buffoni* (Long-winged Harrier)
* *Circus cinereus* (Cinereous Harrier)
* *Circus hudsonius* (Northern Harrier)
* *Circus melanoleucos* (Pied Harrier)
* *Circus spilonotus* (Eastern Marsh Harrier)
* *Circus spilothorax* (Papuan Harrier)

## Picha

Circus aeruginosus samiec2.jpg|Kipondya wa Ulaya
Hen Harrier.jpg|Kipondya kijivubuluu
Papangue-Muséum.png|Kipondya wa Madagaska
Circus macrourus roosting in little rann of kutch.JPG|Kipondya kijivu
Circus maillardi male flight crop.jpg|Kipondya wa Reunion
Circus maurus.jpg|Kipondya mweusi
Male monty01.jpg|Kipondya wa Montagu
Harrier African Marsh 2013 08 08.jpg|Kipondya wa Afrika

Circus approximans-Sideways-Glance.jpg|Swamp harrier
Spha 0022w.JPG|Spotted harrier
Kourou bird rapace fleuve.jpg|Long-winged harrier
Circus cinereus (8391094118).jpg|Cinereous harrier
Circus hudsonius fencepost.jpg|Northern harrier
Pied Harrier I2 IMG 9660 (crop).jpg|Pied harrier
Circus spilonotus.jpg|Eastern marsh harrier

Jamii:Vipanga na jamaa
Mike Tyson

thumbnail|right|100px|Mike Tyson (2017)
thumbnail|right|100px|Mike Tyson (2019)

**Michael Gerard Tyson** (amezaliwa 30 Juni 1966) ni mpiga ngumi wa uzito wa juu duniani unaotambuliwa na Shirikisho la Ngumi Duniani (WBC). Ni bondia wa kwanza kuwahi kutwaa taji hilo akiwa na umri mdogo. Mike alizaliwa katika mji wa Brooklyn New York. Alikuwa mtoto mtukutu akijihusisha na matukio ya uporaji mitaani. Alipelekwa katika shule ya kurekebisha tabia (Jela ya watoto) huko New York. Akiwa huko alionekana mwenye kipaji na mwalimu wa ngumi Mmarekani aitwaye Cus D'Amato ambaye matunda yake mengine ni mwanamasumbwi aitwaye Floyd Petterson na kutwaa taji la ngumi 1956.

## Viungo vya Nje 
* The Ultimate Mike Tyson Fan Website
* A Mike Tyson Fan Website
* Joyce Carol Oates on Mike Tyson, 1986-1997
* https://web.archive.org/web/20070925210355/http://www.members.shaw.ca/kkylee/kid_dynamite.pdf
* June 2005 SI Tyson Retrospective Photo Gallery 

Jamii:Waliozaliwa 1966
Jamii:Wapiga ngumi wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Jamii:New York City
Tumbusi

**Tumbusi** au **tai mzoga** ni ndege wakubwa wa nusufamilia Aegypiinae na Gypaetinae katika familia Accipitridae ambao hula mizoga. Wana mnasaba na tai. Huko Amerika kuna ndege wafananao na tumbusi, lakini wale hawana mnasaba sana na huwekwa katika familia Cathartidae. Tumbusi huvumbua mizoga kwa macho, lakini wale wa Marekani wananusa vizuri pia.

Spishi nyingi za tumbusi zina kichwa bila manyoya. Sifa bainifu hii imekua kuzuia manyoya ya kichwa yasichafuliwe kwa damu wakati tumbusi akiingiza kichwa chake ndani ya mzoga. Kichwa chenye upara kinaweza kusafishwa kwa urahisi ndani ya mto au ziwa.

## Spishi za Afrika 
* *Aegypius monachus*, Tumbusi Mweusi (Cinereous, Eurasian Black au Monk Vulture)
* *Gypaetus barbatus*, Tumbusi Mlakondoo (Lammergeier or Bearded Vulture)
** *Gypaetus b. barbatus*, Tumbusi Mlakondoo wa Eurasia (Eurasian Lammergeier or Bearded Vulture)
** *Gypaetus b. meridionalis*, Tumbusi Mlakondoo wa Afrika (African Lammergeier or Bearded Vulture)
* *Gypohierax angolensis*, Tumbusi-miwese (Palm-nut Vulture)
* *Gyps africanus*, Tumbusi Mgongo-mweupe (White-backed Vulture)
* *Gyps coprotheres*, Tumbusi Kusi (Cape Vulture)
* *Gyps fulvus*, Tumbusi wa Ulaya (Eurasian Griffon Vulture)
* *Gyps rueppellii*, Tumbusi-mbuga (Rüppell's Vulture)
* *Necrosyrtes monachus*, Tumbusi Kapuchini (Hooded Vulture)
* *Neophron percnopterus*, Tumbusi Uso-njano (Egyptian Vulture)
* *Torgos tracheliotus*, Tumbusi Ngusha (Nubian or Lappet-faced Vulture)
* *Trigonoceps occipitalis*, Tumbusi Kichwa-cheupe (White-headed Vulture)

## Spishi za mabara mengine 
* *Gyps bengalensis* (White-rumped Vulture)
* *Gyps indicus* (Indian Vulture)
* *Gyps himalayensis* (Himalayan Vulture)
* *Gyps tenuirostris* (Slender-billed Vulture)
* *Sarcogyps calvus* (Red-headed Vulture)

## Picha 

Image:Cinereous.vulture1.jpg|Tumbusi mweusi
Image:Bartgeier.jpg|Tumbusi mlakondoo
Picha:Flickr - Rainbirder - Palm-nut Vulture.jpg|Tumbusi-miwese
Image:Gyps africanus.jpg|Tumbusi mgongo-mweupe
Image:Gyps coprotheres1.jpg|Tumbusi kusi
Image:Fakókeselyű 1.jpg|Tumbusi wa Ulaya
Image:Vulture Griffon.jpg|Tumbusi-mbuga
Image:Hooded vulture.jpg|Tumbusi kapuchini
Image:Nubianvulture.jpeg|Tumbusi ngusha
File:Trigonoceps occipitalis -Las Aguilas Jungle Park, Tenerife, Spain-8a (4).jpg|Tumbusi kichwa-cheupe

Image:Bengalgeier.JPG|Indian white-rumped vulture
Image:Long billed vulture.jpg|Indian vulture
File:Himalayan Griffons. Gyps himalayensis - Flickr - gailhampshire.jpg|Himalayan griffon vulture
File:Red-headed-Vulture.jpg|Red-headed vulture

Jamii:Vipanga na jamaa
Jamii:Wanyama wa Biblia
Guatemala

**Guatemala** (pia **Gwatemala**; kutoka lugha ya Kinahuatl **Cuauhtēmallān**, "kwenye miti mingi") ni nchi ya Amerika ya Kati. Inapakana na Bahari ya Pasifiki upande wa Magharibi, na Atlantiki upande wa Mashariki, tena na nchi za Mexiko, Belize, Honduras na El Salvador.
[thumb|300px|[Kanisa la San Andrés Xecul.]]
Eneo lake ni km2 108,889 ambamo wanaishi watu 17,980,803 (2023).

## Watu
thumb|300px
Wakazi wengi (56%) ni machotara waliotokana na Waindio na Wazungu au watu wenye asili ya Ulaya tu. Waindio wenyewe ni 43.4%.

Lugha rasmi na inayotumika zaidi (69.9%) ni Kihispania, lakini zipo pia nyingine 23 za wakazi asili.

Upande wa dini, wakazi wengi ni wafuasi wa Yesu katika Kanisa Katoliki (45%) na madhehebu mengine ya Ukristo, hasa ya Uprotestanti (42%). Asilimia 11 hawana dini.

thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Minster, Christofer. Biography of Rafael Carrera .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
*Guatemala After the War 1996–2000, Photographs by Jorge Uzon 
*Guatemala Map Search with Longitude and Latitude 
*Guatemala&nbsp;– Country Article Encyclopædia Britannica
*Government of Guatemala 
*Chief of State and Cabinet Members 
*
*Guatemala  at *UCB Libraries GovPubs*.
*
*Guatemala profile from the BBC News.
*
*Key Development Forecasts for Guatemala from International Futures.
*The National Security Archive: Guatemala Project
* Guatemala Tourism Commission
*World Bank Summary Trade Statistics Guatemala
* Photo Guatemala
Orodha ya makabila ya Tanzania

**Orodha ya makabila ya Tanzania** inayotolewa hapa inataja makabila zaidi ya mia moja na ishirini (120) ambayo hupatikana katika mikoa yote ya Tanzania. Ni orodha ya makabila ya watu ambao wamekuwa wanaishi tangu zamani katika eneo ambalo sasa linaitwa Tanzania, pamoja na makabila yaliyogawiwa na mipaka baina ya Tanzania na nchi za jirani. Orodha hii haizingatii makabila yanayoishi katika Tanzania kama wakimbizi tu, hasa kutokana na vita katika nchi za jirani. Vilevile ukurasa huu hauorodheshi vikundi vya wahamiaji kutoka nchi za kigeni, kama wahamiaji au wazao wao kutoka Uarabuni au Uhindi.  

Juu ya hiyo, hakuna ufafanuzi wa wazi kusema kikundi fulani ni kabila au siyo. Vikundi kadhaa katika orodha hii vina wenyeji mamia tu, lakini vikundi vingine vina mamilioni ya watu; labda kila kikundi kinaitwa "kabila," lakini ni jamii za aina tofauti kabisa. Vikundi katika ukurasa huu vimeorodheshwa kuwa vikundi tofauti kutokana na ushahidi wa kutofautisha lugha zao unaotokana na orodha ya lugha za Tanzania inayopatikana katika Ethnologue  pamoja na tovuti nyingine ; inaweza kuwa na matatizo kwenye majina kadhaa, kwa sababu mbalimbali. Kwa mfano, inawezekana kwamba baadhi ya majina ya makabila ni majina ya lugha au lahaja tu, badala ya makabila, na labda majina mengine yaliandikwa vibaya.

## Orodha 
*Waakie
*Waakiek
*Waalagwa (pia: *Wasi*)
*Waarusha
*Waassa
*Wabarabaig (pia: ''Wamang'ati*)
*Wabembe
*Wabena
*Wabende
*Wabondei
*Wabungu (au *Wawungu*)
*Waburunge
*Wachagga
*Wadatoga 
*Wadhaiso
*Wadigo
*Wadoe
*Wafipa
*Wagogo
*Wagoma
*Wagorowa (pia: *Wafiome*)
*Wagweno
*Waha
*Wahadzabe (pia: *Wahadza* na *Watindiga*)
*Wahangaza
*Wahaya
*Wahehe
*Wahinda
*Wahutu
*Waikizu
*Waikoma
*Wairaqw (pia: *Wambulu*)
*Waisanzu
*Waissenye
*Wajaluo
*Wajiji
*Wajita
*Wakabwa
*Wakaguru
*Wakahe
*Wakami
*Wakara (pia: *Waregi'')
*Wakerewe
*Wakimbu
*Wakinga
*Wakisankasa
*Wakisi
*Wakonongo
*Wakuria
*Wakutu
*Wakw'adza
*Wakwavi
*Wakwaya
*Wakwere (pia: *Wanghwele*)
*Wakwifa
*Walambya
*Walongo 
*Waluguru
*Walungu
*Wamachinga
*Wamagoma
*Wamahanji
*Wamakonde
*Wamakua (au: *Wamakhuwa*)
*Wamakwe (pia: *Wamaraba*)
*Wamalila
*Wamambwe
*Wamanda
*Wamanyema
*Wamasai
*Wamatengo
*Wamatumbi
*Wamaviha
*Wambugwe
*Wambunga
*Wameru
*Wamosiro
*Wampoto
*Wamwera
*Wandali
*Wandamba
*Wandendeule
*Wandengereko
*Wandonde
*Wanena
*Wangasa
*Wangindo
*Wangoni
*Wangulu
*Wangurimi (au: *Wangoreme*)
*Wanilamba (au: *Wanyiramba*)
*Wanindi
*Wanyakyusa
*Wanyambo
*Wanyamwanga
*Wanyamwezi
*Wanyanyembe
*Wanyasa
*Wanyaturu (pia: *Warimi*)
*Wanyiha
*Waokiek
*Wapangwa
*Wapare (pia: *Wasu*)
*Wapimbwe
*Wapogolo
*Warangi (au: *Walangi*)
*Warufiji
*Warungi
*Warungu (au: *Walungu*)
*Warungwa
*Warwa
*Wasafwa
*Wasagara
*Wasandawe
*Wasangu (Tanzania)
*Wasegeju
*Washambaa
*Washirazi
*Washubi
*Wasizaki
*Wasuba
*Wasukuma
*Wasumbwa
*Waswahili
*Wataveta
*Watemi (pia: *Wasonjo*)
*Watongwe
*Watumbuka
*Wavidunda
*Wavinza
*Wawanda
*Wawanji
*Waware (lugha yao imekufa)
*Wayao
*Wazanaki
*Wazaramo
*Wazigula
*Wazinza
*Wazyoba

## Marejeo
*
Makabila ya Tanzania
Wazinza

**Wazinza** ni kabila la watu kutoka eneo la kusini-magharibi kwa Ziwa Viktoria na visiwa vya jirani, nchini Tanzania. Lugha yao ni Kizinza.

Mwaka 1987 idadi ya Wazinza ilikadiriwa kuwa 138,000 . Wazinza ni kabila dogo lakini lina mambo makubwa liliyoyafanya hapo kale; baadhi ya hayo ni uhunzi na ususi.

Kazi yao ilikuwa uvuvi, ufugaji na uwindaji pamoja na kilimo. Kwa sasa wamejikita katika anga la wasomi maana wametapakaa kila taaluma na kila mahali.

## Vyakula asilia wanavyovipenda
Wazinza walio wengi hupenda kula ugali wa mhogo, ndizi, samaki (hasa sato, sangara, mumi, kamongo, dagaa, mbete, nshonzi) na nyama. 

Lakini pia kutokana na uhaba wa vyakula hivyo na mgawanyo wa makazi na kazi, Wazinza wamekuwa wakila vyakula vya aina nyingine nyingi. Mfano ni wali, ugali wa mtama, ugali wa mahindi, mboga za majani kama vile msusa, kisamvu, mchicha, n.k. 

Vyakula asilia kama maboga, viazi vitamu, mihogo mitamu, kunde, maharage ni miongoni mwa vyakula muhimu sana kwa Wazinza.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Geita
Wazaramo

**Wazaramo** ni kabila la watu kutoka eneo la Dar es Salaam, baina ya Rufiji na Bagamoyo, nchini Tanzania. Mwaka 2000 idadi ya Wazaramo ilikadiriwa kuwa 656,730 . Lugha yao ni Kizaramo. Katika eneo la Rufiji wanajulikana pia kwa jina la Wamyagatwa.

## Historia
Wazaramo ni sehemu ya Wabantu. Mababu wanaaminika waliingia katika eneo la Tanzania katika milenia ya kwanza BK. Historia yao ya kimdomo inasema ya kwamba walihamia pwani katika mazingira ya Dar es Salaam kutoka Uluguru (Morogoro) katika karne ya 18.  

Walipokaa kwenye pwani walikuwa karibu na makazi ya Waswahili wakaanza kufahamiana na Waislamu. Taarifa za wakoloni Wajerumani mwanzoni mwa karne ya 20 zinaonyesha ya kwamba wakati ule Uislamu ulikuwa umeenea kati ya Wazaramo na waliendelea kujiunga nayo haraka. Siku hizi idadi kubwa wa Wazaramo ni Waislamu.

Jiji la Dar es Salaam lilikua haraka na kumeza vijiji vingi vya Wazaramo na wengine walihamia jijini wakitafuta kazi.

## Mila na desturi
Taarifa za mwanzo wa karne ya 20 zasema ya kuwa Wazaramo walikuwa na desturi za pekee tofauti na wakazi wengine ya pwani:
* nyumba zao zilikuwa kubwa na za umbo la mraba.
* Mazishi yalikuwa ya kulaza maiti kaburini kichwa kuelekea magharibi, mwanamume akilazwa upande wa kulia na mwanamke akilazwa upande wa kushoto.
* Kaburi lilipambwa kwa kusimamisha ubao mguuni na sanamu ya ubao yenye kofia upande wa kichwa; kaburi lote lilifunikwa kwa paa la manyasi
* Mabinti walipewa "mwanang`iti" (mwanasesere wa kike wa ubao) waliotumia kuanzia kubalehe hadi kumzaa mtoto wa kwanza.

Jambo muhimu ni kwamba, kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*en: Makala ya Wazaramo katika "ethnologue.com".
*en: Zaramo Information 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Wazyoba

**Wazyoba** ni kabila la watu kutoka eneo la Ziwa Tanganyika, nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania.  

Lugha ya Wazyoba inaitwa Kijoba http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=ZYO.

Z
Z
Wazanaki

thumbnail|right|200pax|Mwalimu Nyerere wa kabila la Kizanaki alopingana na dhana ubaguzi wa kikabila nchini Tanzania
**Wazanaki** ni kabila la watu kutoka eneo la kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania, jamii ya Wakurya. 

Mwaka 1987 idadi ya Wazanaki ilikadiriwa kuwa 62,000. Lugha yao ni Kizanaki.

Hili ni kabila la Mwalimu Julius Kambarage Nyerere aliyezaliwa mwaka 1922 na alipata elimu ya kikoloni. Mkoa aliozaliwa Nyerere ni Mara, kata ya Butiama. 

Mwaka 1961 aliipatia Tanganyika uhuru, halafu mwaka 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuunda Tanzania. Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alifariki mwaka 1999 na kifo chake kilihuzunisha watu wa taifa lote la Tanzania.

Vifaa alivyotumia katika kazi tofauti za utawala wake vilikuwa sehemu ya ukumbusho wa baba wa taifa la Tanzania. Vifaa hivyo ni kama vile fimbo aliyokuwa akitembea nayo kila aendapo. Kitu cha pili ni kiti alichopenda kukalia wakati wa kupumzika. Vitu hivyo vipo katika eneo aliloishi na vinawavutia watalii kwa kiasi kikubwa na kuongeza uchumi wa nchi. 

Kaburi lake lipo karibu na nyumba iliyokuwa yake na makaburi ya ndugu zake wengi. 

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Wawanji

**Wawanji** ni kabila kutoka wilaya ya Makete, katika milima ya Kipengere ya Mkoa wa Njombe, sehemu ya kusini ya nchi Tanzania. Asilimia kubwa ya Wawanji wapo sehemu za Ikuwo na Matamba, maarufu kama bonde la Uwanji. 

Mwaka 2003 idadi ya Wawanji ilikadiriwa kuwa 28,000. Lugha yao ni Kiwanji yenye misamiati ambukizi toka makabila jirani. 

Wawanji ni majirani kabisa wa kabila la Wakinga, wakipakanishwa na hifadhi ya Kitulo. 

## Historia ya Wawanji
Inasemekana Wawanji walitokea Afrika Kusini, katika lile kundi kubwa la raia waliomkimbia chifu Chakazulu aliyekuwa mkali sana; kundi hilo lilipoingia Tanganyika likagawanyika na kuzaa makabila kama Wangoni, Wapangwa, Wamanda, Wakinga, Wawanji, Wamagoma,n.k

Pia kabila la Wawanji linakuwa na majina ya ukoo yanayofanana na makabila mengine kama Wagogo, hii ni kwa sababu ya muingiliano wa biashara ya kubadilishana vitu iliyokuwepo zamani; wakati huo chumvi ilikuwa bidhaa adhimu sana, kinachoonekana ni kwamba kuna baadhi ya Wawanji walilowea huko kwenye himaya za makabila mengine.
  
Wawanji ni watu wakarimu sana na kupokea wageni wa aina yoyote bila ubaguzi. Uthibitisho wa hili ni pale wanapoonekana kuishi vyema na makabila yaliyowazunguka kama Wakinga, Wabena, Wanyakyusa, Wasafwa na wengine; pia wanaweza kuoana na makabila yote Tanzania bila kipingamizi.

Makabila jirani huamini kuwa huwezi kufika nyumbani kwa Mwanji ukaondoka bila chakula na pia kama ukienda na chakula chako basi, mtakila wote na wewe utakula chakula chao. 

Mazao maarufu yanayostawishwa katika bonde hili ni kama: mahindi, ngano, maharagwe, njegere, viazi mviringo, na kwa kiasi kidogo mtama na ulezi. Lakini pia kuna pareto kama zao la biashara.

Pia Wawanji wana ngoma yao ya asili maarufu kwa jina la Ngadule, ambayo enzi za zamani ilichezwa sana kwenye sherehe mbalimbali na mavuno.

## Dini 
Idadi kubwa ya Wawanji ni Wakristo, wanamwamini Yesu Kristo. Pia Waislamu wapo, lakini si kwa idadi kubwa: kila watu 10 Mwislamu ni mmoja au hakuna kabisa. Hii inajidhihirisha wazi kutokana na kuwepo kwa makanisa mengi kuliko misikiti, mfano mji wa Matamba una msikiti mmoja ambao unafanana na nyumba ya mtu ya kuishi eneo la Mahanji, lakini makanisa yapo kila kitongoji.

Hata hivyo ushirikina una mizizi mirefu bado.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:wilaya ya Makete
Wawanda

**Wawanda** ni kabila la watu kutoka kusini-magharibi mwa nchi ya Tanzania. Wanapatikana katika mkoa wa Songwe, wilaya ya Mbozi, hususani tarafa ya Kamsamba, yenye kata za Kamsamba, Chilulumo, Mkulwe, Mpapa na Ivuna. Wawanda ni neno litokanalo na eneo husika, kwa maana ya watu wa tambarare ya bondeni. 
 
Mwaka 1987 idadi ya Wawanda ilikadiriwa kuwa 24,000 . 

Lugha yao ni Kiwanda, ambacho hakina tofauti na Kinyamwanga, isipokuwa katika matamshi tu; pia kinaingiliana sana na Kifipa. Kifupi Wawanda, Wanyamwanga na Wafipa ni watu wenye asili moja isipokuwa uongeaji wao unatofautiana kimatamshi lakini maana inabaki kuwa ileile moja.

Shughuli za kujipatia kipato kwa Wawanda ni kilimo, biashara na uvuvi. Wawanda, hasa wanaume vijana, hupendelea kujishughulisha sana na uvuvi wa samaki katika Ziwa Rukwa na Mto Momba ambao hutiririsha maji yake ndani ya Ziwa Rukwa. 

Upande wa akina mama wa Kiwanda walio wengi hujihusisha na kilimo na biashara ndogondogo za hapa na pale, pia wapo wafanyabiashara wakubwa wa kabila la Wawanda ambao hubeba samaki na kuwauza Tunduma na maeneo mbalimbali ya Tanzania na nje ya Tanzania. 

Pia, kutokana na mwingiliano wa watu na makabila mbalimbali, kwa sasa Wawanda wameelimika sana, kiasi kwamba wamewekeza sana kwenye elimu, hasa kwa watoto wao.

Kabila la Wawanda hupendelea sana ugali wa mtama, ulezi, uwele na wachache hula ugali wa dona. Pia Wawanda hupenda kula samaki na nyama. Walio wengi hupendelea kula maboga na viazi vitamu. Halafu kuna matunda ya msimu, kama vile tikitimaji na maembe ambayo hupatikana sana mwezi Desemba.

Wawanda ni wakarimu sana, hasa wao kwa wao, maana hata unywaji wao wa pombe hunywa pamoja, na hualikana kufanya kazi kwa pamoja, hasa kipindi cha kilimo, mavuno na kazi mbalimbali, hivyo kufanya kazi pamoja huwaweka karibu sana muda mwingi.

Wawanda, mtoto akizaliwa, ndugu na majirani huenda kumsalimia mama mtoto wakiwa wamebeba pombe.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Mbozi
Wavinza

**Wavinza** ni kabila la watu kutoka kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania. 

Mwaka 1987 idadi ya Wavinza ilikadiriwa kuwa 10,000 http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=vin. 

Lugha yao ni Kivinza.

Jamii:Makabila ya Tanzania