open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saruji

thumb|300px|Kiwanda cha saruji
**Saruji** *(pia: simiti, simenti)* ni mata laini kama ungaunga unaotengenezwa kutokana na mawe chokaa, udongo wa mfinyanzi, mchanga, chuma na mengine. Kwa kawaida huonekana kama unga wa rangi ya kijivu. 

Hukorogwa na maji kuwa na hali kati ya ujiuji ila baada ya muda inaanza kuganda na kuwa imara kama jiwe. 

Saruji imekuwa muhimu sana katika shughuli za ujenzi. Awali ilitumiwa kwa kushika mawe au matofali ya ukuta vikae pamoja. 

Baadaye ikagunduliwa ya kwamba saruji ikichanganywa na mchanga ma mawe madogo (kama kokoto) kuwa zege inaweza kumwagwa kati ya bao mbili na kuwa imara ndani yake. Kwa njia hiyo imewezekana kujenga haraka sana kwa kumwaga mchanganyiko wa zege ya saruji katika nafasi zilizoandaliwa awali. Hapo nondo za chuma zinaingizwa ndani ya ukuta au sakafu ya saruji kwa kusudi la kuongeza uimara.

## Viungo vya nje
Jamii:Ujenzi
Firenze

thumb|Mji wa Firenze
**Firenze** (kwa Kiingereza *Florence*) ni mji katika Italia ya Kati na makao makuu ya mkoa wa Toscana. Kati ya mwaka 1865 hadi 1870 ilikuwa pia mji mkuu wa Ufalme wa Italia. 

Mji uko juu ya mto Arno. Idadi ya wakazi ni mnamo 360,000 na pamoja na rundiko la mji ni takriban 1,100,000.

## Historia
Katika karne za kati Firenze ilikuwa kituo muhimu cha biashara, uchumi na utamaduni kwa Ulaya nzima. Kwa mfano, ni kati ya miji ambako uchumi wa benki ulijitokeza. 

Firenze hutajwa mara nyingi kama chanzo cha kipindi cha "Renaissance" yaani kuzaliwa upya kwa ustaarabu wa kale wa Ulaya. Wakati ule ulitawaliwa na familia ya Medici. Mji umepambwa kwa majengo mazuri sana yaliyojaa picha za kupendeza. Wasanii wengi walio muhimu katika utamaduni wa Ulaya waliishi Firenze kama vile Donatello, Botticelli, Michelangelo na Leonardo da Vinci. Pia watu kama mwanafalsafa wa siasa Machiavelli, mpelelezi wa Amerika Amerigo Vespucci na mwanasayansi Galileo Galilei waliishi Firenze. 

Sehemu ya mji imo katika orodha ya urithi wa dunia wa UNESCO.

## Picha 

Image:From the campanile.jpg|Firenze inavyoonekana kutoka "campanile" (mnara wa kanisa kuu)
Image:FlorenceSkyline.jpg|Kitovu cha mji wa kale
Image:Firenze-ponte vecchio01.jpg|*Ponte Vecchio* (daraja la kale)

## Viungo vya nje 
*  Tovuti rasmi 

Jamii:Firenze
Jamii:Miji ya Italia
Jamii:Toscana
Jamii:Urithi wa Dunia
Paramaribo

thumb|350px|right|Nyumba za kale za Waholanzi huko Paramaribo.
thumb|200px|Mahali pa Paramaribo katika Surinam.
**Paramaribo** (jina fupi: '''Par'bo''') ni mji mkuu wa Surinam. 

Iko kando ya mto Surinam takriban km 20 kutoka mwambao wa Bahari ya Karibi. Anwani ya kijiografia ni 5°52' N, 55°10' W.

Ina wakazi 250,000, karibu nusu ya wakazi wa nchi. 

Kiini cha mji huo kimeorodheshwa na UNESCO kati ya mahali pa Urithi wa Dunia mwaka 2002.

## Historia 
Jina la Paramaribo limetokana na kijiji cha wakazi asilia "Parmirbo". Mwaka 1613 Waholanzi walijenga kituo cha biashara karibu na kijiji hicho. Mwaka 1651 eneo lilikuwa chini ya utawala wa Uingereza waliojenga hapa Fort Willoughby. Waholanzi walirudi mwaka 1667 wakatwaa eneo lote na kuita kituo Fort Zeelandia na kijiji mbele yake "Nieuw Middelburgh". Mwaka 1683 nyumba 27 zilihesabiwa zilizoongezeka hadi mwaka 1790 kuwa zaidi ya 1000. 

Mji wa kale ulichomwa moto mara mbili (1821 na 1832). 

Baada ya mwisho wa utumwa mwaka 1863 wengi waliowahi kuwa watumwa walihamia mjini na kusababisha kukua kwa Paramaribo. Tangu mwaka 1975 imekuwa mji mkuu wa Surinam huru. 

## Uchumi 
Biashara ya nje kutoka Paramaribo ni hasa boksiti, sukari, mpunga, kokoa, kahawa na ubao. Kuna viwanda vya saruji, rangi na bia. 

## Utamaduni 
Utamaduni wa Paramaribo una pande nyingi kutokana na mchanganyiko wa watu wenye asili ya Uhindi, Afrika, Indonesia, Uchina na Ulaya. 

Wenyeji wanapenda mashindano ya uimbaji wa ndege wanaofugwa kwa kusudi hilo. Mashindano hayo hutokea kila Jumapili. 

## Viungo vya nje 
* Map of Paramaribo
* Page with some basic information and images
* Small Paramaribo gallery
* Clickable map
*  Audio interview with Paramaribo resident about life in Paramaribo 
* Image gallery 
* Paramaribo photo gallery
* Photo gallery
* 1st gamers site in surinam 

Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Miji ya Surinam

Jamii:Urithi wa Dunia
Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini

**Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini** ni jina la sehemu ya kaskazini ya "mkondo wa Ghuba". 

Mkondo huu katika bahari hutokea katika ghuba ya Meksiko na kuvuka Atlantiki. Kabla ya kufika funguvisiwa ya Britania unajigawa katika mikono miwili. Mkono wa kaskazini huitwa "Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini".    

Hupeleka maji ya vuguvugu kutoka kusini kwenda kaskazini na kuwa na athari kubwa kwa hali ya hewa hasa ya Ulaya. 

Kwa njia hi hali ya hewa ya Ulaya ya kaskazini na magharibi si baridi jinsi ilivyo katika Amerika kwenye latitudo ileile. Joto linalokuja na maji ya mkondo huzuia baridi kali. Maji ya mkondo wa ghuba husababisha mabandari ya Ulaya ya Kazkazini hadi Murmansk kuwa bila barafu hata wakati wa baridi.

Hali ya hewa ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha ya kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - katika Ulaya miji ya Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.
1550

Makala hii inahusu mwaka **1550 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
*7 Februari - Uchaguzi wa Papa Julius III

**Kufuatana na eneo**
*Ufini - Kuundwa kwa mji wa Helsinki

## Waliozaliwa 
*17 Septemba - Papa Paulo V

## Waliofariki 
*8 Machi - Mtakatifu Yohane wa Mungu, mtawa nchini Hispania

Jamii:Karne ya 16
Milimita

thumb|Ruler yenye mgawanyo ya mm na cm

**Milimita** (kifupi **mm**) ni sehemu ya 1000 ya mita moja. Ni sawa na sehemu ya kumi ya sentimita moja.

Millimita (mm): Millimita ni sehemu ya kumi ya sentimita moja; sentimita ina millimita kumi, mita ina millimita elfu moja.

Ndani ya milimita kuna mikromita (µm) 1,000.

mm 1 = cm 0.1 = dm 0.01 = m 0.001; mm 1 = µm 1,000

Jamii:Vipimo vya urefu
Nchi za Kibalti

thumb|250px|Nchi za Kibalti
thumb|400px|Ramani ya Bahari ya Baltiki

**Nchi za Kibalti** *(pia: nchi za Baltiki)* ni jina la kujumlisha nchi tatu upande wa mashariki wa Bahari Baltiki ambazo ni
# Estonia
# Latvia
# Lituanya.

Zote tatu zilikuwa na historia ambako utawala juu yao ulipiganiwa kati ya Ujerumani, Polandi, Uswidi na Urusi. 

Tangu karne ya 18 zote tatu zilikuwa sehemu ya milki ya Urusi. Baada ya mapinduzi ya Urusi ya 1917 na mkataba wa Versailles zote tatu zilipata uhuru wao lakini zilivamiwa tena na Urusi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia na kuwa jamhuri ndani ya Umoja wa Kisovyeti. 

Baada ya kuporomoka kwa Umoja wa Kisoveti mwaka 1990 / 1991 zikapata uhuru wao.

Tangu 2004 zote tatu ni ni wanachama wa Umoja wa Ulaya.

Siku hizi pia Mkoa wa Kaliningrad wa Urusi (hadi 1945 Prussia ya Mashariki) huhesabiwa kuwa sehemu ya nchi za Kibalti.

Jamii:Ulaya
Jamii:Estonia
Jamii:Lituanya
Jamii:Latvia
Jamii:Bahari ya Baltiki
Ghuba ya Bengali

thumb|250px|Ghuba ya Bengali kati ya Bara Hindi na Rasi ya Malay
thumb|250px|Mashua ya wavuwi kwenye Ghuba ya Bengali
**Ghuba ya Bengali** ni hori kubwa ya Bahari Hindi kati ya Bara Hindi, Rasi ya Malay na Sri Lanka yenye umbo la pembetatu. Jina la Bengal limetokana na jimbo la Bengali ya Magharibi katika Uhindi na nchi ya Bangladesh. Bahari ya Andamani inahesabiwa wakati mwingine kuwa sehemu ya ghuba ya Bengal lakini mara nyingi hutazamiwa kama gimba la maji la pekee.

## Nchi jirani 
Nchi zinazopakana na ghuba ni Sri Lanka, Uhindi, Bangladesh na Myanmar. Kama Bahari ya Andamani inahesabiwa kuwa sehemu ya ghuba hata nchi za Uthai na Indonesia zinapaswa kutajwa hapa.

## Mito inayoishia humo 
Mito mikubwa ya Bara Hindi inayoishia katika Ghuba ya Bengali ni: mto Ganga, mto Meghna, mto Brahmaputra, mto Godavari, mto Krishna na mto Kaveri.

Mto Ayeyarwady wa Myanmar unaishia pia katika ghuba hii.

## Bandari 
Bandari muhimu kwenye ghuba ni: 
* katika Bangladesh: Chittagong na Mongla
* katika Uhindi: Chennai (zamani Madras), Vishakhapatnam, Kolkata (zamani Calcutta) na Pondicherry

Jamii:Bahari ya Hindi
1554

Makala hii inahusu mwaka **1554 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* Brazil: Mapadre Wareno wanaanzisha kituo cha misioni karibu na bandari ya Santos kitakachokua kuwa mji wa São Paulo

## Waliozaliwa 
* 9 Januari - Papa Gregori XV

## Waliofariki 
**bila tarehe**
* Leo Africanus (mwandishi na mpelelezi Mwarabu) mjini Tunis

Jamii:Karne ya 16
Leo Africanus

thumb|200px|right|Picha hii ya mchoraji Mwitalia Sebastiano del Piombo ilitenegenzwa mwaka 1520; kuna uwezekano ya kwamba inamwonyesha Leo Africanus
**Leo Africanus** *(kilatini: "Simba Mwafrika"; pia: Al-Hasan ibn Mohammed al-Wazzan na Ioannes Leo Medici)* alikuwa mwandishi Mwarabu kutoka Hispania aliyesafiri katika maeneo ya Sahara na Sudan, kuwa Mkristo baadaye na mwandishi mashuhuri wa Ulaya juu ya habari za Afrika. 

## Utoto na masomo 
Alizaliwa mnamo mwaka 1490 kwa jina la الحسن بن محمد الوزان (Al-Hasan ibn Mohammed al-Wassan) katika mji wa Granada uliokuwa mji mkuu wa dola la mwisho wa Waislamu katika Hispania. Baada ya kutekwa kwa mji na Wahispania Wakristo 1492 familia yake ilihamia Fes (Moroko). Hapo kijana alisoma kwenye chuo kikuu cha Al-Qairawin.

## Safari kwenda Timbuktu 
Baada ya kumaliza masomo yake aliongozana na mjomba katika safari zake wakivuka jangwa la Sahara na kufika mjini Timbuktu katika Dola la Songhai mnamo mwaka 1510. Akaendelea kuvuka kanda la Sahel hadi Sudan na Misri.

## Maisha mapya katika Italia 
Katika safari kwenye Mediteranea jahazi yake ilishambuliwa na mashujaa wa msalaba mwezi wa Juni 1518 akakamatwa na kupewa kama zawadi kwa Papa Leo X huko Roma. Papa alivutwa na tabia na elimu yake akampatia mafundisho ya kikristo akabatizwa. Katika ubatizo alipokea jina la Papa mwenyewe "Leo" pamoja na jina la mtume "Yohane" na jina la "Medici" familia ya Papa: Ioannes Leo de Medici.

Leo alijifunza Kiitalia na Kilatini akafundisha lugha ya Kiarabu kwenye chuo kikuu cha Bologna. Amejulikana kama "Leo Africanus" kutokana kitabu chake "De Africae descriptione" (kiit. "Kuhusu aridhio ya Afrika"). Kitabu hiki kilikuwa chanzo cha pekee cha elimu juu ya dunia ya Kiislamu katika Ulaya ya karne ya 16. Ilileta mara kwanza habari za mji wa Timbuktu na utajiri wake wa kiuchumi na kiutamaduni mbele ya macho ya Ulaya. Leo alitunga pia kamusi ya lugha tatu za Kiarabu-Kilatini-Kiebrania.

## Kurudi kwake 
Baadaye Leo alirudi Afrika akaishi Tunis. Anasemekana aligeukia tena Uislamu katika kipindi hicho cha mwisho wa maisha yake. Aliaga dunia Tunis mwaka 1554.

## Viungo vya Nje 
* A detailed summary of Leo's life 
* Short biography of Leo Africanus and links on him
* Amin Maalouf's novel, **Leo the African** 
* Pictures about **Leo the African** 
* Natalie Zemon Davis's book **Trickster Travels**

Jamii:Waandishi wa Hispania
Jamii:Waandishi wa Moroko
Timbuktu

thumb|Msikiti ya kihistoria wa Djingerber
thumb|Geti la kale la Chuo Kikuu cha Sankore
**Timbuktu** (kwa Kifaransa: Tombouctou; kwa Kiarabu: تمبكتو) ni mji nchini Mali kusini mwa jangwa la Sahara kwa umbali wa takriban km 13 kutoka mto Niger. Leo kuna takriban wakazi 32,460 (2018).

## Kituo cha biashara ya ng'ambo ya Sahara 
Timbuktu imejulikana zaidi kutokana na historia yake. Katika enzi ya kati mji ulikuwa kituo muhimu cha biashara ya misafara kupitia Sahara na pia kuvuka kanda la Sahel kusini ya jangwa hadi Sudan na Misri. Wakati ule mji uliunganishwa na mto Niger kwa mfereji ulioruhusu mashua ya biashara kufika sokoni moja kwa moja kwa njia ya maji. Wakati ule mji ulikuwa na wakazi 100,000.

## Utaalamu wa Kiislamu 
Utajiri wa mji ulisaidia kujenga utamaduni wa kitaalamu. Kuna habari za madrasa 180 wakati moja. Hadi leo chuo kikuu cha Sankore ni dalili ya urithi huo kinaendelea kufanya kazi.

Baada ya kutekwa na Wamoroko mnamo 1591 Timbuktu haukustawi tena. Sababu muhimu pamoja na vita ni pia mabadiliko ya biashara; jahazi kwenye Atlantiki zilichukua sehemu kubwa ya biashara ya misafara kuvuka jangwani.

Timbuktu ilitembelewa mnamo mwaka 1510 na msafiri Mwarabu aliyejulikana baadaye kwa jina la Leo Africanus aliyepeleka habari za Timbuktu hadi Ulaya.

Timbuktu iliingizwa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO tangu 1988.

Leo hii ni mji maskini unaotembelewa na watalii wachache wanaotafuta dalili za enzi za kale.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
* Orodha ya miji ya Mali

Jamii:Miji ya Mali
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Mto Niger
Fes

thumb|220px|"Bab Bou Jeloud" ni geti ya medina (mji wa kale)
**Fes** *(pia: Fez; Kiarabu: * فاس*)*ni mji mkubwa wa tatu nchini Moroko baada ya Casablanca na Rabat. Kuna wakazi 946,815 (2004). 

Mji ulianzishwa na mfalme Idris I mwaka 789. Tangu 859 Chuo Kikuu cha Al-Qairawin kilianzishwa. Baada ya mwisho wa himaya ya Waarabu katika Hispania Waislamu wengi kutoka kule walihamia Fes. 

Tangu 1548 mji ulikuwa sehemu ya ufalme wa Moroko pia mji mkuu hadi mwaka 1912.

"Medina" au mji wa kale wa Fes imepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

Image:Fes Bab-el-Mansour.JPG|Geti ya mji wa Kale „Bab-al-mansur“ 
Image:City wall from Medina.JPG|Ukuta wa Medina
Image:Minaret of the Zawiya of Moulay Idris II shrine, Fès El Bali, Morocco 2005.jpg|Mji wa Fes
Image:Fes Tannery 1.JPG|Karahana ya kutia rangi kwenye vitambaa na ngozi 1
Image:Fes tannery 2.JPG|Karahana ya kutia rangi kwenye vitambaa na ngozi 2
Image:Fes Tannery 3.JPG|Karahana ya kutia rangi kwenye vitambaa na ngozi 3
Image:Fes old city.JPG|Medina ya Fes 
Image:Fes sunset.JPG|Jioni kwenye medina

Jamii:Fes
Jamii:Miji ya Moroko
Jamii:Urithi wa Dunia
789

Makala hii inahusu mwaka **789 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* Moroko: mji wa Fes unaundwa na mfalme Idris I
## Waliozaliwa 
## Waliofariki
Jamii:Karne ya 8
Guyana

*--Kwa mkoa wa jirani wa Ufaransa angalia makala Guyani ya Kifaransa--*

**Guyana** ni nchi huru katika Amerika Kusini. Imepakana na Suriname upande wa mashariki, na Brazil upande wa kusini na kusini-magharibi halafu na Venezuela upande wa magharibi.

Ni nchi ndogo ya tatu barani. 

Mji mkuu ni Georgetown.

## Watu
Wakazi wengi wana asili ya India (43.5%) na ya Afrika (30.2%). Asilimia 16.7 ni machotara na 9.1 ni Waindio.

Guyana ni nchi pekee katika Amerika Kusini inayotumia Kiingereza kama lugha rasmi. Hata hivyo lugha ya kawaida ni aina ya Krioli ambayo ndiyo lugha ya taifa.

Upande wa dini, wengi (57%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, wakifuatwa na Wahindu (28%) na Waislamu (7%).

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya Nje 
### Serikali 
* President of the Co-operative Republic of Guyana - Official Website 
* Encyclopaedia Britannica - Guyana Country Page
* National Assembly
* Official Website of the Guyana Tourism Authority (GTA)
* Official Website of the Guyana Office for Investment  - GO-Invest
* Government of Guyana National HIV/AIDS Programme  - National website providing HIV/AIDS information to health professionals, general public and partners.
* http://www.guyana.org/govt/US-declassifed-documents-1964-1968.html  - Declassified US State Department documents detailing covert action from the start of postwar independence. 

### Taarifa za jumla 
* Guymine.com  - Popular Guyanese website that focuses on Linden, the second largest town
* SDNP Guyana  - Guyanese directory and host to ministerial sites
* Open Directory Project - Guyana  directory category
* http://www.mittelholzer.org/forum/index.php  - The Mittleholzer Foundation - Online Guyanese Forum 
* Guyana Outpost  - One of the premier web sites on Guyana and Guyanese
* Guyana  - On Guyana and its people
* National Symbols of Guyana 
* BBC profile of Guyana
* http://www.GuyanaUSA.org The Committee Dedicated to the Establishment of an American Guyana
* Hinduism in Guyana and Suriname 
* Guyana Resource Center 
* Map of Guyana - Tourist Destinations 
* http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1133.html  - U.S. State Department Consular Information Sheet for Guyana with entry reuirements and travel information and warnings

### Nyongeza 
* President's Official Website 
* Guyana in the News
* Travel information on Guyana 
* An unique site about Guyana 
* BBC's profile

Jamii:Guyana
Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Jumuiya ya Madola
859

Makala hii inahusu mwaka **859 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* Moroko: Chuo Kikuu cha Al-Qairawin kinaundwa mjini Fes. Ni chuo kikuu cha kale duniani kinachoendelea kufanya kazi. 

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 9
Al-Qairawin

thumb|220px|Uwanja wa ndani wa msikiti ya Al-Qairawin

**Chuo Kikuu cha Al-Qairawin** (kiarabu: جا معة القرويين) mjini Fes (Moroko) kiliundwa mwaka 859 kama madarasa kwenye msikiti ya Al-Qairawin. Inasemekana ni chuo kikuu cha kale kabisa duniani inayoendelea kufanya kazi hadi leo. Kuundwa kwake kulitokea miaka 70 kabla ya Chuo Kikuu cha Al-Azhar mjini Kairo (Misri).

Kati ya wanafunzi wake mashuhuri alikuwa mwanafalsafa Myahudi Maimonides.

Jamii:Fes
Jamii:Vyuo vikuu vya Moroko
Kikimbu

**Kikimbu** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakimbu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikimbu imehesabiwa kuwa watu 78,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikimbu iko katika kundi la F20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikimbu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikimbu 
*lugha ya Kikimbu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kiv
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikimbu)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Busse, Joseph. 1952/53. "Kimbu-Sprachproben". Afrika und Übersee, 37 (4), uk.183-186.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Helsinki

thumb|Helsinki
thumb|Helsinki mjini
thumb|Wilaya ya Kalasatama na skyscrapers huko Helsinki mnamo Machi 2021
[thumb|[Itäkeskus]]

**Helsinki** (kwa Kiswidi: **Helsingfors**) ni mji mkuu wa Ufini na pia mji mkubwa nchini. Idadi ya wakazi ni 610,601 (2013) na kuna jumla ya milioni moja katika rundiko la mji.
 
## Jiografia 
Helsinki iko kwenye mwambao wa Ghuba ya Ufini ya bahari ya Baltiki; imesambaa mwambaoni wa hori mbalimbali na visiwa vya Ghuba hiyo. 

## Historia 
Manmo 1550 eneo la Helsinki lilikuwa sehemu ya Uswidi na mfalme wa Uswidi Gustav Vasa aliamuru kujengwa kwa mji mpya. Lakini wakati wa utawala wa Uswidi mji ulioitwa kwa Kiswidi "Helsingfors" haukuendela sana.

Tangu mwaka 1809 Ufini ilikuwa chini ya utawala wa Urusi na Kaisari Alexander I wa Urusi aliamuru kuhamisha mji mkuu wa jimbo hili kwenda Helsinki na kujenga mji upya. Tangu wakati ule Helsinki imekua kushinda mji wa Turku uliowahi kuwa mji mkubwa katika Ufini hadi wakati ule.

Tangu mwaka 1917 Helsinki imekua mji mkuu wa nchi mpya ya Ufini.

## Viungo vya Nje 
*Go to City of Helsinki web site - english version
*Go to City portal of Helsinki - english version

Jamii:Miji ya Ufini
Jamii:Miji Mikuu Ulaya

Jamii:Miji ya Olimpiki
Kimakhuwa

**Kimakhuwa** ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Wamakua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakhuwa imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni tatu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakhuwa iko katika kundi la P30.

## Angalia pia
*Kimakua

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimakhuwa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimakhuwa 
*lugha ya Kimakhuwa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/vmw

Jamii:Lugha za Msumbiji
Jamii:Lugha za Kibantu
Msela

**Msela** ni mtu ambaye haoni matatizo. Hufanya anachotaka na hajali watu watafikiri nini. Hata kama msela hafuati serikali na hafanyi anachotakiwa, huyu mtu anapendwa kwa watu wa kawaida kwa sababu si jambazi wala mhuni. Ni mtu poa tu, na ubaya wake unapendwa kwa sababu si kweli ubaya hata kama anaishi "kibadboy". Kwa kweli hata mtu huyu anakuwa na heshima kwa watu wengine ila pengine anaweza kuamua kwamba hana heshima tena.

Mara nyingi Wazungu wanaotembea vichochoroni wanaitwa *masela*. Na mfano mmoja wa msela anayejulikana sana ni "Eminem".

## Maneno Yatumikayo sana Mtaani hasa Tanzania
* Mchizi, mnyamwezi, kachaa, sela, mjita, simela = Raia poa wa mtaani asiye na kazi, au mtu mwenye heshima zake anaeheshimu vijana wa mtaani.
* "Miyeyusho!", "mzinguaji" = Mtu muongo.
* "Mpelampela!" = Haraka haraka.
Mshikaji

**Mshikaji** ni neno kutoka lugha ya mitaani. Linaweza kumaanisha rafiki, lakini mara nyingi neno hili halitumiwi kwa watu wa karibu sana na kwa kweli si neno zuri kulitumia hasa ukiwa unalijua chanzo chake na maana yake. 

Jamii:Kiswahili
PW Botha

right|thumb|250px|P.W. Botha
**Pieter Willem Botha** (12 Januari 1916 - 31 Oktoba 2006) alikuwa waziri mkuu na rais nchini Afrika Kusini.

Alijulikana kwa majina ya "P.W." na "*Die Groot Krokodil*" (Afrikaans: "mamba mkuu").

Botha alikuwa mwanasiasa wa asili ya makaburu na waziri mkuu wa Afrika Kusini kati ya 1978 na 1984. 

Alikuwa rais wa nchi wa pili kabla wa mwisho katika mfumo wa "apartheid" (ubaguzi wa rangi) kati ya 1984 na 1989. 

Botha alifuata siasa ya ubaguzi wa rangi. Alisimamia ujenzi wa bomu ya nyuklia ya Afrika Kusini na upanuzi wa jeshi la taifa. 

Katika siasa ya ndani alikuwa na msimamo wa kulipunguza kidogo ukali wa ubaguzi warangi. Alifuta sheria zilizopiga marufuku ndoa kati ya watu wa rangi mbalimbali akaruhusu vyama vya kisiasa vya watu wa rangi mbalimbali. Alipunguza pia ukali wa "Group Areas Act" iliyokataza watu wa rangi fulani kuishi katika eneo la rangi tofauti.

Lakini aliendelea kutazama chama cha ANC kama kikundi cha kigaidi huku akikataa kushauriana na viongozi wake kama Nelson Mandela. Aliendesha vita za Afrika Kusini katika Msumbiji na Angola.

1989 alilazimishwa kujiuzulu baada ya kupata matatizo ya kiafya. Mfuasi wake alikuwa Frederik W. de Klerk aliyeruhusu baadaye uchaguzi huru wa kwanza nchini na mwisho wa ubaguzi wa rangi.

Jamii:Waliozaliwa 1916
Jamii:Waliofariki 2006
Jamii:Mawaziri Wakuu wa Afrika Kusini
Jamii:Marais wa Afrika Kusini
Jamii:Makaburu
Ottawa

thumbnail|right|280px|Ottawa, Kanada

thumb|260px|left|Barabara ya Elgin mjini Ottawa
thumb|right|Majengo ya Bunge la Kanada
**Ottawa** ni mji mkuu wa Kanada ikiwa ndani ya eneo la jimbo la Ontario. Mji uko kusini ya mto Ottawa. Mwaka 2004 ilikuwa na wakazi 800,000 mjini, pamoja na mitaa ya jirani rundiko la mji lina wakazi 1,146,790.

Ottawa ni mji mkubwa wa nne katika Kanada.
Wakazi walio wengi hutumia Kiingereza lakini takriban theluji moja ni wasemaji wa Kifaransa kama lugha ya kwanza. 
 
[thumb|right|[Mto Ottawa wakati wa usiku]]
## Historia 
Ottawa iliundwa 1827 ikaitwa mwanzoni Bytown kufuatana na kanali John By aliyesimamia ujenzi wa mfereji kati ya mto Ottawa na mto Rideau na kuanzisha mji vilevile. 

Tangu 1857 mji uliteuliwa kama mji mkuu wa koloni ya Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza na kuitwa kwa jina la mto Ottawa. 

Mahali paliteuliwa kwa sababu ya hofu za vita mpya na Marekani; miji mingine mikubwa ilikuwa karibu mno na mpaka wa Marekani. Faida nyingine ya Ottawa ilikuwa mahali pake kwenye mstari wa mpaka wa ndani kati ya maeneo yanayotumia zaidi lugha ya Kiingereza au lugha ya Kifaransa. Kwa namna hii ilikubaliwa na Wakanada wa kundi zote mbili.

Jamii:Miji ya Kanada
Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Ontario
Guyani ya Kifaransa

*-- Kwa nchi jirani angalia makala Gayana--*

**Guyani ya Kifaransa** (kwa Kifaransa: *Guyane française* au **Guyane** tu, kwa Krioli ya Guyani ya Kifaransa **Lagwiyann**) ni ''eneo la ng'ambo la Ufaransa* (*"département d'outre-mer" au DOM'') katika Amerika Kusini. Makao makuu ya Guyana ni mji wa Kayeni.

Imepakana na Brazil na Surinam. Pwani ya Bahari ya Karibi (Atlantiki) iko upande wa kaskazini. 

Eneo la Guyani ni mojawapo ya mikoa tisa ya nje zaidi (OR) ya Umoja wa Ulaya. Ni eneo pekee la bara la Ufaransa na Umoja wa Ulaya huko Amerika Kusini na eneo la mwisho la Ufaransa katika bara la Amerika.

Ilikuwa koloni la Ufaransa; sasa imekuwa sehemu kamili ya Ufaransa kisiasa na kisheria. Wakazi ni raia wa Ufaransa. Eneo lina hali ya mkoa (fr:département) na pia kanda (fr:région) katika Ufaransa. Hivyo Guyani ni sehemu ya Umoja wa Ulaya. Pesa yake ni Euro.

## Watu
Idadi ya wakazi imekadiriwa kuwa 296,711 katika mwaka 2019 na inaendelea kuongezeka kwa uzazi na uhamiaji. 

Wakazi walio wengi ni wa asili ya Afrika au machotara wa mchanganyiko wa Kiafrika-Kizungu (Wakrioli) (60-70%). Asilimia 14 ni Wazungu, hasa kutoka Ufaransa; wengine ni Waindio asilia (3-4%), Wachina (3-4%), Wahindi na wahamiaji wa hivi karibuni kutoka Laos (1-2%), Vietnam, Lebanoni n.k.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kifaransa.

Upande wa dini, wakazi walio wengi ni Wakristo wa Kanisa Katoliki (66.7%).

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje
Jamii:Guyani ya Kifaransa
Jamii:Eneo la ng'ambo la Ufaransa
Jamii:Mikoa ya Ufaransa
William Styron

**William Styron** (11 Juni 1925 &ndash; 1 Novemba 2006) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi** kwa ajili ya riwaya yake kuhusu Nat Turner.
Antili za Kiholanzi

[thumbnail|left|280px|[Ramani ya visiwa vya Antili za Kiholanzi.]]
**Antili za Kiholanzi** ni visiwa kadhaa katika Bahari ya Karibi kati ya Puerto Rico na pwani ya Venezuela (Amerika Kusini) vinavyohesabiwa kati ya visiwa vya Antili Ndogo. 

Visiwa vitano hukaliwa na watu, kuna vingi vingine vidogo. Vyote vilikuwa makoloni ya Uholanzi ila sasa vimekuwa sehemu za Ufalme wa Nchi za Chini katika hali mbalimbali za kisheria.

Visiwa hivyo kijiografia wanagawanyika kati ya:
* **Visiwa vya Leeward** ("pasipo upepo") viko karibu na pwani ya Venezuela
** Aruba 
** Bonaire
** Curaçao
[thumbnail|left|280px|Nyumba katika bandari ya [Willemstad (Curacao)]]
* **Visiwa vya Windward** ("penye upepo") viko karibu na Puerto Rico
** Saba
** Sint Eustatius, kwa lugha ya wenyeji: Statia
** Sint Maarten (kusini tu mwa kisiwa; kaskazini ni eneo la Ufaransa chini ya mkoa wa Guadeloupe)

## Hali ya sasa
Visiwa vikubwa kiasi vya Aruba, Curaçao na Sint Maarten vimepata hali kama nchi ndani ya Ufalme wa Nchi za Chini; kila nchi ina bunge na serikali yake. Siasa ya nje na mambo ya jeshi ni ya pamoja zikiendeshwa na serikali ya Den Haag. Mahakama Kuu ya Den Haag itakuwa mahakama ya pamoja kwa ajili ya Uholanzi, Aruba, Curacao na Sint Maarten.

Visiwa vingine vitatu vinahesabiwa kama miji ya Uholanzi. Wakazi wanapiga kura kuchagua bunge la Uholanzi na bunge la Ulaya. 

Jamii:Karibi
Jamii:Uholanzi
Jamii:Amerika ya Kati
Jamii:Ukoloni
Antili Kubwa

[thumb|right|350px|Visiwa vya Antili Kubwa katika [Bahari ya Karibi (Amerika ya Kati)]]
**Antili Kubwa** ni visiwa katika Bahari ya Karibi. Pamoja na Antili Ndogo, Visiwa vya Turks na Caicos na Bahamas vinaunda visiwa vya Karibi.

Antili Kubwa ni hasa visiwa vinne vikubwa vifuatavyo pamoja na visiwa vingi vidogo.
* Kuba
* Hispaniola yenye nchi mbili za Haiti na Jamhuri ya Dominika
* Jamaika
* Puerto Rico

## Orodha ya visiwa na funguvisiwa katika eneo la Antili Kubwa 
* **Kuba** (nchi) 
** Kuba (kisiwa)
** Archipiélago de Sabana
** Jardines del Rey
** Archipiélago de Camagüey
** Archipiélago de los Canarreos
** Jardines de la Reina

* **Jamaika** (nchi)
** Pedro Cays (Jamaika)
* **Visiwa vya Cayman** (Uingereza)
* **Navassa** (Marekani)

* **Hispaniola na visiwa jirani**
** Hispaniola (Haiti na Jamhuri ya Dominika)
** Île de la Tortue (Haiti)
** Île de la Gonâve (Haiti)
** Île Grande Cayemite (Haiti)
** Île à Vache (Haiti)
** Cayos Siete Hermanos (Jamhuri ya Dominika)
** Isla Beata (Jamhuri ya Dominika)
** Isla Saona (Jamhuri ya Dominika)

* **Fuunguvisiwa la Puerto Rico** (nchi iliyojumuika na Marekani)
** Puerto Rico (Kisiwa)
** Mona na Monito
** Desecheo
** Caja de Muertos

## Marejeo  
*  254 pages.
* 
*Rogozinski, Jan. *A Brief History of the Caribbean.* New York: Facts on File, 1992.

## Viungo vya nje 
* Naturräume 
* Tourismus-Infos 

Jamii:Karibi
Jamii:Visiwa vya Karibi
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Kimatuumbi

**Kimatuumbi** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamatuumbi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kimatuumbi imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimatuumbi iko katika kundi la P10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimatuumbi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimatuumbi 
*lugha ya Kimatuumbi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mgw
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimatuumbi)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Kisseberth, Charles & David Odden. 1980. Aspects of tone assignment in Kimatumbi. Studies in the linguistic sciences, 10 (1), uk.125-140.
*Odden, David. 1996. The phonology and morphology of Kimatuumbi. (Phonology of the world’s languages.) Oxford: Clarendon Press. Kurasa xi, 315. [ISBN 0-19-823503-8]

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kimbugwe

**Kimbugwe** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugwe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimbugwe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbugwe iko katika kundi la F30. Lugha ya Kimbugwe inafanana na Kirangi, na Warangi wengi wanadai kwamba Kimbugwe ni lahaja ya Kirangi tu. Kisayansi lakini Kimbugwe ni lugha yenyewe kwa vile asilimia 74 tu za msamiati wake zina chanzo kimoja na Kirangi. Wasemaji wakikutana wanagundua kuwa lugha hizo mbili hazitambulikani moja kwa nyingine bila kujifunza ile nyingine.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimbugwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimbugwe 
*lugha ya Kimbugwe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mgz
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dempwolff, Otto. 1915/16. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 7: Buwe (Mbugwe). Zeitschrift für Kolonialsprachen, 6, uk.1-27.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Makabila ya Tanzania
Kimbugu

**Kimbugu** (pia huitwa ''Kima'a* au *Kibwayo* na wengine) ni lugha mahuluti ya Kibantu na ya Kikushi nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimbugu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimbugu 
*lugha ya Kimbugu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mhd
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography''. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Green, Clive. 1963. The Wambugu of Usambara (with notes on Kimbugu). Tanganyika notes and records, 61, uk.175-189.
*Mous, Maarten. 1994. Ma’a or Mbugu. Katika: Mixed languages: 15 case studies in language intertwining, uk.175-201. Kuhaririwa na Peter Bakker & Maarten Mous. Amsterdam: Instituut voor Functioneel Onderzoek van Taal en Taalgebruik (IFOTT).

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Makabila ya Tanzania
Visiwa vya Virgin

300px|left|Ramani ya Visiwa vya Virgin
thumb|100px|right|Bendera ya Visiwa vya Virgin vya Uingereza
thumb|100px|right|Bendera ya Visiwa vya Virgin vya Marekani
**Visiwa vya Virgin** ni funguvisiwa katika Bahari ya Karibi ambalo ni sehemu za Antili ndogo karibu na Puerto Rico. 

Jina linamaanisha "Visiwa vya Bikira". Lilitolewa kwa visiwa hivyo vidogo na Kristoforo Kolumbus kwa heshima ya Mtakatifu Ursula na mabikira wezake, mashahidi wa imani ya Kikristo. Kolumbus aliita mahali pengi alipofika kwa majina ya Biblia au ya watakatifu wa Kanisa Katoliki.

Funguvisiwa hilo limegagiwa kati ya Uingereza na Marekani. Hivyo kuna:
* Visiwa vya Virgin vya Marekani
* Visiwa vya Virgin vya Uingereza

Wakati mwingine visiwa upande wa mashariki wa Puerto Rico huitwa
* Visiwa vya Virgin vya Hispania

Jamii:Visiwa vya Karibi
Jamii:visiwa vya Atlantiki
Kindendeule

**Kindendeule** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandendeule. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindendeule imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindendeule iko katika kundi la N10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kindendeule kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kindendeule 
*lugha ya Kindendeule katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dne
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindendeule)

## Marejeo
* Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Ngonyani, Deogratias. 1998. Properties of applied objects in Kiswahili and Kindendeule. Studies in African linguistics, 27 (1), pp 67–96.
* Ngonyani, Deogratias. 1999. The constituent structure of Kindendeule applicatives. Katika: Advances in African linguistics: papers presented at the 28th annual conference on African linguistics, held 18-22 Julai 1997, Cornell University (Trends in African linguistics, vol 4). Kuhaririwa na Vicky Carstens na Frederick Parkinson. Trenton (New Jersey) na Asmara: Africa World Press.

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Tanzania
Kimwera

**Kimwera** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimwera imehesabiwa kuwa watu 469,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera iko katika kundi la P20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimwera kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimwera 
*lugha ya Kimwera katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mwe
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimwera)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Harries, Lyndon. 1950. A grammar of Mwera, a Bantu language of the eastern zone, spoken in the south-eastern area of Tanganyika Territory. (Bantu grammatical archives, no 1.) Johannesburg: Witwatersrand University Press. Kurasa x, 128.
*Odden, David. 1999. A sketch of Mwera tonology. Malilime: Malawian journal of linguistics, 1, uk.76-99.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kingoni

**Kingoni** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wangoni. Kimetokana na lugha ya Kizulu Wangoni walipohama Afrika ya Kusini wakati wa Shaka Zulu. Mwaka wa 1887 idadi ya wasemaji wa Kingoni nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 170,000. Pia kuna wasemaji 53,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingoni iko katika kundi la N10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingoni kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingoni 
*lugha ya Kingoni katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ngo
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kingoni)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Ebner, Fr. Elzear P. 1951. Grammatik des Neu-Kingoni. Mission Magagura, Tanganyika. Kurasa 87.
*Moyo, Steven Phaniso Chinombo. 1978. A linguo-aesthetic study of Ngoni poetry. PhD thesis. University of Wisconsin at Madison. Kurasa 563.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Msumbiji
Kingulu

**Kingulu** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingulu imehesabiwa kuwa watu 132,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingulu iko katika kundi la G30.

## Viungo vya nje 
*lugha ya Kingulu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingulu 
*lugha ya Kingulu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ngp
* http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo 
* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Beidelman, Thomas. 1964. Some Ngulu tales. Tanganyika notes and records, 63, uk.165-196.
* Ntemo, F. D. 1956. Some notes on Ngulu. Tanganyika notes and records, 45, uk.15-19.

Jamii:Lugha za Tanzania
Kindali

**Kindali** (au *Chindali*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandali. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindali nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 70,000 nchini Malawi (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindali iko katika kundi la M20.

## Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kindali ina irabu 5 na konsonanti 21. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kindali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kindali 
*lugha ya Kindali katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ndh
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindali)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Botne, Robert. 1998. Prosodically-conditioned vowel shortening in Chindali. Studies in African linguistics, 27 (1), uk.97-121.
*Swilla, Imani M. 1981. The noun class system and agreement in Chindali. In: La civilisation des peuples des Grands Lacs: colloque de Bujumbura, 4-10 séptembre 1979, uk.379-393. Paris: Éditions Karthala pour la Centre de Civilisation Burundaise.
*Swilla, Imani M. 1998. Tenses in Chindali. Afrikanistische Arbeitspapiere, 54, uk.95-125.
*Swilla, Imani M. 2000. Borrowing in Chindali. Katika: Lugha za Tanzania/Languages of Tanzania: studies dedicated to the memory of Prof. Clement Maganga (CNWS publications, no 89), uk.297-307. Kuhaririwa na Kulikoyela K. Kahigi, Yared M. Kihore & Maarten Mous. Leiden: Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Leiden University.
*Swilla, Imani M. 2000. Names in Chindali. Afrikanistische Arbeitspapiere, 63, uk.35-61.
*Vail, Hazel Leroy. 1972. The noun classes of Ndali. Journal of African languages (London), 11 (2/3), uk.21-47.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Malawi
Kinyakyusa

**Kinyakyusa** (au *Kinyekyosa*; pia huitwa *Kingonde*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi.

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au chifu
aliyeitwa kyusa, pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!

## Mfumo wa sauti (fonolojia)
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

## Mfano wa sentensi ya lugha hiyo
Ubumi bwa Yesu bwali bwa pamwanya fiyo, yo nongwa bo Yehova ansyusisye ukubuka kumwanya abandu bapeliwe ulusako lwa kwikala nubumi bwa bwila na bwila.

Tafsiri ya Kiswahili: *Uhai wa Yesu ulikuwa na thamani sana hivi kwamba baada ya Mungu kumfufua Yesu kwenda mbinguni, Mungu aliwapa wanadamu wote wanaomwamini Yesu fursa ya kuishi milele*.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Felberg, Knut. 1996. *Nyakyusa-English-Swahili & English-Nyakyusa dictionary*. Dar es Salaam: Mkuki na Nyota Publishers. Kurasa xxii, 222. ISBN 9976-973-32-2
*Kishindo, J. P. 1998. IkyaNgonde: a preliminary analysis. *Journal of humanities* (Zomba), 13, uk.59-86.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyakyusa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyakyusa
*lugha ya Kinyakyusa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nyy
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyakyusa)

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Malawi
Kinyamwanga

**Kinyamwanga** (pia huitwa *Kimwanga* au *Kinamwanga*) ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwanga. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinyamwanga nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 87,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwanga iko katika kundi la M20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyamwanga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyamwanga
*lugha ya Kinyamwanga katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mwn
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyamwanga)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Busse, Joseph. 1940/41. Lautlehre des Inamwanga. Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 31 (1), uk.21-50.
*Bickmore, Lee. 2000. Downstep and fusion in Namwanga. Phonology, 17 (3).

Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kinyiha

**Kinyiha** (au *Kinyika*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wanyiha. Isichanganywe na Kinyiha cha Malawi wala na Kinyika cha Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyiha iko katika kundi la M20.

Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinyiha nchini Tanzania ilihesabiwa kuwa watu 306,000. Nchini Zambia ilikadiriwa kuwa watu 356,000 (1993). 

## Mfumo wa sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kinyiha ina irabu 5 na konsonanti 34. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

## Maneno
Baadhi ya maneno ya Kinyiha na maana yake kwa Kiswahili ni kama ifuatavyo:
*Amafindango - miujiza
*Aminzi - maji
*Abhantu - watu
*Mwakata - za asubuhi (hutumika kusalimia asubuhi au kama hujaonana na mtu kwa muda mrefu sana) 
*Mwizya - hutumika kusalimia mama mmeshaonana na mtu mara ya kwanza
*Ena - mwitiko wa salamu

## Marejeo
*Krüger, Susanne; Lindfors, Anna-Lena; Nagler, Louise; Woodward, Mark. 2009. "A sociolinguistic survey of the Nyiha and Nyika language communities in Tanzania, Zambia and Malawi." 
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki cha Maho na Sands kinataja marejeo mengine kama:
*Busse, Joseph. 1960. *Die Sprache der Nyiha in Ostafrika*. (Veröffentlichungen des Instituts für Orientforschung der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Bd 41.) Berlin: Akademie-Verlag. Kurasa 160.
*Yukawa, Yasutoshi. 1989. A tonological study of Nyiha verbs. Katika: *Studies in Tanzanian languages* (Bantu linguistics, vol 2), uk.481-518. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyiha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyiha
*lugha ya Kinyiha katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nih
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyiha)

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Zambia
Kinyaturu

**Kinyaturu** ( pia huitwa *Kirimi*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyaturu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyaturu imehesabiwa kuwa watu 595,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyaturu iko katika kundi la F30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyaturu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyaturu
*lugha ya Kinyaturu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/rim
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyaturu)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 6: Limi (Rimi). *Zeitschrift für Kolonialsprachen*, 5, uk.270-298.
*Olson, Howard S. 1964. *The phonology and morphology of Rimi*. (Hartford studies in linguistics, vol 14.) Hartford (Connecticut): Hartford Seminary Foundation Bookstore. Kurasa xvi, 257.
*Schregel, W. 1913. Abriss einer Grammatik der Kinyaturusprache. *Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen*, 16 (III. Abt.), uk.60-92.

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Tanzania
Kipogolo

**Kipogoro** (au *Kipogolo*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapogoro wa mkoa wa Morogoro. 

Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipogolo ilihesabiwa kuwa watu 185,000. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipogolo kiko katika kundi la G50, kikifanana na Kimbunga na Kindamba kwa asilimia 57-56%.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipogolo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipogolo
*lugha ya Kipogolo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/poy
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kipogoro)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Hendle, P. J. 1907. *Die Sprache der Wapogoro (Deutsch-Ostafrika) nebst einem deutsch-chipogoro und chipogoro-deutschen Wörterbuch*. (Archiv für das Studium der deutschen Kolonialsprachen, Bd 6.) Berlin: Druck und Kommissionsverlag von G Reimer. Kurasa vii, 171.
Pia kuna kitabu hiki:
* Green, M. (2003). *Priests, Witches and Power: Popular Christianity after Mission in Southern Tanzania*. Cambridge: Cambridge University Press.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wasagala

**Wasagala** ni jinsi ya kuandika jina la makabila mawili tofauti:
*Wasagara wa Tanzania na
*Wasagalla wa Kenya.

Jamii:Watu
Jamii:Makala zinazotofautisha maana