Hadithi-al-wilaya

Ḥadīth al-Wilāya (kwa Kiarabu: حَدیث الوِلایَة) ni hadithi kutoka kwa Mtume ambayo imetajwa na Shi'a kama ushahidi kwa uimamu wa Ali b. Abi Talib. Hadithi hiyo imetajwa katika maneno tofauti tofauti katika vyanzo vya Shia na Sunni. Toleo linalojulikana zaidi la Hadith ni: "Yeye ndiye walii wa kila Muumini baada yangu (هُوَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدی)".

Shi'a wanalichukulia neno "walii" katika hadithi hii kuwa na maana ya Imam na kiongozi, na hivyo basi, wanaitumia hadithi hii kama ushahidi kwa uimamu wa Ali. Wanaamini kwamba hii ndiyo maana halisi ya neno “walii” na neno hilo limetumiwa katika maana hii ya Shaykhayn, baadhi ya Masahaba, baadhi ya Tabi’un na baadhi ya wanazuoni wa Kisunni pia. Hata hivyo, Waislamu wa Sunni wanaamini kwamba neno “walii” hapa linatumika kumaanisha rafiki na mlezi, jambo ambalo halihusiani na uimamu.

## Hadithi 
Ja'far ibn Sulayman alimnukuu Imran ibn Husein kwamba Mtume Muhammad (saww) alituma kundi la watu kwenye msafara chini ya ukamanda wa Ali ibn Abi Talib (a). Walipata ngawira, na Ali (as) akazigawia ngawira hizo miongoni mwao kwa njia ambayo hawakuipenda. Wanne kati yao waliamua kuripoti hadithi hiyo kwa Mtume (saww) na kulalamikia kitendo cha Ali (a), mara tu walipomwona. Walipokutana na Mtume (saww), wote walimwambia: "Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu! Je, unajua Ali alifanya nini?" Mtume (saww) akasema kwa hasira: "Munataka nini kutoka kwa Ali? Mnataka nini kutoka kwa Ali? Ali anatokana na mimi na mimi natokana na Ali, na Ali ni walii wa kila Muumini baada yangu".

### Mitazamo mingine tofauti 
Hadithi hiyo imetajwa katika vyanzo vya Shia na Sunni kwa njia tofauti. Kwa mfano, "Ali ni walii wa kila Muumini baada yangu (علی ولی کل مؤمن بعدی)", "ni walii wa kila Muumini baada yangu (هو ولی کل مؤمن بعدی)", "wewe Ni walii wa kila Muumini baada yangu (أنت ولی کل مؤمن بعدی)"[4], "wewe ndiye walii wa kila Muumini wa kiume na muumini wa kike baada yangu (أنت ولی کل مؤمن بعدی و مؤمنة)",[5] " wewe ni walii wangu katika kila Muumini baada yangu (أنت ولیی فی کل مؤمن بعدی)", "basi yeye ndiye walii wako baada yangu (فإنه ولیکم بعدی)"[7], "Hakika Ali ni walii wenu baada yangu. إن علیاً ولیکم بعدی)"[8, "huyu ndiye walii wenu baada yangu (هذا ولیکم بعدی)"[9], "Hakika wewe ni walii wa Waumini baada yangu (إنک ولی المؤمنین من بعدی)", "na wewe ndiye wasii wangu (Khalifa) katika kila Muumini baada yangu (و أنت خلیفتی فی کل مؤمن من بعدی)", na "kwa hivyo yeye ni wa mbele zaidi kuliko watu wote baada yangu (فهو أولی الناس بکم بعدی). )".

## Maudhui 
Shi'a wanaamini kwamba Hadith inahusu suala la uimamu wa Ali na wilaya/uongozi wake. Wanachukua neno “walii” kumaanisha msimamizi, Imamu, kiongozi na khalifa. Hata hivyo, Waislamu wa Kisunni wanaamini kwamba Hadithi hiyo haina mashiko kuhusu ukhalifa wa Ali ibn Abi Talib, kwa sababu wanadai kwamba neno “wali” kihalisi linamaanisha rafiki na msaidizi. Ili kuthibitisha madai yao, Shi'a wanasema kwamba neno "walii" maana yake halisi ni mlinzi, kiongozi, khalifa, mwenye mamlaka, na Imamu, na neno hilo lilitumika kwa njia hii katika miaka ya mwanzo ya Uislamu na baada ya hapo. Pia wanarudi kwenye matumizi ya neno "walii" yalitumika  na Khalifa wa Kwanza, Khalifa wa Pili, Sahaba, Tabi'un, na baadhi ya wanazuoni wa Kisunni kumaanisha khalifa na mlinzi.

## Kuegemea 
Kwa mujibu wa 'Abd al-Qadir al-Baghdadi na Ibn Hajar al-'Asqalani, hadithi hiyo ilinukuliwa na al-Tirmidhi kwa mlolongo wa kuaminika wa vipokezi vinavyoelekea kwa 'Imran b. Husayn. Al-Muttaqi al-Hindi alisema kwamba Hadith hiyo ni yenye kutegemewa. Kwa mujibu wa al-Hakim al-Nishaburi, Hadith hiyo ina msururu wa wasambazaji unaotegemewa ambao haukutajwa na Muslim na al-Bukhari katika Sahihayn. Shams al-Din al-Dhahabi na Nasir al-Din al-Albani pia wameichukulia hadithi hiyo kuwa yenye kutegemewa.

## Vyanzo 
* Hadith hiyo ilinukuliwa katika vitabu kama vile
* Sahih al-Tirmidhiy
* Musnad Ahmad b. Hanbal
* Jami' al-ahadith cha al-Suyuti
* Kanz al-'ummal
* Musnad Abi Dawud
* Fada'il al-sahaba
* Al-Ahad wa l-mathani
* Sunan al-Nasa'i
* Musnad Abu Ya'la
* Sahih Ibn Habban
* Al-Mu'jam al-kabir cha al-Tabarani
* Tarikh madina Dimashq
* Al-Bidaya wa l-nihaya
* Al-Isaba
* Al-Jawhara fi nasab al-Imam Ali wa alih
* Khazana al-adab wa lubb lubab lisan al-'arab
* Al-Ghadir
* Al-Isti'ab 
* Kashf al-ghumma

## Kipimo cha mfululizo wa wapokezi 
Al-Mubarakfuri anadai kwamba neno “baada yangu” ambalo halipo katika baadhi ya matoleo ya Hadith liliongezwa humo na baadhi ya wapokezi wa Kishia. Ili kuthibitisha madai yake, anaomba Musnad Ibn Hanbal ambamo Hadith hiyo imenukuliwa kwa mfululizo tofauti wa wapokezi, lakini hakuna hata mmoja ambae anadai, neno “baada yangu” linaonekana. Hata hivyo, Ahmad ibn Hanbal ameitaja Hadith hiyo katika Musnad yake na vilevile Fada'il al-sahaba kwa maneno, "baada yangu".

Al-Mubarakfuri pia anadai kwamba Hadith hiyo ilipitishwa tu na Ja'far ibn Sulayman pamoja na Ibn Ajlah al-Kindi, na kwa vile wote wawili walikuwa Mashia, hadithi zao haziwezi kukubalika. Anawachukulia Shi'a kuwa ni wazushi na anaamini kwamba Hadith zinazopitishwa na wazushi zinapaswa kukataliwa. Hata hivyo, kwa mujibu wa al-Albani, kigezo pekee cha kutathmini Hadith kwa wanachuoni wa Kisunni ni ukweli na uangalifu katika upokeaji wa Hadith, na mwelekeo wa kidini wa mpokezi hauna uhusiano wowote na kuzikubali au kuzikataa Hadithi zake. Hivyo, al-Bukhari na Muslim wamepokea Hadith kutoka kwa watu waliokuwa wakipinga madhehebu ya Sunni, kama vile Khawarij na Shi'a.

Kwa mujibu wa al-Albani, Hadith hiyo pia ilipitishwa kupitia orodha tofauti ya wasambazaji ambao hakuna hata mmoja wao aliyekuwa Shi'a. Sayyid Ali Milani anadai kwamba Hadith hiyo ilipitishwa na Masahaba 12, akiwemo Imam Ali, Imam al-Hasan, Abu Dhar, Abu Sa'id al-Khidri, na Bara' ibn Azib ambazo nyingi zilipitishwa na Imran ibn Husein, Ibn Abbas, na Burayda ibn Husayb. Hadithi hiyo ilipokelewa na Ibn Abbas kwa maneno kama vile "wewe ni walii wa kila Muumini baada yangu", "wewe ni walii wa kila Muumini wa kiume na wa kike baada yangu", na "wewe ni wangu." walii katika kila Muumini baada yangu” na kwa maneno, “Ali ni walii wa kila Muumini baada yangu” kutoka kwa Imran ibn Husayn. Burayda ibn Husayb aliipokeza hadithi hiyo kwa maneno, “Hakika Ali ni walii wenu baada yangu” na “huyu ndiye walii wenu baada yangu”.

Aidha, Ja'far b. Sulayman ni msambazaji wa hadithi katika Sahih Muslim. Al-Dhahabi alimtaja kama “imam” (kiongozi) na akamnukuu Yahya ibn Mu'in akisema kwamba Ja'far alikuwa mwenye kutegemewa. Al-Albani aliamini kwamba Ja’far alikuwa ni msambazaji wa Hadith anayetegemewa ambaye alisambaza hadith zinazotegemewa na kuwaelekea Ahlul-Bayt bila ya kuwalingania watu wengine kwenye mwelekeo wake mwenyewe. Alisema kuwa viongozi wa dini hiyo walikubaliana kwamba ikiwa mtu mkweli ni mzushi bila ya kuwaita watu wengine kwenye maoni yake, itakuwa sahihi kukata rufaa kwa hadithi zake.

Kwa mujibu wa baadhi ya wanachuoni wa Kisunni, Ibn Ajlah alikuwa mwenye kutegemewa vilevile, akichukulia Hadith zake kuwa ni hasan. Al-Albani alizichukulia Hadith za Ajlah kuwa ni ushahidi wa kuaminika kwa hadithi za Ja'far ibn Sulayman.

## Tazama pia 
*Ayatul-wilaya/Aya ya uongozi

## Vidokezo 
# Ibn Abi Shayba, al-Muṣannaf, juz. 8, uk. 58; Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 111.
# Ibn Abi Shayba, al-Muṣannaf, juz. 8, uk. 504; Nisā'ī, al-Sunan al-Kubrā, juz. 5, uk. 132
# Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 111;Ibn Hanbal, Masnad, juz. 4, uk. 437.
# Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 360; Nisāʾī, Khaṣāʾiṣ Amīr al-muʾminīn, uk. 98.
# Ibn Hanbal, Faḍāʾil al-Ṣaḥāba, juz. 2, uk. 684; Ḥākim Nayshabūri, al-Mustadrak, juz. 3, uk. 134; Amīnī, al-Ghadir, juz. 1, uk. 51.
# Ibn Hanbal, Masnad, juz. 1, uk. 330.
# Ibn Hajar al-ʿAsqanī, al-Iṣāba, juz. 6, uk. 488.
# Ibn Hajar al-ʿAsqanī, al-Iṣāba, juz. 6, uk. 488; Ibn Kathir. al-Bidaya wa l-nihāya, juz. 7, uk. 345; Ibn Asākir, Tārikh Madīna Dimashq, juz. 42, uk. 191.
# Nisā'ī, al-Sunan al-Kubrā, juz. 5, uk. 133.
# Khaṭīb al-Baghdādī, Tārikh Baghdād, juz. 4, uk. 338.
# Ibn abīʿĀṣim, al-Sunna, juz. 2, uk. 550; Ṭabaranī, al-Muʿjam al-kabīr, juz. 12, uk. 78.
# Ṭabaranī, al-Muʿjam al-kabīr, juz. 22, uk. 135.
# Mīlanī, Tashyīd al-murājiʿāt, juz. 3, uk. 164.
# Raḥīmī Iṣfahānī, Wilāyat wa rahbarī, juz. 3, uk. 119-121.
# Ījī, Sharḥ al-mawāqif, juz. 8, uk. 365.
# Muslim, Sahiḥ Muslim, juz. 3, uk. 1378; Baladhuri, Ansāb al-ashraf, juz. 1, uk. 590; Ibn Kathir. Al-Bidaya wa l-nihāya, juz. 5, uk. 248.
# Baladhuri, Ansāb al-ashraf, juz. 1, uk. 590; Ṭabari, Tārikh al-umam wa l-mulūk, juz. 4, uk. 214; Ibn Kathir. al-Bidaya wa l-nihāya, juz. 7, uk. 79.
# Ibn Abi Shayba, al-Muṣannaf, juz. 8, uk. 58; Ibn Tiymiyya, Minhāj al-Sunna, juz. 7, uk. 461.
# Mas’udi, Muruj al-dhahab, juz. 3, uk. 122.
# Ibn Sa'd, al-Ṭabaqat al-kubrā, juz. 5, uk. 245.
# Baghdadi, Khazānat al-adab, juz. 6, uk. 69; Ibn Hajar al-ʿAsqanī, al-Iṣāba, juz. 4, uk. 468.
# Hindi, Kanz al-ummal, juz. 11, uk. 279.
# Ḥākim Nayshabūri, al-Mustadrak, juz. 3, uk. 134;
# Albānī, al-Silsilat al-Ṣaḥīḥa, juz. 5, uk. 263.
# Ibn Hanbal, Masnad, juz. 4, uk. 437.
# Suyūti, Jamiʿ al-ahadith, juz. 16, uk. 256; juzuu ya 27, juzuu ya. 72.
# Hindi, Kanz al-ummal, juz. 13, uk. 142.
# Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 360.
# Ibn Hanbal, Faḍāʾil al-Ṣaḥāba, juz. 2, uk. 605, 630, 649.
# Abubakr al-Shaybānī, Al-Āḥād wal-mathānī, juz. 4, uk. 279.
# Nisā'ī, Al-Sunan al-Kubrā, juz. 5, uk. 132.
# Abu Yaʿla Muṣilī, Musnad abī Yaʿla, uk. 293.
# Ibn Habban, Ṣaḥīḥ Ibn Habban, juz. 15, juzuu. 373.
# Ṭabaranī, Al-Muʿjam al-kabīr, juz. 12, uk. 78.
# Ibn Asākir, Tārikh Madīna Dimashq, juz. 42, uk. 100.
# Ibn Kathir. Al-Bidaya wa l-nihāya, juz. 7, uk. 345;
# Ibn Hajar al-ʿAsqanī, Al-Iṣāba, juz. 6, uk. 488.
# Tilmisani, Al-Jawhara, juz. 1, uk. 65.
# Baghdadi, Khazānat al-adab, juz. 6, uk. 68. Amīnī, Al-Ghadir, juz. 1, uk. 51.
# Ibn ́Abd al-Barr, Al-Istīʿāb, juz. 3, uk. 1091.
# Irbili, Kashf al-ghumma, uk. 177.
# Al-Mubarakfurī, Tuḥfat al-aḥwadhī, juz. 10, uk. 146-147.
# Ibn Hanbal, Masnad, juz. 4, uk. 330; juzuu ya 4, uk. 437.
# Ibn Hanbal, Faḍāʾil al-Ṣaḥāba, juz. 2, uk. 684.
# Al-Mubarakfurī, Tuḥfat al-aḥwadhī, juz. 10, uk. 166-167.
# Al-Bāni, al-Silsilat al-ṣaḥīḥa, juz. 5, uk. 262.
# Albānī, al-Silsilat al-ṣaḥīḥa, juz. 5, uk. 263.
# Mīlanī, Tashyīd al-murājiʿāt, juz. 3, uk. 238.
# Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 360.
# ḤHakim Nayshabūri, Al-Mustadrak, juz. 3, uk. 134.
# Ibn Hanbal, Masnad, juz. 1, uk. 330.
# Ibn Abi Shayba, Al-Muṣannaf, juz. 6, uk. 372; Tiālasī, Musnad Abi Dāwūd, uk. 111.
# Hindi, Kanz al-ummal, juz. 11, uk. 612.
# Nisā'ī, al-Sunan al-Kubrā, juz. 5, uk. 133.
# Dhahabī, Siyar i'lam al-nubalāʾ, juz. 8, uk. 200.
# Dhahabī, Tārikh al-Islām, juzuu ya 3, uk. 631.
# Dhahabī, Siyar i'lam al-nubalāʾ, juz. 8, uk. 198.
# Albānī, al-Silsilat al-ṣaḥīḥa, juz. 5, uk. 263.
# Manāwi, Fayḍ al-qadīr, juz. 4, uk. 471.
# Albānī, Al-Silsilat al-ṣaḥīḥa, juz. 5, uk. 263.
# Mubarakfurī, Tuḥfat al-aḥwadhī, juz. 10, uk. 147.

## Marejeo 
* Abu Ya'la al-Musilī, Ahmad b. Ali. Musnad Abi Yaʿla. Imeandaliwa na Hasan Salīm Asad. Damascus: Dār al-Maʾmūn li-l-Turāth, n.d.
* Abu Bakr al-Shaybanī, Ahmad b. Amr. Al-Āḥād wa l-mathānī. Imeandaliwa na Bāsim Fiyṣal Aḥmad Jawābira. Riyadh: Dār al-Dirāya, 1411 AH.
* Albānī, Muḥammad Naṣir al-Dīn al-. Silsilat al-aḥādith al-ṣaḥīḥa wa shayʾ min fiqhihā wa fawāʾidihā. Beirut: Maktabat al-Ma’arif, 1415 AH.
* Amīnī, ́Abd al-Ḥusayn al-. Al-Ghadir. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabī, 1397 AH.
* Baghdadi, ́Abd al-Qadir al-. Khazānat al-adab wa lub lubāb lisān al-ʿArab. Imeandaliwa na Muḥammad Nabīl Ṭarīqī & Amīl Badīʿ Yaʿqub. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmīyya, 1998.
* Baladhuri, Ahmad b. Yahya al-. Answab al-ashraf. Imehaririwa na Muhammad Hamīd Allāh. Misri: Dār al-Maʿārif, 1959.
* Dhahabi, Muhammad b. Ahmad al-. Siyar i'lam al-nubalāʾ. Imehaririwa na Shuʿayb Arnāʾūṭ & Muḥammad Naʿīm ʿArqasūsī, Beirut: Muʾassisat al-Risāla, 1413 AH.
* Dhahabi, Muhammad b. Ahmad al-. Tārikh al-Islām wa waffayāt al-mashahīr wa l-aʿlām. Imehaririwa na ́Umar ́Abd al-Salam Tadmuri. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabī, 1413 AH.
* Ḥākim Nayshabūri, Muhammad b. „Abd Allah. Al-Mustadrak ʿala l-ṣaḥīḥayn. Imeandaliwa na ́Abd al-Raḥmān Mar´ashi. n.p, n.d.
* Hindi, Muttaqi al-. Kanz al-ummal. Imehaririwa na Shaykh Bakri al-Ḥayyānī. Beirut: Mu'assisat al-Risala, 1409 AH.
* Ibn ́Abd al-Barr, Yusf b. „Abd Allah. Al-Istīʿāb fi maʿrifat al-aṣḥāb.

Jamii:Uislamu