Amu Darya

**Amu Darya** (kwa Kiajemi: آمودریا) ni mto mkubwa katika Asia ya Kati. Unaundwa na muungano wa mito ya Vakhsh na Panj. Katika nyakati za zamani mto huo uliangaliwa kama mpaka kati ya Iran na Asia ya Kati.  
[300px|thumb|[Beseni la Amu Darya.]]

## Majina ya kihistoria 
[left|thumb|[Daraja la pantoni kwenye Mto Amu karibu na Urgench.]]
Mazingira ya mto huu yalikaliwa kwa milenia na watu wa makabila na mataifa waliobadilikabadilika wakitunza kumbukumbu katika maandiko. Kwa hiyo kuna majina mbalimbali yaliyohifadhiwa.  

Zamani za Waarya waliohamia Uhindi kutoka Asia ya Kati takriban miaka 4000 iliyopita, mto ulitwa nao "*Vaksu".*   

Wagiriki na Waroma wa Kale waliujua kwa jina la *Oxos* katika Kigiriki na *Oxus* katika Kilatini. 

Jina la kisasa lina asili ya Kiajemi: limefanywa na maneno Amu na Darya. "Amu" (Amul, leo Türkmenabad) lilikuwa jina la mji kando ya mto uliokuwa kituo muhimu kwenye barabara ya hariri. "Darya" ni neno la Kiajemi kwa mto au bahari.  

## Njia ya mto
Chanzo cha maji yake ni hasa theluji ya barafuto mbalimbali katika milima ya Pamir inayolisha matawimto yanayoingia katika Amu Darya. Mto unabeba maji yake kaskazini ambako njia yake inaingia katika maeneo yabisi na hatimaye jangwani hadi kufika kwenye beseni la Ziwa Aral. Ziwa hilo lililishwa kwa milenia na maji ya Amu Darya. Lakini miradi mikubwa ya umwagiliaji iliyoanzishwa katika karne ya 20 ilipunguza kiasi cha maji kwenye mto; Ziwa Aral lilianza kupungua hadi kupotea na zaidi ya asilimia 90 ya eneo lake. Hata mto wenyewe haufiki tena ziwani bali unaishia jangwani kabla ya ziwa.

left|thumb|252x252px|Ramani ya eneo karibu na Bahari ya Aral. Mipaka ya Ziwa Aral ni za mwaka 1960. Hadi wakati ule asilimia 90 zimepotea.
Urefu wa mto wote ni km 2400 na beseni lake ni eneo jumla ya km2 534,739. Maji yote hutoka kwenye milima mirefu kusini ambapo hali ya hewa ya kila mwaka inaweza kuwa zaidi ya mm 1,000. Hata kabla ya kuanzishwa kwa miraddi mikubwa ya umwagiliaji, takriban asilimia 40 ya maji zilipotea jangwani kwa njia ya uvukizaji. 

## Historia 
right|thumb|300px|Vikosi vya Urusi kuvuka Amu Darya, 1873 hivi.
Watu walianza kujenga makazi ya kudumu kwenye karne ya 5 BK wakianza pia kulima.

Amu Darya iliitwa *Oxus* na Wagiriki wa zamani. Katika nyakati za zamani, mto Anu arya ulizingatiwa kama mpaka kati ya Irān na Turan (Asia ya Kati).  Katika itikadi ile hifadhi ya mazingira haikuwa na umuhimu sana. Mifereji haikufunikwa, hivyo kuongeza upotevu wa maji kwa njia ya uvukizaji.

Baada ya kuporomoka kwa ukomunisti beseni la Amu Darya liligawiwa kwa nchi mpya tofauti na usimamizi wa miradi haukuwa mzuri. Upotevu wa maji uliongezeka kwa sababu saruji ya mifereji iliyozeeka ilianza kuvunjika na hivyo kupotea maji zaidi.
600px|thumb|center|Amu Darya ikipita jangwani.

## Tanbihi
## Marejeo mengine 
* 
* Gordon, T. E. 1876. *The Roof of the World: Being the Narrative of a Journey over the high plateau of Tibet to the Russian Frontier and the Oxus sources on Pamir*. Edinburgh. Edmonston and Douglas. Reprint by Ch'eng Wen Publishing Company. Taipei. 1971.
* Toynbee, Arnold J. 1961. *Between Oxus and Jumna*. London. Oxford University Press.
* Wood, John, 1872. *A Journey to the Source of the River Oxus*. With an essay on the Geography of the Valley of the Oxus by Colonel Henry Yule. London: John Murray.

Jamii:Mito ya Afghanistan
Jamii:Mito ya Tajikistan
Jamii:Mito ya Turkmenistan
Jamii:Mito ya Uzbekistan