open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mwana Mnyonge

**"Mwana Mnyonge"** ni jina la kutaja albamu ya kwanza kutoka kwa msanii wa muziki wa kizazi kipya wa Kitanzania, Q Chillah. Albamu ilitayarishwa na Bizz Man kupitia studio za Poa Records. Moja kati ya albamu zinazotia huzuni sana katika kusikiliza kwa kipindi cha 2002-2003.  
## Orodha ya nyimbo
Hii ni orodha ya nyimbo zinazopatikana katika albamu hii.

#Zamani – Q-Chief akiwa na Lady Jay Dee     Zamani     
#Naijutia Nafsi       
#V.I.P – Q-Chief     
#Khadija – Q-Chief     
#Tunatawala – Q-Chief akiwa na Dataz  na Squeezer     
#Nyumbani      
#Mwana Mnyonge – akiwa na Fanani
#Aseme     
#Si Ulinikataa – Q-Chief akiwa na Biz Man
#Mariam      
#Party

## Tazama pia
*Mzee wa Busara
*Washikaji Wenye Vipaji
## Marejeo
Jamii:Albamu za 2002
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Bizz Man
Wafiadini wa China

ya Wafiadini hao.]]
**Wafiadini wa China** ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali waliouawa kwa ajili ya imani yao huko China miaka 1648–1930.

Wengi walikuwa wananchi, hasa walei; wengine walikuwa wamisionari kutoka nchi mbalimbali, wakiwemo maaskofu, mapadri, mabruda na masista. 

Kanisa la Kiorthodoksi linatambua kama watakatifu wafiadini waumini wake 222 waliouawa wakati wa Uasi wa Mabondia wa mwaka 1900. Wa kwanza kati yao ni Metrophanes, Chi Sung.

Kanisa Katoliki linatambua vilevile waumini 120 ambao waliuawa katika miaka 1648-1930 wakatangazwa watakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 1 Oktoba 2000. Wa kwanza wao alikuwa mmisionari Fransisko Ferdinando de Capillas, lakini anayetajwa zaidi ni padri Mchina Augustino Zhao Rong. Kati yao, 87 walikuwa Wachina walei na 33 walikuwa wamisionari kutoka nje; 86 waliuawa katika Uasi wa Waboksa.

Waprotestanti wengi pia waliuawa, lakini hakuna orodha yao rasmi, wala utaratibu wa kuwapa heshima ya pekee.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* 

## Viungo vya nje
*Canonisation of 120 Chinese martyrs: has much changed under communism?
*The First Chinese Saints
*Orthodox Chinese Martyrs 
*Orthodox.cn Account of the Orthodox Chinese Martyrs
Usindikaji wa samaki

**Usindikaji wa samaki** ni mchakato unaohusiana na samaki na bidhaa za samaki wakati hupatikana au kuvunwa halafu hutolewa kwa wateja. 

Ingawa neno hilo linamaanisha hasa samaki, kwa mazoea hupanuliwa kuhusisha viumbehai wa majini ambao pia kuvuna kwa madhumuni ya biashara, ikiwa wamepatikana katika uvuvi wa mwitu au kuvunwa kutoka kilimo cha samaki.

Makampuni makubwa ya usindikaji samaki mara nyingi hufanya kazi zao za uvuvi au shughuli za kilimo. Samaki huharibika haraka sana. Shida kuu ya usindikaji wa samaki ni kuzuia samaki kuharibika, na hii inabakia kuwa na wasiwasi mkubwa wakati wa shughuli nyingine za usindikaji.

Usindikaji wa samaki unaweza kugawanywa katika utunzaji wa samaki, ambao ni usindikaji wa awali wa samaki ghafi, na utengenezaji wa bidhaa za samaki. 

Mgawanyiko mwingine wa asili ni katika usindikaji wa msingi unaohusishwa na uchujaji na kufungia samaki safi kwa usambazaji katika maduka ya rejareja, na usindikaji wa sekondari unaozalisha bidhaa zilizohifadhiwa katika makopo kwa ajili ya biashara ya rejareja na upishi.

Kuna ushahidi kwamba binadamu wamekuwa wakifanya usindikaji wa samaki tangu zama za mawe.

## Tazama pia
* Usindikaji
* Kukausha kwa moshi

Jamii:Teknolojia
Jamii:Uvuvi
Jamii:Chakula
Hawaa (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya Hawaa - Ophiuchus jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini

**Hawaa** (kwa Kilatini na Kiingereza *Ophiuchus*)  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya Dunia yetu. 

## Mahali pake
Hawaa - Ophiuchus lipo kwenye ikweta ya anga likionekana karibu na kanda ya Njia Nyeupe.

Linapakana na makundinyota jirani ya Hayya (mkia) *(Serpens)*, Ukabu *(Aquila)*,  Rakisi *(Hercules)*, tena Hayya (kichwa) , Mizani *(Libra)*,  Akarabu *(Scorpius)* na Kausi (Mshale) *(Sagittarius)*.

Kundinyota la Hayya linakatwa na Hawaa. Hii inalingana na mitholojia ya Kigiriki ambako Hawaa ni mhusika anayebeba au kushindana na nyota inayoonekana kwa pande zake zote mbili.

## Jina
Hawaa (Ophiuchus)  lilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema حواء *ḥawwaaʾ* wakimtaja mtu anayechezea nyoka . Waarabu walifuata hapa mapokeo ya Wagiriki wa Kale waliosema Ὀφιοῦχος  *ofiukhos* yaani “mwenye nyoka”; Ptolemaio  aliingiza kundinyota kwa jina hili katika orodha yake ya  Almagesti.

Wagiriki wa Kale waliona Ophiuchus - Hawaa kama nusu mungu Askulapius aliyeabudiwa kama mganga mkuu. Askulapius aliwahi kufundishwa matumizi ya madawa ya majani  na nyoka na hivyo ishara yake ni fimbo linaloviringishwa na nyoka, ambalo hadi leo ni ishara inayotumiwa na maduka na makampuni ya madawa.

Ophiuchus - Hawaa ni kati ya makundinyota 48 yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio  katika karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Ophiuchus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Oph'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Alpha Ophiuchi au Rasalhague ("kichwa cha mwenye nyoka"). Ina mwangaza unaoonekana wa mag 2.07 ikiwa umbali wa mwakanuru 47 na Dunia.  

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, “Argo Navis” ukurasa 374 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Ophiuchus constellation
*Ophiuchus and Serpens, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Ophiuchus, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Ophiuchus
Familia nyuklia

mwaka 1955 hivi.]]
**Familia nyuklia** (kwa Kiingereza *nuclear family*, *elementary family* au *conjugal family*) ni familia iliyoundwa na wazazi wawili na watoto wao.

Ni tofauti na familia pana, inayohusisha ndugu wengi wa wazazi, na aina nyingine za familia. 

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
* The Nuclear Family from Buzzle.com 
* Early Human Kinship was Matrilineal by Chris Knight. (anthropological debates as to whether the nuclear family is natural and universal).

Jamii:Elimu jamii
Familia pana

**Familia pana** (kwa Kiingereza *extended family*) ni jamii iliyoundwa na ndugu wa vizazi kadhaa, kwa mfano babu, bibi, wazazi na watoto wao, au pia shangazi, mjomba, binamu n.k., si wazazi na watoto peke yao kama familia nyuklia.

Katika nchi ambazo zinakubali mitara, familia zinaweza kuwa pana zaidi. 

## Tanbihi
Makinikia

ya Sagunto, Valencia, Hispania.]]
**Makinikia** (Kiing. *ore concentrate*) ni jina la mchanganyiko wa madini, miamba na wakati mwingine kemikali ambao hutokana na shughuli za  uchimbaji wa metali. Metali nyingi kama chuma, shaba au dhahabu hazipatikani kwa umbo safi lakini kama mtapo (*ore*) ndani ya miamba inayochimbwa. Mtapo unaopatikana ardhini huwa na asilimia kubwa ya miamba ambayo haina tija kiuchumi. Hivyo mtapo hupelekwa kwa kifaa cha kuponda ambapo sehemu yenye madini husika inatenganisha na sehemu isiyo na madini. Mbinu zinazotumiwa kutenganisha sehemu hizi ni pamoja na kutumia nguvu ya sumaku, graviti au kemikali. Matokeo yake ni makinikia ambamo kiwango cha metali ni kubwa kuliko katika mtapo uliochimbwa.  

Makinikia inapelekwa hadi kiwanda ambako madini yake hutenganishwa zaidi na kusafishwa.  

## Jina 
Neno hili limepata umaarufu na kutumiwa zaidi na Watanzania baada ya Serikali ya awamu ya tano, inayoongozwa na rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, John Magufuli, kugundua udanganyifu unaofanywa na makampuni mbalimbali ya uchimbaji madini nchini Tanzania ikiwamo kampuni ya Acacia Mining, kama ilivyofichuliwa na vyama vya upinzani tangu miaka ya nyuma.

Hali hiyo ilipelekea rais John Magufuli kupiga marufuku usafirishaji wa makanikia kwenda nje ya nchi kwa ajili ya kuuchambua ili kupata madini yaliyomo ndani yake. Badala yake aliingia katika mazungumzo na makampuni ya madini nchini Tanzania juu ya kurekebisha mikataba mbalimbali ya madini na kuyataka makampuni yanayojihusisha na uchimbaji wa madini kujenga mitambo *(Smelter)* ya kuchenjua mchanga huo nchini humo, si kuusafirisha kwenda nje ya nchi.

## Marejeo
Jamii:Madini
Binamu

na Alberto, binamu na mume wake, wakicheza pamoja mwaka 1842.]]

**Binamu** ni ndugu wa ukoo tofauti, kwa sababu ni mtoto wa mjomba au wa shangazi, si mtoto wa baba mkubwa, baba mdogo, mama mkubwa wala mama mdogo (ingawa kwa Kiingereza hao wote wanaitwa "cousins").

Kuhusu mahusiano na uwezekano wa kuoana kuna desturi na sheria tofauti duniani.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* European kinship system
* Genealogy.com definition of various cousins 
* Genealogy.com: What makes a cousin? 
* Genetic Genealogy 
* Family Relationship Chart
Petro Zhou Rixin

Wakatoliki wa China.]]
**Petro Zhou Rixin** (Zhujiahe, 1881 hivi - Loujiazhuang 20 Julai 1900) alikuwa kijana mlei wa China aliyefia Ukristo kwa kukatwa kichwa wakati wa Uasi wa Waboksa kwa sababu mbele ya gavana, aliyemhimiza sana kumkana Muumba wa mbingu na dunia, alikataa katakata.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 20 Julai.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa China
Ana Wang

Wakatoliki wa China.]]
**Ana Wang** (Machiazhuang, 1886 hivi - Machiazhuang, 22 Julai 1900) alikuwa bikira wa China aliyefia Ukristo wakati wa Uasi wa Mabondia pamoja na dada yake Lusia Wang Wangzhi na mtoto wa huyo, Andrea Wang Tianqing.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 mwaka 2000. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 22 Julai.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Mabikira

Jamii:Watakatifu wa China
Gabrieli Taurin Dufresse

**Gabrieli Taurin Dufresse, M.E.P.** (Ville-de-Lezoux, Ufaransa, 8 Desemba 1750 - Chengdu, Sichuan, 14 Septemba 1815) alikuwa askofu mmisionari wa Kanisa Katoliki nchini China aliyefia Ukristo kwa kukatwa kichwa baada ya miaka 40 ya utume wenye bidii .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000. 

Sikukuu yao ya pamoja huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wamisionari
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Jamii:Watakatifu wa China
Leo Ignas Mangin

yake halisi.]]
**Leo Ignas Mangin, S.J.** (Verny, Ufaransa, 30 Julai 1857 - Zhujihae 20 Julai 1900) alikuwa padri wa Ufaransa mmisionari nchini China aliyefia Ukristo huko wakati wa Uasi wa Waboksa waliovamia kanisa alimokuwa anawatia moyo waamini wakamchoma mbele ya altare pamoja na Paulo Denn na Maria Zhou Wuzhi .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 mwaka 2000. 

Sikukuu yao ya pamoja huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 20 Julai.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wajesuiti
Jamii:Mapadri
Jamii:Wamisionari

Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Jamii:Watakatifu wa China
Yosefu Zhang Dapeng

Wakatoliki wa China.]]
**Yosefu Zhang Dapeng** (Duyun, 1754 hivi - Guiyang 12 Machi 1815) alikuwa mlei katekista wa China aliyefia Ukristo kwa kusulubiwa.

Alipopokea mwanga wa imani, mara baada ya kubatizwa aliwafungulia nyumba yake wamisionari na makatekista akasaidia kwa kila namna watu fukara, wagonjwa na watoto. Alipopelekwa kwenye mateso ya msalabani, alimwaga machozi ya furaha kwa kujaliwa neema ya kumfia Yesu .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 12 Machi.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa China
Jeromu Lu Tingmei

Wakatoliki wa China.]]
[thumb|[Masalia yake, Lyon, Ufaransa.]]
**Jeromu Lu Tingmei** (1811 hivi - Maokou 28 Januari 1858) alikuwa mlei wa China aliyefia Ukristo kwa kukatwa kichwa pamoja na makatekista wenzake Agata Lin Zhao na Laurenti Wang Bing chini ya kaisari Wenzongxian .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, ila ya kwake mwenyewe tarehe 28 Januari.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa China
Nahari (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya Nahari - Eridanus jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji wa angakaskazi
**Nahari** (kwa Kilatini na Kiingereza *Eridanus*)  ni jina la kundinyota kubwa inayoonekana kwenye angakaskazi na angakusi ya Dunia yetu. 

## Mahali pake
Nahari - Eridanus lina umbo jembamba lakini refu sana likianza jirani ya Jabari kwenye angakaskazi hadi karibu na Wingu Dogo la Magellan katika Tukani kwenye angakusi. 

Linapakana na makundinyota jirani ya ) *(Tucana)* , ) *(Hydrus)*, Nyavu *(Reticulum)*,  Saa *(Horologium)*, Patasi * (Caelum)* , Arinabu *(Lepus)*,  Jabari *(Orion)*, Ng'ombe *(pia Tauri, lat. Taurus)*, Ketusi *(Cetus)*, Tanuri *(Fornax)* na Zoraki *(Phoenix)*.

## Jina
Nahari (Eridanus) lilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema  النهر *an-nahar* kwa maana ya “mto” . Waarabu walitafsiri hapa jina la Ptolemaio aliyetaja nyota hizi vile kwa jina la Ποταμός *potamos* yaani mto katika orodha yake ya Almagesti.

Hatuna uhakika jinsi Wagiriki wa Kale katika mawazo yao kuhusu umbo la Dunia walivyoona Eridanus – Nahari; inaweza kumaanisha "mto" kwa maana ya jumla ya maji yaliyozunguka nchi kavu yote na maji haya waliyaita “Okeanos”, neno ambalo baadaye likawa “ocean” (Bahari kuu) katika lugha za Ulaya. Waandishi wengine wa Ugiriki ya Kale walitaja mto fulani kwa jina “Eridanus”, ama mto Po wa Italia au mto katika kaskazini ya Ulaya ulioishia katika bahari penye kaharabu. 

Eridanus - Nahari ni kati ya makundinyota 48 yaliyotajwa na Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti wakati wa karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Eridanus. Kifupi chake rasmi Ukia ni 'Eri'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Alpha Eridani au Achernar ("mwisho wa nahari") Ina mwangaza unaoonekana wa mag 0.45 ikiwa umbali wa miaka nuru 144 na Dunia.  

 
## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, “Argo Navis” ukurasa 215 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Eridanus constellation
*Eridanus and Serpens, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Eridanus, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Eridanus
Marie Van Brittan Brown

**Marie Van Brittan Brown** (30 Oktoba 1922 – 2 Februari 1999) alikuwa mgunduzi wa mfumo wa usalama nyumbani (CCTV). 

Mwaka 1960 pamoja na mumewe Albert Van Brittan Brown aliunda mfumo wa kwanza wa kuhakikisha usalama nyumbani, dhidi ya visa vya uhalifu.

Jamii:Waliozaliwa 1922
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wavumbuzi wa Marekani
Opera (wavuti)

thumb|Opera
**Opera** ni kivinjari cha wavuti kwa Windows, MacOS, na Linux ambacho ni mifumo ya uendeshaji iliyoandaliwa na Opera Software. Inatumia injini ya mpangilio wa Blink. 

Toleo la mapema ilikuwa ni kwa kutumia injini ya mpangilio wa Presto bado inapatikana, na inaendesha mifumo ya FreeBSD.

Jamii:Intaneti
Kirai

**Kirai** ni kipashio cha muundo chenye neno moja au zaidi lakini ambacho hakina muundo wa kiima na kiarifu.

Muundo wa kiima na kiarifu ni ule ambao unahusisha mtendaji wa tendo na tendo linalotendwa na ambao ndio muundo wa msingi katika lugha yoyote ile. Kiima hukaliwa na nomino kama neno kuu na kiarifu hukaliwa na kitenzi kama neno kuu.

## Sifa za kirai
Kirai hakina muundo wa kiima na kiarifu ambao unahusisha mtendaji wa tendo na tendo linalotendwa.

Uainishaji wa aina za virai hutegemea mahusiano maalumu baina ya maneno na neno kuu, kwa mfano neno kuu katika kirai nomino ni nomino.

Kirai na tungo yaani haina mojawapo ya tungo ambayo tungo nyingine ni neno kishazi na sentensi.

Kirai kikamilishi maana labda ni jibu.

Kirai huweza kutokea upande wa kiima au kiarifu katika sentensi.

Kirai ni kikubwa kuliko neno lakini kidogo kuliko kishazi.

## Aina za virai
**kirai nomino* au *kikundi nomino* (RN): ni neno moja au zaidi ambayo yanafanya kazi ya nomino yaani kutaja mtu, kitu, mahali au hali. Neno kuu katika kirai ni nomino.
**kirai kitenzi* (RT): ni kipashio cha lugha ambacho kinafanya kazi ya kitenzi yaani kuelezea kitendo ndani ya tungo. kirai kitenzi kinaweza kuundwa kwa neno moja au zaidi.
**kirai kielezi* (RE): ni neno moja au zaidi ambayo yanafanya kazi ya kielezi yaani kutoa taarifa zaidi kuhusu kitenzi au tendo; kirai kielezi hutoa taarifa zinazojibu maswali kama vile lini, wapi, vipi, na mara ngapi?
**kirai kivumishi* (RV): ni maneno yanayofanya kazi ya kivumishi yaani yanatoa taarifa zaidi kuhusu kivumishi; neno kuu ndani ya kirai hiki ni kivumishi. Mara nyingi kirai kivumishi huwa sehemu ya kirai nomino. Mfano: mwanafunzi mkimya zaidi amekuwa wa kwanza.
**kirai kiunganishi* (RU): ni kirai ambacho neno linalotawala ndani yake ni kiunganishi. Kwa kawaida kiunganishi hicho hufuatiwa na kirai nomino. Mifano:
# ameweka juu ya meza 
# ameandika kwa kalamu
# amesafiri kwa ndege
**kirai kihusishi* (RH): ni kirai ambacho neno linalotawala ndani yake ni kihusishi. Kwa kawaida kihusishi hicho hufuatiwa na kirai nomino. 

Jamii:Isimu
Jamii:Kiswahili
Michel Lotito

thumb|Cessna 150 ambayo Lotito aliila kwa miaka miwili.
**Michel Lotito** (Grenoble, 15 Juni 1950 - 25 Juni 2007) alikuwa msanii wa Kifaransa aliyekuwa maarufu kwa kula kwa makusudi vitu visivyofaa. Alijulikana kama Mheshimiwa Mangetout ("Mheshimiwa mla vyote").

## Historia
Maonyesho yake yalihusisha kula vyuma, kioo, mpira na vifaa vingine. Alikusanya na kula baiskeli, magari, televisheni, na ndege aina ya Cessna 150, kati ya vitu vingine. Cessna 150 alichukua miaka miwili kuila tangu 1978 hadi 1980. 

Alianza kula vifaa vya kawaida alipokuwa kijana, karibu na umri wa miaka 16, na alifanya hadharani mwanzo mwaka wa 1966. Lotito alikuwa na ugonjwa wa kula vitu visivyofaa unaojulikana kama pica. Madaktari waligundua kwamba Lotito pia alikuwa na utumbo mpana ndani ya tumbo lake ambao uliruhusu matumizi yake ya chuma bila kuumia.

Lotito alidai kuwa hawezi kuteseka kutokana na kula vitu ambavyo kawaida huonekana kuwa sumu. Alimeza takriban kilo moja ya chuma kila siku, akitangulia na mafuta na kunywa kiasi kikubwa cha maji wakati wa chakula. Alisema, hata hivyo, kwamba ndizi na mayai ya kuchemsha humfanya mgonjwa. Inakadiriwa kuwa kati ya miaka 1959 na 1997, Lotito alikuwa amekula karibu tani tisa za chuma.

Njia ya Lotito ya kula chuma ilikuwa kukivunja vipande vidogo kabla ya kujaribu kuvila. Kisha akanywa mafuta akaendelea kunywa maji wakati akimeza chuma. Hii ilitenda kama kilainishi kusaidia kuteleza chini ya koo yake. Pia alikuwa na tatizo la chakula chake cha kawaida. 

Alipewa tuzo ya shaba na kitabu cha Guinness ili kukumbuka uwezo wake. 

Lotito alikufa katika umri wa miaka 57, kutokana na sababu za asili, akazikwa katika Makaburi ya Saint Roch huko Grenoble.

Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Waliofariki 2007
Jamii:Watu wa Ufaransa
Agnes Cao Guiying

Wakatoliki wa China.]]
**Agnes Cao Guiying** (Wujiazhai, 1821 hivi - Xilin 1 Machi 1856) alikuwa mwanamke mjane wa China aliyefia Ukristo.

Baada ya kufiwa mume wake mkorofi, alitumwa na askofu kufundisha katekesi ya Kikristo. Kwa sababu hiyo alifungwa gerezani alipovumilia mateso ya kikatili sana akimtegemea daima Mungu .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, ila ya kwake mwenyewe tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Wafiadini wa China
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa China
Kim Tae-hee

**Kim Tae-hee** (amezaliwa Ulsan, 29 Machi 1980) ni mwigizaji kutoka Korea Kusini. 

Amecheza katika filamu mbalimbali zilizompatia umaarufu nchini.

## Baadhi ya filamu zake
*Stairway to Heaven (2003) 
*Love Story in Harvard (2004) (kwa Kihangul: 러브스토리 인 하버드)
*Iris (2009)
*My Princess (2011)
*Yong-pal (2015)

Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Korea Kusini
Kiwik-Epa

**Kiwik-Epa** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawik katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwik-Epa, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwik-Epa kiko katika kundi la Kipama cha Kati.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwik-Epa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwik-Epa
*lugha ya Kiwik-Epa katika Glottolog
*lugha ya Kiwik-Epa katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mtangawizi

**Mtangawizi** (jina la kisayansi: *Zingiber officinale*) ni mmea wa familia Zingiberaceae katika ngeli ya Monokotiledoni. Mizizi yake yanayoitwa tangawizi hutumika kama kiungo katika chakula na unga wake hutumika katika vinywaji na katika chakula pia.

## Matumizi ya tangawizi
Tangawizi (kwa Kilatini *zingiberis rhizoma*; kwa Kiingereza: ginger (root)) ina umbo kama la mzizi wa manjano na yote miwili hutumika kama viungo katika chakula.

Tangawizi huwa na utomvu wenye mafuta na kampaundi zinazofanya ukali wake. Utafiti wa kisasa umegundua tagawizi inaweza kusaidia kwenye matatizo ya utumbo na kuzuia kutapika. 

Imetazamiwa tangawizi inapunguza maumivu ya viungo vilivyoathiriwa na rumatizimu na athritisi.

## Picha

Gingembre du jardin botanique de Lyon.jpg|Majani
Ginger Plant vs.jpg|Brakti za maua
Zingiber officinale flower.jpg|Maua yaliyotoka
DCP 0778a.jpg|Mizizi
Zingiber officinale20090901 02.jpg|Tangawizi
Ginger powder.JPG|Unga wa tangawizi

## Marejeo
Jamii:Mtangawizi na jamaa
Jamii:Viungo
Jamii:Mitishamba
Eisleben

[250px|thumb|Jumba la [manisipaa na kanisa kuu la Eisleben]]
thumb|Martin Luther alifariki katika nyumba hii
**Eisleben** ni mji katika jimbo la Saksonia-Anhalt nchini Ujerumani. Mji huu ni mashuhuri kama mahali pa kuzaliwa kwa Martin Luther na kwa hiyo jina rasmi ni **Lutherstadt Eisleben** (Eisleben Mji wa Luther). Mnamo mwaka 2015 Eisleben ilikuwa na wakazi 24,198.

## Historia
Mji huu mdogo una historia ndefu. Ilitajwa mara za kwanza katika hati ya mwaka 994 BK. 

Katika karne ya 12 ulikuwa mji mkuu wa dola dogo la makabaila wa Mansfeld. Dola hili pamoja na mji wa Eisleben lilitajirika katika karne ya 13 baada ya kugunduliwa matapo ya shaba na kuanzishwa kwa migodi ya kuchimba madini haya na tasnia ya kuyeyusha shaba hapa. 

Katika karne ya 18 eneo la Mansfeld ilikuwa sehemu ya milki ya Saksonia na baadaye ya Prussia. Baada ya ugawaji wa Prussia mwaka 1945 mji ulikuwa sehemu ya jimbo la Saksonia-Anhalt.

Eisleben si mji tu wa kuzaliwa kwa Luther ni pia mahali alipohubiri mara ya mwisho wa kifo na kuaga dunia. Nyumba za kuzaliwa na kufa kwake ni mahali pa makumbusho zilizopokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

## Viungo vya Nje
* Official homepage
* Luther Sites in Eisleben
* 3D - model of the Birthplace Luther
Lev Yashin

thumb|419x419px|Lev Yashin mwaka 1966
**Lev Ivanovich Yashin** (22 Oktoba 1929 - 20 Machi 1990) maarufu kama "Black spider" au "Black Panther" alikuwa golikipa kutoka  nchini Urusi,wachambuzi wengi wa soka wamesema kwamba huyo ndiye golikipa bora kwa mchezo wa soka kwa kutumia mbinu zake za kuwatisha washambuliaji akiwa golini na kuruka sarakasi akiwa anaokoa mipira,na pia alikuwa mwenyekiti msaidizi wa shirikisho la mpira wa miguu Soviet.

Yashin awapo golini huimarisha safu yake ya ulinzi kwa kuwafokea mabeki wake,alitoka kwenye eneo lake kwenda kuzuia mashambulizi.Alivaa mavazi meusi kuanzia kichwani mpaka miguuni ndiyo maana wakamuita "Black spider" ndiyo sababu ya umaarufu wake.

Yashin alicheza kombe la dunia mara nne kutoka 1958 mpaka 1970 na mwaka 1998 alichaguliwa kwenye timu ya dunia,FIFA inasema kwamba Yashin aliokoa penati 150 kwenye historia ya soka na hakuna golikipa aliyeweza kufanya hivyo na alipokea tuzo ya Ballon d'or na ni golikipa pekee aliyeshinda tuzo hiyo.Mwaka alichaguliwa kuwa golikipa pekee duniani.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Waliofariki 1990
Jamii:Wachezaji mpira wa Urusi
Tangawizi

thumb|220px|Unga wa tangawizi.
**Tangawizi** (kwa Kilatini *zingiberis rhizoma*; kwa Kiingereza: *ginger*) ni mzizi wa mtangawizi.

Umbo la tangawizi ni kama lile la mzizi wa manjano na yote miwili hutumika kama viungo katika chakula.

## Tangawizi kama dawa
Tangawizi huwa na utomvu wenye mafuta na kampaundi zinazofanya ukali wake. Utafiti wa kisasa umegundua tangawizi inaweza kusaidia katika matatizo ya utumbo na kuzuia kutapika. 

Tangawizi inatazamiwa kupunguza maumivu ya viungo vilivyoathiriwa na rumatizimu na homa ya baridi yabisi (arthritis),.

## Athira zisizothibitishwa
Katika elimu ya tiba ya kale tangawizi ilitazamiwa kuwa na tabia nyingi za kujenga afya, lakini matokeo mengi yanayodaiwa mwilini hayajathibitishwa kisayansi:

Imedaiwa kuwa na uwezo ufuatao wa kitiba: 
*kuondoa sumu mwilini, 
*kuua bakteria wa aina nyingi mwilini, hata salmonella, 
*kuondoa uvimbe mwilini, 
*kuondoa msongamano mapafuni.

Tangawizi inayo ‘zingibain’ ambayo huua vimelea mbalimbali vya magonjwa pamoja na mayai yake, 
*kuondoa maumivu ya koo, 
*kuua virusi vya homa, 
*kuondoa maumivu mbalimbali mwilini, 
*kuondoa homa, hata homa ya baridi (chills), 
*kutibu saratani mbalimbali, pamoja na ya tezi dume, 
*kuzuia kuongezeka kwa seli za kansa ya kongosho, 
*kuongeza msukumo wa damu, 
*kusaidia kuzuia shambulio la moyo, 
*kuzuia damu kuganda, 
*kushusha kolesto, 
*kusafisha damu, 
*kusaidia watu wenye kukakamaa kwa mishipa, 
*kutibu shinikizo la juu la damu, 
*kusafisha utumbo mpana, 
*kupunguza mishtuko kwenye utumbo mpana na tumbo kuunguruma, 
*kuondoa kwa urahisi gesi tumboni, 
*kusaidia mfumo wa mmeng'enyo wa chakula, 
*kuzuia kutapika, 
*kusaidia hata wale wanaosafiri baharini wasipatwe na kichefuchefu, 
*kuondoa maumivu kutokana na mkao mmoja wa muda mrefu ama wa kusimama au wa kukaa, 
*kuzuia kuharisha, 
*kusaidia mfumo wa upumuaji na kutuliza dalili za pumu, 
*kutibu tatizo la miguu kuwaka moto, 
*kutibu homa ya kichwa, 
*kupunguza maumivu ya tumbo wakati wa hedhi, 
*kutibu homa za asubuhi hata kwa mama mjamzito, 
*kuimarisha afya ya figo, 
*kusaidia kupunguza uchovu unaotokana na matibabu ya mionzi

## Tanbihi
Jamii:Mitishamba
Pembetatu (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Pembetatu - Triangulum jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini

**Pembetatu** (kwa Kilatini na Kiingereza *Triangulum*)  ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu. Ni tofauti na Pembetatu ya Kusini au Pembetatu ya Kiangazi.
 
## Mahali pake
Pembetatu - Triangulum linapakana na kundinyota jirani za ) *(Andromeda)*, Hutu (Samaki) *(Pisces)*, Kondoo (zamani Hamali, lat. *Aries*) na  Farisi *(Perseus)*:

## Jina
Pembetatu (Triangulum) haikujulikana  kwa mabaharia Waswahili kama kundinyota ya pekee. Waarabu waliijua kwa jina la المثلث *al-muthallath* wakitafsiri jina lililotumiwa na Ptolemaio aliyetaja nyota hizi kwa jina la  Τρίγωνον trigonon yaani pembetatu katika orodha yake ya Almagesti 

Awali Wagiriki waliita  Δελτατων *deltaton* kwa sababu umbo lake linafanana na herufi ya Delta katika alfabeti ya Kigiriki. Eratosthenes alieleza hii ni ishara ya delta ya mto Naili. Katika Ulaya ilitwa kwa muda “Pembetatu Kubwa” (Triangulum Maior) kwa sababu kulikuwa pia na “Pembetatu Ndogo” (Triangulum Minor)  iliyoanzishwa na Johannes Hevelius lakini hii haikuendelea.  Johann Bayer aliita “Triangulum Septentrionalis” (pembetatu ya kaskazini) ili kutofautisha na Pembetatu ya Kusini.
 
Triangulum - Pembetatu ni kati ya makundinyota 48 zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti wakati wa karne ya 2 BK. Ipo pia katika  makundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Triangulum. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Tri'.
 

## Nyota
Nyota angavu zaidi si "Alpha" bali Beta Trianguli au Mothallah. Ina mwangaza unaoonekana wa mag 3.0 ikiwa umbali wa miakanuru 127 kutoka Dunia. 
 

## Tanbihi
 
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Triangulum constellation
*Triangulum, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Triangulum, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Triangulum
 
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, “Argo Navis” ukurasa 215 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331
Hutu Junubi (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Hutu Junubi - Piscis Austrinus jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji wa angakaskazi
 
**Hutu Junubi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Piscis Austrinus*)  ni jina la kundinyota ndogo kwenye angakusi ya Dunia yetu. Ni tofauti na kundinyota Hutu (au Samaki, Piscis). 
 
## Mahali pake
Hutu Junubi (Piscis Austrinus) lipo karibu na ikweta ya anga linapakana na makundinyota jirani ya Mbuzi *(pia Jadi au lat. Capricornis)*, Darubini *(Microscopium)*, Kuruki *(Grus)*, Najari *(Sculptor)* na Ndoo *(pia Dalu au lat. Aquarius)*.  

## Jina
Hutu Junubi (Piscis Austrinus) ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema  الحوت الجنوبي *al-ḥuut al-januubiy* kwa maana ya “samaki ya kusini” . Waarabu walitafsiri hapa jina la Ptolemaio aliyetaja nyota hizi vile kwa jina la Νότιος Ιχθύς *notios ikhthis* katika orodha yake ya Almagesti; jina hili lilitafsiriwa pia kwa السمكة الجنوبية *as-samaka(t) al-januubiya* kwa kuitofautisha na Hutu au Samaki kwenye angakaskazi.
 
Piscis Austrinus - Hutu Junubi ni kati ya makundinyota 48 yaliyotajwa tayari  na Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti wakati wa karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Piscis Austrinus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'PsA'.

## Nyota
Kuna nyota moja tu ambayo ni angavu hii ni Alfa Piscis Austrini au Kinywa cha Hutu *(:en:Fomalhaut)* . Ina mwangaza unaoonekana wa mag 1.16 ikiwa umbali wa miakanuru 25 na Dunia. 
 

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, “Argo Navis” ukurasa 131 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
*Piscis Austrinus, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Piscis Austrinus, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Piscis Austrinus
Nguchiro-bukini

**Nguchiro-bukini** ni wanyama wadogo wa Madagaska wanaoainishwa katika nusufamilia Galidiinae wa familia Eupleridae na ambao wanafanana na nguchiro wa bara la Afrika. Pamoja na fungo-bukini (nusufamilia Euplerinae) wana mhenga mmoja aliyekuwa aina ya nguchiro na aliyevuka Mlango wa Msumbiji miaka milioni 20 iliyopita.

Wanyama hawa ni kama nguchiro wadogo. Mdogo kuliko wote ni nguchiro-bukini miraba-myembamba (g 500) na mkubwa ni nguchiro-bukini wa Grandidier (g 1500). Rangi yao ni kahawia, kahawianyekundu au kijivu na wana miraba mwilini au mkiani isipokuwa spishi mbili za jenasi Salanoia.

Wanatokea misituni lakini nguchiro-bukini miraba-myembamba na wa Grandidier huishi katika maeneo wazi. Huchimba vishimo kama kikingio na spishi kadhaa hutumia matundu katika miti pia. Hula vertebrata wadogo, kama mijusi, vyura na wagugunaji, invertebrata kama wadudu na nge na hata matunda pengine.

## Spishi
* *Galidia elegans*, Nguchiro-bukini Mkia-miraba (Ring-tailed mongoose)
* *Galidictis fasciata*, Nguchiro-bukini Miraba-mipana (Broad-striped Malagasy mongoose)
* *Galidictis grandidieri*, Nguchiro-bukini wa Grandidier (Grandidier's mongoose)
* *Mungotictis decemlineata*, Nguchiro-bukini Miraba-mymbamba (Narrow-striped mongoose)
* *Salanoia concolor*, Nguchiro-bukini Mkia-kahawia (Brown-tailed mongoose)
* *Salanoia durrelli*, Nguchiro-bukini wa Durrell (Durrell's vontsira)

## Picha

Mungo1.jpg|Nguchiro-bukini wa Grandidier
Smalstreepmangoest 2.JPG|Nguchiro-bukini miraba-myembamba
Alaotra carnivore credit Fidimalala Bruno Ralainasolo.jpg|Nguchiro-bukini wa Durrell

## Marejeo
Jamii:Paka na jamaa
Mbwa Mdogo (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya  Mbwa Mdogo - Canis Minor jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini
**Mbwa Mdogo** (kwa Kilatini na Kiingereza *Canis Minor*)  ni jina la kundinyota ndogo kwenye angakaskazi ya Dunia. 
 
## Mahali pake
Mbwa Mdogo - Canis Minor lipo angani si mbali na nyota angavu sana ya Shira *(Sirius)*. Linapakana na kundinyota jirani za Mapacha) (pia Jauza, lat. *Gemini*), Kaa (pia Saratani, lat. *Cancer*), Shuja *(Hydra)* na  Monukero *(Monoceros)*. Haipakani moja kwa moja na Mbwa Mkubwa *(Canis Major)*.

## Jina
Mbwa Mdogo (Canis Minor) halikujulikana  kwa mabaharia Waswahili kama kundinyota ya pekee. Waarabu waliijua kwa jina la الكلب المتقدّم *al-kalb al-mutaqaddim* kwa maana “mbwa wa kutangulia” na hapa walitafsiri jina la Kigiriki liliopatikana kwa Ptolemaio aliyetaja nyota kuu kwa jina la  Πρκυον *prokion* kwa maana ileile  . Wagiriki waliiona nyota ya Alfa Canis Minoris jinsi ilivyotangulia kuonekana angani kabla ya Shira (Sirius) au “Mbwa Mkubwa”.

Kwa hiyo hata Wagiriki hawakuangalia hapa kundinyota lakini walijali tu nyota yake ya Alfa au Procyon. .
 
Canis Minor - Mbwa Mdogo ni kati ya makundinyota 48 yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti wakati wa karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Canis Minor. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'CMi'.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Alfa Canis Minoris au Procyon . Ina mwangaza unaoonekana wa mag 0.34 ikiwa umbali wa miakanuru 11.4 kutoka Dunia yetu. 
 

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, “Argo Navis” ukurasa 131 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331

## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Canis Minor constellation
*Canis Minor, "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
* Star Tales – Canis Minor, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Canis Minor
Kiwik-Ngathana

**Kiwik-Ngathana** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawik katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, idadi ya wasemaji wa Kiwik-Ngathana ilihesabiwa kuwa watu 100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwik-Ngathana kiko katika kundi la Kipama cha Kati.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwik-Ngathana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwik-Ngathana
*lugha ya Kiwik-Ngathana katika Glottolog
*lugha ya Kiwik-Ngathana katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Rudi

**"Rudi"** ni jina la wimbo uliotolewa tarehe 1 Novemba 2017 na msanii wa muziki wa kizazi kipya kutoka nchini Tanzania, Rich Mavoko. Wimbo umemshirikisha msanii wa muziki wa ragga kutoka nchini Nigeria, Patoranking. Huu ni wimbo wa pili kwa Patoranking kushirikiana na msanii kutoka katika ngome ya WCB. Awali alifanya na Diamond Platnumz katika Love You Die uliotoka 1 Septemba, 2017. Ambamo Diamond alikamia kisawasawa ushirikishwaji wake katika wimbo huo.

Wimbo huu wa Rudi ni ushirikiano wa watayarishaji wawili mahiri Abby Daddy akiwa na S2Kizzy. Video ya wimbo huu imeongozwa na Mr. Moe Musa ambaye ndiye aliyeongoza kazi nyingine ya WCB kama vile Halellujah (2017) na Bum-Bum (2014). Wimbo ulitambulishwa kama sauti mnamo tarehe 25, Oktoba, 2017 na kuja kutolewa rasmi mnamo tarehe 1 Novemba, 2017.
thumb|Sampuli ya "Rudi" kama ilivyombwa na Rich Mavoko. Huu ni ubeti mmoja na kiitikio chake.
Wimbo umeimbwa katika toni ya huzuni sana kupita kiasi. Huenda ukawa wimbo wa kwanza wa Mavoko kusikitika sana. Mwanzo hadi mwisho ameimba toni ya huzuni tu na si kupanda na kushuka kama jinsi anavyofanya katika nyimbo zake nyingi za awali. Anamlilia mpenzi wake aliyemwacha siku nyingi, anamwomba arudi katika pendo lao kwani ukimya wake una muumiza. Ubunifu zaidi katika wimbo huu na nyigine kadhaa zilizopita za wasanii wa Nigeria ni kutumia baadhi ya maneno ya Kiswahili katika uimbaji wao. Humu Patoranking kaimba kwa Kiswahili na kutia maneno kama:
"Nikiwa nawe mwenzako ndo napona,
Na nikilala usiku ndotoni nakuona,
Ukipata mafua me napa ka homa"
Kufanya hivi, kunaongeza utangazaji wa Kiswahili kwa upande wa Afrika ya Magharibi. Lengo hasa ni kuisukuma Bongo Flava katika kiwango kingine kabisa. WCB ndio ngome pekee hadi sasa inayothubutu kusukuma muziki huu kimataifa. Awali alifanya A.Y kwa kumshirikisha Maurice Kirya katika wimbo wake wa Binadamu (2004) na Lady Jay Dee kuweni "Makini" alimshirikisha Titi. A.Y yeye aliyemshirikisha Sean Kingston kutoka Jamaica katika wimbo wake wa "Touch Me Touch Me" ambao Miss Triniti.

WCB imeazimia kuusukuma muziki huu wa Bongo Flava mbali zaidi. Hata video ya wimbo huu ilifanywa nchini Uingereza kama ilivyofanywa Halellujah.

Huu ndio wimbo wa mwisho Rich Mavoko kutolewa chini ya lebo ya WCB. Baada ya gumzo kwa takriban miezi mitatu minong'ono ya chini kwa chini ya kwamba Rich katoka WCB.

## Tazama pia
*Kokoro

## Marejeo
Jamii:Nyimbo za Rich Mavoko
Jamii:Nyimbo za 2017
Jamii:Nyimbo zilizotayarishwa na Abby Daddy
Jamii:Nyimbo zilizotayarishwa na S2Kizzy
Sogea Karibu

**Sogea Karibu** ni jina la wimbo wa muziki wa dansi uliotungwa na Kakere Belesa na kuimbwa na Hassan Bitchuka kwa ajili ya Juwata Jazz Band mnamo 1979. Wimbo huu unasifika sana kwa kinanda (organ) chake cha huzuni kilichopigwa na mpigaji nguli wa "The Kilimanjaro Band", Waziri Ally (Kissinger). Sababu zilizopelekea kupiga organ katika wimbo huu, ni kuwa wapigaji wa vyombo vya upepo waligoma (tarumbeta na sax) kwa kuuona wimbo ni mbaya. Lakini baada ya kutoka wote walishangazwa na utamu uliopatikana katika wimbo huu. Sauti kuu ya wimbo huu imeimbwa na Hassan Rehani Bitchuka kwa ustadi wa hali ya juu. Ni moja kati ya nyimbo zilizotamba sana za Juwata Jazz Band kwa kipindi cha miaka ya 1970 na 1980 mwanzoni.

Wimbo unahusu mke mwema aliyekuja kubadilika tabia zisizovumilika katika ndoa. Mwishowe anamtaka abebe kilicho chake heri abaki mwenyewe. Wimbo umeimbwa kwa huzuni wa hali juu kabisa kwa muziki wa dansi wa kipindi hiko. Wimbo huuu ulikuwa utunzi wa Kakere Belesa, Kakere na Bitchuka walikuwa wanaishi nyumba moja ya kupanga miaka hiyo, Kakere alipompa Bitchuka wimbo huu, Bitchuka akafanya marekebisho madogo hasa yale maneno ya mwanzoni mwa wimbo sogea karibu Kakere alikuwa anaimba, Bitchuka akapendekeza heri iwe ya kuongea badala ya kuimba.

Baada ya hatua hiyo kwisha, wakaupeleka kwa wenzao ili wauanzie mazoezi, lakini watu wa ala za upepo chini ya uongozi wa Joseph Lusungu waliususia wimbo huu. Lakini baada ya kutoka wote waliukubali. Licha ya uwezo mkubwa wa Kakere wa kuimba, bado aliona wimbo huu ampatie sahib wake. Hii inadhihilisha ya kwamba wasanii wa zamani hawakuwa na choyo katika kufikisha ujumbe kwa hadhira husika. Uwezo wa Kakere unaweza kuusikia katika wimbo kama vile Asia, Chande, Baby Wangu - zote akiwa Bima. 
## Tazama pia
*Lisemwalo Lipo
*Gama
*Neema
## Viungo vya Nje
*

Jamii:Nyimbo za Juwata Jazz Band
Jamii:Nyimbo za 1979
Fungo-bukini

**Fungo-bukini** ni wanyama wadogo hadi wakubwa kiasi wa Madagaska wanaoainishwa katika nusufamilia Euplerinae wa familia Eupleridae na ambao wanafanana na fungo wa bara la Afrika. Pamoja na nguchiro-bukini (nusufamilia Galidiinae) wana mhenga mmoja aliyekuwa aina ya nguchiro na aliyevuka Mlango wa Msumbiji miaka milioni 20 iliyopita.

Wanyama hawa ni kama fungo wadogo au nguchiro, isipokuwa fosa. Mdogo kuliko wote ni fungo-bukini miraba (sm 20 na g 1500-2000) na mkubwa ni fosa (sm 70-80 na kg 5.5-8.6). Rangi yao ni kahawia au kahawianyekundu.

Wanatokea misituni na hula vertebrata kama lemuri, tandaraka, wagugunaji, mijusi na ndege (fosa na fungo-bukini miraba) au invertebrata kama nyungunyungu, konokono, konokono uchi na lava (falanuki).

## Spishi
* *Cryptoprocta ferox*, Fosa au Fungo-bukini Mkubwa (Fossa)
* *Eupleres goudotii*, Falanuki Mashariki au Fungo-bukini Kahawia Mashariki (Eastern falanouc)
* *Eupleres major*, Falanuki Magharibi au Fungo-bukini Kahawia Magharibi (Western Falanouc)
* *Fossa fossana*, Fungo-bukini Miraba (Malagasy civet au Fanaloka)

## Picha

Fossa fossana (JoRoRe 2004-08-17 18h19m42s).jpg|Fungo-bukini miraba

Jamii:Paka na jamaa
Apple Inc.

thumb|Apple Inc.
**Apple Inc.** ni kampuni ya teknolojia ya kimataifa ya Marekani iliyoko Cupertino, California ambayo inaunda, na kuuza bidhaa mbalimbali za teknolojia kwa watumiaji, programu za kompyuta, na huduma za mtandaoni. 

Kampuni ya Apple ni mojawapo ya makampuni yenye nguvu zaidi duniani. Katika kipindi cha awali, kampuni hiyo ilipata mtikisiko wa kiuchumi, baada ya hapo ilipata umaarufu ambao ulimwengu unauona.

Kampuni ya Apple ilipatikana mnamo 1976 siku ya 1 Aprili.

Nembo ya kwanza ya Apple ilikuwa picha ya Newton. Sio tu jina la bidhaa hii ya Apple pia lilikuwa Newton. Kabla ya kuwasili kwa iPhone, Apple ilikuwa ikiimba ubora sawa wa bidhaa. Lakini mara tu iPhone ilipokuja, Jobs alimaliza uhusiano kati ya Apple na Newton.

Bidhaa za kampuni ya Apple Inc. ni pamoja na smartphone ya iPhone, kompyuta ya kibao ya iPad, kompyuta ya Mac binafsi, mchezaji wa vyombo vya habari vya iPod, smartwatch ya Apple Watch, vyombo vya habari vya Apple TV na HomePod.

Programu ya matumizi ya Apple ni pamoja na mifumo ya uendeshaji wa MacOS na iOS, vyombo vya habari vya iTunes, kivinjari cha Safari, na utengenezaji wa bidhaa ya ILife na iWork. 

Huduma zake za mtandaoni zinajumuisha Hifadhi ya iTunes, Hifadhi ya App ya IOS na Duka la App la Mac, Apple Music, na ICloud.

## Historia
Apple Inc. iliundwa na Steve Jobs, Steve Wozniak, na Ronald Wayne mnamo Aprili 1, mwaka 1976, jijini Cupertino, California, Marekani. Kampuni ilianza kwa kuuza kompyuta zilizojengwa kwa mikono na ilipata mafanikio ya kwanza na Apple I na baadaye Apple II, ambayo ilikuwa moja ya kompyuta za kibinafsi za kwanza kufanikiwa kibiashara.

Mnamo miaka ya 1980, Apple ilizindua Macintosh, ambayo ilikuwa kompyuta ya kwanza ya nyumbani iliyo na interface ya mtumiaji ya panya na ikawa maarufu sana kwa matumizi ya ubunifu na uzalishaji wa maudhui.

Katika miaka ya 2000, Apple iliongoza soko la muziki dijitali na uzinduzi wa iPod, na baadaye iTunes Store, ambayo iliruhusu watumiaji kununua na kushusha muziki mkondoni. Uzinduzi wa iPhone mnamo mwaka 2007 ulisababisha mafanikio makubwa kwa kampuni, ikipata umaarufu mkubwa na kuwa moja ya simu bora zaidi ulimwenguni.

Apple pia imeendelea kuzindua bidhaa nyingine kama vile iPad, Apple Watch, na Macbook, na kutoa huduma kama vile iCloud, App Store, na Apple Music.

Leo, Apple ni kampuni kubwa ya teknolojia duniani, ikiwa na athari kubwa katika sekta ya teknolojia, mtindo wa maisha wa kisasa, na mwenendo wa soko la kimataifa.

## Marejeo
*https://www.cnn.com/2014/07/01/business/apple-fast-facts/index.html
*https://www.businessinsider.com/17-incredible-facts-about-apple-2015-12#apple-was-founded-on-april-1--april-fools-day--in-1976-it-wasnt-until-2011s-posthumous-biography-steve-jobs-that-we-found-out-where-it-got-its-name-turns-out-steve-jobs-had-been-on-a-fruitarian-kick-and-just-really-liked-apples-1

Jamii:kampuni za Marekani
Jamii:Kompyuta
Kratom

**Kratom** (jina la Kilatini: *Mitragyna speciosa*) ni mti wa kijani wa kitropiki katika familia ya kahawa (Rubiaceae) wenye asili ya kusini mashariki mwa Asia. Mti huu unapatikana kwa wingi nchi za Thailand, Indonesia, Malaysia, Myanmar, na Papua New Guinea ambako umetumika kama dawa ya asili tangu karne ya 19. 

Hadi mwaka wa 2018, hakuna majaribio ya kisayansi yaliyofanywa ili kuelewa madhara ya kratom kwa afya. Baadhi ya watu hutumia mti huu kama dawa ya kupunguza maumivu ya muda mrefu, kwa kutibu madhara ya kuacha matumizi ya madawa ya kulevya kama heroini, opioidi au kwa ajili ya burudani.

Madhara madogo ya kawaida yanayotokana na mti huu ni pamoja na kichefuchefu, kutapika, na kuvimbiwa. Madhara makubwa ni pamoja na shinikizo la damu, kuwa mteja wa kudumu wa dawa hii, shida ya kulala, sumu ya ini. Mti huu huweza pia kusababisha kifo. Nchini Marekani, kulikuwa na vifo kumi na tano kutokana na matumizi ya kratom kati ya mwaka 2014 na 2016. Matumizi yake ni kinyume cha sheria kwenye nchi mbalimbali za Ulaya kama vile Uingereza na Ufaransa. Nchini Marekani majimbo yake yana sheria zinazotofautiana kidogo kuhusu matumizi yake. 

Kwenye jamii ambako mti huu unapatikana, Kratom imekuwa ikitumika kama dawa ya asili au mitishamba. Majani yake hutafunwa kupunguza maumivu ya mifupa na kuongeza nguvu, hamu ya chakula na matamanio ya kujamiiana kama vile miraa na kokaini. Majani yake hutumika kutibu majeraha. Hutumika pia kutibu kikohozi, kuharisha na matatizo ya tumbo. Majani yake hutumiwa pia na wafanyakazi wa kazi ngumu ili kuondoa uchovu. Tofauti za matumizi yake hutegemea pia aina za mti wenyewe maana kuna aina mbalimbali zinazotofautiana kati ya nchi na nchi. Huko Thailand Kratom ilitumika kama kitafunio cha kukaribisha wageni na pia ilitumika kwenye ibada za miungu ya jadi.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Kuhusu kratom toka European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction
* Kuhusu kratom toka toxnet

Jamii:Mbuni na jamaa
Jamii:Mitishamba
Jamii:Madawa ya Kulevya
Windows 10

**Windows 10** ni mfumo wa uendeshaji wa kompyuta unaotengenezwa na uliotolewa na kampuni ya Microsoft kama sehemu ya mifumo ya uendeshaji wa Windows NT. Mfumo huu uizinduliwa 29 Julai 2015.  

Tofauti na matoleo yaliyotangulia ya Windows, Microsoft imeunda Windows 10 kama "huduma". Vifaa katika mazingira ya biashara zinaweza kupokea kwa kasi ndogo, au kutumia hatua za msaada wa muda mrefu ambazo hupokea tu updates muhimu, kama vile usalama.

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* Maelezo ya uzinduzi wa Windows 10
*:en:Windows_10
*:en:Microsoft_Windows
*:en:Microsoft_Windows_version_history
*:en:History_of_operating_systems
*:en:List_of_operating_systems
*:en:Comparison_of_operating_systems

Jamii:Kompyuta
Deon Burton

thumb|213x213px|Deon Burton
**Deon John Burton** (alizaliwa tarehe 25 Oktoba mwaka 1976) ni mchezaji wa zamani wa soka kutoka Jamaika ambaye alicheza kama mshambuliaji. 

Klabu zake nyingi katika soka ya Kiingereza zilijumuisha Portsmouth, Derby County na Sheffield Jumatano. 

Aliwakilisha Jamaika kimataifa, ikiwa ni pamoja na mashindano ya Kombe la Dunia ya mwaka 1998, na aliitwa jina la Michezo ya Mwaka wa Jamaika mwaka 1997.

Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Jamaika