Kipandauso

**Kipandauso** ni tatizo linalotambulika kwa maumivu ya kichwa yanayojirudia tena makali hadi kiasi cha kupindukia na ambayo wakati mwingi huambatana na dalili nyingi za mfumo wa neva. 

Jina la Kiingereza "Migraine" limetoka katika neno la Kigiriki ἡμικρανία (*hemikrania*), "uchungu kwa upande mmoja wa kichwa", kutoka ἡμι- (*hemi-*), "nusu", na κρανίον (*kranion*), "fuvu la kichwa".

Kwa kawaida, maumivu hayo huathiri sehemu moja ya kichwa, huku kikidunda kwa muda wa saa 2 hadi 72. Dalili zinazohusiana na hali hii ni pamoja na kichefuchefu, kutapika, fotofobia, fonofobia (ongezeko la usikivu dhidi ya sauti) na uchungu wake kwa kawaida huzidishwa na shughuli za kimwili. Hadi thuluthi moja ya watu wenye ugonjwa wa kipandauso kinachoandamana na maumivu ya kichwa hupata aura: ishara bandia ya matatizo ya macho, hisia, lugha au mwendo inayoashiria kuwa maumivu ya kichwa yatatokea punde.Thuluthi mbili za kesi hizo zinahusika na familia. ila ujauzito unakipunguza. 

Utaratibu wa ugonjwa huu haujatambulika. Hata hivyo, hali hii inaaminika kuwa tatizo la mfumo wa neva.

Matibabu ya kwanza yanayopendekezwa ni dawa za kuondoa maumivu kama vile ibuprofen na acetaminophen ili kutuliza maumivu ya kichwa na antiemetic ili kutuliza kichefuchefu na kuepuka vichocheo. Dawa maalumu kama vile triptan au ergotamine zinaweza kutumika kwa watu wasiosaidiwa na dawa za kawaida za kuondoa maumivu. Zaidi ya asilimia 10 ya watu wote ulimwenguni huathiriwa na kipandauso wakati fulani maishani mwao.

## Ishara na dalili 
Kwa kawaida kipandauso hutokea pamoja na maumivu ya kichwa makali, yanayojisetiri na yanayojirudiarudia ambayo huhusishwa na dalili za mfumo unaojiongoza wa neva. 

Kuna awamu nne zinazoweza kutokea kwa kipandauso, ingawa si sharti mtu azipitie zote : zinazoanza kwa saa mbili hadi siku mbili kabla ya kuanza kwa maumivu au aura  Dalili hizi zinajumuisha visa mbalimbali  pamoja na: mabadiliko kwa halihisi ya moyo, kukereka, mfadhaiko au uforia, uchovu, kushaukia chakula fulani, kukazana misuli (hasa shingoni), uyabisi wa utumbo au kuhara, na kuchukia harufu au kelele.

### Awamu ya aura 
aura ni hali ya neva za macho inayopita na hutokea kabla au wakati wa maumivu ya kichwa.na hujulikana kama kipandauso kimya.

### Awamu ya maumivu 
Kwa kawaida maumivu ya kichwa huathiri upande mmoja, hudunda, na ukali wake huwa wa kadri hadi mkali mno. Kwa kawaida hali hii huja polepole Maumivu ya pande zote mbili huwa hasa kwa watu walio na kipandauso bila aura. Marudio ya kukabiliwa na hali hii hubadilika mara kwa mara, kutoka visa vichache maishani hadi visa kadhaa kwa wiki, huku wastani ukiwa ni mara moja kwa mwezi .

Mara nyingi maumivu huandamana na kichefuchefu, kutapika, usikivu dhidi ya mwanga, usikivu dhidi ya sauti, usikivu dhidi ya harufu , uchovu na kukereka.athari za kawaida zikiwa ni pamoja na: kuhisi kana kwamba dunia inazunguka, wepesi wa kichwan, na kuwa na utatanishi.
Hivyo basi, watu wengi hutafuta chumba kitulivu chenye giza.  Uvimbe au uchungu kwenye ngozi ya sehemu ya juu ya kichwa, na shingo kuwa ngumu ni hali zinazoweza kutokeaKwa muhtasari mmoja, " Baadhi ya watu hupata hisia ya uchangamfu usio wa kawaida baada ya kukabiliwa na hali hii, huku wengine wakiripoti kupata mfadhaiko na unyonge wa mwili."

## Kisababishi 
Kisababishi halisi cha kipandauso hakijulikani Hata hivyo, kipandauso hukisiwa kuhusiana na mchanganyiko wa vipengele vya kimazingira na kijeni.Baadhi ya hali za kisaikolojia yanayohusishwa ni pamoja na: mfadhaiko, wasiwasi na  maradhi ya hisia mseto as are many biological events or s.

### Jenetikia 
Utafiti wa mapacha umedhihirisha uwezekano wa asilimia 34 hadi 51 wa vipengele vya kijeni kuathiri uwepo wa maumivu ya kichwa yanayohusiana na kipandauso. Mojawapo ya hali hizi hujulikana kama kipandauso cha familia cha hemiplejia, aina ya kipandauso chenye aura]] ambacho hurithiwa kwa njia ya  autosomia kuu  Hitilafu hizi zinahusiana na aina za miundo ya jeni za protini zinazohusika kwa usafirishaji wa ioni.Kichochezi kinaweza kutokea na kudumu hadi saa 24 kabla ya dalili kuanza.Athari zingine za kihomoni, kama vile hedhi ya kwanza,  na matumizi ya tembe za kuzuia mimba, ujauzito, muda unaokaribia ukomohedhi naukomohedhi pia huhusishwa na kipandauso. Athari hizi za kihomoni huhusika pakubwa kwa kutokea kwa kipandauso kisicho na aura. Kuhusu vipengele maalum, hakuna ushahidi kuhusu jinsi tairamini inavyoathiri kipandauso nayo monosodium glutamate (MSG) imeripotiwa mara nyingi kuwa kichochezi cha kilishe, mara nyingi ushahidi hauafikiani na wazo hili.

#### Vipengele vya kimazingira 
Vichochezi kwa mazingira ya ndani na nje ni thibithisho kuwa ushahidi wa kijumla ilikuwa duni, lakini ulishauri kuwa watu wenye kipandauso wachukue hatua za kuzuia kipandauso zinazohusiana na ubora wa hewa ya ndani na mwangaza. Wazo kuwa vichochezi hivi hupatikana mara nyingi kwa watu werevu zaidi si kweli. pamoja na ushahidi unaothibitisha utaratibu wa kipandauso kuanzia ndani ya ubongo kisha kuenea hadi kwenye mishipa ya damu. Baadhi ya watafiti huamini kuwa taratibu za kiniuronihuchangia pakubwa, huku wengine wakiamini kuwa mishipa ya damu huchangia zaidi. Watafiti wengine huhisi kuwa athari zote mbili huhusika pakubwa. Kiwango kikubwa cha niurotransmita serotonini, pia inayojulikana kama 5-hydroxytryptamine, inaaminiwa kuhusika. Kuna maelezo mengi kuhusu kutokea kwa hali hii, ikiwa ni pamoja na uchochezi wa kipokezi cha NMDA, hali inayopelekea kalisi kuingia kwenye seli.. Ushahidi unaafiki jukumu la kimsingi wa sehemu za mfumo mkuu wa neva (kama vile shina la ubongo na diensefaloni)  huku utafiti mwingine ukiafiki jukumu la uchochezi kwenye sehemu za pembeni( kama vile kupitia kwaneva za hisia zinayozingira  mishipa ya damuya kichwa na shingo).

## Utambuzi 
Utambuzi wa kipandauso hutegemea ishara na dalili. Kwa watu wenye hali nne kati ya hali tano zifuatazo: maumivu ya kichwa ya kudundadunda, maumivu kudumu kwa saa 4–72, maumivu kwa upande mmoja wa kichwa, kichefuchefu au dalili zinazotatiza maisha ya mtu, uwezekano wa kipandauso ni asilimia 92 Shirika laInternational Headache Society hivi karibuni walibadilisha uainishaji wao mwaka wa 2004. 

Kipandauso kimeainishwa kwa vitengo saba (baadhi ya vitengo hivi vimegawanywa zaidi kwa vijitengo vingi):
* Kipandauso bila aura au "kipandauso cha kawaida", kinahusisha maumivu ya kichwa yasiyoandamana na aura
* Kipandauso chenye aura au "kipandauso maalum", kinahusisha maumivu ya kichwa yanayoandamana na aura. Kwa mara nadra, aura inaweza kutokea bila maumivu ya kichwa au kuandamana na maumivu ya kichwa yasiyohusika na kipandauso. Vijitengo vingine viwili ni kipandauso cha familia na kipandauso mtawanyiko, ambapo mtu anapata kipandauso chenye aura na kinachoandamana na udhaifu wa kimwendo. Ikiwa jamaa kwa familia amewahi kupata hali hii, basi itaitwa "kipandauso cha kifamilia"; la sivyo kipandauso "mtawanyiko". Aina nyingine ni kipanduso cha aina ya basila , ambapo maumivu ya kichwa na aura huandamana na ugumu wa kuongea, hisia ya kuwa dunia inazunguka, kelele kama king'ora maskioni  au dalili zingine nyingi zinazohusiana na shina la ubongo, lakini sio udhaifu wa kimwendo. Awali, aina hii iliaminiwa kufuatia spazimu ya ateri ya basila, ateri inayosafirisha damu kwenye shina la ubongo.

### Kipandauso cha fumbatio 
Utambuzi wa kipandauso cha fumbatio umekumbwa na utata. Baadhi ya utafiti umeonyesha kuwa visa vya kujirudia ya maumivu ya fumbatio yanaweza kuwa ni aina ya kipandauso  Au angalau ni kitangulizi cha kipandauso Sababu nyingine ya kinga ni kuepuka maumivu ya kichwa yanayohusiana na matumizi ya dawa kupita kiasi. Jambo hili ni tatizo linalotolea mara nyingi na linaweza kusababisha maumivu makali ya kichwa kila siku.

### Tiba 
Matibabu ya kuzuia kipandauso yanakisiwa kuwa bora ikiwa yatapunguza visa au ukali wa kipandauso kwa asilimia 50 Miongozo huwa na yamkini viwango thabiti kwa kutathmini topiramate, divalproex/sodium valproate, propranolol nametoprolol kama dawa zilizo na kiwano cha juu zaidi cha ushahidi kuhusu matumizi ya matibabu ya kwanza| yanayopendekezwakwanza . Amitriptyline na venlafaxine vile vile ni bora. Botox imegunduliwa kuwa bora kwa watu wenye kipandauso cha kudumu wala sio wenye kipandauso cha muda tu.

### Tiba mbadala 
[thumb|160px|[Dawa ya Petasites|Petasites hybridus inayotolewa kwenye mizizi ya mti wa (butterbur) imedhibitishwa kuwa bora kwa kuzuia kipandauso.]]
Akupancha ni matibabu bora ya kipandauso. Matumizi ya akupancha "halisi" siyo bora kuliko matumizi ya akupancha "bandia". Hata hivyo, aina zote zimegunduliwa kuwa bora kuliko utunzanji kidesturi, kwani zinaandamana na mathara machache zaidi kuliko matumizi ya dawa ya profilaktiki. Tibamwili, tibamaungo, kupapasa na kupumzika huwa bora sawa na matumizi ya dawa ya propranolol au topiramate kwa kuzuia maumivu ya kichwa yanayohusiana na kipandauso; hata hivyo mbinu iliyotumika kwa utafiti huu ina walakini. Kuna ushahidi ulio na tashwishi wa ubora wa: magnisiamu, enzaimu pacha Q10, riboflavin, vitamini B(12), and Fever-few, ingawa majaribio mwafaka yanafaa kufanywa ili kuthibitisha matokeo haya ya mwanzo.Matumizi ya butterbur yamethibitiwa kuwa bora kati ya matibabu mbadala.

### Vifaa na upasuaji 
Vifaa vya kimatibabu kama vile bayomwitiko na vichochea neva vina manufaa fulani kwa kuzuia kipandauso, hasa wakati dawa ya kuzuia kipandauso zimetumika bila kuzingatia maagizo kama vile kutumia dawa kupita kiasi. Bayomwitiko husaidia watu kufahamu baadhi ya parameta za kifiziolojia ili waweze kuzidhibiti na kujaribu kutulia, hivyo inaweza kuwa bora kwa kutibu kipandauso. Uchochezi neva hutumia vichocheaneva vya kubandika vilivyo sawa na viongozamwendo vya kutibu kipandauso sugu huku matokeo bora yakiwepo hasa kwa visa vya kipandauso kikali Upasuaji wa kipandauso , unaohusu kugandamua neva fulani kwa sehemu ya kichwa na shingo, inaweza kuwa chaguo kwa watu ambao afya yao haijaimarika kufuatia matibabu mengine.

## Udhibiti 
Kuna njia tatu kuu za matibabu: kuepuka vichochezi, kudhibiti dalili kali za ghafla na kuzuia kwa kutumia dawa. Dawa kadhaa za kutibu inflamesheni zisizo na steroidi zimetambulika kuwa bora. Ibuprofen imegunduliwa kupunguza maumivu kikamilifu kwa takriban nusu ya watu wanaoitumia Diclofenacimethibitiwa kuwa bora pia 

Aspirin inaweza kupunguza maumivu wastani ya kipandauso hadi yaliyo makali huku ikiwa na ubora sawa na sumatriptan. Ketorolac  inapatikana kwa muundo wa kudungia mishipani  Kwa ujauzito, acetaminophen na metoclopramide huaminika kuwa dawa salama na bora zaidi hadi trimesta ya tatu ya ujauzito. Dawa hizi hupendekezwa kutumika mwanzoni kwa watu wenye maumivu ya wastani hadi makali au kwa watu wenye dalili hafifu zisizotibika kwa vitoa maumivu vya kawaida.

### Ergotamini 
Ergotaminina dihidroergotamini ni aina ya dawa za kitambo ambazo zingali zinapendekezwa kutumika kutibu kipandauso, za hivi punde zikiwa na muundo wa kunyunyisia pua na kudungia. ni zaa bei nafuu zaidi, na huwa na madhara makali ambayo kawaida ni hafifu.

### Dawa nyingine 
Metoclopramide ya kudungia mishipani au lidocaineya kuingizia puani ni chaguo zingine zilizoko. Njia ya kutibu mfululizo wa maumivu ya kichwa yanayohusiana na kipandauso kwa kutumia kunyoosha uti wa mgongo haina ushahidi wowote. Inapendekezwa kuwa dawa ya opioid na barbiturate isitumike Watu wengi wenye kipandauso hupoteza wakati mwingi wa kufanya kazi kufuatia ugonjwa huu Ugonjwa huu una mikondo minne mikuu: dalili kutoweka kabisa, dalili kuendelea huku zikipunguka wakati unapopita, dalili kuendelea kwa kiwango sawa na ukali uo huo au makabiliano kuzidi kuwa mabaya na kujirudia mara nyingi zaidi. doubling the risk.Kuwa kijana, mtu wa jinsia ya kike, kutumiavizuia mimba vyenye homoni na kuvuta sigara huongeza hatari ya kupata ugonjwa huu. Kipandauso bila aura hakionekani kuwa kipengele.. Uhusiano wa hali hii na matatizo ya moyo sio wazi, huku utafiti mmoja ukiafiki uhusiano huo. 

## Epidemolojia 
[thumb|[Disability-adjusted life year for migraines per 100,000&nbsp;inhabitants in 2004

]]

Kote ulimwenguni, kipandauso huathiri zaidi ya asilimia 10 ya watu  Kipandauso sugu hutokea kwa takriban asilimia 1.4 ya watu hadi 2.2.
gumba|thumb|Visa vya ugonjwa wa kipandauso kwa umri na jinsia
Takwimu hizi hutofautiana sana kwa umri: mara nyingi zaidi, kipandauso huanza kati ya umri wa miaka 15 na 24 na hutokea mara nyingi kwa watu wenye umri wa miaka 35 hadi 45. Wakati wa kubaleghe, kipandauso hutokea mara nyingi kwa wanawake  Huku dalili zikitokomea kwa takriban thuluthi mbili ya wazee, dalili hizi hudumu kwa kati ya asilimia 3 na 10.

## Historia 
thumb|*The Head Ache*, George Cruikshank (1819)
Maelezo ya mwanzo ya yaliyozingatia kipandauso yamo kwa mafunjo ya Eber, yaliyoandikwa takriban mwaka wa 1200&nbsp;BCE kwa kale za Misri Kwa mwaka wa 200 BC, maandishi kutoka kwa Shule ya madaktari ya Hippocrates yalieleza aura inayohusiana na kuona inayotokea kabla ya maumivu ya kichwa na kupata nafuu kidogo kufuatia kutapika. [thumb|left|A trepanated skull, from the [Iron age. Mzunguko wa shimo kwa fuvu la kichwa unazingirwa na ukuaji wa tishu gumu kama mifupa kuashiria kuwa mtu huyo alipona baada ya upasuaji.]] Maelezo ya karneya pili ya Aretaeus of Cappadocia yaliainisha maumivu ya kichwa kwa aina tatu: sefalejia, sefalea na heterokrania. Galen wa Pergamon alitumia neno hemikrania (nusu ya kichwa), ambapo neno kipandauso hatimaye lilikopwa. Tendo hili liliaminika kufanya kazi kwa kupitia "kufungulia mapepo watoroke". Kwa karne ya 17, William Harvey alipendekeza utoboaji tundu kama matibabu ya kipandauso.

Huku majaribio mengi ya matibabu ya kipandauso yakifanyika, ni mpaka mwaka 1868 ambapo matumizi ya dutu ambazo hatimaye ziliweza kuwa bora yalianza. Methysergideilitolewa mwaka wa 1959, na triptani ya kwanza, sumatriptan, kutolewa mwaka wa 1988. Huko Marekani gharama ya moja kwa moja imekadiriwa kuwa dola bilioni 17.. Takriban asilimia 10 ya gharama hii ni ya triptani. Mwaka wa 2011, kampuni ya Merck ilisitisha awamu ya III ya majaribio ya kimatibabu ya uchunguzi wao wa dawa ya telcagepant. 

## Tanbihi
## Marejeo
* 

## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Magonjwa