open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dola la Songhai

thumbnail|Eneo la Dola la Songhai
**Dola la Songhai** ni dola lililostawi Afrika Magharibi hasa katika karne ya 14 hadi karne ya 16.

## Historia
Asili ya Wasonghai ilikuwa Nigeria ya Kaskazini ya leo. Walipanua utawala wao kuelekea magharibi wakapokea Uislamu wakati wa uvamizi wa Almurabitun.

Mnamo mwaka 1250 walikuwa chini ya milki ya Mali lakini katika karne ya 14 walijipatia uhuru tena, wakaanza kushika maeneo ya Mali yenyewe. 

Kilele cha nguvu yake ilikuwa wakati wa mfalme Askia Mohammad I katika karne ya 16 walipotawala eneo kubwa kutoka Kano (Nigeria) hadi pwani ya Atlantiki. Wakati wake mji wa Timbuktu ilitembelewa na msafiri Leo Africanus aliyeleta baadaye habari za nchi hadi Ulaya.

Uchumi wa dola ulisimama kwenye udhibiti wa biashara ya misafara kuvukia Sahara na pia kwenye mto Niger. Biashara iliyotumia njia za bahari ya Atlantiki haikupatikana hadi mnamo mwaka 1400.

Bidhaa zilizosafirishwa zilikuwa hasa dhahabu na chumvi, pamoja na biashara ya watumwa kuvukia Sahara.
Njia kuu ya misafara ilivuka Fezzan kupitia Bilma, Agadez na Gao.

Bandari kuu kwenye mto Niger ilkuwa mji wa Timbuktu ambako misafara ilihamisha bidhaa zao kutoka ngamia kwa mashua za mtoni.

Utawala wao uliporomoka baada ya mashambulizi kutoka Moroko mwaka 1591. Wakati ule mataifa ya Ulaya yameshaanza kufika kwenye mwambao wa Afrika ya Magharibi wakifungua biashara ya moja kwa moja na Ulaya. Umuhimu wa biashara ya ng'ambo ya Sahara ulipungua vikali pamoja na faida iliyopatikana kwa watawala katika maeneo ya Sahel.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* African Kingdoms has a section about the Songhai Empire
* The Story of Africa: Songhay — BBC World Service
* Askiyah's Questions and al-Maghili's Answers  is an essay about the rule of the Songhai Empire from the 15th century. 

Jamii:Madola
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Historia ya Mali
Jamii:Historia ya Mauritania
Jamii:Historia ya Senegal
Jamii:Historia ya Guinea
Jamii:Historia ya Gambia
Jamii:Historia ya Niger
Jamii:Historia ya Nigeria
Dola la Ghana

thumbnail|right|Dola la Ghana
**Dola la Ghana** lilikuwa dola katika eneo la Mali ya leo pamoja na nchi jirani lililotawala upande wa kusini wa njia za Biashara ya ng'ambo ya Sahara.

Dola hilo lilistawi tangu karne ya 2 BK hadi mwaka 1076, likitawala biashara ya dhahabu, pembe za ndovu na chumvi. 

Mji mkuu ulikuwa Kumbi Sale wenye wakazi 30,000 katika Mauretania ya leo. 

Taarifa za wanahistoria Waarabu zimeonyesha ufalme tajiri.

Utamaduni wake haukuwa wa Kiislamu bali wa Kiafrika asilia. 

Mwisho wake ulianza wakati jeshi la Wamurabitun kutoka Moroko lilivuka jangwa la Sahara na kuvamia Kumbi Sale.

Jamii:Madola
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Historia ya Mali
Jamii:Historia ya Mauritania
Milki ya Mali

Kuhusu nchi ya kisasa angalia Mali
thumbnail|Eneo la Dola la Mali.
**Milki ya Mali** ilianza kama ufalme mdogo wa Wamalinke kando ya Dola la Ghana. 

Wakati wa karne ya 13 ilianza kupanuka chini ya mfalme Sundiata Keita. Sundiata mwenyewe alipokea Uislamu mnamo 1240 BK na wafalme baada yake waliendela kuwa Waislamu.

Mfalme wa Mali aliyejulikana zaidi ndiye Mansa Kankan Musa I (1312–1337). Miaka 1324-1325 alihiji kwenda Makka. Alisafiri na dhahabu nyingi sana. Huku Misri alitoa zawadi kiasi cha kuharibu thamani ya dhahabu kwa miaka 12 iliyofuata.

Wakati ule eneo liliweza kuwa la kilometa mraba 1,300,000 na wakazi milioni 20; mji wa Timbuktu ulikuwa kitovu cha biashara na elimu iliyojulikana kote katika umma wa Kiislamu hata Ulaya.

Katika karne ya 14 BK uwezo na utawala wa Mali ulipungua na Dola la Songhai lilichukua nafasi yake.

Jamii:Madola
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Historia ya Mali
Jamii:Historia ya Guinea
Jamii:Historia ya Senegal
Jamii:Historia ya Gambia
Jamii:Historia ya Mauritania
Jamii:Historia ya Niger
Jamii:Historia ya Guinea Bisau
Mbinga Mhalule

**Mbinga Mhalule** ni kata ya Wilaya ya Songea Vijijini katika Mkoa wa Ruvuma, Tanzania, yenye postikodi namba **  57215 **.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka 2022, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,073 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,653 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Ruvuma
Jamii:Wilaya ya Songea Vijijini
Businde (Kyerwa)

Kwa kata nyingine yenye jina hilo, tazama Businde (Kigoma).

**Businde** ni kata ya Wilaya ya Kyerwa katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 17,699 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19,230 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Kyerwa
Ekolojia

**Ekolojia** (gir. οἶκος *oikos* "nyumba" + -λογία *logia* "elimu ya..") ni tawi la biolojia inayoangalia viumbehai na mazingira yao, kama ni hali asilia au viumbehai wengine. 

Kwa hiyo ukiuliza jinsi gani samaki wanahusiana na samaki na wanyama wengine na binadamu pamoja na mimea na hali ya maji wanamoishi unauliza maswali kuhusu ekolojia yao. 

Wataalamu wa ekolojia huchungulia kila kitu kuanzia bakteria ndogo katika myeyusho wa kuwalisha hadi athira ya msitu wa mvua kwa halihewa ya dunia.
 
Ekolojia inalenga kuelewa jinsi gani pande mbalimbali za uhai duniani zinahusiana na mazingira yao. Kila spishi ya viumbehai inategemea makazi maalumu kwa kudumisha maisha yake. Hapo ekolojia inachungulia pia athira ya mabadiliko yanayosababishwa na binadamu kwa makazi haya na ekolojia yao. 

Kwa  mfano matumizi ya madawa ya kuua wadudu katika kilimo yanaweza kubadilisha ekolojia ya makazi kwa nyuki; kupotea kwa nyuki katika eneo kunaathiri pia kustawi wa mimea inayotegemea nyuki kwa kuzalisha matunda yao. 

Kwa hiyo ekolojia ni elimu ya msingi kwa kutambua uharibifu wa mazingira na kutambua hatua muhimu ya kuhifadhi mazingira.

Jamii:Biolojia
Jamii:Hifadhi ya mazingira
Alfabeti ya kifonetiki ya kimataifa

**Alfabeti ya kifonetiki ya kimataifa** (kwa Kiingereza: International Phonetic Alphabet, kifupi **IPA**) ni mfumo wa alfabeti unaolenga kuonyesha sauti za lugha zote duniani. Imetungwa na wataalamu wa isimu wanaoshirikiana katika Shirika la Kimataifa la Fonetiki (International Phonetic Association). Inatumiwa na watunga kamusi, walimu na wanafunzi wa lugha za kigeni, wanaisimu na wafasiri kote duniani. Kwa hiyo tunakuta alama zake katika kamusi na mara nyingi pia kwenye makala za Wikipedia.

Msingi wa IPA ni alfabeti ya Kilatini pamoja na herufi za pekee zilizochukuliwa kutoka alfabeti nyingine. Herufi hizo zinaunganishwa na alama za pekee.

Mfano ni alama zinazoonyesha sauti tofauti ambazo mara nyingi zinaonyeshwa kwa herufi "A" ambazo zinaweza kuwa na sauti tofauti katika lugha na lahaja mbalimbali kama vile a  , ɐ , ɑ , ɒ , æ , ɑ̃ au ʌ  *(bofya pembetatu ndogo kwa kusikia sauti)*.

Orodha ya alama zote za IPA pamoja na sauti inapatikana katika Wikipedia ya Kijerumani hapa "Liste der IPA-Zeichen"

Tangu masahihisho ya mwaka 2005 kuna herufi 107 na alama za pekee 56.

## Marejeo 
Jamii:alfabeti
Jamii:Isimu
Kibhadrawahi

**Kibhadrawahi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wabhadrawahi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibhadrawahi imehesabiwa kuwa watu 53,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibhadrawahi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibhadrawahi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibhadrawahi 
*lugha ya Kibhadrawahi katika Glottolog
*lugha ya Kibhadrawahi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kanoni, Kagera

**Kanoni** ni kata ya Wilaya ya Karagwe katika Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35429** . 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 23,140 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,126 waishio humo.

Kilimo na ufugaji ndizo shughuli kubwa za watu wa Kanoni.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Karagwe
Ndama (maana)

**Ndama** inaweza kumaanisha

*Ndama, mtoto wa ng'ombe, wakati mwingine pia ya mbuzi au kondoo 

*Ndama (Karagwe), kata ya Milaya ya Karagwe, Mkoa wa Kagera, Tanzania
Rodrigues (kisiwa)

thumb|right|300px|Visiwa vya Maskarena kati ya visiwa vya Kiafrika katika Bahari Hindi.
**Rodrigues** ni kisiwa cha Bahari ya Hindi. Upande wa utawala, ni sehemu ya Jamhuri ya Morisi.

Kisiwa kipo km 560 mashariki kwa Morisi yenyewe. Eneo lake ni km² 109; kuna wakazi 41,000.
 
Kijiografia ni sehemu ya funguvisiwa la Maskarena pamoja na kisiwa cha Morisi, kisiwa cha Kifaransa cha Réunion na visiwa vidogo vya Cargados Carajos na Agalega. 

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Visiwa vya Afrika
Jamii:Morisi
Cargados Carajos

[thumb|right|300px|Visiwa vya [Maskarena kati ya visiwa vya Kiafrika katika Bahari Hindi.]]
**Cargados Carajos** (pia **Saint Brandon**) ni visiwa 16 vidogo sana, vyenye eneo la km² 1.3 pekee. 

Viko km 300 kaskazini kwa Morisi, kisiwa ambako kuna makao makuu ya Jamhuri ambayo visiwa hivyo ni sehemu yake. 

Kuna wakazi wachache ambao wanategemea uvuvi.

Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Visiwa vya Afrika
Jamii:Morisi
Agalega

thumb|right|300px|Visiwa vya Maskarena kati ya visiwa vya Kiafrika katika Bahari Hindi
**Agalega** ni visiwa viwili, yaani Kisiwa cha Kaskazini na Kisiwa cha Kusini, takriban km 1,122 kaskazini kwa Morisi ambako kuna makao makuu ya Jamhuri ambayo visiwa hivyo ni sehemu yake. 

Visiwa hivyo vina eneo la km² 70. 

Kuna vijiji vya Vingt Cinq na La Fourche kwenye kisiwa cha kaskazini na kijiji cha Ste Rita kwenye kisiwa cha kusini. 

Wenyeji wanalima mazao ya mnazi pamoja na mboga kwa matumizi yao wenyewe.

Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Visiwa vya Afrika
Jamii:Morisi
Historia ya Msumbiji

aliyevaa kinyago kadiri ya jadi za Msumbiji.]]
**Historia ya Msumbiji** inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Msumbiji. 

Wakazi wa kwanza wa Msumbiji huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi ambao walimeza wakazi wa kwanza inavyothibitishwa na DNA.

Haijulikani lini wafanyabiashara Waarabu walianza kufika ufukoni na kujenga vituo na miji yao. Lakini utamaduni wa Waswahili ulifika hadi sehemu za mwambao wa Msumbiji. Hadi leo kuna aina ya Kiswahili kinazungumzwa kwenye visiwa vya Kirimba.

Mto wa Zambezi ilitumika kama njia ya mawasiliano na biashara kati ya Ufalme wa Mwene Mtapa (Zimbabwe) na wafanyabiashara wa pwani. 

Taarifa za kimaandishi zinaanza na kufika kwa Wareno. Mwaka 1498 Vasco da Gama alifika akiwa njiani kuelekea Bara Hindi. 

Baadaye Msumbiji ikawa koloni la Wareno hadi mwaka 1975 vita vya ukombozi vya miaka 1964-1974 vilipomalizika kwa ushindi.

Hata hivyo baadae vilifuata vita vya wenyewe kwa wenyewe kwenye miaka ya   1977-1992.

Jamii:Msumbiji
Jamii:Historia ya Afrika
Vanessa Williams

**Vanessa Lynn Williams** (amezaliwa Machi 18, 1963) ni mwimbaji, mwigizaji, mtayarishaji, mwanamitindo wa zamani, na Mlimbwende wa Marekani kwa mwaka wa 1984 - kutoka nchini Marekani. Mwaka wa 1983, amekuwa Mwamerika-Mweusi wa kwanza mwanamke kupewa taji la Miss America. Juma saba kabla mwisho wa taji lake, lakini, kashfa ikatokea pale jarida la "*Penthouse"*  liliponunua picha za utupu zisizoruhusiwa za Williams. Akavuliwa taji na kukabidhiwa mshindi wa pili wa taji hilo Bi. Suzette Charles wa New Jersey. Williams akarudi tena akiwa na kazi kama mburudishaji, na kupata teuzi kibao za Grammy, Emmy, na  Tony Award. Mnamo September, 2015 katika shindano la Ulimbwende la America 2016,  Afisa Mtendaji Mkuu wa Miss America  Sam Haskell alimuomba radhi Williams (ambaye awali alisimama kama jaji mkuu) wa kulazimisha kujiuzuru kwake mnamo 1984.

## References 
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Kassambya

**Kassambya** ni kata ya Wilaya ya Missenyi katika Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35314** . Ndani ya kata hii ndimo yalipo makao makuu ya wilaya.  

Kaskazini na Magharibi kata hiyo imepakana na kata ya Nsunga, Mashariki imepakana na kata ya Minziro, Kusini imepekana na kata ya Kyaka katika mto Kagera. 

Inaundwa na vijiji saba ambavyo ni: Kassambya, Bunazi, Mabuye, Nyabihanga, Gabulanga, Omundongo na Kakindo. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 37,028 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 26,633 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,933 waishio humo. 

Kata hiyo ina shule za sekondari mbili ambazo ni: Shule ya sekondari Bunazi na Shule ya sekondari Gabulanga. 

Aidha, kata inazo shule za msingi kumi ambazo ni: Nyabihanga, Omundongo, Bunazi A, Bunazi B, Kabwela, Kassambya, Mature, Itara, Gabulanga na Kakindo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Missenyi
Kibilaspuri

**Kibilaspuri** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wabilaspuri. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibilaspuri imehesabiwa kuwa watu 295,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibilaspuri iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibilaspuri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibilaspuri 
*lugha ya Kibilaspuri katika Glottolog
*lugha ya Kibilaspuri kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Young Africans S.C.

**Young Africans S.C.** (maarufu kama **Yanga**, jina kamili ni **Young Africans Sports Club**) ni timu ya soka ya nchini Tanzania iliyoanzishwa mnamo mwaka 1935, inayoshiriki Ligi Kuu Tanzania Bara. Jina la utani *Timu ya Wananchi au Wanajangwani*.

Imepata kuwa mabingwa mara 30 nchini na mabingwa mara 5 kombe la mabingwa Afrika Mashariki Kagame. 

Katika ngao ya jamii Yanga imeifunga Azam FC kwa jumla ya magoli 8 kwa 7, takribani mara tatu kwa Azam FC kukutana na Yanga katika Ngao ya Jamii na Yanga kumfunga Azam kwenye mechi zote tatu.

## Wachezaji
### Kikosi Cha Sasa 
### Wachezaji wa kigeni
Ligi Kuu ya Tanzania inaruhusu wachezaji wa nje kumi na mbili(12). Yanga kwa sasa wanatumia wachezaji wa kigeni wafuatao:
* Maxi Nzegeli
* Djigui Diarra
* Shedrak Boka
* Andey Boyeli
* Pacóme ZouaZoua
* Mohamed Doumbia
* Balla Conte
* Celéctin Ecua
* Laussine Kouma
* Duke Abuya
* Price Dube
* Frank Assinki

## Heshima 
### Ndani ya Nchi 
thumb|Ofisi kuu za Young Africans zilizoko barabara ya Twiga, Jangwani, Dar es Salaam, Tanzania Mashariki

***Ligi Kuu Tanzania**
** '*Mabingwa (* 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1, 2008–09, 2010–11, 2012–13, 2016–17, 2021–22, 2022–23, 2024–25
***Kombe la FA Tanzania**
** **Mabingwa (3):** 1975, 1994, 1999
***Makombe (1):* 2001
***Kombe la FAT**
** **Mabingwa (3):** 2015–16, 2021/22, 2022/23
** *Makombe (2):* 1996, 2021
***Kombe la Tusker**
* **Mabingwa (5):** 1975, 1993, 1999, 2011, 2012
**Makombe (3):* 1976, 1986, 1990

**Kombe la Shirikisho la CAF**
* *Makombe (1):* 2023

## Ufundi katika Mashindano ya CAF 
* **Ligi ya Mabingwa wa CAF: Onyesho 15** 

::1997&nbsp;– Raundi ya Awali
::1998&nbsp;– Hatua ya Makundi (Nane Bora)
::2001&nbsp;– Raundi ya Pili
::2006&nbsp;– Raundi ya Awali
::2007&nbsp;– Raundi ya Pili
::2009&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::2010&nbsp;– Raundi ya Awali
::2012&nbsp;– Raundi ya Awali
::2014&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::2016&nbsp;– Raundi ya Pili
::2017&nbsp;– Raundi ya Kwanza

::2022&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::2023&nbsp;– Robo fainali

* **Kombe la Washindi wa Mataji ya Afrika: Onyesho 11**

::1969&nbsp;– Robo-fainali
::1970&nbsp;– Robo-fainali
::1971&nbsp;– Kujitoa katika Raundi ya Pili
::1972&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1973&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1975&nbsp;– Raundi ya Pili
::1982&nbsp;– Raundi ya Pili
::1984&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1988&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1992&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1996&nbsp;– Raundi ya Awali

* **Kombe la Shirikisho la CAF: Onyesho 6**

::2007&nbsp;– Raundi ya Kati
::2008&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::2011&nbsp;– Raundi ya Awali
::2016&nbsp;– Hatua ya Makundi (Nane Bora)
::2018&nbsp;– Hatua ya Makundi (16 Bora)
::2022–23&nbsp;– Mshindi wa Pili

* **Kombe la CAF: Onyesho 2**
::1994&nbsp;– Raundi ya Kwanza
::1999&nbsp;– Raundi ya Kwanza

* **Kombe la Washindi wa Mataji la CAF: Onyesho 2**
::1995&nbsp;– Robo-fainali
::2000&nbsp;– Raundi ya Kwanza

## Nembo
thumb|Nembo ya zamani

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
*Facebook
*Twitter
*Instagram
Jamii:Vilabu vya mpira Tanzania
Jamii:Dar es Salaam
Kemondo

**Kemondo** ni kata ya Wilaya ya Bukoba Vijijini katika Mkoa wa Kagera, Tanzania yenye postikodi namba **35225** . 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 21,506 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,900 waishio humo.

## Tazama pia
* Maeneo ya Zama za Chuma ya Kemondo

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Bukoba Vijijini
Buhangaza

**Buhangaza** ni kata ya Wilaya ya Muleba katika Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35538** . 

Kijiografia imezungukwa na mto maarufu kwa jina la mto Ngono na milima ya ikunjo.

Kata hiyo inaundwa na vijiji vinne ambavyo ni: Buyaga, Buhangaza, Kashenge na Rwenshato. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 6,350 .Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,603 waishio humo.

Kata hii ina jumla ya shule tatu za msingi ambazo ni pamoja na Buhangaza, Rwenshato na Buyaga, pia ina shule moja ya sekondari ya Ikondo. 

Katika kata hii shughuli kuu za kiuchumi ni pamoja na kilimo cha zao la kahawa pamoja na migomba. Shughuli nyingine ndogondogo zinazofanyika katika kata hii pamoja na kilimo, ni biashara, uvuvi na ufugaji. 

Chakula cha asili, kama ilivyo kwa mkoa wote wa Kagera, ni ndizi. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Muleba
Butulage

**Butulage** ilikuwa kata ya Wilaya ya Bukoba Vijijini katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,049 waishio humo.

Kata hiyo haipatikani tena katika orodha ya kata tangu mnamo mwaka 2017.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Bukoba Vijijini
Mayondwe

**Mayondwe** ni kata ya Wilaya ya Muleba katika Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35506** . Mayondwe ipo katika muinuko, hivyo ukiwa huko unaweza kuona bandari ya Kemondo iliyopo Bukoba Vijijini, pia unaweza kuona Kagondo, Kamachumu na Ibwera.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 5,888 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,216 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,721 waishio humo. 

Shughuli kuu ya wakazi wa kata ya Mayondwe ni uvuvi katika Ziwa Viktoria. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kagera
Jamii:Wilaya ya Muleba
Leonardo DiCaprio

**Leonardo Wilhelm DiCaprio** (amezaliwa tarehe 11 Novemba, 1974)  ni mwigizaji na mtaarishaji wa filamu maarufu kutoka nchini Marekani.

Huenda akawa anafahamika kama mwigizaji maarufu aliyeigiza katika filamu ya Titanic.

## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Wilaya ya Kahama Vijijini

**Wilaya ya Kahama Vijijini** ilikuwa wilaya ya Mkoa wa Shinyanga. Ilianzishwa baada ya kugawa Wilaya ya Kahama ya awali.

Wakati wa sensa ya 2012 wilaya ilikuwa na wakazi 334,417.

Tarehe 23 Novemba 2012 iligawanywa katika halmashauri mbili, Halmashauri ya Msalala na Halmashauri ya Ushetu.

Kata zake zilikuwa:

Bugarama, Bukomela, Bulige, Bulungwa, Bulyanhulu, Busangi, Chambo, Chela, Chona, Idahina, Igunda, Igwamanoni, Isaka, Jana, Kashishi, Kinamapula, Kisuke, Lunguya, Mapamba, Mega, Mpunze, Mwalugulu, Mwanase, Ngaya, Ntobo, Nyankende, Sabasabini, Segese, Shilela, Ubagwe, Ukune, Ulewe, Ulowa, Ushetu, Uyogo.

## Marejeo
Jamii:Mkoa wa Shinyanga
Jamii:Wilaya za kihistoria za Tanzania
Bukomela

**Bukomela** ni kata ya Wilaya ya Ushetu katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 8,558 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,492 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Shinyanga
Jamii:Wilaya ya Ushetu
Bukene

**Bukene** inaweza kumaanisha
*Bukene (Nzega), kata ya Wilaya ya Nzega, Mkoa wa Tabora, Tanzania
*Bukene (Shinyanga), kata ya Wilaya ya Shinyanga Vijijini, Mkoa wa Shinyanga, Tanzania
Kichakma

**Kichakma** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Bangladesh, Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wachakma. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kichakma nchini Bangladesh imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji labda 100,000 nchini Uhindi (2002). Idadi ya wasemaji mchini Myanmar haijahesabiwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichakma iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichakma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichakma 
*lugha ya Kichakma katika Glottolog
*lugha ya Kichakma kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Bangladesh
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Myanmar
Lyabuke

**Lyabuke** ilikuwa kata ya Wilaya ya Shinyanga Vijijini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19,492 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Shinyanga Vijijini
Mwenge (maana)

**Mwenge** inaweza kumaanisha
* Mwenge, kifaa cha kubeba moto, tochi
* Mwenge wa Uhuru, moja ya ishara za taifa la Tanzania

Mahali kadhaa nchini Tanzania 
* Mwenge (Dar es Salaam), eneo na kituo cha mabasi mjini Dar es Salaam kwenye njia panda ya mitaa ya Bagamoyo na Sam Nujoma
* Mwenge (Lindi Mjini), kata ya Wilaya ya Lindi Mjini, Mkoa wa Lindi, Tanzania.
* Mwenge (Shinyanga), kata ya Wilaya ya Shinyanga Vijijini, Mkoa wa Shinyanga, Tanzania
Kahama (mji)

**Kahama** ni manisipaa iliyo kaskazini magharibi mwa Tanzania na yalipo makao makuu ya wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, wenye halmashauri yake ya pekee hivyo yenye hadhi ya wilaya. Halmashauri ilianzishwa baada ya kugawa Wilaya ya Kahama ya awali. 

## Mahali ilipo
Kahama ipo takriban kilomita 109 (sawa na maili 68) umbali kwa barabara kutokea kusini magharibi mwa Shinyanga ambapo makao makuu ya mkoa yanapatikana. pia ni takriban kilomita 536 sawa na maili 333 umbali kwa barabara kutokea kaskazini magharibi mwa Dodoma ambao ndio mji mkuu wa Tanzania.

## Idadi ya watu
Mwaka 2006 ilikadiriwa kuwa na idadi ya watu 36,000.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa watu 242,208.  na katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 453,654 .

Mji huu ni maarufu kwa uchimbaji wa dhahabu. Pia ni mji wa pili kwa mapato kati ya halmashauri za wilaya, ikitanguliwa na Kinondoni na kufuatiwa na Mufindi. 

Tangu 1984 mji umekuwa makao makuu ya dayosisi ya Kahama ya Kanisa Katoliki.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*[Jimbo Katoliki la Kahama(https://sw.wikipedia.org/wiki/Jimbo_Katoliki_la_Kahama)]

K

Jamii:Miji ya Tanzania 
Jamii:Africa Wiki Challenge 2021 in Tanzania
Shina

**Shina** la neno ni sehemu ya neno inayotumika kuundia neno jipya. 

Kuna aina kuu tatu za mashina neno, nazo ni:
*1. Shina sahili 
*2. Shina ambatano 
*3. Shina changamano

1. Shina sahili ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu moja tu. Mfano: Baba, Mama n.k.

2. Shina ambatano ni aina ya shina lililoundwa kwa mzizi na kiambishi awali cha mtenda. Mfano: pig+a, piga n.k.

3. Shina changamano ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu mbili ambazo ni mzizi wa neno. Mfano Mwana+nchi, Mwana+jeshi, Bata+mzinga n.k.

Jamii:Sarufi
Sao Tome (kisiwa)

**Sao Tome** (kwa Kireno São Tomé) ni kisiwa cha bahari ya Atlantiki karibu na pwani ya Afrika Magharibi. 

Kimeundwa na kilele cha mlima wa safu za volkeno zilizokua kuanzia sakafu ya bahari hadi kufikia usoni pake. Volkeno hizi ni zimwe, si hai tena.

Ndicho kisiwa kikubwa cha Jamhuri ya Sao Tome na Principe, chenye takriban asilimia 90 za watu wote wa nchi. 

Kisiwa hicho kina urefu wa rasi km 48 na upana wa km 32.

Kimo cha milima yake hufikia mita 2,024 juu ya UB. 

Sao Tome iko kaskazini kidogo kwa mstari wa ikweta.

Jina la Sao Tome lamaanisha "Mtakatifu Thomas" kwa sababu Wareno walifika huko mara ya kwanza siku ya Mt. Thomas katika kalenda ya Kanisa Katoliki.

Jamii:Sao Tome na Principe
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Jamii:Visiwa vya Afrika
Nishati ya mwanga

**Nishati ya mwanga** ni aina mojawapo ya nishati ambayo huchochea au huhamsha hisia ya kuona. 

Nishati ni ule uwezo wa kuweza kufanya kazi. Kuna aina nyingine za nishati kama vile: nishati ya jua, nishati ya kikemikali, nishati ya nyuklia, nishati ya maji, nishati ya upepo na aina nyinginezo.

Kuna vyanzo vikuu vya nishati hiyo ambavyo ni vyanzo asili na vyanzo visivyo asili.

Vyanzo asili ni vyanzo ambavyo vina uwezo wa kutoa nishati vyenyewe bila kutegemea vyanzo vingine. Kwa mfano Jua, Kimetameta, Nyota na kadhalika. 

Vyanzo visivyo asili ni vile vyanzo ambavyo haviwezi kutoa nishati vyenyewe, kama vile balbu, tochi na kadhalika.

Jamii:Fizikia
Ufundi

thumb|Ufundi wa kuchonga
**Ufundi** ni ujuzi au maarifa aliyonayo binadamu katika kufanya jambo fulani.

Katika kueleza dhana ya ufundi tunamhusisha binadamu zaidi, kwani ndiye mwenye ujuzi wa pekee unaomtofautisha na viumbe hai wengine.

Jamii:Teknolojia
Jamii:Ustaarabu
Samadi

**Samadi** (kutoka Kiarabu روث, سماد) ni mbolea inayotokana na mabaki ya wanyama waliokufa au mimea ambayo huongeza rutuba kwenye udongo.

## Aina za samadi
Farmyard
*Ni samadi ambayo hutokana na takataka za wanyama wanaofugwa na binadamu.

Mboji
*Ni samadi ambayo hutokana na uozo wa takakataka zitokanazo na mabaki ya wanyama na mimea.

Greenyard
*Ni samadi ambayo hutengenezwa kwa kuzika mimea ya rangi ya kijani kwenye shimo maalum.

## Viungo vya nje
* Application and environmental risks of livestock manure
* Manure advice for use in gardens 
* North American Manure Expo
* Cornell Manure Program
* County-Level Estimates of Nitrogen and Phosphorus from Animal Manure for the Conterminous United States, 2002 United States Geological Survey
* Manure Management, Water Quality Information Center, U.S. Department of Agriculture 
* Livestock and Poultry Environmental Learning Center , an eXtension community of practice about animal manure management
* Antibiotics and Hormones in Animal Manure (Webcast) : A two part webcast series about the science available on potential risks and best management practices related to antibiotics and hormones from animal manure

Jamii:Kilimo
Madawa ya kulevya

**Madawa ya kulevya** ni hatari sana kwa binadamu kwa kuwa husababisha magonjwa kama mapafu na kuharibu utindio wa ubongo.

Mfano wa madawa hayo ni kama kokaini, heroini, bangi na miraa. 

Kuna watu wengi walioathiriwa na madawa ya kulevya, lakini yanazidi kuenea kwa sababu ni biashara kubwa inayoingiza pesa nyingi.

Serikali inatakiwa kutoa elimu kuhusiana na madhara yatokanayo na matumizi ya madawa ya kulevya, kwani ni hatari kwa maisha ya binadamu na kwa jamii.

Mara chache yanaweza kusaidia wagonjwa kwa kuwafanya wasisikie maumivu makali mno.

## Ulevi wa madawa ya kulevya 
Dawa za kulevya hutumiwa kwa njia nyingi ikiwemo kuvuta kama sigara na bangi, kula kama peremende, kumeza kama tembe, kunusia hasa zile dawa za kulevya ungaunga, kunywa kwa zile dawa za kulevya majimaji, au kutafuna na kumeza maji yake kisha kutupa mabaki kama vile miraa. Dawa nyingine hutumiwa kwa njia ya kupikia chakula au vinywaji kama viungo, kujindunga sidano na kupumua mivuke yake ijulikanayo kwa lugha za kimsimu kama "dabbing"

Utumizi wa madawa ya kulevya hufanya mtumiaji alewe na ajisikie huru au kuwa upeo mwingine kuliko wa kawaida. Katika lugha za kimsimu huitwa kuwa ‘high’ au ‘stoned’. Hali hii humfanya mtu awe mtovu wa nidhamu au kufanya mambo ambayo hata mwenyewe atashtuka baadaye akiwa hajatumia madawa.

Pia utumizi huu huathiri mtu kiafya. Kwa mfano ukitumia bangi, utapata kwamba moyo wako wadunda haraka kuliko kawaida, kinywa chako chakauka, macho kuwa mekundu, kusahau kwa haraka na kupata uchu mkubwa wa chakula. Uvutaji wa bangi pia huathiri mapafu, ini na ubongo kufikia hata kuwa mwendawazimu.

Wanawake wajawazito wanapovuta au kutumia bangi huenda wakaavya mimba bila kukusudia, mtoto kuwa hajakomaa vizuri hata wakati wa kuzaliwa.

## Udhibiti wa madawa ya kulevya 
Serikali za nchi nyingi zimedhibiti au hata kupiga marufuku utumiaji wa madawa ya kulevya. Mwakani 1960, kulikuwa na udhibiti wa upanzi wa bangi wa kimataifa.

Nchi nyingine zinaruhusu upanzi na utumizi wa madawa hayo kwa minajili ya matibabu. Kwa mfano bangi inatumika katika kupunguza maumivu ya wagonjwa wa saratani na kuwapa uchu wa chakula wanaokisusua. Heroini ambayo inatokana na dawa ya mofini hutumika katika kupunguza maumivu kwa wagonjwa wa saratani pia.

## Matibabu baada ya uraibu wa madawa ya kulevya 
Walioathirika na utumizi wa madawa ya kulevya huweza kunasuliwa kutoka uraibu ule katika vituo maalumu. Huku, wao huonyeshwa jinsi ya kuishi bila kutumia madawa. Pia wanapewa dawa nyingine zinazowasaidia waache uchu wa madawa ya kulevya.

## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* Kuhusu madawa ya kulevya kutoka Shirika la Afya Duniani (WHO) 
* Jinsi ya kuacha kutumia madawa ya kulevya 

Jamii:Afya
Jamii:Uchumi
Jamii:Madawa ya Kulevya
Principe

**Príncipe** ni kisiwa cha pili cha nchi ya Sao Tome na Principe, iliyopo katika bahari ya Atlantiki, karibu na Afrika Magharibi. Jina lamaanisha "Mfalme mdogo" au "Mwana wa mfalme" kwa lugha ya Kireno,

Kisiwa kina urefu wa km 16 na upana wa km 6. Milima yake hufikia mita 927 juu ya UB na ni vilele cha safu za volkeno zilizokua kuanzia sakafu ya bahari hadi kufikia usoni pake. Volkeno hizi ni zimwe, si hai tena.

Jamii:Sao Tome na Principe
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Jamii:Visiwa vya Afrika
Manispaa

thumb|Manispaa za jiji la dar es salam
thumb|Ramani ya manispaa za Italia
thumb|Manispaa
**Manispaa** (kwa Kiingereza: *municipality*) ni mji wenye kiwango fulani cha kujitawala katika shughuli zake. 

Madaraka hayo ni pamoja na haki ya kutawaliwa na serikali ya mahali iliyochaguliwa na watu wa manispaa (badala ya kusimamiwa na mwakilishi wa serikali kuu) kuamulia na kukusanya kodi fulani katika eneo la maniipaa na kupanga makisio yake yenyewe.  

## Manispaa za Tanzania
Nchini Tanzania manispaa ni mji wenye wakazi zaidi ya 100,000 hadi 500,000.

Katika muundo wa utawala manispaa za Tanzania zinahesabiwa kama wilaya. Serikali ya manispaa huitwa Halmashauri ya manispaa (*Municipal Council*). 

Manispaa za Tanzania ni Bukoba, Dodoma, Iringa, Kahama, Kigoma, Lindi, Morogoro, Moshi, Mtwara, Musoma, Shinyanga, Singida, Songea, Sumbawanga na Tabora.

Halafu kuna manispaa saba ambazo ni sehemu ya majiji mawili. 
*Jiji la Dar es Salaam limegawiwa katika manispaa (wilaya) tano za Kinondoni, Temeke, Ilala, Ubungo na Kigamboni (wilaya mbili za mwisho zimeongozwa mwaka wa 2016).
*Jiji la Mwanza limegawiwa katika manispaa (wilaya) za Nyamagana na Ilemela

Jamii:Miji
Koloto

**Koloto** ilikuwa kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,301 walioishi humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Shinyanga Mjini
Kiungulia

**Kiungulia** (kwa Kiingereza *heartburn*) ni hali ya kusikia maumivu makali katika koo la chakula. 

Maumivu hayo yanatokana na kupanda kwa asidi iliyomo tumboni (asidi haidrokloriki = HCl) inayofanya kazi ya kuua vijidudu vinavyoingia tumboni kwa njia ya chakula na maji. 

Mara nyingi kiungulia kikatokea baada ya tumbo kujaa gesi. 

Kiungulia kinaweza kuwa na sababu mbalimbali ikiwa ni pamoja na kula kwa pupa au kupita kiasi, matumizi ya dawa za kulevya, ujauzito, tumbo kujaa gesi, vidonda vya tumbo n.k.

## Namna ya kuzuia kiungulia
Kiungulia kinaweza kuzuiwa kwa namna mbalimbali. Zifuatazo ni baadhi ya njia za kuzuia kiungulia:
* Epuka kulala mara tu badaa ya kula chakula.
* Epuka kula kupita kiasi. 
* Epuka kula vitu kama maharagwe, mboga za sukuma n.k. 
* Epuka vinywaji vyenye asidi kwa wingi, mfano: soda n.k.
* Epuka matumizi ya dawa za kulevya. 
* Tumia mto pindi ulalapo

## Tiba
Tiba ya kiungulia inaweza kuwa ni ya asili au ya hospitali. Hivyo mtu anayesumbuliwa na kiungulia anaweza kutumia: 
#Dawa za asili kama juisi ya tofaa au ya tangawizi.
#Dawa za hospitali kama Omeprazole ambayo japo huchukua muda kiasi lakini inakuwa na matokeo bora zaidi.

Jamii:Magonjwa
Mwembe (maana)

**Mwembe** inaweza kumaanisha
*Mwembe , mti wa matunda ya maembe
*Mwembe (Same), kata ya  Wilaya ya Same, Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania
Kashishi

**Kashishi** ni kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45713**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 22,487 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,805 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kaliua
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Kiyanga

**Kiyanga** ni kata ya mji wa Nanyamba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 6,866 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,065 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nanyamba Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Maabara

.]]
 huko Poznan, Polandi.]]
 katika maabara ya kemia.]]
**Maabara** (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: Laboratory) ni jengo au chumba maalumu kinachotumika kwa ajili ya majaribio na utafiti wa kisayansi. 

Kuna aina mbalimbali za maabara, mfano: maabara za biolojia, maabara za kemia, maabara za fizikia n.k.

Vilevile kuna maabara zinazotumika katika hospitali na katika majaribio mengine ya kisayansi. Kwa mfano, maabara ya biolojia ni jengo au chumba maalumu kwa ajili ya kufanyia majaribio yahusuyo viumbe hai.

## Historia 
Maabara za zamani katika nchi ya Uingereza zilikuwa za kutengenezea dawa. Vita vya pili vya dunia vilifanya maabara ziwe kubwa kwa minajili ya kutengenezea zana za vita za kiatomiki.

Leo maabara bado zinatumika kwa madhumuni ya kutengenezea na kujaribu dawa, kuunda zana za vita na pia kufundisha katika shule.

## Sheria za maabara
*1. Usiingie ndani ya maabara mpaka uruhusiwe.
*2. Usikimbie ndani ya maabara.
*3. Usile kitu chochote ndani ya maabara.
*4. Usitumie kifaa kilichoharibika.
*5. Ripoti tatizo lolote litakalojitokeza.
*6. Usifanye kitu chochote bila ruhusa
*7. Osha mikono baada ya kumaliza kufanya majaribio au utafiti

## Sifa za maabara
*1. Iwe na madirisha makubwa.
*2. Iwe na milango miwili inayofunguka kwa nje.
*3. Iwe na mfumo mzuri wa umeme.
*4. Iwe na vifaa vya kutosha.

Jamii:Sayansi
Masuguru (Nanyumbu)

Kwa maana nyingine ya jina hili angalia Masuguru

**Masuguru** ni kata ya Wilaya ya Nanyumbu katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2022, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,787 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,945 waishio humo. 

Msimbo wa posta ni 63610.

Kata hii haina sekondari. Ina vijiji vitatu vya Masuguru, Lukula na Lukwika. 

Upande wa kusini ya Masuguru kwenye kitongoji cha Mtambaswala kuna Daraja la Umoja linalovuka mto Ruvuma na kuwezesha usafiri kwa magari kati ya Tanzania na Msumbiji.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nanyumbu
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Masuguru

**Masuguru** inaweza kumaanisha

*Masuguru (Korogwe), kata ya Wilaya ya Korogwe Mjini, Mkoa wa Tanga, Tanzania 
*Masuguru (Muheza), kata ya Wilaya ya Muheza, Mkoa wa Tanga, Tanzania
*Masuguru (Nanyumbu), kata ya Wilaya ya Nanyumbu, Mkoa wa Mwanza, Tanzania
Lukuledi (maana)

Lukuledi inaweza kumaanisha:
*Lukuledi, mto kwenye Mkoa wa Lindi, Tanzania
*Lukuledi (Masasi), kata ya Wilaya ya Masasi, Mkoa wa Mtwara
Mbuyu (maana)

**Mbuyu** inaweza kumaanisha

* Mbuyu, mti mkubwa wa nchi za tropiki

Mahali pa makazi ya watu panapoitwa **"Mbuyuni"** kutokana na kuwepo kwa miti hiyo
* Mbuyuni (Chunya)
* Mbuyuni (Masasi)
* Mbuyuni (Mkoani)
* Mbuyuni (Morogoro)
Mwenge (Masasi)

Kwa maana nyingine ya jina hili angalia hapa Mwenge (maana)

**Mwenge (Masasi)** ilikuwa kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,222 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Masasi Mjini
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Nyasa (maana)

**Nyasa** inaweza kumaanisha

* Ziwa Nyasa, ziwa kubwa katika Afrika ya Mashariki (pia: Ziwa Malawi)
* Wanyasa - jina kwa makabila mbalimbali yanayoishi katika mazingira ya ziwa, pia
* Kinyasa. jina kwa lugha zao hata kama lugha hizi mara yningi hutajwa kwa majina tofauti
*Nyasa (Masasi), kata ya Wilaya ya Masasi Mjini, Mkoa wa Mtwara, Tanzania
Temeke (maana)

**Temeke** inaweza kumaanisha

*Wilaya ya Temeke, ni kitengo cha Jiji la Dar es Salaam chenye hadhi ya manisipaa
*Temeke, kata ndani ya wilaya ya Temeke
*Temeke (Masasi), kata ya Masasi mjini, Mkoa wa Mtwara, Tanzania
Mkuti

**Mkuti** ni kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2022, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,881 . wa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,807 waishio humo.

Jina la Mkuti linatokana na kiongozi wa kimila wa kabila la Wamakua ambaye aliitwa Mwene Mkuti na kuishi eneo ambalo sasa imejengwa ofisi ya CCM.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Masasi Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Masasi (mji)

**Masasi** ni mji katika Mkoa wa Mtwara kusini mashariki mwa Tanzania. Tangu mwaka 2012 ina halmashauri yake na kuwa na hadhi ya wilaya.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, eneo la mji lilikuwa na wakazi wapatao 102,696
waishio humo. . Wakati wa sensa hiyo mji ulikuwa na kata 12.

Eneo la mji ni takriban 400 km². Wakazi wengi hujishughulika na kilimo pamoja na biashara ya mazao ya kilimo. 

Mazao makuu ya biashara ni pamoja na ufuta, karanga, choroko, korosho na njugumawe. Kwa upande wa mazao ya chakula ni mahindi, mtama, mpunga pamoja na muhogo. 

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Tovuti ya Halmashauri ya Mji wa Masasi
*Taarifa Kuhusu Halmashauri ya Mji wa Masasi 

Jamii:Wilaya ya Masasi Mjini
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati

**Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati** inahusu zaidi eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Afrika ya Kati. 

## Historia ya kale 
## Ukoloni wa Ufaransa 
Kwa sababu ya utapakazi wa eneo kwa mabia ya mto Ubangi na mto Shari, Wafaransa wakati wa ukoloni waliita nchi hii Ubangi-Shari (Oubangui-Chari kwa Kifaransa). 

Ilipokuwa koloni la Ufaransa, Ubangi-Shari ziliwekewa mamlaka ya madaraka kama eneo la Jamii ya Wafaransa mwaka wa 1958, lakini baadaye ilipata uhuru tarehe 13 Agosti 1960. 

## Baada ya uhuru 
Kwa miongo mitatu kutoka uhuru, ‘Jamhuri ya Afrika ya Kati’ ilitawaliwa na serikali za mabavu zilizonyakua mamlaka bila kufuata taratibu za demokrasia.

Kwa namna ya pekee Jean-Bédel Bokassa alitawala kuanzia tarehe 31 Desemba 1965 hadi Septemba 1979, akijifanya kaisari tarehe 4 Desemba 1976.

Mwaka wa 1993, kura za kidemokrasia za kwanza zilifanywa na kumchagua Ange-Félix Patassé kuwa Rais. Lakini Rais Patassé alipinduliwa na Jenerali François Bozizé mwaka wa 2003. Baadaye huyo alishinda uchaguzi mnamo Mei 2005 na kuiongoza nchi mpaka Machi 2013 alipolazimika kukimbia.

Kati ya Novemba 2012 na tarehe 23 Julai 2014 vita vya wenyewe kwa wenyewe vilipamba kwa ukatili.

Jamii:Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Aljeria

**Historia ya Aljeria** inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Aljeria. 

## Historia ya kale
Historia inayojulikana ilianza na Waberberi ambao wametokana na mchanganyiko wa wakazi asilia.

Kuanzia mwaka 1000 KK Wafinisia walianza kufika na kujenga miji yao ya biashara kwenye pwani ya Mediteranea. Muhimu zaidi kati ya miji yao ulikuwa Karthago uliopanua utawala wake hadi Uhispania na Gallia (Ufaransa ya Kusini). 

Kumbe Waberber wa bara walijenga milki zao za Numidia na Mauretania.

Katika vita kati ya Karthago na Roma ya Kale Waberber walisimama upande wa Roma, hivyo wakapata uhuru wao kwa muda kidogo, lakini wakati wa karne ya 1 KK Roma ilianza kutawala eneo la Aljeria moja kwa moja.

Numidia na Mauretania zilikuwa mashamba ya Roma na sehemu kubwa ya nafaka za Italia zililimwa huko. 

Mawe ya maghofu ya miji ya kale bado yanaonyesha uhusiano wa Aljeria na Dola la Roma lililoitawala kwa karne nyingi hadi kuja kwa Waarabu katikati ya karne ya 7.

Utawala wa Roma ulivurugika baada ya Wavandali kutoka Ulaya Kaskazini kufika na kuanzisha milki yao kwa muda wa karne moja. 

Jeshi la Kaisari Justiniani I wa Bizanti lilirudisha utawala wa Kiroma, ila baadae katika karne ya 7 uvamizi wa Waarabu Waislamu ulimaliza kipindi cha Kiroma.

## Uvamizi wa Waarabu
Kuanzia mwaka 642 vikosi vya Waislamu Waarabu kutoka Misri walishambulia eneo la Afrika ya Kaskazini. Mwanzoni hawakufaulu kuwashinda Wabizanti lakini baada ya uhamisho wa serikali ya makhalifa kutoka Medina kwenda Dameski, Waumawiya walikaza jitihada huko Afrika ya kaskazini.

Mwaka 670 jeshi kubwa la Waarabu likaunda mji wa Kairuan kusini ya Tunis ya leo na mji huu ulikuwa kitovu cha uenezaji. Walipoenea katika Aljeria ya leo walirudishwa na Waberber Wakristo kwa msaada wa Wabizanti lakini jeshi lililofuata lilishinda na kufikia mwaka 711 Afrika ya kaskazini yote (maana yake nchi za leo za Tunisia, Aljeria na Moroko) zilikuwa chini ya utawala wa Waarabu. Hapo sehemu kubwa ya Waberber walifanya haraka kujiunga na Uislamu wakasaidiana na Waarabu.

Matokeo hayo yalikuwa chanzo cha mabadiliko makubwa na ya kudumu, maana yake upanuzi wa lugha ya Kiarabu kati ya wananchi na uenezaji wa Uislamu.

## Ukoloni wa Wafaransa
Historia ya karibuni imeacha kumbukumbu yake inayoonekana katika athira kubwa ya lugha na utamaduni wa Kifaransa kutokana na ukoloni wa Ufaransa kati ya miaka 1830 na 1962.

Kwa Marais wa nchi tangu uhuru wa Aljeria, angalia Orodha ya Marais wa Aljeria.

Kwa sasa Aljeria inajenga upya umoja wa kitaifa baada ya vita ya wenyewe kwa wenyewe iliyoisha mwaka 2002.

Nchi imebaki na idadi kubwa (25-30%) ya wakazi wa kabila la Waberber ambao kihistoria ndio wakazi asilia. Lakini kwa lugha, utamaduni na historia Aljeria ya leo ni sehemu ya dunia ya Kiarabu. 

Jamii:Algeria
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Burkina Faso

thumb|Bendera ya nchi ya Burkina Faso.
**Historia ya Burkina Faso** inahusu eneo la Afrika ya Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Burkina Faso. 

## Historia ya awali
Wawindaji-wakusanyaji waliishi nchini kuanzia miaka ya 14000 KK hadi 5000 KK hivi. Kilimo kilianza miaka 3600 KK - 2600 KK.

Wamossi, Wafulani na Wadyula walivamia eneo hilo katika karne ya 8 hadi karne ya 15 BK.

Kuanzia karne ya 11 Wamossi waliunda falme kadhaa, muhimu zaidi ukiwa ule wa Wagadugu.

## Koloni la Wafaransa
Nchi ilianzishwa na Wafaransa kwa njia ya kugawa koloni la Kodivaa mwaka 1919. Jina la koloni jipya lilikuwa Volta ya Juu (kwa Kifaransa: Haute Volta), kutokana na mto Volta unaoanzia huko.

Kati ya miaka 1932 na 1947 eneo lake lilitawaliwa na makoloni ya jirani. 

## Baada ya uhuru
Tangu mwaka 1960 nchi ikawa huru.

Kiongozi wa nchi Thomas Sankara alibadilisha jina la nchi tarehe 4 Agosti 1984 kuwa Burkina Faso, yaani nchi ya watu waadilifu (kwa lugha ya Kimossi).

Jamii:Burkina Faso
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Botswana

thumb|Bendera ya nchi ya Botswana.
**Historia ya Botswana** inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Botswana. 

Wakazi wa kwanza wa eneo hilo huaminiwa walikuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu waliokuwa na ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Jamii:Botswana
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Chad

**Historia ya Chad** inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Chad. 

Katika milenia ya 7 KK kulikuwa na watu wengi sana katika beseni ya ziwa Chad.

Katika historia kabla ya ukoloni, mara nyingi wakazi wa kaskazini, ambao ni Waarabu au walioathiriwa na utamaduni wao, waliwapiga vita watu wa kusini na kuteka wafungwa kama watumwa. Hivyo hadi leo uhusiano kati ya kusini na kaskazini ya nchi ni mgumu.

Tangu mwaka 2003 petroli imekuwa ikiongoza kati ya bidhaa zinazopelekwa nje ya nchi badala ya pamba.

Tangu mwaka huo Mgogoro wa Darfur nchini Sudan umevuka mpaka na kuvuruga Chad pia. Ikiwa kati ya nchi zinazoongoza duniani kwa ufukara na ufisadi, ilipata shida kupokea wakimbizi kwa mamia elfu. 

Ingawa kulikuwa na vyama vingi vya siasa na mapigano ya kisiasa pamoja na majaribio ya mapinduzi, mamlaka ilibaki imara mikononi mwa Rais Idriss Déby na chama chake, Patriotic Salvation Movement, hadi alipouawa mwaka 2021.

Jamii:Chad
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Kodivaa

**Historia ya Kodivaa** inahusu eneo la Afrika ya Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kodivaa. 

Baada ya uhuru (7 Agosti 1960), iliwahi kuwa kati ya nchi tajiri zaidi barani Afrika, lakini tangu mwaka 2002 uchumi na hali ya maisha kwa jumla viliharibika kutokana na vita ya wenyewe kwa wenyewe (2002-2011).

Jamii:Cote d'Ivoire
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Gabon

**Historia ya Gabon** inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Gabon. 

## Historia Baada ya uhuru
[thumb|kushoto|Rais [Omar Bongo Ondimba wa Gabon (kushoto) akiwa Washington, USA.]]
Jamhuri ya Gabon, kutoka kushinda uhuru kutoka ukoloni wa Ufaransa tarehe 17 Agosti 1960, imeongozwa na Rais watatu, Léon M'ba, El Hadj Omar Bongo ambaye amekuwa kiongozi kutoka mwaka wa 1967 hadi kifo chake (2009: ndiye aliyekuwa kiongozi barani Afrika aliyeshikilia uongozi kwa muda mrefu zaidi), halafu mwanae Ali.

[thumb|Nyumba ya baraza, [Libreville]]
Mwaka wa 1990 Gabon ilianza demokrasia ya vyama vingi na katiba ya kidemokrasia ambayo inaruhusu ukweli wa uchaguzi na utekelezaji wa idara za serikali. 

Mnamo Mei 11, 2021, ujumbe wa Jumuiya ya Madola ulisafiri kwenda Gabon wakati Ali Bongo alipotembelea London kukutana na katibu mkuu wa shirika hilo, ambalo linakusanya nchi 54 zinazozungumza Kiingereza.

Jamii:Gabon
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Gambia

**Historia ya Gambia** inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Gambia. 

Eneo la Gambia lilikuwa sehemu ya Dola la Mali na Dola la Songhai.

Nchi kama ilivyo leo imepatikana kutokana na mvutano kati ya Uingereza na Ufaransa wakati wa ukoloni. 

Mwanzoni Uingereza ilitafuta njia ya maji kwa ajili ya biashara, bila kujali utawala wa nchi. 

Mapatano kati ya Ufaransa na Uingereza baada ya vita vya Napoleon Bonaparte yaliimarisha hali hiyo. Wafaransa walichukua eneo lote kubwa la Senegal na Waingereza ile kanda ndogo ndani ya Senegal.

Tangu uhuru wa nchi zote mbili palikuwa na mpango wa kuziunganisha kwa njia ya shirikisho lililoanzishwa mwaka 1982 lakini Gambia ilitoka katika mapatano hayo mwaka 1989.

Hadi 1994 Gambia ilifuata mfumo wa demokrasia ya vyama vingi lakini mwaka ule uasi wa wanajeshi ulipindua serikali na kuwa chanzo cha utawala wa Yahya Jammeh aliyekuwa kiongozi, kwanza kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi, baadaye kama rais aliyechaguliwa mwaka 1996 na tena miaka 2001, 2006 na 2011. Isipokuwa mwaka 2001 wapinzani na watazamaji wa nje walilalamika ya kwamba kura hizi hazikuwa huru. 

Mwaka 2013 Jammeh alitoa Gambia katika Jumuiya ya Madola kama chombo cha ukoloni mamboleo.

Mwaka 2015 Jammeh alitangaza Gambia kuwa nchi ya Kiislamu na mwaka uliofuata alitangaza Kiarabu kuwa lugha rasmi badala ya Kiingereza.

Katika uchaguzi wa rais wa mwaka 2016 vyama vya upinzani viliungana, na mgombea wao Adama Barrow alishinda. Awali Jammeh alikubali kushindwa, lakini baada ya siku nane alitangaza ya kwamba alitaka kubatilisha matokeo na kuwa na uchaguzi mpya.

Wananchi wa Gambia walianza kukimbilia nchini Senegal.

Tarehe 19 Januari 2017, rais mteule aliapishwa katika ubalozi wa Gambia huko Dakar, Senegal,  halafu wanajeshi wa Senegal, Nigeria na Ghana walivamia nchini Gambia ili kumuondoa Yahya Jammeh  madarakani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa.

Mnamo tarehe 21 Januari 2017, Jammeh alikubali kuachia madaraka.

Jamii:Gambia
Jamii:Historia ya Afrika
Historia ya Eswatini

**Historia ya Eswatini** inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Ufalme wa Eswatini. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Waswati walianzisha ufalme wao katikati ya karne ya 18 chini ya Ngwane III; mipaka ya sasa ilikubalika mwaka 1881.

Baada ya vita kati ya Waingereza na Makaburu, Swaziland ilukuwa nchi lindwa ya Uingereza tangu mwaka 1903 hadi 1967.

Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.

Uswazi unatawaliwa tangu mwaka 1986 na mfalme Mswati III. Mfalme anapingwa mara nyingi kwa sababu anatumia pesa nyingi kwa ajili yake binafsi ilhali wananchi ni maskini sana. Kwa muda mwingi wa uhuru wa nchi katiba imesimamishwa, na mfalme ametawala alivyotaka pamoja na mama yake.

Mnamo Aprili 2018 jina la nchi limebadilishwa kuwa Ufalme wa Eswatini.

Jamii:Historia ya Eswatini
Jamii:Historia ya Afrika