open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwineari

[thumb|[Sanamu yake huko Pluvigner, Ufaransa.]]
**Gwineari** (pia: **Guigner, Fingar**) alikuwa Mkristo wa Eire aliyefia dini yake katika karne ya 5 au ya 6 ama Cornwall, nchini Uingereza, ama Bretagne, nchini Ufaransa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*

Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Jamii:watakatifu wa Ufaransa
Sikiliza Wikipedia

**Sikiliza Wikipedia**, inajulikana kama L2W :

Sikiliza Wikipedia, ni vyombo vya habari vya sauti iliyotengenezwa na Mahmoud Hashemi na Stephen LaPorte ambayo inatafasiri makala mpya za Wikipedia kwenda kwenye picha na sauti. Maombi ya program ya chanzo wazi inatengeneza takwimu za wakati halisi zenye sauti kutoka kwenye michango ya Wikipedia ulimwenguni. Kufanikishaa hili L2W inatumia maktaba ya picha.

## Marejeo 
Jamii:Wikipedia
Jamii:USW CHSS
Wikiwand

**Wikiwand** ni programu ya wamiliki iliyotengenezwa kwa unganishwa ili kuangalia makala za Wikipedia inayopatikana katika mitandao ya vivinjari mbalimbali kama kivinjari bila malipo au programu ya simu. Inaongeza wamiliki unganishi desturi urambazaji, matangazo, na makala zilizo dhaminiwa.

## Marejeo 
Jamii:Wikipedia
Jamii:USW CHSS
Walter wa Pontoise

la kioo cha rangi.]]
**Walter wa Pontoise, O.S.B.** (pia: **Gautier, Gaultier, Gaucher, Gualtierus**; Andainville, Picardie, 1030 hivi  &ndash; Pontoise, Ijumaa Kuu 1099 hivi) alikuwa mmonaki padri wa Utawa wa Mt. Benedikto nchini Ufaransa, ambaye alikubali kuweka pembeni hamu yake ya kuishi upwekeni akaongoza kama abati wa kwanza monasteri karibu na Paris akitoa mfano wake katika kushika kanuni pamoja na kupinga usimoni wa waklero hata akashindana na mfalme Filipo I wa Ufaransa. 

Mwaka 1094 alianzisha monasteri ya kike.

Alitangazwa mtakatifu na askofu mkuu Hugo wa Rouen mwaka 1153, wa mwisho kutangazwa na mtu asiye Papa katika Kanisa la Magharibi  “The last case of canonization by a metropolitan is said to have been that of St. Gaultier, or Gaucher, abbat [sic] of Pontoise, by the Archbishop of Rouen, A.D. 1153.  A decree of Pope Alexander III, A.D. 1170, gave the prerogative to the pope thenceforth, so far as the Western Church was concerned.”.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 119-120
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 103-104

## Viungo vya nje
*Walter of Pontoise
*Walter of Pontoise 
* San Walter (Gualtiero, Gualterio) di S. Martino di Pontoise

Jamii:mapadri
Jamii:watawa waanzilishi
Revo Soekatno

**Revo Akra Giri Seokanto** (amezaliwa 2 Agosti 1975) ni mtafiti wa Kiindonesia, mjasiriamali, na msaidizi wa Wikipedia. Yeye hutumia jina Meursault2004.

Revo alipokea kutambuliwa katika vyombo vya habari kama mmoja wa waanzilishi wa Wikipedia wa Indonesia kwani wasifu wake ulichapishwa katika gazeti la kitaifa lililosambazwa Kompas mnamo 26 Desemba 2006 Kufuatia Nakala ya Mtu wa Mwaka "Wewe" (2006).

## Marejeo 
Jamii:watu wa Wikipedia
Jamii:watu wa Indonesia
Oto wa Ariano

.]]
**Oto wa Ariano** (Roma, Italia, 1040 - 23 Machi, 1127) alikuwa mmonaki Mbenedikto halafu mkaapweke kutoka familia tajiri, ambaye alishika toba baada ya kuwa askari katika ujana wake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila tarehe 23 Machi. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
*A.D’Agostino, ''Sant'Ottone Frangipane* - Ariano, Stab. Tip. Appulo Irpino, 1892.
*B.A.Grasso, *Sant'Ottone Frangipane nella storia e nella leggenda* - Ariano, Stab. Tip. Appulo Irpino, 1901.                                
*F.De Stasio-D. Minelli, *I Santi Patroni di Ariano e le Sante Spine'' - Marigliano, 1982

## Viungo vya nje 
*Sant’Ottone Frangipane 

Jamii:Waliozaliwa 1040
Jamii:Waliofariki 1127
Jamii:wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Italia
Jan Sokol (mwanafalsafa)

thumbnail|right|200px|Jan Sokol

**Jan Sokol** (18 Aprili 1936 – 16 Februari 2021) alikuwa mwanafalsafa, mpinzani, mwanasiasa na mtafsiri wa Ucheki. Aliwahi kuwa Waziri wa Elimu, Vijana na Michezo mnamo 1998 chini ya Waziri Mkuu Josef Tošovský. KUanzia mwaka 1990 mpaka mwaka 1992 Alikuwa Mjumbe wa Bunge la Prague.

## Marejeo 
Jamii:Wanafalsafa wa Ucheki
Jamii:Wanasiasa wa Ucheki
Jamii:USW CHSS
Severo wa Catania

**Severo wa Catania** (alifariki Catania, Sicilia, 814) alikuwa askofu wa 19 wa mji huo, leo nchini Italia.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Santi Correnti. *La città semprerifiorente*. Catania, Greco, 1977.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 8
Jamii:Waliofariki 814
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Rose Stephenson-Goodknight

thumbnail|right|200px|Rosie Stephenson-Goodknight
**Dame Rosie Gojich Stephenson-Goodknight** (amezaliwa Desemba 5. 1953)  anayejulikana kwenye Wikipedia kama Rosiestep ni mhariri wa Wikipedia wa Marekani ambaye anajulikana kwa jaribio lake la kushughulikia upendeleo wa kijinsia katika kamusi elezo kwa kuendesha mradi wa kuongeza idadi na ubora wa wasifu wa wanawake.

## Marejeo 
Jamii:watu wa Wikipedia
Jamii:wanawake wa Marekani
Sandister Tei

180px|thumb|right|Sandister Tei
**Sandister Tei** ni mtaalamu wa vyombo vya habari wa nchini Ghana ambaye alitunukiwa taji la mwanawikimedia wa mwaka mnamo Oktoba 2020 na Jimmy Wales, mwanzilishi wa Wikipedia 

Pia yeye ndiye mwanzilishi na mfanyakazi wa kujitolea wa Kikundi cha Watumiaji cha Wikimedia Ghana.

## Marejeo 
Jamii:watu wa Wikipedia
Jamii:wanawake wa Ghana
Emily Temple-Wood

**Emily Temple-Wood** (amezaliwa Mei 24 1994) ni mhariri wa Wikipedia wa Marekani ambaye anaenda kwa jina la Keilana kwenye tovuti. Anajulikana kwa juhudi zake za kukabiliana na athari na sababu za upendeleo wa kijinsia kwenye Wikipedia haswa kupitia uundaji wa nakala kuhusu wanawake katika sayansi.

## Marejeo 
Jamii:watu wa Wikipedia
Mac Cairthinn wa Clogher

[thumb|Mt. Mac Cairthinn na [Tigernach wa Clones katika dirisha la kioo cha rangi.]]
**Mac Cairthinn wa Clogher** (pia: **Aedh, Aidus, McCartan, Macartan**; alifariki 506) alikuwa askofu wa kwanza wa Clogher, Eire kuanzia mwaka 454.

Inasemekana aliongokea Ukristo kwa juhudi za Patrick wa Ireland.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* Bourke, Cormac. "The Domnach Airgid in 2006". *Clogher Record*, volume 19, nr 1, 2006.
* O'Cróinín, Dáithí. *The Cathach and Domnach Airgid*. In: Cunningham, Bernadette; Fitzpatrick, Siobhán (eds), "Treasures of the Royal Irish Academy Library". Dublin: Royal Irish Academy, 2009. 
* O'Floinn, Raghnall. "Irish Goldsmiths' Work of the Later Middle Ages". *Irish Arts Review Yearbook*, volume 12, 1996.
* O'Toole, Fintan.  *A History of Ireland in 100 Objects*. Dublin: Royal Irish Academy, 2013. ISBN|978-1-9089-9615-2
* Overbey, Karen. "Locating the Book: The Domnach Airgid Shrine in Medieval Ireland". Medford, MA: Tufts University, 2006

## Marejeo mengine
*Ó Cróinín, D. "Ireland 400-800." In *A New History of Ireland: Prehistoric and early Ireland*
*Ó Riain, Pádraig. "Saints in the Catalogue of Bishops of the Lost *Register of Clogher*." *Clogher Record* 14.2 (1992). pp.&nbsp;66–77.
*Charles-Edwards, T. M., "Ulster, saints of (act. c.400–c.650)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2007

## Viungo vya nje
* Farmer, David. "Macartan", *Oxford Dictionary of Saints*, 5th ed., Oxford University Press, 2011 
* More information at Earlier Latin Manuscripts

Jamii:Waliofariki 506
Lila Tretikov

thumb|Lila Tretikov akiongea mkutanoni
**Lila Tretikov** (alizaliwa Olga (Lyalya) Tretyakova, Moscow, Umoja wa Kisovyeti. Januari 25, 1978) ni mhandisi na meneja wa Urusi na Marekani. Tretikov alizaliwa jijini.

Baba yake alikuwa mtaalamu wa hesabu na mama alikuwa mtunzi wa filamu.

## Marejeo 
Jamii:wanawake wa Urusi
Jamii:wanawake wa Marekani
Jamii:Watu wa Wikipedia
Uwanja wa michezo wa 7 Machi

**Uwanja wa michezo wa 7 Machi** ni uwanja wa michezo wenye matumizi mbalimbali huko Ben Guerdane, nchini Tunisia, kilomita 560 kusini mashariki mwa Tunis. Una idadi ya viti 10,000 ambavyo kati yake 4,000 vipo katika mfomo wa kufunikwa. Kwa kawaida uwanja huu hutumiwa na US Ben Guerdane.

Tarehe 7 Machi ndiyo siku ambayo yalitokea mapigano ya Ben Guerdane mwaka 2016 nchini Tunisia. Yalikuwa mapigano kati ya vikosi vya usalama vya Tunisia na wanajihadi wa Islamic State (IS).

## Marejeo
Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 
Jamii:Viwanja vya michezo Tunisia
Toodyay, Australia Magharibi

thumb|Striling Terrace kwenye mta mkuu wa mji (2013)
**Toodyay** ni mji kwenye Mto Avon katika Australia Magharibi, kilomita 85 kaskazini-mashariki mwa Perth, katika eneo linalojulikana kama "kanda la ngano" (Wheatbelt) la Australia. Mji ulijulikana kama **Newcastle** kati ya 1860 na 1910.

Idadi ya wakazi ilikuwa 1,362 kwenye mwaka 2021.

Makazi ya kwanza ya Wazungu yalijenwga hapa mwaka wa 1836. Baada ya mafuriko katika miaka ya 1850, eneo la mji lilihamishwa hadi eneo lake la sasa katika miaka ya 1860. Imeunganishwa na reli na barabara kwenda Perth. 

.

## Marejeo 
Jamii:Miji ya Australia
Dariusz Jemielniak

**Dariusz Jemielniak** (aliyezaliwa 17 Machi 1975) ni profesa kamili wa usimamizi, mkuu wa idara ya MINDS (Usimamizi katika Jumuiya za Mtandao na Dijitali) katika Chuo Kikuu cha Kozminski, mshirika wa kitivo katika Kituo cha Mtandao na Jamii cha Berkman Klein katika Chuo Kikuu cha Harvard, mwanachama sambamba. wa Chuo cha Sayansi cha Poland.

Masilahi yake yanahusu sayansi ya data ya kijamii na jamii shirikishi, miradi ya ushirikiano wazi (kama vile Wikipedia au F/LOSS), mkakati wa mashirika yenye maarifa mengi, jumuiya pepe. Mnamo 2015, alichaguliwa kwenye bodi ya wadhamini ya Wakfu wa Wikimedia.

## Marejeo 
Jamii:USLW DOM
Jamii:USWCHSS
Jamii:USW CHSS
Andrea James

**Andrea Jean James** (amezaliwa Januari 16, 1967) ni mwanaharakati wa haki za waliobadili jinsia kutoka Marekani, mtayarishaji wa filamu na mwanablogu.

## Marejeo 
Jamii:Watayarishaji Filamu wa Marekani
Jamii:USW CHSS
Jamii:USWCHSS
Jamii:USLW DOM
Jamii:Wanaharakati
Ira Brad Matetsky

thumbnail|right|200px|Ira Brad Matetsky

**Ira Brad Matetsky** (alizaliwa 1962) ni mwanasheria na Mwanawikipedia wa Marekani.

Matetsky amekuwa mwanasheria tangu 1987. Amekuwa mshirika katika Ganfer Shore Leeds & Zauderer,  kampuni ya madai ya biashara ya New York City na kampuni ya sheria ya mali isiyohamishika, tangu 2004, akifanya kazi katika vikundi vyao vya mazoezi ya kesi na makazi yao ya ushirika na ya Majengo ya nyumba za kupangisha. Kabla ya kujiunga na Ganfer & Shore, Matetsky alikuwa wakili wa kesi katika Skadden, Arps, Slate, Meagher & Flom, ambapo alihudumu kama mshauri mkuu katika Goya Foods, Inc. Matetsky ni mhariri mkuu wa *The Journal of In. -Chambers Practice*  na mhariri wa *Green Bag Almanac & Reader* na *Baker Street Almanac*.  Matetsky ametajwa kama mtaalamu wa sheria na vyanzo vya habari ikiwa ni pamoja na CNBC, *Vanity Fair*, *The Washington Post*, na *The National Law Journal*.

Matetsky amekuwa mwanablogu mgeni wa blogu ya Eugene Volokh The Volokh Conspiracy.  Alipokuwa akifanya kazi katika Ganfer & Shore, Matetsky alimwakilisha Morris Talansky, akifungua kesi dhidi ya kampuni ya satelaiti ya Israeli ya ImageSat International kwa niaba yao mwaka wa 2007.  Kesi hiyo ilitupiliwa mbali mwaka uliofuata. 

Matetsky alianza kuhariri Wikipedia mwaka wa 2005 chini ya jina la mtumiaji *Newyorkbrad*, kusahihisha makosa ya kweli kuhusu - aliyefariki hivi majuzi - ukurasa wa Wikipedia wa William Rehnquist.  Matetsky alihudumu katika Kamati ya Usuluhishi ya Wikipedia ya Kiingereza kuanzia 2008 hadi 2014, na alijiunga tena mwaka wa 2017,  na kumfanya kuwa mwanachama aliyehudumu kwa muda mrefu zaidi katika Kamati hiyo. Mnamo 2015, Matetsky alihariri *The Last Drive and Other Stories*, mkusanyo wa kazi ya kwanza kabisa ya Stout iliyochapishwa. 

## Marejeo 
Jamii:Wanasheria wa Marekani
Jamii:watu wa Wikipedia
Jamii:USWCHSS
Jamii:USW CHSS
Jamii:USLW DOM
James Heilman

**James M. Heilman** (aliyezaliwa 1979 au 1980) ni daktari wa dharura wa Kanada, Mwanawikipedia, na mtetezi wa uboreshaji wa maudhui yanayohusiana na afya ya Wikipedia. Anawahimiza matabibu wengine kuchangia ensaiklopidia ya mtandaoni.

Kwa jina la mtumiaji la Wikipedia **Doc James,** Heilman ni mchangiaji hai wa WikiProject Medicine na msimamizi wa Wikipedia wa kujitolea. Alikuwa rais wa Wikimedia Kanada kati ya 2010 na 2013, na alianzisha na alikuwa rais wa zamani wa Wiki Project Med Foundation.  Yeye pia ndiye mwanzilishi wa WikiProject Medicine's Medicine Translation Task Force. Mnamo Juni 2015, alichaguliwa kuwa Bodi ya Wadhamini ya Wakfu wa Wikimedia, nafasi ambayo alishikilia hadi alipoondolewa mnamo Desemba 28, 2015.  Heilman alichaguliwa tena kuwa Bodi ya Wadhamini ya Wikimedia Foundation mnamo Mei 2017. Muda wake uliisha Novemba 2021.

Heilman ni profesa msaidizi wa kimatibabu katika idara ya matibabu ya dharura katika Chuo Kikuu cha British Columbia,  na mkuu wa idara ya matibabu ya dharura katika Hospitali ya Mkoa ya Kootenay Mashariki huko Cranbrook, British Columbia, anakoishi.

## Marejeo 
Jamii:Wanawikipedia
Jamii:USWCHSS
Jamii:USW CHSS
Jamii:USLW DOM
Wikipedia ya Kitatar

**Wikipedia ya Kitatar** (kwa Kitatar: Татар Википедиясе) ni toleo la Wikipedia kwa lugha ya Kitatar. 

Ilizinduliwa mnamo Septemba 2003, na kwa sasa ina makala 417,678, kuifanya Wikipedia ya 33 kwa ukubwa kwa idadi ya makala. 

Wikipedia hiyo ina wasimamizi pamoja na watumiaji 43,577 waliosajiliwa na watumiaji 85 wanaofanya kazi.

## Marejeo 
Jamii:USW CHSS
Jamii:Wikipedia kwa lugha tofauti
Wikimedia Enterprise

**Biashara ya Wikimedia** ni bidhaa ya kibiashara na Wikimedia Foundation kutoa, kwa njia inayoweza kutumika kwa urahisi zaidi, data ya miradi ya Wikimedia, pamoja na Wikipedia. Huruhusu wateja kupata data kwa kiwango kikubwa na upatikanaji wa juu kupitia miundo tofauti kama vile API za Wavuti, snapshots au mitiririko ya data. Ilitangazwa kwa mara ya kwanza mnamo Machi 2021 na kuzinduliwa tarehe 26 Oktoba 2021.

Google na Internet Archive walikuwa wateja wake wa kwanza, ingawa Internet Archive hailipii bidhaa.

## Marejeo 
Jamii:Biashara
Jamii:Amani
Jamii:USW CHSS
Wikiversity

**Wikiversity** ni mradi wa Wikimedia Foundation ambao unasaidia jumuiya zinazojifunza, nyenzo zao za kujifunzia, na matokeo ya shughuli. Inatofautiana na Wikipedia kwa kuwa inatoa mafunzo na nyenzo nyingine kwa ajili ya kukuza kujifunza, badala ya ensaiklopidia; kama Wikipedia, inapatikana katika lugha nyingi.

Kipengele kimoja cha Wikiversity ni seti ya WikiJournals ambayo huchapisha makala yaliyopitiwa na rika katika duka. faharasa, na umbizo linaloweza kutajwa kulinganishwa na majarida ya kitaaluma; hizi zinaweza kunakiliwa kwa Wikipedia, na wakati mwingine zinatokana na nakala za Wikipedia.

Kuanzia Oktoba 2022, kuna tovuti za Wikiversity zinazotumika kwa lugha 17 inayojumuisha jumla ya makala 139,840 na wahariri 754 amilifu hivi karibuni

## Marejeo 
Jamii:Wikimedia
Jamii:USW CHSS
Mbawahariri

**Mbawahariri**  ni wadudu wadogo kiasi wa familia Psychopsidae katika familia ya juu Myrmeleontoidea wa oda Neuroptera walio na mabawa mapana yafananayo hariri yenye nywele laini nyingi. Kwa hivyo, wanafanana na nondo wadogo. Lava wanafanana na vitukutuku, lakini hawachimbi marima. Badala yake, kwa kawaida huishi kwenye mashina na matawi ya miti, ambapo hulala oteani na kukamata wadudu wengine.

## Maelezo
### Mpevu
Urefu wa mwili ni mm 10-22 na mabawa ya mbele mm 10-35. Kichwa ni kidogo kiasi chenye macho makubwa na vipapasio vifupi. Mabawa ni mapana sana na yana ruwaza ya kushangaza ya vena na madoa.

### Lava
Lava wanafanana na vitukutuku, lakini wamerefuka zaidi na mandibulo hazina meno. Labriamu ni ndefu. Hawana mkundu, labda kwa sababu chakula chao ni kiowevu.

Badala ya kuchimba marima (mashimo ya umbo la mpare) huishi kwenye miti ambapo huvizia wadudu wengine na lava wao. Mbuawa anaweza kuwa mkubwa kuliko lava wa mbawahariri.

## Spishi za Afrika
* *Cabralis gloriosus* (Msumbiji, Zimbabwe)
* *Cabralis pallidus* (Afrika Kusini)
* *Cabralis zambeziensis* (JKK, Zambia)
* *Silveira jordani* (Namibia, Afrika Kusini)
* *Silveira marshalli* (Malawi, Afrika Kusini, Zambia, Zimbabwe)
* *Silveira occultus* (Angola, Namibia)
* *Silveira rufus* (Afrika Kusini, Zimbabwe)
* *Zygophlebius leoninus* (Angola, JKK, Malawi, Msumbiji, Afrika Kusini, Tanzania, Uganda, Zambia, Zimbabwe)
* *Zygophlebius pseudosilveira* (Afrika Kusini)
* *Zygophlebius zebra* (Kenya, Tanzania)

## Picha

Silky Lacewing (6769953805).jpg|*Psychopsis insolens*

## Marejeo
Jamii:Wadudu mabawa-vena
Wikishuffle

***Wikishuffle*** ilikuwa podikasti ya vichekesho ya Uingereza iliyotolewa na Jack Stewart, Chris Wallace and Philip Sharman, kutegemea kitufe cha makala nasibu cha Wikipedia kwa maudhui. Tarehe 12 Septemba 2015 Wikishuffle ilitunukiwa taji la Podikasti Bora ya Vichekesho katika Tuzo za Podcasters za 2015 za Uingereza zilizoandaliwa na New Media Europe.

## Marejeo 
Jamii:Amani
Jamii:Biashara
Jamii:USW CHSS
Wikibooks

**Vitabu vya Wiki** (hapo awali uliitwa Wikimedia Free Textbook Project na Wikimedia-Textbooks) ni mradi wa Wikimedia unaotokana na wiki unaosimamiwa na Wakfu wa Wikimedia kwa ajili ya kuunda maudhui ya bila malipo ya vitabu vya kiada vya dijitali na maandishi ya maelezo ambayo mtu yeyote anaweza kuhariri. Hapo awali, mradi uliundwa kwa Kiingereza pekee mnamo Julai 2003; upanuzi wa baadaye wa kujumuisha lugha za ziada ulianza Julai 2004. Kufikia Oktoba 2022, kuna tovuti za Wikibooks zinazotumika kwa lugha 76 zinazojumuisha jumla ya makala 335,955 na wahariri 1,325 amilifu hivi majuzi.

## Marejeo 
Jamii:Amani
Jamii:Vitabu
Jamii:USW CHSS
Mbawavijiko

**Mbawavijiko** ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa familia Nemopteridae katika familia ya juu Myrmeleontoidea wa oda Neuroptera walio na mabawa marefu na membamba ya nyuma. Mabawa hayo ya mbawavijiko wa kweli ni pana zaidi mwishoni na yanafanana na vijiko vyenye mashikio marefu. Spishi za nusufamilia Crocinae huitwa **mbawanyuzi**, kwa sababu mabawa ya nyuma hayana sehemu pana. Familia hii ina spishi chini ya 200, ambazo hutokea kanda za kitropiki na kinusutropiki duniani kote, isipokuwa Amerika ya Kaskazini, katika maeneno makavu hasa.

## Maelezo
Kwa kawaida wapevu ni wadudu wakubwa kiasi wenye mabawa ya upana wa mm 25-100. Mabawa ya mbele kwa ujumla ni mapana zaidi kuliko yale ya vitukutuku na mara nyingi yanatoa rangi kama upindemvua. Mabawa ya nyuma ni membamba sana. Katika nusufamilia [[Nemopterinae] hayo yana sehemu pana mwishoni. Walakini, yale ya Crocinae ni membamba katika urefu wao wote. Mbawavijiko na mbawanyuzi wote wana vichwa vidogo vilivyo na macho makubwa kiasi na sehemu za mdomo zinazofanana na pua.

Wadudu hao huruka vibaya kama wapevu wa vitukutuku. Wengi hukiakia usiku, ingawa baadhi ya spishi hukiakia mchana. Hula mbochi na chavua kwa midomo yao mirefu.

Lava wanafanana na vitukutuku, lakini hawachimbi marima. Badala yake, hujificha kwenye mchanga au chini ya takataka na kunyakua wadudu wengine wanaokuja karibu. Wamerefuka zaidi kuliko vitukutuku, hasa spishi za Crocinae, ambazo zina pronoto ndefu hadi ndefu sana.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
* *Dielocroce berlandi* (Kenya)
* *Dielocroce chobauti* (Kenya)
* *Nemeura glauningi* (Kenya, Tanzania)
* *Nemopistha imperatrix* (Kenya, Tanzania, Uganda)
* *Nemopistha remipennis* (Tanzania)

## Picha

Lertha extensa, Goravan.jpg|*Lertha extensa*
Nemopistha hennini pinned specimen.jpg|*Nemopistha hennini*

## Marejeo
Jamii:Wadudu mabawa-vena
Bungu (kiwavi)

**Bungu** ni viwavi wanaotoboa mashina na maganda ya mbegu ya mimea mbalimbali, hususa nafaka na nyasi nyingine. Huitwa **funza-mabua** pia, lakini jina funza hutumika kwa kawaida kwa viwavi wanaotoboa matunda, k.m. funza-mpamba.

Viwavi wa spishi zote hupenya na kula tishu za ndani ya mashina au maganda ya mbegu ya mimea ya kimelewa, ingawa viwavi wa hatua za kwanza wa kundi la pili wanaweza kuanza kushambulia majicho ya maua, maua na mashina machanga. Wapevu hutofautiana sana kwa kuonekana na wanashiriki tu sifa za jumla za nondo. Tazama makala kuhusu spishi za kibinafsi kwa taarifa zaidi.

## Spishi za Afrika
**Crambidae**
* *Chilo agamemnon*, Bungu wa Sudani
* *Chilo partellus*, Bungu Madoa
* *Chilo sacchariphagus*, Bungu-miwa Madoa
* *Chilo zacconius*, Bungu Milia
* *Coniesta ignefusalis*, Bungu wa Mwele
* *Duponchelia fovealis*, Bungu wa Pilipili
* *Maruca vitrata*, Bungu wa Soya
* *Niphograpta albiguttalis*, Bungu wa Yasintho-maji
* *Scirpophaga melanoclista*, Bungu Mweupe wa Mpunga
**Gelechiidae**
* *Aproaerema modicella*, Bungu wa Mnjugu
**Noctuidae**
* *Busseola fusca*, Bungu wa Mhindi
* *Sesamia calamistis*, Bungu Pinki wa Afrika
* *Sesamia cretica*, Bungu wa Mtama
* *Sesamia nonagrioides*, Bungu Pinki Magharibi
**Pyralidae**
* *Eldana saccharina*, Bungu wa Muwa
* *Maliarpha separatella*, Bungu Mweupe wa Afrika

Jamii:Vipepeo na jamaa
D’Jaro Arungu

'''D'Jaro Deus Arungu** (alizaliwa Rorya, Mkoa wa Mara, 20 Februari 1979) ni mtangazaji maarufu kutoka nchini Tanzania. Hujulikana zaidi kwa jina la **Baba Mzazi''' na pia kwa kuwa mtangazaji mkuu wa kipindi cha Papaso kupitia TBC FM (zamani PRT) kinachorushwa kuanzia saa moja usiku hadi saa nne usiku. Ambapo amekuwa katika kipindi hicho tangu kuanza kwake mnamo 2015 hadi sasa. Kabla ya kazi ya utangazaji, Djaro aliwahi kufanya kazi ya kupiga picha.

## Elimu
D'Jaro Deus Arungu alisoma shule mbalimbali za msingi tangu 1989 hadi 1995. Kuanzia Shule ya Msingi Manyara, Shule ya Msingi Omoche A, Shule ya Msingi Masike. 

Baadaye shule ya sekondari Vosa Missionary, halafu elimu ya juu Benjamini Willia Mkapa. Akaja kupata stashahada katika Chuo cha Uandishi wa Habari cha 'The Royal College kati ya 2006-2010. Ambapo alihitihamu na Stashada ya Juu katika uga wa uandishi wa habari. 

Akaja kusoma Bachelor of Arts in Mass-Communication katika Chuo Kikuu Tumaini (Tumaini University Dar es Salaam College - TUDARCO) - 2015-2018.  Kwa sasa anasoma Master of Arts in Mass Communication katika Chuo Kikuu cha Dar es salaam. 

## Kazi
Alianza kazi ya kupiga picha mbalimbali baada ya kumaliza sekondari. Katika upigaji huu wa picha ndipo alipoangukia utangazaji.
 
### Utangazaji
D'Jaro alikuwa na ndoto za kuwa mtangazaji miaka mingi tangu enzi za ujana wake. Imekuwa sadfa kwake kujikuta katika mikono ya utangazaji mapema mnamo mwaka 2001. Huo ulikuwa mwaka aliojiunga Times FM na kazi yake ilikuwa kutoa ripoti ya vipindi vya michezo pekee.  Times alitoka 2002 akajiunga Kiss FM hadi 2003.
Ilipotimu 2004, akajiunga PRT Radio (sasa hivi TBC FM) ambapo yupo hadi sasa. Hapa aliingia kama mtangazaji wa kipindi cha Salamu. Kipindi ambacho kilikuwa kinaanza saa 11 jioni hadi saa 12. Zaidi ilikuwa salamu na muziki. 
Akaja kutokea katika vipindi vingi moja wapo ikawa Ladha za Afrika Mashariki (2006 - 2008 - Top Ten - hakipo tena),  Swaga za Kikwetu (2008), Bunga Bonga na hatimaye Papaso tangu 2015. 

## Tuzo alizoshinda
Zifuatazo ni baadhi ya tuzo alizoshinda. 

#Tuzo za Watu - Mtangazaji na Kipindi Bora PAPASO (2015)
#Tanzania Instagram Awards (2016) Mtangazaji Bora wa Vipindi vya Radio

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*[https://www.instagram.com/djaroarungu/ ] katika Instagram  
*https://twitter.com/babamzazi?lang=en ] katika Twitter

Jamii:Watangazaji wa Tanzania
Aaron Swartz

**Aaron Hillel Swartz** (8 Novemba, 1986 – 11 Januari, 2013) alikuwa mtaalamu wa kompyuta, mjasiriamali, mwandishi, mratibu wa kisiasa, na mtapeli wa mtandao wa Marekani.

Alihusika katika maendeleo ya wavuti FEED FORMAT RSS, muundo wa kuchapisha wa Markdown, shirika la ubunifu mfumo wa wavuti .py, na alijiunga na tovuti ya habari ya kijamii Reddit miezi sita baada ya kuanzishwa.

## Marejeo 
Jamii:wanasayansi wa Marekani
Abdalla Kheri

**Abdalla Salum Kheri** (alizaliwa 11 Novemba 1996) ni mwanasoka wa Tanzania anayecheza kama beki wa kati katika timu ya Azam fc, klabu ya Ligi Kuu nchini Tanzania, na timu ya taifa ya Tanzania.

## Kazi katika ngazi za kimataifa 
Kheri aliiwakilisha Zanzibar na kukabiliana na Tanzania katika matoleo mawili ya Kombe la CECAFA (2017 na 2019). Alicheza mechi yake ya kwanza kwa timu ya taifa ya Tanzania tarehe 18 Novemba 2018 katika mechi rasmi dhidi ya Lesotho.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1996
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Artemis Zatti

**Artemis Zatti, S.D.B.** (; Boretto, Italia, 12 Oktoba 1880 – Viedma, Argentina, 15 Machi 1951) alikuwa mtawa wa shirika la Wasalesiani wa Yohane Bosco ambaye kama mfamasia alishughulikia vizuri sana wagonjwa wa nchi aliyoihamia utotoni.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Yohane Paulo II tarehe 14 Aprili 2002, halafu mtakatifu na Papa Fransisko tarehe 9 Oktoba 2022.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyofariki dunia.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Hagiography Circle
*Saints SQPN

Jamii:Wasalesiani

Jamii:watakatifu wa Argentina
Nikodemo wa Cirò

[thumb|right|200px|[Sanamu ya Mt. Nikodemo.]]
**Nikodemo wa Cirò** (pia: **wa Mammola**; Cirò, mkoa wa Calabria, Italia, 900 hivi – Gerace, Calabria, 25 Machi 990) alikuwa mmonaki wa Ukristo wa Mashariki maarufu wa maadili na ugumu wa maisha, halafu mkaapweke na mlezi wa wamonaki kusini mwa Italia. 

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Tarehe ya kifo chake ndiyo sikukuu yake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
* David Paul Hester. *Monasticism and Spirituality of the Italo-Greeks.* *Volume 55 of Analekta Vlatadōn.* Patriarachal Institute for Patristic Studies [Patriarchikon Hidryma Paterikon Meleton], 1992.

## Viungo vya nje
* Santi e Beati 
* Page on the Sanctuary from the official site of the Comune di Mammola 
* Page on the Sanctuary from the official site of the Pro Loco di Mammola
* Vita di san Nicodemo *l’Umile*, digilander.libero.it/ortodossia 

Jamii:Waliozaliwa 900
Jamii:Waliofariki 990
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Italia
Abdullah Kassim Hanga

**Abdullah Kassim Hanga** (1932–1969) alikuwa Waziri Mkuu wa Zanzibar kuanzia tarehe 12 Januari 1964 hadi 27 Aprili 1964. 

Aliuawa bila ya kusikilizwa kwa kesi yake iliyokuwa juu ya madai ya kufanya njama ya kupindua utawala wa Abedi Amani Karume mwaka 1967 nchini Tanzania.

Mwanahabari wa Urusi Yelena Khanga ni binti yake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 1969
Jamii:Wanasiasa wa Zanzibar
Jamii:Wanamapinduzi
Abdur Raheem Green

**Abdur Raheem Green** (aliyezaliwa: **Anthony Waclaw Gavin Green** mwaka 1964) ni Muingereza aliyesilimu na kuwa Muislamu ambaye anajulikana katika baadhi ya jumuiya za Kiislamu kwa kazi yake katika Dawah, zote zikiwa katika seti ya televisheni na miktadha isiyo rasmi kama vile Hyde Park's Speakers Corner.      Yeye ndiye mwenyekiti wa IERA, Chuo cha Elimu na Utafiti cha Kiislamu.  

## Maisha ya awali 
Green alizaliwa Dar es Salaam, Tanzania. Baba yake alikuwa msimamizi wa kikoloni katika Milki ya Uingereza na mama yake ni Mpolandi.  Baba yake alikuwa muumini na mama yake alikuwa Mkatoliki. Green alilelewa katika imani ya Katoliki tangu umri mdogo. 

## Kusilimu 
Katika umri mdogo, Green alianza kutilia shaka malezi yake ya Kikatoliki. Hata hivyo, alipokuwa na umri wa miaka 19, alisema kwamba angeitetea kwa nguvu imani yake, ingawa hakuwa anaiamini. Pia alijifunza Ubuddha kwa karibu miaka mitatu, ingawa hakuwahi kuukubali rasmi. Mnamo 1987, Green alipendezwa na Uislamu kwa mara ya kwanza, akichukua nakala yake ya kwanza ya Kurani.  Alisilimu mwaka wa 1988. 

## Marejeo 
Jamii:Watu kutoka Dar es Salaam
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Watu wa Uingereza
Sabina Wanjiru Chege

**Sabina Wanjiru Chege** (amezaliwa 22 Agosti 1978) ni mwanasiasa, muigizaji na mtangazaji wa zamani wa radio na runinga kutoka Kenya. Mwaka 2013 hadi 2022 alihudumu kama mbunge wa kaunti ya Murang'a. 

## Wasifu wa kisiasa
Alichaguliwa kuwa mwakilishi wa wanawake katika Bunge la Kitaifa katika Kaunti ya Muranga mwaka wa 2013 kwa asilimia 96.6% ya kura. Alikuwa mwanachama wa chama cha *National Alliance*. Katika uchaguzi mkuu wa mwaka 2017, alichaguliwa tena, akiwa mwanachama wa Jubilee Party. Chama cha Jubilee kilianzishwa mnamo mwaka 2016 kama mrithi wa Jubilee Alliance, muungano wa vyama kadhaa vya kisiasa ikiwa ni pamoja na chama cha Chege cha National Alliance. Katika kipindi chake cha kwanza bungeni alikuwa mwenyekiti wa Kamati ya Idara ya Elimu, Utafiti na Teknolojia na mwanachama wa Kamati ya Usimamizi wa Utekelezaji wa Katiba. Tangu mnamo mwaka 2017 amekuwa akihudumu kama mwenyekiti wa Kamati ya Bunge kwenye taasisi ya Afya.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Wanawake wa Kenya
Josephs Quartzy

**Joseph Quartzy** (amezaliwa 16 Aprili 1999) ni mwigizaji, mwimbaji na mwandishi kutoka Tanzania.  Anajulikana zaidi kwa kucheza *Nhwale* katika filamu ya mapenzi ya mwaka 2019 *Mr Local Man* na kwa kuigiza Josephs katika mfululizo wa tamthilia ya mwaka 2021 *JQ Knew That*.  Yeye ni mwanachama  wa kundi la muziki la *The Eastern Bandits*.  Joseph Quartzy anaandaa kipindi cha mazungumzo cha BTN, *The Real Past Show* ambacho amekiandaa kwa misimu mitatu sasa.

## Shughuli za uandishi
Kama mwandishi, Josephs Quartzy alianza kazi yake ya uandishi mnamo 2018 wakati bado alikuwa mwanafunzi wa shule ya upili(sekondari), akiandika vitabu kama vile *New People in Codes*, *The World of Philosophy*, ''Life's Telescope, na *Malaika aliyepotea* ambavyo havikufanya vizuri sokoni kwa sababu havikuwahi kuchapishwa wala kukaguliwa kwa viwango bora.
Mapema mwaka 2022, Josephs alishirikiana na mchapishaji na msambazaji kutoka India wakati aliweza kuandaa na kuchapisha vitabu kwa ubora wa juu. Josephs anaandika zaidi kuhusu masimulizi ya kufikirika kulingana na aina za hadithi za jumla, ingawa pia ameshughulikia aina za mapenzi,Filosofia pia tamthilia za kutisha.

### Kazi za vitabu 
## Filmografia
### Filamu alizoshiriki
### Tamthilia
Hizi ni Tamthilia ambazo **Josephs Quartzy** ameshiriki

## Viungo vya nje
*https://m.imdb.com/name/nm12459725/
*https://www.metacritic.com/person/josephs-quartzy
*https://www.rottentomatoes.com/celebrity/josephs_quartzy

## Marejeo
Jamii:waigizaji filamu wa Tanzania
Neli

Jina neli linaweza kumaanisha:
* Aina ya kifaa au muundo wa mwili (Neli (kifaa))
* Aina ya ndege wa familia ya chozi (Neli (ndege))
Jacob Stephen

**Jacob Stephen** anayejulikana kwa jina lake la kisanii kama *JB* pia *Bonge la bwana* ni msanii wa maigizo, mtayarishaji wa filamu na mwongozaji wa filamu kutoka nchini Tanzania. Anajulikana sana kwa uhusika wake katika filamu ya Dj Benakishirikiana na Wema Sepetu pamoja na Irene Uwoya.

## Filmografia
Hizi ni baadhi ya filamu ambazo muigizaji Jacob Steohen ameshiriki

## Marejeo
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaume wa Tanzania
Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania
Jamii:Watengeneza Filamu wa Tanzania
Jamii:Waandaaji Filamu za Tanzania
Jamii:Waongozaji filamu wa Tanzania
Dully Sykes

**Abdul Sykes** (alizaliwa 4 Desemba, 1986), ni mwanamuziki wa Tanzania. Anakadiriwa kuwa mmoja wa waanzilishi wa mwanzo wa muziki wa kizazi kipya sanaTanzania maarufu kama Bongo Flava.

## Wasifu
Dully Sykes kama anavyojulikana kwa majina, **Mr. Chicks** au **Mr. Misifa** Ni mjukuu wa Abdulwahid Sykes, mwanaharakati wa kudai uhuru wa Tanganyika. Sykes anajulikana kwa nyimbo zake maarufu zinatokana na matukio ya kweli kama *Historia ya Kweli,* *Julieta*, *Leah*, na *Salome*. Kufuatia kutolewa kwa albamu yake ya kwanza, *Historia ya kweli*, mwaka wa 2003.Sykes ameendelea kubaki katika chati za juu za muziki wa Tanzania akishirikiana na wasanii wakubwa wa muziki kutokea nchini Tanzania kama Harmonize na Marioo

## Kili Music Awards
Hizi ni tuzo alizoshiriki au kupokea kutoka Kili Music Awards katika misimu tofauti.

## Marejeo
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaume wa Tanzania
Jamii:Wasanii wa Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Bongo Flava
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Watu walio hai
Mwana FA

**Hamis Mohammed Mwinjuma**, anayejulikana pia kama **Mwana FA** ni mwanamuziki, mjumbe wa bodi ya Baraza la Sanaa Tanzania (BASATA), na mwanasiasa anayehudumu kama Mbunge wa jimbo la Muheza tangu Novemba 2020. Anajulikana kwa nyimbo zake kama *Endelea Tu* na *Unanijua Unainiskia*.

## Wasifu
Hamis Mwinjuma alizaliwa Muheza, Tanga, Tanzania. Mwaka 2016 alifunga ndoa na **Bi Helga Mwinjuma** wakafanikiwa kupata watoto wawili. Mwinjuma na familia yake wanaishi jijini Dar es Salaam, Tanzania. 

## Elimu
Mwana Fa alianza elimu yake ya msingi katika shule ya msingi ya Mdote huko Muheza.. Alijiunga na chuo cha Dar es salaam Institute of Technology kwa ajili ya masomo yangazi ya juu. Hata hivyo alikatiza masomo yake miezi minne tu baada ya udahili ili kujiunga na elimu ya upili katika shule ya sekondari ya Ununio Islamic akienda na mchepuo wa fizikia, kemia na hisabati. Alifanya stashahada ya Juu ya uchumi kwa mwaka mmoja katika taasisi ya fedha. Baadaye alifanikiwa kufanya Shahada ya Uzamili ya Sayansi ya Fedha kutoka katika taasisi hiyo hiyo. Mwinjuma alihitimu taaluma ya Usimamizi wa uchumi mwaka 2007, pia ana cheti cha teknolojia ya habari na shahada ya uzamili ya fedha kutoka Coventry, Uingereza.

## Shughuli za Muziki
Mapenzi yake na muziki yalianza kuonekana tangu akiwa na umri mdogo wa miaka kumi na miwili. Alianza kuimba akiwa shule ya msingi. Mwana Fa aliunda kundi lake la kwanza, lililoitwa ***Black Skin*** hiyo ilikua mwaka 1995 ambalo lilikuwa na wanafunzi wenzake ***Robby Ras*** na ***Generics***. Kundi hilo liliibuka katika nafasi ya tatu kwenye mashindano ya Hip Hop ya Tanga mwaka mmoja baadaye. Kwa bahati mbaya kundi hilo halikudumu kwa muda mrefu kwani wanachama walikuwa na njia tofauti katika maendeleo kitaaluma. Hata hivyo, Mwinjuma aliendelea kunoa kipaji chake akiwa katika shule ya upili na kuanza kutoa vibao bora zaidi happ baadaye. 

Mbali na siasa Mwana Fa ni mfanyabiashara na mjasiriamali, pia amekuwa balonzi wa makampuni mbali mbali hapa Tanzania.

## Shughuli za siasa
Mwaka 2020, Mwinjuma alijiunga na ulingo wa siasa nchini Tanzania alipowania kiti cha ubunge kupitia Chama Cha Mapinduzi (CCM). Akishinda dhidi ya Yosepher Komba wa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema) kwa kupata kura 47,578 za ubunge wa Jimbo la Muheza. Pia Mwana FA ni naibu waziri wa sanaa na michezo Tanzania..

## Marejeo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania
Nyigu-mahameli

**Nyigu-mahameli** au **sisimizi-mahameli** (kutoka kwa Kiing. velvet ants) ni nyigu wadogo wa familia Mutillidae katika nusuoda Apocrita ya oda Hymenoptera ambao majike wao wanafanana na sisimizi wakubwa. Wana nywele nyingi kama mahameli mara nyingi zenye rangi kali kama nyekundu, machungwa au njano.

## Maelezo
Majike huanzia kwa ukubwa kutoka mm 6 hadi 20, madume ni wakubwa zaidi. Majike hawana mabawa na hufanana na sisimizi, lakini madume wana mabawa na hufanana na nyigu wengine. Spishi nyingi zina nywele za rangi, kwa kawaida nyekundu, machungwa au njano, ingawa baadhi wana nywele nyeupe au fedha au ni weusi kabisa. Madume hawana rangi nyingi. Kiunzi nje ni kigumu sana, ambayo k.m. hufanya iwe vigumu kwa wana-entomolojia kubandika vielelezo. Hulinda nyigu wanapoingia kwenye viota vya mbuawa wao, na huwasaidia kuhifadhi unyevu. Mara nyingi sana, madume na majike ni tofauti sana kiasi kwamba ni vigumu kujua ikiwa ni spishi moja au tofauti. Kwa kisa hicho, inapaswa kuwaangalia wakati wa kupandana. Katika spishi kadhaa, madume huruka huku wakiwa wameshikilia majike kwenye miguu yao.

Majike wana neli ya kutagia iliyorekebishwa ambayo hutumika kuwachoma washambuliaji. Mchomo unaleta uchungu kali sana, lakini sumu siyo kali kama ile ya nyuki-asali. Kwa bahati nzuri nyigu hawa hawana fujo na huchoma tu wakati wa kushikwa kwa mkono. Jinsia zote mbili zina muundo maalum juu ya fumbatio ambao hutumiwa kutoa sauti nyembamba au ya mlio wakati wa kutishwa.

## Biolojia
Madume wa nyigu-mahameli huruka huku na huko kutafuta majike. Baada ya kupandana jike huingia kwenye kiota cha mdusiwa, kwa kawaida nyuki au nyigu anayejenga viota ardhini, na kuweka yai moja kando ya kila buu au bundo. Mabuu wanaoibuka kisha hukua kama vidusia wa nje na hatimaye kuua mbuawa wao.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
## Picha

Velvet Ant (Dolichomutilla sycorax) (11734622036).jpg|*Dolichomutilla sycorax*
Velvet Ant (Mutilla astarte) (12013673395).jpg|*Mutilla astarte*
Mutilla marginata 150107835.jpg|*Mutilla marginata*
Dasymutilla nigripes ♀ (50343070753).jpg|Jike la *Dasymutilla nigripes*
Dasymutilla nigripes ♂ (50248614582).jpg|Dume la *Dasymutilla nigripes*

Jamii:Nyigu na jamaa
Kono wa Naso

thumb|Mt. Kono.
**Kono** (jina kamili: **Cono Navacita**; Naso, Sicilia, 3 Juni 1139 - Naso, 28 Machi, 1236) tangu ujanani alikuwa mmonaki, padri na hatimaye abati kadiri ya nidhamu ya mababu wa Ukristo wa Mashariki katika kisiwa hicho kikuu cha Italia ya leo. 

Aliporudi kutoka hija aliyoifanyia Nchi takatifu, alikuta wazazi wake wamekufa; hapo aliwagawia fukara urithi wake wote na kushika maisha ya ukaapweke.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
* *Il devoto di San Cono*, Parrocchia Santi Filippo e Giacomo, Naso.
* Pasquale Almirante, Immagini San Cono, Cuecm, Catania, 2007

## Viungo vya nje
* St. Conon. Catholic Online.

Jamii:Waliozaliwa 1139
Jamii:Waliofariki 1236
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili
Jamii:Mapadri
Jamii:wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Italia
Eustasi wa Napoli

''''* (karne ya 2 - nusu ya kwanza ya karne ya 3) alikuwa askofu wa 7 wa mji huo kwa miaka 17 .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. Heshima hiyo ilithibitishwa na Papa Leo XIII mwaka 1884.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 29 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Congregatio de Causis Sanctorum, *Index ac status causarum*, Città del Vaticano 1999.
* Filippo Caraffa e Giuseppe Morelli (curr.), *Bibliotheca Sanctorum'' (BSS), 12 voll., Istituto Giovanni XXIII nella Pontificia Università Lateranense, Roma 1961-1969.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 2
Jamii:Waliofariki karne ya 3
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Italia
Wiliamu Tempier

thumb|Mt. Williamu alivyochorwa.
**Wiliamu Tempier** (Poitiers, Akwitania, leo nchini Ufaransa, karne ya 12 - Poitiers, 29 Machi 1197) alikuwa askofu mwenye busara na msimamo wa mji huo (kwa Kilatini Pictavium) kuanzia mwaka 1184. 

Alitetea Kanisa lake dhidi ya maonevu yaliyofanywa na makabaila na alirekebisha maadili ya watu, akitoa mwenyewe mfano wa maisha yasiyo na dosari.

Tangu zamani anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe aliyofariki dunia .

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 12
Jamii:Waliofariki 1197
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Ludolfo

[250px|thumb|Mt. Ludolfo (kushoto), pamoja na Wat. [Evermodo na Isfridi.]]
**Ludolfo, O.Prem.** (alifariki Wismar, Holstein, Ujerumani, 1250) alikuwa askofu wa Ratzeburg kutoka shirika la Wapremontree, ambaye, kwa sababu ya kutetea uhuru wa Kanisa alitupwa katika gereza duni sana kwa amri wa mtemi Alberto I wa Saxony; huko alidhoofika kiafya, kiasi kwamba alipotolewa kifungoni akafariki dunia mara moja.

Ndiyo sababu tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 29 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Karl Ernst Hermann Krause: Ludolf I. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 19, Duncker & Humblot, Leipzig 1884, S. 387 f.
* Ekkart Sauser: Ludolf von Ratzeburg. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 18, Bautz, Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7, Sp. 842–844.
* Hennig Unverhau: Ludolf I.. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 15, Duncker & Humblot, Berlin 1987, ISBN 3-428-00196-6, S. 299.

Jamii:wakanoni

Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:wafiadini Wakatoliki
Encyclopedia Iranica

***Encyclopædia Iranica*** ni kamusi elezo ya kitaalamu kuhusu historia, utamaduni, na ustaarabu wa watu wa Iran.  

Ilianzishwa mwaka 1973 na profesa Ehsan Yarshater ikisimamishwa na taasisi ya *Center for Iranian Studies* kwenye Chuo Kikuu cha Columbia mjini New York.

Kamusi elezi hiyo inalenga kukusanya elimu ya kitaaluma kuhusu Iran wa leo lakini pia kuhusu maeneo yote yaliyokuwa sehemu za dunia ya Kiajemi katika historia. na uhusiano baina ya Uajemi na tamaduni nyingine kama vile China na Ulaya.  Mradi unapanga kuchapisha jumla ya majuzuu 45 lakini tangu mwanzo maudhui yote inapatikana pia katika intaneti kupitia tovuti  iranicaonline.org.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Tovuti ya *Encyclopædia Iranica* (na Wakfu wa Encyclopædia Iranica) . Ufikiaji wa maandishi kamili kwa nakala nyingi kutoka *Encyclopædia* .
* Tovuti ya *Encyclopædia Iranica* (na Chuo Kikuu cha Columbia)  .

Jamii:Utamaduni wa Uajemi
Jamii:All articles containing potentially dated statements
Hati ya Gelasio

**Hati ya Gelasio** (kwa Kilatini **Decretum Gelasianum**) ni andiko la Kilatini ambalo lilidhaniwa kuwa la Papa Gelasio I (492–496). Leo hii wengi wanaona mwandishi wa kwanza alikuwa Papa Damaso I, askofu wa Roma kuanzia 366 hadi 383, ila matini yaliongezwa katika karne ya 5 na ya 6. 

Hati hiyo ni muhimu kutokana na orodha ya vitabu vya Biblia ndani yake ambayo ni ushuhuda wa kale zaidi kuhusu vitabu vilivyokubaliwa sehemu ya maandiko matakatifu ya Wakristo.

Andiko lote jinsi linavyopatikana lina sehemu tano:
# shairi linalojumlisha mafundisho ya Damaso I kuhusu tabia za roho ndani ya Kristo halafu tabia za Kristo mwenyewe.
# orodha ya vitabu vya Biblia
# orodha ya mapatriarki na hadhi yao
# orodha ya sinodi zinazotambuliwa na mababu wa Kanisa
# orodha ya apokrifa, ambazo zinafafanuliwa kama vitabu visivyotambuliwa na Kanisa Katoliki kama Neno la Mungu. 

Sehemu 1-3 zinatazamwa kama za kale zilizotokana ama na Papa Damaso I au sinodi yake katika mwaka 382. Sehemu nyingine ziliongezwa baadaye.

## Tazama pia
* Hati ya Damasi

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*The Development of the Canon" : *Decretum Gelasianum* gives the full list, including the apocrypha "which are to be avoided by Catholics."
**Decretum Gelasianum*: at The Latin Library.
**Decretum Gelasianum*: in English.
*Review of Ernst von Dobschütz, *Das Decretum Gelasianum de libris recipiendis et non recipiendis in kritischem Text* Leipzig, 1912: F. C. Burkitt in *Journal of Theological Studies* 14 (1913) pp.&nbsp;469–471.

Jamii:Biblia
Jamii:Mababu wa Kanisa
Jamii:Hati za Mapapa
Nyigu-kekeo (Chrysididae)

**Nyigu-kekeo** au **nyigu-zumaridi** (kutoka kwa Kiing. cuckoo wasps au **emerald wasps**) ni nyigu wadogo wa nusufamilia Chrysidinae katika familia Chrysididae ya oda Hymenoptera walio na rangi zinazong'aa kama johari, k.m. kijani, buluu na nyekundu. Nyigu hawa hawachomi. Kama vile kekeo, majike hutaga mayai yao katika viota vya nyuki na nyigu wapweke, ambayo ni asili ya jina lao la kwanza. Walipata jina lao la pili kwa sababu spishi za kwanza zilizojulikana sana zilikuwa kijani kama zumaridi kabisa au kwa sehemu kubwa. Spishi zilizo na fumbatio nyekundu huitwa **nyigu mkia-yakuti** pengine (jina lisilo sahihi sana).

## Maelezo
Hawa ni nyigu wadogo wenye urefu wa mm 3-22, ingawa mara chache huzidi mm 12. Wana kiunzi nje kigumu sana. Pingili tatu tu zinaonekana kwenye fumbatio. Mabamba ya mgongo ya pingili hizi hujipinda na kuficha mabamba ya tumbo zisionekane kutoka upande. Mabamba ya tumbo ni bapa au mbonyeo. Pingili nyingine zimerudishwa ndani ya mwili na kuunda neli za uzazi. Neli ya kutagia hutumika tu kwa kutaga mayai na sio kwa kuchoma. Nyigu-kekeo wana rangi angavu, haswa kijani, buluu na nyekundu, ambazo hutokea peke yao au kwa michanganyiko. Zinang'aa kama zumaridi, zabarijadi na yakuti.

## Biolojia
Nyigu-kekeo ni vidusia wa nyigu na nyuki wapweke.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
## Picha

Chrysis angolensis1.jpg|*Chrysis angolensis*
2018 06 26 Chrysis bicolor1.jpg|*Chrysis bicolor*
Chrysis chrysostigma 133306361.jpg|*Chrysis chrysostigma*
Chrysididae - Chrysis fulgida (female)-002.JPG|*Chrysis fulgida*
Gemeine Goldwespe.jpg|*Chrysis ignita*
Chrysis smaragdula.jpg|*Chrysis smaragdula*
Hedychrum nobile MHNT profil.jpg|*Hedychrum nobile*
Stilbum cyanurum on flower.jpg|*Stilbum cyanurum*
Stilbum cyanurum pacificum-20190622-P1080906.jpg|*Stilbum cyanurum* aliyejiviringa katika tufe
Chrysididae - Trichrysis cyanea.JPG|*Trichrysis cyanea*

## Marejeo
Jamii:Nyigu na jamaa
Imani ya Athanasio

300px|thumb|Ngao ya Utatu inalenga kuonyesha mafundisho ya Imani ya Athanasio
**Imani ya Athanasio** (pia: **Quicumque vult**, kutokana na maneno ya kwanza ya Kilatini *Quicumque vult salvus esse)* ni mojawapo ya maungamo ya imani makuu ya imani ya Kikristo yanayokubaliwa katika makanisa ya magharibi, pamoja na Imani ya Mitume na Imani ya Nikea.  Inakazia mafundisho kuhusu Utatu wa Mungu na hali mbili za Yesu Kristo.

## Historia ya matini 
Katika mapokeo ya kanisa la magharibi, Athanasio wa Aleksandria (karne ya 4 BK) hutajwa kama mwandishi wa maungamo hayo. Maazimio ya Mtaguso wa Autun (mnamo 670 nchini Ufaransa) yalitaja mara ya kwanza *"Imani ya Mtakatifu Athanasio" * na hapo inawezekana kwamba yalilenga matini ya "Quicumque".

Ila tangu karne ya 17 inajulikana kwamba matini hayo hayakutungwa na Athanasio. Ni dhahiri kwamba ilitungwa kwa lugha ya Kilatini ilhali Athanasio hakutumia Kilatini akaandika kwa lugha ya Kigiriki. Vilevile matini yake yanakosa istilahi zilizokuwa muhimu kwa Athanasio kama vile *homoousion*, lakini inataja "Filioque" ambayo ni kawaida ya kanisa la magharibi ikikataliwa katika Ukristo wa Mashariki. Pia ungamo hilo halijulikani katika Makanisa ya Mashariki, ingawa jina la Athanasius linaheshimiwa sana huko.

Inaonekana kwamba kwamba matini ya maungamo yaliunganishwa kwa kutumia nukuu kutoka kwa Mababu wa Kanisa la Kilatini (hasa mapokeo ya Augustino) kama vile Ambrosio wa Milan, Vincent wa Lérins, Fulgensyo wa Ruspe na hatimaye Caesarius wa Arles .

## Muundo 
Ungamo lina aya arobaini zilizogawanywa katika sehemu kuu mbili tofauti:

** Sehemu ya kwanza inatoa fundisho la Mungu kama Utatu. Maneno yake huonyesha ushawishi wa theolojia ya Agostino wa Hippo na kujitofautisha na Umodali na Uario .
** Sehemu ya pili inasisitiza imani katika Umwilisho huku ikijitenga na mafundisho ya Sabelio, Apolinari wa Laodikea, Ario, na Wamonofisiti.

## Matini kamili 
## Matumizi makanisani 
Wakati wa Matengenezo ya Kiprotestanti imani hiyo ilihesabiwa kama moja ya maungamo makuu matatu yaliyotumiwa makanisani. Kanisa la Kiinjili la Kilutheri limelipokea kati ya maungamo yake na pia Wareformed wanalitambua.

Kwa sasa inatumika katika liturujia ya makanisa ya Kianglikana; liko pia katika kitabu cha "Tumwabudu Mungu wetu" wa KKKT. 

Lilikuwa sehemu ya liturujia ya sala ya asubuhi ya saa 12 (prim) katika Kanisa Katoliki; tangu kuondolewa kwa utaratibu huo kutoka Liturujia ya Vipindi matini ya Quicumque vult yanatumika na wachache tu.

## Tanbihi 
Jamii:Ukristo
Jamii:teolojia