open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orhan Çelebi

**Orhan Çelebi** (1412 – 29 Mei 1453) alikuwa mwanamfalme katika ukoo wa kifalme wa Ottoman. Alikuwa mwana wa Süleyman Çelebi.

Orhan aliishi Konstantinopoli akiwa uhamishoni na mateka. Akiwa mwana pekee wa kiume aliye hai wa ukoo wa Ottoman mbali na Mehmed II, Orhan alionekana kuwa mpinzani wa uwezekano wa kurithi kiti cha enzi. Dola la Osmani lilikuwa likilipa kodi kwa Bizanti ili kumshikilia mateka, ili asije akaibuka kuwa mpinzani wa Mehmed II. Tishio la Kaisari Konstantino XI la kumwachia Orhan kama mpinzani iwapo kodi hiyo ingeongezwa, liliwakera Waosmani na kutoa kisingizio cha kuzingira Konstantinopoli.

Mnamo mwaka 1453, alijiunga na ulinzi wa Dola la Bizanti wakati wa Anguko la Konstantinopoli, akiwa na takribani wafungwa 600 wa Ottoman waliokuwa waaminifu kwake. Waliteuliwa kulinda sehemu ya kuta za baharini, ikiwemo bandari ya Eptaskalio.

Kuna simulizi mbalimbali kuhusu jinsi hasa ilivyotokea, lakini baada ya jiji hilo kuanguka, Orhan alikamatwa na kuuawa kwa amri ya Sultani Mehmed II wakati akijaribu kutoroka akiwa amejificha kwa sura ya mtawa.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1412
Jamii:Waliofariki 1453
Jamii:wanasiasa wa Uturuki
Zinash Tayachew

**Zinash Tayachew** (amezaliwa Gondar, 25 Januari 1978) ni mwanasiasa, mfadhili na mwimbaji wa nyimbo za Kiinjili kutoka Ethiopia. Pia ni mke wa Abiy Ahmed, Waziri Mkuu  wa nne wa Ethiopia. Zinash ni Mkristo wa Uprotestanti mwenye bidii, na hutumika kanisani kwake kama mwimbaji wa nyimbo za Kiinjili.

## Maisha na Kazi 
Baada ya kuhitimu kutoka Shule ya Sekondari ya Fasiledes huko Gondar, Zinash alijiunga na jeshi, ambako alikutana na mume wake wa baadaye, Abiy Ahmed Ali, ambaye sasa ndiye Waziri Mkuu wa Ethiopia. Kabla ya nafasi yake kama Mke wa Waziri Mkuu, Zinash Tayachew aliishi na binti zao watatu huko Denver, Colorado.

Zinash na Abiy wana mabinti watatu: Deborah, Rakeb na Amen. Pia wanalea mtoto wa kiume wa kuasili mwenye umri wa miaka mitano, aitwaye Million Abiy, tangu Agosti 2018.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Ethiopia
Jamii:waimbaji wa Ethiopia
Prince Lerotholi Seeiso

**Prince Lerotholi Seeiso** (amezaliwa 18 Aprili 2007) ni mshiriki wa familia ya kifalme ya Lesotho na ndiye mrithi mkuu wa sasa wa kiti cha enzi.

Prince Lerotholi Mohato Bereng Seeiso alizaliwa katika Hospitali ya mji mkuu, Maseru, na ni mtoto wa tatu na mwana pekee wa Mfalme Letsie III wa Lesotho na Malkia 'Masenate Mohato Seeiso. Ana dada wawili wakubwa, Princess Senate na 'M'aSeeiso. Prince Lerotholi alipewa jina kutokana na Lerotholi, Chifu Mkuu wa Basuto kati ya 1891 na 1905.

Prince Lerotholi alibatizwa kwa jina la "David" katika Kanisa la Saint Louis huko Matsieng tarehe 2 Juni 2007 na Askofu Mkuu wa Maseru Bernard Mohlalisi, kiongozi wa Kanisa Katoliki nchini Lesotho. Chifu Mkuu wa Likhoele, Lerotholi Seeiso, alisimama kama godfather wa kifalme.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 2007
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Lesotho
Xavier Yombandje

**François Xavier Yombandje** (alizaliwa Koumra, Chad, 9 Julai 1956) ni askofu wa zamani wa Kanisa Katoliki wa Afrika ya Kati.

Yombandje alipewa daraja ya Upadre mwaka 1985. mnamo mwaka 1997 Yombandje alikuwa askofu wa Kaga-Bandoro na mwaka 2004 askofu huko Bossangoa. 

## Marejeo
Jamii:maaskofu Wakatoliki
Jamii:watu wa Jamhuri ya Afrika ya Kati
Marius Weyers

[thumb|[3 Februari 1945 (umri wa miaka 80)]]
**Marius Weyers** (amezaliwa Johannesburg, 3 Februari 1945) ni mwigizaji kutoka Afrika Kusini. Alimuoa msanii Yvette Weyers (1946–2023). Anaishi Rooi-Els katika mji wa Western Cape. Weyers alipata umaarufu wa kimataifa kwa kuigiza kama Andrew Steyn, mwanasayansi asiye na uzoefu katika filamu *The Gods Must Be Crazy* (1980). Pia alionekana kwenye filamu *Blood Diamond* (2006).

## Filamu zilizochaguliwa 
* 1967 *Love Nights in the Taiga* kama Markjoff  
* 1970 *Stop Exchange* kama Attie  
* 1974 *No Gold for a Dead Diver* kama Rene Chagrin  
* 1977 *Target of an Assassin* kama Kanali Pahler  
* 1980 *The Gods Must Be Crazy* kama Andrew Steyn  
* 1982 *Gandhi* kama Kondakta wa Treni  
* 1988 *Thieves of Fortune* kama Haijulikani  
* 1989 *DeepStar Six* kama Dkt. John Van Gelder  
* 1989 *Farewell to the King* kama Sajenti Conklin  
* 1989 *Happy Together* kama Denny Dollenbacher  
* 1989 *Jewel of the Gods* kama Snowy Grinder  
* 1992 *The Power of One* kama Profesa Daniel Marais  
* 1992 *Golden Girls* kama Derek  
* 1993 *Bopha!* kama Van Tonder  
* 1997 *Paljas* kama Hendrik MacDonald  
* 2003 *Stander* kama Jenerali Francois Jacobus Stander, baba yake Andre Stander  
* 2005 *The Triangle* kama Karl Sheedy  
* 2006 *Blood Diamond* kama Rudolf Van de Kaap  
* *Woestynblom* (mfululizo wa TV) kama Jerry F.  
* 2013 *Nothing for Mahala* kama Hendrik Botha  
* 2018 *The Seagull (Die Seemeeu)* kama Piet  
* 2018 *The Recce* kama Jenerali Piet Visagie  
* 2019 *The Story of Racheltjie De Beer* kama George  

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini
Yasser Khalil

**Yasser Khalil** (amezaliwa 28 Septemba 1972) ni mwandishi wa habari wa Misri. 

## Wasifu
Mnamo mwaka 1996, Yasser Khalil ameangazia masuala ya kisiasa na kitamaduni nchini Misri. Yeye ndiye mwanzilishi wa Mtandao wa Kbret, mtandao wa kwanza wa wanablogu katika Mashariki ya Kati.

## Marejeo
Constancia Mangue

thumb|Mke wa Rais wa Guinea ya Ikweta
**Constancia Mangue Nsue Okomo** (amezaliwa 20 Agosti 1952), anayejulikana pia kama **Constancia Mangue de Obiang**, ni Mke wa Rais wa Guinea ya Ikweta, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo na ni mama wa Makamu wa Rais wa Guinea ya Ikweta Teodoro Nguema Obiang Mangue.

## Tanbihi
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Guinea ya Ikweta
Winnie Kaburu

**Winnie Kaburu Kinyua** ni mfanyabiashara Mkenya ambaye aligombea nafasi ya Naibu Rais katika uchaguzi wa Urais wa Kenya Machi 2013 kama mgombea mwenza wa James ole Kiyiapi, wa chama cha Restore and Build Kenya.
## Marejeo
Jamii:wanasiasa wa Kenya
Anne Green (mkuu wa visiwa)

**Anne Green** MBE (amezaliwa 21 Machi 1952) ni mwalimu, mwanasiasa na msimamizi wa umma kutoka Tristan da Cunha, kisiwa cha mbali katika Bahari ya Atlantiki Kusini ambacho ni sehemu ya eneo la ng'ambo la Uingereza ya Saint Helena, Ascension na Tristan da Cunha. Pia ndiye mwanamke wa kwanza kuchaguliwa kuwa Mkurugenzi Mkuu wa Kisiwa (*Chief Islander*), akihudumu mara mbili katika nafasi hiyo, na pia mwanamke wa kwanza kuwa Msimamizi Mbadala (Acting Administrator) wa kisiwa hicho.

## Kazi 
Anne Violet Green (née Glass) alizaliwa tarehe 21 Machi 1952 kwa Wilson Glass (mwana wa Robert Glass, ambaye naye alikuwa mjukuu wa mwanzilishi wa Tristan, William Glass, kupitia mwanae Thomas, na Charlotte Swain). Aliolewa na Joseph Green (amezaliwa 1947); Kitaaluma, yeye ni mwalimu na hufundisha kisiwa cha Tristan da Cunha, na hatimaye akateuliwa kuwa Mkurugenzi wa Shule ya St Mary's School.

Katika siasa za kisiwa, Green amehudumu kama Mkurugenzi Mkuu wa Kisiwa (Chief Islander) mara mbili, kati ya mwaka 1988 hadi 1991 na tena kati ya 2003 hadi 2007; yeye ndiye mwanamke wa kwanza kushikilia nafasi hiyo alipochaguliwa mwaka 1988; Mwaka 2003, alichukua nafasi baada ya kaka yake, James Glass. Pia, alikuwa mwanamke wa kwanza kutumika kama Msimamizi wa Kisiwa (Acting Administrator) kwa muda wa mpito pale Msimamizi alipochukua likizo katika nyakati tofauti kutoka 2003 hadi 2007. Pamoja na kaka yake James Glass, Green ameandika kitabu kinachoitwa *A Short Guide to Tristan da Cunha*, kilichochapishwa mwaka 2003.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Uingereza
Musa Al-Koni

[thumb|Al-Koni mnamo [2021]]
**Musa Al-Koni** (amezaliwa 5 Juni 1951) ni mwanasiasa na balozi wa Libya. Alihudumu kama Naibu Waziri Mkuu wa Serikali ya Makubaliano ya Kitaifa ya Libya kuanzia Machi 2016 hadi 2 Januari 2017. Alikuwa anawakilisha kusini mwa Libya, eneo alikotokea. Al-Koni alijiuzulu kutokana na kushindwa kwa GNA kudhibiti nchi.

Kutoka mwaka 2005 hadi karibu na wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe vya 2011, alihudumu kama Konsula Mkuu wa Libya nchini Mali. Alishtakiwa na Serikali ya Mali kwa kujaribu kuajiri Watu wa Tuareg kama askari wa kuajiriwa ili kupigana kwa niaba ya Gaddafi.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Libya
Gamal Nkrumah

[thumb|Kijana Gamal (aliyesimama mbele ya Rais wa Misri Gamal Abdel Nasser, aliyesimama wa tatu kutoka kushoto) na familia yake, [1965. Baba yake Kwame Nkrumah (wa kwanza kulia)]]
**Gamal Gorkeh Nkrumah** (amezaliwa 1958) ni mwandishi wa habari kutoka Ghana, Pan-Africanist na mhariri wa gazeti la *Al Ahram Weekly*. Ndiye mwana wa kwanza wa rais wa Ghana wa kwanza, Kwame Nkrumah, na mke wake Mmisri, Fathia Nkrumah.

Gamal Nkrumah alipata shahada ya uzamili katika sayansi ya siasa kutoka Shule ya Mafunzo ya Mashariki na Afrika mjini London. Kwanza aliwahi kufanya kazi kama mwandishi wa siasa katika *Al-Ahram Weekly* huko Cairo kwa zaidi ya miaka 15. Hivi sasa, yeye ni mhariri wa idara ya masuala ya kimataifa katika gazeti hilo.

## Tanbihi 
## Viungo vya Nje 
* Kituo cha Utamaduni cha Pan-African cha Kwame Nkrumah
* ChatAfrik Inc.
* Chanzo cha taarifa kuhusu maisha na kazi za Kwame Nkrumah

Jamii:Waliozaliwa 1958
Jamii:Watu walio hai
Jamii:watu wa Ghana
Adeola Ajayi

**Adeola Oluwatosin Ajayi** ni afisa wa ujasusi kutoka Nigeria ambaye amekuwa Mkurugenzi Mkuu wa Idara ya Huduma ya Usalama tangu Agosti 2024.

## Tanbihi
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Nigeria
Mwanamfalme Moulay Ismail

**Mwanamfalme Moulay Ismail** (amezaliwa 31 Desemba 1981) ni mtoto wa Prince Moulay Abdallah wa Moroko na Princess Lalla Sol. Mama yake ni binti Riad Al Solh, Waziri Mkuu wa kwanza wa Lebanoni.

Mnamo 25 Septemba 2009, alioa Anissa Lehmkuhl, binti ya Lieutenant-Colonel Omar Lehmkuhl na mke wake, Amina (raia wa Ujerumani aliyesilimu). Wana watoto mmoja wa kiume na wasichana watatu: 
* Abdallah (amezaliwa  huko Rabat),
* Aisha (amezaliwa  huko Rabat),
* Hala (amezaliwa  huko Rabat),
* Bahia (amezaliwa  huko Rabat).

## Biashara 
Prince Ismail anamiliki *Theora Holding*, ambayo ina hisa ya 35% katika KIA Maroc iliyofungwa (mauzaji wa kipekee wa magari ya KIA nchini Moroko) na pia anamiliki pamoja na mashirika kadhaa ya chakula na migahawa kama Pizza Del Arte (tawi la *Groupe Le Duff*).

Jina lake limeorodheshwa katika kashfa ya *Panama Papers*.

## Ufadhili 
* Rais wa heshima wa Jumuiya ya *Hand in Hand*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Moroko
Joseph Ntshongwana

**Joseph Ntshongwana** ni mchezaji wa zamani wa Afrika Kusini wa raga aliyekuwa akichezea Blue Bulls kuanzia mwaka 1998 hadi 2001. Aliwahi kushiriki katika mashindano ya Vodacom Cup na Currie Cup akiwakilisha Blue Bulls, akishinda makombe tisa katika Vodacom na mawili katika Currie Cup.

## Hukumu ya mauaji 
Ntshongwana alikamatwa mwaka 2011 kwa kuwaua wanaume wanne kwa kutumia shoka na kujeruhi wengine wawili kwa shoka ili kulipiza kisasi ukiukaji wa kike na maambukizi ya VVU yaliyomkuta binti yake mapema mwaka huo. Polisi baadaye waliripoti kuwa ukiukaji huo haukutokea. Wakati wa kuwasilisha kesi kortini, Ntshongwana alikuwa na vurugu na alizungumza kwa lugha za kiroho.

## Tanbihi
Jamii: Watu Walio Hai
Muthoni wa Gichuru

**Alice Muthoni Gichuru** (anajulikana kama **Muthoni wa Gichuru**) ni mwandishi wa tamthilia za wa watoto na vijana, pamoja na hadithi fupi kutoka Kenya. 

## Maisha 
Muthoni wa Gichuru alilelewa Matanya, kijiji kidogo huko Nanyuki . Akiwa bado mtoto mchanga anakumbuka babake akimsomea kutoka kwa kitabu cha Gikuyu kinachoitwa *Kamina na Kamina.* Alihitimu kutoka chuo kikuu cha Moi na kuhitimu Shahada, ya Kwanza ya Sayansi ya habari . 

Mume wa Gichuru, Joseph Kamau, alimhimiza kuanza kuandika hadithi mwaka wa 2002. 

## Baadhi ya vitabu vyake
* *Breaking the Silence*. Nairobi: East African Educational Publishers, 2009.
* *The Hidden Package*. Nairobi, Kenya: East African Educational Publishers Ltd., 2016.
* *The Other side and Other stories* : Nairobi, Kenya:Storymoja Publishers., 2016
* *The Bitter Sweet and Other Stories*  : Nairobi, Kenya:Storymoja Publishers., 2016
* *The Scary Trip and Other Stories*  : Nairobi, Kenya:Storymoja Publishers., 2016
* *Beyond the Barricades*. Nairobi, Kenya: East African Educational Publishers Limited, 2016.
* *Moon Scapes: Short Stories and Poetry*. 2017.
* *The Carving*. Nairobi, Kenya : Longhorn Publishers, 2019.
* *Smart Sidi and the Poem*. Nairobi, Kenya : Longhorn Publishers, 2019.
* *Smart Sidi and the lost ball*. Nairobi, Kenya : Longhorn Publishers, 2019.
* *Smart Sidi and the play house*. Nairobi, Kenya : Longhorn Publishers, 2019.
* ''Kefa's Quest''. Phoenix Arizona, USA : Worlds Unknown Publishers, 2020.

## Marejeleo 
Jamii:waandishi wa Kenya
Jamii:Watu walio hai
Usanifu wa michoro

**Usanifu wa michoro** (pia: **ubunifu wa michoro**) ni taaluma] au fani ya kitaaluma ama mchakato   na sanaa inayotumika kuandaa na kuwasilisha taarifa na kukuza mawazo kwa ubunifu kwa lengo furani. 

Tunapokuwa na mawazo thabiti yaliyo endelezwa kwa mchakato wa ubunifu tuna tumia ujuzi wetu pamoja na mpangilio mzuri, rangi, mwandiko na vifaa vya ubunifu kuweza kuwasilisha mawazo yetu katika maisha ya uharisia. 

Lakini katika neno usanifu wa michoro ama ubunifu wa michoro kuna muunganiko wa maneno mawili ambayao ni ubunifu na michoro, maneno haya mawili yanatoa maan kamili ya muunganiko wa neno usanifu wa michoro.ikiwa neno usanifu ama ubunifu lina maana ya kuamua kitu kitakavyo weza kuonekana na kufanya kazi kabla hakija weza kutengenezwa

Pia ubunifu wa michoro ni sanaa ambayo inahusisha kuunda mawasiliano ya kuona yanayokusudia kutuma ujumbe maalum kwa makundi ya kijamii, ikiwa na malengo maalum.
Ubunifu wa grafiki ni tawi la kati la ubunifu na sanaa nzuri. Kutekeleza kazi hii kunahusisha ubunifu, uvumbuzi na fikra za upande wa pili kwa kutumia zana za mwili au za dijitali, ambapo kawaida hutumiwa maandiko na picha kuwasiliana kwa njia ya kuona.

## kanuni za ubunifu
kuna kanuni takribani saba tu za kuweza kufanya ubunifu wako ama uwasilishaji wa ubunifu wako uweze kuwa na mvuto katika njia sahihi na yeynye mvuto na kueleweka  kwa watu wote mpangilio, utofauti, ukaribu, mlingano,

## Marejeo
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Vihiga Queens FC

**Vihiga Queens Football Club** ni klabu ya kitaalamu ya soka ya wanawake ya Kenya yenye makao yake maeneo ya Mbale, Kaunti ya Vihiga ambayo inashiriki Ligi Kuu ya Wanadada  ya Kenya, daraja la juu la  kandanda  ya  wanawake ya Kenya .  Klabu hii ina ushirika na Shirikisho la kandanda  la Kenya . 

## Nchini
**Mataji ya ligi**

* **Ligi Kuu ya wanadada ya Kenya**

: **Washindi (rekodi)** (3): 2017, 2018, 2019

* **Mechi za kufuzu kwa Ligi ya Mabingwa ya Wanadada CECAFA-CAF**

: **Washindi** (1): 2021

## Historia ya usimamizi 
*  Alex Alumirah (2013–August 2021)
*  Charles Okere (August 2021–November 2021)
*  Boniface Nyamunyamu (December 2021–)

## Tazama pia 
* Enez Mango

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Vihiga Queens kwenye mtandao wa Twitter
* Vihiga Queens yupo kwenye mtandao wa facebook
Jamii:Vilabu Mpira vya Kenya
Mikhail Bakhtin

**Mikhail Mikhailovich Bakhtin** (1895–1975) alikuwa mwanafalsafa, mwanaisimu na mhakiki wa fasihi kutoka Urusi ambaye mchango wake ulileta mabadiliko makubwa katika nadharia ya fasihi na masomo ya lugha. Alijulikana kwa kuchunguza uhusiano kati ya lugha, jamii na tamaduni, akisisitiza kuwa matini na mawasiliano hayawezi kueleweka nje ya muktadha wa kijamii. Kazi zake zimeathiri kwa kiasi kikubwa taaluma za kifasihi, isimu, falsafa ya lugha na nadharia za kitamaduni duniani.

Bakhtin alisoma katika vyuo vikuu vya Urusi mwanzoni mwa karne ya 20 na maisha yake yaligubikwa na changamoto za kisiasa na kijamii, ikiwemo udhibiti wa serikali ya Kisovyeti. Alipitia kipindi cha uhamisho na mateso, lakini licha ya hayo aliendelea kuandika na kufikiri kwa kina. Ingawa baadhi ya maandiko yake yalichapishwa kwa jina la marafiki zake kutokana na hali ya kisiasa, mawazo yake yaliendelea kusambaa na kushawishi wasomi wengi.

Miongoni mwa dhana muhimu alizotengeneza ni pamoja na *dialogism* (mazungumzo ya kudumu kati ya sauti mbalimbali), *polyphony* (wingi wa sauti huru ndani ya kazi ya fasihi), na *heteroglossia* (uwepo wa mitindo na lahaja tofauti katika lugha moja). Katika utafiti wake juu ya riwaya, hasa riwaya za Fyodor Dostoevsky, Bakhtin alionyesha jinsi mwandishi anavyoweza kuunda kazi yenye sauti nyingi zinazojitegemea badala ya simulizi moja kuu.

Moja ya kazi zake mashuhuri ni *The Dialogic Imagination*, mkusanyiko wa insha zilizochambua maendeleo ya riwaya kama aina ya kifasihi na nafasi yake katika kueleza ukweli wa kijamii na kihistoria. Katika maandiko hayo, Bakhtin alibainisha kuwa lugha daima ipo katika mazungumzo endelevu kati ya wasemaji na kwamba maana hutengenezwa katika mchakato huo wa kijamii.

Aidha, Bakhtin alijulikana kwa nadharia yake kuhusu *carnivalesque*, akieleza namna tamasha za watu wa kawaida katika historia ya Ulaya zilivyokuwa nyenzo ya kupindua na kukosoa mamlaka ya kijamii. Aliona *carnival* kama nafasi ambapo lugha na tamaduni za watu wa kawaida zilipata sauti na kupinga ukiritimba wa mamlaka. Wazo hili limekuwa na ushawishi mkubwa katika tafsiri za kitamaduni na masomo ya jamii.

Mchango wa Bakhtin uliendelea kutambuliwa zaidi baada ya kifo chake mwaka 1975. Wataalamu wengi wa fasihi, isimu na falsafa walichukua mawazo yake na kuyapanua, wakisisitiza nafasi ya mawasiliano na mwingiliano wa kijamii katika uundaji wa maana. Dhana zake ziliathiri moja kwa moja wazo la mwingiliano matini lililokuja baadaye kupitia Julia Kristeva, ambaye alitumia misingi ya mawazo ya Bakhtin kueleza uhusiano kati ya maandiko mbalimbali.

Leo hii, Bakhtin anachukuliwa kama mmoja wa wasomi muhimu zaidi wa karne ya 20 katika fasihi na isimu. Kazi zake zinachunguzwa katika maeneo mbalimbali duniani na zimeendelea kuwa rejeo kuu katika mijadala kuhusu lugha, tamaduni na nguvu za kijamii. Ingawa maisha yake binafsi yalihusisha changamoto kubwa, urithi wake wa kielimu unaendelea kuwa na athari kubwa katika nadharia na vitendo vya kisasa vya kifasihi na kijamii.

## Marejeo 
Jamii:Wanafalsafa wa Urusi
Jamii:Waandishi wa Urusi
Alkemia

**Alkemia** (kwa Kiingereza ***alchemy***) ni mfumo wa kiasili wa kifalsafa na kivitendo uliokua katika ustaarabu mbalimbali kuanzia Misri ya Kale, India, Uchina, Uarabuni hadi Ulaya ya Kati na Magharibi. Alkemia ilihusisha uchanganyaji wa maarifa ya kifalsafa, kidini, kisayansi na kimitindo kwa lengo la kuelewa na kudhibiti asili ya vitu. Mara nyingi, alkemia imeelezwa kama mtangulizi wa sayansi ya kisasa ya kemia, ingawa pia ilikuwa na vipengele vya kifumbo na kidini.

Lengo kuu la alkemia lilihusiana na fikra ya kubadilisha metali duni, kama vile risasi, kuwa dhahabu au fedha. Aidha, alkemia ilihusiana na dhana ya kutengeneza dawa ya maisha marefu au "elixir ya uzima," ambayo ingeweza kutoa afya ya kudumu au umilele. Wanafalsafa wa alkemia pia walihusisha kazi zao na tafakuri ya kiroho, wakiona mchakato wa kugeuza metali kama mfano wa kugeuka kwa nafsi kutoka hali duni kwenda ukamilifu.

Katika historia ya Mashariki ya Kati, alkemia ilistawi kupitia kazi za wanafalsafa wa Kiarabu na Waislamu, hasa Jabir ibn Hayyan (anayetambulika pia kama Geber), ambaye mara nyingi hujulikana kama "baba wa kemia." Yeye alihusisha alkemia na mbinu za majaribio, akisisitiza umuhimu wa vipimo na taratibu za kimaabara. Kupitia tafsiri za Kiarabu, maarifa ya Kigiriki na ya Kiasia yalihamishwa hadi Ulaya, ambapo alkemia iliendelea kushamiri katika Zama za Kati na kipindi cha Uamsho.

Katika Uchina, alkemia ilikuwa na uhusiano wa karibu na falsafa ya Daoism, ikilenga hasa utafutaji wa dawa za kuongeza maisha na kufikia hali ya kiroho ya juu. Huko India, alkemia (*Rasayana*) ilihusiana na Ayurveda, tiba ya jadi ya Kihindi, na mara nyingi ilijikita katika kutengeneza dawa za tiba pamoja na tafakuri za kifalsafa.

Nchini Ulaya, alkemia ilichanganya mitazamo ya Kigiriki, Kiarabu na Kikristo. Ilijikita katika falsafa za Plato na Aristoteli pamoja na mafundisho ya Hermetic. Wakati wa Zama za Kati, alkemia mara nyingi iliendana na mitazamo ya kidini na kimafumbo, lakini pia ikachangia mbinu zilizokuja kuwa msingi wa kemia ya kisasa. Wataalamu kama Albertus Magnus, Roger Bacon, na baadaye Isaac Newton, walivutiwa na alkemia na walihusisha tafiti zao na juhudi za kufahamu asili ya vitu.

Mchango wa alkemia katika maendeleo ya maarifa ya kisayansi ni mkubwa. Ingawa malengo yake ya kifumbo hayakufanikishwa, majaribio ya kimaabara yaliyofanywa na wanasayansi wa alkemia yalijenga misingi ya kemia ya majaribio. Mbinu za kunereka, kuyeyusha, kuchanganya na kutenganisha vitu zilikuwepo na ziliendelezwa na wanasayansi wa baadaye. Hatimaye, karne ya 17 na 18 zilileta mapinduzi ya kisayansi ambayo yalitofautisha kemia ya kisasa na alkemia ya kale.

Kwa upande wa kifalsafa na kitamaduni, alkemia imesalia kama alama ya mabadiliko ya kiroho na kisanaa. Katika fasihi na sanaa, mara nyingi inatajwa kama mfano wa safari ya ndani ya binadamu ya kutafuta ukamilifu, hekima na wokovu. Hata baada ya kupoteza hadhi yake ya kisayansi, alkemia imeendelea kushawishi mawazo ya kifumbo, falsafa ya kisasa na hata maandiko ya kifasihi na sanaa za ubunifu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Uchambuzi

**Uchambuzi** (kwa Kiingereza ***analysis***) ni mchakato wa kuchunguza jambo, dhana, maandiko, data au tukio kwa kuligawanya katika sehemu ndogo ndogo ili kuelewa muundo, kazi na maana yake. Neno linatokana na Kigiriki *analusis* likimaanisha "kugawa" au "kufafanua." Uchambuzi ni dhana kuu katika taaluma nyingi za kisayansi, kijamii, kifalsafa na kifasihi.

Katika sayansi ya asili, uchambuzi hutumika kuelewa muundo wa vitu na michakato ya kimaumbile. Kwa mfano, katika kemia, uchambuzi unaweza kumaanisha kutambua viambajengo vya dutu au kuchunguza athari za kemikali. Katika biolojia, uchambuzi wa maumbile au seli husaidia kuelewa kazi za viumbe na michakato ya kibaolojia. Aidha, katika fizikia, uchambuzi hutumika kufafanua mienendo ya nguvu na nadharia za kimaumbile.

Katika hisabati na mantiki, *analysis* ni eneo maalum linaloshughulika na kazi za kihesabu, mfuatano na mipaka. Hisabati ya uchambuzi (*mathematical analysis*) ni mojawapo ya matawi makuu ya hisabati ya kisasa, ikijumuisha hesabu tofauti na hesabu jumuishi.

Katika sayansi za kijamii, uchambuzi unahusisha kuchunguza tabia za kijamii, mienendo ya kiuchumi na mifumo ya kisiasa. Wanajamii na wachumi hutumia mbinu mbalimbali za uchambuzi wa data ili kuelewa uhusiano kati ya viashiria na kutoa hitimisho. Uchambuzi wa kitakwimu, mfano, hujenga uelewa wa mienendo ya idadi ya watu, afya au uchumi.

Katika fasihi na sanaa, uchambuzi unamaanisha kusoma kazi kwa makini na kubainisha maana, mitindo na mbinu zilizotumika. Mhakiki wa fasihi anaweza kutumia nadharia mbalimbali kama vile umuundo, uhalisia, usasa au baada ya usasa ili kufafanua kazi fulani. Vilevile, uchambuzi wa kifasihi hujikita katika kutambua maudhui, wahusika, mtindo wa lugha na muktadha wa kijamii na kihistoria wa kazi.

Uchambuzi pia ni sehemu muhimu ya falsafa, ambapo unahusiana na kuhoji hoja, dhana na misingi ya maarifa. Wanafalsafa wa kitamaduni wa Kizungu kama Aristotle, Descartes na Kant walitumia uchambuzi katika kuendeleza mitazamo yao kuhusu mantiki, maumbile na maarifa ya binadamu. Falsafa ya uchambuzi (*analytic philosophy*) ni mkondo muhimu ulioibuka Ulaya na Marekani katika karne ya 20, ukilenga kuchunguza lugha na hoja kwa njia ya kimantiki na ya kifasaha.

Katika nyanja za vitendo, uchambuzi unatumika sana katika biashara, siasa, uandishi wa habari na hata maisha ya kila siku. Uchambuzi wa kifedha, kwa mfano, husaidia kubaini ufanisi wa kampuni au uwekezaji. Uchambuzi wa kisiasa hutathmini sera na mwenendo wa serikali, huku uchambuzi wa habari ukilenga kufafanua kwa kina matukio ya kila siku kwa msomaji au mtazamaji.

Kwa jumla, uchambuzi ni nyenzo inayosaidia kufafanua na kuelewa uhalisia kwa undani. Bila uchambuzi, elimu na sayansi zisingeweza kuendelea, kwa kuwa kila maendeleo ya kielimu hutegemea mgawanyo na uelewa wa mambo kwa sehemu zake za msingi. Aidha, uchambuzi ni nguzo muhimu ya fikra za kina, maamuzi bora na ubunifu katika taaluma zote na maisha ya kila siku.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Krioniko

**Krioniko** (kwa Kiingereza ***Cryonics***) ni mbinu ya kisayansi na kifalsafa inayohusisha kuhifadhi mwili wa binadamu au sehemu zake, mara nyingi baada ya kifo cha kimaumbile, kwa kutumia viwango vya chini sana vya joto ili kupunguza haraka uharibifu wa seli. Lengo kuu la krioniko ni kuwezesha mwili au ubongo kuhaiwa tena baadaye kwa teknolojia ya kisasa ambayo bado haipo, ikiwa ni pamoja na tiba za kisasa za urekebishaji wa seli na uhai wa binadamu.  

Krioniko haimaanishi kuhuisha mara moja mtu aliyefariki, bali ni jaribio la kupanua muda wa uwezekano wa maisha kwa njia ya kuweka seli katika hali ya utulivu wa kimfumo (suspended animation). Mbinu zinazotumika ni pamoja na kupooza mwili hadi viwango vya chini sana vya joto, mara nyingi karibu na kiwango cha -196 °C kwa kutumia nitrojeni kioevu.

Historia ya krioniko inaanzia katikati ya karne ya 20. Wazo la kuhifadhi mwili baada ya kifo kwa ajili ya uhai wa baadaye lilianza kupata umaarufu katika Marekani na baadhi ya nchi nyingine, hasa miongoni mwa waanzilishi wa kampuni za krioniko kama Alcor Life Extension Foundation na Cryonics Institute. Mbinu hizi mara nyingi zinashirikiana na falsafa ya kuendeleza maisha, ushirikiano wa kisayansi na imani katika maendeleo ya teknolojia ya baadaye.

Krioniko pia inashughulikia masuala ya kimaadili na kisheria. Moja ya changamoto kubwa ni kufafanua kifo kwa mujibu wa sheria, kwani mtu aliyehifadhiwa kwa krioniko kwa kawaida amehukumiwa kufariki kimaumbile. Aidha, kuna mjadala kuhusu gharama, ufanisi, na uwezekano wa kuhaiwa tena, kwani hakuna teknolojia iliyothibitishwa inayoweza kuhaiwa mtu aliyehifadhiwa kwa krioniko hadi sasa.

Mbinu za kisayansi zinazotumika katika krioniko zinahusiana na cryopreservation, ambayo hutumika pia kuhifadhi seli, tishu, au viumbe vidogo vya kibiolojia kwa viwango vya chini vya joto. Tofauti kuu ni kwamba krioniko inahusisha miili ya binadamu kwa jumla au ubongo wa binadamu, jambo linalotoa changamoto kubwa kiufundi kutokana na ukubwa na wingi wa tishu. Mbinu mpya kama vitrification huchangia kupunguza kuunda barafu ndani ya seli, jambo linalosababisha uharibifu mdogo zaidi wa tishu.

Krioniko, ingawa haijatimia kama teknolojia ya kuhaiisha, imeendeleza utafiti katika biolojia ya seli, cryobiology, na tiba mbadala. Aidha, imechangia mjadala mkubwa wa kifalsafa kuhusu maisha, kifo, maadili, na uwezekano wa kisaikolojia na kisayansi wa baadaye.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Aina dhahania za biokemia

**Aina dhahania za biokemia** ni dhana inayohusisha aina za mifumo ya kibiokemia ambazo hazipo au hazijathibitishwa katika dunia halisi, lakini zinachunguzwa kwa madhumuni ya nadharia, simulizi za kisayansi au utafiti wa kitaaluma. Dhana hizi hutumika kujaribu kuelewa namna maisha yanaweza kuundwa kwa misingi tofauti ya kemia, au kuunda mfano wa maisha katika mazingira yasiyo ya kawaida kama sayari nyingine, anga la nje, au mfumo wa kompyuta unaotumia maelezo ya kibiokemia badala ya umeme.

Miongoni mwa aina dhahania zinazojadiliwa mara kwa mara ni:
* **Maisha ya msingi wa silicone** – badala ya kaboni kama msingi wa molekuli zinazounda seli, silicone inaweza kuundwa na misombo inayofanana na organiki. Dhana hii inachunguzwa katika muktadha wa utafiti wa sayansi ya anga na astrobiology.
* **Maisha ya msingi wa metali**, ambapo metali zingine kama arseniki au feri zinachukuliwa kuwa sehemu ya misombo ya msingi ya molekuli ya maisha. Mfano wa dhahania kama hili ulijitokeza wakati wa majaribio ya arseniki katika bakteria.
* **Maisha ya mfumo wa maji ya badala**, kama vile kutumia amonia, metan au mali nyingine za kioevu badala ya maji kama kiwanja cha maisha. Hii ni dhahania inayojumuisha utafiti wa biokemia isiyo ya kawaida katika sayansi ya anga.
* **Maisha ya kielektroniki au kibiokemia ya kompyuta**, ambapo mifumo ya kibiokemia dhahania inaweza kutumika kuunda maisha ya bandia au simulizi zinazofanana na mfumo wa kibiolojia.

Dhana za aina hizi za biokemia zinachangia sana katika kuendeleza maarifa ya nadharia ya maisha, astrobiology, uhandisi wa synthetic biology, na mbinu za kuunda sayansi ya kibandia. Wanasayansi hutumia hizi dhana pia kujaribu kuunda modeli za kihisabati au za kompyuta za mifumo ya kibiolojia isiyo ya kawaida, ambazo zinaweza kutoa mwanga kuhusu asili ya maisha na uwezekano wa kuishi katika mazingira yasiyo ya dunia.

Ingawa hakuna uthibitisho wa moja kwa moja wa aina hizi dhahania kuishi duniani, utafiti wao unachangia katika kuelewa vizuizi vya kibiokemia, uwezekano wa maisha ya ziada, na mbinu za kiteknolojia za kuiga au kuendeleza seli na molekuli katika maabara. Aidha, zinachangia sana katika mafunzo ya nadharia ya biokemia na uhandisi wa maisha bandia.

## Marejeo 
Jamii:Biolojia
Jamii:Kemia
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Tshepo Motsepe

[thumb|**Motsepe** mwaka [2019]]
**Tshepo Motsepe** (amezaliwa 17 Juni 1953) ni daktari na mfanyabiashara wa Afrika Kusini. Ndiye Mke wa Rais wa Afrika Kusini (*First Lady of South Africa*), kama mke wa Cyril Ramaphosa, Rais wa Afrika Kusini. Pia ni dada mkubwa wa Bridgette Radebe na kaka yake ni Patrice Motsepe.

## Wasifu 
Tshepo Motsepe alisomea udaktari wa tiba katika Chuo Kikuu cha KwaZulu-Natal na baadaye akakamilisha shahada ya uzamili katika afya ya umma katika Shule ya Afya ya Umma ya Harvard. Mwaka 2012, alihitimu katika Programu ya Cheti cha Ujasiriamali wa Kijamii (SECP) katika Taasisi ya Gordon ya Sayansi ya Biashara. Kwa sasa yeye ndiye mwenyekiti wa *African Self Help Trust (ASHA Trust)*, shirika linalojikita katika maendeleo na elimu ya awali ya watoto.

Motsepe amefanya kazi katika sekta za umma na binafsi huko Mmakau, Mahikeng, Johannesburg, Pretoria, na nchini Zimbabwe. Pia aliwahi kuwa Naibu Mkurugenzi wa Taasisi ya Utafiti wa Afya ya Uzazi.

## Familia 
Motsepe ameolewa na Cyril Ramaphosa na wamejaliwa watoto wanne. Motsepe ndiye mke wa tatu wa Ramaphosa. Baba yake ni marehemu Chifu Augustine Butana Chaane Motsepe, ambaye aliwahi kuoa mama yake Margaret Martha Keneilwe Motsepe. Kaka yake ni mfanyabiashara wa madini Patrice Motsepe, na dada yake ni Bridgette Radebe, mke wa mwanasiasa wa African National Congress (ANC) na aliyewahi kuwa Waziri wa Nishati wa Afrika Kusini Jeff Radebe.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Dzeliwe wa Eswatini

**Inkhosikati LaShongwe** (alizaliwa Dzeliwe Shongwe; 1927 – 2003) alikuwa Malkia Mtawala wa Eswatini kuanzia 21 Agosti 1982 hadi 9 Agosti 1983. Alikuwa mke wa Mfalme Sobhuza II wa Eswatini, na walipata mtoto mmoja, Prince Khuzulwandle Dlamini.

Baada ya kifo cha mume wake mnamo Agosti 1982, Bunge la Kifalme lilimteua Dzeliwe kuwa Malkia Mtawala, na Prince Sozisa Dlamini kama “Mtu Aliyeidhinishwa,” au mshauri wa mtawala, hadi Prince Makhosetive, aliyeteuliwa na mfalme kama mrithi wake, afikie umri wa miaka 18. Liqoqo (baraza la kitamaduni la ushauri) liliunga mkono utawala wake, lakini hivi karibuni kulizuka migongano kati ya Waziri Mkuu wake, Mabandla Dlamini, na wajumbe wengine wa Bunge waliokuwa wakiongozwa na Prince Mfanasibili wa Eswatini. Migongano hii iliendelea hadi 25 Machi 1983, ambapo Prince Mabandla alibadilishwa na Prince Bhekimpi Dlamini. Malkia Dzeliwe alipinga uamuzi huu, jambo ambalo lilisababisha kuondolewa kwake kutoka wadhifa wa utawala, na nafasi yake kuchukuliwa na Ntfombi wa Eswatini (mama wa Prince Makhosetive) mwishoni mwa mwaka huo.

Prince Makhosetive alitawazwa rasmi tarehe 25 Aprili 1986 kama Mfalme Mswati III wa Eswatini. Mnamo Mei ya mwaka huo, Mswati alivunja Liqoqo, akijaza mamlaka yake na kuunda upya serikali. Mnamo Mei 1987, watu kumi na wawili walishitakiwa kwa uchochezi na uhaini kuhusiana na kuondolewa kwa Malkia Mtawala Dzeliwe mnamo 1983. Mfalme Mswati alianzisha mahakama maalum kushughulikia kesi hizi, ambapo washtakiwa hawakuwa na haki ya kupata uwakilishi wa kisheria. Mnamo Machi 1988, walihukumiwa, ingawa waliachiwa huru mnamo Julai.

Zaidi ya hayo, kati ya mwaka 1981 na 1985, Malkia Dzeliwe pia alishikilia nafasi ya Rais Mwenza wa Bunge la Kitaifa.

Inkhosikati Dzeliwe alifariki mwaka 2003.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Eswatini
Nina Sosanya

**Oluwakemi Nina Sosanya** (alizaliwa 6 Juni, 1969) ni mwigizaji wa Uingereza katika jukwaa, televisheni, filamu na redio, pia ni msimulizi. Anajulikana zaidi kwa nafasi zake katika *Teachers (tamthilia ya televisheni ya Uingereza)*, *W1A (tamthilia ya televisheni)*, na *Last Tango in Halifax*.

## Maisha ya awali na elimu
Oluwakemi Nina Sosanya alizaliwa mwaka 1969 huko Islington, London, kwa baba mzaliwa wa Nigeria na mama mzaliwa wa Uingereza.

## Kazi
Sosanya ameonekana katika nafasi nyingi kwenye jukwaa, televisheni na filamu. Nafasi yake kubwa ya kwanza katika maigizo ya jukwaani ilikuwa katika *Anthony and Cleopatra* katika Ukumbi wa Kitaifa wa Maigizo, na kwenye televisheni kupitia tamthilia ya mwaka 2001 *Teachers (tamthilia ya televisheni ya Uingereza)* alipocheza kama mwalimu wa Kiingereza, Jenny Paige.

## Marejeo 
Jamii:Filamu
Nadia Chafik

**Nadia Chafik** (amezaliwa 1962, Casablanca) ni  mwandishi wa riwaya wa Moroko.

## Wasifu 
Nadia Chafik alizaliwa Casablanca mwaka 1962, na alikulia Rabat. Anatoka katika kabila la Ait Sadden, kabila la Berber kutoka Milima ya Kati ya Atlas. Chafik alisoma katika Chuo Kikuu cha Montréal (Shahada ya Uzamili na Uzamivu) na alifundisha (kama "Chargée de cours") katika chuo hicho kwa kipindi cha miaka miwili. Kazi zake kuu za kitaaluma ni: *"Être romancière au Maghreb"* (1988) na ''Une autre lecture du Maghreb à travers l'art scriptural et pictural français du 19e siècle* (1998).

Baada ya kufundisha pia katika Chuo Kikuu cha Ibn Tofaïl cha Kénitra, Nadia Chafik aliendeleza taaluma yake katika Chuo Kikuu cha Mohammed V cha Rabat ambako anafundisha fasihi na kuandaa shughuli mbalimbali za kitamaduni kama vile: *"Warsha za uandishi"* au *"Mikutano na waandishi"''.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Moroko
Toyin Raji

**Toyin Enitan Raji** (amezaliwa takribani 1972) alikuwa mwigizaji na mshindi wa taji la mashindano ya urembo wa Nigeria.

Alitawazwa kuwa Mrembo Zaidi wa Kike Nigeria mwaka 1995 na aliwakilisha nchi yake katika mashindano ya Miss Universe 1995 huko Windhoek, Namibia na pia katika mashindano ya Miss World 1995 yaliyofanyika Sun City, Afrika Kusini. Raji alijitokeza vyema kama mwakilishi wa Nigeria katika mashindano ya Miss Universe 1995 nchini Namibia, akimaliza katika nafasi ya 11. Mshindi wa Miss South Africa alimaliza katika nafasi ya 10 na hivyo kumzuia Raji kupata nafasi ya kuwa mshiriki wa kwanza wa Nigeria kuingia hatua ya nusu fainali ya Miss Universe, ingawa alipewa tuzo ya "Miss Congeniality".

## Marejeo 
Jamii:Wanamitindo wa Nigeria
Chelsy Davy

**Chelsy Yvonne Davy** (amezaliwa 13 Oktoba, 1985) ni mfanyabiashara kutoka Zimbabwe. Yeye ndiye mmiliki na mwanzilishi wa chapa ya vito vya thamani iitwayo **Aya** na shirika la usafiri la **Aya Africa**. Anajulikana pia kwa kuwa mpenzi wa zamani wa Prince Harry.

## Maisha ya awali na Elimu 
Davy alizaliwa huko Bulawayo, Zimbabwe, kwa Charles Davy, mkulima wa safari kutoka Afrika Kusini, na Beverley Donald Davy, aliyekuwa mwanamitindo wa Coca-Cola na mshindi wa taji la Miss Rhodesia mwaka 1973. Ana kaka mdogo aitwaye Shaun, na alikulia katika shamba la familia lao lililoko eneo la Lemco Safari.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Wafanyabiashara wa Zimbabwe
Concha Buika

**María Concepción Balboa Buika** (anajulikana kama **Concha Buika** au kwa kifupi **Buika**; alizaliwa Palma de Mallorca, 11 Mei, 1972) ni mwimbaji wa Uhispania. Albamu yake *Niña de Fuego* iliteuliwa kuwania Tuzo za Latin Grammy kwa Albamu Bora ya Mwaka mwaka 2008 na *La Noche Más Larga* iliteuliwa kuwania Albamu Bora ya Latin Jazz katika Tuzo za Grammy za 56 mwaka 2014.

## Wasifu
Concha Buika alizaliwa na mwandishi Juan Balboa Boneke na Honorina Buika. Upande wa baba yake, familia ya Balboa, wana asili ya mbali ya Kikuba. Ndugu yake Guillermo "Guillem" Balboa alizaliwa Guinea ya Ikweta na kwa sasa ndiye alcalde wa Alaró. Ndugu yake mwingine ni mwigizaji aliyecheza katika vipindi mbalimbali vya televisheni, kama vile *Aída*, *El Secreto de Puente Viejo* na *Anclados*, na pia filamu kama *Palmeras en la nieve*, *Villaviciosa de al lado* na *Señor, dame paciencia*. Armando Buika, ndugu yake mwingine, pia ni mwigizaji katika filamu *Stop Over in Hell* na mfululizo wa TV *Águila Roja*. Ndugu yake Guillem na wazazi wake walikuwa wakimbizi wa kisiasa kutoka kwao Guinea ya Ikweta na walifika Uhispania mwaka 1969, miaka mitatu kabla ya kuzaliwa kwa Buika. Kwa sasa anaishi Miami, Florida, Marekani.

Buika ni mwimbaji, mshairi, mtunzi na mtayarishaji wa muziki. Muziki wake unachota ushawishi kutoka katika aina mbalimbali, kuanzia jazzi na flamenco hadi pop, soul na mitindo ya kipolirithimu ya Kiafrika. Alianza kazi yake kama mpiga ngoma na besi, lakini akageukia uimbaji kwa sababu “nchini Uhispania hakuna aliyemtaka mwanamke mpiga ngoma, na nilichoka kusikia hapana, hapana, hapana.”

## Marejeo 
Jamii:Waimbaji wa Hispania
Pascaline Bongo Ondimba

**Pascaline Mferri Bongo Ondimba** (amezaliwa 10 Aprili, 1956) ni mwanasiasa wa Gabon. Chini ya uongozi wa baba yake, Rais Omar Bongo, aliwahi kuwa Waziri wa Mambo ya  kuanzia mwaka 1992 hadi 1994 na Mkurugenzi wa Baraza la Rais kuanzia 1994 hadi 2009.

## Historia na maisha ya kisiasa
Alizaliwa Franceville, Gabon, mwaka 1956, Pascaline Bongo ni binti wa kwanza wa Omar Bongo na Louise Mouyabi Moukala.

Pascaline Bongo aliteuliwa kuwa Mshauri Binafsi wa Rais wa Jamhuri mwaka 1987 na akaingia serikalini kama Waziri wa Mambo ya Nje mnamo Juni 1991. Rais Bongo alikuwa amekabidhi Wizara ya Mambo ya Nje kwa ndugu wa karibu tangu mwaka 1981. Mtangulizi wa moja kwa moja wa Pascaline katika nafasi hiyo alikuwa kaka yake wa kambo Ali Bongo Ondimba, ambaye alikuwa mdogo kwa miaka kadhaa kuliko Pascaline na alikuwa amepoteza sifa ya kuteuliwa waziri kutokana na hitaji la kikatiba la umri. Katika hotuba yake ya kwanza katika Umoja wa Mataifa mwishoni mwa 1991, alisifu kuondolewa kwa majeshi ya Iraq kutoka Kuwait na akaeleza wasiwasi kuhusu vurugu nchini Afrika Kusini. Alikaribisha mageuzi nchini Afrika Kusini, lakini pia alisisitiza kuwa hatua zaidi zilihitajika ili kuondoa kabisa mfumo wa ubaguzi wa rangi. Akibainisha kuporomoka kwa ujamaa katika nchi za Ushirikiano wa Warsaw, alisema dunia ilikuwa ikishuhudia mabadiliko ya haraka, lakini akasisitiza mtazamo wa Gabon kwamba pengo la kiuchumi kati ya nchi zilizoendelea na zinazoendelea—yaani "kaskazini" na "kusini"—ndilo "tatizo halisi".

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Gabon
Ntlhoi Motsamai

thumb|Ntlhoi Motsama

**Ntlhoi Motsamai** (amezaliwa 1963) ni mwanasiasa wa Lesotho ambaye aliwahi kuwa mwanamke wa kwanza kushika wadhifa wa Spika wa Bunge la Taifa la Lesotho kuanzia 1999 hadi 2012. Alichaguliwa tena kuanzia Machi 2015 hadi Juni 2017. Motsamai alifanya kazi kama mwalimu kabla ya kuingia kwenye siasa.

## Maisha ya awali
Motsamai alizaliwa katika kijiji cha mbali cha Ha Pafoli, kilichopo Wilaya ya Mohale's Hoek. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Eagle's Peak na baadaye akasomea katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Lesotho, ambako alihitimu shahada ya Sayansi ya Elimu (B.Sc.Ed.) akiwa na masomo ya msingi ya baiolojia na kemia. Baada ya kuhitimu, Motsamai alianza kufundisha katika Shule ya Sekondari ya St. John huko Mafeteng. Baadaye alirudi katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Lesotho ili kukamilisha shahada ya Uzamili wa Elimu (M.Ed.) huku akifanya kazi katika ofisi ya dean.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Lesotho
Shola Adewusi

**Shola Adewusi** (amezaliwa 1963) ni mwigizaji wa Uingereza mwenye asili ya Nigeria, anayejulikana katika jukwaa, televisheni na redio.

Kazi zake za televisheni ni pamoja na *Little Miss Jocelyn*, kipindi cha vichekesho cha BBC kilichoandikwa na kuchezwa na Jocelyn Jee Esien. Zaidi ya hayo, Adewusi ameonekana kwenye televisheni katika *Lewis* (Msimu wa 3, Sehemu ya 4), *My Hero*, *The Bill*, *Casualty*, *Bad Girls*, *Family Affairs*, *Emmerdale*, na *Chewing Gum*. Hapo awali pia alicheza katika *Bob Hearts Abishola* ya CBS akiwa kama Auntie Olu.

Pia amewahi kushiriki katika michezo kadhaa ya redio kwa ajili ya BBC World Service.

## Marejeo 
Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza
Zohra Drif

**Zohra Drif Bitat** (alizaliwa 28 Desemba, 1934) ni mwanasheria aliyetoka kustaafu wa Algeria, moudjahid (mpiganaji wa Vita vya Uhuru vya Algeria), na makamu wa rais wa Baraza la Taifa, nyumba ya juu ya Bunge la Algeria. Drif alizaliwa katika Tissemselt, Algeria, sehemu ya mkoa wa Tiaret, ambapo babu yake alikuwa imam na baba yake alikuwa mwanasheria na hakimu huko Tiaret. Anajulikana sana kwa shughuli zake kwa niaba ya National Liberation Front (FLN) wakati wa Vita vya Uhuru vya Algeria.

Drif alikuwa ameolewa na Rabah Bitat, mmoja wa viongozi wa FLN na rais wa Bunge la Taifa. Nchini Algeria, anachukuliwa kuwa shujaa wa Vita vya Uhuru vya Algeria dhidi ya ukoloni wa Kifaransa. Alikuwa sehemu ya mtandao wa mabomu wa FLN na wakati wa Vita vya Uhuru vya Algeria, alifanya kazi pamoja na Ali La Pointe, Hassiba Ben Bouali, na Saadi Yacef, kiongozi wa Eneo Huru la Algiers]. Kipindi chake katika vita kinajulikana zaidi kutokana na mlipuko wa Milk Bar Café mwaka 1956.

## Maisha ya awali
Drif alizaliwa katika familia ya Kialgeria yenye hadhi ya juu na iliyo ya kiasili na alilelewa mashambani. Alikulia katika Tissemsilt Province. Baba yake alikuwa mwanasheria aliyefanikwa na kufikia cheo cha qadi. Alisoma katika shule ya upili ya heshima, Lycée Fromentin, huko Algiers, na baadaye alisoma sheria katika University of Algiers kuanzia mwaka 1954. Ndani ya Lycée Fromentin ndipo alipopata rafiki yake wa karibu, na baadaye mwanachama wa FLN, Samia Lakhdari. Hata hivyo, kuongezeka kwa ushiriki wake katika Front de Libération Nationale (Algeria) kulileta athari kwa alama zake na alilazimika kusitisha masomo yake kwa muda. Drif alikuza mitazamo ya kisasa ya wanawake na dhidi ya ukoloni.

## Marejeo 
Jamii:Mwanasheria wa Algeria
Catherine Obianuju Acholonu

**Catherine Obianuju Acholonu** (amezaliwa 26 Oktoba, 1951 – amefariki 18 Machi, 2014) alikuwa mwandishi, mtafiti na mshiriki wa siasa wa Nigeria. Alihudumu kama Mshauri Mkuu Maalum (SSA) kwa Rais Olusegun Obasanjo kuhusu Sanaa na Utamaduni na alikuwa mwanachama mwanzilishi wa Association of Nigerian Authors (ANA).

## Maisha ya awali, ndoa na elimu
Catherine Acholonu alizaliwa katika familia tajiri ya Kikatholiki ya Igbo kwa wazazi wake Chief Lazarus Emejuru Olumba na Josephine Olumba, katika Kijiji cha Umuokwara, mjini Orlu, Jimbo la Imo, eneo la kusini-mashariki la Nigeria. Alikuwa mtoto wa kwanza kati ya watoto wanne. Alikamilisha elimu ya msingi na sekondari katika The Holy Rosary School, kabla ya kuolewa akiwa na umri wa miaka 17 na Brendan Douglas Acholonu, daktari wa upasuaji kutoka ukoo ule ule, aliyeishi Ujerumani. Baadaye Catherine alisajiliwa katika Chuo Kikuu cha Düsseldorf kusoma Kiingereza, fasihi ya Marekani, na lugha za Kijerumani mnamo 1974, na alihitimu mwaka 1977.  Mnamo 1982, alipata digrii ya Doctor of Philosophy katika Masomo ya Igbo, hivyo kuwa mwanamke wa kwanza wa Kiafrika kupata Masters na PhD kutoka Düsseldorf. Alihudhuria mkutano wake wa kwanza wa kimataifa mwaka ufuatao katika Ibadan kuhusu Umoja wa Afrika, na kuwasilisha makala nne. 

## Kazi
### Elimu na Utafiti
Acholonu alifundisha katika Idara ya Kiingereza ya Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri tangu 1978, na alikuwa mwandishi wa zaidi ya vitabu 16.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Nigeria
Ana Paula Ribeiro Tavares

**Ana Paula Ribeiro Tavares** (alizaliwa 30 Oktoba, 1952, Lubango, Jimbo la Huíla, Angola) ni mshairi wa Angola.

Tavares alianza shahada yake ya kwanza katika historia katika Taasisi ya Sayansi na Elimu ya Chuo Kikuu cha Lubango (ISCED), kabla ya kuhamia Lisbon ambapo, mnamo 1996, alikamilisha Shahada ya Uzamili (Masters) katika Fasihi ya Kiafrika. Kwa sasa anaishi Ureno na ni mgombea wa PhD katika fasihi, na anafundisha katika Chuo Kikuu cha Kikatoliki cha Ureno cha Lisbon.

Kutoka mwaka 1988 hadi 1990, Tavares alikuwa mwanachama wa Bodi ya Tuzo la Kitaifa la Fasihi nchini Angola, na pia alikuwa mkuu wa Ofisi ya Utafiti ya Kituo cha Kitaifa cha Hati na Utafiti wa Kihistoria mjini Luanda kutoka 1983 hadi 1985. Pia ni mwanachama wa mashirika kadhaa ya kitamaduni, ikiwemo Kamati ya Baraza la Kimataifa la Makumbusho (ICOM) la Angola, Kamati ya Baraza la Kimataifa la Majengo na Maeneo (ICOMOS) la Angola, na Kamati ya Angola kwa UNESCO. Shairi na prosa zake zimetolewa katika makusanyo katika Ureno, Brazil, Ufaransa, Ujerumani, Hispania na Uswidi.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Angola
Jamii:Waandishi wa Angola
Dimi Mint Abba

**Dimi Mint Abba** (amezaliwa 25 Desemba, 1958 – amefariki Juni, 2011) alikuwa mmoja wa wanamuziki mashuhuri zaidi wa Mauritania. Alizaliwa kama **Loula Bint Siddaty Ould Abba** huko Tidjikja, Mauritania mwaka 1958, katika familia ya daraja la chini ("iggawin") iliyojihusisha na utamaduni wa griot.

## Maisha na kazi
Wazazi wa Dimi wote walikuwa wanamuziki (baba yake aliulizwa kuunda wimbo wa taifa wa Mauritania), na alianza kuimba akiwa mdogo. Kazi yake ya kitaalamu ilianza mwaka 1976, alipokuwa akiimba redioni, na mwaka uliofuata kushiriki kwenye Mashindano ya Umm Kulthum huko Tunis. Wimbo wake wa ushindi "Sawt Elfan" ("Manyoya ya Sanaa") una mstari wa kurudia unaosema *"Manyoya ya Sanaa ni balzamu, silaha na mwongozo unaoangaza roho ya wanadamu"*, ambao unaweza kutafsiriwa kama kusema kuwa wasanii wana nafasi muhimu zaidi kuliko wapiganaji katika jamii.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Mauritania
Jamii:Wanamuziki wa Mauritania
Calixthe Beyala

**Calixthe Beyala** (alizaliwa Sa'a, Kameruni, 1961) ni mwandishi wa Kameruni - Ufaransa anayeelezea kazi zake kwa lugha ya  Kifaransa.

## Maisha
Mwanachama wa kabila la Beti, Calixthe Beyala alizaliwa na wazazi wa Kameruni.

Shangazi yake na bibi yake walikuwa na ushawishi mkubwa katika ukuaji wake, na alikuwa akisikiliza hadithi za bibi yake, hadithi ambazo zilimpa motisha ya kufanya kazi kwa bidii na kujenga taaluma yenye maana.

Beyala alisoma shule ya  École Principale du Camp Mboppi huko Douala na baadae shule ya Lycée des Rapides huko Bangui na Lycée Polyvalent de Douala. Mwisho alishinda ufadhili wa masomo kwenda Paris akiwa na umri wa miaka kumi na saba, ambapo kutokana na utendaji mzuri wa kitaaluma alipata Baccalaureate.

Baada ya kuishi kwa miaka kadhaa nchini Hispania, alichapisha kitabu chake cha kwanza kilichofahamika kwa jina la C'est le soleil qui m'a brûlée, akiwa na umri wa miaka 23, na baadae akaamua kuwa mwandishi wa kujitegemea wa muda wote.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Kamerun
Jamii:Wanawake wa Ufaransa
Serkalem Fasil

**Serkalem Fasil** (kwa Kiamhari : ሰርካለም ፋሲል; alizaliwa karibu 1978)  ni mwandishi wa habari wa Ethiopia na mchapishaji mwenza wa zamani wa magazeti *Asqual*, *Menilik*, na *Satenaw* .
	
## Kazi 
Mnamo 1997, Fasil alianza kazi yake ya uandishi wa habari katika gazeti la *Wenchef*. Alipofikisha umri wa miaka shirini, alianzisha gazeti lake mwenyewe, *Menilik*, lililochapishwa na nyumba yake ya uchapishaji. Alichapisha gazeti lingine la pili, *Asqual*, mnamo 2001, na gazeti la tatu, *Satenaw*, mnamo 2004. Alihudumu kama naibu mhariri  *Menilik* na mwenyekiti wa bodi ya *Satenaw* . 

### Alikamatwa 
Mnamo Novemba 2005, Fasil alikamatwa pamoja na waandishi wengine kumi na watatu, akiwemo mumewe, Eskinder Nega,   baada ya kuchapisha makala zilizokosoa vitendo vya serikali ya Ethiopia wakati wa uchaguzi wa bunge wa Mei 2005. Fasil na washtakiwa wenzake walishtakiwa kwa "uhaini, ghasia dhidi ya Katiba na uchochezi wa njama za kutumia silaha". 

### Mfungwa wa dhamiri 
Amnesty International ilimtambua kama mfungwa wa dhamiri, ambaye hakujitetea au kutumia vurugu.  Alikuwa akizuiliwa katika Gereza la Kaliti huko Addis Ababa katika seli chafu  iliyojaa wadudu na wanyama kama panya, mende, na viroboto.  Akiwa gerezani, Fasil na Nega walizaa mtoto wao wa kiume. Aliachiliwa kwa msamaha wa rais mnamo tarehe 10 Aprili 2007, pamoja na mumewe na washtakiwa wengine 27. 

### Tuzo 
Fasil alishinda Tuzo ya "Ujasiri katika Uandishi wa Habari" kutoka IWMF (Wakfu wa Kimataifa wa Vyombo vya Habari vya Wanawake) mnamo 2007.  Alitoa pesa za zawadi kwa Amnesty International kama shukrani kwa kusaidia kupata kuachiliwa kwake kutoka gerezani. 

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Ethiopia
Jamii:Waandishi wa Ethiopia