open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walongo

**Walongo** ni kundi dogo la kabila la Wahaya, mchanganyiko na Wanyambo, Wanyankole, Wahima na Watutsi, linaloshabihiana sana na Wazinza. Lugha yao ya Kilongo ni lahaja ya Kihaya. 

Wanakaa katika Mkoa wa Geita. Walihamia Geita na Sengerema miaka mingi iliyopita, kutokana na vita, mauaji ya mapacha, utawala wa mabavu na uchawi uliokuwa ukiendelea katika maeneo yao wakati huo.

Omulongo (ikimaanisha pacha) na Abalongo (ikimaanisha mapacha) pamoja na wazazi wao na ndugu zao baadhi waliamua kuhama kwenda sehemu salama ambapo waliita (longooka), na hapo ndipo ikawa mwanzo wa jamii ya Walongo katika mkoa wa Geita na wilaya ya Sengerema. 

Kuhama kwao walipitia ziwani na kutokezea sehemu ambayo panaitwa Kamuhanga (ikimaanisha Bondeni "Creator") au kwa Kinyankole Nyamuhanga, walipita pia kwenye mlima mrefu uliokuwa unawaua sana kutokana na urefu wake ambao walikuwa wanauita "Akabanga Keita Abantu" ikimaanisha mlima unaoua watu na hapo ndio ikawa mwanzo wa jina la Geita. Jina Geita lilitokana na kushindwa Wazungu kulitamka neno "Akabanga Keita Abantu" wakachukua neno "Keita" nalo pia walilitamka kama "Geita".
 
Wengine walifika hadi kaskazini mwa mkoa wa Kigoma ambako kuna ukoo wa Kiha ambao wanaitwa Wabanga au Abhabhanga: hao ni Walongo waliohamia Kigoma kutokea Geita, wakapita Biharamulo, hadi Kakonko Kigoma na wamekuwa wakifuata mila zao za Walongo hadi sasa ingawa kwa sasa wamechanganyika na Waha.

Wengine walipitia ziwani wakitokezea sehemu panaitwa Akabaare (Nyakabaare) ikimaanisha jiwe jeusi linalonyonya sumu ya nyoka, na wengine walipitia sehemu kama Muleba, Biharamulo, Chato hadi Geita mjini na wengine Muleba, Biharamulo, Kahama na mwisho wakakaa Msalala (Geita). 

Kazi walizokuwa wakizifanya ni uvuvi, ufugaji, uwindaji, uhunzi wa vyuma na kilimo hasahasa cha mihogo, mpunga na ndizi. 

Kwa sasa Walongo wamechanganyikana sana na Wasukuma kutokana na kuoana sana baada ya Wasukuma wengi kuhamia Geita.

## Baadhi ya maeneo ya Geita yenye majina ya Kilongo
# Nkome - inamaanisha ng'ombe mwenye mapembe yaliyonyooka mbele.
# Kamena - inamaanisha mwezi wa tisa.
# Lubanga au Ebbanga - inamaanisha umbali, muda au kipindi fulani katika kufikia kitu.
# Senga au Ssenga - inamaanisha shangazi.
# Bwanga au Obwanga - ikimaanisha tumbaku.

## Baadhi ya majina ya kilongo
# Gogomoka(Kugomoka)- ikimaanisha anaenenepa
# Mwegi- ikimaanisha mwanafunzi
# Leekwa- ikimaanisha mtoto alieachwa mkiwa
# Huuru(ehuuru)- ikimaanisha mtu mfupi mwenye umbo dogo( Dwarf)
# Bugomora(Kugomora)- ikimaanisha anaenenepesha mtu au wanyama. Au anaetatua matatizo
# Sengeka- ikimaanisha kupanga au kuweka kitu katika mpangirio mzuri
# Buguma- kuwa wa moto
# Ziba- ikimaanisha kuziba au kuzuia kitu kwa kitendo wanasema(zibye)
# Tuula- inamaanisha kukaa
# Ngoto (engoto)- ikimaanisha Shingo

## Viungo vya nje
*Tovuti ya lugha ya Kihaya inayotaja lahaja ya Kilongo

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Geita
Shingo ya nchi

300px|thumbnail|Shingo ya nchi ya Panama kati ya Amerika ya Kusini na Amerika ya Kati
**Shingo ya nchi** (ing./gir. *isthmus*) ni kanda nyembamba ya nchi kavu yenye maji kila upande inayounganisha sehemu mbili kubwa zaidi ya nchi. 

Mfano bora ni shingo ya nchi ya Panama inayounganisha Amerika ya Kati na Amerika ya Kusini. Mifano mengine mashihuri ni shingo ya nchi ya Suez baina Afrika (Misri) na Asia halafu shingo ya nchi ya Korintho kati ya rasi ya Peloponesi na Ugiriki bara.

Mara nyingi shingo ni mahali panapofaa kwa kujenga mfereji kwa sababu hapo umbali kati ya magimba mawili ya maji ni ndogo zaidi.
Kwa hiyo shingo za nchi zilizotajwa juu huwa na mifereji yao:
*  Mfereji wa Panama kati ya Atlantiki na Pasifiki
* Mfereji wa Suez kati ya Mediteranea na Bahari ya Shamu (Bahari Hindi)
* Mfereji wa Korintho kati ya Bahari ya Adria na Bahari ya Aegean

Kwa namna ya kinyume shingo la nchi huligana na mlangobahari ambayo ni sehemu nyembamba ya bahari kati ya bara na kisiwa, kwa mfano mlango wa Gibraltar.

Jamii:Jiografia
Andrea Dung-Lac

, St. Paul's R.C. Church, Westerville, Ohio, Marekani.]]
**Andrea Dũng-Lạc** (kwa Kivietnam: **Anrê Trần An Dũng Lạc**; 1795 – 21 Desemba 1839) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Vietnam hadi alipokatwa kichwa chini ya utawala wa Minh Mạng kwa sababu alikataa kukashfu msalaba wa Yesu . 

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri tarehe 24 Novemba 1900, halafu na Papa Yohane Paulo II kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 19 Juni 1988.

Sikukuu yake huadhimishwa kila tarehe 24 Novemba pamoja na kundi la wenzake 116 linalojumlisha Wafiadini wa Vietnam wa karne ya 17, 18 na 19 (dhuluma zilidumu miaka 1625–1886).

## Maisha
Trần An Dũng alizaliwa katika familia ya wakulima fukara sana, kiasi kwamba ilimuuza akiwa mtoto wa kambo kwa katekista Mkatoliki. 

Huyo alimlea vizuri na kumsomesha. Wakati wa kubatizwa alichukua jina la Anrê (Andrea). 

Alipata upadrisho tarehe 15 Machi 1823 akafanywa paroko. 

Wakati wa dhuluma ya kidini alitumia jina la Lạc ili kuendelea na utume wake, lakini hatimaye alikamatwa na kufungwa.

Mara kadhaa alikombolewa na waumini wake kwa pesa akakamatwa tena sehemu nyingine.

Hatimaye aliuawa pamoja na padri aliyemkaribisha, Petro Trương Văn Thi . 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 364-365

## Viungo vya nje
*St. Andrew Dung-Lac and his 116 companions, martyrs
*St. Andrew Dung-Lac An Tran
Bamba la Amerika ya Kusini

300px|thumbnail|Bamba la Amerika ya Kusini (rangi ya zambarau) kati ya mabamba mengine ya ganda la dunia
**Bamba la Amerika ya Kusini** ni moja ya mabamba ya gandunia ya dunia yetu. Lipo chini ya bara la Amerika ya Kusini na chini ya sehemu kubwa za bahari Atlantiki zinazopakana nalo yaani tako la bara. Ni kati ya mabamba makubwa zaidi duniani.
 
Bamba hili limepakana na bamba la Karibi, bamba la Amerika ya Kaskazini, bamba la Afrika, bamba la Antaktika, bamba la Scotia na bamba la Nasca. Inawezekana ya kwamba limepakana na mabamba madogo mengine yasiyoeleweka bado.

Jamii:Amerika ya Kusini
Jamii:Gandunia
1892 KK

Makala hii inahusu mwaka **1892 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 19 KK
Rasi Hoorn

thumb|300px|Ramani ya Rasi Hoorn yenyewe.
thumbnail|300px|Mahali pa Rasi Hoorn katika Amerika Kusini.
**Rasi Hoorn** (kwa Kihispania *Cabo de Hornos*, kwa Kiingereza *Cape Horn*) ni rasi katika Chile kwenye sehemu ya kusini kabisa ya Amerika Kusini. Ni mahali ambako maji ya Pasifiki na maji ya Atlantiki hukutana. 

Jina linatokana na mji wa Hoorn katika Uholanzi, kwa sababu walikuwa mabaharia kutoka mji ule waliochora rasi hii kwenye ramani mara ya kwanza na kuiteulia jina.

Rasi Hoorn ni ncha ya kusini ya funguvisiwa la Tierra de Fuegos (kwa Kiingereza *fireland*) ambavyo ni kundi la visiwa linalozunguka sehemu ya kusini ya Amerika Kusini bara.

Kabla ya kujengwa kwa Mfereji wa Panama njia ya rasi Hoorn ilikuwa njia muhimu kwa meli kati ya bahari mbili. Mizigo mingi iliyoelekea Kalifornia, Chile au Peru ilipita huko au kwenye mlangobahari wa Magellan uliopo takriban kilomita 120 upande wa kaskazini. 

Rasi Hoorn ilitazamwa kuwa hatari kutokana na baridi, dhoruba kali, ukungu wa mara kwa mara, mkondo wa bahari na kutokea kwa siwa barafu kutoka Antaktiki. Zaidi ya meli na jahazi kubwa 800 ziliharibika huko kwa kuzama au kugonga miamba, na watu zaidi ya 10,000 walikufa katika ajali hizo. Ndiyo sababu ikaitwa "makaburi ya mabaharia".
 
Leo hii usafiri wa mizigo unapita katika mfereji wa Panama.

## Viungo vya nje 
* Taarifa ya safari ya Jacob Le Maires mnamo 1621 pamoja na ramani na picha 
* Ramani na wakazi asilia (National Library of Australia)
* [Ramani ya bahari iliyotengenezwa na HMS Beagle, 1830–1834; National Maritime Museum, Greenwich](http://www.nmm.ac.uk/collections/collectionsDetail.cfm?ID=STK244:2/2%20(3)) 
* International Association of Cape Horners
* Chilean Brotherhood of Cape Horn Captains (Caphorniers)
* Adventurer George Kourounis' expedition to Cape Horn
* *A monument at the end of the world* —Chilean sculptor José Balcells' article (Spanish)
* Robert FitzRoy's commemorative plaque in Horn Island (image) 
* *Cape Horn, Tierra Del Fuego, Antarctica and South Georgia* —antique charts of the Cape Horn region
* *Sailing Way Down South* – Ellen MacArthur's rendezvous at Cabo de Hornos
*Satellite image and infopoints  on BlooSee

Jamii:Atlantiki
Jamii:Pasifiki
Hoorn

thumbnail|Mnara wa ulinzi kwenye bandari ya Hoorn
**Hoorn** ni mji wa mkoa Noord-Holland (Uholanzi wa Kaskazini) nchini Uholanzi. Mwaka 2014 kulikuwa na wakazi 71,699 walioishi kwenye eneo la km² 52 . Zaidi ya nusu ya eneo ni maji.

Hoorn iliundwa wakati wa karne ya 12 BK. Jina la mji humaanisha "pembe" linatokana na umbo la rasi ndogo inayoingia katika bahari na hapo mji ulianzishwa.

Shirika la Kiholanzi la Uhindi ya Mashariki lililoundwa kwa biashara ya viungo vya Asia lilikuwa na makao hapa Hoorn. 

Mabaharia wengi na wavumbuzi muhimu walitoka mjini Hoorn. Kati yao alikuwa nahodha  Willem Cornelisz Schouten aliyezunguka Amerika ya Kusini kwa jahazi na kuteua jina la Rasi Hoorn kwa heshima ya mji wake wa nyumbani.

Jamii:Miji ya Uholanzi
Misri baada ya mwaka 1882

**Misri** kwa karne nyingi ilikuwa rasmi sehemu ya Milki ya Osmani lakini katika karne ya 19 hali halisi ilisimamiwa na Uingereza hasa kwa shabaha ya kutawala mfereji wa Suez. 

Mwaka 1914 ilitangazwa kuwa nchi lindwa chini ya Uingereza; tangazo la uhuru la mwaka 1922 bado liliacha athira kubwa kwa Uingereza. 

Tangu mwaka 1952 Misri imepata uhuru kamili, na tangu hapo ilitawala pia mfereji wa Suez.

Jamii:Historia ya Misri
Elzeari wa Sabran

la Kifransisko la Ansouis, Ufaransa.]]
**Elzeari wa Sabran, T.O.S.F.** (ngome ya Saint-Jean-de-Robians, karibu na Cabrières-d'Aigues, Provence, Ufaransa Kusini, 1285 hivi - Paris, 27 Septemba 1323) alikuwa mtawala wa Ansouis na Ariano. 

## Maisha
Ujanani Elzeari alipewa malezi bora ya Kikristo na katika sayansi chini ya usimamizi wa abati William wa Sabran, ndugu wa baba yake, kwenye Abasia ya Mt. Vikta, huko Marseille.

Alipofikia umri wa kuoa, alikubali pendekezo la mfalme Charles II wa Napoli akamuoa Delfina wa Glandèves (1284–1358). 

Usiku wa kwanza baada ya arusi, Delfina alimuarifu kuwa aliweka nadhiri ya ubikira. Ingawa sheria za Kanisa zilikuwa zinampa mume haki ya kumdai asifuate nadhiri hiyo, Elzeari aliamua kuiheshimu na kukubali mwenyewe pia kuweka nadhiri kama hiyo na kuishi naye kama kaka na dada. Hapo walijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko. 

Elzeari na Delfina waliishi kwa sala, malipizi na matendo ya huruma kwa maskini. 

Alipofikia umri wa miaka 20, walihamia Puimichel ili kufaidika na upweke mkubwa zaidi, na aliwapangia watumishi wake taratibu zilizofanya nyumba yake kielelezo cha maadili ya Kikristo. 
 
Baba yake alipofariki mwaka 1309, alikwenda kutamalaki maeneo yake mapya nchini Italia. Huko wema wake ulimvutia heshima na uaminifu wa wenyeji waliokuwa wamedharau kwanza watawala wao wa kabila la Wanormani. 

Mwaka 1312 alielekea Roma kama kiongozi wa jeshi la mfalme Roberto wa Napoli ili kusaidia kumfukuza Kaisari Henry VII kutoka mji huo wa Papa. 

Baada ya vita alirudi Provence, alipoanzisha tena nyumba ulimofuatwa uadilifu wa hali ya juu.

Mwaka 1317 Elzéar alikwenda Napoli awe mlezi wa Charles wa Calabria, mtoto wa mfalme Roberto. Akazidi kumsaidia huyo mtoto alipopata kuwa makamu wa baba yake katika Ufalme wa Sicilia. 

Mwaka 1323 alitumwa kama balozi kwa mfalme wa Ufaransa ili kumuomba binti yake Maria wa Valois (1309-1332) aolewe na Charles. Kwenye ikulu alijenga wote kwa maadili yake ya kishujaa. Kisha kufanikisha mpango huo alifariki hukohuko.
 
## Heshima baada ya kifo
Alitangazwa mtakatifu kwa hati ya Papa Urban V (ambaye Elzeari alikuwa amemsimamia kwenye sakramenti), na kwa utekelezaji wa Papa Gregori XI mwaka 1371 hivi. 

Wakati huohuo mke wake Delfina alitangazwa na papa Urban V kuwa mwenye heri.

Sikukuu yao ya pamoja inaadhimishwa tarehe 27 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 345-348

## Viungo vya nje
*
Yosefu Oriol

, Barcelona, Hispania.]]
 la Mt. Yosefu Oriol.]]
**Yosefu Oriol ** (kwa Kikatalunya **Josep Oriol**; kwa Kihispania **José Orioli**; Barcelona, 23 Novemba 1650 – Barcelona 23 Machi 1702) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko nchini Hispania.  

Tangu wakati wa uhai wake amejulikana kama "Mtendamiujiza wa Barcelona"  

Papa Pius VII alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Septemba 1806, halafu Papa Pius X alimfanya mtakatifu tarehe 20 Mei 1909.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi

## Maisha
Mzaliwa wa Barcelona, alisoma katika chuo kikuu cha mji huo, akapata udaktari wa teolojia tarehe 1 Agosti 1674.

Alipewa upadrisho tarehe 30 Mei 1676.  

Alitembelea Roma mwaka 1686 akapewa cheo katika kanisa la Santa Maria del Pi mjini Barcelona, ambapo amezikwa.

Akitamani kuwa mfiadini, alisafiri kwenda Roma mnamo Aprili 1698 ili ajitolee kwenda umisionari, lakini akaugua huko Marseille akarudi Barcelona. 

Alijulikana kwa maisha ya kujitesa, ufukara na sala ya kudumu akiwa amejaa furaha ya Kimungu akasemekana kuwa na karama za unabii na uponyaji wa mara moja .

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Joseph Oriol at the Catholic Encyclopedia
*Joseph Oriol

Jamii:Mapadri
Maria Magdalena Postel

ya Marie-Madeleine Postel, Basilika la Utatu, Cherbourg.]]
**Maria Magdalena Postel**, ambaye jina la kiraia kwa Kifaransa lilikuwa **Julie Françoise-Catherine Postel** (Barfleur, Ufaransa, 28 Novemba 1756 - Saint-Sauveur-le-Vicomte, 16 Julai 1846) alikuwa mwanamke ambaye mwaka 1807 alianzisha shirika la Masista wa Shule za Kikristo wa Huruma (Congrégation des sœurs des Écoles chrétiennes de la Miséricorde) kwa ajili ya malezi ya Kikristo ya wasichana fukara . 

Alitangazwa na Papa Pius X kuwa mwenye heri mwaka 1908 akatangazwa na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 24 Mei 1925.

Sikukuu yake inaadhimishwa siku ya kifo chake, 16 Julai. 

## Maisha
Mwaka 1774 huko Barfleur Julie Postel alifungua shule ya wasichana ambayo wakati wa mapinduzi ya Ufaransa ilitumika kwa shughuli za kidini za siri za Wakatoliki waliokataa masharti ya serikali yaliyo. 

Baada ya dhuluma kwisha, aliendelea kufundisha na kufanya kazi nyingine za huruma. 

Alipofikia umri wa miaka 51 aliweka nadhiri kwa jina la sista Maria Magdalena akaandaa uanzishaji wa shirika. 

Miaka ya kwanza mafanikio yalikuwa madogo, lakini mwaka 1830 alifaulu kununua monasteri ya zamani huko St-Sauveur-le-Vicomte iwe makao makuu. 

Shirika lilikubalika rasmi mwaka 1837 likabaki chini ya usimamizi wa mwanzilishi hadi mwaka wake wa mwisho.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Pierre de Crisenoy, *Sainte Marie-Madeleine Postel*, Paris, Bonne Presse, 1938
* Georges Grente, *Une Sainte normande, Marie-Madeleine Postel*, Paris, Bonne Presse, 1945
* Abbé François-Augustin Delamare, *Vie édifiante de la très honorée supérieure Marie-Madeleine, née Julie Postel*, réédition le Livre d'histoire, 2005; ISBN 2-8437-3726-5
*Wilhelm Hünermann *Die Seilerstochter von Barfleur: Lebensbild der heiligen Maria-Magdalena Postel*. Freiburg im Breisgau: Herder, 1956

Jamii:Mabikira
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Mikaeli Garicoits

200px|thumb|Alivyochorwa.
**Mikaeli Garicoits** (kwa Kieuskara Mixel Garikoitz, kwa Kifaransa Michel Garicoïts), alikuwa padri wa Ufaransa mwenye asili ya Kibaski (Ibarre, 15 Aprili 1797 - Betharram, 14 Mei 1863) 

Papa Pius XI alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 15 Machi 1923, halafu papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 6 Julai 1947.

Sikukuu yake huadhimishwa siku ya kifo chake, tarehe 14 Mei.

## Maisha
Mixel alizaliwa na familia iliyobaki aminifu kwa Papa wakati wa dhuluma ya kidini iliyofuatana na mapinduzi ya Ufaransa.

Mtoto wa kwanza kati ya sita, Mixel alikuwa akisali na kuimba tenzi wakati wa kuchunga mifugo. 

Alipofikia umri wa miaka 13 alitumwa kama boi kwenye shamba lingine, huko Oneix, alipojiandaa na hatimaye kupokea ekaristi kwa mara ya kwanza tarehe 9 Juni 1811.

Akiwa na nia ya kuwa padri, alihudhuria shule huko Saint-Palais, akisoma Kilatini na Kifaransa mpaka usiku kwa kutumia mishumaa.

Garicoits alijiunga na seminari ndogo ya Aire-sur-Adour, halafu ile kuu ya Dax. Akiwa bado masomoni, aliombwa kufundisha katika seminari ndogo ya Larressore. 

Alipata upadrisho katika kanisa kuu la Bayonne tarehe 20 Desemba 1823.

Alipinga Ujanseni katika parokia yake ya Cambo alipofanya uchungaji miaka miwili, halafu akahamishiwa Bétharram akafundishe falsafa.

## Mapadri wa Betharram
Bétharram, chini ya milima ya Pirenei, maili 8 kutoka Lourdes, ilikuwa na patakatifu pa zamani pa Bikira Maria. 

Mwaka 1833 askofu alifunga seminari ya Bétharram na padri Mixel aliachwa huko kuhudumia patakatifu na umati wa watu waliokwenda huko kuhiji. 

Hivyo mwaka 1838 Mixel aliweza kutimiza ndoto yake ya kuanzisha shirika la mapadri na mabradha lililowekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu . 

Lengo la kulianzisha lilikuwa kuinjilisha watu kwa kuhubiri huko na huko na kwa kufundisha vijana. 

Mixel alifariki tarehe 14 Mei 1863.

Baada ya kifo chake, shirika lilikubaliwa na Papa Pius IX tarehe 5 Septemba 1877.

Mwaka 2012 lilikuwa na wanachama 316, kati yao mapadri 212.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Letter Of Pope John Paul II To The Priests Of The Sacred Heart Of Betharram, 5 July 1997
*Saint Michael Garicoits
*St. Michael Garicoits 

Jamii:Waliozaliwa 1797
Jamii:Waliofariki 1863
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Wabaski

, Ubaski.]]
**Wabaski** (kwa Kieuskara **euskalduna**) ni kabila la watu milioni 2-3 wanaoishi hasa Hispania kaskazini, lakini pia Ufaransa kusini-magharibi, mbali ya wengi waliohamia sehemu nyingine za dunia, hasa Amerika.

Lugha yao si kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kati ya Wabaski maarufu zaidi, kuna mapadri watakatifu Ignas wa Loyola na Fransisko Saveri, waanzilishi wa Shirika la Yesu, na Mikaeli Garicoits, mwanzilishi wa Mapadri na mabradha wa Betharram.

Jamii:Makabila ya Ulaya
1887 KK

Makala hii inahusu mwaka **1887 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 19 KK
Yosefu Benedikto Cottolengo

thumb|250px|Mtakatifu Cottolengo alivyochorwa na ndugu yake Agostino.
**Yosefu Benedikto Cottolengo** (Bra, 3 Mei 1786 - Chieri, 30 Aprili 1842) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki huko Piemonte, leo nchini Italia, aliyetegemea kabisa Maongozi ya Mungu katika huduma zake kwa maskini, wagonjwa na wakiwa wa kila aina alizozitoa katika Nyumba Ndogo ya Maongozi ya Mungu pia kupitia mashirika matatu aliyoyaanzisha ili kuendeleza huduma hizo .

Wafuasi wake wanatoa huduma hizo hata Dar es Salaam, Tanzania.

Alitangazwa na Papa Benedikto XV kuwa mwenye heri tarehe 29 Aprili 1917, halafu na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 19 Machi 1934.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 128-129

## Viungo vya nje
* Saint Joseph Benedict Cottolengo  at Patron Saints Index
* Cottolengo Official Website (Italian)

Jamii:Waliozaliwa 1786
Jamii:Waliofariki 1842
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Italia
Mjane

wa Milano akimuombolezea mume wake Louis I wa Orleans*, alivyochorwa na Fleury-François Richard.]]
**Mjane** ni mtu aliyewahi kuwa na mwenzi wa ndoa, halafu akafiwa asioe tena ama asiolewe na mwingine. 

Ni tofauti na yule asiyewahi kufunga ndoa (ambaye anaweza kuitwa vizuri zaidi mseja au, akiwa mwanamume, hata kapera, ingawa jina hilo la mwisho pengine linaelekea uhuni kidogo) na yule aliyetoa ama kupata talaka (anayeitwa mtaliki).

## Wajane wa kike
Kutokana na ubaguzi wa kijinsia, zamani wajane wa kike walikosa haki nyingi, inavyoonekana katika Biblia. Kitabu hicho cha dini kinawataja pamoja na mayatima kati ya watu maskini zaidi ambao Mungu ndiye mtetezi wao.

Pengine hali hiyo inadumu hata leo katika aina kadhaa za utamaduni, kwa mfano huko India.

## Tanbihi 
## Marejeo
* Carolyn Osiek, "The Widow as Altar: The Rise and Fall of a Symbol," *Second Century: A Journal of Early Christian Studies*, 3,3 (1983), 159-169.
* Bonnie Bowman Thurston. *The Widows: A Women's Ministry in the Early Church.* Philadelphia, Fortress Press, 1989.
* Major, Andrea. Sati: A Historical Anthology. New Delhi: Oxford University Press, 2007. 463. Print.
* Owen, Margaret. A World of Widows. Illustrated. Atlantic Highlands, NJ: Zed Books, 1996. 181-183. eBook.
* Kruse, Britta-Juliane. *Witwen. Kulturgeschichte eines Standes in Spätmittelalter und Früher Neuzeit*. Berlin, de Gryter, 2007.
* Janet L. Nelson, "The wary widow," in Eadem, *Courts, Elites, and Gendered Power in the Early Middle Ages: Charlemagne and Others''. Aldershot, Ashgate, 2007 (Variorum Collected Studies Series: CS878).
* Sevak, Purvi, David R. Weir, and Robert J. Willis. "The Economic Consequences of a Husband's Death: Evidence from the HRS and AHEAD." Social Security Bulletin 65.3 (2003): 31-44. Academic Search Complete. EBSCO. Web. 14 Sept. 2010.
* Behrendt, Stephen C. "Women without Men: Barbara Hofland and the Economics of Widowhood." Eighteenth Century Fiction 17.3 (2005): 481-508. Academic Search Complete. EBSCO. Web. 14 Sept. 2010.
* "Imagine...." Widows' Rights International. Web. 14 Sep 2010. .
* Elia, Nada. Trances, Dances, and Vociferations: Agency and Resistance in Africana Women's Narratives. New York: Garland Pub, 2001. Internet resource.
* Francis,Mary. "The Sisterhood of Widows" 2010 .

## Viungo vya nje 
* Grief's Journey (focuses on spousal loss)
* theWiddahood.com 
* American Widow Project 
* Sixteen widows share their stories
* Help and tips for Widows and Widowers
* The International Standard Bible Encyclopedia (ISBE) (online )

;India:
* India's invisible widows, divorcees and single women – BBC, March 7, 2014.
* A story about Indian widows from CNN.com, July 5, 2007.
* Ill-treatment of Widows in India, February 9, 2014.

Jamii:Jinsia
Jamii:Familia
Chanjo ya ukambi

**Chanjo ya ukambi** ni chanjo bora sana ambayo hujenga kinga madhubuti dhidi ya surua.

Chanjo hii ni salama kwa ujumla ikijumuisha hata walio na maambukizi ya VVU. Athari kwa kawaida huwa si kali na ni za muda mfupi. Hii inaweza kujumuisha maumivu katika sehemu ya mwili iliyodungwa au homa kiasi. Anafilaksisi imenakiliwa kwa takriban mtu mmoja kwa kila watu elfu mia moja. Kiasi cha Sindromu ya Guillian-Barre, otizimu na ugonjwa wa inflamesheni ya utumbo hakionekani kuongezeka. Katika mwaka wa 2008, angalau nchi 192 zilitoa dozi mbili za chanjo hii. Mkusanyiko wa chanjo ya ukambi-matubwitubwi-na rubela ilipatikana kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1971.  Chanjo ya tetekuwanga iliongezwa kwa mkusanyiko huu katika mwaka wa 2005 hivyo kutengeneza chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi, Rubella na Tetekuwanga. Chanjo hii ipo katika Orodha ya Shirika la Afya Ulimwenguni ya Dawa Muhimu, dawa muhimu zaidi inayohitajika katika mfumo wa afyawa kimsingi. Chanjo hii haina gharama ya juu sana.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Chanjo
Shambulio la mfululizo la kifafa

**Shambulio la mfululizo la kifafa** (kifupi: **SMK**; kwa Kilatini *status epilepticus*) ni  tukutiko la kifafa la zaidi ya dakika tano au matukutiko zaidi ya moja katika muda wa dakika tano bila mtu kurudia hali ya kawaida. Matukutiko yanaweza kuwa ya misukosuko yaliyo na mtindo wa kubana na kunyosha mikono na miguu au ya aina ambazo hazihusishi ubanaji kama vile kifafa cha muda mfupi au nusu tukutiko changamani. Shambulio la mfululizo la kifafa ni hatari kwa uhai hasa iwapo matibabu yatacheleweshwa. Matatizo hayo ya ubongo yanaweza kujumuisha jeraha, maambukizi au kupooza miongoni mwa mengine. 

Baadhi ya dawa nyingine zinazoweza kutumiwa iwapo hizi hazifai ni kama vile asidi ya valproiki, fenobabitali, propofoli au ketamini. Intubesheni inaweza kuhitajika ili kudumisha njia ya hewa. 

Tiba ya kutumia chakula kama Ketojeniki, tena bangi hutumiwa pia. Serikali ya Marekani ni nchi ya kwanza duniani kutoa kibali kwa kampuni iliyotengeneza tiba ya kifafa kwa kutumia bangi. 

Kisababishi, umri wa mtu, na muda ambao tukutiko hudumu ni vipengele muhimu katika matokeo. 

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Habari kuhusu kifafa toka shirika lisilo la kiserikali la Uingereza Matthew's Friends. 
*
* Habari kuhusu kifafa toka The Charlie Foundation. 
* epilepsy.com: Tiba za kifafa kwa kutumia chakula kama Ketojeniki.  
* Mahojiano kuhusu Mlo wa Ketojeniki.
* Jinsi Mlo wa Ketojeniki unavyofanya kazi.
* Mwongozo kuhusu Mlo wa Ketojeniki .
* Tiba ya kifafa kwa kutumia bangi.

Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Jamii:Ubongo
Jamii:Neva
Uambukizo wa chawa kichwani

thumbnail|right|200px|Uambukizo wa chawa kichwani

**Uambukizo wa chawa kichwani** (pia inajulikana kama **pediculosiscapitis**, **mayai ya chawa**, au **chawa**) ni maambukizi ya nywele ya kichwa na skalpu na chawa wa kichwa (*Pediculus humanus capitis*).

## Kisababishi na utambuzi 
Chawa husamabazwa kwa kugusana moja kwa moja na nywele ya mtu aliyeambukizwa. Wakati hawako kwa binadamu hawawezi kuhisi zaidi ya siku tatu. Hii ni ushahidi kidogo wa dawa mbadala.

## Epidemiolojia, historia, jamii na utamaduni 
-Maambukizi ya kichwa ya chawa ni kawaida, haswa kwa watoto. Barani Ulaya, wanaambukiza kati ya asilimia 1 na 20 ya vikundi tofauti ya watu. Maambukizi inaweza kusababisha unyanyapaa kwa watu walioambukizwa.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Jamii:Vidusia
Kandidiasisi

thumbnail|right|200px|Ulimi wenye maambukizi ya Kandidiasisi

**Kandidiasisi** ni maambukizi ya kuvu yanayotokana na aina yoyote ya *Kandida* (aina ya chachu). 

Maambukizi hayo yanapoathiri kinywa, kwa kawaida huitwa **uotokuvu** (au Kandidiasisi ya kinywa). Dalili nyingine zinaweza kujumuisha maumivu na matatizo wakati wa kumeza. Kwa nadra uume unaweza kuathirika na kusababisha kujikuna.

## Kisababishi 
Zaidi ya aina 20 za *Kandida* zinaweza kusababisha maambukizi huku *Candida albicans* ikitokea mara nyingi zaidi. 

Maambukizi ya uke hutokea mara nyingi katika ujauzito, kwa wenye mfumo dhaifu wa kingamwili na kufuatia matumizi ya antibiotiki. 

Hatari ya ueneaji mkubwa wa ugonjwa huu unajumuisha kuwa katika kitengo cha wagonjwa mahututi, kufuatia upasuaji, watoto wenye uzito mdogo wa kuzaliwa na wenye mifumo dhaifu ya kingamwili.

## Kinga na tiba 
Juhudi za kuzuia maambukizi ya mdomoni zinajumuisha matumizi ya chlorhexidine ya kusafisha kinywa kwa wale wenye utendakazi dhaifu wa kingamwili na kuosha mdomo baada ya matumizi ya steroidi za kupumua. Baadhi ya dawa za kuvu za eneo maalumu zinaweza kutumika kutibu maambukizi ya ukeni ikijumuisha clotrimazole. Kwa watu wenye maambukizi yaliyoenea sana, amphotericin B ya kudungwa mishipani hutumika mara nyingi kwa wiki kadhaa. Kwa makundi fulani vya wtau wenye hatari ya juu zaidi, dawa za kuvu zinaweza kutumika kama kinga. Takriban robo-tatu ya wanawake hupata angalau maambukizi ya chachu wakati fulani katika maisha yao. Ueneaji sana wa ugonjwa huu hautokei mara nyingi isipokuwa kwa watu wenye vipengele vya hatari. Magonjwa haya pia hujulikana kama **maambukizi ya kuvu**, **moniliaisisi**, na **oidiomycosis**.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Tiba
Sinkopu

**Sinkopu**, ambayo pia hujulikana kama **kupoteza fahamu** au **kuishiwa na pumzi**, hufasiliwa kama upotezaji mfupi wa fahamu na nguvu za misuli, unaoanyeshwa kwa mwanzo wa haraka, wa muda mfupi wa upataji tena fahamu. Hutokana na kupungua kwa mtiririko wa katika ubongo kutokana na shikizo la chini la damu. Visababishi vingine vina dalili za onyo kabla ya upoteaji wa fahamu kutendeka. Dalili hizi zinaweza kuwa wepesi wa kichwa, kutokwa na jasho, ngozi iliyokwajuka, kutoona vizuri, kutaka kutapika, kutapika, na kujihisi moto miongoni mwa zingine. Sinkopu inaweza pia kuhusishwa na kipindi kifupi cha mshtuko wa misuli. Mtu asipopoteza fahamu na nguvu za misuli kikamilifu, huitwa kitanguliza sinkopu. Imependekezwa kuwa kitanguliza sinkopu kishughulikiwe kwa njia sawa na sinkopu.

## Epidemiolojia na prognosisi
Sinkopu huathiri takribani watu watatu hadi sita kwa kila watu elfu moja kila mwaka. Kwa wote walio na sinkopu, takribani asilimia 4 hufariki kwa siku 30 zinazofuata.

## Marejeleo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Suez

300px|thumbnail|Bandari na chanzo cha mfereji mjini Suez
**Suez** (ar. السويس *as-Suways*) ni mji na bandari nchini Misri. Uko kwenye mwambao wa kaskazini wa ghuba ya Suez au, kwa lugha nyingine, upande wa kusini wa Mfereji wa Suez. Mwaka 2012 mji ulikuwa na wakazi 565,716. 

Suez iko takriban kilomita 135 upande wa mashariki wa Kairo kwenye shingo ya nchi ambako umbali na Bahari ya Mediteranea haifikii kilomita 150. Kwa sababu hiyo Suez ilikuwa mahali palipofaa kwa biashara na masoko ya biashara kati ya Mediteranea na Bahari Hindi. Tangu kubuniwa kwa njia ya bahari kutoka Ulaya kwenda Uhindi kupitia Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini) biashara hiyo ilififia. Hata hivyo Suez iliendelea kuwa bandari ya maana kwa wasafiri Waislamu walioelekea Makka kwa hajj.

Umuhimu wa Suez ulirudishwa na kuongezwa tangu kujengwa kwa Mfereji wa Suez tarehe 17 Novemba 1869. Sehemu kubwa ya biashara ya dunia kwa meli ilipita kwenye mfereji na bandari ya Suez.

Suez imeendelea kuwa mji muhimu wa viwanda pamoja na vile vya kusafisha mafuta, vya kemia na feleji. 

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Misri

## Viungo vya Nje
* Suez-online.com 
* Suez canal photos
Kuvuja damu baada ya kuzaa

**Kuvuja damu baada ya kuzaa** au **kutokwa na damu baada ya kuzaa** (**PPH**) mara nyingi hufasiliwa kama kupoteza zaidi ya mililita 500&nbsp; au 1,000&nbsp; za damu ndani ya saa 24 za baada ya kuzaa. Ishara na dalili mwanzoni zinaweza kujumuisha: ongezeko la mapigo ya moyo, kuhisi kizunguzungu baada ya kusimama na ongezeko la kiwango cha pumzi. Hali hii inaweza kutokea hadi wiki sita baada ya kuzaa. Takriban 0.4 ya wanawake 100,000 wanaozaa hufariki kutokana na kuvuja damu baada ya kuzaa katika mataifa ya Uingereza, ilhali takriban wanawake 150 kati ya 100,000 wanaozaa hufa katika mataifa ya kusini mwa jangwa sahara. Viwango vya vifo vimepungua pakubwa tangu angalau miaka ya mwisho wa 1800 katika mataifa ya Uingereza.

## Marejeleo
Jamii:Uzazi
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Dimenshia

thumbnail|right|200px|Mzee mwenye Dimenshia

**Dimenshia** ni kategoria pana ya magonjwa ya ubongo yanayosababisha upunguaji wa muda mrefu na mara kwa mara wa polepole katika uwezo wa kufikiria na kukumbuka kiasi kwamba utendakazi wa kawaida wa mtu unaathiriwa. Ufahamu wa mtu hauathiriwi. Magonjwa haya pia yana athari kubwa kwa watunzaji wa mtu. Zaidi ya aina moja ya dimenshia zinaweza kuwa kwa mtu mmoja. Utambuzi hutegemea historia ya maradhi hayo na uchunguzi wa utambuzi kwa picha za mwanga wa kitabibu na vipimo vya damu kuondoa visababishi vingine vinavyoweza kuwepo. Uchunguzi mdogo wa hali ya akili ni kipimo cha ufahamu kinachotumika sana.

## Kudhibiti 
Hakuna tiba ya dimenshia. Faida ya jumla, hata hivyo, inaweza kuwa ndogo. Kwa watu walio na dimenshia na wale wanaowatunza, hatua nyingi zinaweza kuboresha maisha yao. Matibabu ya matatizo ya kitabia au saikosisi kutokana na dimenshia kwa vizuia saikosisi hutumika sana lakini hayapendekezwi kutokana na suala kuwa huwa na faida ndogo na hatari zaidi ya kifo.

## Epidemiolojia, prognosisi, na jamii 
Ulimwenguni, dimenshia huathiri watu milioni 36. Takribani asilimia 10 ya watu hupata ugonjwa huu wakati fulani maishani mwao. Hupatikana sana umri unapoongezeka. Takribani asilimia 3 ya watu wa umri wa kati ya miaka 65–74 wana dimenshia, asilimia 19 kati ya umri wa miaka 75 na 84 na karibu nusu ya walio na umri wa miaka 85. Katika mwaka wa 2013 dimenshia ilisababisha takribani vifo milioni 1.7, juu kutoka milioni 0.8 katika mwaka wa 1990. Watu wengi wanapoishi zaidi, dimenshia inaendelea kupatikana sana kwa watu wote. Kwa watu wa umri mahususi; hata hivyo, huenda ikawa kuwa unapungua, angalau katika nchi zilizostawi, kutokana na kupungua kwa visababishi vya hatari. Ni mojawapo ya visababishi vikuu vya ulemavu miongoni mwa wazee. Inaaminika kusababisha gharama za kiuchumi za dola bilioni 604 kila mwaka. watu walio na dimenshia mara nyingi huwa na vizuizi vya kimwili au kikemikali kwa kiwango kikubwa kupita kiasi, na kuibua masuala ya haki za kibinadamu. Shutuma za kijamii dhidi ya waathiriwa hutokea sana.ref name=BMJ2009/>

## Marejeo
Jamii:Ubongo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Jamii:Saikolojia
Uvimbe wa fibrosisi

**Uvimbe wa fibrosisi** (**CF**), hali ambayo pia hujulikana kama **miukovisidosisi**, ni ugonjwa wa kijenetiki ambao hasa huathiri mapafu na pia kongosho, ini, figo na matumbo. CFTR huhusika katika uzalishaji jasho, viowevu vya umeng’enyaji, na kamasi. CFTR isipofanya kazi, ute ambao kwa kawaida huwa mwepesi  huwa mzito. Hali hii hutambuliwa kwa kipimo cha jasho na kipimo cha kijenetiki. Matatizo ya mapafu husababisha vifo kwa asilimia 80 ya watu. Ugonjwa huu ulibainika mara ya kwanza kama ugonjwa maalum na Dorothy Andersen mwaka wa 1938, huku maelezo yake yakifanana na hali iliyotokea angalau mwaka wa 1595. Jina *uvimbe wa fibrosisi* linatokana na sifa maalum za ugonjwa huu ambapo fibrosisi na uvimbe huundika ndani ya kongosho.

## Marejeleo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Kikohozi kikuu

**Kikohozi kikuu**, au **kikohozi cha siku 100**, ni ugonjwa unaosababishwa na bakteria. Mtu anaweza kukohoa sana hadi akatapika, akavunjika mbavu, au akawa mchovu sana kutokana na juhudi za kukohoa. Watoto wa chini ya mwaka mmoja wanaweza kuwa na kikohozi kidogo au hata wasiwe nacho na badala yake wawe na vipindi ambapo hawapumui. Kipindi cha kati ya kuambukizwa na kuanza kwa dalili kwa kawaida huwa siku saba na kumi. Watu wanaweza kuwaambukiza wengine kutoka mwanzo wa dalili hadi takriban wiki tatu baada ya kuanza kwa matukio ya kukohoa. Watu wanaotibiwa kwa antibiotiki huwa hawaambukizi wengine baada ya siku tano. Utambuzi hufanywa kwa kuchukua sampuli kutoka kwa sehemu ya nyuma ya pua na koo. Sampuli hii kisha inaweza kuchunguzwa kwa kukuza vimelea au kwa kukuza akala ya DNA.

## Kinga na matibabu 
Kinga huwa hasa kwa chanjo ya dawa ya chanjo. Chanjo ya kwanza hupendekezwa kati ya wiki sita na nane baada ya kuzaliwa huku vipimo vinne vya dawa vikipeanwa katika miaka miwili ya kwanza baada ya kuzaliwa. Chanjo hii huisha nguvu baada ya muda, hivyo vipimo zaidi hupendekezwa kwa watoto wakubwa na watu wazima. Antibiotiki zinaweza kutumika kuzuia ugonjwa huu katika watu walio katika hatari kubwa ya kuambukizwa ugonjwa huu. Kwa watu walioambukizwa, antibiotiki hufaa ikiwa watazitumia wiki tatu baada ya dalili za kwanza, la sivyo hazina manufaa mengi kwa watu wengi. Katika watoto wa chini ya mwaka mmoja na kina mama wajawazito, antibiotiki hupendekezwa wiki sita baada ya kuanza kwa maambukizi. Antibiotiki zinazotumika hujumuisha erythromycin, azithromycin, au trimethoprim/sulfamethoxazole. Idadi kubwa ya watoto wa chini ya mwaka mmoja huhitajii kulazwa hospitalini. Karibu 2% ya watoto wanaoambukizwa wakiwa wa chini ya mwaka mmoja hufa.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa
Uvimbe wa sikio

thumbnail|right|200px|Uvimbe wa sikio

**Uvimbe wa sikio** ni kikundi cha magonjwa ya uvimbe wa sehemu ya katikati mwa sikio. OME mara nyingi hutokea kufuatia AOM lakini pia inaweza kuhusishwa na maambukizi ya sehemu ya juu ya njia ya pumzi yanayosababishwa na virusi, vitu vinavyowasha kama vile moshi, au mzio. Kuchunguza kiwambo cha sikio ni hatua muhimu katika utambuzi sahihi. Dalili za AOM ni pamoja nakuvimba au ukosefu wa mwendo wa utando wa kiwambo kutokana na kipenga cha hewa. Mchozo mpya usiohusiana na uvimbe wa sehemu ya nje ya sikio pia ni dalili ya uwepo wa ugonjwa huu. Utumiaji dawa za maumivu dhidi ya AOM ni muhimu. Antibiotikimara nyingi hupendekezwa kwa watu walio na hali hatari ya ugonjwa auwatoto wa chini ya miaka miwili. Kwa watu walio na hali isiyo kali ya ugonjwa, antibiotiki hupendekezwa kwa watu wasiopata nafuu baada ya siku mbili au tatu. Kabla ya umri wa miaka kumi, OME huathiri takriban  80% ya watoto wakati fulani maishani.

## Marejeo
Jamii:Sikio
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Homa ya rumatizimu

thumbnail|right|200px|Homa ya rumatizimu

**Homa ya rumatizimu** (kwa Kiingereza: *rheumatic fever*; kifupi chake: **ARF** yaani *homa kali ya rumatizimu*) ni ugonjwa wa kuvimba unaoweza kuhusisha moyo, jointi, ngozi, na ubongo. 

Ishara na dalili ni joto jingi, maumivu mengi ya jointi, kwenenda kusikohiari kwa misuli, na vipele visivyo vya kawaida visivyowasha vijulikanavyo kama erythema marginatum. Moyo huhusika katika takribani nusu ya visa. Uharibifu wa kudumu wa vali za moyo, ujulikanao kama *ugonjwa wa rumatizimu wa moyo* (*RHD*), hutokea baada ya mashambulio mengi lakini huenda ukatokea mara kwa mara baada ya kisa kimoja cha ARF. Vali zilizoharibiwa zinaweza kusababisha mshtuko wa moyo. Vali hizo zisizo za kawaida pia huongeza hatari ya mtu huyo kupata fibrilesheni ya atriamu na maambukizi ya vali za moyo. Mwenendo halisi unaaminiwa kuwa utoaji wa antibodi dhidi ya tishu za mtu huyo. Watu wengine kutokana na jenetikia yao wana uwezekano mkubwa wa kupata ugonjwa huo kuliko wengine wanapotangamana na bakteria hiyo. Visababishi vingine vya hatari ni utapiamlo na umaskini.

## Kinga na tiba 
Kutibu watu walio na maumivu ya koo kwa antibiotiki, kama vile penicillin, hupunguza hatari yao ya kupata homa kali ya rumatizimu. Hii huhusisha kupima watu walio na koo zenye maumivu kwa maambukizi, kipimo ambacho huenda kisipatikane katika nchi zinazostawi. Mbinu zingine za uzuiaji ni usafi bora. 

Kwa walio na ARF na RHD vipindi virefu vya antibiotiki vimependekezwa wakati mwingine. Urejeleaji wa polepole wa shughuli za kawaida unaweza kufanyika kufuatia shambulio. Baada ya RHD kujijenga, matibabu ni magumu zaidi. Mara kwa mara upasuaji wa kubadilisha vali au kukarabati huhitajika. Vinginevyo matatizo hutibiwa namna ya kawaida. Ugonjwa huu hupatikana sana katika nchi zinazostawi na katika wazawa wa nchi zilizostawi. 

Katika mwaka wa 2013 ulisababisha vifo 275,000, idadi iliyo chini kuliko vifo 374,000 katika mwaka wa 1990. Vifo vingi hutokea katika nchi zinazostawi ambako takribani asilimia 12.5 ya watu walioambukizwa wanaweza kufariki kila mwaka. Ugonjwa huo ulipewa jina hilo kwa sababu dalili zake zinafanana na zile za baadhi ya magonjwa ya rumatizimu.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa ya bakteria
Jamii:Tiba
Prekilampsia

thumbnail|right|200px|Prekilampsia

**Prekilampsia** (**PE**) ni ugonjwa wa ujauzito unaodhihirika kwa shinikizo la juu la damu na kiwango kikubwa cha protini kwenye mkojo. Ugonjwa huu hutokea katika trimesta ya tatu ya ujauzito na huzidi jinsi muda unavyoendelea. Hali hii isipotibiwa inaweza kusababisha mtukutiko, ambapo hujulikana kama eklampsia. Shinikizo la damu hufasiliwa kama la juu likizidi  mmHg 140&nbsp; la sistoli au mmHg 90&nbsp; la diastoli nyakati mbili tofauti, vya tofauti ya zaidi ya saa nne katika wanawake baada ya wiki ishirini za ujauzito. Kwa watu walio na PE, kutolewa kwa fetasi na plasenta ni njia bora ya matibabu. Magonjwa ya shinikizo la juu la damu wakati wa ujauzito ni mojawapo ya visababishi vikuu vya vifo vinavyotokana na ujauzito. Magonjwa haya yalisababisha vifo 29,000 mwaka wa 2013 – vilivyopungua kutoka vifo 37,000 mwaka wa 1990. Prekilampsia kawaida hutokea baada ya wiki 32; hata hivyo, ikitokea mapema, madhara mabaya zaidi hutarajiwa. Neno eklampsia linatokana na neno la Kigiriki linalomaanisha radi.

## Marejeo
Jamii:Uzazi
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Eklampsia

**Eklampsia** ni mwanzo wa mitukutiko (misukosuko) katika mwanamke aliye na prekilampsia. Ugonjwa huu unaweza kuanza kabla, wakati wa, au baada ya kujifungua.Mitukutiko ni ya aina ya kitoni na kiklonasi na kwa kawaida hudumu kwa takriban dakika moja. Baada ya mtukutiko, kwa kawaida kipindi cha kuchanganyikiwa au kupoteza ufahamu hufuatia . Matatizo hujumuisha: numonia ya kuvimba mapafu, kuvuja damu kwenye ubongo, kushindwa kwa figo na mshtuko wa moyo. Prekilampsia na eklampsia ni sehemu ya kikundi kikubwa zaidi cha hali zinazojulikana kama magonjwa ya shinikizo la juu la damu katika ujauzito.

## Kinga na matibabu 
Mapendekezo ya kinga ni pamoja na:  aspirin kwa watu walio katika hatari kubwa, nyongeza ya kalisi katika maeneo yenye upungufu wa kalisi, na matibabu dhidi ya hipatensheni ya awali kwa dawa. Mazoezi ya mwili wakati wa ujauzito pia yanaweza kusaidia. Hali hii hutokea katika yaliyostawi na mataifa yanayostawi. Katika mataifa yalistawi, viwango vya ugonjwa huu ni takriban mwanamke 1 katika wanawake 2000 wanaozaa, kwa sababu ya uboreshaji wa viwango vya afya. Magonjwa haya yalisababisha vifo 29,000 mwaka wa 2013 – vilivyopungua kutoka vifo 37,000 mwaka wa 1990. Takriban asilimia moja ya wanawake walio na eklampsia hufa.

## Marejeo
Jamii:Uzazi
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Kidonda cha duodenamu

thumbnail|right|200px|Kidonda cha duodenamu

**Ugonjwa wa kidonda cha duodenamu** (**UKD**), huitwao kwa kawaida **kidonda cha tumbo**, ni mpasuko katika sehemu ya juu ya tumbo, sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo, au mara chache umio. Kidonda tumboni huitwa **kidonda cha tumbo** huku kile kilicho kwenye sehemu ya kwanza ya matumbo kikiitwa **kidonda cha duodenamu**. Dalili ya kawaida sana ni kuamka usiku ukiwa na maumivu ya fumbatio la juu au maumivu ya fumbatio la juu ambayo hupungua unapokula. Maumivu haya mara nyingi huelezwa kuwa maumivu yayanayochoma au yasiyo kali. Dalili zingine hujumuisha kupiga mbweu., kutapika, kupungukiwa na uzani, au kutokuwa na hamu ya kula. Takribani thuluthi ya watu walio wazee zaidi hawawi na dalili. Watu waliozeeka zaidi huathirika zaidi na athari za NSAIDs. zinazosababisha kidonda Kwa kawaida utambuzi ukadiriwa kwa sababu ya dalili zinazodhihirika zinazodhibitishwa kwa endoskopi au barium swallow. *Filori H.* inaweza kutambuliwa kwa kufanya uchunguzi wa damu kutambua iwapo inakingamwili, uchunguzi wa pumzi wa urea, kuchunguza kinyesi ili kutambua dalili za bakteria au biopsi ya tumbo. Hali zingine zinazosababisha dalili sawa hujumuisha saratani ya tumbo, ugonjwa wa moyo wa koronari, na inflamesheni ya sehemu ya juu ya tumbo au kibofu cha nyongo. Matibabu hujumuisha kutovuta sigara, kutotumiaNSAIDs, kutokunywa pombe, na dawa za kupunguza asidi ya tumbo. Kwa kawaida dawa inayotumika kupunguza asidi kwa kawaida ni proton pump inhibitor (PPI) au H2 blocker huku matibabu ya wiki nne yakipendekezwa hapo mwanzo. Vilisababisha vifo 301,000 katika mwaka wa 2013 idadi iliyopungua kutoka kwa vifo 327,000 katika mwaka wa 1990. Maelezo ya kwanza ya kidonda cha peptisi kilichotobokayalikuwa katika mwaka wa 1670 katika Princess Henrietta ya Uingereza. *filori H.* iligunduliwa kwanza katika mwaka wa 1981 na Barry Marshall na Robin Warren.

## Marejeo 
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
Jamii:Tumbo
Jamii:Bakteria
Vaginosisi inayosababishwa na bakteria

thumbnail|right|200px|bakteria bakteria

**Vaginosisi inayosababishwa na bakteria** (kifupisho cha Kiingereza: **BV**; pia inajulikana kama **bakteriosisi ya uke** au ** Vaginitisi ya gadinerela**, ni ugonjwa wa uke unaosababishwa na wingi wa bakteria. 

Uwepo wa BV huongeza hatari ya maambukizi ya maradhi ya zinaa ikiwa ni pamoja na VVU/UKIMWI. Hali hii pia huongeza hatari ya kujifungua kabla ya wakati miongoni mwa wanawake wajawazito.

## Kisababishi na utambuzi
BV husababishwa na ukosefu wa uwiano wa bakteria asilia ukeni. Utambuzi hukisiwa kwa msingi wa dalili na unaweza kuthibitishwa kwa kupima mchozo wa uke na kutambua viwango vya juu kuliko kawaida vya pH ya ukeni na idadi kubwa ya bakteria.

## Kinga na tiba 
Kwa kawaida, matibabu huwa ya antibiotiki, clindamycin au metronidazole. Dawa hizi pia zinaweza kutumika katika trimesta ya pili au ya tatu  ya ujauzito. Hata hivyo, mara nyingi hali hii hurejea baada ya kutibiwa. Probiotiki zinaweza kusaidia kuzuia kurejea kwa hali hii. Haijulikani bayana  kama kutumia probiotiki au antibiotiki huathiri matokeo ya ujauzito.

## Epidemiolojia na historia 
BV ni maambukizi ya uke yanayotokea mara nyingi katika wanawake wa umri wa kuzaa. Idadi ya wanawake wanaoathiriwa katika muda fulani ni kati ya asilimia 5 na asilimia 70. Viwango hutofautiana sana katika makundi ya kikabila mbalimbali katika nchi. Ingawa BV kama dalili imeainishwa katika kipindi kirefu cha historia, nakala za kwanza bayana ziliwekwa katika mwaka wa 1894.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Vaginosisi inayosababishwa na bakteria ni nini?
*Kuhusu Vaginosisi inayosababishwa na bakteria toka Center for Disease Control ya Marekani
*Makala kuhusu utafiti wa tiba mbadala za Vaginosis inayosababishwa na bakteria

Jamii:Maradhi ya zinaa
Jamii:Jinsia
Jamii:Tiba
Jamii:Bakteria
Kupooza kwa ubongo

**Kupooza kwa ubongo** (**KU**) ki kikundi cha kudumu mwenendo wa ugonjwa inayotokea mapema katika maisha ya utotoni. Dalili na ishara zinatofautiana kwa watu. Kwa kawaida matatizo hujumuisha: uratibu duni, misuli ngumu, misuli dhaifu, tatizo la kumeza au kuzungumza, na mitetemekona mengine. Kunaweza pia kuwa na matatizo ya hisia, kuona, na kusikia. Kwa kawaida watoto wachanga walio na KU hawapinduki, hawaketi, hawatambai, au kutembea mapema kama ilivyo kwa watoto wengine wa umri wao. Ugumu wa uwezo wa kufikiria au kuwaza na kifafa kila moja hutokea kwa thuluti moja ya hali hiyo. Ilhali dalili zinaweza kuonekana kwa miaka michache ya kwanza ya maisha, matatizo yaliyoopo hayatazidi.

## Kisababishi na utambuzi 
Kupooza kwa ubongo husababishwa na ukuaji usiokuwa wa kawaida au kuharibika kwa sehemu za ubongo zinazodhibiti mwenendo, usawa, na hali ya mkao. Baadhi ya aina ya vikundi vinaainishwa kulingana na matatizo maalum yaliyoopo kwa sasa. Kwa mfano wale walio na misuli ngumu wana upoozaji wa ubongo wa ghafla, wale walio na uratibu duni wana upoozaji wa ubongo wa kuyumbayumba, na wale walio na matatizo ya kutembea wana upoozaji wa ubongo wa athetosisi. Utambuzi unategemea ukuaji wa mtoto kwa muda. Uchunguzi wa damu na picha ya matibabu inaweza kutumiwa kukomesha visababishi vingine. Hutokea kwa takriban 2.1 kwa uzazi 1000. Kupooza kwa ubongo umeathiriwa binadamu tangu miaka ya kitambo. Maelezo ya kwanza ya hali hii imelezwa kwa kazi ya Hippocrates katika karne ya 5. Uchunguzi wa kina wa hali hii ulianza mnamo karne ya 19 na William John Little. Baadhi ya uwezo wa matibabu zinachunguzwa, ikiwemo matibabu ya seli ya shina. Hata hivyo, uchunguzi zaidi unahitajika ili kubaini ikiwa ni salama na bora.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya ubongo‎
Ukambi

thumbnail|right|200px|Mtoto mwenye Ukambi

**Ukambi** (au **surua**) ni ugonjwa wa kuambukiza unaoenezwa sana kupitia mgusano yanayosababishwa na virusi vya ukambi. 

Ishara na dalili za kwanza kwa kawaida hujumuisha homa, ambayo mara nyingi huwa zaidi ya , kikohozi, mafua, na macho mekundu. 

Dalili kwa kawaida huwa siku 10–12 baada ya kutangamana na mtu aliyeambukizwa kwa siku 7–10. 

Matatizo zaidi ya ukambi hutokea kwa takriban asilimia 30 na yanaweza kujumuisha kuhara, upofu, inflamesheni ya ubongo, na nimonia miongoni mwa mengine.

## Kisababishi na utambuzi 
Ukambi ni ugonjwa unaoambukiza kupitia hewa na kuenezwa kwa urahisi na watu walioambukizwa kupitia kikohozi na kupiga chafya. Pia unaweza kuenezwa kupitia kutangamana na mate au makamasi. 

Watu kwa kawaida hupata ugonjwa huu mara moja tu.

## Epidemiolojia na prognosisi
Ukambi huathiri takriban watu milioni 20&nbsp;kila mwaka, Ukambi ulisababisha takriban vifo 96,000 katika mwaka wa 2013 ikilinganishwa na vifo 545,000 katika mwaka wa 1990. Katika mwaka wa 1980, ugonjwa huu ulikadiriwa kusababisha vifo milioni 2.6 kila mwaka. Kabla ya uchanjaji nchini Marekani, kati ya visa milioni tatu na milioni nne vilitokea kila mwaka. Watu wengi wanaoambukizwa na kufariki huwa wenye umri wa chini ya miaka mitano. Hatari ya kifo kwa walioambukizwa kwa kawaida huwa asilimia 0.2, lakini hii inaweza kuongezeka hadi asilimia 10 kwa wale walio na utapiamlo. Ukambi hauaminiki kuathiri wanyama.

## Marejeo 
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Tiba
Jamii:Maradhi ya ngozi