Wanilamba

**Wanilamba** (au *Wanyiramba*) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mpakani mwa mikoa ya Singida na Shinyanga. Vijiji vya mpakani mwa Tabora wanapopatikana ni: Shelui, Mgongo, Nkonkilangi, Nsunsui, Mingela na Dolomoni.

Lugha yao ni Kinilamba, mojawapo ya lugha za Kibantu.

## Historia yao
Kabla ya Wakoloni kuingia barani Afrika, Makundi mbalimbali jamii ya 
wabantu walisafiri kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine aidha 
kutafuta makazi salama au kufanya shughuli zingine za kibinadamu.
Wanyiramba walikuwa miongoni ya jamii iliyosafiri kutoka sehemu moja 
kwenda sehemu nyingine na hatimaye kufika walipo sasa.Inasemekana 
Wanyiramba walitokea Sudani. Walianza safari yao wakielekea Kusini 
mwa Afrika hadi walipofika Pwani mwa Kenya (Mombasa) ambapo 
waliweka makazi yao hapo, Shughuli yao kubwa ilikuwa ni kilimo na 
uvuvi wa Samaki. 

Jamii hii iliongezeka kiasi cha kuanza kugombea ardhi na jamii nyingine. 
Kundi kubwa liliondoka na kuelekea Kusini Magharibi mwa Kenya 
ambapo walijikuta wamefika Kandokando mwa ziwa Nyanza (kwa sasa 
Victoria) Mkoa wa Mara (Musoma). Hapo waliwakuta wenyeji wao yaani 
Wakurya, Wajita, Wakerewe nk. Wanyiramba waliishi hapo na kuanza 
kuongezeka, wenyeji wao walipoona idadi ya watu inaongezeka, wakahofia 
kunyang’anywa ardhi yao. Ndipo walipotaka kuanzisha vita baina yao na 
wageni. Wakiwa kwenye eneo la mapambano, kwa mshangao mkubwa 
pande zote mbili zilishuhudia radi ikipiga kwa nguvu katikati yao na hali 
kipindi hicho hakikuwa cha mvua. Baada ya kuona hivyo jamii hizo 
ziliachana na fikra ya mapigano. 

Jamii hizi zilikaa na kutafakari, “kwa nini radi ilipiga hali haikuwa kipindi
cha mvua?”, Viongozi wa Kinyiramba na Kikurya walifikiri sana kutokea 
kwa radi hiyo. Hivyo walishikana mikono na kusema, “sisi tumekuwa 
ndugu, hivyo hakuna sababu yoyote ya kugombana”. Wakakubaliana 
upande mmoja wakae wanyiramba na upande wa pili wakae wenyeji. 
Maisha yaliendelea kwa pande zote, hata hivyo viongozi wa kimila wa 
kinyiramba walitafakari na kufikiri sana, wakaamua kuwaeleza wenyeji 
wao kwamba “Sisi na ninyi tumekuwa ndugu hivyo hakuna sababu ya 
kugombea ardhi, tuacheni tuondoke tukatafute eneo jingine la kuishi.
kuishi”.Kundi kubwa liliondoka Musoma na baadhi walibaki hapo na 
kujichanganya na makabila mengine. Kundi hilo lilielekea Kusini 
Mashariki mwa Ziwa Nyanza kwa sasa victoria na kujikuta wamefika 
Milima ya Usambara, wakamua kuishi hapo kwa muda, baada ya hapo 
waliondoka hadi walipofika eneo la Upareni nako hawakukaa sana bali 
waliondoka na kuendelea na safari yao hadi walipofika Morogoro, hapo 
waliishi kwa muda kwani waliamua kuondoka kuendelea na safari yao. 
Hata hivyo huko nyuma baadhi ya wanyiramba walibaki kuendelea na 
maisha, ushahidi wa kihistoria na wakisayansi unajitokeza pale majina 
yenye asili ya kinyiramba kuwepo katika maeneo yote waliopita kwa 
mfano, Makala, Msengi (msangi), Sha-mwelu (She-muhilu), Kitundu,
mbogo nk. Baada ya hapo walielekea Iringa, huko waliwakuta wenyeji 
wao wakarimu sana walikaribishwa lakini wakaelezwa, kwamba ardhi 
yote imemilikiwa na wenyeji tena iko chini ya utawali wa kimila. Hivyo 
waliondoka kuelekea Kaskazini Magharibi mwa Iringa hadi walipotokezea 
Itigi Mkoani Singida huko waliwakuta Wabarabaig wakijishughulisha na 
ufugaji wa ng’ombe. Wanyiramba na Wabarabaig walikubaliana 
kubadilishana mali walizokuwa nazo. Wanyiramba waliwapatia 
Wabarabaig Mapambo waliyoyapata baharini na Mbegu walizozibeba na 
Wabarabaigi waliwapatia wanyiramba mifugo. Wanyiramba 
hawakupendezwa sana kuishi hapo hivyo waliamua kuondoka na 
kuendelea na safari yao. Katika kuondoka kwao makundi mawili 
yaligawanyika jingine lilipita mwambao mwa Tabora na hatimaye kufika sehemu iitwayo Lunua (Ushora – Ndago). 

Kundi jingine likaelekea Kaskazini ambapo walikutana na Wanyaturu. 
Wanyaturu hawakutaka kuwaruhusu wanyiramba kupita hapo,kwa 
kuwa wanyiramba hawakuwa na nia ya kuishi hapo, waliamua 
kupambana na wanyaturu kwa mapigano makali.Baada ya kufanikiwa 
kupita waliendelea na safari kundi dogo liliachwa eneo la Kirumi 
likaendelea na maisha yao, kundi kubwa lilisonga mbele hadi lilipofika 
eneo la Kisiriri. Hapo walivutiwa na eneo hilo wakaamua kuweka makazi 
yao. Kadri walivyoongezeka waliendelea kutawanyika na kwenda sehemu 
mbalimbali kama vile:- Nduguti, Gumanga, Kinampanda, Ulemo, Iambi,
mkalama, Ibaga, kinyangiri na wengine walishuka Shelui(bonde la ufa)
wakakutana na wale wa ndago ambapo na wao waliendelea kutawanyika maeneo mbalimbali ya Iramba.Kutokana na mtawanyiko huo lugha ya kinyiramba ilianza kutofautiana kidogo kilahaja, yaani katika matamshi, maumbo na matumizi ya maneno katika lugha yenye asili moja.

## Uhusiano kati ya Wanyiramba na Wanyisanzu
Inasemekana kuna unasaba mkubwa kati ya wanyiramba na 
wanyisanzu, hii inatokana na ushahidi wa kihistoria na kisayansi kama 
ifuatavyo: Wanyiramba na Wanyisanzu mila na desturi, sanaa na utamaduni 
hazitofautiani kwani ni zile zile. Kwa mfano:- Majina ya Ukoo (Nduuli) 
wanyiramba na wanyisanzu hutumika yaleyale kwa mfano, Mpanda 
(Wanaume) Tyale (Wanawake), Gyunda (Wanaume) Mwani (wanawake), 
Mpinga (Wanaume) Kyoga (Wanawake) n.k.Aidha Nyimbo zote 
zinazoimbwa kwenye ngoma na Burudani huimbwa kwa lugha ya 
Kinyiramba iwe kwa Wanyiramba ama Wanyisanzu.
Ushahidi mwingine ni mfanano na mpangilio wa sentensi na vitenzi 
kuishia na irabu a.

Kwa mfano,
(Kiswahili): Juma anapiga mpira vizuri.
(Kinyiramba): Juma ukua mumpila izaa.
(Kinyisanzu): Juma ukua mumpila uzaa.
(Kinyaturu): Juma ukua mumpila ijaa.

Kwa ujumla Wanyiramba na Wanyisanzu si watani bali ni ndugu, lakini 
myiramba ni mtani wa Makabila yote ya Musoma wakiongozwa na 
Wakurya. Watani wengine wa Wanyiramba ni Wanyaturu. Utani wa 
Mnyaturu na Myiramba ulikuja hasa pale njaa kali ilipoingia turu kiasi 
cha kupelekea wanyaturu kuhemea chakula kwa Wanyiramba.Koo Za Kinyiramba
Wanyiramba wamegawanyika katika Koo ( Nduli) zaidi ya ishirini Koo hizi 
zimebainisha Mashina, Majina ya ukoo kwa upande wa Wanaume na 
Wanawake pia eneo lao la asili. Ukoo mkubwa katika kabila la 
Wanyiramba ni “Anambwa” Ukoo huu una matawi (Milongo) zaidi ya sita. 
Koo zingine ni “Anishung’u, Anambala, Anikyili, Anampanda, Anankumbi, 
Ananzoka, Anangili, Analilya, Anangu, Aniyuga, Anambeu, Anishanga, 
Anakumi, Anankamba, Anankali, Asambaa, Anakilima, Azigo, Anawendo 
na Anilimu.

Ufuatao ni ufafanuzi wa koo (nduli za Kinilyamba) kama jedwali 
linavyoonesha hapa chini: -
NA KOO
JINSI
ASILI 
(ENEO)
UHUSIANISHO
ME
KE
1
ANAMBWA
(a) Anasitwa
Kiula
Mgalu
- Kisiriri
- Ndago 
- Shelui 
- Ulemo na 
- Tutu n.k.
Mbwa Mwekundu 
(bI Anansimba Makala
Kyunyu - Kisiriri
Mbwa Mweusi 
(c) Anamkato Makala 
Kyunyu - Kisiriri
Mbwa mweupe asiye 
na doa
(d) 
Anansungui
Makala
Kyunyu - Kisiriri
(e) Ani-tyaa
Kilimba 
Kyunyu - Kimpunda
- Tyaa
Mbwa aliyejikuja 
mkia
(f( 
Analunsanga
Kitila
Kyunyu - Lunsanga
Mbwa mwenye 
mabaka
2
ANISHUNGU
Mkumbo
Mkumbo
Kilie
Mwigo
-kisharita
-munkonze
-Galangala
Upepo
3
ANAMBALA
i) Gyole 
ii) Lyanga
iii) Shani 
Gyole
Gyole
Gyole 
- Kinambala 
- Kisiriri 
-korongo(ndege)
Kinyiramba(mpuugii)
4
ANIKYELI 
Msengi 
Kyeli 
- Kiomboi
- Meli na
- Ntwike
Simba
5
ANAMPANDA
- Mpanda
- Shole
Tyale
Tyale
-
Kinampanda
-punda -
nyuki 6
ANANKUMBI Mgelwa
Mpuzi
- Shelui,
- Wembere 
na
- Mkalama 
-majani ya maboga
-sungura
7
ANANZOKA 
i) Mbogo
ii) Shukia 
Muuza
Muuza
-Kisiriri 
(Tyumba)
- Gumanga
Nyati
8
ANANGILI 
Shila 
Mwile
- Kinyangiri, 
- - Kisiriri, 
- Kimagwe
Ngiri
9
ANALILYA 
i) Shalua
ii)Nsunza
iii)Shalua
Mwelu
Mwelu
Sagi
- Kinalilya
Kanga –
Ndege
10 ANANGU/ANA
MILAMBO
i) Nkana
ii) Nangu
Mbula
Nonge
- Shelui
- Ntwike
- Mingela
-Ngurumo za mvua
-Mvua
11 ANIYUGA
Shango
Ntoma
- Kimpunda
- NKango
Fisi
12 ANAMBEU
Kingu
Nzitu 
- Kinambeu
- Mampanta
- Kondoo
- Paka 
13 ANISHANGA
Mkoma
Nsumbu - Tulya
- Migilango
- Kisiriri
- Nyani
- Kuku
14 ANAKUMI
Kitundu Msua 
- Kinakumi
Mchwa 
15 ANA –
NKAMBA
Shumbi
Ntulu
- Msingi 
- Nduguti
- Chachu (me)
- Pombe (ke)
16 ANA – NKALI Gunda 
Mpinga
Pyuza
Mwani
Kyoga
Mianzi
- Iambi
- Mkalama
-Isanzu
- Chui (me)
- Jua 
17 ASAMBAA
Mgana
Mwingo - Mkalama
- Iambi
-Isanzu
-upepo(nzega)
18 ANA – KIZIGO Yindi
Jima 
- Gumanga 
- Iambi
- Mkalama 
-Ngombe
-Maziwa(mtindi)
19 ANA –
MWENDO
Mwendo Kilima 
-Iambi 
-Mkalama
-kinakumi
-mchwa
20 ANI – LIMU
Gwila 
Sungi
-Gumanga
-mkalama
Kumbuka kwamba, baadhi ya koo zimetokana na koo zingine(matawi) 
kama ifuatavyo; ukoo wa anakizigo ni tawi la analilya,ukoo wa 
anamwendo ni tawi la anakumi na ukoo wa asambaa umetokana na ukoo 
wa anishungu.Wanaume(akina baba) na wanawake(akina mama) kwa 
heshima huitwa kwa mjina ya baba zao au watoto wao kwa kuanza na 
sha/shi
(kwa wanaume) na 
na/ni
(kwa wanawake). Kwa mfano; sha- makala, shi-shila, sha-kiula, sha-mkumbo, sha-mwile nk, 
kwa wanawake huitwa, na-mgalu, na-kitundu, ni-lyanga nk.

## Utamaduni
Utamaduni ni mwenendo wa maisha ya jamii, mtazamo wao wa mambo na taratibu zao za kuendesha maisha zinazowatofautisha wao na jamii nyingine. Utamaduni ndicho kitambulisho kikuu cha taifa na ni kielelezo cha utashi na uhai wa watu wake.Umoja, utulivu na mshikamano ambavyo watanzania tunajivunia vinatokana na utamaduni tuliojijengea.Nguzo za utamaduni ni pamoja na mila na desturi, lugha, sanaa, michezo na historia yetu. 

Kwa mfano Wanyiramba wanachukia sana vitendo viovu kama vile matumizi ya madawa ya kulevya, ubakaji, ulevi, uvivu, uzembe, uzururaji, umalaya, ubaguzi na udhalilishaji wa kijinsia mfano ukeketaji watoto wa kike. Mila na desturi nzuri ni utunzaji wa mali na rasilimali, kuheshimu utu wa watu, tabia ya usafi, uhifadhi na matumizi bora ya rasilimali na mazingira.

## Utani baina ya koo na kati ya Wanyiramba na makabila mengine
Kila ukoo katika kabila la wanyiramba wanao watani wao, kwa 
kinyiramba huitwa anishoi; kuna makundi mawili ya watani katika kabila 
la wanyiramba kama ifuatavyo; Analelya watani wake ni; anakumi, 
ananangu/anamilambo, anankamba, anankale, anambeu, ananzo-ka, 
anamwendo na aniyuga. 

Watani wa anambua ni kama ifuatavyo; anishungu, anikyili, anishanga, 
anambala, anangili, anampanda na Anankumbi.

Kwa upande wa makabila mengine, wanyiramba watani Wao Wa asili ni 
watu wa Musoma yaani wakurya na wajita,watani wengine ni jirani zao 
wanyaturu.Utani wao haukuja hivihivi bali ulitokana na matukio 
mbalimbali katika maisha yao.

## Ndoa
Mtoto wa kiume alipofikia muda wa kuoa, aliomba ridhaa toka kwa 
wazazi wake,nao wazazi wakisharidhia ombi la mtoto wao walitoa ruksa 
ama Kumchagulia mke mwenye sifa ya uchapakazi, usafi, ukarimu, mpenda ndugu wa pande zote, nyumbani kwao wasiwe 
washirikina, maradhi ya ukoma, kifafa na kichaa. Mahari ilitolewa mbuzi 
12 na ngombe mmoja, Mama mzaa binti alipewa mbuzi mmoja (mkoa) 
kutoka familia ya mtoto wa kiume.Naye mtoto wa kiume alipewa mbuzi 
mmoja na baba yake kama zawadi. Kabla ya harusi binti aliyekuwa 
anaolewa alikalishwa sehemu maalum na bibi zao kwa lengo la kumfunda 
ili aweze kuhimili maisha ya ndoa; halikadhalika kwa kijana aliyetarajia kuoa alipatiwa mafunzo toka
Kwa wazee (mababu). Siku ya harusi watu waliandaliwa vyakula 
mbalimbali kama vile: ugali, kande, nyama ya ngombe, mbuzi na vinywaji 
kama: Togwa (magae ya nkaata) na pombe (magae ya ntulu), sherehe hizo
Zilikua zinaambatana michezo na burudani mbalimbali mfano “ngoma ya 
winga”.

Wanyiramba ni wasanii wazuri katika masuala ya sanaa hususani: 
ufinyanzi, ususi, uchoraji, uchongaji, ngoma, nyimbo nk.
Vile vile Wanyiramba hawapo nyuma katika masuala ya michezo ya jadi 
kama vile bao, kulenga shabaha, kufukuza kuku, mieleka nk.
Wanyiramba hujiburudisha kupitia burudani mbalimbali kama ngoma ya 
mbutu, ngoma ya Winga ambayo huchezwa kwenye harusi, mpembe 
ambayo huchezwa wakati wa mavuno, mara nyingi burudani hizi 
huambatana na vinywaji kama vile: magae mantulu (pombe 
iliyotengenezwa kwa mtama) na magae ya nkataa (togwa).
Kadri muda unavyozidi kwenda mbele, Utamaduni wa Wanyiramba 
unapungua kidogo kidogo. Hivyo zinatakiwa hatua za maksudi kulinda 
Mila na desturi.

Kwa upande wa mavazi Wanyiramba walitumia sana kaniki na lubega 
ingawa kwa siku hizi mavazi haya, hayavaliwi kutokana na utandawazi. 
Vazi la kaniki na lubega kwa sehemu kubwa huvaliwa wakati wa 
matambiko, sanaa na burudani.

Hakuna kumbukumbu za kutosha zinazoelezea Utamaduni, Mila na 
desturi, Rasilima na Utalii wa Wanyiramba na kama zipo hazijatunzwa 
mahali stahili au eneo muhimu.

## Asili
Kama ilivyo kwa jamii nyingine za Kibantu barani Afrika ambao walihamia Mashariki na Kusini mwa Afrika wakitokea Afrika Magharibi, hususani nchi za Kameruni, Nijeria na Ghana wakipita misitu ya Kongo, Wanyiramba na Wanyisanzu walikuwa katika kundi mojawapo lililoelekea mashariki hadi maeneo ya Ziwa Nyanza (Victoria) hadi katika kisiwa cha Ukerewe kilichopo katika ziwa hilo kubwa zaidi barani Afrika. 

Japo haijulikani sababu hasa, kundi moja liliondoka katika kisiwa cha Ukerewe hadi kisiwa cha Uzinza na kutoka huko wakahama hadi maeneo ya Tabora ambako waligawanyika, kundi moja likielekea kusini na inasemekana ndio waliokuja kuwa Wagogo na baadhi ya Wanyaturu (Wanyaturu wa Kibantu, yaani wasio na asili ya Kikushi, maana kuna Wanyaturu wa Kibantu na wale wa asili ya Kikushi wa kutoka Ethiopia), huku kundi lingine likiendelea kuelekea mashariki kupitia mlima Sekenke hadi Kisiriri.

### Walipoanza kuitwa Wanyiramba na Wanyisanzu/Waihanzu
Wakaishi hapo Kisiriri kwa muda mrefu kabla ya kutokea ukame mkubwa sana uliosababisha njaa katika eneo hilo. Ili kukabiliana na tatizo hilo la njaa, watu hao walitumia mboga za majani zaaina ya  mlenda uliokaushwa zijulikanazo kama "ndalu" kama chakula kikuu. Kutokana na kula "ndalu" kwa mtindo wa kulamba, watu wa makabila mengine ya kibantu walivyowaona wakawaita "wenye kulamba" na baadaye likabadilika hadi kuwa "wenyilamba" hadi "Wanyiramba".
Ikumbukwe kuwa hadi hapo Wanyisanzu na Wanyiramba walikuwa kabila moja na wote walifahamika kama Wanyiramba baada ya njaa hiyo.

### Wanyisanzu/Waihanzu wahamia pori la Mkalama
Kundi moja likaamua kuondoka hapo Kisiriri hadi pori la Mkalama wakiwa na mifugo yao na familia zao na walipofika katika pori hilo ili kujilinda na wanyama wakali wakajenga nyumba na kuzungushia maboma ya miba maarufu kama "masanzu/mahanzu". Baadaye baadhi ya Wanyiramba waliobaki Kisiriri nao waliamua kuondoka hapo na walipofika Mkalama wakawakuta wenzao wamezungushia nyumba zao kwa Maboma ya "masanzu/mahanzu"  ndipo walipoanza kuwaita hawa ni wanyisanzu au waihanzu.

Wanyiramba na Wanyisanzu japo wana historia inayofanana na kwa mtu mgeni anaweza kudhani kuwa hakuna tofauti baina yao, lakini ukweli ni kuwa kuna tofauti kubwa sana baina yao.

### Koo zao na wanapopatikana
Wanyiramba: Hizi ni koo tano za Wanyiramba na wanapopatikana

*Kinampanda: Wanaishi sehemu za milimani hasa huko Kinampanda
*Anagimbu: Wapo Iramba Mashariki
*Waiambi/waiyambi: Wanaishi Nkungi na Iambi
*Anishai: Wanapatikana Kinandili na
*Akimbu: Hawa wapo mpakani mwa Iramba na Tabora

Kwa upande wa Wanyisanzu, wao wana koo nne tu 

*Mnyakilumi: Wapo maeneo ya Kilumi/Kirumi
*Mnyatumbili: Wanaishi Ikolo
*Mnyadintima: Hawa wanapatikana Mwangeza na
*Mnyasoha: Waishio Mkalama

## Vyakula wanavyopenda Wanyiramba
Wanyiramba wanavyo vyakula vya asili ambavyo huvitumia, vyakula hivyo ni: ugali wa mtama, uwele na mahindi; mahindi ya kupikwa na kuchoma, maboga. 

Mboga ni kyuluga (mlenda), nsonga, ndalu (mlenda uliokaushwa na kusagwa), nsansa (majani ya kunde yaliyopikwa na kukaushwa), akwepa, kukulu, kyumbo, muzuo, matembele, mung'ang'i, kinsagi, ulyoze, nyama/nama, majokolo nk.

Vyakula vingine ni indoolo (viazi) na mihogo.

Aidha kuna matunda ya asili nayo ni; matogo, nsisai, mbilo, nsingila, mapama, ntundua, mbula, ntunguza,
numpilo, nsansampeke, mpumambuli, maungo, mpulu, mbwembwe nk.

Vinywaji ni togwaa, pombe/magai mantulu.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Singida
Jamii:Mkoa wa Shinyanga