Bao

thumb|250px|Bao la Kiswahili kutoka Tanzania.
**Bao** (au **Bao la Kiswahili** au **Bao la Zanzibar**) ni mchezo wa jadi wa aina ya mankala unaochezwa na wachezaji wawili. 

Mchezo wa Bao umesambaa sana katika nchi za Afrika Mashariki, hasa Tanzania Bara (Tanganyika), Zanzibar na Kenya, lakini pia Rwanda, Komori, Malawi pamoja na baadhi ya maeneo ya DR Congo na Burundi. 

Nchini Tanzania, hasa Zanzibar, wachezaji wanashindana mara kwa mara na washindi wanaitwa *mabingwa*, lakini pia *mafundi*, *wasanii* na wanaheshimiwa sana. 

Jina lenyewe "Bao" ni neno la Kiswahili kwa "ubao" au "mchezo wa ubao". 

Bao ni mchezo mgumu kuliko michezo yote ya aina ya mankala. Inajulikana sana kuwa mancala mashuhuri katika suala la utata na kina kimkakati,  na imeibua shauku kwa wasomi wa taaluma kadhaa, ikijumuisha nadharia ya mchezo, nadharia changamano, na saikolojia. 

Nje ya Afrika watalaamu wa michezo na wanasaikolojia wanavutiwa sana na mchezo huu.

Mashindano rasmi yanafanyika Tanzania, Zanzibar, Lamu (Kenya), na Malawi, na Tanzania Bara na Zanzibar zote zina vyama vyao vya Bao, kama vile Chama cha Bao kilichoanzishwa mwaka wa 1966.

Aina nyingine za Bao ni Sono ya Wagogo, Engesho ya Wamasai, n.k.

= Kanuni za kucheza Bao la Kiswahili =

## Utangulizi 
### Wachezaji 
, Zanzibar.]]
Mchezo wa Bao huchezwa na mchezaji wawili; mmoja kila upande. Mchezaji mmoja anaitwa *Kaskazini (K)* na mwingine *Kusini (S)*.

### Vifaa 
Bao linachezwa kwa kutumia kipande cha mbao kiliochimbwa mashimo 32 yaliyopangwa kwa mistari minne.
Mashimo mawili ya upande wa juu yanamilikiwa na mchezaji anayeitwa
Kaskazini, mashimo mawili ya chini yanamilikiwa na mchezaji anayeitwa
Kusini.
Mistari miwili ya mashimo ya katikati inaitwa mistari ya mbele (au ya
ndani) mistari miwili ya mashimo ya nje inaitwa mistari ya nyuma (au
ya nje).
Shimo la tano kutoka upande wa kushoto kwenda kulia kwa mchezaji la
kila mstari wa ndani linaitwa **nyumba** na, kwenye bao kadhaa,
lina umbo tofauti.
Kwenye bao kadhaa kuna mashimo mawili ya ziada ya kuhifadhia kete
(au namu, au kombwe au vijiwe) za wachezaji. *Tunayaita ghala*
Mashimo haya yapo upande wa kulia wa kila mchezaji

Picha:tav00.png

au mbele ya kila mchezaji.

Picha:tav01.png

Bao huchorwa jinsi vifuatavyo:

 &nbsp;0

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

**--------------------------------**

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

 &nbsp;0

ambapo mashimo yanaonyeshwa kwa kuandika namba ya idadi ya kete yanazo
ndani yake (0 inaonyesha shimo lisilo na kete yoyote) na ghala zipo
upande wa kulia wa kila mchezaji.

*Mashimo wa upekee.*
Katika bao zipo aina 5 za mashimo yenye kazi tofauti.

Picha:baokubwa00.png

 &nbsp;X

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

 &nbsp;&amp;
 &nbsp;%
 &nbsp;0
 &nbsp;#
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;%
 &nbsp;&amp;

**--------------------------------**

 &nbsp;&amp;
 &nbsp;%
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;#
 &nbsp;0
 &nbsp;%
 &nbsp;&amp;

 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0
 &nbsp;0

 &nbsp;X

Majina yao, 
**X**,&nbsp;***ghala***
(yenye kete za kutia katika bao, yaani 'kete za mikononi' au 'namu').
**#**,&nbsp;***nyumba***.
**&amp;**,&nbsp;***kichwa***.
**%**,&nbsp;***kimbi***.
**0**,&nbsp;*mashimo ya kawaida*.
Kuanzia sasa alama zilizotangulia (X, #, &amp;, %) hazitatumika tena
kwenye michoro ya Bao. Badala yao itatumika namba ya idadi ya kete yanazo
ndani ya kila mshimo (0 inaonyesha shimo lisilo na kete yoyote).

### Kete 
*Kete* (au namu au komwe au vijiwe au mbegu) za kuchezea ni 64.

### Lengo la mchezo 
Mshindi ni yule mchezaji wa kwanza anayekula kete zote
zilizomo mashimoni mwa mstari wa ndani wa mshindani wake au ambaye
anafanya mshindani wake asiweze kucheza.

## Kanuni kuu 
### Kupanda 
Msingi wa Bao ni kusambaza kete. Maana ya kusambaza ni kuhamisha kete moja
moja kutoka shimo fulani ndani mashimo yanayofuata kwenye mistari yake
kuelekea kutoka upande wa kushoto kuenda kulia (mwendo wa saa) au kutoka
upande wa kulia kuenda kushoto (kinyume na mwendo wa saa).

Mchezaji haruhusiwi kuhamisha kete kutoka shimo linalo kete moja tu.
Mchezaji wakati anapohamisha kete haruhusiwi kubadiliki mwelekeo wake.

### Kitendo cha kula mtaji 
Mchezaji anaruhusiwa kula ambapo baada ya kusambaza kete zake shimo
la mwisho:

 linatazamana moja kwa moja na shimo la mshindani lenye kete
 lina kete zaidi ya moja.

Mchezaji anakula kwa kuchukua kete zote za mshindani wake zilizomo
ndani ya shimo linalotazamana na shimo lake la mwisho na anazihamisha
ndani ya mashimo yake ya mstari wa kwanza.

**Kitendo cha kula ni sharti**.
Mchezaji lazima asambaze kete zilizoliwa kuanzia **kichwa**
kimoja chake.

Akianza kutoka **kichwa** chake cha upande wa kushoto,
mwelekeo wa duru inafuata mwendo wa saa.
Akianza kutoka **kichwa** chake cha upande wa kulia,
mwelekeo wa duru ni kinyume na mwendo wa saa.

Akila kete za mpinzani zilizomo ndani ya **kichwa** au
**kimbi** cha kushoto, inambidi aanze kutoka **kichwa**
chake cha kushoto kuelekea kulia.
Akila kete za mpinzani zilizomo ndani ya **kichwa** au
**kimbi** cha kulia, inambidi aanze kutoka **kichwa**
chake cha kulia kuelekea kushoto.

Kama kete anazokula zimo ndani ya shimo jingine mwelekeo
unategemea na hatua ya mchezo.

### Duru au mzunguko 
Duru ya mchezaji mmoja ni mfululizo wa uhamishaji wa kete na ulaji.
Duru inakwisha wakati mchezaji anatia kete yake ya mwisho ndani ya shimo lisilo na kete au (*tutaeleza baadaye tukio hili*) ndani ya **nyumba** au ndani ya shimo linalotakatia.
Mwishoni wa duru moja zamu ya kucheza ni ya mpinzani.

### Kuendelea au kusafiri 
Ambapo shimo la mwisho la usambazaji lina kete (k.m. baada ya usambazaji shimo lina kete mbili au zaidi) na hairuhusiwi kula, mchezaji anachukua kete zake zilizomo ndani ya shimo hili la mwisho akaendelea kusambaza kuanzia shimo linalofuata *kwa kushika mwelekeo wake*. Kitendo hicho kinaitwa *kuendelea* au *kusafiri*.

Kama shimo la mwisho la mchezaji *anayeendelea* ni *nyumba* yake yenye kete sita au zaidi, mchezaji huyu anaweza kuendelea kwa kucheza *nyumba* au kulala.
Kitendo cha *kuendelea* kinakwisha kama shimo la mwisho *limetakatiwa*.
Kitendo cha *kuendelea* kinakwisha kama inawezekana kula kete za mpinzani. Duru inaendelea kulingana kanuni za kitendo cha kula.

### Kutakata au kutakasa 
Kama mchezaji hawezi kula inambidi *atakate*.
Mchezaji asiyeanza duru kwa kitendo cha kula, haruhusiwi kula wakati
wa duru nzima, yaani mpaka mwisho wa zamu yake.
Wakati wa *kutakata*, mchezaji *anaendelea*
mpaka mwisho wa kitendo cha kutakata.
Wakati wa *kutakata*, mwelekeo wa duru huwezi kubadiliki.
Kanuni zaidi zinategemea na hatua ya mcheso: *kunamua* au *mtaji*.

### Kitendo cha kula 
Mchezaji anayeanza duru kwa kitendo cha kula, hata baadaye anaruhusiwa kula tena wakati wa kitendo cha *kuendelea*, kwa kufuata kanuni za kitendo cha kula

## Hatua ya kunamua 
Wakati unaoendelea toka mwanzo wa mchezo mpaka kete zote kuwa mashimoni na kumalizika mkononi unaitwa hatua ya *kunamua*.

### Mwanzo wa mchezo. 
Mwanzoni kila mchezaji ana 22 kete ndani ya mashimo ya kuhifadhia kete
(ghala), kete 6 ndani ya *nyumba* na kete 2 ndani ya mashimo
yanayofuata *nyumba* kuelekea upande wa mkono wa kulia wa mchezaji.

Anayeanza kucheza anaitwa *Kusini (S)*.

Picha:bao00.png

### Kucheza 
Wakati wa hatua hii, mchezaji anachukua kete moja kutoka shimo la
kuhifadhia kete na anaiweka ndani ya shimo moja la mstari wa ndani.

Mchezaji anaruhusiwa kuweka kete ndani ya *nyumba* yake ijapo
inawekezana kula kete za mpinzani zilizomo ndani ya shimo linatazamana
na nyumba.
*Mfano*:

Picha:bao04.png

Mchezaji wa Kusini inambidi achukue kete moja kutoka ghala yake yenye kete 18 ('kete za mikononi') na anaweza kuiweka ndani ya shimo linalo kete 2 au ndani ya shimo linalo kete 1.

### Kitendo cha kula 
Kama mchezaji anaweza kula ni *lazima* aweke kete aliyochukua kutoka ghala yake ndani ya shimo linawezesha kula kwa kufuata kanuni ya Kitendo cha kula.

*Mfano:*

Picha:bao05.png

Mchezaji wa Kusini inambidi achukue kete moja kutoka ghala
yake yenye kete 14 (yaani 'kete moja ya mkononi') na aiweke ndani
ya shimo lenye kete 2 au ndani ya shimo moja lenye kete 3 au ndani ya
**nyumba** yake (mchaguo mzuri zaidi kwa sababu mchezaji wa
Kaskazini angeweza kula nyumba hii!).

Kama shimo linalowezesha kula si *kichwa* au *kimbi*, mchezaji anaweza kuchagua *kichwa* cha kuanzia kusambaza kete alizokula.
*Mfano:*

Picha:bao06.png

Mchezaji wa Kusini lazima achukue kete moja kutoka ghala yake (au kete
moja ya mkononi) na aiweke ndani ya shimo linalo kete 3, hivi anakula kete
3 za mpinzani wake.
*Anaweza kusambaza kete alizokula kuanzia *kichwa* cha kushoto:*
*Mfano:*

Picha:bao07.png

*au kuanzia *kichwa* cha kulia:*

Picha:bao08.png

### Kutakata 
Wakati wa hatua ya kunamua, hairuhusiwi *kutakata* (kitendo
kinachoruhusiwa kama haiwezekani kula) toka shimo la mstari wa nje
(au nyuma).

Kama *kichwa* tu lina kete hairuhusiwi *kutakata* kwa kuelekea mstari wa nje (kwa sababu mstari wa ndani utakuwa bila kete na mchezaji angefungwa!).
Kitendo cha *kutakata* hakiruhusiwi kuanza kutoka *nyumba* inayo zaidi ya kete tano.

*Mfano:*

Picha:bao09.png

Mchezaji wa Kusini anaruhusiwa kucheza shimo linalo kete 4,
haruhusiwi kucheza kuanzia nyumba.

Kama mashimo yote ya mstari wa nje hayana kete ndani yao,
isipokuwa nyumba tu, basi mchezaji anaweka kete aliyochukua kutoka
shimo la kuhifadhia ndani ya nyumba na anachukua kete mbili kutoka
nyumba akazihamisha ndani ya mashimo yanayofuata nyumba kuelekea
kulia au kushoto.

*Mfano:*

Picha:bao10.png

*Mchezaji wa Kusini anaweza kucheza hivi:*

Picha:bao11.png

*au hivi:*

Picha:bao12.png

Hairuhusiwi *kutakata* kuanzia shimo lenye kete moja tu, isipokuwa shimo lenye kete zaidi ya moja halipo katika mstari wa ndani au isipokuwa mchezaji bado ana nyumba (hata kama kete zake ni chini ya 6).
*Mfano:*

Picha:bao13.png

Mchezaji wa Kusini *haruhusiwi* *kutakata* kuanzia shimo
lenye kete moja tu.

### Nyumba. 
Wakati wa mwanzo wa mchezo wachezaji wote wawili wanamiliki nyumba zao.

Mchezaji anapoteza nyumba yake akiondoa kete zote zake au kama mpinzani wake anaikula.

Kama mchezaji bado anamiliki *nyumba* na kitendo cha kusambaza kinaisha ndani ya *nyumba* duru hii inaisha wakati wa *kutakata* kama nyumba lina kete sita au zaidi, au duru inaisha wakati wa kitendo cha kula kama haiwezekani kula tena kwenye *nyumba* na mchezaji anataka kulala.
Kama mchezaji hataki kulala, basi anacheza nyumba, yaani anachukua kete zote zilizomo ndani ya nyumba na anazisambaza.

## Hatua ya *Mtaji* 
Hatua ya *mtaji* inaanza kama kete zote 64 zimo mashimoni na kete za mashimo ya kuzihifadhia zimemalizia.

### Kusambaza na kula 
Wakati wa hatua ya mtaji duru inaanza kutoka shimo mojawapo la mstari wa nje au wa ndani.

Shimo hilo lazima liwe na kete zaidi na moja (taz. kanuni ya kusambaza) lakini chini ya 16.
Mwisho wa kusambaza lazima iwezekane kula (*kula ni lazima*).

*Mfano:*

Picha:bao14.png

Mchezaji wa Kusini anaweza kucheza shimo lenye kete 9 tu kuelekea kulia kwa sababu atakula kete 6 zilizomo ndani ya shimo la mpinzani.

Kama kete zilizokula zilikuwamo ndani ya shimo mojawapo la mashimo manne ya katikati zitasambazwa kuanzia *kichwa cha kulia* kama mwelekeo ulikuwa kinyume na mwendo wa saa, zitasambazwa kuanzia *kichwa cha kushoto* kama mwelekeo ulikuwa na mwendo wa saa.

### Kutakata 
Kama haiwezekani kula, mchezaji lazima *atakate*.

Kama haiwezekani *kutakata* kuanzia mstari wa ndani, mchezaji anaruhuziwa *kutakata* kuanzia mstari wa nje.

### Nyumba. 
Kama nyumba bado inamilikiwa na mchezaji, itabaki mali yake mpaka italiwa mara ya kwanza.

Wakati wa hatua hii kanuni za *kunamua* za nyumba hazina nguvu tena, hairuhuwi *kutakatiwa*.

### *Kutakatia* au *kutakasia* 
Kama mchezaji analazimishwa *kutakata*, lakini anaweza kucheza ili:

 mpinzani wake pia lazima *atakate* wakati wa zamu yake
 kete za shimo moja tu zitaweza kuliwa baada ya duru hii,

mpinzani haruhusiwi kuondoa kete kutoka shimo hili *linatakatiwa*.
*Mfano:*

Picha:bao15.png

Mchezaji wa Kusini *ametakata* ili baadaye aweze kula kete 2 zilizomo ndani ya shimo la mpinzani, kwa hiyo mchezaji wa Kaskazini anaruhusiwa kucheza mashimo yenye kete 10 tu.

Lakini, shimo hili:

 lazima isiwe shimo pekee mpinzani anaweza kucheza.
 lazima isiwe *nyumba* ya mpinzani.

*Mfano:*

Picha:bao16.png

Mchezaji *ametakata* ili baadaye aweze kula kete 10 zilizomo ndani ya shimo la mpinzani, lakini *hakutakatia*, kwa sababu shimo hilo tu la mstari wa ndani wa mpinzani wake lina kete zaidi ya moja.

## Viungo vya nje 
* CHAMIJADA.  Tovuti rasmi ya Chama cha michezo ya Jadi Mkoa Dar es Salaam. 
* KIBA.  Tovuti inayowezesha wachezaji wacheze kwa njia ya baruapepe au kwa kupitia tovuti yenyewe.
* Video inayonyesha jinsi ya kucheza bao

Jamii:Waswahili
Jamii:Michezo
Jamii:Zanzibar
Jamii:Mankala