open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Endometriosisi

thumbnail|right|200px|Endometriosisi

**Endometriosisi** ni ugonjwa ambapo tishu ambazo kwa kawaida hukua ndani ya uterasi hukua nje ya uterasi. Dalili zake kuu ni maumivu ya pelvisi na utasa. Takribani nusu ya watu huwa na maumivu sugu ya pelvisi ilhali asilimia 70 ya maumivu hutokea wakati wa hedhi. maumivu wakati wa kushiriki ngono ni ya kawaida. Utasa hutokea kwa hadi nusu ya watu. Dalili zisizo za kawaida sana hujumuisha zile za mkojo na utumbo. Takribani asilimia 25 ya wanawake hawawi na dalili. Mazoezi na kujiepusha na kiwango cha juu cha pombe pia kunaweza kuzuia.

## Epidemolojia 
Endometriosisi imekadiriwa kutokea kwa takribani asilimia 6–10 ya wanawake. Huwa ya kawaida sana kwa walio katika miaka yao ya thelathini na arobaini.  Endometriosisi ilitambuliwa kuwa hali tofauti katika miaka ya 1920. Kabla ya wakati huo endometriosisi na adenomiosisi zilitambuliwa kuwa kitu kimoja. Haijabainika aliyekuwa wa kwanza kutoa maelezo ya ugonjwa huu.

## Marejeo 
Jamii:Magonjwa
Jamii:Jinsia
Jamii:Tiba
Pepopunda

thumbnail|right|200px|Mtu mwenye Pepopunda

**Pepopunda**, iitwayo pia **Tetanasi** (kutoka neno la Kiingereza lenye asili ya Kilatini: *Tetanus*), ni maambukizi yaliyo na sifa bainifu ya mvutano wa misuli. Katika aina ya kawaida sana mivutano huanza kwenye taya na kuenea kwenye sehemu nyingine za mwili. Mivutano hiyo kwa kawaida hudumu kwa muda wa dakika chache kila wakati na hutokea mara kwa mara kwa wiki tatu hadi nne. 

Kuanza kwa dalili kwa kawaida huwa siku tatu hadi ishirini na moja baada ya maambukizi. Unaweza kuchukua miezi kabla ya kupona. Takribani asilimia 10 ya walioambukizwa hufariki dunia.

## Kisababishi na utambuzi 
Pepopunda husababishwa na maambukizi ya bakteria *Kostridiamu tetani*. Bakteria hutoa toksini inayotatiza mikakamao ya misuli, huku ikisababisha dalili za kawaida. Utambuzi huzingatia misingi ya ishara na dalili. Hugonjwa huu hauenei kati ya watu. Kwa wale walio na kidonda kubwa na chini ya dozi tatu za chanjo uchanjaji na globulini ya kinga dhidi ya pepopunda hupendekezwa. Kwa walioambukizwa globulini ya kinga dhidi ya pepopunda au iwapo haipatikani imunoglubolini ya kudunga mishipani (IVIG) hutumika. Kidonda kinapaswa kuoshwa na kila tishu iliyokufa kuondolewa. Maelezo ya ugonjwa huu na Hippocrates yamekuwa kutoka angalau karne ya 5 BCE. Kisababishi cha ugonjwa kiligunduliwa katika mwaka wa 1884 huku chanjo ikianzishwa katika mwaka wa 1924.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa ya bakteria‎
Mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo

**Mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo** (**AF** au **A-fib**) ni mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo ambayo hudhihirika kupitia mapigo ya kasi na yasiyoambatana. Mara nyingi, hali hii huanza kama vipindi vifupi vya mapigo yasiyo ya kawaida ambavyo huwa virefu zaidi na pengine huimarika baada ya muda. Ugonjwa huu huongeza hatari ya kushindwa kwa moyo, dimenshia na kiharusi. Vipengele vingine vya hatari vinavyohusishwa na ugonjwa huu ni pamoja na kushindwa kwa moyo, ugonjwa wa ateri ya moyo, kadiomiopathi na ugonjwa wa kimaumbile wa moyo. Katika mataifa yanayostawi, ugonjwa wa moyo unaoathiri vali mara nyingi hutokea kufuatia homa ya yabisi. Hata hivyo, nusu ya visa hivi havihusiani na mojawapo wa hatari hizi. 

## Matibabu 
AF mara nyingi hutibiwa kwa dawa ili kupunguza mapigo ya moyo hadi kiwango cha karibu kawaida (yaani udhibiti viwango) au kugeuza mapigo hadi mapigo ya kawaida ya sinasi (yaani udhibiti mapigo). Upasuaji wa kuondoa tishu unaweza kuzuia kurejea kwa ugonjwa huu katika baadhi ya watu. Aspirin au dawa za kukinza mgando kama vile warfarin zinaweza kupendekezwa kulingana na hatari iliyopo ya kupata kiharusi.

## Epidemiolojia na historia
Ugonjwa wa mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo ni hali inayotokea mara nyingi zaidi kati ya hali zote za mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo. Barani Ulaya na Marekani Kaskazini, kufikia mwaka wa 2014, ugonjwa huu uliathiri takriban asilimia 2 hadi 3 ya watu. Asilimia hii ni ongezeko kutoka asilimia 0.4 hadi 1 ya watu katika mwaka wa 2005. Katika mataifa yanayostawi, takriban asilimia 0.6 ya wanaume na asilimia 0.4 ya wanawake walikuwa wameathiriwa. Asilimia ya watu walio na AF huongezeka na umri kwa asilimia 0.14 katika watu wa chini ya miaka 50, asilimia 4 kwa watu wa miaka 60 na 70, na asilimia 14 kwa watu wa zaidi ya miaka 80 wakiathiriwa. Ripoti ya kwanza inayofahamika ya mapigo yasiyo ya kawaida ilitolewa na John Baptist Senac katika mwaka wa 1749. Ilinakiliwa mara ya kwanza kwa ECG mwaka wa 1909 na Thomas Lewis.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Moyo
Jamii:Tiba
Kuoza kwa meno

thumbnail|right|200px|Kuoza kwa meno

**Kuoza kwa meno** (*caries* ni neno la Kilatini kutoka "rottenness"), pia hujulikana kama **kuoza kwa jino**, **kaviti**, au **caries**, ni kuharibika kwa meno kutokana na shughuli za bakteria. Kaviti inaweza kuwa na aina tofauti za rangi kutoka kijani kibichi hadi nyeusi. Dalili zinaweza kujumuisha maumivu na ugumu wa kula chakula. Maswala ya hatari inajumuisha hali zinazoleta matokeo ya mate kidogo kama vile: ugonjwa wa kisukari, Sindromu ya sjogren na baadhi ya matibabu. Floridi inaweza kutokana na maji, chumvi au dawa ya meno na vyanzo vinginevyo. Matibabu yaliyopo katika nchi zinazostawi ni duni kila mara. Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa karibu watu wote wazima huwa na meno yaliyooza kwa wakati fulani. Meno ya watoto wachanga huathiri karibu watu milioni 620&nbsp;au asilimia 9 ya idadi ya watu. Ugonjwa huu unapatikana sana katika nchi zinazostawi na kiasi kwa nchi zilizostawi kwa sababu ya matumizi ya sukari kiasi.

## Marejeo 
Jamii:Magonjwa
Jamii:Meno
Jamii:Tiba
Sklerosisi ya kimiotrofia ya pembezoni

**Sklerosisi ya kimiotrofia ya pembezoni** (kwa Kiingereza *amyotrophic lateral sclerosis*, kifupi **ALS**), ambayo pia hujulikana kama **Ugonjwa wa Lou Gehrig** na **ugonjwa wa Charcot**, ni hali inayohusisha kuharibika kwa nyuroni. Barani Ulaya jina **ugonjwa wa nyuroni mota** (**MND**) hutumika sana, ilhali wengine hutumia jina hilo kwa kundi la hali ambapo ALS inapatikana sana. 

ALS hubainishwa kwa misuli migumu, kushtuka kwa misuli na udhaifu unaokithiri kutokana na kupungua kwa ukubwa wa misuli. Hii hupelekea ugumu katika kuongea, kumeza na hatimaye kupumua.

## Visababishi na mienendo
Kisababishi hakijulikani kwa asilimia 90 hadi 95 za visa. Karibu nusu ya visa hivi vya jenetikia hutokana na moja ya jeni mbili maalum. Husababisha kufa kwa nuroni zinazodhibiti misuli ya hiari.  

Utambuzi hutegemea ishara na dalili za mtu kwa uchunguzi ili kuondoa visababishi vingine vinavyoweza kukisiwa.

## Matibabu, prognosis na epidemiolojia 
Hakuna tiba ya ALS. Uingizaji hewa usio vamizi unaweza kupelekea maisha bora na marefu. Ugonjwa huu huanza katika umri wa miaka 60 na katika visa vya kurithiwa katika umri wa miaka 50. Takribani asilimia 10 huishi zaidi ya miaka 10.

## Historia 
Maelezo ya ugonjwa huu yalianza angalau mwaka wa 1824 na Charles Bell. 

Katika mwaka wa 2014 video za ice bucket challenge zilienea kwenye mtandao na kuongeza ufahamu wa umma.

## Tazama pia
*Sklerosisi ya sehemu nyingi

## Marejeo
Jamii:Magonjwa
Jamii:Tiba
1824 KK

Makala hii inahusu mwaka **1824 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 19 KK
Hepatitisi B

thumbnail|right|200px|Hepatitisi B

**Hepatitisi B** (**homa ya ini B**) ni ugonjwa wa kuambukiza unaosababishwa na virusi vya hepatitis B vinavyoathiri ini, hivyo ni aina ya homa ya ini. Ni kimojawapo kati ya virusi vitano vinavyojulikana vya homa hiyo: A, B, C, D, na E. Virusi hivyo vinaweza kusababisha maambukizi makali na ya muda mrefu. 

Watu wengi hawana dalili mwanzoni mwa maambukizi. Wengine huanza kuugua haraka kwa kutapika, kupata ngozi ya manjano, kuhisi uchovu, kutoa mkojo mweusi na kupatwa na maumivu ya fumbatio. Inaweza kuchukua siku 30 hadi 180 kabla ya dalili kutokea. Matatizo hayo husababisha vifo vya asilimia 15 hadi 25 ya walio na ugonjwa wa muda mrefu. Maambukizi ya wakati wa kuzaliwa au kutokana na kutangamana na watu wengine utotoni ndiyo njia kuu ya kuambukiza hepatitisi B katika maeneo ambapo ugonjwa huo hupatikana sana. Katika maeneo ambapo ugonjwa huu ni wa nadra utumiaji wa sindano za mishipa na ngono ndizo njia kuu za kuambukiza. Kupiga chale na tiba sindano vilisababisha visa vingi katika miaka ya 1980; hata hivyo, hii imepungua kwa kuongezeka kwa utasa. 

Virusi  hivyo haviwezi kuenezwa kwa kushikana mikono, kutumia vyombo sawa vya kula, kubusu, kukumbatia, kukohoa, kupiga chafya, au kunyonyesha. Pia imependekezwa kuwa damu yote ichunguzwe hepatitisi B kabla ya kumwekea mtu na kuwa kondomu zitumiwe kupunguza maambukizi. 

Utafiti unalenga sasa kutengeneza vyakula vilivyo na dawa ya chanjo ya hepatitisi B (HBV). Ugonjwa huu unaweza kuathiri sokwe wakuu wengine pia.

Katika maambukizi ya kwanza, utunzaji unalingana na dalili alizonazo mhusika. kwa wale wanaopata ugonjwa wa muda mrefu dawa zinazodhibiti virusi kama vile tenofovir au interferon zinaweza kusaidia, hata hivyo, dawa hizi ni ghali. Ubadilishaji wa ini hutumiwa wakati mwingine kwa sirosisi. 

Ugonjwa huu sasa hupatikana sana katika Mashariki mwa Asia na Afrika Kusini kwa Sahara ambapo kati ya asilimia 5 na 10 ya watu wazima wana ugonjwa wa muda mrefu. Viwango kule Uropa na Amerika Kaskazini ni chini ya asilimia 1. 

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Ini
Jamii:Tiba
1862 KK

Makala hii inahusu mwaka **186 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 19 KK
Miaka ya 1760 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1769 - 1760 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
Emilia wa Vialar

yake huko Gaillac.]]
**Emilia wa Vialar** (kwa Kifaransa **Émilie de Vialar**, 12 Septemba 1797 – 24 Agosti 1856) alikuwa mtawa Mfaransa aliyeanzisha na kueneza kwa bidii shirika la kimisionari la Masista wa Mt. Yosefu wa Njozi kutoka Ulaya hadi Afrika, Asia na Australia. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XI
tarehe 18 Juni 1939, halafu mtakatifu na Papa Pius XII tarehe 24 Juni 1951.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Agosti.

## Maandishi yake
*Relationship of Grace, written at the request of her confessor in 1842
*Spirit and rules of the Congregation - 1841

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 207-208
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 174

Jamii:Wafransisko

Jamii:wamisionari
Maria Yosefa Rossello

thumb|Mt. Maria Yosefa.
**Maria Giuseppa Rossello, FdM** (27 Mei 1811 – 7 Desemba 1880) alikuwa mtawa wa Italia aliyeanzisha shirika la Mabinti wa Bibi Yetu wa Huruma, lenye lengo la kueneza huruma ya Mungu ulimwenguni, akajitoa kwa ari kuokoa watu kiroho, akimtegemea Mungu tu . 

Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 6 Novemba 1938, halafu na Papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 12 Juni 1949.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Maisha
Benedetta Rossello alizaliwa Albissola Marina akiwa mtoto wa 4 kati ya 10. 

Alisaidia wazazi wake, Bartolomeo Rossello na Maria Dedone, katika shughuli za nyumbani na malezi ya wadogo wake. 

Alikuwa na heshima kwa Bikira Maria na kunuia kufuata wito wake wa kitawa. Hivyo alijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko alipokuwa na umri wa miaka 16. 

Baada ya misiba mbalimbali, Benedetta alibaki tegemeo la familia yote.

Mwaka 1837 Rosello aliitikia wito wa Agostino De Mari wa kujitolea kulea watoto maskini akapatiwa nyumba ndogo kwa ajili yake na ya wasaidizi wake. Ndiyo chanzo cha shirika tarehe 10 Agosti 1837. Mara akawa mlezi na mhasibu wake. 

Tarehe 22 Oktoba 1837 walianza unovisi rasmi akapewa jina la **Maria Giuseppa**. 

Shirika jipya lilifanya kazi kati ya mafukara na wagonjwa, likisaidia katika parokia, hospitali na shule. 

Mwaka 1840 Rossello akawa mkuu wa shirika kwa miaka 40. 

Kutokana na uchovu, alipatwa na matatizo ya moyo, akafariki akiwa na miaka 69 tarehe 7 Desemba 1880. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Hagiography Circle
Arkanjelo Tadini

thumb|Mt. Arkanjelo alivyochorwa.
**Arkanjelo Tadini** (kwa Kiitalia: **Arcangelo**; Verolanuova, Brescia, 12 Oktoba 1846 - Botticino Sera, 20 Mei 1912) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Italia.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 3 Oktoba 1999, na Papa Benedikto XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 26 Aprili 2009. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyoaga dunia.

## Maisha
Baada ya upadrisho alioupata mwaka 1870 alishughulikia matatizo na haki vya wafanyakazi, na hatimaye alianzisha shirika la Masista Wafanyakazi wa Nyumba Takatifu ya Nazareti ambao wawajibike kwa ajili ya haki katika jamii.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Official website of the Suore Operaie
* Basilica di Verolanuova page in honor of the Saint
* Hagiogragphy Circle

Jamii:watawa waanzilishi
Rikardo Pampuri

200px|thumb|Mt. Rikardo Pampuri.
**Rikardo Pampuri, O.H.** (Trivolzio, 2 Agosti 1897 - Milano, 1 Mei 1930) alikuwa daktari halafu bradha wa shirika la kihospitali la Mt. Yohane wa Mungu nchini Italia .

Kabla ya hapo alijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.

Yohane Paulo II alimtangaza kwanza mwenye heri tarehe 4 Oktoba 1981, halafu mtakatifu tarehe 1 Novemba 1989.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Riccardo Pampuri: The communion of saints and prayer 
* Biography at the Vatican website
* Biography at Hospitallers of Saint John of God site 

Jamii:Wafransisko
Umbali

**Umbali** ni maelezo ya urefu wa kimasafa baina ya vitu viwili tofauti. 

Katika fizikia au katika matumizi ya kila siku, umbali unaweza kutaja urefu wa kimwili au kukadiria kuzingatia vigezo vingine. Katika hisabati umbali kazi au tani ni dhana ya umbali wa kimwili. 
 
Katika hisabati, kigezo cha umbali ni ujumuisho wa dhana ya umbali wa kimwili ambao hufanya kazi kwa mujibu wa seti maalum za kanuni, na ni njia thabiti ya kuelezea nini maana ya baadhi ya nafasi kuwa "karibu na" au "mbali na" kila moja. Mara nyingi, "umbali kutoka A hadi B" inaweza kubadilishana na "umbali kati ya B na A".

## Maelezo na ufafanuzi
Umbali wa kimwili unaweza kumaanisha mambo mbalimbali:
* Urefu wa njia maalumu kati ya mahali pawili
* Urefu wa njia fupi zaidi inayoweza kupitwa kati ya sehemu mbili kwa kuzingatia vizuio vilivyopo (umbali wa Euklide)
* Umbali wa njia fupi zaidi kati ya sehemu mbili uliopo juu ya eneo hilohilo

Jamii:Fizikia
Jamii:Hisabati
Urefu

moja ni sawa na maili 0.62137.]]
**Urefu** katika vipimo vya kijiometri ni kipimo cha kitu kilichozidi kuliko vipimo vyake vingine. 

Katika Mfumo wa Kimataifa wa Vipimo, urefu ni kiasi chochote cha umbali. Katika mazingira mengine "urefu" ni kipimo cha kitu. Kwa mfano, inawezekana kupunguza urefu wa waya ambao ni mfupi kuliko unene. 

Urefu unaweza kutofautishwa na kimo, ambayo ni kiasi wima, na upana, ambao ni umbali kutoka upande hadi upande. 

Urefu ni kipimo cha mwelekeo mmoja, ambapo eneo ni kipimo cha vipimo mbili (urefu mraba) na ujazo ni kipimo cha vipimo vitatu (urefu cubed). 

Katika mifumo mingi ya kipimo, urefu ni kipimo cha msingi, ambacho vile vingine vinatokana nacho.

Jamii:Fizikia
Jamii:Hisabati
Hekaya

**Hekaya** (pia hujulikana kama **hikaya**, kutoka neno la Kiarabu) ni hadithi, kisa, ngano au kioja, ajabu au tukio lolote la kustaajabisha.

Mfano maarufu wa hekaya kwa Kiswahili ni zile za Abunuwasi.

Jamii:Fasihi
Mhusika (fasihi)

**Mhusika** (kwa Kiing. *character*) katika fasihi simulizi ni kiumbehai au kisichokuwa na uhai, anayechorwa na msanii wa kazi ya fasihi kwa ajili ya kufikisha ujumbe kwa hadhira. 
	
Mfano wa wahusika hao ni binadamu, wanyama, miti, mawe, mapango n.k.

Aghalabu wahusika wa fasihi simulizi ni wengi kwani wanahusisha viumbe wote, wenye uhai na wasiokuwa na uhai.

Kuna namna mbalimbali za kuainisha wahusika

1. **Wahusika wakuu**. Hawa hutawala visa katika kazi za kifasihi maana hadithi huwahusu wao na athari yao ni kubwa hivi kwamba kama hawangekuwa, basi nayo hadithi haingekuwa. Wakitenda mema, huitwa "nguli" ilhali wa maovu huitwa "hasidi".

2. **Wahusika wadogo/wasaidizi** ambao huwa karibu na wakuu ili kusaidia kuwaelewa vyema. Hukuza msuko/ploti na maudhui.

3. **Wahusika wajenzi**. Hawa huwa karibu na wahusika wakuu na wadogo kwani husaidia kuzijenga sifa na umuhimu wa wahusika wakuu na wadogo.

4. **Wahusika bapa** hushikilia misimamo yao katika kazi husika. Hawabadiliki. Wakiwa hasidi hubaki hivyo hadi mwisho na wakiwa nguli vivyo hivyo.

5. **Wahusika duara** huakisi tabia zote za kibinadamu, njema na mbaya.

Ni vyema kufahamu kuwa mhusika mmoja anaweza kuingia katika makundi tofautitofauti ya uhusika.

## Marejeo 
Jamii:Fasihi
Kristofa Magallanes

la Guadalajara, Jalisco, Meksiko.]]
**Kristofa Magallanes** (kwa Kihispania **Cristóbal Magallanes Jara**, Totatiche, Jalisco, Mexico, 30 Julai 1869 - Colotlán, Jalisco, 25 Mei 1927) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero kutokana na chuki dhidi ya Kristo Mfalme na Kanisa lake .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:
* Román Adame Rosales (1859-1928)
* Rodrigo Aguilar Alemán (1875-1927)
* Julio Álvarez Mendoza (1866-1927)
* Luis Batis Sáinz (1870-1926)
* Agustín Caloca Cortés (1898-1927)
* Mateo Correa Magallanes (1866-1927)
* Atilano Cruz Alvarado (1901-1928)
* Miguel De La Mora (1874-1927) 
* Pedro Esqueda Ramirez (1897-1927)
* Margarito Flores Garcia (1899-1927)
* José Isabel Flores Varela (1866-1927)
* David Galván Bermudes (1882-1915)
* Salvador Lara Puente (1905-1926)
* Pedro de Jesús Maldonado (1892–1937)
* Jesús Méndez Montoya (1880-1928)
* Manuel Morales (1898-1926)
* Justino Orona Madrigal (1877-1928)
* Sabas Reyes Salazar (1879-1927)
* José María Robles Hurtado (1888-1927)
* David Roldán Lara (1907-1926)
* Toribio Romo González (1900-1928)
* Jenaro Sánchez Delgadillo (1886-1927)
* Tranquilino Ubiarco Robles (1889-1928)
* David Uribe Velasco (1888-1927) 

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Biography of Cristóbal (Christopher) Magallanes Jara 
*Genealogy of Cristóbal Magallanes Jara 
*Baptism Record of Cristobal Magallanes Jara
*Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass
Elijah Muhammad

**Elijah Muhammad** (amezaliwa na jina la **Elijah Robert Poole**; 7 Oktoba, 1897&nbsp;– 25 Februari, 1975) alikuwa kiongozi wa kidini wa shirika la Nation of Islam (NOI) kuanzia 1934 hadi kifo chake mnamo mwaka wa 1975. 

Huyu ndiye mnasihi mkubwa wa Malcolm X, Louis Farrakhan, Muhammad Ali, na mtoto wake Warith Deen Mohammed.

## Tazama pia
*Uafrocentriki
*Mamlaka ya watu weusi

## Tanbihi
## Jisomee
* Berg, Herbert. *Elijah Muhammad and Islam* (NYU Press, 2009)
* Clegg, Claude Andrew. *An original man: The life and times of Elijah Muhammad* (Macmillan, 1998)
* Walker, Dennis. * Islam and the Search for African American Nationhood: Elijah Muhammad, Louis Farrakhan, and the Nation of Islam* (1995) online

## Viungo vya Nje
* Elijah Muhammad's Teachings
* Nation of Islam official biography
* Seventh Family of the Nation of Islam
* Elijah Muhammad History
* Malcolm X Reloaded: Who Really Assassinated Malcolm X?
* FBI file on Elijah Muhammad
* 
* 
**Booknotes* interview with Claude Andrew Clegg III on *An Original Man: The Life and Times of Elijah Muhammad*, March 30, 1997.
Mamlaka ya Weusi

**Mamlaka ya Weusi** (kwa Kiingereza: **Black supremacy** au **black supremacism**) ni itikadi ambayo imejikita katika imani ya kumwezesha au kumhamasisha watu weusi kuwa juu na bora zaidi ya watu wa rangi nyingine hivi kwamba watu weusi waweze kuwashinda watu ambao sio weusi katika nyanja zote yaani uchumi, siasa na jamii. 

Kwa baadhi ya wataalamu hilo ni kundi la chuki. 

## Tazama pia
* Mamlaka ya Weupe
* Apartheid
* Jim Crow
* Malcolm X
* Uafrocentriki
* Ubaguzi wa rangi
* Black Power

## Viungo vya Nje
**Scientists Find A DNA Change That Accounts For White Skin* (Washington Post Staff Writer - Friday, December 16, 2005; A01) Biotechnology
*Institute for the Study of Academic Racism (ISAR): African American Racism in the Academic Community 
**The real jews are black* 
*TIME Magazine Teaching Reverse Racism 
*Uncommon Ground: The Black African Holocaust Council and Other Links Between Black and White Extremists
Wizkid

**Ayodeji Ibrahim Balogun** (amezaliwa 16 Julai,  1990), anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **Wizkid** (wakati mwingine hupambizwa kama **WizKid**), Mnamo Februari 2014, Wizkid amekuwa mwanamuziki wa kwanza wa Kinigeria kuvuka idadi ya milioni 1 ya watu wanaomfuta katika mtandao wa Twitter.
## Diskografia
* *Lil Prinz* (2001)
* *Superstar* (2011)
* *Empire Mates State of Mind* (2012) (with EME)
* *Ayo* (2014)
**Sounds From the Other Side* (TBD)

## Marejeo
## Viungo vya Nje
Jamhuri ya Texas

350px|thumbnail|Maeneo ya Jamhuri ya Texas; Kibichi cheusi: Maeneo yaliyotawaliwa halihali halisi  Kibichi cheupe: Maeneo yaliyodaiwa kuwa sehemu ya Texas
**Jamhuri ya Texas** ilikuwa sehemu ya Mexiko iliyojitenga mwaka 1836 na kuendelea kama nchi ya kujitegemea hadi mwaka 1845 ilipotekwa na Marekani na kuwa jimbo la Texas ndani ya Maungano ya Madola ya Amerika (USA).

Chanzo cha harakati ya kujitenga kilikuwa idadi ya walowezi kutoka Marekani waliopewa ardhi na serikali ya Mexiko katika miaka ya awali lakini baadaye hawakuwa tayari tena kukubali mamlaka ya Mexiko. Sababu mojawapo ilikuwa sheria ya Mexiko iliyowapa watumwa wote uhuru ilhali walowezi kutoka Marekani walianzisha mashamba wakiingiza watumwa Weusi kama wafanyakazi. Lakini uasi wa walowezi wa Texas ulianza wakati serikali ya Mexiko ilichukuliwa na jenerali Santa Anna aliyejitangaza kuwa dikteta na kufuta mamlaka ya serikali za kieneo. Mapigano yalianza wakati jeshi la Mexiko lilijaribu kukusanya silaha za wanamgambo wa Texas na hapo vita ilianza. 

Katika mapigano ya kijeshi wanamgambo wa Texas walishinda jeshi la Mexiko na jenerali Santa Anna alipaswa kukubali uhuru wa Texas hata kama baadaye bunge la Mexiko lilikataa.

Hali halisi Texas ilikuwa nchi ya kujitegemea lakini dhaifu na idadi kubwa ya raia walipendelea kujiunga na Marekani. Mwaka 1845 rais wa Marekani James K. Polk aliamua kuteka Texas na kuifanya sehemu ya Marekani. Baadaye bunge la Marekani lilikubali Texas kuwa jimbo la kujitawala wa Maungano ya Madola ya Amerika.

Utekaji wa Texas ulikuwa chanzo cha vita ya Marekani na Mexiko ya 1846-1848 ambako Mexiko ilishindwa.
Jamii:Nchi za kihistoria za Amerika

Jamii:Texas
Mpira (Hevea)

**Mpira** ni spishi ya mti (*Hevea brasiliensis*) katika familia Euphorbiaceae. Utomvu wake huvunwa ili kutengeneza dutu kinamo inayoitwa mpira pia. Jina “mpira” hutumika pia kwa miti ingine kama *Landolphia kirkii*, *Saba comorensis*, *Manihot glaziovii*, *Sonneratia alba *na* S. caseolaris*.

## Picha

Hevea brasiliensis 23.JPG|Maua
Hevea brasiliensis 15.JPG|Jani
Hevea brasiliensis 01.JPG|Tunda bichi
Hevea brasiliensis 09.JPG|Tunda lenye mbegu
Mk's trip Kannur 2012 DSCN2666.JPG|Mavuna ya utomvu
Rubbersheet.JPG|Majani ya utomvu uliokauka

Jamii:Mwenda-usiku na jamaa
Jason Bateman

**Jason Kent Bateman** ( Januari 14, 1969) ni mwigizaji wa Marekani. Anajulikana kwa majukumu yake kama Michael Bluth katika kipindi cha Fox / Netflix Arrested Development (2003–2019) na Marty Byrde katika mfululizo wa tamthilia ya uhalifu ya Netflix Ozark (2017–2022), na pia kwa kazi yake katika filamu nyingi za vichekesho. Sifa zake ni pamoja na Tuzo ya Golden Globe na Tuzo ya Primetime Emmy.

## Viungo vya Nje 
* 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Mpira (maana)

**Mpira** ni jina la:
*Miti kadhaa itoayo utomvu ambao unakuwa dutu kinamo ukikauka, kama vile:
***Landolphia* spp.
***Saba comorensis*
***Manihot glaziovii*
***Sonneratia* spp.
***Hevea brasiliensis*
*Dutu kinamo hiyo yenyewe (mpira (dutu))
*Kitu kilichotengenezwa kwa dutu hiyo, kama vile:
**Mpira (kifaa cha michezo)
**Mpira wa maji
Kikoho

**Kikoho** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wakoho. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikoho imehesabiwa kuwa watu 166,000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikoho iko katika kundi la Kibahnariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikoho kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikoho 
*lugha ya Kikoho katika Glottolog
*lugha ya Kikoho kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Mpira

Kwa maana mengine ya neno hili tazama **mpira (maana)**
**Mpira** ni kifaa chenye umbo la tufe, duaradufu au umbo la kufanana nalo. Unatumiwa kwa kuutupa au kuupiga kwa mguu au fimbo fulani.

Mipira hutengenezwa kwa mata kama ngozi, plastiki au dutu ya mpira inayotakiwa kuwa nyumbufu. Mara nyingi mpira ni aina ya ganda tu inayojaa hewa lakini kuna pia mipira inayojaa dutu fulani kwa mfano mpira wa golf au hockey.

Michezo ya mipira inaaminiwa kuwa kati ya michezo ya kale kabisa. Maana inaonekana si watoto wadogo lakini pia wanyama kama paka huvutwa na kitu chenye mwendo wa kuzunguka.

## Picha za mipira

Baseball.jpg|Baseball
Basketball.png|Mpira wa kikapu
Beach volleyball ball.jpg|Beachvolleyball
Broomball Ball.JPG|Broomball
Kookaburra red test cricket ball 01.jpg|Mpira wa kriketi

Wilson American football.jpg|Football
Fussball.jpg|Mpira wa miguu
Flummi gelb.jpg|mpira laini 
Golfball-AM.jpg|Golfball
Zitbal.jpg|Mpira kwa mazoezi
Handball the ball.jpg|Handball
Hockeyball.jpg|Mpira wa magongo
Palla per horseball.JPG|Horseball

8 Pelote.jpg|Pelote
Poloball.JPG|Mpira wa Polo

Badminton4711.jpg|Mpira wa badminton 
Gilbert Rugby Union ball 02.jpg|Mpira wa raga
Softball.jpg|Softball
Squash Ball Dunlop Revelation Pro 2.jpg|Mpira wa squash
Optik sarı tenis topu 2013-09-28 13-50.jpg|Mpira wa tennis
Tischtennisball-weiss-004.jpg|Mpira wa tennis ya mezani
Volleyball.jpg|Mpira wa wavu
Wiffle ball.jpg|Wiffleball

Jamii:Michezo
Johannes Diderik van der Waals

**Johannes Diderik van der Waals** (23 Novemba, 1837 hadi 8 Machi, 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Hasa alichunguza hali ya gesi na ya kiowevu. Mwaka wa 1910 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1837
Jamii:Waliofariki 1923
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Isamu Akasaki

**Isamu Akasaki** (amezaliwa 30 Januari, 1929) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa amechunguza dutu za nusu kipitishi na kubuni diodi ya kutoa nuru. Mwaka wa 2014, pamoja na Hiroshi Amano na Shuji Nakamura, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

## Kazi na utafiti
Akasaki alianza kazi yake ya utafiti katika uwanja wa uhandisi wa umeme. Miongoni mwa mafanikio yake muhimu ni kazi yake katika maendeleo ya diodi za nuru (LED) za aina ya nitaidi.Pamoja na wenzake Hiroshi Amano na Shuji Nakamura, Akasaki aliongoza juhudi za kufanikisha maendeleo ya diodi za nuru za nitaidi, ambazo zilikuja kujulikana kama LEDs za bluu. Teknolojia hii ilikuwa muhimu sana kwani iliruhusu kuunda LEDs zenye rangi zote za msingi, na hivyo kuwezesha maendeleo makubwa katika taa za LED na vifaa vingine.

Mwaka wa 2014, Isamu Akasaki, pamoja na Hiroshi Amano na Shuji Nakamura, walishinda Tuzo ya Nobel ya Fizikia kwa mchango wao katika uwanja wa diodi za nuru, hasa LED za bluu.Isamu Akasaki anajulikana kwa mchango wake muhimu katika maendeleo ya diodi za nuru za nitaidi, na ushiriki wake katika kutengeneza LEDs za bluu ulileta mapinduzi katika teknolojia ya taa na vifaa vingine vya umeme.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliofariki 2021
Muujiza

wa mwaka 1410 hivi kutoka *Très Riches Heures du Duc de Berry*, Musée Condé, Ufaransa ukitaka kuonyesha *Ufufuko wa Lazaro* uliotokea siku nne baada ya kifo chake, muujiza mkuu uliofanywa na Yesu Kristo.]]
**Muujiza** ni tukio lisiloelezeka kisayansi kufuatana na sheria za maumbile. 

Matukio hayo yanaweza kufikiriwa yamesababishwa ama na Mungu au miungu, hata kupitia mtu wa dini, ama na nguvu nyingine zinazohusiana na ushirikina. 

Hayo ni tofauti kabisa na matukio ambayo yanapatikana kwa nadra lakini yanaweza kuelezwa kisayansi ambayo watu wengine wakiyashangaa na kuyafurahia wanayaita miujiza. 

## Katika Ukristo
Wanateolojia Wakristo wanasema Mungu kwa kawaida anaacha sheria za maumbile zifuate mkondo wake, lakini anabaki huru kuziingilia anavyotaka kwa mipango yake. 

Injili zinasimulia baadhi ya miujiza ya Yesu. Ilikuwa mingi sana; hata hivyo Injili ya Yohane (21:25) inashuhudia kwamba michache tu imeandikwa.

Kati ya miujiza hiyo, kuna mazinguo ya kufukuza pepo wachafu, uponyaji wa maradhi mbalimbali (homa, ukoma, safura, kupooza mkono au mwili mzima, kupinda kwa mgongo, kutokwa damu mfululizo, upofu, uziwi, ububu na vilema vingine), ufufuo wa wafu, na ushindi juu ya uasilia (kama kugeuza maji kuwa divai, kutembea juu ya maji ya ziwa, kutuliza dhoruba na kuzidisha mkate na kitoweo cha samaki).

Kwa mamlaka yake aliyoliachia Kanisa, wafuasi wengi wa Yesu wamejulikana kama watendamiujiza, ingawa wao walimrudishia Mwenyezi Mungu sifa hiyo, wakijiona vyombo vyake tu. 

Kanisa Katoliki kabla ya kumtangaza muumini mwadilifu sana aliyefariki dunia kuwa mwenye heri linadai uthibitisho wa muujiza mmoja, na kabla ya kumtangaza mtakatifu muujiza mwingine.

## Tanbihi
Jamii:Dini
Jamii:Sayansi
Jamii:Ukristo
Kushukia kuzimu

akimshika mkono Adamu, mwaka 1504 hivi.]] wa karne ya 14 katika *Petites Heures de Jean de Berry*.]]
**Kushukia kuzimu** ni fundisho la imani ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo la kwamba Yesu Kristo, baada ya kufa msalabani siku ya Ijumaa kuu na kabla ya kufufuka kwa utukufu usiku wa Pasaka, alishukia kuzimu kwa nguvu ili kutoa roho za waadilifu zilizokuwa zikisubiri ukombozi kutoka kwake. 

Msingi katika Biblia ya Kikristo ni hasa dondoo la Waraka wa kwanza wa Mtume Petro 3:18-22 na Waraka wa Mtume Paulo kwa Waefeso 4:9 This near-absence in Scripture has given rise to controversy and differing interpretations.. 

Katika karne za kwanza za Kanisa, imani hiyo inakiriwa na Kanuni ya Imani ya Mitume (Italia) na Ungamo la Imani la Atanasi (Misri). Ilifundishwa pia na Melito wa Sardi, Tertuliani, Hipoliti wa Roma, Origen, Ambrosi n.k.

## Tanbihi
## Marejeo
* Trumbower, J. A., "Jesus' Descent to the Underworld," in Idem, *Rescue for the Dead: The Posthumous Salvation of Non-Christians in Early Christianity* (Oxford, 2001) (Oxford Studies in Historical Theology), 91-108.
* Brinkman, Martien E., "The Descent into Hell and the Phenomenon of Exorcism in the Early Church," in Jerald D. Gort, Henry Jansen and Hendrik M. Vroom (eds), *Probing the Depths of Evil and Good: Multireligious Views and Case Studies* (Amsterdam/New York, NY, 2007) (Currents of Encounter - Studies on the Contact between Christianity and Other Religions, Beliefs, and Cultures, 33).
* Alyssa Lyra Pitstick, ''Light in Darkness: Hans Urs von Balthasar and the Catholic Doctrine of Christ's Descent into Hel''l (Grand Rapids (MI), Eerdmanns, 2007).
* Gavin D'Costa, "Part IV: Christ’s Descent into Hell," in Idem, *Christianity and World Religions: Disputed Questions in the Theology of Religions* (Oxford, Wiley-Blackwell, 2009),
* Georgia Frank, "Christ’s Descent to the Underworld in Ancient Ritual and Legend," in Robert J. Daly (ed), *Apocalyptic Thought in Early Christianity* (Grand Rapids (MI), Baker Academic, 2009) (Holy Cross Studies in Patristic Theology and History), 211-226.
* Hilarion Alfayev, Christ the Conqueror of Hell: The Descent into Hades from an Orthodox Perspective. St Vladimirs Seminary Pr (November 20, 2009)

## Viungo vya nje 
* Catholic Encyclopedia: Harrowing of Hell
* Encyclopædia Britannica: Harrowing of Hell 
* *Gospel of Nicodemus*: Descensus Christ ad inferos*
* The Gospel of Nicodemus including the Descent into Hell
* Harrowing of Hell  in the Chester Cycle
* Le Harrowing of Hell dans les Cycles de York, Towneley et Chester *, by Alexandra Costache-Babcinschi (ebook, French)
* Lord's Descent into Hell, The
* Russian Orthodox iconography of the Harrowing of Hell
* Summa Theologica: Christ's descent into hell 

Jamii:Yesu Kristo
Kimo (lugha)

**Kimo** (pia **Kiwakde**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamo kwenye kisiwa cha Wakde. 

Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kimo imehesabiwa kuwa watu 550 tu. Kwa vile watoto hawafundishwi lugha hiyo, na Wamo wengi hutumia Kimalay ama Kimalay ya Papua badala ya lugha yao, Kimo inakaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimo iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimo 
*lugha ya Kimo katika Glottolog
*lugha ya Kimo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Arthur B. McDonald

**Arthur Bruce McDonald** (amezaliwa 29 Agosti, 1943) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Kanada. Hasa aligundua mbembeo wa nyutrino unaoonyesha kwamba nyutrino ina masi. Mwaka wa 2015, pamoja na Takaaki Kajita, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Wanasayansi wa Kanada
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu walio hai
Venkatraman Ramakrishnan

left|80px
thumbnail|right|200px|Venkatraman Ramakrishnan (2015).
**Venkatraman Ramakrishnan** (amezaliwa 1952 nchini Uhindi) ni mwanakemia wa nchi za Uingereza na Marekani. Hasa amechunguza ribosomi. 

Mwaka wa 2009, pamoja na Thomas Steitz na Ada Yonath, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanakemia wa Uhindi
Jamii:Wanakemia wa Uingereza
Jamii:Wanakemia wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Thomas Steitz

**Thomas Steitz** (amezaliwa 23 Agosti, 1940) ni mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa amechunguza ribosomi. Mwaka wa 2009, pamoja na Venkatraman Ramakrishnan na Ada Yonath, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Jamii:Watu walio hai
Ada Yonath

**Ada Yonath** (amezaliwa 22 Juni 1939) ni mwanakemia kutoka nchi ya Israeli. Hasa amechunguza ribosomi. Mwaka wa 2009, pamoja na Venkatraman Ramakrishnan na Thomas Steitz, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1939
Jamii:Wanakemia wa Israeli
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Jamii:Watu walio hai
Hispania Mpya

450px|thumbnail|Maeneo ya Hispania Mpya (bila sehemu za Pasifiki na Asia) mnamo mwaka 1919
300px|thumb|Bendera ya Hispania iliyotumiwa katika Hispania Mpya
**Hispania Mpya** (Kihisp. **Virreynato de Nueva España**)  ilikuwa eneo la kikoloni la Hispania katika Amerika ya Kaskazini, Amerika ya Kati na sehemu za visiwa vya Asia kuanzia mwaka 1535 hadi 1821. Lilijumlisha nchi za leo za Mexiko, Belize, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua, Costa Rica, visiwa vya Karibi, Ufilipino na visiwa mbalimbali katika Pasifiki pamoja na maeneo yaliyo leo majimbo ya kusini ya Marekani (majimbo ya Kalifornia, Nevada, Utah, Colorado, Wyoming, Arizona, New Mexico, Texas na Florida). Hata Venezuela ilikuwa sehemu yake hadi kuhamishwa Granada mpya mnamo 1717.

Maeneo haya mapana yalikuwa chini ya usimamizi wa gavana mkuu mwenye cheo cha "mfalme mdogo" ("virrey" yaani mfalme mdogo au makamu wa mfalme) aliyekaa mjini Mexico City.

Maeneo yake yaligawiwa kwa majimbo yaliyoongozwa na magavana wa pekee.

Hispania ilipaswa kuachia Uingereza visiwa vya Bay Islands (1643), Jamaika (iliyoitwa awali Santiago - hadi 1655) , Visiwa vya Kaiman (1670), Trinidad (1797) na Belize (1798). Nusu ya magharibi ya Hispaniola ilikuwa koloni ya Haiti ya Ufaransa mwaka 1697. 

Tangu uhuru wa koloni za Uingereza katika Amerika ya kaskazini zilizounda Muungano wa Madola ya Amerika (yaani Marekani) mawazo ya kujitenga na Hispania yalianza kusambaa hata katika Mexiko. 

Uhuru wa Mexiko ulitokea mwaka 1821 na kuanzia sasa zilikuwa sehemu za Kuba, Puerto rico na Ufilipino pekee zilizobaki chini ya Hispania hadi Vita ya Marekani dhidi Hispania mwaka 1898 iliyomaliza utawala wa Hispania katika Amerika na Asia.

## Tazama pia 
*Mexico

## Marejeo 
* MEXICO'S COLONIAL ERA--PART I: The Settlement of New Spain  at mexconnect.com
* Index to the DeWitt Colony Region under New Spain  at Texas A&M University
* 1492 -- Middle America at ibiblio.org ''the public's library and digital archive''
Ufumaji

.]]
 ya ufumaji.]]
**Ufumaji** ni ufundi unaotumika kutengeneza vitu mbalimbali kwa kutumia vifaa maalumu au kwa mikono tu. Mfano wa vitu hivyo ni mikeka, vitambaa, viti vya kukalia n.k.

Ufumaji unasaidia kuongeza ujuzi wa kubuni; pia unamsaidia binadamu kukidhi mahitaji yake ya kila siku na unaingiza pato kwa taifa.

Pengine ubora wa ufumaji unaufanya kuwa sanaa.

Jamii:Uchumi
Jamii:Sanaa
Takaaki Kajita

**Takaaki Kajita** (amezaliwa 9 Machi, 1959) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa amechunguza mbembeo wa nyutrino unaoonyesha kwamba nyutrino ina masi. Mwaka wa 2015, pamoja na Arthur B. McDonald, alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu walio hai
Wamaya

wa Guatemala wakiwa wamevaa nguo zao za kiutamaduni.]]
**Wamaya** ni kundi la makabila ya Waindio wa Amerika ya Kati, hasa rasi ya Yucatan. Kwa sasa wako milioni 7 hivi katika nchi za Meksiko, Guatemala, Belize, Honduras na El Salvador.

Ndio wajukuu wa watu waliostawisha ustaarabu wa Maya kuanzia mwaka 2000 KK hivi hadi uvamizi wa Wahispania (karne ya 16 na ya 17).

## Tanbihi
## Marejeo
: 
:
:
:Mooney, James, 
:Restall, Matthew (1997). *The Maya World. Yucatecan Culture and Society, 1550–1850*. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3658-9.
:
:

## Marejeo mengine
:
:

## Viungo vya nje
*Courtly Art of the Ancient Maya at the National Gallery of Art 
*Learn more about Maya hieroglyphs  and Maya numbering from the National Gallery of Art 
*BBC *In Our Time* expert discussion on Mayan societies
*News, Articles, Videos, and Information on the Indigenous Maya 
*Yax Te' Books homepage , publishing house in Philadelphia for Mayan literature.
*Cholsamaj Foundation homepage  publishing house in Guatemala City for Mayan literature (note: many pages on the site not yet translated into English).
*Mystery of the Maya –  Canadian Museum of Civilization
*A traditional Mayan horse race for the Todos Santos Holiday
Maya

[thumbnail|300px|[Hekalu - piramidi ya Kimaya.]]
[thumbnail|300px|[Ukurasa kutoka kitabu cha Kimaya kwa mwandiko ya hiroglifi.]]
**Maya** ni jina la ustaarabu uliostawi kusini mwa Meksiko ya leo (rasi ya Yucatan) pamoja na Gwatemala, Belize na sehemu za Honduras na El Salvador kuanzia mwaka 2000 hivi KK hadi waliposhindwa na Wahispania kutoka Ulaya (karne ya 16 na ya 17 BK).

## Historia
Watu wa kwanza waliofika huko kutoka kaskazini walikuwa Waindio, wajukuu wa wahamiaji walioingia Amerika kutoka Asia ya Kaskazini. Hakuna uhakika kufika huko kulitokea lini: labda miaka 10,000 iliyopita. 

Hao Waindio walikuwa wakulima hodari sana na mazao mbalimbali ambayo leo ni msingi wa chakula kote duniani yalianzishwa na kupandishwa nao, yakiwa pamoja na mahindi, mboga na nyanya. Kilimo cha mahindi hukadiriwa kilianzishwa takriban mnamo mwaka 9000 KK. 

Kilimo kiliweka msingi kwa vijiji na jamii zilizoshirikiana katika maeneo makubwa. Miji ya kwanza inajulikana kuanzia takriban mwaka 1500 KK. 

Wamaya waliishi katika vijiji na miji iliyojitegemea na kugombana kati yao mara kwa mara. 

Wamaya walibuni mwandiko wa hiroglifi wenye alama nyingi kupita maandishi mengine katika Amerika ya Kale na kutunga vitabu. Waliendeleza pia hisabati, wakijua namba "sifuri" na kuboresha mfumo wa kalenda. 

Walikuwa hodari sana katika astronomia yaani elimu ya nyota. Walipamba miji yao kwa majengo makubwa na mazuri na kuwa wafanyabiashara hodari. Sanaa yao ilijua uchongaji wa mawe na pia uchoraji.

Jamii ya Wamaya ilifikia kiwango cha juu kuanzia mwaka 500 KK wakati miji mikubwa ya kwanza ilipotokea. Mnamo mwaka 800 BK jamii za Wamaya katika Yucatan ziliporomoka; wataalamu wengi huamini ya kwamba mabadiliko ya ekolojia na halihewa pamoja na kuchoka kwa rutuba ya ardhi yalisababisha kutoka kwa watu katika makazi ya awali. 

Lakini ustaarabu huu uliona tena kipindi cha kustawi katika maeneo mengine hadi kuja kwa Wahispania. Miji mbalimbali ya Wamaya iliendelea kujitetea dhidi ya wavamizi na Nojpeten, mji wa mwisho wa kujitegemea ulitekwa mwaka 1696 tu.

## Tanbihi
## Marejeo
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
: 
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
: 
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
: Full list from FAMSIarchived from the original on 2015-06-08.
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:

## Marejeo mengine
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc (FAMSI)
*Primary sources of Maya history – part one by Ronald A. Barnett
*Mesoweb by Joel Skidmore.
*Maya Map – A map of the Maya civilization.
Sokwe Mtu wa Kawaida

**Sokwe Mtu wa Kawaida** (*Pan troglodytes*) ni jina la nyani wakubwa wa familia Hominidae wanaofanana sana na binadamu. Sokwe Mtu wa Kawaida wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.

## Nususpishi
* *Pan troglodytes*, Sokwe Mtu wa Kawaida (Common Chimpanzee)
** *Pan t. ellioti*, Sokwe Mtu wa Nijeria (Nigeria-Cameroon Chimpanzee: Nijeria na Kameruni)
** *Pan t. schweinfurthii*, Sokwe Mtu Mashariki (Eastern Chimpanzee: Jamhuri ya Afrika ya Kati, Sudani, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania na Zambia)
** *Pan t. troglodytes*, Sokwe Mtu wa Kati (Central Chimpanzee: Kameruni, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Ginekweta, Gaboni, Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Demokrasia ya Kongo)
** *Pan t. verus*, Sokwe Mtu Magharibi (Western Chimpanzee: Senegali, Mali, Gine, Sierra Leone, Liberia, Kodivaa na Ghana)

## Picha

Gombe Stream NP Mutter und Kind.jpg|Sokwe mtu mashariki
Unnamed - Chimpanzee - Central African Republic.jpg|Sokwe mtu wa kati
Chimpas at Tacugama Sanctuary, near Freetown.jpg|Sokwe mtu magharibi

Jamii:Kima na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Novosibirsk

thumb|Novosibirsk
**Novosibirsk** (Kirusi: **Новосибирск**) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 1,425,508. Iko katika mkoa wa Novosibirsk Oblast.
## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Urusi

Jamii:Miji ya Urusi
Eurasia

300px|thumbnail|Namna mbalimbali za kuchora mpaka kati ya Ulaya na Asia.
**Eurasia** ni jina linalotumika kutaja kwa pamoja nchi zote za Asia na Ulaya. Jina hilo linaunganisha maneno "Europa" na "Asia". 

Hali halisi mabara ya Ulaya na Asia yako pamoja kama nchi kavu mfululizo na hakuna bahari inayoyatenganisha. Kwa hiyo Ulaya na Asia haziitwi mabara kwa sababu za kijiografia bali kwa sababu za kihistoria na za kiutamaduni tu. 

Desturi hii inatokana na Wagiriki wa Kale waliokuwa watu wa kwanza wa kugawa dunia katika sehemu tatu tofauti (Ulaya, Asia na Afrika) na hivyo kuweka msingi wa ugawaji wa dunia kwa mabara.

Wataalamu wengi wa jiografia wanaona ya kwamba masi ya nchi kavu inayojumlisha Ulaya na Asia ina tabia zote za bara moja na hivyo hutumia jina la "Eurasia". Karibu eneo lote liko juu ya bamba la gandunia lilelile, yaani Bamba la Ulaya-Asia.

Tangu kale suala la mpaka kati ya Ulaya na Asia lilikuwa tata na kuna majibu mbalimbali. Wengi hukubaliana ya kwamba mstari unafuata milangobahari ya Dardaneli na Bosporus (nchini Uturuki), mwambao wa Bahari Nyeusi na Bahari Kaspi halafu safu ya milima ya Ural hadi Bahari Aktiki. Lakini kati ya Bahari Nyeusi na Kaspi katika eneo la Kaukasus mawazo hutofautiana sehemu gani ni za Asia na zipi za Ulaya.
 

Jamii:Ulaya
Jamii:Asia
Barnaul

thumbnail|right|280px|Sehemu ya mji wa Barnaul 
**Barnaul** (Kirusi: **Барнаул**) ni mji wa Urusi wenye wakazi 600.749. Uko katika mkoa wa Altai Krai.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Urusi

## Viungo vya nje 
* Barnaul 

Jamii:Miji ya Urusi
Krasnodar

thumb|Krasnodar
**Krasnodar** (Kirusi: **Краснодар**) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 1.154.885. Iko katika mkoa wa Krasnodar Krai.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Urusi

## Tanbihi
Jamii:Miji ya Urusi
Kiashkun

**Kiashkun** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan inayozungumzwa na Waashkun. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiashkun imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiashkun iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiashkun kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiashkun
*lugha ya Kiashkun katika Glottolog
*lugha ya Kiashkun kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Afghanistan
Kipashai-Kaskazini-Mashariki

**Kipashai ya Kaskazini-Mashariki** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan inayozungumzwa na Wapashai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipashai ya Kaskazini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 54,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipashai ya Kaskazini-Mashariki iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipashai ya Kaskazini-Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipashai ya Kaskazini-Mashariki
*lugha ya Kipashai ya Kaskazini-Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kipashai ya Kaskazini-Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Afghanistan
The Wiz

thumbnail|Picha ya rekodi ya nyimbo za igizo ya The Wiz
**The Wiz** ni tamthiliya na baadaye filamu ya muziki kutoka nchini Marekani. Muziki ilitungwa na Charlie Smalls, kitabu chake na William F. Brown. Ilionyeshwa mara ya kwanza kwenye jukwaa ya Majestic Theatre kwenye Broadway mjini New York, maonyesho ya kwanza yalitokea 5 Januari mwaka 1975.

Igizo hili linasimulia upya riwaya mashuhuri ya watoto "The Wonderful Wizard of Oz" ikwekwa katika mazigira ya utamaduni ya Wamarekani weusi wa kisasa. Jina la igizo ni mafupisho yanayounganisha vifupi vya jina asilia "W"izard of "Oz".

Hata kama mwanzoni haikupokelewa vizuri sana iliendelea kuvuta watazamaji ikaendelea kwa miaka 4 hadi 1979 na kuonyeshwa mara 1,672.

Filamu yake ilitolewa 1978 kwa pamoja na Universal Pictures and Motown Productions ikiongozwa na Sidney Lumet. Kati ya waigizaji walikuwepo Diana Ross, Michael Jackson, Theresa Merritt, Thelma Carpenter, Lena Horne, Richard Pryor na Nipsey Russell.
Broadway

thumbnail|Broadway ya Manhattan, New York; matangazo mengi ya maigizo yanapamba nyumba zake.
**Broadway** ni jina la barabara katika miji mbalimbali hasa nchini Marekani. Maana ya jina ni "njia pana". Maarufu ni hasa Broadway mjini New York inayopita katika mitaa ya Manhattan na Bronx. Imekuwa maarufu hasa kutokana na kuwepo kwa jukwaa 40 za maigizo. Maonyesho mengi ya maigizo mashuhuri yalitokea hapo.
Tatarstan

thumbnail|right|280px|Sehemu ya mkoa wa Tatarstan
[thumb|right|300px|Mahali pa Tatarstan katika [Russia]]
left|70px
**Tatarstan** ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Russia. Mji mkuu wake ni Kazan.

## Tazama pia 
* Orodha ya mikoa ya Urusi

Jamii:Mikoa ya Urusi
Mordovia

[thumb|right|300px|Mahali pa Kaskazi Mordovia katika [Russia]]
left|70px
thumbnail|right|280px|Sanamu huko Alekseevka.
**Mordovia** ni mkoa ulioko nchini Russia. 

Mji mkuu wake ni Saransk.

## Tazama pia 
* Orodha ya mikoa ya Urusi

Jamii:Mikoa ya Urusi
Karelia

thumbnail|right|280px|Sehemu ya mkoa wa Karelia.
[thumb|right|300px|Mahali pa Karelia katika [Russia.]]
left|70px
**Karelia** ni mkoa ulioko nchini Urusi. 

Mji mkuu wake ni Petrozavodsk. 

## Historia
Karelia ilikaliwa na wakazi wanaoongea Kifini. Kwa muda mrefu maeneo yake yaligombaniwa baina ya Urusi na Uswidi. 

Tangu mwaka 1721 sehemu kubwa ya Karelia ilikuwa sehemu ya Milki ya Urusi, sehemu nyingine ilibaki upande wa Uswidi ikawa baadaye sehemu ya ufalme mdogo wa Ufini ndani ya milki ya Urusi. 

Baada ya uhuru wa Ufini mnamo 1918, Wakarelia walijikuta katika nchi mbili tofauti. Baada ya Vita ya Umoja wa Kisovyeti dhidi ya Finland, sehemu kubwa ya Karelia ya Ufini ilihamishwa upande wa Urusi.

Umoja wa Kisovyeti ilipeleka Warusi na Waukraina wengi Karelia, hivyo asilimia ya watu wanaoendelea kusema Kifini imepungua sana.

## Tazama pia 
* Orodha ya mikoa ya Urusi

Jamii:Mikoa ya Urusi