open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wasoninke

**Wasoninke** ni moja ya makabila ya kale na mashuhuri Afrika Magharibi, hasa nchini Mali. Wanajulikana kwa mchango wao mkubwa katika historia ya milki za kifalme za Afrika, kama vile Ghana, Mali, na Songhai. Wasoninke hujulikana pia kwa jina la Soninke na huzungumza lugha ya Soninke, mojawapo ya lugha za familia ya Mande.

## Asili 
Wasoninke walikuwa waanzilishi wa Dola ya Ghana (Wagadu) iliyostawi kati ya karne ya 7 hadi 13. Milki hii ilijikita katika biashara ya dhahabu, chumvi, na pembe za ndovu, ikiwa na mtandao mkubwa wa kiuchumi kati ya Afrika Kaskazini na maeneo ya kusini mwa Sahara.

## Utamaduni na Mila 
Wasoninke wanathamini sana ukoo na ukoo wa kifalme (clan system). Jamii yao imegawanyika katika matabaka ya kifalme, mafundi, wakulima, na watumwa, mfumo uliokuwa ukitawala katika milki za kale. Pia wanatambulika kwa muziki wa ala za jadi kama balafon na ngoma, pamoja na sherehe za kihistoria kama “Gaani”.

## Dini na Imani 
Wasoninke wengi ni Waislamu tangu karne ya 11, kutokana na ueneaji wa Uislamu kupitia biashara na wasafiri kutoka Afrika Kaskazini.Hata hivyo, baadhi bado wanahifadhi mila na imani za jadi.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Mali
Jamii:Afrocrowd 2025
Wamossi

**Wamossi** ni mojawapo ya makabila ya kihistoria nchini Mali, wakijulikana kwa tamaduni zao za kale, mfumo wa kifalme, na mchango wao katika ustaarabu wa Afrika Magharibi. Kabila hili lilikuwepo kabla ya kuibuka kwa Milki ya Mali na linaaminiwa kuwa sehemu ya msingi wa jamii zilizochangia ustawi wa eneo hilo.

## Asili 
Wamossi wanaaminika kuwa na chimbuko kutoka nyanda za juu za kati mwa Mali, karibu na mto Niger. Walijenga jamii zenye utawala wa kijadi uliotawaliwa na mfalme au kiongozi wa kifamilia. Historia yao inahusiana kwa karibu na mabadiliko ya kijamii yaliyotokea wakati wa Milki ya Ghana na baadaye Milki ya Mali, ambapo baadhi yao waliungana au kushirikiana na makabila mengine ya Mandé.

## Utamaduni na Mila 
Wamossi walijulikana kwa mavazi ya asili yaliyotengenezwa kwa vitambaa vya `bogolanfini` , sanaa ya mapambo ya ngozi, na tamaduni za ngoma na simulizi. Lugha yao ni mojawapo ya lahaja za familia ya lugha za Mandé.

## Dini na Imani 
Kabla ya ujio wa Uislamu, Wamossi walikuwa na imani za jadi, zikiwemo ibada kwa mizimu na kuamini nguvu za asili. Baadaye, Uislamu ulienea kwao kupitia wafanyabiashara wa Trans Sahara na kuwa sehemu ya maisha yao.

## Urithi wa Leo 
Ingawa wengi wa Wamossi wamechanganyika na makabila mengine, urithi wao bado unaishi kupitia tamaduni za wasanii wa Mali, ushairi wa kihistoria, na maonyesho ya sanaa ya jadi. Watafiti wa kihistoria wamekuwa wakihifadhi kumbukumbu zao kupitia maandishi na historia simulizi.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Mali
Jamii:makabila ya Burkina Faso
Jamii:Afrocrowd 2025
Wamauritan

**Wamauritan** ni moja ya makabila ya kale na ya kihistoria yanayopatikana katika maeneo ya kaskazini-magharibi mwa Mali, likiwa na mizizi inayotokana na tamaduni za Berber na Waarabu. Wamekuwa na mchango mkubwa katika historia ya Afrika Magharibi, hususan katika nyakati za ustaarabu wa kifalme wa Sahel.

## Asili na Historia 
Wamauritan wanahusiana moja kwa moja na watu wa jamii ya Amazigh (Berber), waliotoka maeneo ya milima ya Atlas na sehemu za Sahara Kaskazini. Kabila hili lilijulikana tangu enzi za Dola ya Ghana na baadaye Dola ya Mali, ambapo walihusishwa na biashara ya chumvi, dhahabu na watumwa kupitia jangwa la Sahara.

## Utamaduni na Lugha 
Wamauritan wanazungumza lugha ya Hassaniya, aina ya Kiarabu kilichochanganyika na lugha asilia za Kiberber. Utamaduni wao umejikita katika maisha ya jangwani, ukijumuisha usanii wa ufinyanzi, mavazi ya majora meupe (boubou), na mila za Kiislamu zilizopokelewa kwa karne nyingi kupitia safari za wafanyabiashara.

## Mahusiano ya Kihistoria 
Ingawa leo sehemu kubwa ya Wamauritan wanaishi Mauritania, sehemu ya jamii hii inaishi ndani ya Mali, hususan katika miji ya Timbuktu na Gao. Katika historia, walikuwa na nafasi muhimu kama wasafirishaji wa bidhaa na taarifa kati ya Kaskazini na Afrika ya Magharibi.

## Marejeo 
Jamii:makabila ya Mauritania
Jamii:Makabila ya Mali
Jamii:Afrocrowd 2025
Wasonghai

**Wasonghai** ni mojawapo ya makabila makubwa na ya kihistoria katika Afrika Magharibi, hasa nchini Mali. Wameacha alama kubwa katika historia ya Afrika kwa kuanzisha Dola ya Songhai, mojawapo ya milki kubwa zaidi za kale barani Afrika.

## Asili na Historia 
Kabila la Wasonghai lina asili kutoka maeneo ya mto Niger, hususan karibu na miji ya Gao na Timbuktu. Dola ya Songhai ilianza kuibuka karne ya 9, lakini ilipata nguvu zaidi karne ya 15 chini ya uongozi wa Askia Muhammad, aliyefanya mageuzi ya kiutawala na dini.

## Utawala 
Wasonghai walikuwa na mfumo thabiti wa utawala uliotegemea majimbo. Walijenga miji ya kibiashara kama Timbuktu, iliyojulikana kwa elimu na Uislamu. Chuo Kikuu cha Sankoré kilistawi sana wakati wa utawala wao.

## Kuporomoka kwa Dola 
Dola ya Songhai ilidhoofika baada ya kuvamiwa na WaMoroko mnamo 1591 katika vita vya Tondibi, hali iliyosababisha mwisho wa enzi yao ya kisiasa.

## Utamaduni na Lugha 
Leo hii, Wasonghai wanaendelea kuishi katika maeneo ya kaskazini mwa Mali, wakizungumza lugha ya Songhai (Zarma), na wakiwa na mila za kifamilia, muziki na sanaa za kipekee.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Mali
Jamii:Afrocrowd 2025
Madhan Bob

**S. Krishnamoorthy** (anayejulikana kitaaluma kama *Madhan Bob*; 19 Oktoba 1953 – 2 Agosti 2025) alikuwa mwigizaji na mchekeshaji wa Uhindi aliyeonekana katika filamu nyingi za Kitamil akicheza nafasi za kuunga mkono. Madhan Bob alijulikana kwa sura zake za kuchekesha, kicheko chake, na macho yake yaliyokuwa yakitoka nje, ambapo alipata msukumo kutoka kwa *Kaka Radhakrishnan*. Alionekana pia katika kipindi maarufu cha vichekesho cha Sun TV kiitwacho *Asatha Povathu Yaaru?* akiwa mmoja wa majaji. 

## Kifo 
Aliathiriwa na saratani na ilisemekana amepona baada ya kupata matibabu, lakini alifariki dunia tarehe 2 Agosti 2025. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waigizaji filamu wa Uhindi
Jamii:Wachekeshaji
José Roberto Guzzo

**José Roberto Dias Guzzo** (10 Julai 1943 – 2 Agosti 2025), anayejulikana zaidi kama *J.R. Guzzo*, alikuwa mwandishi wa habari kutoka Brazili.

## Wasifu 
Guzzo alizaliwa tarehe 10 Julai 1943, huko São Paulo. Kati ya mwaka 1976 na 1991, alikuwa mhariri mkuu wa jarida la *VEJA*.Mnamo Novemba 2012, alihusishwa na utata uliotokana na makala ya jarida hilo ambayo ilizingatiwa kuwa ya chuki dhidi ya mashoga, kutokana na kulinganisha ushoga na kufanya ngono na wanyama (zoophilia). Mnamo Oktoba 2019, Guzzo alifukuzwa kazi kutoka *Veja* baada ya jarida hilo kukataa kuchapisha safu yake ya maoni iliyokuwa inakosoa Mahakama ya Juu.

Alifariki dunia tarehe 2 Agosti 2025.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waandishi wa habari
Jamii:Watu wa Brazil
Wawolof

**Wawolof** ni kabila kubwa lenye asili ya Afrika Magharibi, linalopatikana hasa nchini Gambia, Senegal na Mauritania. 

## Wawolof wa Gambia
Katika Gambia, Wawollf wanawakilisha takribani asilimia 15 ya wakazi wote na wamechangia pakubwa historia na utamaduni wa taifa hilo.

Wawollf wanaaminiwa kuhamia kutoka Futa Toro (Senegal ya sasa) kuelekea Gambia kati ya karne ya 14 na 15, wakianzisha vijiji kandokando ya Mto Gambia. Lugha yao, Kiwolof, ni mojawapo ya lugha kuu za mawasiliano nchini.

Jamii ya Wawollf ina mfumo wa kijamii wa kimila uliohusisha makundi ya wafalme (geer), watu wa kawaida (jam) na mafundi wa sanaa (nyeenyo). Wao hujulikana kwa mavazi ya rangi kali (grand mbubb), chakula cha chebu jën (wali na samaki), na muziki wa ngoma za sabaar.

Uislamu ndio dini kuu kati ya Wawolof, uliosambaa kupitia wafanyabiashara na walimu wa Kiislamu kuanzia karne ya 11.

## Wawolof nchini Kamerun
Wawolof ni moja ya makabila ya wachache nchini Kameruni, wenye asili ya Senegali, na huaminika kuingia Kameruni kwa njia ya uhamiaji wa kihistoria, biashara, na mahusiano ya kikanda. Ingawa kundi hili linapatikana kwa idadi ndogo, hasa katika maeneo ya mijini kama Douala na Yaoundé, wameendelea kudumisha utambulisho wao wa kiutamaduni.

Kabila hili lina asili ya jamii ya Wawolof kutoka Afrika Magharibi, hasa Senegali, Gambia, na Mauritania. Uhamiaji kuelekea Kameruni ulitokana na harakati za kibiashara na athari za ukoloni wa Kifaransa, ambao uliunganisha maeneo kadhaa kwa njia ya kiutawala na kiuchumi.

Wawolof huzungumza lugha ya Kiwolof, lakini wengi wao wamejifunza pia Kifaransa na lugha za wenyeji wa Kameruni kama sehemu ya kuishi katika jamii ya mchanganyiko. Wameendelea kuenzi mila kama muziki wa mbalax, mavazi ya kipekee, na vyakula vyao vya asili kama chebu jen.

Idadi kubwa ya Wawolof ni Waislamu, wakifuata mafundisho ya Kisufi. Jamii yao hujulikana kwa mshikamano wa kifamilia na maadili ya heshima kwa wakubwa. Wamechangia katika biashara ndogo ndogo na shughuli za kiuchumi mijini.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Kamerun
Jamii:makabila ya Senegal
Jamii:makabila ya Gambia
Jamii:makabila ya Mauritania
Jamii:Afrocrowd 2025
Wabamileke

**Wabamileke** ni kundi la makabila ya Kibantu wanaoishi katika sehemu za nyanda za juu za Magharibi mwa Kameruni, hasa katika mikoa ya Ouest na Nord-Ouest. Wanajulikana kwa mila zao thabiti, lugha nyingi za asili, na mfumo wa kifalme wa kijadi unaojulikana kama Fon. Wabamileke wamechangia kwa kiasi kikubwa maendeleo ya kijamii, kiuchumi na kitamaduni ya Kameruni.

## Historia na Asili 
Wabamileke wanaaminika kuwa walihamia kutoka maeneo ya Kaskazini mwa Afrika, wakapitia Ziwa Chad kisha kuingia nyanda za juu za Kameruni wakati wa uhamaji mkubwa wa Kibantu. Walijikusanya katika milima ya Grassfields, ambako walianzisha jamii zenye muundo wa kifalme ulioandaliwa kwa utawala wa kieneo.

## Jamii 
Jamii ya Wabamileke huongozwa na Fon (mfalme wa jadi), anayesaidiwa na baraza la wazee. Kila eneo lina mfumo wake wa utawala uliorithiwa kizazi kwa kizazi. Ushirikiano wa kifamilia na kijamii unahusisha klani, ukoo na mila za kurithiana majukumu ya kiutamaduni.

## Lugha na Utamaduni 
Wabamileke huzungumza lugha mbalimbali za Kikameruni kama Ghomalaʼ, Feʼfeʼ, Medumba, na nyinginezo ndani ya familia ya Grassfields Bantu languages. Lugha hizi hubeba urithi wa fasihi simulizi, methali, na historia ya jadi. Utamaduni wa Wabamileke umejikita katika mila za mazishi, sanaa ya uchongaji, sanaa za nguo za kifahari, na sherehe maarufu kama Ngouon.

## Maendeleo 
Wabamileke wanahusishwa na ujasiriamali na biashara ndogondogo hadi za kati katika miji mikubwa kama Douala na Yaoundé. Pia hujishughulisha na kilimo cha kahawa, ndizi, viazi na ufugaji wa jadi kwenye nyanda za juu.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Kamerun
Jamii:Afrocrowd 2025
Edson Peri

**Edson Peri** (5 Juni 1928 – 2 Agosti 2025) alikuwa mchezaji wa mpira wa maji wa Brazili. Alishiriki katika mashindano ya wanaume kwenye Michezo ya Olimpiki ya Majira ya Joto ya mwaka 1952. Peri alifariki dunia tarehe 2 Agosti 2025, akiwa na umri wa miaka 97.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa Brazil
Vladimir Popov

**Vladimir Albertovich Popov** (kwa Kirusi: Владимир Альбертович Попов; 1 Januari 1962 – 1 Agosti 2025) alikuwa mwanamieleka wa Urusi ambaye alishiriki katika Michezo ya Olimpiki ya Majira ya joto ya mwaka 1988. Hii ni kielelezo kikubwa cha mafanikio kwa mwanamichezo yeyote. Popov alianza mieleka mwaka 1973 na aliingia katika timu ya taifa ya Umoja wa Kisovyeti mwaka 1986, akionyesha kiwango chake cha juu cha ujuzi.

Kwa kifupi, Vladimir Albertovich Popov alikuwa mwanamieleka maarufu wa Urusi ambaye aliiwakilisha Umoja wa Kisovyeti katika ngazi ya kimataifa, ikiwemo Michezo ya Olimpiki. Maisha yake ya mieleka yalianza utotoni na kumfikisha kwenye mafanikio makubwa ya kimichezo.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1962
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa Urusi
Zdenko Roter

**Zdenko Roter** (12 Agosti 1926 – 2 Agosti 2025) alikuwa mwanasosholojia kutoka Slovenia. 

## Wasifu 
Roter alizaliwa tarehe 12 Agosti 1926 mjini Ljubljana. Kabla hajatimiza miaka 16, alijiunga na wapiganaji wa upinzani (Partisans) mwaka 1942. Kabla ya hapo, alishiriki kama mshirika katika shughuli mbalimbali za Harakati ya Ukombozi (Liberation Front).

Mnamo mwaka 2004, alishiriki kuanza kwa chama cha kisiasa kiitwacho *Forum 21*.Katika kumbukumbu zake binafsi ziitwazo *Fallen Masks*, alielezea safari yake ya maisha kuanzia siku za upinzani hadi nafasi yake ya ushawishi wa kisiasa baada ya uhuru wa Slovenia.

Alikuwa mshauri wa Rais *Milan Kučan*, na kulingana na maelezo yake mwenyewe, aliathiri uamuzi wa Danilo Türk kugombea urais katika uchaguzi wa mwaka 2007.

Mnamo mwaka 2002, alipokea Nishani ya Heshima ya Dhahabu ya Uhuru ya Jamhuri ya Slovenia

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 2015
Jamii:wanasosholojia wa Slovenia
Junkyard (bendi)

**Junkyard** ni bendi ya muziki wa heavy metal kutoka Marekani iliyoundwa mwaka 1987 huko Los Angeles, ikiwa na wanachama waliokuwa wamewahi kuwa katika bendi kama *Minor Threat*, *Big Boys*, *Decry*, na *Dag Nasty*. Bendi hii ilifananishwa na ''Guns N' Roses* (ambayo ilisaini mkataba na *Geffen Records* kama  walivyofanya *Junkyard*).

## Historia 
Muundo wa awali wa bendi ulihusisha wanachama kadhaa ambao hawakuwa tena sehemu ya kundi walipoanza kurekodi. Hapo awali mpiga gitaa na mtunzi wa nyimbo alikuwa *Max Gottlieb*, mpiga ngoma akiwa ni *Johnny Hell*, huku mcheza *skateboard* akiwa *Tony Alva* ambapo alidumu kwa muda mfupi . Baada ya wawili hao kuondoka, muundo wa bendi ulianza kuwa thabiti ukiwa na mwimbaji mkuu *David Roach*, mpiga gitaa *Chris Gates*, mpiga besi *Clay Anthony* na mpiga ngoma *Patrick Muzingo''. 

## Marejeo 
Jamii:Bendi za muziki
Jamii:Muziki wa Marekani
M. K. Sanu

**M. K. Sanu** (27 Oktoba 1928 – 2 Agosti 2025) alikuwa mwandishi wa lugha ya Kimalayalam, mkosoaji wa fasihi, msomi, mwandishi wa wasifu, mwandishi wa habari, mzungumzaji, mwanaharakati wa kijamii na mtetezi wa haki za binadamu kutoka India. Aliandika vitabu visivyopungua 36.

Sanu alikuwa mwanachama wa kudumu wa Shirika la Kimataifa la Haki za Binadamu, pamoja na kuwa mwanachama mwanzilishi wa Mithram, shule kwa ajili ya watu wenye ulemavu wa akili iliyoko *Mulanthuruthy*, katika wilaya ya Ernakulam, Kerala. Pia alikuwa mwanachama wa kamati ya uteuzi wa Tuzo ya Fasihi ya Vayalar Ramavarma; hata hivyo, alijiuzulu mnamo Septemba 2019. Mnamo mwaka 2011, alishinda Tuzo ya Fasihi ya Padmaprabha.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waandishi wa Uhindi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Anwar Seyidov

**Anwar Seyidov** (kwa Kiazeri: Ənvər Seyidov; 29 Machi 1949 – 2 Agosti 2025) alikuwa wakili kutoka Azerbaijan.

## Wasifu 
Seyidov alizaliwa tarehe 29 Machi 1949 huko Vartashen. Alisoma sheria katika Chuo Kikuu cha Azerbaijan. Baada ya kufanya kazi katika nyanja mbalimbali za afya na mawasiliano kuanzia mwaka 1964, alihudumu kama mkurugenzi wa Kumbukumbu za VVA, mshauri mkuu wa *Notariat(mthibitishaji wa nyaraka)* na msimamizi wa VVA, na jaji wa Mahakama za Wilaya za Zagatala.

Alikuwa jaji wa Mahakama ya Juu ya Azerbaijan kuanzia 1990 hadi 2000, jaji wa Mahakama ya Makosa Mazito ya Azerbaijan kuanzia 2000 hadi 2019, na jaji wa Mahakama Kuu ya Jinai ya Baku kuanzia 2011 hadi 2019.

Alifariki dunia tarehe 2 Agosti 2025 akiwa na umri wa miaka 76.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasheria wa Azerbaijan
Rahaman Ali

**Rahaman Ali** (alizaliwa kwa jina la *Rudolph Arnett Clay*; 18 Julai 1943 – 1 Agosti 2025) alikuwa bondia wa uzani wa juu kutoka Marekani. Alikuwa mdogo wa bondia maarufu duniani, Muhammad Ali.

## Wasifu 
Rahaman Ali, ambaye hapo awali alijulikana kama Rudolph Arnett Clay lakini baadaye akaja kuwa Rudolph Valentino Clay, alizaliwa tarehe 18 Julai 1943. Wazazi wake walikua *Cassius Marcellus Clay Sr.* na *Odessa Grady Clay*, miezi 18 baada ya kaka yake *Cassius Jr.* kuzaliwa, ambaye baadaye alijulikana kama *Muhammad Ali*. Muhammad alianza mchezo wa ngumi katika ligi ya ndondi ya wachezaji wa ridhaa huko Louisville, Kentucky. Wakati Muhammad alichaguliwa kushiriki Olimpiki ya mwaka 1960, Rahaman hakuchaguliwa na aliendelea kubakia kama mchezaji wa ridhaa hadi tarehe 25 Februari 1964, usiku ambao kaka yake alishinda moja ya mataji yake ya uzani wa juu dhidi ya *Sonny Liston*.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Mabondia wa Marekani
Wapangui

**Wapangui** ni moja ya makabila madogo ya jadi nchini Gambia, wanaopatikana zaidi katika maeneo ya vijijini magharibi mwa nchi, jirani na Mto Gambia . Wanaaminika kuwa sehemu ya makundi ya awali ya watu waliovuka kutoka Senegambia kuelekea pwani ya Atlantiki karne ya 13.

## Historia 
Asili ya Wapangui inahusishwa na safari za wafugaji wa Kiafrika Magharibi waliotafuta ardhi yenye rutuba na maji ya kudumu. Waliishi kwa kutegemea kilimo kidogo na uvunaji wa samaki wa mto.

## Lugha 
Lugha yao ya asili ni Kipangui, ambayo ina uhusiano wa kisarufi na lugha za Mandé. Hata hivyo, wengi huzungumza Wolof na Kiingereza kutokana na mwingiliano wa kikoloni na biashara. Wanajulikana kwa kutengeneza mikeka, vikapu na vifaa vya kulia chakula vinavyochongwa kwa miti.

## Utamaduni 
Wapangui huenzi tamaduni za kifamilia, sherehe zao kuu zikijumuisha shangwe za kuingia utu uzima na mavuno, zikisindikizwa na ngoma, baragumu na nguo za rangi kali zilizoshonwa kwa mikono.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Wakrainka

**Wakrainka** ni mojawapo ya makabila madogo nchini Gambia, wakiishi hasa katika maeneo ya pwani na vijiji vya kiutamaduni karibu na mto Gambia. Wamejulikana kwa kushirikiana na makabila jirani kama Mandinka na Wolof, huku wakihifadhi urithi wao wa kipekee wa lugha na mila .

## Historia 
Kihistoria, Wakrainka walitokana na makundi ya wahamaji kutoka Senegambia katika karne ya 15, wakifuatilia biashara ya chumvi na samaki. Waliunda jamii ndogo zenye uongozi wa kimila na kuingiliana na wageni waliokuwa wakitafuta njia ya Bahari ya Atlantiki.

## Mila na Utamaduni 
Wanakabila hawa wanasemekana kuwa na tamaduni zilizojikita katika kilimo cha mpunga, uvuvi, na utengenezaji wa mikeka ya majani. Ngoma na nyimbo za kitamaduni hutumiwa katika sherehe za ndoa na mavuno. Wanaongea lahaja nadra ya lugha ya Atlantic ambayo iko hatarini kutoweka.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Wakabaye

**Wakabaye** ni mojawapo ya makabila madogo katika Jamhuri ya Gambia, wanaoishi kwenye maeneo ya kati na magharibi ya nchi, hasa pembezoni mwa mto Gambia. Lugha yao ya asili ina uhusiano wa karibu na Kelenga, mojawapo ya lahaja za Niger–Congo, ingawa wengi wao hutumia Mandinka na Kiingereza katika mawasiliano ya kila siku.

## Historia 
Asili ya Wakabaye inadaiwa kufuatilia karne ya 17, ambapo walihama kutoka maeneo ya Senegambia kutokana na misukosuko ya kifalme na ukame mkali. Waliunda jamii ndogo zenye uongozi wa kimila unaojulikana kama Nguya, unaowapa wazee mamlaka katika misingi ya maamuzi.

## Utamaduni na Mila 
Utamaduni wa Wakabaye hujikita katika kilimo cha nafaka, ngoma za jadi kama Mbafa, na sherehe za kuingiza vijana katika utu uzima. Wanawake hushona mikeka ya majani na vinyago vinauzwa kwenye masoko ya kifukara.

## Dini 
Idadi kubwa ya Wakabaye ni Waislamu, na mchanganyiko wa imani za jadi kama kumtolea tambiko mzimu wa Kubane bado unaendelea.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Wakaroninka

**Wakaroninka** ni kundi dogo la kikabila lenye asili ya jamii za Mande linalopatikana kusini mwa Gambia na maeneo ya mpakani mwa Senegal, likiwa maarufu kwa lugha yake ya Kikaroninka na utamaduni ulio chini ya ushawishi wa Milki za kale za Afrika Magharibi.

## Historia 
Kabila hili lilisambaa kipindi cha karne ya 15 kutokana na mvutano na kuporomoka kwa Himaya ya Mali, wakahamia Bonde la mto Casamance na Gambia, wakijishughulisha na kilimo cha mpunga na uwindaji. Wakaroninka wanajulikana kwa miziki ya ngoma, hadithi simulizi na nguli wa kijadi (griots) wanaochunga historia ya koo.

## Lugha na Dini 
Lugha kuu ni Kikaroninka chenye lugha mama ya KiMandinka, huku dini ikichanganya Uislamu wa Sufi pamoja na imani za jadi kama ibada ya mizimu na sherehe za “nfanfa”.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Wabulo

**Wabulo** ni kundi dogo la kikabila linalopatikana katika maeneo ya pwani ya kusini magharibi mwa Gambia. Wabulo wanahusishwa kwa karibu na makabila ya Wawolof na Wamandinka, lakini hutunza utambulisho wao kupitia lugha, mila, na hadithi za urithi wa jadi.

## Historia 
Inasadikiwa kuwa asili yao ni jamii za wanamaji wa Senegambia waliotawanyika kuelekea maeneo ya mto Gambia katika karne ya 18, wakijihusisha na uvuvi wa jadi na biashara ndogo za bidhaa za baharini.

## Utamaduni 
Lugha ya Kibulo hutumika ndani ya jamii, japokuwa wengi huongea pia Wolof na Kiingereza kutokana na mwingiliano wa kikoloni. Sherehe za kitamaduni huzingatia muziki wa ngoma nyembamba, mavazi ya kikanda, na simulizi za mdomo kuhusu asili yao kama “walinzi wa maji”.

## Dini 
Wengi wa Wabulo ni Waislamu wa Sunni, wakichanganya itikadi za Kiislamu na imani za jadi kama heshima kwa mizimu ya maji (nyani), kupitia sherehe za kijadi na tambiko za kuombea mvua na uvuvi mwema.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Geoffrey Hinton

thumb|Geoffrey E. Hinton
**Geoffrey Everest Hinton** (alizaliwa tarehe 6 Desemba 1947, Wimbledon, Uingereza) ni mwanasayansi raia wa Uingereza, Kanada anayejulikana kama *Godfather wa AI*. Amechukua nafasi ya mbele katika maendeleo ya teknolojia ya kujifunza kwa neva bandia na ujenzi wa mitandao ya neva.

## Familia na Elimu
Hinton alisoma katika chuo kikuu cha Cambridge (shahada ya kwanza ya Saikolojia ya majaribio mwaka 1970) na baadaye alipata PhD katika Uchuo kikuu cha Edinburgh mwaka 1978. Familia yake ina historia ya wanasayansi na wavamizi wakuu wa hisabati.

## Mambo Makuu ya Kifani
*Alishirikiana na David Rumelhart na Ronald J. Williams kugundua na kusambaza Algorithm ya *backpropagation*, ya muhimu katika kuendesha mitandao yenye tabaka nyingi.
*Alibuni mitandao ya *Boltzmann* na *Restricted Boltzmann Machine (RBM)*, nyenzo kuu katika kujifunza aina za takwimu.
*Manamo mwaka 2012, kwa kushirikiana na wanafunzi wake Alex Krizhevsky na Ilya Sutskever, alizindua *AlexNet* ambayo ilishinda mashindano ya ImageNet na kufungua wakati mpya wa maendeleo ya maono ya kompyuta.

## Tuzo na Tuzo za Heshima
*Mwanzo wa Tuzo ya Rumelhart (2001)  
*Tuzo ya Turing pamoja na Yoshua Bengio na Yann LeCun (2018) kwa mchango wao katika uanzishaji wa kujifunza kwa kina. 
*Nobel Prize ya Fizikia 2024 (kwa maendeleo ya mitandao ya neva kutoka fizi­kia) pamoja na John Hopfield.

## Athari Kuu katika Ulimwengu wa Akili Mnemba (AI)
*Mwanzilishi wa maarifa ya *deep belief networks*, *capsule networks*, *mixture of experts*, na *product of experts*.
*Ameongoza ushawishi mkubwa katika kizazi cha watafiti kama Yann LeCun, Yoshua Bengio, na Ilya Sutskever wanaofanikisha maendeleo ya ufahamu wa mashine duniani.

## Mawasiliano ya Umma na Tahadhari kuhusu Akili Mnemba (AI)
Mnamo Mei 2023, alitangaza kuachana na Google ili aweze kuzungumza huru kuhusu hatari za AI kama uenezaji wa uongo, kupoteza ajira kwa sababu ya teknolojia, na madhara ya*general AI*. Alisema kuwa anasikitika kwa baadhi ya mchango wake kwa sababu ya uwezekano wa matumizi mabaya ya AKili Mnemba.  
Alitoa onyo kwamba AI inaweza kuunda lugha zao wenyewe ambazo binadamu hawataweza kuelewa, na kwamba lazima tuhakikishe tunasimamia AI kuaminika.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Wajola

**Wajola** ni mojawapo ya makabila madogo yanayopatikana katika maeneo ya mashariki mwa Gambia, karibu na mpaka wa Senegal. Asili yao inaaminika kuhusishwa na makundi ya watu wahamaji wa jamii ya Sudano-Sahel walioingia Gambia katika karne ya 18 wakifuatilia biashara na malisho ya mifugo.

## Lugha 
Wajola huzungumza lugha ya Kijola ambayo ni lugha mojawapo ya Kiniger–Kongo. Lugha hii ina uhusiano wa karibu na lugha ya Kijola inayozungumzwa kusini mwa Senegal na imeendelea kuwepo kupitia njia ya mawasiliano ya kijamii na simulizi.

## Mila na Utamaduni 
Utamaduni wa Wajola umejikita katika kilimo cha mpunga, mahindi na ardhi tambarare za nyanda za chini. Sherehe maarufu ni "Boukan", ikihusisha ngoma, mavazi ya kitamaduni na ibada za kuwatambua mababu kama chemchemi ya ulinzi wa kijamii. Ingawa wameathiriwa na ujio wa Kiislamu na Ukoloni, Wajola wameendelea kulinda utambulisho wao wa jadi.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Deoroop Teemal

**Deoroop Teemal** (1955 au 1956 – 3 Agosti 2025) alikuwa mwanasiasa kutoka Trinidad na Tobago.

## Maisha na kazi 
Teemal alikuwa mwenyekiti wa IDYTT. Aliteuliwa kuwa seneta huru katika Seneti mwaka 2018. Mnamo mwaka 2023, alichaguliwa kuwa rais wa Baraza Kuu la Utamaduni wa Wahindi (National Council of Indian Culture – NCIC).

Deoroop Teemal alifariki dunia tarehe 3 Agosti 2025, akiwa na umri wa miaka 69.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Trinidad na Tobago
Eastern Nigeria International Film Festival

**Tamasha la Kimataifa la Filamu la Mashariki mwa Nigeria** (ENIFF) ni tamasha la kimataifa la kila mwaka la filamu ambalo lilizinduliwa katika Jimbo la Enugu, Nigeria mnamo 2020.  Tamasha la filamu lilianzishwa na Ujuaku Akukwe na Chris Odili. 

Tamasha la filamu limevutia zaidi ya mawasilisho 4000 kutoka kwa watengenezaji wa filamu kutoka kote ulimwenguni. [1] Tamasha la Kimataifa la Filamu la Nigeria Mashariki tangu kuanzishwa, limeshirikiana na The Film Lab Africa, United States Mission, Afia TV na Viva Cinema. 

Tamasha hilo lilionyeshwa kwa mara ya kwanza na kategoria za tuzo za Uhuishaji Bora, Kipengele Bora cha Hatari, Filamu Bora ya Masimulizi, Filamu Bora ya Nigeria, Kipengele Bora cha Simulizi, Utendaji Bora wa, Utendaji Bora wa Kiume, Mkurugenzi Bora, Filamu Bora na Tuzo Maalum ya Jury. 

## Marejeo 
Jamii:matamasha nchini Nigeria
Jamii:jimbo la Enugu
Huldah Hiltsley

**Huldah Momanyi Hiltsley** (amezaliwa 1985) ni mwanasiasa wa Marekani anayehudumu katika Baraza la Wawakilishi la Minnesota tangu 2025. Yeye ndiye Mkenya wa kwanza mwenye asili ya Amerika kushinda kiti cha bunge la jimbo huko Minnesota. Alichaguliwa chini ya chama cha Democratic-Farmer-Labor kuwakilisha Wilaya ya 38A katika Baraza la Wawakilishi la Minnesota la 2025-2026. 

Alimshinda Brad Olson wa Chama cha Republican katika uchaguzi mkuu wa 2024, baada ya ushindi mwembamba dhidi ya Wynfred Russel katika mchujo wa Chama cha Kidemokrasia. 

## Maisha binafsi 
Hiltsley ni binti Phillip Momanyi Sangaka na Tabitha Momanyi. Anatoka katika kijiji cha Nyamemiso huko Nyamira, Kenya. 

Hiltsley ana digrii nne, Shahada tatu za Shahada katika Biashara ya Kimataifa, Mahusiano ya Kimataifa, na Mafunzo ya Maridhiano, pamoja na Shahada ya Uzamili katika Usimamizi wa Biashara Ulimwenguni, kutoka Chuo Kikuu cha Betheli. 

Hiltsley ana mume, Bart, na watoto wawili, Jaydah Rae na Jordan Philip.  mnamo 2023, alikuwa Meneja wa Uendeshaji wa Faragha katika Boston Scientific. 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:wanawake wa Kenya
Jamii:wanasiasa wa Marekani
Makabila ya Benin

Benin ina zaidi ya makabila 40, kila moja likiwa na lugha, tamaduni na historia yake. 

Makabila makuu ni:

* Wafon – takriban 40 % ya watu wa Benin, hasa kusini mwa nchi. Lugha yao ni Kifon, ya familia ya Gbe. Wana historia ya kifalme kupitia Ufalme wa Dahomey, na dini ya Vodun ina mizizi yao. 

* Wayoruba – takriban 12–15 %, hasa kusini mashariki karibu na mpaka wa Nigeria. Lugha yao ni Kiyoruba, ya familia ya lugha za Niger-Congo. Wana utamaduni wa sanaa, dini ya Vodun, na historia ya kifalme. 

* Wabariba – takriban 9 %, wanaishi kaskazini mashariki. Lugha yao ni Kibariba, ya familia ya Gur. Wengi ni wakulima na Waislamu. 

* Wadendi – takriban 2.5 %, hasa kaskazini. Lugha yao ni Kidendi, ya familia ya Songhai. Wana historia ya biashara na uhusiano wa karibu na jamii za Niger. 

* Wafulani (Fula) – takriban 6.9 %, jamii ya wafugaji wa kuhamahama. Lugha yao ni Kifulfulde. Wengi wao ni Waislamu na wana mtindo wa maisha wa jadi wa ufugaji wa ng'ombe. 

Makundi mengine ni pamoja na: 
- Adja-Fon (54.8 %) – kundi kubwa linalojumuisha Wafon, Wagoun, Wamaahi, Weweme, Watorri, na wengine  
- Wayoruba et al. (12.3 %) – Wanagot, Waidaasha, Waife, Wamokole, na wengine  
- Wotamari et al. (6.1 %) – Waberba, Waditamari, Wawaama, Wanatimba, Wagourmantche, na wengine  
- Wayoa-Lokpa et al. (4.0 %) – Wayoa, Walokpa, Waanii, Windji-Windji, na wengine  

Lugha rasmi ya Benin ni Kifaransa, lakini lugha za asili kama Kifon, Kiyoruba, Kibariba, na Kidendi hutumika sana katika elimu ya msingi na maisha ya kila siku. 

Makabila haya yana mchango mkubwa katika utamaduni wa Benin, hasa kupitia dini ya Vodun, muziki wa jadi, fasihi ya masimulizi, na mapishi ya kienyeji. Vodun ni dini ya jadi inayotambuliwa rasmi nchini, na huadhimishwa kila mwaka tarehe 10 Januari kama sikukuu ya kitaifa. 

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Benin
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Botswana

**Makabila ya Botswana** ni zaidi ya makabila 20, kila moja likiwa na lugha, tamaduni na historia yake.

Makabila makuu ni:

* Watswana – kundi kubwa zaidi, likijumuisha matawi kama Wabarolong, Wabakwena, Bangwato, Batlokwa, Bakgatla, Baphuthing, Bataung, Bangwaketse, Batawana, Bahurutshe na Balete. Lugha yao ni Setswana, ya familia ya lugha za Bantu. Kila tawi lina historia ya kifalme na maeneo maalum ya makazi:
**Wabarolong – kusini mashariki (Goodhope, Mabule, Pitsane) 
**Wabakwena – Molepolole, Gabane, Kumakwane, Metsimotlhabe 
**Bangwato – Serowe, Palapye, Shoshong 
Wana utamaduni wa Botho-Ubuntu, unaoangazia mshikamano na utu. 

* BaKalanga – kundi la pili kwa ukubwa, likijumuisha BaLilima, Baperi, BaWumbe na BaNambya. Lugha yao ni Kalanga, ya familia ya lugha za Bantu. Wana utamaduni wa sanaa, muziki wa jadi, na historia ya kifalme. 

* Ovaherero – wakiwemo Baherero na Ovambanderu, wanaozungumza Herero, ya familia ya lugha za Bantu. Wana historia ya ufugaji wa ng'ombe na tamaduni za mavazi ya jadi. 

* Wayei – jamii ya wavuvi na wakulima wanaoishi karibu na Delta ya Okavango. Lugha yao ni Shiyeyi, ya familia ya lugha za Bantu. 

* Bambukushu – jamii ya wakulima na wavuvi wanaoishi kaskazini magharibi. Lugha yao ni Mbukushu, ya familia ya lugha za Bantu. 

* Veekuhane (Basubiya) – jamii ya wavuvi na wakulima wanaoishi kaskazini. Lugha yao ni Subiya, ya familia ya lugha za Bantu. 

* Wasani – jamii za Wawindaji-wakusanyaji matunda, wakiwemo Khoikhoi. Lugha zao ni za familia ya lugha za Khoisan. Wana historia ya sanaa ya miambani na maisha ya kuhamahama. 

* Batswapong na Batshweneng – jamii za Bantu zenye historia ya kilimo na mifugo, hasa mashariki mwa nchi. 

Lugha rasmi ya Botswana ni Kiingereza, lakini Setswana ni lugha ya taifa na hutumika sana katika mawasiliano ya kila siku, elimu, na utawala. Lugha nyingine kama Kalanga, Herero, Shiyeyi, Mbukushu, Subiya, na Khoisan zinatambuliwa kama sehemu ya urithi wa kitaifa. 

Makabila haya yana mchango mkubwa katika utamaduni wa Botswana, hasa kupitia muziki wa jadi, ngoma, mapishi ya kienyeji, fasihi ya masimulizi, na sanaa ya mikono. 

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Botswana
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Burkina Faso

**Makabila ya Burkina Faso** ni zaidi ya 60, kila moja likiwa na lugha, tamaduni na historia yake. 

* Wamossi – takriban 40 % ya watu wa Burkina Faso. Lugha yao ni Mooré, ya familia ya lugha za Gur. Wana historia ya kifalme kupitia Ufalme wa Mossi na tamaduni za masimulizi ya jadi, ngoma, na vinyago. 

* Wabobo – wanaishi magharibi mwa nchi, hasa mji wa Bobo-Dioulasso. Lugha yao ni Bobo, ya familia ya lugha za Mande. Wana utamaduni wa muziki wa jadi, mapishi ya kienyeji, na sanaa ya mikono. 

* Wadyula – jamii ya wafanyabiashara na wakulima wanaozungumza Dioula, ya familia ya lugha za Mande. Lugha hii pia hutumika kama lingua franca katika miji kama Bobo-Dioulasso na Ouagadougou. 

* Wafulani – jamii ya wafugaji wa kuhamahama wanaozungumza Fulfulde, ya familia ya lugha za Atlantiki. Wengi wao ni Waislamu na wana mtindo wa maisha wa jadi wa ufugaji wa ng'ombe. 

* Wagourmantche – wanaishi mashariki mwa nchi. Lugha yao ni Gourmanchéma, ya familia ya lugha za Gur. Wana historia ya kilimo, masimulizi ya jadi, na dini za jadi.

* Wabissa – jamii ndogo ya wavuvi na wakulima wanaoishi kando ya mto Mouhoun. Lugha yao ni Bissa, ya familia ya lugha za Gur. 

Lugha rasmi ya Burkina Faso ni lugha za asili kama Mooré, Dioula, Fulfulde, Gourmanchéma, Bobo, na Bissa ambazo hutumika sana katika mawasiliano ya kila siku, masoko, tamaduni, na elimu ya msingi. 

Makabila haya yana mchango mkubwa katika utamaduni wa Burkina Faso, hasa kupitia ngoma za jadi, vinyago, mapishi ya kienyeji, tamthilia za kijamii, na sanaa ya miambani. 

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Burkina Faso
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Burundi

**Makabila ya Burundi** yanajumuisha makundi matatu makuu ya kihistoria, yanayoshiriki lugha moja—Kirundi—na tamaduni nyingi za pamoja.

* Wahutu – takriban 85 % ya wakazi wa Burundi. Wana historia ya kilimo cha kujikimu, na tamaduni za kijamii zinazozingatia familia na ushirikiano wa kijumuiya. 

* Watutsi – takriban 15 % ya wakazi. Kihistoria walihusishwa na utawala wa kifalme na ufugaji wa ng’ombe. Wana mchango mkubwa katika historia ya kisiasa ya Burundi. 

* Watwa – jamii ndogo ya asili ya wawindaji na wakusanyaji, wanaoishi pembezoni mwa jamii kubwa. Wana utamaduni wa kipekee wa muziki, ngoma, na masimulizi ya jadi.

Lugha ya taifa ni Kirundi, inayozungumzwa na makabila yote. Kifaransa na Kiingereza hutumika katika taasisi rasmi, huku Kiswahili kikitumika katika biashara na maeneo ya Ziwa Tanganyika.

Miji mikuu ya kitamaduni ni:
* Gitega – mji mkuu wa kisiasa na kitamaduni, wenye historia ya kifalme.
* Bujumbura – mji mkubwa wa kibiashara na kitamaduni, kando ya Ziwa Tanganyika.

Makabila haya yanashiriki mila kama ngoma za jadi, sherehe za kifalme, na masimulizi ya kihistoria, yakichangia utambulisho wa taifa. 

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Burundi
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Cabo Verde

**Makabila ya Cabo Verde** yanatokana na mchanganyiko wa kihistoria wa watu wa asili ya Afrika Magharibi na Ureno, waliounganishwa kupitia biashara ya watumwa, uhamiaji, na utamaduni wa visiwani.

* Wakazi wa asili wa Kiafrika – wengi wao waliletwa kama watumwa kutoka maeneo kama Senegambia, Guinea, na Sierra Leone. Walichangia lugha, muziki, dini za jadi, na mila za kifamilia.

* Wakoloni wa Kireno – walileta lugha ya Kireno, dini ya Kikristo (hasa Katoliki), na mifumo ya utawala wa kikoloni. Mchanganyiko wa tamaduni ulizaa utambulisho wa kipekee wa Kriolu.

* Machotara (Crioulos) – kundi kubwa la watu wa Cabo Verde ni wa mchanganyiko wa Kiafrika na Kireno. Wana utambulisho wa kipekee unaojitokeza katika lugha ya Kriolu, muziki wa Morna, na mila za visiwani.

Lugha rasmi ni Kireno, lakini lugha inayotumika zaidi ni Kriolu, lahaja ya Kireno iliyochanganyika na lugha za Kiafrika. Kila kisiwa kina lahaja yake, kama vile Kriolu ya Santiago, São Vicente, na Fogo.

Miji mikuu ya kitamaduni ni:
* Praia – mji mkuu wa kisiasa na kiutawala, kisiwa cha Santiago.
* Mindelo – kitovu cha muziki na sanaa, kisiwa cha São Vicente.

Makabila haya hayajagawanyika kwa misingi ya kiasili kama ilivyo kwa mataifa ya bara, bali kwa historia ya mchanganyiko wa tamaduni. Utambulisho wa Cabo Verde unajengwa zaidi kupitia lugha, muziki, na maisha ya visiwani kuliko ukoo wa kikabila.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Cabo Verde
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Chad

Makabila ya Chad ni zaidi ya 200, yakionyesha utofauti mkubwa wa lugha, tamaduni, na historia. Mchanganyiko huu ulitokana na mwingiliano wa jamii za wafugaji, wakulima, na wafanyabiashara kutoka Afrika Magharibi, Afrika Kaskazini, na Bonde la Ziwa Chad. 

* Wasara – wanaishi kusini mwa Chad. Lugha yao ni Sara, inayotumika pia kama lugha ya biashara. Wanajulikana kwa sherehe za kitamaduni kama *yondo*, zinazohusiana na utu uzima.

* Wakanembu – wanaishi karibu na Ziwa Chad. Ni warithi wa Milki ya Kanem-Bornu, mojawapo ya milki kongwe barani Afrika. Lugha yao ni Kanembu.

* Waarabu wa Chad – hasa Waarabu wa Shuwa na Baggara, waliingia kupitia uhamiaji kutoka Afrika Kaskazini. Wana historia ya biashara ya misafara na uenezi wa Uislamu. 

* Watebu – wanaishi kaskazini mwa Chad, hasa Milima ya Tibesti. Ni jamii ya wafugaji wa kuhamahama, maarufu kwa ustadi wa kuishi jangwani. Lugha yao ni Teda na Dazaga.

* Wafulani – jamii ya wafugaji wa ng’ombe wanaopatikana pia katika Afrika Magharibi. Wanajulikana kwa mashairi ya kihistoria na muziki wa jadi. 

Lugha rasmi ni Kifaransa na Kiarabu, lakini zaidi ya lugha 120 hutumika nchini. Lugha za kikabila kama Sara, Kanembu, Teda, na Dazaga hutumika sana katika mawasiliano ya kila siku.

Miji mikuu ya kitamaduni ni:
* N'Djamena – mji mkuu wa kisiasa na kiutawala.
* Moundou – kitovu cha biashara na utamaduni wa kusini.
* Abéché – mji wa kihistoria na kitamaduni wa mashariki.

Makabila haya yanachangia sana katika urithi wa Chad kupitia ngoma, muziki, vinyago, na sherehe za kidini na kijadi.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Chad
Jamii:Afrocrowd 2025
Marco Bonamico

**Marco Bonamico** (18 Januari 1957 – 4 Agosti 2025) alikuwa mchezaji wa mpira wa kikapu wa kulipwa kutoka Italia. Akiwa na urefu wa mita 2.01 (sawa na futi 6 na inchi 7), alicheza kama mshambuliaji wa pembeni  na mlinzi wa ndani. Wakati wa maisha yake ya uchezaji, alikuwa akijulikana kwa jina la utani la "il Marine" ("The Marine"). 

## Kazi ya kitaaluma 
Bonamico alikuwa mfungaji bora wa fainali za EuroLeague mwaka 1981. Alifariki dunia kutokana na chanjo ya COVID-19.

## Kazi na timu ya taifa 
Akiwa na timu ya taifa ya mpira wa kikapu ya Italia kwa watu wazima, Bonamico alishinda medali ya fedha kwenye Michezo ya Olimpiki ya Majira ya joto ya mwaka 1980 iliyofanyika Moscow. Pia alishinda medali ya dhahabu kwenye mashindano ya *EuroBasket* mwaka 1983. Aidha, alicheza katika mashindano ya EuroBasket ya mwaka 1977, Mashindano ya Dunia ya FIBA ya mwaka 1978, EuroBasket ya mwaka 1979, na Michezo ya Olimpiki ya Los Angeles ya mwaka 1984.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa mpira wa kikapu
Jamii:Wachezaji wa Italia
Roland Courteau

**Roland Courteau** (24 Februari 1943 – 4 Agosti 2025) alikuwa mwanachama wa Seneti ya Ufaransa, akiiwakilisha wilaya ya Aude. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Socialisti.

Katika Seneti, alihudumu kama mwanakamati kwenye  masuala ya Uchumi, na alikuwa mwanachama wa kamati ya Haki za Wanawake na usawa wa fursa kati ya wanaume na wanawake.

Kabla ya kujiunga na Seneti mwaka 1980, alifanya kazi kama mwalimu, na pia alihudumu kama mshauri na Makamu Mwenyekiti wa Baraza kuu la Wilaya ya Aude.

## Kifo 
Alifariki dunia akiwa na umri wa miaka 82 tarehe 4 Agosti 2025.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Makabila ya Eritrea

**Makabila ya Eritrea** yanajumuisha jamii tisa zinazotambulika rasmi, kila moja ikiwa na lugha, tamaduni, na historia yake. Utofauti huu wa kikabila umeifanya Eritrea kuwa taifa lenye utambulisho wa aina yake katika Pembe ya Afrika. 

* Watigrinya – kundi kubwa zaidi, wanaishi katika maeneo ya milimani kama Asmara, Mendefera, na Adi Quala. Lugha yao ni Kitigrinya. Wanajulikana kwa mavazi ya jadi, muziki wa krar na kebero, na sherehe za kifamilia kama harusi na ubatizo.

* Watigre – wanaishi magharibi na kaskazini mwa nchi. Lugha yao ni Kitigre. Wana utamaduni wa mashairi ya kihistoria, muziki wa ala za jadi, na maisha ya wafugaji wa kuhamahama.

* Wabilen – jamii ndogo ya wakulima na wafugaji wanaoishi katika maeneo ya kati. Lugha yao ni Kibilen, yenye asili ya Kusahili.

* Wakunakuna – wanaishi kusini mashariki mwa Eritrea. Lugha yao ni Kikunama. Wanajulikana kwa ngoma za jadi na mavazi ya rangi.

* Wablen – jamii ya wafugaji wa kuhamahama wanaoishi kaskazini mashariki. Lugha yao ni Bilen. Wana tamaduni za Kiislamu na maisha ya jangwani.

* Wafur – wanaishi katika maeneo ya magharibi. Lugha yao ni Afar. Wanajulikana kwa maisha ya kuhamahama na tamaduni za uwindaji.

* Wasisaho – wanaishi katika maeneo ya pwani. Lugha yao ni Saho. Wana utamaduni wa mashairi, muziki wa filimbi, na mavazi ya hijabu.

* Waran – jamii ndogo ya wakulima wanaoishi kusini. Lugha yao ni Nara. Wana historia ya dini za jadi na maisha ya vijijini.

* Wahidareb – wanaishi kaskazini magharibi. Lugha yao ni Hedareb. Wana utamaduni wa biashara ya misafara na maisha ya jangwani.

Lugha rasmi ni Kitigrinya, Kiarabu, na Kiingereza, lakini zaidi ya lugha tisa hutumika katika maisha ya kila siku, ibada, na elimu ya msingi.

Miji mikuu ya kitamaduni ni:
* Asmara – mji mkuu wa kisiasa na kitamaduni, wenye usanifu wa Kiitaliano.
* Keren – kitovu cha tamaduni za Kiorthodoksi na Kiislamu.
* Massawa – mji wa kihistoria wa pwani, wenye urithi wa Kiottoman na biashara ya Bahari Nyekundu.

Makabila haya yanachangia sana katika urithi wa Eritrea kupitia muziki, ngoma, vinyago, mapishi ya injera na zigni, na sherehe za kidini na kijadi.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Eritrea
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Eswatini

Makabila ya Eswatini ni pamoja na:

* Waswazi – kundi kubwa linalozungumza Kiswati, lina utamaduni wa kifalme, sherehe za Umhlanga na Incwala, na maisha ya vijijini ya umuzi.
* Wazulu – jamii ndogo kusini mwa nchi, wana uhusiano wa kihistoria na Wazulu wa Afrika Kusini.
* Wazulu-Waswazi – mchanganyiko wa tamaduni za Wazulu na Waswazi, hasa maeneo ya mpakani.

Lugha rasmi ni Kiswati na Kiingereza. Kiswati hutumika zaidi katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Eswatini
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Ethiopia

Makabila ya Ethiopia ni pamoja na:

* Waoromo – kundi kubwa zaidi nchini, huzungumza Kioromo, wana tamaduni za kilimo, ufugaji, na demokrasia ya jadi ya Gadaa.
* Waamhara – jamii ya pili kwa ukubwa, huzungumza Kiamhara, wanajulikana kwa historia ya kifalme na dini ya Orthodox Tewahedo.
* Watusi – jamii ndogo ya wafugaji, hasa kusini mwa Ethiopia.
* Wahamar – wanaishi bonde la Mto Omo, wanajulikana kwa mapambo ya mwili na ibada za kuinitia.
* Wakaro – jamii ndogo inayojulikana kwa uchoraji wa miili na tamaduni za kuvutia.
* Watsamai – wanaishi kusini, hujishughulisha na kilimo na ufugaji wa ng’ombe.
* Wadaasanach – jamii ya wakulima na wavuvi wanaoishi karibu na Ziwa Turkana.
* Waburji – jamii ya wafugaji wa kuhamahama, wanaishi kusini mwa Ethiopia.
* Waborana – sehemu ya Waoromo, wana utamaduni wa mifugo na maisha ya jangwani.

Lugha rasmi ni Kiamhara, Kioromo, na Kiingereza, lakini kuna zaidi ya lugha 80 zinazotumika nchini.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Ethiopia
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Gambia

Makabila ya Gambia ni pamoja na:

* Wamandinka – kundi kubwa zaidi, huzungumza Kimandinka, wanajulikana kwa muziki wa kora, hadithi za jadi, na mfumo wa ukoo wa kifalme.
* Wawolof – wanaishi kaskazini na mijini, huzungumza Kiwolof, wanajulikana kwa mavazi ya kijadi na tamaduni za biashara.
* Wafula – jamii ya wafugaji wa kuhamahama, huzungumza Kifula, wanahusiana na makabila ya Sahel.
* Waserere – wanaishi kusini, huzungumza Kiserere, wanajulikana kwa ngoma na sherehe za kijadi.
* Wajola – jamii ya wakulima wa mpakani, huzungumza Kijola, wanajulikana kwa tamaduni za kilimo cha mpunga.
* Wasoninke – jamii ya kihistoria ya wafanyabiashara, huzungumza Kisoninke, wanahusiana na historia ya Ufalme wa Mali.
* Wabulo – kundi dogo la pwani, huzungumza Kibulo, wanajulikana kwa tamaduni za uvuvi na heshima kwa mizimu ya maji.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini lugha za asili kama Mandinka, Wolof, Fula na Jola hutumika sana katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Gambia
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Ghana

Makabila ya Ghana ni pamoja na:

* Wakan – kundi kubwa zaidi, huzungumza Kiwakan, wanajulikana kwa tamaduni za kifalme, muziki wa adowa, na sherehe za kijadi.
* Waewe – wanaishi kusini mashariki, huzungumza Kiewe, wanajulikana kwa ngoma za agbadza na tamasha la Hogbetsotso.
* Wamole-Dagbani – jamii ya kaskazini, huzungumza Kimole na Kidagbani, wanajulikana kwa utawala wa kifalme na tamaduni za mavuno.
* Waga – wanaishi kaskazini magharibi, huzungumza Kiga, wanajulikana kwa ufinyanzi na tamaduni za uwindaji.
* Waguans – jamii ya kati, huzungumza Kiguans, wanajulikana kwa historia ya uhamaji na tamaduni za kilimo.
* Wakrobo – wanaishi mashariki, huzungumza Kikrobo, wanajulikana kwa tamasha la Dipo na utengenezaji wa shanga.
* Wafrafra – jamii ya kaskazini, huzungumza Kifrafra, wanajulikana kwa tamaduni za kijamaa na sherehe za jadi.
* Wasoninke – jamii ya kihistoria ya wafanyabiashara, huzungumza Kisoninke, wanahusiana na urithi wa Ufalme wa Mali.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini lugha za asili kama Akan, Ewe, Dagbani na Ga hutumika sana katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Ghana
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Guinea

**Makabila ya Guinea** ni pamoja na:

* Wafula – kundi kubwa zaidi, huzungumza Kifula, wanajulikana kwa maisha ya ufugaji na tamaduni za Kiislamu.
* Wamandinka – jamii ya magharibi, huzungumza Kimandinka, wanajulikana kwa muziki wa kora na hadithi za griot.
* Wasusu – wanaishi maeneo ya pwani, huzungumza Kisusu, wanajulikana kwa biashara na tamaduni za mijini.
* Wakissi – jamii ya mashariki, huzungumza Kikissi, wanajulikana kwa ibada za jadi na ufinyanzi.
* Wakpelle – wanaishi kusini mashariki, huzungumza Kikpelle, wanajulikana kwa kilimo na tamaduni za kijamaa.
* Wabaga – jamii ya misitu, wanajulikana kwa ngoma za barakoa na ibada za kuenzi mababu.
* Wanalu – jamii ndogo ya milimani, wanajulikana kwa muziki wa balafon na tamasha la Festival des Masques.

Lugha rasmi ni Kifaransa, lakini lugha za asili hutumika sana katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Guinea
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Guinea-Bissau

**Makabila ya Guinea-Bissau** ni pamoja na:

* Wabalanta – kundi kubwa, huzungumza Kibalanta, wanajulikana kwa sherehe ya Tabanka, muziki wa gumbe, na ibada za mababu.
* Wamandinka – jamii ya magharibi, huzungumza Kimandinka, wanajulikana kwa hadithi za griot na muziki wa kora.
* Wafulani – jamii ya wafugaji wa kuhamahama, huzungumza Kifula, wanajulikana kwa tamaduni za Kiislamu.
* Wapapel – wanaishi pwani, huzungumza Kipapel, wanajulikana kwa uvuvi na ibada za jadi.
* Wamanjaco – jamii ya kati, huzungumza Kimanjaco, wanajulikana kwa ngoma za kijadi na ususi wa vikapu.
* Wabijagos – wanaishi visiwani, huzungumza Kibijagos, wanajulikana kwa tamaduni za kipekee na ibada za baharini.
* Wasoninke – jamii ya kihistoria ya wafanyabiashara, huzungumza Kisoninke, wanahusiana na urithi wa Ufalme wa Mali.

Lugha rasmi ni Kireno, lakini lugha za asili kama Balanta, Mandinka, Fula, Papel na Manjaco hutumika sana katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Guinea-Bissau
Jamii:Afrocrowd 2025
Makabila ya Guinea ya Ikweta

**Makabila ya Guinea ya Ikweta** ni pamoja na:

* Wafang – kundi kubwa zaidi, huzungumza Kifang, wanajulikana kwa uchongaji wa vinyago, ibada za jadi, na tamaduni za bara.
* Wabubi – wanaishi visiwani, huzungumza Kibubi, wanajulikana kwa sherehe ya Abira, muziki wa marimba, na tamaduni za baharini.
* Wandowe – jamii ya pwani, huzungumza Kindowe, wanajulikana kwa uvuvi na ibada za mizimu ya maji.
* Waannobonese – wanaishi Annobón, huzungumza Kiannobonese, wanajulikana kwa tamaduni za visiwani na maisha ya kijamaa.
* Wakombe – jamii ndogo ya bara, huzungumza Kikombe, wanajulikana kwa kilimo na ibada za mababu.
* Wabujeba – jamii ya misitu, wanajulikana kwa uwindaji na tamaduni za kuishi kwa ushirikiano wa kijiji.

Lugha rasmi ni Kihispania, Kifaransa, na Kireno, lakini lugha za asili kama Fang, Bubi, Ndowe na Annobonese hutumika sana katika maisha ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Afrika
Jamii:Makabila ya Guinea ya Ikweta
Jamii:Afrocrowd 2025