Rasilimali za maji

## Rasilimali za maji 
**Rasilimali za maji** ni maliasili ya maji ambayo yanaweza kuwa muhimu kwa binadamu, kwa mfano kama chanzo cha maji ya kunywa au maji ya umwagiliaji. Rasilimali hizi zinaweza kuwa maji salama kutoka kwa vyanzo vya asili, au maji yanayotengenezwa kwa njia ya kiholela kutoka kwa vyanzo vingine, kama vile kutoka kwa maji machafu au maji yaliyosafishwa (maji ya chumvi). Asilimia 97 ya maji duniani ni maji ya chumvi na asilimia tatu tu ni maji safi; zaidi ya theluthi mbili ya hii imegandishwa kwenye barafu na sehemu za barafu.  Maji safi yaliyosalia yasiyogandishwa hupatikana hasa kama maji ya ardhini, kukiwa na sehemu ndogo tu iliyopo juu ya ardhi au angani.  Vyanzo vya asili vya maji safi ni pamoja na maji yaliyogandishwa, maji ya chini ya ardhi, maji ya juu ya ardhi, na chini ya mtiririko wa mto. Watu hutumia rasilimali za maji kwa shughuli za kilimo, kaya na viwandani.

Rasilimali za maji ziko chini ya tishio kutokana na masuala mengi. Baadhi yao ni uhaba wa maji, uchafuzi wa maji, migogoro ya maji na mabadiliko ya hali ya hewa. Maji safi kimsingi ni rasilimali inayoweza kurejeshwa. Hata hivyo, ugavi duniani wa maji chini ya ardhi unapungua kwa kasi. Upungufu wa maji chini ya ardhi (au overdrafting) unatokea kwa mfano katika Asia, Amerika ya Kusini na Amerika Kaskazini.

## Vyanzo vya asili vya maji safi 
Vyanzo vya asili vya maji safi hujumuisha maji ya juu ya ardhi, chini ya mtiririko wa mto, chini ya ardhi na maji yaliyoganda.

### Maji ya juu 
Maji ya juu ya ardhi ni maji yaliyo katika mto, ziwa au ardhi oevu ya maji safi. Maji ya uso huongezwa na kunyesha na kupotea kwa njia ya maji kutoka kwa bahari, uvukizaji, uvukizi na uwekaji upya wa maji chini ya ardhi. Pembejeo pekee la asili kwa mfumo wowote wa maji ya uso ni mvua ndani ya mkondo wake wa maji. Jumla ya kiasi cha maji katika mfumo huo wakati wowote pia inategemea mambo mengine mengi. Mambo haya ni pamoja na uwezo wa kuhifadhi katika maziwa, ardhi oevu na hifadhi za maji, upenyezaji wa udongo chini ya hifadhi hizi, sifa za mtiririko wa ardhi katika eneo la maji, muda wa mvua na viwango vya uvukizi wa ndani. Sababu hizi zote pia huathiri uwiano wa kupoteza maji.

Binadamu mara nyingi huongeza uwezo wa kuhifadhi kwa kujenga mabwawa na kuyapunguza kwa kutiririsha ardhi oevu. Wanadamu mara nyingi huongeza viwango vya mtiririko na kasi kwa kuweka maeneo na kuelekeza mtiririko wa mkondo.

Maji ya asili ya uso yanaweza kuongezwa kwa kuagiza maji ya uso kutoka kwa maji mengine kupitia mfereji au bomba.

Brazili inakadiriwa kuwa na usambazaji mkubwa zaidi wa maji safi ulimwenguni, ikifuatwa na Urusi na Kanada.

### Maji ya ardhini 
Maji ya ardhini ni maji yaliyo chini ya uso ya Dunia katika nafasi za matundu ya miamba na udongo, na pia katika kuvunjika kwa miamba. Karibu asilimia 30 ya maji safi yanayopatikana kwa urahisi ulimwenguni ni maji ya ardhini. Sehemu ya mawe isiyounganishwa inaitwa chemichemi wakati inaweza kutoa kiasi kinachoweza kutumika cha maji. Maji ya chini ya ardhi hutolewa tena kutoka kwa uso ya ardhi; yanaweza kumwagika kutoka juu ya uso kwa asili kwenye chemchemi ya maji, na yanaweza kuunda ardhi oevu. Maji ya ardhi  mara nyingi hutolewa ili kutumika katika kilimo, manispaa, na viwandani kwa kujenga na kuendesha visima vya uchimbaji.

Kwa kawaida, maji ya chini ya ardhi hufikiriwa kuwa maji yanayotiririka kupitia chemichemi za kina kifupi, lakini, kwa maana ya kiufundi, yanaweza pia kuwa na unyevu wa udongo, udongo ulioganda, maji yasiyohamishika kwenye mwamba wa chini  wa upenyezaji, na maji ya kina kirefu ya mvuke  Maji ya chini ya ardhi yanakisiwa kutoa ulainisho ambao unaweza kuathiri mwendo wa hitilafu. Kuna uwezekano kwamba sehemu kubwa ya uso chini ya Dunia ina maji, ambayo yanaweza kuchanganywa na vimiminika vingine katika baadhi ya matukio.

#### Chini ya mtiririko wa mto 
Katika kipindi chote cha mto, jumla ya kiasi cha maji yanayosafirishwa chini ya mkondo mara nyingi itakuwa mchanganyiko wa mtiririko wa maji bure unaoonekana pamoja na mchango mkubwa unaopita kwenye miamba na mashapo ambayo chini ya mto na uwanda wake wa mafuriko unaoitwa hyporheic zone. Kwa mito mingi katika mabonde makubwa, sehemu hii isiyoonekana ya mtiririko inaweza kuzidi sana mtiririko unaoonekana. Ukanda wa hyporheic mara nyingi huunda kiolesura chenye nguvu kati ya maji ya uso na maji ya ardhini kutoka kwenye chemichemi, kubadilishana mtiririko kati ya mito na vyanzo vya maji ambavyo vinaweza kujaa au kuisha kabisa. Hii ni muhimu sana katika maeneo ya karst ambapo mashimo ya sufuria na mito ya chini ya ardhi ni ya kawaida.

## Vyanzo bandia vya maji yanayotumika 
Kuna vyanzo kadhaa vya bandia vya maji safi. Moja ni maji machafu yaliyotibiwa (maji yaliyorejeshwa). Nyingine ni jenereta za maji za angahewa. Maji ya bahari yaliyotiwa chumvi ni chanzo kingine muhimu. Ni muhimu kuzingatia madhara ya kiuchumi na kimazingira ya teknolojia hizi..

### Utumiaji tena wa maji machafu 
Urejeshaji wa maji ni mchakato wa kubadilisha maji machafu ya manispaa au maji taka na maji taka ya viwandani kuwa maji ambayo yanaweza kutumika tena kwa madhumuni anuwai. Pia huitwa utumiaji wa maji machafu, utumiaji tena wa maji au utayarishaji wa maji. Kuna aina nyingi za kutumia tena. Maji yanaweza kutumiwa tena katika miji au kwa umwagiliaji katika kilimo. Aina zingine za utumiaji upya ni matumizi ya mazingira, matumizi ya viwandani, na matumizi ya maji ya kunywa tena. Utumizi tena unaeza kujumuisha umwagiliaji wa bustani na mashamba ya kilimo au kujaza maji ya uso na maji ya ardhini. Maji yaliyotumika tena hutumikia mahitaji mbalimbali katika makazi kama vile kusafisha vyoo, biashara, na viwanda. Maji machafu yanawza kutibiwa ili kufikia viwango vya maji ya kunywa. Kuingiza maji yaliyorejeshwa kwenye mfumo wa usambazaji wa maji yanajulikana kama utumiaji wa maji wa moja kwa moja. Hata hivyo, kukunywa maji yaliyorudishwa si jambo la kawaida. Kutumia tena maji machafu ya manispaa yaliyosafishwa kwa umwagiliaji ni utaratibu ulioanzishwa kwa muda mrefu, hasa hivyo katika nchi kame. Kutumia tena maji machafu kama sehemu ya usimamizi endelevu wa maji huruhusu maji kubaki kuwa chanzo mbadala cha maji kwa shughuli za binadamu. Hii inaweza kupunguza uhaba. Pia hupunguza shinikizo kwenye maji ya ardhini na vyanzo vingine vya asili vya maji.

### Kuondoa chumvi kwenye maji ya chumvi 
Hii ni mchakato ambao huondoa vipengele vya madini kutoka kwa maji ya chumvi.   [1] Mfano mmoja ni kuondoa chumvi kwenye udongo. Hii ni muhimu kwa kilimo. Kuondoa chumvi katika maji ya chumvi inawezekana, hasa maji ya bahari, ili kutengeneza maji yakutimiwa na binadamu au umwagiliaji. Meli nyingi za baharini na nyambizi hutumia mchakato huu. Maslahi ya kisasa katika kuondoa chumvi hulenga zaidi utoaji wa maji safi kwa matumizi ya binadamu kwa gharama nafuu. Pamoja na maji machafu yaliyorejeshwa, ni mojawapo ya rasilimali chache za maji zisizotegemea mvua.

Kwa sababu ya matumizi yake ya nishati, kusafisha maji ya bahari kwa ujumla ni ghali zaidi kuliko maji safi kutoka kwa uso wa maji au chini ya ardhi, kuchakata maji na kuhifadhi maji; hata hivyo, njia hizi mbadala hazipatikani kila mara na kupungua kwa hifadhi ni tatizo kubwa duniani kote..  Michakato ya uondoaji chumvi hutumia njia za joto (katika hali ya kunereka) au mbinu za utando.

### Utafiti katika chaguzi nyingine 
Watafiti walipendekeza kunasa hewa juu ya bahari ambayo "itaongeza kwa kiasi kikubwa maji safi kupitia kunasa hewa yenye unyevunyevu juu ya bahari" ili kushughulikia sasa na, hasa, uhaba wa maji/usalama wa siku zijazo.

Utafiti wa mwaka 2021 ulipendekeza vifaa dhahania vya kuvuna maji vinavyoweza kubebeka vinavyotumia nishati ya jua. Hata hivyo, kizazi kama hicho cha nje ya gridi wakati mwingine kinaweza "kudhoofisha juhudi za kuunda miundombinu ya kudumu ya bomba" miongoni mwa matatizo mengine.

## Matumizi ya maji 
Kiasi cha jumla cha maji yanayopatikana wakati wowote ni muhimu kuzingatia. Kwa mfano, mashamba mengi yanahitaji kiasi kikubwa cha maji katika chemchemi, na hakuna maji wakati wa baridi. Watumiaji wengine wana hitaji endelevu la maji, kama vile mtambo wa kuzalisha umeme unaohitaji maji kwa ajili ya kupoeza. Kwa muda mrefu, wastani wa kiwango cha mvua ndani ya eneo la maji ni kiwango cha juu cha matumizi ya wastani ya maji ya asili kutoka kwenye eneo hilo la maji.

### Kilimo na umwagiliaji 
Umwagiliaji ni desturi ya kutumia kiasi kinachodhibitiwa cha maji kwenye ardhi ili kusaidia kukuza mimea, mimea ya mazingira, na nyasi. Umwagiliaji umekuwa kipengele muhimu cha kilimo kwa zaidi ya miaka 5,000 na umeendelezwa na tamaduni nyingi duniani kote. Umwagiliaji husaidia kukuza mazao, kudumisha mandhari, na kurejesha udongo ulioharibiwa katika maeneo kavu na wakati wa mvua za chini ya wastani. Mbali na matumizi haya, umwagiliaji pia hutumiwa kulinda mazao dhidi ya baridi, kukandamiza ukuaji wa magugu katika mashamba ya nafaka, na kuzuia uimarishaji wa udongo. Pia hutumika kupoza mifugo, kupunguza vumbi, kutupa maji taka na kusaidia shughuli za uchimbaji madini. Mifereji ya maji, ambayo inahusisha kuondolewa kwa maji ya uso na chini ya uso kutoka mahali fulani, mara nyingi hujifunza kwa kushirikiana na umwagiliaji.

Njia kadhaa za umwagiliaji hutofautiana katika jinsi maji hutolewa kwa mimea. Umwagiliaji wa uso, pia unajulikana kama umwagiliaji wa mvuto, ni aina ya zamani zaidi ya umwagiliaji na imekuwa ikitumika kwa maelfu ya miaka. Katika umwagiliaji wa vinyunyizio, maji hutolewa kwa bomba hadi sehemu moja au zaidi ya kati ndani ya shamba na kusambazwa kwa vifaa vya juu vya shinikizo la juu. Umwagiliaji wa matone ni mfumo unaosambaza maji chini ya shinikizo la chini kupitia mtandao wa bomba na kuitumia kama utiririshaji mdogo kwa kila mmea. Hutumia shinikizo kidogo na mtiririko wa maji kuliko umwagiliaji wa kunyunyizia maji. Umwagiliaji kwa njia ya matone hupeleka maji moja kwa moja kwenye eneo la mizizi ya mimea. Umwagiliaji umetumika katika mazao ya shamba katika maeneo yenye maji mengi kwa miaka mingi. Inajumuisha kuinua maji kwa njia ya bandia ili kulainisha udongo chini ya eneo la mizizi ya mimea.

### Viwanda 
Inakadiriwa kuwa 22% ya maji duniani kote hutumiwa katika viwanda.  Watumizi wakuu wa viwandani ni  mabwawa ya kuzalisha umememaji, mitambo ya kuzalisha umeme wa joto, ambayo hutumia maji kwa ajili ya kupoeza, viwanda vya kusafisha mafuta, ambayo hutumia maji katika michakato ya kemikali, na viwanda vya kutengeneza, vinavyotumia maji kuyeyusha vitu. Uondoaji wa maji unaweza kuwa juu sana kwa tasnia fulani, lakini matumizi kwa ujumla ni ya chini sana kuliko yale ya kilimo.

Maji hutumiwa katika uzalishaji wa nishati mbadala. Umeme wa maji hupata nishati kutoka kwa nguvu ya maji yanayotiririka ili kuendesha tabo iliyounganishwa na jenereta. Umeme huu wa maji ni chanzo cha nishati mbadala cha gharama ya chini, kisichochafua mazingira. Hatimaye, nishati katika mtambo wa kuzalisha umeme wa maji hutolewa na jua. Joto kutoka kwa jua huvukiza maji, ambayo huganda kama mvua katika miinuko ya juu na kutiririka kuteremka. Mitambo ya kuzalisha umeme ya pampu ya hifadhi pia ipo, ambayo hutumia umeme wa gridi kusukuma maji kupanda wakati mahitaji ni ya chini, na kutumia maji yaliyohifadhiwa kuzalisha umeme wakati mahitaji ni makubwa.

Mitambo ya kuzalisha umeme wa joto kwa kutumia minara ya kupoeza ina matumizi ya juu, karibu sawa na uondoaji wake, kwani maji mengi yaliyotolewa huvukiza kama sehemu ya mchakato wa kupoeza. Uondoaji, hata hivyo, ni wa chini kuliko katika mifumo ya kupoeza mara moja.

Maji pia hutumika katika michakato mingi ya viwanda mikubwa, kama vile uzalishaji wa nishati ya joto, usafishaji wa mafuta, uzalishaji wa mbolea na matumizi mengine ya mimea ya kemikali, na uchimbaji wa gesi asilia kutoka kwa mwamba wa shale. Utoaji wa maji ambayo hayajatibiwa kutoka kwa matumizi ya viwandani ni uchafuzi wa mazingira. Uchafuzi unajumuisha vimumunyisho vilivyotolewa na kuongezeka kwa joto la maji.

### Maji ya kunywa na matumizi ya nyumbani 
Inakadiriwa kuwa 8% ya matumizi ya maji duniani kote ni kwa matumizi ya nyumbani. Kati ya hao, watu milioni 159 duniani kote hunywa maji moja kwa moja kutoka kwenye vyanzo vya maji ya juu ya ardhi, kama vile maziwa na vijito. Maji ya kunywa yasiyo salama husababisha vifo milioni 1.2 kwa mwaka kulingana na Benki ya Dunia.

## Changamoto na vitisho 
### Uhaba wa maji 
Uhaba wa maji (unaohusiana kwa karibu na shida ya maji au shida ya maji) ni ukosefu wa rasilimali za maji safi ili kukidhi mahitaji ya kawaida ya maji. Kuna aina mbili za uhaba wa maji. Moja ni ya kimwili. Nyingine ni uhaba wa maji kiuchumi.  Uhaba wa maji kimwili ni wakati hakuna maji ya kutosha kukidhi mahitaji yote. Hii inajumuisha maji yanayohitajika kwa mifumo ikolojia kufanya kazi. Mikoa yenye hali ya hewa ya jangwa mara nyingi inakabiliwa na uhaba wa maji. Asia ya Kati, Asia Magharibi, na Afrika Kaskazini ni mifano ya maeneo kame. Uhaba wa maji kiuchumi unatokana na ukosefu wa uwekezaji katika miundombinu au teknolojia ya kuteka maji kutoka mito, vyanzo vya maji, au vyanzo vingine vya maji. Pia hutokana na uwezo dhaifu wa binadamu kukidhi mahitaji ya maji.

### Uchafuzi wa maji 
Uchafuzi wa maji  ni uchafuzi wa miili ya maji, yenye athari mbaya kwa matumizi yao. Kwaida huwa ni matokeo ya shughuli za binadamu. Mito ya maji ni pamoja na maziwa, mito, bahari, chemichemi, hifadhi na maji ya chini ya ardhi. Uchafuzi wa maji hutokea wakati uchafu unachanganyika na vyanzo hivi vya maji. Vichafuzi vinaweza kutoka kwa mojawapo ya vyanzo vinne vikuu. Haya ni mifereji ya maji taka, shughuli za viwandani, shughuli za kilimo, na mtiririko wa maji mijini ikijumuisha maji ya dhoruba. Uchafuzi wa maji unaweza kuathiri maji ya uso au maji ya chini ya ardhi. Aina hii ya uchafuzi wa mazingira inaweza kusababisha matatizo mengi. Moja ni uharibifu wa mifumo ikolojia ya majini. Nyingine ni kueneza magonjwa yanayotokana na maji wakati watu wanatumia maji machafu kwa kunywa au kunyunyizia maji. Uchafuzi wa maji pia hupunguza huduma za mfumo wa ikolojia kama vile maji ya kunywa yanayotolewa na rasilimali ya maji.

### Migogoro ya maji 
Migogoro ya maji hurejelea vurugu au migogoro inayohusishwa na ufikiaji, au udhibiti wa rasilimali za maji, au matumizi ya mifumo ya maji au maji kama silaha au majeruhi wa migogoro. Neno vita vya majini linatumika kwa mazungumzo katika vyombo vya habari kwa baadhi ya mizozo kuhusu maji, na mara nyingi huwa na mipaka zaidi katika kuelezea mzozo kati ya nchi, majimbo au vikundi kuhusu haki za kupata rasilimali za maji. Umoja wa Mataifa unatambua kwamba migogoro ya maji inatokana na kupingana kwa maslahi ya watumiaji wa maji, ya umma au ya kibinafsi. Migogoro mingi ya maji inaonekana katika historia, ingawa mara chache huwa ni vita vya kitamaduni vinavyopiganwa juu ya maji pekee.  Badala yake, maji kwa muda mrefu yamekuwa chanzo cha mvutano na moja ya sababu za migogoro. Migogoro ya maji hutokea kwa sababu kadhaa, ikiwa ni pamoja na migogoro ya eneo, kupigania rasilimali, na manufaa ya kimkakati.

### Mabadiliko ya hali ya hewa 
Madhara ya mabadiliko ya hewa yanayofungamana na maji yanaathiri usalama wa maji wa watu kila siku. Zinajumuisha mvua kubwa ya mara kwa mara na kali ambayo huathiri mzunguko, ukubwa na muda wa mafuriko. Pia ukame unaweza kubadilisha jumla ya kiasi cha maji safi na kusababisha kupungua kwa hifadhi ya maji chini ya ardhi, na kupunguza utiririshaji wa maji chini ya ardhi. Kupungua kwa ubora wa maji kutokana na matukio makubwa kunaweza pia kutokea pamoja na kuyeyuka kwa kasi ya barafu.

### Uingizaji wa maji chini ya ardhi 
Ugavi duniani wa maji chini ya ardhi unapungua kwa kasi. Upungufu wa maji chini ya ardhi unatokea kwa mfano katika bara za Asia, Amerika ya Kusini na Amerika Kaskazini. Bado haijulikani ni kiasi gani usasishaji asilia unasawazisha matumizi haya, na kama mifumo ekolojia inatishiwa.

## Usimamizi wa rasilimali za maji 
Usimamizi wa rasilimali za maji ni shughuli ya kupanga, kuendeleza, kusambaza na kusimamia matumizi bora ya rasilimali za maji. Ni kipengele cha usimamizi wa mzunguko wa maji. Uga wa usimamizi wa rasilimali za maji itabidi uendelee kuendana na masuala ya sasa na yajayo yanayokabili ugawaji wa maji. Kwa sababu ya mwongezo wa  kutokuwa na uhakika wa mabadiliko ya hali ya hewa duniani, ufanyaji maamuzi huu utakuwa mgumu zaidi. Kuna uwezekano kwamba mabadiliko ya hali ya hewa yanayoendelea yatasababisha hali ambazo hazijapatikana. Kwa hiyo, mikakati mbadala ya usimamizi, ikijumuisha mbinu shirikishi na uwezo wa kukabiliana na hali hiyo inazidi kutumika kuimarisha maamuzi ya maji.

Kimsingi, mipango ya usimamizi wa rasilimali za maji inazingatia mahitaji yote yanayoshindana ya maji na inalenga kutenga maji kwa misingi ya usawa ili kukidhi matumizi na mahitaji yote. Kama ilivyo kwa usimamizi mwingine wa rasilimali, hii haiwezekani kiutendaji kwa hivyo ni lazima watoa maamuzi wape kipaumbele masuala ya uendelevu, usawa na uboreshaji wa vipengele ili kufikia matokeo yanayokubalika. Moja ya kero kubwa kwa rasilimali za maji katika siku zijazo ni uendelevu wa mgao wa sasa na wa baadaye wa rasilimali za maji.

Lengo la sita la Maendeleo Endelevu lina shabaha inayohusiana na usimamizi wa rasilimali za maji: "Lengo la 6.5: Ifikapo 2030, tekeleza usimamizi jumuishi wa rasilimali za maji katika ngazi zote, ikijumuisha kupitia ushirikiano wa kuvuka mipaka inavyofaa."