Ufeministi nchini Zambia

**Ufeministi nchini Zambia** unajumuisha juhudi zilizopangwa za kuboresha haki za wasichana na wanawake nchini Zambia. Hata hivyo, ilikuwa katika miaka ya 1960 na 1970 ambapo vuguvugu la kisasa la utetezi wa haki za wanawake lilianza kupata nguvu nchini Zambia kupitia uanzishwaji wa vikundi kama vile Ligi ya Wanawake ya Zambia  na vuguvugu zingine zinazohusiana na zilizopangwa kimaudhui katika nyanja tofauti, yaani, wizara za wanawake chini ya wizara zinazoshughulikia masuala ya kazi.

## Historia 
Vuguvugu la kutetea haki za wanawake nchini Zambia limechangiwa na ukoloni wa zamani wa nchi hiyo, mila za kitamaduni na hali ya kisiasa. Kabla ya ukoloni, wanawake walikuwa na mamlaka makubwa ya kiuchumi na kijamii, lakini ukoloni ulimomonyoa haki hizi. 

Kabla ya ukoloni, wanawake daima wamekuwa na misingi imara ya kiuchumi na kijamii. Tamaduni mbalimbali zinakatisha tamaa wanawake wa Zambia kushiriki katika utawala. Kutokana na kutengwa katika michakato ya kufanya maamuzi, wanawake wengi huishia katika umaskini katika maisha yao yote. Kinyume chake, kuna wanawake wengine ambao wamechukua fursa ya mwelekeo uliopo kuanzisha mikakati iliyoratibiwa inayolenga kubadilisha fikra potofu zilizopo ili kujiwezesha kiuchumi. Juhudi kama hizo hazikuanza wakati shughuli za NGOs nchini zilipoanza lakini zinaweza kufuatiliwa nyuma katika miongo kadhaa ya kupigania uhuru ambapo wanawake walishiriki katika ghasia dhidi ya mamlaka za kikoloni. Kwa mfano, Julia Mulenga na Mary Mwango walikuwa miongoni mwa wanawake wengi jasiri waliojitolea maisha yao kwa ajili ya kuboresha ubinadamu wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyoongozwa na vuguvugu la ukombozi wa kitaifa dhidi ya walowezi kufurahia mapendeleo ya kiuchumi kwa kuwagharimu raia wa kawaida.

**Haki ya wanawake na ushiriki wa kiraia**
Ingawa wanawake wa Zambia walipewa haki ya kupiga kura mwaka 1964, ushiriki wao wa kisiasa ulikuwa bado mdogo. Katika miaka michache iliyopita, kumekuwa na ongezeko la ushiriki wa wanawake katika siasa huku wanawake wengi zaidi wakigombea nyadhifa za kuchaguliwa na vile vile kuchukua viti vya kufanya maamuzi. Mashirika haya, k.m., Jukwaa la Wanawake na Zambia National Women's Lobby, yamekuwa yakipigania uwezeshaji wa wanawake katika siasa.

Kuna historia ndefu ya mateso na ushindi nyuma ya haki za kupiga kura za wanawake na ushiriki wa kisiasa nchini Zambia. Wanawake kama vile Julia Mulenga na Mary Mwango walishiriki katika kupigania haki ya wanawake ya kupiga kura kati ya miaka ya 1960 na 1970. Wanawake wa Zambia walipata haki ya kupiga kura baada ya nchi hiyo kukombolewa kutoka kwa utawala wa kikoloni mwaka 1964 ingawa ni wachache waliojitokeza kwenye vituo vya kupigia kura kwa sababu wanaume wengi waliamini kwamba hawakuwa na akili za kutosha kushiriki katika masuala hayo au kwa sababu ilikuwa vigumu kwao kutokana na ujinga uliosababishwa na ukosefu wa elimu ya kutosha na vyanzo vya kutosha vinavyowapatia.

Lobi ya Kitaifa ya Wanawake ya Zambia (ZNWL) ilianzishwa mwaka 1991 ili kukuza ushiriki wa wanawake katika siasa. Mashirika kama vile Jukwaa la Wanawake na Baraza la Kuratibu Mashirika Yasiyo ya Kiserikali (NGOCC) pia yametetea uwezeshaji wa wanawake kisiasa.

Umoja wa Wanawake wa UNIP uliundwa mwaka wa 1964 ili kusaidia katika ushiriki wa kisiasa wa wanawake na si hili tu bali usawa wa kijinsia na ulisaidia katika kuwawezesha wanawake kisiasa. Inatenda kupitia mfumo wa usawa wa kijinsia kwa hivyo inajumuisha programu za elimu zinazohusiana na aina hii ya shida zikiwemo zile za jinsi ya kujitegemea kifedha kwa sababu wakati mwingine wanaume huwadhulumu wake zao au binti zao katika hali kama hizo ingawa wana taaluma tofauti mtawaliwa kuhusiana na nyanja zingine za maisha kama vile uchumi, fedha, sheria n.k. Shirika hili pia lina kitu kingine ambacho kinatafuta kurekebisha vipengele vilivyokombolewa vinavyolenga kuhakikisha uendelevu ndani yake pamoja na kuunda nyakati mpya katika nyanja zote ndani ya nchi moja mapema iwezekanavyo kwa kutoa taarifa muhimu na usaidizi kwao wakati wowote inapohitajika.

Violet Sampa, Mary Mwango, Vera Chiluba, na Inonge Wina ni wanawake mashuhuri katika ulingo wa kisiasa wa Zambia. Hapo awali, mwanamke wa kwanza kuwania kiti cha ubunge alikuwa Sampa mwaka 1968. Kwa upande mwingine, alikua Spika mwanamke wa Bunge katika elfu mbili. 

## Marejeo 
Jamii:Historia ya Zambia
Jamii:wanawake
Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania