open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiunzi nje

[thumb|200px|[Kichwa cha sisimizi: Chitini]]
**Kiunzi nje** ni ganda au ngozi imara inayobeba na kulinda mwili wa mnyama kwa nje, si kwa ndani kama kiunzi cha mifupa. 

## Wadudu na arthropodi 
Ni hasa wanyama wa ngeli ya arthropodi kama vile wadudu, buibui na kaa wenye kiunzi nje imara ya chitini. 

Tofauti ni matumbawe ambao wanakaa pamoja kwa vikundi vikubwa ilhali kila mmoja anajijengea kihunzi nje kidogo na viunzi hivyo vinabaki baada ya tumbawe kufa lakini wengine hujenga juu ya viunzi vya watangulizi: hivi kujenga mwamba tumbawe ambaye yamekuwa chanzo cha visiwa vingi.

Kwa mnyama mdogo kiunzi hicho bado ni laini lakini kinazidi kuwa kigumu. Baada ya muda kama mnyama anaendelea kukua ganda hili gumu linakuwa dogo. Hapo wanyama wenye kiunzi nje hutupa ganda na kukuza ngozi mpya itakayokuwa gumu tena.

## Watu na kiunzi nje 
Watu walianza kuiga mfumo wa wadudu kwa kujitengenezea aina ya kiunzi nje. 

Tangu kale wanajeshi waliwahi kuvaa suti za chuma au bapa mbalimbali za metali zilizokinga kifua, kichwa na tumbo. 

Katika tiba kama mguu umevunjika unafunikwa bendeji ya plasta itakayokuwa mgumu; kwa muda ni ganda la nje linalobeba uzito wa mwili badala ya mfupa unaoendelea kupona.

Katika teknolojia ya kisasa wahandisi wanachunguza suti za kuvaa kwa wajeruhiwa au walemavu zitakazowawezesha kutembea tena.

## Viungo vya Nje 
### Biolojia 
* Geometry and Pattern in Nature 3: The holes in radiolarian and diatom tests 

### Teknolojia 
* Bionic Boots 
* PowerSkip 
* Berkeley Lower Extremity Exoskeleton (BLEEX) 
* University of Washington Exo Arm Project 

Jamii:Wanyama
Dangerously in Love

**Dangerously in Love** - ni jina la kutaja albamu ya R&B ya msanii Beyoncé.

## Orodha ya nyimbo 
# „Crazy in Love” (featuring Jay-Z) – 3:56
# „Naughty Girl” – 3:29
# „Baby Boy” (featuring Sean Paul) – 4:04
# „Hip-hop star” (featuring Big Boi and Sleepy Brown) – 3:43
# „Be with you” – 4:20
# „Me, Myself and I” – 5:01
# „Yes” – 4:19
# „Sings” (featuring Missy Elliott) – 4:59
# „Speechless” – 6:00
# „That's how you like it” (featuring Jay-Z) – 3:40
# „The Closer I Get to You” (duet z Luther Vandross) – 4:57
# „Dangerously in Love 2” – 4:54
# „Beyoncé interlude” – 0:16
# „Gift from Virgo” – 2:46
# „Work It Out” – 4:06
# „'03 Bonnie & Clyde” – 3:26

## Single 
Jamii:Albamu za 2003
Jamii:Albamu za Beyoncé
Filimbi

**Filimbi** (pia: **kipenga**, **nai**, **kikorombwe**; kwa Kiingereza "whistle") ni ala ya muziki inayopigwa kwa kupulizwa. Hewa inapulizwa ndani kwa mdomo kupitia shimo. 

Inatumika kutoa sauti kali inayositisha shughuli au kuvuta usikivu. Ni maarufu hasa ile ya refa katika mechi.

 

Jamii:Ala za muziki
Jamii:Michezo
Leonard Euler

thumb|right|Leonhard Euler
**Leonhard Euler** (tamka *oiler*) (15 Aprili 1707 – 7 Septemba 1783) alikuwa mtaalamu wa hisabati na fizikia kutoka nchini Uswisi. Hata hivyo, sehemu kubwa ya maisha yake alikaa Ujerumani na Urusi.

Alitunga maneno mengi yanayoendelea kutumiwa hadi leo na wanahisabati; alianza kutumia alama kama π kama namba ya duara au ∑ kwa jumla ya hesabu. 

Euler
Euler
Brandy Norwood

thumb||Brandy Norwood (2011)
**Brandy Rayana Norwood** (amezaliwa 11 Februari 1979) ni mwimbaji kutoka nchi ya Marekani.

## Album 
* *Brandy* (1994)
* *Never Say Never* (1998)
* *Full Moon* (2002)
* *Afrodisiac* (2004)
* *Human* (2008)

Jamii:Waliozaliwa 1979
Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Jamii:Waimbaji wa Marekani
Thomas Edison

thumb|180px|Thomas A. Edison

thumb|180px|Phonograph ya Edison ilikuwa machine ya kwanza iliyotunza sauti
**Thomas Alva Edison** (11 Februari 1847 - 18 Oktoba 1931) alikuwa mvumbuzi mashuhuri na mfanyabiashara nchini Marekani. Aliboresha vifaa kama balbu ya umeme, mikrofoni na kugundua gramafoni. Utafiti na uvumbuzi wake ulihusu hasa mitambo ya umeme. Akajishughulisha pia na mtandao wa ugawaji wa umeme.

Edison alizaliwa katika familia ya Ohio kama mtoto wa saba akasoma miezi michache tu shuleni alipofukuzwa kwa sababu hakupenda kutulia na kusikiliza akafundishwa na mamake nyumbani. Aligonjeka mara kadhaa na tokeo moja ilikuwa ya kwamba kuanzia umri wa miaka 15 alikuwa karibu kiziwi.

Alipata kazi yake ya kwanza kwenye kampuni ya telegrafu. Kazi hii ilimwachia nafasi ya kujisomea na kutengeneza vifaa vyake vya kwanza. Alipokuwa na umri wa miaka 21 alitengeneza machine ya kuhesabu na kukadiria kura kwenye chaguzi. 

Mwaka 1877 alibuni mashine ya kushika sauti ikaitwa "phonograph" na kuwa mashine mama wa gramofoni. 

Akaendelea kuboresha balbu ambayo hakuvumbua lakini hadi kwake balbu zilidumu muda mdogo tu; mwaka 1879 alifaulu kutengeneza balbu iliyotoa mwanga masaa 40 na baada ya miaka mitatu ya kuboresha balbu hii tena alifikia kwa masaa 1,000.

Edison alivumbua mengi; mapato kutokana na mauzo ya mitambo yeke yalimruhusu kujenga maabara makubwa na kuwaajiri muhandisi na wasidizi wengi. 

Alitambua mapema ya kwamba kufaulu kwa mitambo ya umeme kulihitaji mtandao wa usambazaji wa umeme. Aliendelea kutengeneza swichi na mita ya kuhesabu matumizi ya umeme. 

Tangu mwaka 1881 kampuni ya Edison ilianza kuweka waya za umeme mjini New York na 1882 alimaliza kituo cha umeme cha kwanza. Hadi 1911 kampuni yake ilkuwa na vituo 33 vilivyotoa umeme kwa balbu milioni 4.6 na wateja 108,500.

Kampuni yake iliendelea kuwa kampuni kubwa ya General Electric.

## Viungo vya nje 
* Edison cylinder recordings , from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library.
* 4-disc DVD set containing over 140 films produced by the Thomas Edison Company .

Edison, Thomas Alva
Edison, Thomas Alva
Jamii:Wavumbuzi wa Marekani
Eukaryota

thumb|250px|Vyote Eukaryota!
**Eukaryota** ni kundi kubwa la viumbehai ambavyo vina seli zenye kiini cha seli na utando wa seli. Mimea, wanyama na fungi wote tunaoona huhesabiwa humo. 

Zinahesabiwa kwa jumla kama domeni kati ya viumbehai na domeni nyingine ni bakteria na archaea ambavyo ni viumbe vidogo sana vinavyoonekana kwa hadubini tu.

Eukaryota walio wengi wana seli nyingi lakini hasa protisti na sehemu za fungi zina seli moja tu.

## Mfumo wa seli 
thumb|left|Seli ya mnyama
Seli za eukaryota ni kubwa kuliko seli za bakteria na archaea. Ndani ya seli zao kuna oganeli ambazo ni kama viungo vya mwili lakini vina shughuli maalumu ndani ya seli.

Oganeli inayojulikana zaidi ni kiini cha seli inayotunza sehemu kubwa ya DNA yake. 

Seli za eukaryota huwa pia na kitu kinachofanana na kiunzi cha mifupa kwenye mwili kinachojengwa kwa vimirija vya protini za pekee ambazo ni gumu kiasi kuliko ektoplasma inayojaza seli. 
 
Kimsingi seli za eukaryota huwa na
* kiini cha seli,
* utando wa seli (ganda la nje pamoja na maganda ya ndani) na
* utegili (ektoplasma) unaojaza chumba ndani ya utando. Ndani ya utegili kuna sehemu nyingine zenye kazi mbalimbali kama ribosomu au dutuvuo (mitokondria).

Jamii:Biolojia
Jamii:Uainishaji
Wainjili

[right|thumb|200px|[Simba, mfano wa Mwinjili Marko]]
[left|thumb|200px|[Mtu, mfano wa Mwinjili Mathayo]]
**Wainjili** ni waandishi wa vitabu vya Injili vinavyoleta matendo na maneno ya Yesu Kristo.

Wakristo wanakubali kama Neno la Mungu vitabu vinne tu vya namna hiyo, yaani vile vilivyoandikwa wakati wa Mitume wa Yesu (karne ya 1 B.K.).

Waandishi wa vitabu hivyo wanatajwa kama Mwinjili Marko, Mwinjili Mathayo, Mwinjili Luka na Mwinjili Yohane.

[left|thumb|200px|[Ng'ombe, mfano wa Mwinjili Luka]]
[right|thumb|200px|[Tai, mfano wa Mwinjili Yohane]]
Ushuhuda wa kwanza kuwataja pamoja hao wanne ni ule wa Irenei wa Lyons (karne ya 2).

Tangu zamani hao wanne walihusianishwa na viumbehai wanne waliotajwa katika Kitabu cha Ezekieli, halafu katika Kitabu cha Ufunuo: simba, ng'ombe, mtu, tai.

Jamii:Ukristo
Jamii:Watu wa Biblia
Mpako wa wagonjwa

[thumb|left|300px| Sehemu ya mchoro *Sakramenti Saba* ([1445) wa Roger van der Weyden ikionyesha *Mpako wa Wagonjwa*.]]
 
 
**Mpako wa wagonjwa** ni ibada maalumu kwa ajili ya wagonjwa inayotumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali kufuatana na desturi ya Mitume wa Yesu na agizo la Barua ya Yakobo.

Kwa Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na madhehebu mengine machache ni sakramenti iliyowekwa na Yesu Kristo, ingawa Injili haisemi.

Pamoja na Kitubio ni kati ya sakramenti mbili za uponyaji, zinazolenga kumrudishia Mkristo afya ya roho na mwili, iliyoathiriwa na dhambi na ugonjwa.

Kadiri ya imani hiyo, Mpako wa Wagonjwa ulianzishwa na Yesu, kama sakramenti zote. Maandiko yanasimulia huruma yake iliyomfanya awaponye wengi kwa namna mbalimbali na kuwapa Mitume uwezo wa kufanya vilevile kwa “kupoza magonjwa yote na udhaifu wa kila aina” (Math 10:1). Nao “wakatoa pepo wengi, wakapaka mafuta watu wengi waliokuwa wagonjwa, wakawapoza” (Mk 6:13). “Mtu wa kwenu amekuwa hawezi? Na awaite wazee wa kanisa, nao wamwombee, na kumpaka mafuta kwa jina la Bwana. Na kule kuomba kwa imani kutamwokoa mgonjwa yule, na Bwana atamwinua; hata ikiwa amefanya dhambi, atasamehewa” (Yak 5:14-15).

Mafuta ya wagonjwa yanamaanisha lengo la kuwaponya na kuwarudishia nguvu na uzuri. Kama kawaida, maneno yanaweka wazi zaidi kuwa lengo si kuponya mwili tu, bali hasa roho kwa kuitia msamaha na faraja katika mateso ambayo huenda yakaendelea. Kwa kuwa Mungu haponyi mwili kila mara, isipokuwa kwa faida na wokovu wa mgonjwa na wa wengine. Kama ndiyo mapenzi yake, kila mmoja ajifunze kufaidika vilevile na ugonjwa: “Makusudi nisipate kujivuna kupita kiasi, kwa wingi wa mafunuo hayo nalipewa mwiba katika mwili, mjumbe wa Shetani ili anipige, nisije nikajivuna kupita kiasi. Kwa ajili ya kitu hicho nalimsihi Bwana mara tatu kwamba kinitoke. Naye akaniambia, ‘Neema yangu yakutosha; maana uweza wangu hutimilika katika udhaifu’. Basi nitajisifia udhaifu wangu kwa furaha nyingi, ili uweza wa Kristo ukae juu yangu” (2Kor 12:7-9). “Sasa nayafurahia mateso niliyo nayo kwa ajili yenu, tena nayatimiliza katika mwili wangu yale yaliyopungua ya mateso ya Kristo, kwa ajili ya mwili wake, yaani, kanisa lake” (Kol 1:24).

## Viungo vya nje 
**Ukristo wa magharibi**
* [Hati ya Papa Paulo VI(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa_Paulo_VI) "Sacram unctionem infirmorum" ambayo alirekebisha ibada ya Mpako wa Wagonjwa]
*[Barua ya Papa Yohane Paulo II(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa_Yohane_Paulo_II) ambayo alianzisha Siku ya Kimataifa ya Mgonjwa]
* Mpako wa Wagonjwa 
* Sakramenti ya Mpako wa Wagonjwa 
* "Extreme Unction" katika Catholic Encyclopedia (1913)

**Ukristo wa mashariki**
* Holy Anointing of the Sick  maandishi ya Wakristo wa Urusi
* Unction of the Sick  maandishi ya Wakristo wa Kirusi wa Marekani
* The Mystery of Unction  maandishi ya Wakristo wa Kirusi wa Australia
* Coptic Unction on Holy Saturday  (Picha)

 

Jamii:Liturujia
Jamii:Sakramenti
Mtume Yohane

[thumb|150px|Yohane mtume na mwinjili (mchoro wa [Simone Martini) ]]

**Mtume Yohane** (aliishi karne ya 1 B.K.) alikuwa mmojawapo kati ya Mitume wa Yesu, ambaye alipendwa na mwalimu wao kuliko wenzake wote.

Pamoja na kaka yake Yakobo na rafiki yao Petro alishuhudia tukio la Yesu Kugeuka sura na la kuteseka katika bustani ya Getsemane, akapokea kutoka kwake Bikira Maria kama mama akiwa chini ya msalaba. 

Mapokeo ya Ukristo yanamuona kuwa mwandishi wa Injili ya Yohane, wa barua tatu (Waraka wa kwanza wa Yohane, Waraka wa pili wa Yohane, Waraka wa tatu wa Yohane) na wa Kitabu cha Ufunuo.

Katika maandishi hayo anajitokeza mwanateolojia ambaye, kisha kujaliwa kutazama utukufu wa Neno aliyefanyika mwili, alitangaza aliyoyaona kwa macho yake .

## Maisha
Alizaliwa na Zebedayo na Salome baada ya Yakobo mwanzoni mwa karne ya 1  akafa mkongwe mwishoni mwa karne hiyo huko Efeso (katika Uturuki wa leo).

Kabla ya kumfuata Yesu Kristo alikuwa mvuvi na mfuasi wa Yohane Mbatizaji.

Ndiye shahidi mkuu wa miaka mitatu hivi ya utume wa Yesu, akiwa wa kwanza kumfuata (pamoja na Mtume Andrea), mshiriki wa matukio ya pekee ya mwalimu wake (kama alipogeuka sura mlimani), mtume pekee aliyesimama chini ya msalaba, wa kwanza kusadiki ufufuko wa Yesu hata kabla hajamuona.

Kutokana na udhati wa teolojia yake alifananishwa na tai.

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu karibu yote ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Thenashara, Mitume Kumi na Wawili – tafsiri ya P. A. Bunju – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1984 – ISBN 9976-63-030-1
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 467-468
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 404-406
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 96

## Viungo vya nje 
* The Life and Miracles of St. John the Evangelist and Apostle 
* "Saint John the Apostle." Encyclopædia Britannica Online.
* Answers.com
* Catholic Encyclopedia: *St. John the Evangelist*
* Eastern Orthodox icon and Synaxarion of Saint John the Apostle and Evangelist (May 8)
* John the Apostle on Find-A-Grave
* John the Apostle in Art 
* John in Art
* Repose of the Holy Apostle and Evangelist John the Theologian Orthodox icon and synaxarion for September 26

Jamii:Mtume Yohane
Y
Y
Y
Jamii:Wainjili
Y
Cameron Diaz

**Cameron Michelle Diaz** (amezaliwa tar. 30 Agosti 1972) ni mwigizaji filamu wa Kimarekani. Mnamo mwezi Agosti, 2008, Gazeti la Forbes limemworodhesha Diaz kuwa kama mwigizaji wa kike anayelipwa pesa nyingi katika Hollywood.

Ameripotiwa kupokea kiasi cha dola za Kimarekani zipatazo milioni 50 katika kipindi cha mwishoni mwa mwezi Juni 2008, kwa kucheza katika filamu ya What Happens in Vegas na katika mfululizo wa tatu wa filamu ya Shrek.

## Wasifu 
### Maisha ya awali 
Diaz alizaliwa San Diego, California, binti wa Billie, Wakala wa kuuza na kununua kutoka nchi za nje na Emilio Diaz (1949 - 2008) ambaye alifanya kazi kampuni ya mafuta UNOCAL kwa miaka ishirini na zaidi mpaka alipostaafu mwaka 1998. Baba yake alikuwa Coban American. Babu na Bibi yake waliishi Tampa's Ybor City. Mama yake anajua kuongea Kiingereza na KIjerumani. Diaz ana dada yake mkubwa aitwaye Chimene Diaz ambaye alizaliwa 5 Juni 1970, San Diego.

## Filamu alizocheza 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* 
* 
* 
* 
* Cameron Diaz Videos at Made of Stars
* California Births 1905-1995 
* Video of Cameron Diaz in SNL's Cougar Den Skit from Google Search

Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Wanamitindo wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Michael Faraday

thumb|right|Uchoraji wa Michael Faraday.
[thumb|right|Michael Faraday katika [maabara yake.]]
**Michael Faraday** (22 Septemba 1791 – 25 Agosti 1867) alikuwa mwanasayansi kutoka nchini Uingereza aliyegundua misingi muhimu kwa matumizi ya umeme. Utaalamu wake ulikuwa hasa upande wa fizikia na kemia. Aligundua mdukizo sumakuumeme akaweka hivyo msingi kwa dainamo na mashine za kutengeneza umeme. Upande wa kemia alifaulu kubadilisha gesi kadhaa kuwa kiowevu akagundua kanuni za elektrolisisi.

Ingawa Faraday hakuwa na elimu kubwa sana ya darasani na hakuwa vizuri sana katika somo la Hisabati, alikuwa ni mmoja kati ya wanasayansi maarufu sana katika Historia. Sehemu kubwa ya elimu yake  Faraday alipata kwa kujisomea na kujifundisha mwenyewe. Anahesabiwa  kuwa ni mwanasayansi muhimu zaidi aliyeendeleza kemia na fizikia kwa kufanya majaribio makubwa ya Kisayansi katika karne ya kumi na tisa. .

Katika kipindi cha maisha yake, watu wengine waliokuwa kama yeye waliitwa wana falsafa asilia. Kwa kipindi hicho watu wachache tu ndio waliojulikana katika katika masuala yahusuyo umeme. Michael Faraday aligundua mambo mengi sana ikiwemo kwamba umeme unavyosafiri katika waya huwa na tabia za sumaku kwa kisasa huitwa usumaku. 

Aligundua pia mambo mengi kuhusiana na namna umeme unavyoweza kutumika pamoja na kemikali ili kufanya mabadiliko katika kemikali hizo. Faraday alionesha kwamba usumaku una uhusiano wa karibu sana mwale wa mwanga.
Ugunduzi wake wa mota ya umeme ulitengeneza msingi wa teknolojia ya mota za umeme na kilikuwa ni kitu muhimu kutokana na juhudi zake kwamba umeme ulikuwa ni kitu rahisi kutumia katika teknolojia. Shukrani nyingi zinaelekezwa kwake kwa ugunduzi wake huo wa kwanza kwamba ni sababu ya sasa umeme umekuwa umekuwa na matumizi makubwa kwa maisha ya binadamu.

## Maisha 
Alizaliwa kati ya watoto wanne wa familia maskini huko Newington Butts kusini ya London. Baba alikuwa mhunzi. Alisoma shule kwa miaka michache tu mengine akajifundisha mwenyewe. Alipofikia umri wa miaka 14 alipelekwa kama mwanafunzi kwa karahana ya kutengeneza vitabu na katika muda wa miaka saba alipata nafasi nyingi za kusoma vitabu alivyojalidi.

## Tanbihi
Jamii:Wanafizikia wa Uingereza
Jamii:Wanakemia wa Uingereza
Tupac Shakur

**Tupac Amaru Shakur** (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **2Pac**; mara nyingi aliitwa tu **Pac**, **Makaveli** na mwenyewe akajiita **The Don Kiluminati**; 16 Juni 1971 - 13 Septemba 1996) alikuwa mwigizaji, mwanaharakati wa haki za binadamu, na mwanamuziki maarufu wa muziki wa hip hop kutoka nchini Marekani. Ni mmoja kati ya wasanii wa hip hop waliouza rekodi nyingi za muziki duniani.

Alikuwa mtoto wa Afeni Shakur, mwanachama wa chama cha Black Panther Party. Mama yake Tupac alitolewa jela mwezi mmoja kabla ya kumzaa Tupac. Tupac alikariki baada ya kupigwa risasi akiwa anaendesha gari mjini Las Vegas, Nevada, siku saba kabla ya kifo chake.

Tupac aliwahi kuishikilia Guinness World Record kwa kuwa na mauzo ya juu sana kwa msanii wa muziki wa rap/hip hop. Alipata mauzo takriban milioni 74 kwa hesabu ya dunia nzima na milioni 44 kwa mauzo ya Marekani pekee.

## Muziki 
## Diskografia
### Studio albamu zake 
### Albamu Zilizotolewa Akiwa Kafa 
## Filamu 
## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* 2Pac Legacy (Official website)
* Tupac Amaru Shakur Foundation for the Arts
* Tupac Legacy Tour 
* pacside
* Tupac Nation 

Jamii:Wanamuziki wa Marekani
Jamii:Wanamuziki wa hip hop
Jamii:Marapa wa Marekani
Me, Myself and I

**"Me, Myself and I"** ni wimbo wa mwimbaji wa  R&B wa Kimarekani Bi. Beyoncé Knowles.
 
## Muundo na orodha ya nyimbo 
Jamii:Nyimbo za 2003
Jamii:Nyimbo za Beyoncé
Ceri

**Seri** ni elementi ya kimetali yenye alama ya **Ce** na namba atomia 58, maana yake kiini cha seri kina protoni 58 ndani yake. Uzani atomia ni 140.12. Ndani ya jedwali la elementi imepangwa kati ya lanthanidi.

## Tabia 
Seri ni metali yenye rangi ya kijivu. Kwa joto la kawaida inapatikana katika hali mango. Si haba, duniani kuna ceri zaidi kuliko stani au risasi.

## Ugunduzi 
Ceri ilipatikana kwa mara ya kwanza nchini Uswidi mnamo mwaka 1803 na wataalamu Berzelius, wakati huhuo pia na Hisinger na Klaproth huko Ujerumani. Kwa sababu ni tendanaji sana, haikusafishwa hadi mwaka 1875. Ceri ilipewa jina la sayari kibete Ceres iliyotambuliwa miaka miwili kabla ya elementi mnamo 1801.

## Matumizi 
Cerium haitumiwi mara nyingi kama metali kwani ina utendanaji wa haraka na hewa. Matumizi yake ya kawaida ni kama 'jiwe la kiberiti' kwa sababu hutoa kwa urahisi cheche inapopigwa na metali nyingine. Ceri hutumiwa pia katika aloi kwa sababu mara nyingi hufanya aloi kuwa ngumu zaidi. Ceri pia hutumiwa katika vioo maalum, kauri na oveni za kujisafisha.

## Isotopi 
Ceri ina isotopi nyingi. Nne kati yake hupatikana kiasili, nyingine ni sintetiki yaani zinazalishwa kwenye maabara.
* Ceri-136 ambayo ina protoni 58 na neutroni 78 kwenye kiini chake, ni nururifu
* Ceri-138 ambayo ina protoni 58 na neutroni 80, ni thabiti
* Ceri-140 ambayo ina protoni 58 na neutroni 82, ni thabiti
* Ceri-142 ambayo ina protoni 58 na neutroni 84, ni nururifu.
* Ceri-140 (% 88.5 ya ceri yote) na Ce-142 (% 11.1) ni isotopi zinazotokea zaidi. Uzani atomia wa 140.12 ni wastani ya isotopi zote za ceri.

## Picha

Picha:CE2k2g.jpg|Ceri
Picha:Cer(IV)-sulfat.JPG|Ce2SO4

Jamii:Elementi
Jamii:Lanthanidi
Jamii:Metali
Punyeto

.]]
**Punyeto** (kwa Kiingereza: *masturbation*]) ni tendo lolote la kujitafutia ashiki binafsi hasa kwa kuchochea viungo vya uzazi. Wanaochukua hatua hiyo ili wajipatie kionjo cha kuridhisha kinachofanana na kile cha tendo la ndoa kwa kawaida wanasukumwa na msisimko uliowapata, pamoja na haya ya kujitafutia mwenzi na hofu ya kuambukizwa maradhi ya zinaa.

## Tathmini mojawapo 
Kufanya hivyo ni kupotosha maana ya jinsia kwa binadamu, ambayo ni kufanya wawili wawe kitu kimoja kwa nguvu ya upendo ambao uanze rohoni na kukamilika katika muungano wa miili yao.

Upendo maana yake ni kujitoa kwa muungano na mpenzi unaoleta tunda lake katika mtoto, ambaye ni kwa pamoja wa baba na wa mama, akiwaunganisha upya ndani mwake.

Katika tendo la kujichua hakuna lolote kati ya hayo: hakuna upendo wala kujitoa kwa wengine, hakuna muungano wala uzazi, isipokuwa kujitafutia iwezekanavyo furaha ya kimwili (ashiki) iliyokusudiwa na Mungu kuwa sehemu ya furaha nzima ya muungano wa ndoa.

Katika tendo hilo la ubinafsi mtu yuko peke yake na kubaki peke yake: halengi chochote nje ya mwili wake, hivyo anazidi kuzama ndani mwake badala ya kustawi kwa kujiwekea malengo mema (k.mf. ndoa, haki, huduma kwa wenye shida, utume n.k.). Matokeo yake ni kupoteza nguvu za mwili na hasa kuvuruga msimamo wa nafsi kwa kujisikia mnyonge, mwenye kosa na mtumwa wa tendo ambalo analikinai mara tu baada ya kulitenda. Hatimaye anaweza kupata matatizo katika tendo la ndoa.

Kwa msingi huo Kanisa Katoliki linahesabu punyeto kuwa dhambi kubwa, tena upande mmoja ni kubwa kuliko uasherati (kuzini kati ya msichana na mvulana), kwa sababu linakwenda kinyume cha maumbile na kuandaa njia kwa dhambi nyingine (k.mf. ushoga).

Hata hivyo elimunafsia inatueleza pia urahisi kwa mtu asiyekomaa kimapendo kufuata njia hiyo danganyifu, tena ngumu kuachwa baada ya kuzoeleka mpaka ukawa uraibu wa punyeto.

Ndiyo sababu Kanisa linamhimiza padri kupokea kwa huruma wenye tatizo hilo na kuwasaidia mashauri ya kibinadamu pia kuhusu afya ya mwili na ya nafsi. Kwa mfano: kunyosha viungo kwa kazi za mikono au kwa michezo, kulalia pagumu tena si kifudifudi, kukwepa vinywaji vinavyochochea neva (kahawa, chai n.k.), kushirikiana zaidi na watu, kusaidia wenye shida. Upande wa roho awashauri kufuata vizuri dini. Awatumainishe wanaweza kushinda, kwa hiyo wasikate tamaa wala wasiogope mno.

Kutumia punyeto kunaweza kuleta matatizo kwa njia ya uzazi na kushindwa kueneza mbegu za uzazi wakati wa kujamiana.

## Tathmini tofauti 
Hata hivyo kuna madaktari wanaohimiza punyeto na kusema ni njia ya kuonyesha pendo binafsi na ni kitendo cha kawaida kabisa kisicho na madhara yoyote katika maumbile ya uzazi. Tena wanasema mtu anapopiga punyeto kemikali ya endofini hutolewa ambayo inafanana na dawa za kulevya na hivyo husaidia kwa muda mfupi kupunguza maumivu na msongo wa mawazo.

Watu wengine wanatetea punyeto na kuipendekeza kama njia ya kuzuia uenezi wa ukimwi. 

Bila shaka wanaofanya biashara ya vifaa vya kujichulia na ponografia wako mstari wa mbele kuhimiza punyeto tangu utotoni.

## Tanbihi
Jamii:Jinsia
Jamii:Saikolojia
Jamii:Maadili
Johannes Kepler

.]]
[thumb|220px|Sanamu ya [Tycho Brahe na Johannes Kepler mjini Prague.]]
**Johannes Kepler** (27 Desemba 1571 – 15 Novemba 1630) alikuwa mtaalamu wa astronomia, hisabati, theolojia na muziki kutoka nchini Ujerumani. 

Amekuwa maarafu hasa kwa sababu alitambua kanuni za mwendo wa sayari zikilizunguka Jua. 

## Kazi yake
Alianza masomo yake kwenye chuo kikuu cha Tuebingen katika fani ya theolojia akilenga kuwa mchungaji. Pamoja na theolojia alisoma pia hisabati halafu akafuata mwito wa kuwa mwalimu wa hisabati kwenye chuo cha Kiprotestanti mjini Graz (Austria). Baadaye aliitiwa Praha (leo nchini Ucheki) kama msaidizi wa Tycho Brahe aliyekuwa mwanahisabati rasmi wa Kaisari Rudolph II. Baadaye Kepler alipewa wajibu huu. 

Kepler alitambua ya kwamba makadirio ya Nikolaus Kopernikus yalionyesha hali halisi, maana yake sayari pamoja na dunia zinazunguka jua. Hadi wakati ule wataalamu waliamini ya kwamba dunia yetu iko katikati ya ulimwengu na jua pamoja na sayari zinazunguka dunia.

## Kanuni za mwendo wa sayari 
# Kanuni ya kwanza inasema sayari inatembea njia yenye umbo la duaradufu, si duara kamili, ikizungukia jua. Kabla ya Kepler wanaastronomia waliona njia ya sayari ni duara kamili.
# Kanuni ya pili inasema ya kwamba sayari inaongeza mwendo ikikaribia Jua, lakini inapunguza mwendo ikienda mbali na Jua. 
# Kanuni ya tatu inaeleza ya kwamba sayari iliyo karibu na Jua ina kasi kubwa kuliko sayari ambayo ipo mbali.

Kwa kanuni zake aliweza kutabiri mahali pa sayari angani vizuri kushinda wataalamu wote waliomtangulia.

## Sala yake
“Kwako wewe, ambaye kwa mwanga wa uasilia unachochea ndani mwetu hamu ya neema yako ili tuweze kufurahia utukufu wako, kwako natoa shukrani, Bwana wangu na Mungu wangu, kwa sababu umenifanya kuonja furaha na raha katika vile vyote ulivyoviumba, katika vile vyote vilivyo kazi ya mikono yako azizi. Tazama, ee Bwana, nimemaliza kazi hii iliyokuwa wito wangu. Ili kuifanya nimetumia ile nguvu ya akili uliyonijalia wewe. Nimewaonyesha binadamu ukuu wa kazi yako, au walau sehemu ile ya ukuu wako usio na mipaka ambayo akili yako imeweza kuelewa.”

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Annotation: Posner Family Collection in Electronic Format  *Harmonices mundi* ("The Harmony of the Worlds") in fulltext facsimile;  Kilatini
* Electronic facsimile-editions of the rare book collection at the Vienna Institute of Astronomy
* Kepler and the "Music of the Spheres"
* Gale E. Christianson- Kepler's Somnium: Science Fiction and the Renaissance Scientist 
* Kepler's Belief in Astrology  by Nick Kollerstrom
* References for Johannes Kepler

Jamii:Wanaastronomia wa Ujerumani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wanamuziki wa Ujerumani
Dimitri Mendeleyev

thumb|right|Dmitri Mendeleev
**Dimitri Ivanovich Mendeleyev** (kwa Kirusi Дми́трий Ива́нович Менделе́ев; Tobolsk, 8 Februari {kwa K.J. 27 Januari) 1834 – Sankt Petersburg, 2 Februari (K.J. 20 Januari) 1907) alikuwa mtaalamu wa kemia kutoka nchini Urusi.

Mendeleev alikuwa mtu wa kwanza wa kupanga elementi za kikemia katika jedwali la elementi. Baada ya kumaliza jedwali aliweza kutabiri kuwepo kwa elementi tatu zilizokuja kugunduliwa baadaye.

## Maisha
Alifuata masomo ya theolojia na ualimu akawa mwalimu wa sayansi shuleni. Aliendelea kusoma kemia huko Paris na Heidelberg akichungulia hasa tabia za gesi.

Baada ya kurudi Urusi alipata nafasi ya kufundisha kwenye chuo cha teknolojia Sankt Peterburg na pia kwenye chuo kikuu alipoendelea kuwa profesa. Alipata sifa nyingi kimataifa lakini hakuendelea kupewa nafasi katika akademia ya sayansi kwa sababu ya talaka katika ndoa yake.

Mwaka 1890 alijiuzulu kwenye chuo kikuu kwa sababu alipinga kuingilia kwa serikali katika mambo ya chuo kikuu. 

Mwaka 1893 aliombwa kusimamia taasisi ya kusanifisha vipimo ya Urusi. Alianzisha mfumo wa vipimo vya mita nchini akatunga pia kanuni jinsi ya kutengeneza vodka.

Aliaga dunia mwaka 1907. Elementi 101 iliitwa kwa heshima yake "Mendelevi" na pia kasoko ya Mendeleyev kwenye mwezi ilipewa jina kwa kumbukumbu yake.

Mendeleyev, Dmitri
James Clerk Maxwell

thumb|right|James Clerk Maxwell.
**James Clerk Maxwell** (Edinburgh, 13 Juni 1831 – 5 Novemba 1879) alikuwa mtaalamu wa hisabati na fizikia kutoka nchini Uskoti.

Anakumbukwa kwa sababu alifaulu kubuni nadharia iliyoeleza vizuri tabia za umeme, hasa sumakuumeme.

## Maandiko 
* Maxwell, James Clerk, "*On the Description of Oval Curves, and those having a plurality of Focus (geometry)|Foci*". Proceedings of the Royal Society of Edinburgh, Vol. ii. 1846.
* Maxwell, James Clerk, "*Illustrations of the Dynamical Theory of Gases*". 1860.
* Maxwell, James Clerk, "*On Physical Lines of Force*". 1861.
* Maxwell, James Clerk, "*A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field*". 1865.
* Maxwell, James Clerk, "*On Governors *".From the Proceedings of the Royal Society, No.100. 1868.
* Maxwell, James Clerk, "*Theory of Heat*". 1871.
* Maxwell, James Clerk, "*A Treatise on Electricity and Magnetism*". Clarendon Press, Oxford. 1873.
* Maxwell, James Clerk, "*Molecules *". Nature, Septemba 1873.
* Maxwell, James Clerk, "*Matter and Motion *", 1876.
* Maxwell, James Clerk, "''On the Results of Bernoulli's Theory of Gases as Applied to their Internal Friction, their Diffusion, and their Conductivity for Heat''".
* Maxwell, James Clerk, "Ether", Encyclopedia Britannica, Ninth Edition (1875-89).

## Viungo vya nje
Maxwell, James Clerk
Maxwell, James Clerk
Maxwell, James Clerk
Joseph Fourier

thumb|Joseph Fourier
[thumb|Kwenye [kaburi la Fourier mjini Paris]]
**Jean Baptiste Joseph Fourier** (21 Machi 1768 - 16 Mei 1830) alikuwa mtaalamu wa hisabati na fizikia kutoka nchini Ufaransa. 

## Maisha
Alionekana kuwa na vipaji vikubwa alipokuwa mwanafunzi shuleni huko Auxerre. 

Alipofikia umri wa miaka 18 alipewa kazi ya profesa palepale. 

Mwaka 1705 alihamia Paris akawa profesa wa hisabati.

Pamoja na Napoleon Bonaparte alikwenda Misri mwaka 1799 akashiriki katika utafiti wa nchi. Baada ya kurdi alikuwa mkuu wa mkoa wa Isère, baadaye wa mkoa wa Rhone. 

Tangu mwaka 1815 aliishi mjini Paris akawa Katibu wa akademia ya sayansi.

Pamoja na shughuli hizi zote, alifanya tafiti mbalimbali za kifizikia. Alieleza jinsi gani joto linapanua ndani ya gimba mango na hii huitwa Kanuni ya Fourier.

Alibuni pia mbinu kadhaa za hisabati zilizo muhimu kwa fizikia ya kisasa.

Jamii:Wanahisabati wa Ufaransa
Jamii:Wanafizikia wa Ufaransa
Henry Ford

**Henry Martin Ford** (30 Julai 1863 - 7 Aprili 1947) alikuwa mhandisi na mfanyabiashara nchini Marekani. Alianza kutengeneza magari mwaka 1896 akaunda kampuni ya Ford Motor Company mjini Detroit. 

Alianzisha mbinu Ya kazi ya kiwandani ulioigwa baadaye kote duniani. Alipasua kila kazi katika ufuatano wa hatua ndogondogo. Kila hatu ilipewa kwa mfanyakazi mmoja. Kwa mfano mmoja alikuwa na kazi tu kuweka tairi kwa gari na mwingine alifunga skrubu za tairi hii. Kwa kupasua mchakato wa kazi aliona ya kwamba kila kila mfanyakazi aliweza kutekeleza shughuli yake haraka zaidi tena kwa makosa machache. Kwa njia hii alifaulu kutengeneza magari haraka zaidi tena kwa bei nafuu kuliko makampuni mengine.

Gari la kwanza lililotengenezwa kwa idadi kubwa ilikuwa modeli ya Ford T akajenga milioni 15 Ford T. Pamoja na kupasua kazi aliamua kuwapa wafanyakazi wake mishahara mikubwa kuliko kawaida kwa sababu aliwataka kama wateja kwa gari lake. Ifahamike pia uzalishaji wake ilikuwa wa magari ya aina tofatitofaut.

## Historia
Henry Ford alikuwa mmoja wa waanzilishi wakubwa katika historia ya viwanda na uzalishaji wa magari. Alizaliwa mnamo tarehe 30 Julai mwaka 1863, jijini Greenfield Township, Michigan, Marekani. Ford aliibuka kama kiongozi wa tasnia ya magari kupitia mbinu zake za uzalishaji wa wingi. Mnamo 1908, alizindua gari lake maarufu la Model T, ambalo lilikuwa la bei nafuu na rahisi kumiliki. Kwa kuanzisha mtindo wa uzalishaji wa kiwanda na kutumia mnyororo wa uzalishaji, Ford aliwezesha uzalishaji wa haraka na gharama nafuu, ambayo ilifanya magari kuwa upatikanaji kwa idadi kubwa ya watu. Mchango wake kwa tasnia ya magari na mbinu za uzalishaji wa viwanda vilileta mabadiliko makubwa katika uchumi na maisha ya kila siku ya watu duniani kote. Ford alifariki mnamo Aprili 7, 1947, lakini urithi wake bado unaonekana katika muundo wa viwanda na mifumo ya uzalishaji wa leo.

## Tanbihi
F
Jamii:Detroit, Michigan
Bamba la Australia

thumb|250px|Bamba la Australia.
**Bamba la Australia** ni moja kati ya mabamba ya gandunia makubwa kwenye ganda la dunia. Wakati mwingine linahesabiwa pamoja na bamba la Uhindi kama "bamba la Australia-Uhindi".

Linabeba bara la Australia, kisiwa cha Guinea Mpya na sehemu za New Zealand, upande wa mashariki wa Bahari Hindi na sehemu ya Bahari Pasifiki.

Bamba la Australia limepakana na bamba la Ulaya-Asia, Bamba la Ufilipino, Bamba la Pasifiki, bamba la Antaktika na bamba la Afrika.

Jamii:Jiografia
Jamii:Gandunia
Jamii:Australia
Jamii:Guinea Mpya
Jamii:New Zealand
Pompei

thumb|220px|Altare mbele ya nyumba ya Herculaneum iliyofunuliwa.
**Pompei** ni mji wa mkoa wa Campania, Italia Kusini wenye wakazi 25,440 (sensa ya mwaka 2011) uliopo karibu na jiji la Napoli.

## Historia
Pompei (kwa Kilatini: *Pompeii*) ilikuwa mji wa Roma ya Kale katika Italia ya kusini karibu na mji wa Napoli ya leo.

Mji ulianzishwa mnamo karne ya 9 KK: ndipo jamii zilipoanza kuishi katika huko na kuanzisha makazi na kufanya kazi kwa bidii na kuujenga mji.

Mlipuko wa volkeno Vesuvio uliotokea tarehe 24 Agosti 79 BK ulifunika mji wote pamoja na mji wa jirani Herkulaneo kwa ganda nene la majivu na zaha (lava) la mita sita. Wakati volikano inalipuka katika mji huo, tayari ulikuwa umejengeka sana. Watu wengi waliuawa na wachache waliweza kukimbia kwani majivu, joto, vumbi lililotanda liliwapa kizuizi cha kukimbia na kujiokoa na familia zao..

Kuna taarifa kamili ya uharibifu wa Pompei kwa sababu mwandishi Mroma Plinio Kijana alishuhudia yaliyotokea akiwa kwenye meli baharini karibu na mlima na mji wa Pompei; kuna barua kadhaa ambamo alieleza alichoona. Aliandika kuhusu mlipuko huo na kutoa ufafanuzi juu ya janga hilo, alisema katika jarida lake "watu wengi walipoteza uhai katika tukio hilo na ni nusu ya mji huo wa Pompei, japo kuna waliofanikiwa kukimbia na kuokoka; watoto na wanawake ndio waliodhurika zaidi, pia wazee na wasiojiweza". 

Tangu karne ya 18 (1748) maghofu ya Pompei yalifunuliwa tena polepole. Nyumba pamoja na vifaa vilivyohifadhiwa vizuri sana chini ya majivu zinaleta picha nzuri ya maisha ya Roma ya Kale. Hivyo mji huo umeweka kama historia na kumbukumbu na historia ya Waroma. Leo hii mji wa kihistoria unatembelewa na watalii zaidi ya milioni 7 kwa mwaka, wakiwemo Waitalia wa watu kutoka nchi nyingine. Imo katika orodha ya mahali pa Urithi wa Dunia ya UNESCO.

Pamoja na yote, mji wa Pompei umejengeka upya na una wakazi zaidi ya 25,000. 

## Picha

File:Pompeii-Street.jpg|Barabara ya Pompei iliyofunuliwa
File:NIEdot316.jpg|Uchoraji wa ukutani

## Viungo vya nje 
*  Tovuti rasmi

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Italia

## Tanbihi
Jamii:Campania
Jamii:Roma ya Kale
Jamii:Miji ya Italia
Jamii:Urithi wa Dunia
Yakobo Mkubwa

[thumb|right|180px|[Carlo Crivelli, *Yakobo Mkubwa*, 1480 hivi, London, Victoria and Albert Museum.]]

**Yakobo**, mwana wa Zebedayo na Salome, na kaka wa Mtume Yohane, alikuwa Myahudi wa karne ya 1 aliyepata kuwa mmoja kati ya Mitume wa Yesu walio muhimu zaidi.

Anaitwa "Mkubwa" ili kumtofautisha na Mtume mwingine mwenye jina hilohilo, Yakobo Mdogo mwana wa Alfayo. 

## Maisha ya awali 
Yakobo pamoja na baba na mdogo wake walikuwa wavuvi huko Kafarnaumu kwenye Ziwa Galilaya.

Wataalamu kadhaa wanadhani walikuwa pia makuhani.

## Wito wa utume 
Inakadiriwa alikutana na Yesu mwaka 28.

Pamoja na mdogo wake waliitwa na Yesu *Boanerghes* ("wanangurumo") kutokana na umotomoto wao kitabia.

Pamoja na mitume wengine waliongozana na Yesu Kristo miaka mitatu hivi, ambapo Yakobo alionekana kuwa karibu sana na Yesu na kuchaguliwa naye kushuhudia matukio kadhaa ya pekee (ufufuo wa binti Yairo, kugeuka sura mlimani, kihoro bustanini).

## Baada ya ufufuko wa Yesu 
Baada ya kifo na ufufuko wa Yesu, Yakobo alishika nafasi ya maana katika jumuia ya kwanza ya Wakristo wa Yerusalemu.

Mwaka 44 hivi aliuawa na mfalme Herode Agripa I kwa upanga (Matendo ya Mitume 12:1-2), wa kwanza kumfia Yesu kati ya Mitume wake. 

## Heshima yake 
Anaheshimiwa na Wakristo wote kama mtakatifu, hasa tarehe 25 Julai huko Santiago de Compostela (Hispania, ambapo wengine wanaamini aliwahi kufika kwa umisionari).

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 246-248
* Thenashara, Mitume Kumi na Wawili – tafsiri ya P. A. Bunju – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1984 – ISBN 9976-63-030-1
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 255-256
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 214
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 59

## Viungo vya nje
*"St. James the Great, Apostle", ''Butler's Lives of the Saints''
*The Life, Miracles and Martyrdom of St. James the Great: Apostle and Martyr of the Christian Church 
*The Way of St. James Guide for the pilgrimage to Santiago de Compostela following St. James's footsteps.
**Catholic Encyclopedia*: St James the Greater
*R. A. Fletcher, ''Saint James's Catapult: The Life and Times of Diego Gelmírez of Santiago de Compostela'' Oxford University Press, 1984: chapter 3, "The Early History of the Cult of St. James"
*Apostle James the Brother of St John the Theologian Orthodox icon and synaxarion
*History
*St. James the Greater, Apostle at the Christian Iconography web site
*St. James the Greater from Caxton's translation of the Golden Legend

Jamii:Waliofariki 44
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Wafuasi wa Yesu
Jamii:Mitume katika Ukristo
Jamii:Watakatifu wa Israeli
Fibonacci

thumb|Fibonacci
**Fibonacci** (mnamo 1175 - 1250) alikuwa mtaalamu wa hisabati kutoka nchini Italia. Anakumbukwa kama mwanahisabati muhimu zaidi wa Ulaya wakati ya zama za kati.

Jina lake la kiraia ilikuwa **Leonardo wa Pisa** lakini aliitwa kwa jina la baba yake Bonacci.

## Mfululizo wa Fibonacci 
Fibonacci anakumbukwa hasa kwa jedwali la namba linaloitwa mfululizo wa Fibonacci.

Linaanza hivi: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, ...

Katika mfululizo huu namba inayofuata ni jumla ya namba mbili zinazotangulia:

 1 + 1 = 2
     1 + 2 = 3
         2 + 3 = 5
             3 + 5 = 8
                 5 + 8 = 13
                     8 + 13 = 21
                         13 + 21 = 34
                              21 + 34 = 55
                                   34 + 55 = 89
                                        55 + 89 = 144
                                             89 + 144 = 233
                                                  144 + 233 = 377
                                                        233 + 377 = 610
                                                              377 + 610 = 987
                                                                    610 + 987 = 1597
                                                                          987 + 1597 = 2584
                                                                          na kadhalika...

Jamii:Wanahisabati wa Italia
Carl Friedrich Gauss

thumb|200px|Gauss
100px|thumb|Sanamu ya Gauss mjini Braunschweig

**Carl Friedrich Gauss (Gauß)** (30 Aprili 1777 – 23 Februari 1855) alikuwa mtaalamu wa hisabati, fizikia na falaki kutoka nchini Ujerumani.

## Maisha 
Alizaliwa mjini Braunschweig katika Ujerumani ya kaskazini (leo hii jimbo la Saksonia ya chini). Akili zake zilionekana alipokuwa bado mtoto mdogo. Alipokuwa na umri wa miaka mitatu alimwonyesha babake kosa wakati huyu alipopiga hesabu ya mshahara wake. Mtoto alijifundisha mwenyewe kusoma.

Baada ya kuingia katika shule ya msingi alimshtusha mwalimu wake aliyewapa wanafunzi kazi ya kujumlisha namba zote kuanzia 1 hadi 100. Wanafunzi wengine hawakuanza bado kazi Gauss alimwonyesha mwalimu tayari matokeo. Alikuwa alitambua mara moja ya kwamba 100 + 1 = 101, 99 + 2 = 101, 98 + 3 = 101, na jumla ni jozi 50 za namba. Kwa hiyo alipiga 101 * 50 akapata 5050 mara moja. Mwalimu alielewa baada ya muda mdogo ya kwamba mtoto huyu hawezi kujifunza kitu kwake tena akamsaidia kuingia shule ya sekondari mapema.

Alipofikia umri wa miaka 14 alitambulishwa kwa mtemi wake na huyu alimsomesha kwanza kwenye chuo cha ufundi halafu kwenye chuo kikuu cha Goettingen aliposoma kati ya 1795 na 1798. 1799 alichukua digrii ya dokta. 

Tangu 1807 alipata cheo cha profesa katika Goettingen akafundisha hisabati na kuwa mkurugenzi wa taasisi ya falaki. Na kazi aliendelea hadi kifo chake mwaka 1855.

## Kazi ya kisaysansi 
Gauss alibuni mambo mengi.
Alikuwa mtu wa kwanza aliyeonyesha jinsi gani kuchora pembekuminasaba. Alitengeneza jedwali inyoonyesha tarehe ya Pasaka kwa kila mwaka. Alitoa nadharia juu ya namba tasa inayoonyesha jinsi gani namba tasa zinatawanyawa kati ya namba za kawaida. Mbinu wa namba mraba ndogo ulimsaidia kubuni uenezi kawaida wa mchirizo unaoeleza wastani ya vipimo vinavyotofautiana kiasi. Mbinu huu umekuwa msingi wa ueneaji yamkini na takwimu ya kisasa.

Katika falaki alitumia mbinu wa namba mraba ndogo kukadiria njia ya asteoridi kadhaa na kwa njia hii aliweza kutabiri mahali pao angani na kurahisisha kuziona kwa darubini.

Alitumia nadharia zake za hisabati pia kwa upimaji wa nchi akasimamia upimaji wa ufalme wa Hannover ulioleta ramani nzuri za kwanza za Ujerumani ya Kaskazini.

Katika fizikia alishughulika mambo ya sumakuumeme akatengeneza telegrafi ya kwanza iliyowasilisha habari kati ya taasisi ya falaki na ofisi yake.

Gauss, Karl
James Prescott Joule

thumb|right|James Prescott Joule
**James Prescott Joule** (24 Desemba 1818 – 11 Oktoba 1889) alikuwa mwanafizikia kutoka nchini Uingereza aliyejipatia ridhiki za maisha yake kwa kuendesha kiwanda cha bia.

Alichangia mengi kuhusu elimu ya umeme na fizikia ya joto. Kuanzia 1840 alifanya majaribio alimotambua ya kwamba umeme ukipita kwenye kipitishio kama waya inakipashia joto. Baada ya majaribio mengine na vipimo vingi alitamka **kanuni ya Joule**: joto la kipitishio linalingana na zao la namba mraba ya mkondo wa umeme (ampea) na ukinzani wa umeme (omu)).

Kizio cha joto kilitwa baadaye "jouli" kwa heshima yake.

Pamoja na William Thomson aliendelea kuchunguza uhusiano kati ya gesi na joto. Wligundua ya kwamba gesi yenye nafasi ya kupanua inapoa yaani kupunguza joto. Alitmia ujuzi huu kwa kubadilisha gesi kuwa kiowevu na kutengeneza mashine za kupasha baridi.

Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Manchester
Ernst Haeckel

thumb|200px|Ernst Haeckel.
**Heinrich Philipp August Haeckel** (Potsdam, 16 Februari 1834 - Jena, 9 Agosti 1919) alikuwa mtaalamu wa biolojia na falsafa kutoka nchini Ujerumani. 

Utaalamu wake ulikuwa hasa katika zuolojia akakusanya, kueleza na kuzipa majina spishi elfu kadhaa za wanyama. Alijishughulisha na kazi za Charles Darwin, alitumia wakati mwingi kutangaza katika Ujerumani matokeo ya kazi ya Darwin. 

## Viungo vya nje 
* Marine Biological Laboratory Library  - An exhibition of material on Haeckel, including background on many *Kunsformen der Natur* plates
* University of California, Berkeley - Ernst Haeckel biography
* Ernst Haeckel – Evolution's controversial artist. A slide-show essay about Ernst Haeckel.
* ''*, Wikimedia Commons: over 100 detailed animal drawings.
* *Kunstformen der Natur'', scanned (from biolib.de Stuebers Online Library)
* PNG alpha-transparencies of Haeckel's "Kustformen der natur"
* Proteus - An animated documentary film on the life and work of Ernst Haeckel
* Ernst Haeckel Haus  and Ernst Haeckel Museum in Jena

Jamii:Wanabiolojia wa Ujerumani
Lola Pagnani

**Lola Pagnani** (amezaliwa 3 Aprili 1972) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Italia.

Alizaliwa mjini Roma na jina la Anna Lola Pagnani Stavros, akiwa binti wa mtunzi na mwandishi wa muswada andishi Enzo Pagnani. Alihitimu elimu yake ya unenguaji mjini Paris akiwa na umri wa miaka 17, na akawa ndiyo mnenguaji wa kwanza wa Kampuni ya  Momix wakati wa Matamasha ya Kimataifa ya kampuni, akafanya vyema kabisa huko mjini Montréal. 

Alikuwa mnenguaji wa kwanza kucheza katika Jumba la Opera la mjini Munich akiwa chini ya uongozi wake Lina Wertmuller na mwelekezi Giuseppe Sinopoli. Baada ya hapo akaja kumalizia elimu yake hiyo ya kucheza katika chuo cha  Alvin Ailey American Dance Theater cha mjini New York City, Marekani. 

Baadaye alisomea masomo ya uigizaji katika studio ya HB, na pia New York. Halafu baadaye akarudi zake nchini Italia. 

Alivyorudi Italia akaanza kushirikiana na waigizaji na waongozaji kadhaa makubwa-kubwa wa filamu. Kwa namna moja au nyingine alishirikiana na Ettore Scola, Giulio Base, Lina Wertmuller; na pia alicheza na Spike Lee na John Turturro na Abel Ferrara. 

Pia alishawahi kufanya kazi kama mtangazaji wa kipindi cha  *Maurizio Costanzo Show*. Akiwa hapo, aliweza kuhojiana na Enrico Montesano, Marco Columbro, Barbara De Rossi, Blas Roca Rey, Enrico Brignano, Nino Manfredi, Vittorio Gassman na Shelley Winters, ambaye baadaye alimchukua na kwenda kumpeleka katika shule ya uigizaji ya Los Angeles. Alipata masomo ya faragha na Bw. Teddey Sherman mjini Los Angeles.

Alishafanya kazi na Rai International ya mjini New York katika vipindi kadhaa na kutangaza katika kipindi cha *PoP Italia*. Mwanamama huyu anaweza kuongea lugha kadhaa kifasaha kabisa. Lugha hizo ni pamoja na Kiitalia, Kifaransa, Kihispania na Kiingereza.

## Sanaa
### Filamu
*Trafitti da un raggio di sole (1995) - Fabiola
*Polvere di Napoli (1996) - Rosita
*Ninfa plebea (1996) - Lucia
*Ferdinando e Carolina (1999) - Sara Goudar
*La bomba (1999) - Daisy
*Il pranzo della domenica (2002)
*Gente di Roma (2003)
*Women Seeking Justice (2007)

### Televisheni
*Pazza famiglia (1995)
*Commissario Raimondi (1998) - Esmeralda
*Anni 50 (1998)
*La squadra (2000)
*Un posto al sole (2001) - Roberta Cantone
*Francesca e Nunziata (2001)
*Carabinieri 5 (2005)
*Un ciclone in famiglia 2 (2005)
*Donne sbagliate (2006)
*Capri (2006) - Maria Rosaria

### Sanaa ya ukumbini
*Vergine Regina (1996)
*Anatra all'arancia (1997)
*Carmen (1987)

## Viungo vya nje
*
*Tovuti Rasmi ya Lola Pagnani 
*Studio Morea-Lo Cascio, Lola's Press in Rome 

Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii:Waigizaji filamu wa Italia
Jamii:Watu walio hai
Dioksidi kabonia

** Dioksidi kabonia** (pia: **dioxidi ya kaboni**, pia kabonidayoksidi, **hewa ukaa**, **gesi ya ukaa**) ni kampaundi inayounganisha atomi mbili za oksijeni na atomi moja ya kaboni katika molekuli. Fomula yake ya kikemia ni **CO2**.

Katika mazingira ya kawaida hutokea kama gesi inayoganda kwenye halijoto chini ya -78.5°C. Katika hali ya gesi haina ladha wala harufu.

Dioksidi kabonia ina matumizi mbalimbali, kwa mfano kama gesi katika vinywaji aina za soda na bia, katika kizima moto za kupambana na moto penye umeme na mengine mengi.

Dioksidi kabonia inatokea wakati viumbehai wanapumua na kutoa pumzi; inatokea zaidi wakati wa kuchoma maada ogania yaani mada yenye kaboni ndani yake. Mimea inahitaji gesi hii kwa mchakato wa usanisinuru inamojenga chakula chao. Inabadilisha CO2 kuwa sukari aina za glukosi. 

## Athari katika ekolojia
Kiasi cha kaboni dioksidi hewani imeongezeka katika miaka 150 iliyopita kutokana na kuchoma kwa fueli kisukuku kama makaa mawe na mafuta ya petroli. Uchumi wa viwanda, uzalishaji umeme na usafiri kwa magari yenye Injini mwako ndani kumeleta kuchomwa kwa kiasi kikubwa cha fueli hizi ambazo zote zina kaboni ndani inayomwagwa sasa kwenye angahewa kwa umbo la dioksidi kabonia. 

Kuongezeka kwa gesi hii hewani kunasababisha kupanda kwa halijoto duniani kunakoonekana kama tatizo kubwa kwa wakati ujao. Muhimu ni tabia ya CO2 kupitisha nuru inayoonekana kama nuru ya jua lakini kuzuia mnururisho wa infraredi yaani joto. Maana yake nishati ya mwanga unaoonekana inaingia katika angahewa ya dunia lakini joto peke yake halitoki kwa urahisi. Tabia hii ni muhimu kwa uhai duniani kwa sababu kaboni dioksidi hewani inazuia kupoa kwa dunia wakati wa usiku; ila tu kuongezeka kwa gesi kutokana na shughuli za binadamu kunasababisha pia kupanda kwa halijoto duniani na matokeo yake yasiyotakiwa.

## Soma pia
*Kupanda kwa halijoto duniani

Jamii:Kemia
Jamii:Biolojia