open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bendera ya Kamerun

right|thumbnail|188px|Bendera ya Kamerun
 
**Bendera ya Kamerun** ina milia mitatu ya kusimama yenye rangi za kijani-nyekundu-njano pamoja na nyota njano ya pembetano katika mlia wa katikati.

Muundo wa bendera hufanana na bendera ya Ufaransa (Kamerun ilikuwa koloni yake) lakini inatumia rangi za Umoja wa Afrika.

Kamerun iliingia katika uhuru na bendera tofauti kidogo. Muundo na rangi zilekuwa zilezile lakini mlia wa kwanza (ya rangi kijani) ulionyesha nyota mbili zilizoonyesha Kamerun ilikuwa shirikisho la jamhuri baada ya kuungana sehemu mbili tofauti za Kamerun ya awali. Koloni ya Kijerumani ya Kamerun ilipasuliwa 1918 ikiwa sehemu kubwa ilikuwa chini ya Ufaransa na sehemu ndogo chini ya Uingereza. Kanuni za Umoja wa Mataifa zililazimisha Waingereza kushauriana na wenyeji wenyewe badala ya kuunganisha sehemu zao za Kamerun na Nigeria tu jinsi ilivyowahi kupangwa awali.
Matokeo ya kura yalisababisha sehemu zilizotengwa kuunganishwa tena. Hivyo Kamerun ilianzishwa kama shirikisho la jamhuri hali iliyoonyeshwa kwa nyota mbili.

1972 serikali ilibadilisha katiba ya Kamerun ikawa nchi ya umoja, bila shirikisho. Nyota mbili zilifutwa na badala yake nyota moja katika mlia wa katikati ikaonekana kwa jina la "nyota ya umoja".

Jamii:Kamerun
K
Bendera ya Mali

**Bendera ya Mali** ina milia mitatu ya wima ya rangi nyekundu, njano na kijani kibichi. Rangi hizi ambazo huitwa rangi za Umoja wa Afrika ni zilezile zinazopatikana katika bendera nyingi za nchi za Afrika kutokana na athari ya Ethiopia kama nchi ya Afrika iliyofaulu kujitetea dhidi majaribio ya kuitawala kikoloni.

Maana ya rangi ni kama zifuatazo:
* Nyekundu hudokeza kwa mapambano ya uhuru, damu iliyomwagika na matumaini ya ujamaa
* Njano ni rangi ya dhahabu na utajiri unaotokana na kazi ya pamoja
* Kijani ni rangi ya tumaini na maendeleo pia hukumbusha dini ya wa raia wengi ambayo ni Uislamu.

Bendera hii imetumiwa tangu uhuru wa kitaifa mwaka 1961.

Nchi ilipata uhuru ngazi ya kwanza yaani madaraka ya kujitawala mwaka 1959. Wakati ule ilikuwa imeungana na Senegal kama "Shirikisho la Mali". Bendera ile ya kwanza ilionyesha umbo la mwanadamu. Mali ilipobaki peke yake ilifuta picha kwa sababu ya kanuni za imani ya Kiislamu zinazokataza picha ya watu.

Senegal iliendelea na bendera ileile isipokuwa ina nyota ya kijani katika mlia wa katikati.
Wilhelm Wien

left|80px
thumb|Wilhelm Wien (1911)

**Wilhelm Wien** (13 Januari 1864 &ndash; 30 Agosti 1928) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza mambo ya mnururisho. Mwaka wa 1911 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1864
Jamii:Waliofariki 1928
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Gustaf Dalén

left|80px
thumb|Nils Gustaf Dalén

**Nils Gustaf Dalén** (30 Novemba 1869 – 9 Desemba 1937) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Sweden. Hasa alichunguza mambo ya gesi. Mwaka wa 1912 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1869
Jamii:Waliofariki 1937
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Charles Glover Barkla

left|80px
thumb|Charles Glover Barkla

**Charles Glover Barkla** (7 Juni 1877 – 23 Oktoba 1944) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya eksirei na kufanya majaribio nazo. Mwaka wa 1917 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1877
Jamii:Waliofariki 1944
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Chandrasekhara Raman

left|80px
thumb|right|Chandrasekhara Raman

**Chandrasekhara Venkata Raman** (7 Novemba 1888 – 21 Novemba 1970) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uhindi. Hasa alichunguza mambo ya mwanga na jinsi unavyosambazwa kupitia vitu mbalimbali. Mwaka wa 1930 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1888
Jamii:Waliofariki 1970
Jamii:Wanasayansi wa Uhindi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Bendera ya Slovenia

thumb|240px|right|Bendera ya Slovenia tangu Juni 1991
thumb|240px|Bendera ya Jamhuri ya Kisoshialisti ya Slovenia ndani ya Yugoslavia ya zamani hadi 1991

**Bendera ya Slovenia** ina milia mitatu ya kulala katika rangi za Umoja wa Waslavi nyeupe-buluu-nyekundu pamoja na ngao ya nembo la kitaifa juu ya milia miwili ya juu. Bendera hili lilianzishwa tangu Juni 1991.

Kuna pendekezo la kuwa na bendera jipya kwa sababu bendera jinsi ilivyo inafanana sana mabendera mengine yenye rangi za Waslavi hasa bendera ya Slovakia.

## Viungo vya nje 
* Mapendekezo kwa bendera jipya ya Slovenia
* **en:** Tovuti ya serikali kuhusu bendera 

Jamii:Slovenia
Slovenia
Nembo ya Slovenia

thumb|Nembo ya Slovenia
**Nembo ya Slovenia** ni ngao ya buluu inayoonyesha mlima wa Triglaff ambao ni mlima mkubwa wa nchi yenye ncha tatu. 
Mlima unakatwa na mistari miwili ya buluu inayodokeza kwa mawimbi wa bahari ya Adria. Juu yake kuna nyota tatu za rangi ya dhahabu kutoka nembo ya kihistoria ya Utemi wa Celje.

Ngao hii pia ni sehemu ya bendera ya Slovenia.

Jamii:Nembo za Ulaya
Jamii:Slovenia
Slovenia

**Slovenia** (jina rasmi: **Jamhuri ya Slovenia**) ni nchi ndogo ya Ulaya ya Kati. Inapakana na Italia magharibi, Austria kaskazini, Hungaria kaskazini mashariki, na Kroatia kusini na mashariki, huku ikipata ufukwe mfupi wa Bahari ya Adria magharibi kusini. Ina idadi ya watu takriban milioni 2.1, ikiwa ya 147 duniani. Mji mkuu na jiji kubwa zaidi ni Ljubljana. Slovenia ni sehemu ya Umoja wa Ulaya na ukanda wa euro, na inajulikana kwa mazingira yake ya kijani, milima ya Alps, maeneo ya mapango ya ajabu kama Postojna, na utamaduni wake unaochanganya Ulaya ya Kati na Bahari ya Mediterania.

## Historia
Waslavi walihamia Slovenia ya leo katika karne ya 6 BK. 

Tangu zamani waliishi chini ya utawala wa madola mbalimbali kama vile Dola la Roma, Austria na Yugoslavia hadi kupata uhuru wa kisiasa mara ya kwanza kabisa mwaka 1991 baada ya mwisho wa Shirikisho la Yugoslavia.  

Kati ya nchi zote zilizotokana na Yugoslavia ya zamani Slovenia ni nchi yenye uchumi imara zaidi.

## Watu
Watu wengi (83%) ni wa kabila la Waslovenia, wenye lugha ya Kislovenia ambayo ni kati ya lugha za Kislavoni.
 
Upande wa dini, 72.1% ni Wakatoliki. Waorthodoksi ni 3.7% na Waprotestanti 0.9%. Waislamu ni 3%. 10% wanajitambulisha kama Wakanamungu.

## Viungo vya nje 
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Slovenia - Official Travel Guide

Jamii:Slovenia
Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya
Jamii:Mkataba wa Schengen
Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya
Jamii:Nchi za Ulaya
Jamii:Nchi za Yugoslavia ya zamani

Jamii:Nchi
Bendera ya Ubelgiji

right|thumb|Bendera ya Ubelgiji
right|thumb|Bendera ya kiserikali

**Bendera ya Ubelgiji** ina milia mitatu ya wima ya rangi neyusi - dhahabu na nyekundu. Muundo wa wima umetokana na mfano wa bendera ya Ufaransa, rangi ni za kihistoria za utemi wa Brabant. 

Rangi hizi za kihistoria zilikuwa muhimu wakati wa uasi wa Wabelgiji dhidi ya Uholanzi mwaka 1830.

Baada ya uhuru bendera hii ilianzishwa rasmi kama bendera ya kitaifa katika mwezi wa Januari 1831.

Jamii:Ubelgiji
Ubelgiji
Brussels

thumb|left|250px|Nyumba ya baraza la jiji (*Hôtel de ville*)

**Brussels** (Kifaransa: **Bruxelles**, Kiholanzi: **Brussel**, Kijerumani: **Brüssel**) ni mji mkuu wa Ubelgiji na pia makao makuu ya ofisi za Umoja wa Ulaya.

Kisheria jina la Brussels linataja mambo mbalimbali:

- **mji wa Brussels** wenye wakazi 142,000 kwenye eneo la kilometa za mraba 32. 

- **Jimbo la Brussels** ambamo ndipo ulipo mji wa Brussels pamoja na miji 18 mingine inayojitawala. Sehemu hizi zote ni hali halisi kama mji mmoja mkubwa lakini kisheria kila sehemu bado ina hali yake ya pekee. Jimbo lina wakazi milioni moja. Cheo cha mji mkuu kinamaanisha jimbo lote si mji pekee yake. 

Mji umejulikana tangu mwaka 966 BK lakini kuna uwezekano ya kwamba umri wake ni mkubwa.
Katika karne ya 15 BK ulikuwa mji mkuu wa utemi wa Brabant ukitajirika kutokana na karakana zake za nguo na biashara yake. Baadaye Brussels pamoja na Ubelgiji ilikuwa chini ya watawala wa nje kwanza Hispania halafu Uholanzi. Mapinduzi wa 1830 yalileta uhuru na Brussels ikawa mji mkuu wa taifa jipya katika Ulaya. Katika karne ya 19 mji uilikua sana katika mapinduzi ya viwandani.

Tangu 1958 Brussels imekuwa mji mkuu wa Ulaya kwa sababu imeteuliwa kuwa makao makuu ya ofisi za Umoja wa Ulaya - wakati ule mtangulizi wake Jumuiya ya Kiuchumi ya Ulaya. 1967 makao makuu ya NATO yalifuata ikahamia baada ya fitina kati ya Marekani na Ufaransa.

Kati ya majengo maarufu sana za Brussels ni Atomium iliyosimamishwa wakati wa Maonyesho ya Dunia 1958.

Jamii:Ubelgiji
Jamii:Miji ya Ubelgiji
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Ronald Ross

thumb|right|Ronald Ross
left|80px

**Ronald Ross** (13 Mei 1857 – 16 Septemba 1932) alikuwa daktari kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza virusi visababishavyo ugonjwa wa malaria. Mwaka wa 1902 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**. Mwaka wa 1911 alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1857
Jamii:Waliofariki 1932
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Allvar Gullstrand

thumb|right|Allvar Gullstrand

**Allvar Gullstrand** (5 Juni 1862 &ndash; 28 Julai 1930) alikuwa daktari wa macho kutoka nchi ya Sweden. Hasa alichunguza mfumo wa jicho. Mwaka wa 1911 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

## Viungo vya Nje
* ***(en)*** Wasifu ya Gullstrand katika tovuti ya Tuzo za Nobel
Uingereza (maana)

**Uingereza** ni neno linaloweza kutaja maana mbalimbali:

* nchi ya Uingereza (England) katika kusini ya kisiwa cha Britania ambayo ni sehemu ya Ufalme wa Muungano wa Britania na Eire ya Kaskazini  
* Kisiwa cha Britania (Great Britain) ambacho ni kisiwa kikubwa cha Ulaya chenye nchi tatu za Uingereza, Uskoti na Welisi
* dola la Ufalme wa Muungano wa Britania na Eire ya Kaskazini (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland)
* **kihistoria ufalme wa Uingereza** katika nchi hii hadi kuunganishwa na Uskoti mwaka 1701
*Milki ya Kiingereza iliyojumlisha Ufalme wa Muungano na koloni zake kote duniani
* katika lugha ya kila siku maana yoyote iliyotajwa hapo juu

**Tanbihi:**
* **Redio Tanzania** imependekeza neno moja la "Uingereza“ kwa ajili ya maana yote tatu
* TUKI imependekeza maneno mawili ya Uingereza (kwa nchi pia kwa ajili ya Ufalme wa Muungano)  na Briteni (kwa ajili ya kisiwa); lakini "Briteni“ ina matatizo kwa maandishi ya kihistoria na kijiografia kwa sababu inafanana mno na jina la "Brittany“ au "Bretagne“ amabyo ni mkoa wa Ufaransa. 
* BAKITA lilipendekeza 'Inglandi' kwa ajili ya England; ila inasema kwamba haitumiki sana 
*Makala hii inajaribu kutumia neno la "Britania“ na kusubiri michango ya wanawikipedia.

!
Jamii:Ufalme wa Muungano
Bendera ya Uingereza

right|thumb|250px|Bendera ya Uingereza
thumb|300px|**Bendera ya Uingereza** kama sehemu ya Bendera ya Ufalme wa Muungano wa Britania
**Bendera ya Uingereza** ni msalaba mwekundu kwenye uga nyeupe. Msalaba ni ya aina ya Mt. George yaani mikono yake hukutana katikati.

Msalaba wa Mt. George humkumbusha mtakatifu huyu wa historia ya Ukristo anayesemekana amemwua joka. Ndiye mtakatifu wa kitaifa wa ulinzi wa Uingereza. 

Hasa wanajeshi walioshiriki katika vita ya msalaba wakati wa karne 11-13 BK walipendelea msalaba wake kama bendera yao. Tangu siku zile alama hii ilijulikana sana ikawa bendera ya Uingereza tangu karne ya 13.

Tangu mwaka 1606 bendera za Uingereza na Uskoti ziliunganishwa kuwa bendera jipya la muungano au "Union Jack".

Jamii:Uingereza
Uingereza
Uingereza
Kigiriki

**Kigiriki** (pia: Kiyunani) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya inayotumiwa hasa nchini Ugiriki. Maandishi yake yamejulikana tangu miaka 3500 iliyopita. Hakuna lugha nyingine duniani inayozungumzwa hadi leo yenye historia ndefu kuliko hii, isipokuwa Kichina.

Kigiriki ni muhimu sana kwa utamaduni wa kisasa kwa sababu ya kutoa michango mingi kwa lugha ya sayansi, teknolojia na utamaduni. Fikra nyingi muhimu zilionekana mara ya kwanza kwa Kigiriki na falsafa iliyojadiliwa na kuandikwa kwa lugha hii. Istilahi nyingi za kisayansi zimetoka katika Kigiriki. 

Alfabeti ya Kigiriki ilikuwa msingi wa alfabeti nyingine mbili, za Kilatini na Kisirili, pia kwa miandiko ya abijadi kama alfabeti ya Kiarabu au za Kiebrania. Kiswahili huandikwa leo kwa herufi za Kilatini. 

Kati ya maandiko muhimu ya Kigiriki ni yale ya wanafalsafa kama Plato na Aristoteles na pia baadhi ya maandiko ya Biblia ya Kikristo (Agano Jipya pamoja na Deuterokanoni), mbali ya tafsiri ya kwanza ya Biblia ya Kiebrania maarufu kwa jina la Septuaginta (karne ya 2 KK). 

Kati ya karne ya 3 KK hadi karne ya 6 BK Kigiriki kilikuwa lugha ya kimataifa katika eneo kubwa la kandokando ya bahari ya Mediteranea pamoja na Mashariki ya Kati.

Lugha imeendelea kubadilika kisarufi, kimatamshi na pia kimsamiati. Hivyo Kigiriki cha kale kimekwisha, hakizungumzwi tena na watu, lakini bado kinafundishwa katika shule na vyuo vingi, hasa Ulaya.

Leo hii katika nchi ya Ugiriki kuna lugha ya Kigiriki Kipya kinachoendela kuandikwa kwa herufi zilezile.

## Alfabeti 
thumb|Mgawanyo wa Ugiriki huko Anatolia, 1910

## Ulingano wa Kigiriki cha Kale na cha Kisasa 
## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kigiriki 
*lugha ya Kigiriki katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ell

## Marejeo
Jamii:Lugha za Ugiriki
Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jamii:Biblia
Jamii:Ugiriki ya Kale
Adalbert wa Prague

thumb|right|Mt. Adalbert wa Prague.
 chake.]]
[thumb|[Masalia katika sanduku la fedha katika kanisa kuu, Gniezno, Polandi.]]
**Adalbert wa Prague** (kwa Kicheki Vojtěch, kwa Kipolandi Wojciech, kwa Kijerumani Adalbert, jina alilojichagulia alipopewa Kipaimara na Adalbert wa Magdeburg ; Libice, leo nchini Ucheki 956 hivi – Tenkitten, leo nchini Urusi, 23 Aprili 997) alikuwa askofu wa Prague (Ucheki) tangu mwaka 983. 

Huko alipatwa na matatizo mengi akafanya safari nyingi kwa jina la Kristo, akijitahidi kwa nguvu zote kung'oa desturi za Kipagani. Alipotambua kwamba matunda yake ni machache, alikwenda Roma akawa mmonaki Mbenedikto.

Hatimaye alikwenda Polandi ili kuwaletea imani Waprusia, akachomwa kwa mikuki na Wapagani kadhaa.

Mwaka 999 alitangazwa na Papa Silvesta II kuwa mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni tarehe 23 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN 0-14-051312-4.

## Viungo vya nje 
*
*Map of Prussia from c 1660 with St. Albrecht location between Tenkitten and Fischhausen, west of Königsberg.

Jamii:Waliozaliwa 956
Jamii:Waliofariki 997
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wamisionari
Jamii:wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Ucheki
Jamii:Watakatifu wa Urusi
Adelaide wa Italia

**Adelaide wa Italia** (Bourgogne, 931 hivi &ndash; Selz, leo nchini Ufaransa, 16 Desemba, 999) alikuwa binti wa Rudolf II, mfalme wa Burgundia. 

Kwanza aliolewa na Lothari II, mfalme wa Italia. Alipofariki Lothari, Adelaide aliolewa na Otto I, mfalme mkuu wa Ujerumani. 

Kama malkia alionyesha upendevu wa kiasi kwa wanafamilia wake, adabu na heshima kwa watu wengine, huruma isiyochoka kwa fukara, ukarimu mkubwa katika kuheshimu makanisa ya Mungu . 

Ndiyo sababu tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 16 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 449-451
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 390-391

## Marejeo ya lugha nyingine
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. New York: Penguin Books (1993). ISBN 0140513124.
*Chicago, Judy. *The Dinner Party: From Creation to Preservation*. London: Merrell (2007). ISBN 1858943701
*Coulson, John. *The Saints: A Concise Biographical Dictionary*. New York: Hawthorn Books (1958).

## Viungo vya nje
*Genealogie-Mittelalter: "Adelheid von Burgund". 
*''Women's Biography: Adelaide of Burgundy, Ottonian empress'' 

Jamii:Waliozaliwa 931
Jamii:Waliofariki 999
Jamii:wanasiasa wa Italia
Jamii:wanasiasa wa Ujerumani
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Jamii:Watakatifu wa Italia
Agnes wa Roma

[thumb|right|[Nakshi za mawe za Agnes Mtakatifu katika kanisa la "Santa Agnese fuori le mura" huko Roma.]]
**Agnes wa Roma** (Roma, Italia, 291 - Roma, 304) alikuwa bikira mwenye umri wa miaka 12 aliyekataa kuolewa kutokana na imani yake ya Kikristo. 

Kwa sababu hiyo aliteswa akauawa wakati wa dhuluma ya Dola la Roma dhidi ya Wakristo. 

Habari zake hazieleweki waziwazi kama aliishi wakati wa Kaisari Decius au wakati wa Kaisari Diokletian ambao wote wawili waliamuru mateso ya Wakristo, lakini mwelekeo wa wanahistoria ni kukubali jibu hilo la pili .
 
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 21 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 27-28
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 21-22
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 14
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 26-29

## Viungo vya nje
* The Life of St. Agnes of Rome, Virgin & Martyr of the Catholic Church 
* NewAdvent.org, Catholic Encyclopedia: *St Agnes of Rome*
* Satucket.com, St. Agnes of Rome
* Blogspot.com, St Agnes in literature
* Aug.edu , "St. Agnes" in *Christian Iconography*
* "Of Saint Agnes"  from the Caxton translation of the Golden Legend
* Remarks on the feast of St. Agnes  from St. Ambrose of Milan, *On Virgins*

Jamii:Waliozaliwa 291
Jamii:Waliofariki 304
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Mabikira
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Alfege wa Canterbury

thumb|right|Mt. Alfege.
**Alfege wa Canterbury** (jina lake huandikwa pia “Aelfheah”; takriban 954 &ndash; 19 Aprili 1012) alikuwa mkaapweke, halafu abati wa monasteri, askofu na hatimaye askofu mkuu wa Canterbury nchini Uingereza. 

Mwaka 1011, wakati wa uvamizi wa kikatili wa maharamia Wadenmark, alijitoa badala ya waumini wake akakamatwa, na kwa kuwa alikataa kukombolewa kwa pesa, Jumamosi baada ya Pasaka alipigwa kwa mifupa ya kondoo na hatimaye alikatwa kichwa kwenye kingo ya mto Thames, karibu na Greenwich.

Alitambuliwa rasmi kuwa mtakatifu mfiadini na Papa Gregori VII mwaka 1078.

Sikukuu yake ni tarehe 19 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Viungo vya nje
* Prosopography of Anglo Saxon England: Ælfheah 

Jamii:Waliozaliwa 954
Jamii:Waliofariki 1012
Jamii:wakaapweke
Jamii:wamonaki
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Britania

thumb|300px|Kisiwa cha Britania kati ya Eire (Ireland) na Ulaya bara
**Britania** (pia **Britania Kuu**, kwa Kiingereza *Great Britain*)ni kisiwa katika Bahari ya Atlantiki ya Kaskazini, kilicho nje ya pwani ya kaskazini-magharibi ya bara la Ulaya. Kina nchi za Uingereza, Uskoti, na Welisi. Kwa eneo la kilomita za mraba 209,331 (maili za mraba 80,823), ndicho kisiwa kikubwa zaidi katika Funguvisiwa la Britania, kisiwa kikubwa zaidi cha Ulaya, na kisiwa cha tisa kwa ukubwa duniani. Kina hali ya hewa ya baharini yenye tofauti ndogo za joto kati ya misimu.

Britania iko kati ya Bahari ya Eire (Ireland) na Bahari ya Kaskazini. Pamoja na visiwa vya Eire (Ireland), ambacho kiko upande wa magharibi kikiwa na asilimia 40 ya ukubwa wa Britania Kuu, Faroe, kisiwa cha Man na visiwa vidogo zaidi ya 1,000 vilivyoizunguka na miamba mikubwa iliyopewa majina, ni sehemu ya funguvisiwa la Britania. 

Britania hutenganishwa na Ulaya bara kwa Mfereji wa Kiingereza. Mji wa Dover katika Uingereza ya kusini una umbali wa km 34 na mji wa Calais katika Ufaransa.

Jina la Britania limetokana na Waroma wa Kale waliovamia kisiwa na kufanya sehemu ya kusini kuwa jimbo la dola lao. Jimbo la Britania ya Kiroma lilienea katika nchi za Uingereza na Welisi za leo.

Kisiwa chote ni sehemu ya Ufalme wa Muungano unaoitwa mara nyingi "Uingereza" kutokana na nchi kubwa ndani yake. Lakini ufalme huo ni mkubwa kushinda Britania, uko pamoja na Eire ya Kaskazini, visiwa vya Hebridi, Orkney na Shetland, halafu maeneo ya ng'ambo. Hizi zote si sehemu ya Britania lakini ziko pamoja katika Ufalme wa Muungano.

Visiwa katika mfereji wa Kiingereza (Jersey na Guernsey) na kisiwa cha Man viko chini ya mfalme wa Uingereza lakini si sehemu za Ufalme wa Muungano. 
 
Britania huitwa pia "Britania Kuu" kwa sababu ya "Britania ndogo" katika Ufaransa (Kiingereza: "Brittany"; Kifaransa: "Bretagne"). 

Mara nyingi neno "Uingereza" linatumiwa kutaja kisiwa chote kwa sababu Uingereza ni nchi kubwa kisiwani.

**Tanbihi:**
*  **Redio Tanzania** imependekeza neno moja la "**Uingereza**“ kwa ajili ya nchi, kisiwa na pia dola
*  TUKI imependekeza maneno mawili ya **Uingereza** (kwa nchi pia kwa ajili ya Ufalme wa Muungano) na **Briteni** (kwa ajili ya kisiwa); lakini "Briteni“ ina matatizo kwa maandishi ya kihistoria na kijiografia kwa sababu inafanana mno na jina la "Brittany“ au "Bretagne“. 
* Makala hii inajaribu kutumia neno la "Britania“ na kusubiri michango ya wanawikipedia.

Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Jamii:visiwa vya Ulaya
Jamii:visiwa vya Ufalme wa Muungano
Jamii:Uingereza
Jamii:Uskoti
Jamii:Welisi
Ludwig Quidde

thumbnail|right|200px|Ludwig Quidde

**Ludwig Quidde** (23 Machi 1858 – 5 Machi 1941) alikuwa mwanahistoria na mwanasiasa kutoka nchi ya Ujerumani. Alijitahidi kutekeleza amani ya kimataifa, hasa wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Mwaka wa 1927, pamoja na Ferdinand-Edouard Buisson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1858
Jamii:Waliofariki 1941
Quidde
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Frank B. Kellogg

thumb|right|Frank Kellogg
left|80px

**Frank Billings Kellogg** (22 Desemba 1856 – 21 Desemba 1937) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Kutoka 1925 hadi 1929 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje. Hasa alijitahidi kutekeleza amani ya kimataifa. Mwaka wa 1929 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel kwa Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1856
Jamii:Waliofariki 1937
Jamii:Wanasiasa wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Paul Heyse

left|80px

**Paul Johann Ludwig von Heyse** (15 Machi 1830 – 2 Aprili 1914) alikuwa mwandishi hodari kutoka nchi ya Ujerumani. Anajulikana hasa kwa riwaya fupi zake mbalimbali. Mwaka wa 1910 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1830
Jamii:Waliofariki 1914
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Menelik II.

**Menelik II** (17 Agosti 1844 &ndash; 12 Desemba 1913) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kutoka 1889 hadi 1913. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Sahle Miriam*.  Alikuwa mtemi (Ras) wa jimbo la Shoa kati ya 1865-1889. Akashinda katika mvurugo baada ya kifo cha Yohane IV kwa msaada wa Italia akakubaliwa mfalme mkuu wa Ethiopia mwaka 1889.   Alikataa madai ya Italia kutokana na mkataba wa Wuchale. Mwaka 1896 alishinda jeshi la Italia katika mapigano ya Adowa. Ushindi huu ulihakikisha uhuru wa Ethiopia kama nchi ya pekee katika Afrika nje ya Liberia. Menelik aliweka misingi ya maendeleo ya Ethiopia kuwa nchi ya kisasa lakini hakubadilisha muundo wa utawala wa kimakabaila.
Bahari ya Kaskazini

thumb|300px|Bahari ya Kaskazini.
[thumb|320px|[Umeme hutengenezwa baharini karibu na Denmark.]]
**Bahari ya Kaskazini** ni bahari ya pembeni ya Atlantiki kati ya Skandinavia (Norway na Denmark) upande wa mashariki, Ujerumani na Uholanzi upande wa kusini na Britania kwa magharibi.
Inaunganishwa na Atlantiki kwa njia ya Mfereji wa Kiingereza upande wa kusini na Bahari ya Norwei upande wa kaskazini.
Mlango wa bahari ya Skagerak unaiunganisha na bahari ya Baltiki. Mfereji wa Kiel unafupisha njia hii ukikata jimbo la Schleswig-Holstein ya Ujerumani. Kusini-magharibi kuna mlango wa Mfereji wa Kiingereza kati ya Britania na Ufaransa. 

Kimo cha wastani ni mita 94 pekee.

Mito mikubwa inayoingia katika Bahari ya Kaskazini ni pamoja na Rhine, Elbe, Weser, Ems, Meuse, Schelde, Thames na Humber.

Bandari kubwa ni Rotterdam, Hamburg, Bremen na Antwerpen. Bahari ya Kaskazini ni kati ya bahari zinazopitiwa na meli nyingi duniani; zaidi ya robo ya usafiri wote wa baharini wa dunia unatokea hapo.

Katika sehemu za kaskazini kuna gesi na mafuta.

Jamii:Atlantiki
Jamii:Bahari ya pembeni
Jamii:Jiografia ya Ulaya
Watawala wa Ethiopia

Orodha ya hapo chini inataja **watawala wa Ethiopia** tangu nasaba ya Zagwe. 

Wafalme wa Aksum na wafalme wa D’mt hawaorodheshwi kutokana na mapengo mengi; tena hakuna uhakika kuhusu mfululizo wao.

(Majina yaliyoandikwa na *herufi mlazo* yanarejea ama watawala walioasi mtawala rasmi ama watawala wasiotambuliwa na wengi.)

*
Ethiopia
Jamii:Historia ya Ethiopia
Baeda Maryam I

**Baeda Maryam** (takriban 1448 – 19 Novemba 1478) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 1468 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Zara Yaqob. 

Wakati wa utawala wake alifaulu kupata maafikiano ya amani na Muhammad, mwana wa Badlay ibn Sa’ad ad-Din. Alifariki mahali pa Abasi Wera Gabayi. Aliyemfuata ni Eskender.

Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Gelawdewos

**Gelawdewos** (takriban 1521 au 1522 – 23 Machi 1559) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia tarehe 3 Septemba 1540 hadi kifo chake. Alimfuata Dawit II. 

Jina lake la kutawala lilikuwa *Asnaf Sagad I*. Utawala wake ulisumbuliwa hasa na vita. Kwanza alimpiga vita Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi aliyeshindwa na kufa katika mapigano yaliyofanyika mahali pa Wayna Daga, 21 Februari 1543. Halafu alimpiga vita Nur ibn Mujahid aliyevamia Uhabeshi. Kuanzia mwaka wa 1557 Waturuki walipotwaa mji wa Massawa Gelawdewos alipata shida sana. Aliuawa katika mapigano dhidi ya Nur. Aliyemfuata ni Menas.

Jamii:waliozaliwa 1521
Jamii:Waliofariki 1559
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Kosma mfiadini

thumb|right|Watakatifu Kosma na Damiano.
**Kosma mfiadini** (aliuawa kati ya 287 na 303) alikuwa daktari katika maeneo ya Uturuki kusini wa leo. Pia alikuwa kaka wa Damian Mtakatifu. Pamoja naye walikuwa wanatibu watu bure.

Inasemekana walitokea Uarabuni.

Hali ya maisha na kifodini chake haijulikani kwa uhakika.

Sikukuu yake ni tarehe 26 Septemba.

Takriban mwaka 530, Papa Felix IV aliwatolea Watakatifu Kosma na Damiano basilika maarufu katika mji wa Roma.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 335
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 288

## Marejeo ya lugha nyingine
* *Acta sanctorum,* 27 Sept, p 432 para 187

## Viungo vya nje 
* Catholic Encyclopedia:*Sts. Cosmas and Damia*
* Leslie G. Matthews, "SS. Cosmas and Damian—Patron Saints of Medicine and Pharmacy: Their Cult in England" in *Medical History* : notes on the few English churches dedicated to these saints
* *Wonderworkers and Unmercenaries Cosmas and Damian of Asia Minor* (1 Novemba) Eastern Orthodox icon and synaxarion
* *Holy Wonderworking Unmercenary Physicians Cosmas and Damian at Rome* (1 Julai)
* *Martyrs and Unmercenaries Cosmas Damian in Cilicia* (17 Oktoba)
* *Synaxis of the Holy Unmercenaries* Icon
* Representations of Saints Cosmas and Damian 
* Saints Cosmas and Damian page  at *Christian Iconography*
* "Here Follow the Lives of Saints Cosmo and Damian"  from the Caxton translation

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 303
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Dawit III

**Dawit III** (alifariki 18 Mei 1721) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 8 Februari 1716 hadi kifo chake. Alimfuata Yostos. Jina lake la kutawala lilikuwa *Adbar Sagad*. 

Chini ya utawala wake sinodi ya kanisa ilifanyika. Punde baada ya sinodi alifariki bila sababu kujulikana. Aliyemfuata kama mfalme ni Bakaffa.
Bakaffa

thumb|sehemu ya Bakaffa
**Bakaffa** (alifariki Septemba 1730) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 18 Mei 1721 hadi kifo chake. Alimfuata kaka yake, Dawit III. Jina lake la kutawala lilikuwa kwanza *Asma Sagad*, halafu *Masih Sagad*. Wakati wa utawala wake, Wahabeshi waliona amani pamoja na ukuaji wa uchumi. Aliyemfuata ni Iyasu II.

Jamii:Waliofariki 1730
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Tekle Giyorgis II

thumbnail|right|200px|Tekle Giyorgis II

**Tekle Giyorgis II** (alifariki 1872) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 11 Juni 1868 hadi 11 Julai 1871. Alimfuata Tewodros II. Jina lake la kubatizwa lilikuwa *Wagshum Gobeze*. 

Kwa vile alikuwa mrithi wa nasaba ya Zagwe (upande wa baba yake) na mama yake alikuwa binti wa nasaba ya Solomoni, alijitangaza mfalme mkuu baada ya kifo cha Tewodros II. Utawala wake ulikuwa mfupi tu. Alishindwa katika mapigano na kukamatwa na Dejazmach Kassa aliyemfuata kama mfalme kwa jina la Yohannes IV. Tekle Giyorgis II alifariki kifungoni baada ya mwaka mmoja tu.

Jamii:Waliofariki 1872
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Iyasu V

thumbnail|right|200px|Iyasu V
**Iyasu V** (4 Februari 1887 &ndash; 25 Novemba 1935) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia mwaka 1913 hadi 27 Septemba 1916. Alimfuata babu yake, Menelik II. Jina lake la kubatizwa lilikuwa *Kifle Yaqub*. 

Kwa vile alipendekeza imani ya Kiislamu hakuvishwa taji na alizuliwa. Aliyemfuata ni shangazi yake, Zauditu. Hali ya kifo chake haijulikani. Kilitangazwa mwezi wa Machi 1936 tu.
Egwale Seyon

**Egwale Seyon** (alifariki 3 Juni 1821) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia Juni 1801 hadi kifo chake. Alikuwa mwana wa Hezqeyas. Alimfuata Demetros. 
Utawala wake ulisumbuliwa sana na vita miongoni mwa wanamfalme. Aliyemfuata ni Iyoas II.

Jamii:waliozaliwa karne ya 18
Jamii:Waliofariki 1821
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Fasilides wa Ethiopia

thumbnail|right|200px|Fasilides wa Ethiopia

**Fasilides** (takriban 1603 &ndash; 18 Oktoba 1667) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia mwaka 1632 hadi kifo chake. Jina lake la kutawala lilikuwa *Alam Sagad*. 

Alikuwa ametangazwa kuwa mfalme mkuu mwaka wa 1630 wakati wa uasi wa Sersa Krestos lakini hakuweza kuchukua madaraka mpaka baba yake, Susenyos alipojiuzulu. 

Wakati wa utawala wake Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia lilipata nguvu tena. Fasilides aliwakataa wamisionari Wakatoliki. 

Pia alikuwa na mabalozi mpaka Uhindi. 

Aliyemfuata ni Yohannes I.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Jamii:Watakatifu wa Ethiopia
Susenyos

thumb|**Alama ya Susenyos**
**Susenyos** (takriban 1572 – 7 Septemba 1632) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 1606 hadi muda mfupi kabla ya kifo chake alipojiuzulu. Alimfuata Za Dengel. Jina lake la kutawala lilikuwa *Malak Sagad III*. Susenyos alivutwa sana na imani ya kikatoliki. Aliwaalika wamisionari na hata kutangaza kuwa Mkatoliki yeye mwenyewe kuanzia mwaka wa 1622. Hata hivyo malodi wengi hawakukubali na utawala ulisumbuliwa na vita na uasi. Mwishoni Susenyos alijiuzulu na kufuatwa na mwana wake, Fasilides aliyerudisha imani ya kiorthodox.

Jamii:Waliozaliwa 1572
Jamii:Waliofariki 1632
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Cuthbert Mayne

**Cuthbert Mayne** (Youlston, 1544 &ndash; Launceston, 30 Novemba 1577) alikuwa mchungaji wa Kanisa la Anglikana nchini Uingereza kabla hajajiunga na Kanisa Katoliki na kupewa daraja takatifu ya upadri.

Alifanya utume wake huko Cornwall hadi alipotangaza hati ya Papa.

Hii ilimsababisha kuuawa chini ya sheria ya malkia Elizabeth I, akiwa mfiadini wa kwanza kati ya wanafunzi wa Seminari ya Kiingereza ya Douai.

Mwaka 1970 alitangazwa na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Godfrey Anstruther, *Seminary Priests*, St Edmund's College, Ware, vol. 1, 1968, pp.&nbsp;224–226.
* Bishop Challoner, *Memoirs of Missionary Priests and other Catholics of both sexes that have suffered death in England on religious accounts from the year 1577 to 1684* (Manchester 1803) pp.&nbsp;7ff.

Jamii:Waliozaliwa 1544
Jamii:Waliofariki 1577
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Tewodros II

thumb|right|Tewodros II
**Tewodros II** (takriban 1818 – 13 Aprili 1868) alikuwa mfalme mkuu wa Uhabeshi kuanzia 11 Februari 1855 hadi kifo chake. Alimfuata Yohannes III aliyeuzuliwa naye. Jina lake la kubatizwa lilikuwa *Kassa Haile Giyorgis*. 

Ingawa hakuwa mrithi wa ufalme aliwashinda wagombea wote vitani. Waingereza walipovamia nchi chini ya kamanda Robert Napier na kushinda jeshi la Uhabeshi, Tewodros II alijiua. 

Aliyemfuata ni Tekle Giyorgis II.

Jamii:Waliozaliwa 1818
Jamii:Waliofariki 1868
Jamii:Wafalme wa Ethiopia
Elizabeth Ann Seton

thumb|Elizabeth Ann Seton.
**Elizabeth Ann Bayley Seton** (28 Agosti 1774 – 4 Januari 1821) alikuwa mwanzilishi wa shirika la **Masista wa Huruma wa Mt. Yosefu** (kwa Kiingereza: *Sisters of Charity of St. Joseph*), ambalo lilikuwa utawa wa kwanza kuundwa huko Marekani. Hasa alifundisha na kuwasaidia watoto maskini wengi.

Mchakato wa kumtangaza mwenyeheri ulianza mwaka 1907 na kumalizika Papa Yohane XXIII alipomtangaza mwenye heri tarehe 17 Machi 1963.

Tarehe 14 Septemba 1975 Papa Paulo VI alimtangaza kuwa mtakatifu. 

Sikukuu yake ni 4 Januari.

## Maisha yake 
Elizabeth Ann Bayley alizaliwa New York katika familia ya ushirika wa Anglikana. 

Tarehe 25 Januari 1794, akiwa na umri wa miaka 19, aliolewa na mfanyabiashara tajiri William Seton, akamzalia watoto watano.

Alipobaki mjane tarehe 27 Desemba 1802) alifunga safari ya kiroho iliyomfanya aongokee Kanisa Katoliki tarehe 25 Machi 1805.

Akahamia Baltimore, chini ya askofu John Carroll, akaanza utume wake kwa wanawake wajane wenye watoto wadogo na kuanzisha shule nyingi kwa ajili ya malezi ya mabinti na wavulana fukara.

Tarehe 1 Juni 1809 alianzisha shirika la kitawa lenye kufuata roho ya Vinsenti wa Paulo akahamia Emmitsburg, kwenye Maryland.

Mwaka 1812 alipokea katiba ya Mabinti wa Upendo wa Mt. Vinsenti wa Paulo, iliyorekebishwa na kuidhinishwa na askofu Carrol.

Kundi la kwanza la masista (mama Seton na wenzake 16) waliweka nadhiri za daima tarehe 19 Julai 1813.

Alifariki mwaka 1821.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk 8-9

## Viungo vya nje 
* katika *Catholic Encyclopedia*
* 
* [Hotuba ya Papa Paulo VI(https://sw.wikipedia.org/wiki/Papa_Paulo_VI) katika kumtangaza mtakatifu]

Jamii:Waliozaliwa 1774
Jamii:Waliofariki 1821
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Marekani
Frances Cabrini

thumb|right|Mtakatifu Frances Xavier Cabrini.
**Fransiska Saviera Cabrini** (Sant'Angelo Lodigiano, Italia, 15 Julai 1850 &ndash; Chicago, Illinois, Marekani, 22 Desemba 1917) alikuwa mwanzilishi wa shirika la *Masista Wamisionari wa Moyo Mtakatifu* (kwa Kiingereza *Missionary Sisters of the Sacred Heart*). 

Jumuiya hiyo ilianzia Italia na kufanya kazi hasa Marekani kati ya wahamiaji kwa kujenga shule, hospitali na nyumba kwa watoto yatima kwa kufuata mfano wake aliyejitoa kwa kila namna kuhudumia wahamiaji kwa upendo mkubwa ajabu . 

Mwaka 1946 Mama Cabrini alitangazwa kuwa mtakatifu akiwa raia Mmarekani wa kwanza kupewa heshima hiyo. 

Sikukuu yake ni tarehe 22 Desemba.
 
## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 459-461
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 397-399

## Viungo vya nje
* Biography at mothercabrini.org 
* St. Frances Xavier Cabrini Shrine; in New York, N.Y.
* Mother Cabrini High School in Manhattan 
* Mother Cabrini Shrine; in Golden, Colorado
* Cabrini Mission Foundation
* Cabrini College 
* Cabrini High School in New Orleans, LA
* St. Cabrini Nursing Home in Dobbs Ferry, NY 
* St. Cabrini Home in West Park, NY
* St. Frances Cabrini Parish in Allen Park, MI
* St. Frances Xavier Cabrini
* Founder Statue in St Peter's Basilica

Jamii:Waliozaliwa 1850
Jamii:Waliofariki 1917
Jamii:Mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Italia
Jamii:Watakatifu wa Marekani
Edith Stein

ya Ujerumani.]]
 Maximilian Kolbe, wanavyoonekana katika kioo kwa usanii wa Alois Plum huko Kassel.]]
**Edith Stein** (12 Oktoba 1891 – 9 au 10 Agosti 1942) alikuwa mwanamke mwanafalsafa wa Ujerumani mwenye asili ya Kiyahudi.

Ingawa alilelewa kidini baadaye alipoteza imani hadi alipoanza maisha mapya katika Kristo kwa kubatizwa akawa mtawa wa ndani wa shirika la Wakarmeli. Jina lake la utawani lilikuwa *Teresa Benedikta wa Msalaba* (kwa Kilatini: *Teresia Benedicta a Cruce*).

Aliuawa na wafuasi wa Unazi kwa gesi ya sumu katika moja ya makambi ya KZ kule Auschwitz (leo nchini Polandi).

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri mwaka 1987 halafu mtakatifu mfiadini mwaka 1998 na hatimaye msimamizi mmojawapo wa Ulaya.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Agosti

## Maandishi yake
, Ucheki.]]
* *Life in a Jewish Family: Her Unfinished Autobiographical Account*, translated by Josephine Koeppel, 1986
* *On the Problem of Empathy*, Translated by Waltraut Stein 1989
* *Essays on Woman*, translated by Freda Mary Oben, 1996
* *The Hidden Life*, translated by Josephine Koeppel, 1993
* *The Science of the Cross*, translated by Josephine Koeppel, 1998
* *Knowledge and Faith*
* *Finite and Eternal Being: An Attempt to an Ascent to the Meaning of Being*
* *Philosophy of Psychology and the Humanities*, translated by Mary Catharine Baseheart, SCN and Marianne Sawicki, 2000
* *An Investigation Concerning the State*, translated by Marianne Sawicki, 2006
* Heidegger's Existential Philosophy , translated by Mette Lebech, 2007
* *Self-Portrait in Letters, 1916-1942*
* *The Hidden Life'' 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Index of Saints
* Edith-Stein homepage of the Diocese of Speyer
* Institute of Philosophy Edith Stein 
* Associazione Italiana Edith Stein onlus
* Essays by Edith Stein at Quotidiana.org
* 
* Edith Stein on the Carmelite Tradition 

Jamii:Waliozaliwa 1891
Jamii:Waliofariki 1942
Jamii:Mabikira
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wakarmeli
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Ujerumani
Jamii:Wanafalsafa wa Ujerumani
Jamii:Wayahudi
John Maron

**John Maron** (kwa Kiarabu يوحنا مارون, *Yuhanna Marun*; Sirmaniyah au Sarmin nchini Syria, 628 – Kfarhy, Lebanon, 707) aliongoza Kanisa la Wamaroni kama Patriarki wake wa kwanza. 

Baada ya kuwa mmonaki wa monasteri ya Mtakatifu Maroni, mwaka 676 alipewa uaskofu, halafu akawa askofu mkuu wa mji wa Antiokia kuanzia mwaka 685 hadi  alipofariki. 

Ametambuliwa na Kanisa Katoliki kuwa mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Machi kila mwaka.

## Maandishi
* Michel Breydy, Jean Maron. Expose de la foi et autres opuscules. Syr. 209. CSCO (Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium), Bd. 407, Peeters, Louvain 1988

## Marejeo
* Michael Breydy: Johannes Maron. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 3, Bautz, Herzberg 1992, , Sp. 480–482.
* Siméon Vailhé, «Origines religieuses des Maronites», Échos d'Orient, t. IV, 1900-1901, n° 2, p.&nbsp;96-102, et n° 3, p.&nbsp;154-162.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Viungo vya nje
*John Maron 
*Tovuti rasmi ya Kanisa la Wamaroni 

Jamii:Waliozaliwa 628
Jamii:Waliofariki 707
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wamaroni
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Siria
Jamii:Watakatifu wa Lebanoni
Katharine Drexel

[thumb|[Picha yake halisi.]]
 pa Mt. Katharine Drexel huko Bensalem, Pennsylvania, Marekani.]]
**Katharine Marie Drexel** (26 Novemba 1858 – 3 Machi 1955) alikuwa bikira wa Marekani, mwanzilishi wa shirika la *Masista wa Ekaristi Takatifu* (kwa Kiingereza *Sisters of the Blessed Sacrament*).

Jumuiya hiyo kwanza ililenga hasa kuwainua Wahindi Wekundu na Wamarekani weusi huko Marekani. Kwa ajili yao alitumia kwa ukarimu na upendo urithi wake mwenyewe .

Alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri tarehe 20 Novemba 1988 na mtakatifu tarehe 1 Oktoba 2000.

Sikukuu yake ni tarehe 3 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Tarry, Ellen (1958). *St. Katharine Drexel - Friend of the Oppressed*. New York: Farrar, Straus and Cudahy, Inc.

## Viungo vya nje
* Tovuti rasmi .

Jamii:Waliozaliwa 1858
Jamii:Waliofariki 1955
Jamii:mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Marekani
John Fisher

thumb|right|Mt. John Fisher.
**John Fisher** (au *John wa Rochester*; 1469 – 22 Juni 1535) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki huko Uingereza. Pamoja na Thomas More, alimkataa mfalme Henry VIII aliyejitenga na Kanisa Katoliki la Roma. Kwa hiyo, John Fisher alifungwa na baada ya kushtakiwa mahakamani aliuawa kwa kukatwa kichwa. Hapo katikati Papa Paulo III alimteua kuwa kardinali .

Papa Leo XIII alimtangaza mwenye heri tarehe 29 Desemba 1886, halafu Papa Pius XI alimtangaza kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 19 Mei 1935. 

Sikukuu yake inadhimishwa pamoja na ile ya Thomas More tarehe 22 Juni katika Kanisa Katoliki, na 6 Julai katika Jumuiya Anglikana.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Maandishi yake
Orodha yake inapatikana katika Joseph Gillow, *Bibliographical Dictionary of the English Catholics* (London, s.d.), II, 262–270. Kati ya vitabu vyake 26, muhimu zaidi ni:
* *Treatise concernynge...the seven penytencyall Psalms"* (London, 1508);
* *Sermon...agayn ye pernicyous doctrin of Martin Luther* (London, 1521);
* *Defensio Henrici VIII"* (Cologne, 1525);
* *De Veritate Corporis et Sanguinis Christi in Eucharistia, adversus Johannem Oecolampadium* (Cologne, 1527);
* *The Ballad of Barry Buttock, a Cautionary Tale* (London, 1529);
* *De Causa Matrimonii...Henrici VIII cum Catharina Aragonensi* (Alcalá de Henares, 1530);
* *The Wayes to Perfect Religion* (London, 1535);
* *A Spirituall Consolation written...to hys sister Elizabeth* (London, 1735).

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 214-215 
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 180-181

## Marejeo ya lugha nyingine
* E. Surtz, "The Works and Days of John Fisher," Boston: Harvard University Press, 1967.
* E.E. Reynolds, "Saint John Fisher," Wheathampstead: Anthony Clarke, 1972.
* "Humanism, Reform and the Reformation: The Career of Bishop John Fisher," edited by B. Bradshaw & Eamon Duffy, Cambridge University Press, 1989.
* Richard Rex, "The Theology of John Fisher," Cambridge University Press
* "The English Works of John Fisher, Bishop of Rochester (1469–1535): Sermons and other Writings, 1520–1535," edited by Cecilia A. Hatt, Oxford University Press, 2002.

## Viungo vya nje
* Catholic Encyclopedia: *St. John Fisher*
* Fisher House – Catholic Chaplaincy to the University of Cambridge
* John Fisher School, Purley 
* St John Fisher Catholic High School, Dewsbury
* Memorial Page on FindaGrave
* St. John Fisher - Bishop and Martyr  from St. John Fisher Catholic Church, Rancho Palos Verdes, CA

Jamii:Waliozaliwa 1469
Jamii:Waliofariki 1535
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Uingereza
Jamii:Makardinali
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Martin de Porres

[thumb|right|[Picha hii ya Martin des Porres iko katika monasteri ya Mt. Ann mjini Lima.]]
[thumb|[Sura yake halisi.]]
**Martin de Porres, O.P.** (1579 – 3 Novemba 1639) alikuwa bradha wa Shirika la Wahubiri katika nchi ya Peru. 

Akiwa mtoto chotara wa kabaila Mhispania Juan de Porres na binti mwenye asili ya Afrika Anna Velasquez hakutambuliwa na baba yake akalelewa na mama kwa shida, lakini alipata kuwa msaidizi wa daktari akijifunza hivyo elimu ya matibabu . 

Mwaka 1594 alijiunga na watawa Wadominiko akaendelea kuhudumia kwa ukarimu wagonjwa wa matabaka na rangi zote, lakini hasa fukara.

Alikuwa na kipaji cha uponyaji ambacho kiliwasaida watu wengi. Kutokana na upendo aliowaonyesha watu wote aliheshimiwa sana na taarifa za uponyaji wa ajabu zilianza kuenea.

Akiwa na juhudi katika kufunga chakula, kufanya toba na kusali, aliishi kwa usahili na unyenyekevu.

Mwaka 1837 alitangazwa mwenye heri na Papa Gregori XVI, halafu tarehe 6 Mei 1962 akatangazwa na Papa Yohane XXIII kuwa mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 3 Novemba kila mwaka.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*BENEDICTINE FATHERS – Rafiki Martin, Habari za Maisha ya Mtakatifu Martin De Porres O.P. – Kipigo Chapa cha Tano ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1990 – ISBN 9976-63-057-3
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 387-388
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 342-343

## Viungo vya nje
*St. Martin de Porres website and image
*Saint of the Day, November 3: Martin de Porres 
*Prayer for the intercession of St. Martin de Porres 
*Order of Preachers: Southern Dominican Province of St. Martin de Porres
*St. Martin de Porres Shrine & Institute • Memphis, Tennessee
*St. Martin De Porres, First Black Saint Of The Americas, Celebrated Nov. 3 

Jamii:Waliozaliwa 1579
Jamii:Waliofariki 1639
Jamii:Wadominiko
Jamii:Watakatifu wa Peru
Nil Sorsky

**Nil Sorsky** (takriban 1433 &ndash; 1508) alikuwa mmonaki kutoka nchi ya Urusi. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Nikolay Maykov*. 

Aliandika vitabu vya maisha ya kiroho. 

Ametambuliwa kuwa mtakatifu ndani ya Kanisa la Kiorthodoksi, hasa kule Urusi. 

Sikukuu yake ni tarehe 7 Mei.
 
## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Viungo vya nje
*Webpage on Nil Sorsky
*Saint Nil Sorsky in French , with rich iconography & hymnography (saint Nil de la Sora, avec riche iconographie & hymnographie)

Jamii:Waliozaliwa 1433
Jamii:Waliofariki 1508
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Urusi