open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitara

[thumb|right|300px|Kiongozi wa [kabila la Toba na wake zake, 1892.]]
**Mitara** (pia: **Upoli** au **Upali**) ni hali ya watu zaidi ya wawili kuishi katika uhusiano wa kindoa.

Hali hiyo ilikuwa ya kawaida barani Afrika, ambapo mwanamume mmoja aliweza kuwa na wanawake zaidi ya mmoja, lakini kwa sasa inazidi kupungua.

Ya nadra zaidi ni hali ya wanaume kadhaa kuchanga mwanamke mmoja.

Baadhi ya nchi zinakubali hali hiyo, lakini nyingi zinaikataza.

Vilevile baadhi ya dini zinakubali mitara, hususan Uislamu, lakini nyingine zinaikataza, hususan Ukristo.

Katika Biblia tunakuta maendeleo ya ufunuo kuhusu hali hiyo kati ya Agano la Kale na Agano Jipya, ambapo Yesu alitoa msimamo wa mwisho.

## Marejeo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* The Four Major Periods of Mormon Polygamy, essay by Todd M. Compton, hosted by Signature Books
* Polygamy in Africa 
* History of Polygamy in Judaism 
* LIFE With Polygamists, 1944  - slideshow by *Life magazine*

Jamii:Jinsia
Jamii:Maadili
Jamii:Familia
Kleri

Carey wa Kanisa Anglikana, Rabbi Sacks wa Umoja wa Masinagogi ya Jumuiya ya Madola, mufti mkuu Ceric wa Bosnia, wakiwa pamoja na J. Wallis, mhariri wa gazeti la Kiinjili "Sojournes", Marekani.]]
 tatu za Kanisa la Kiorthodoksi zinavyojitokeza katika liturujia ya Kimungu: askofu (kulia, kwenye altare, nyuma ya ukuta wa picha), padri (kushoto), na mashemasi wawili (waliovaa rangi ya dhahabu).]]
 wakiongoza maandamano ya Mt. Mikaeli Malaika Mkuu.]]
**Kleri** ni kundi la watu wanaoongoza dini fulani. Jina linatokana na neno la Kigiriki "κλῆρος" - *klēros*, "bahati", "sudi" au also "urithi".

Katika madhehebu mengi ya Ukristo kleri ina daraja takatifu tatu: kuanzia juu ni uaskofu, upadri na ushemasi. Hata hivyo baadhi yao wanapewa pia majina mengine kulingana na huduma zao, kwa mfano: Papa, kardinali, monsinyori, abati, kanoni, arkimandrita n.k.

Katika Uislamu hakuna ukuhani, hivyo uongozi unategemea tu elimu ya dini: kuna mufti, imamu, ustadhi n.k.

## Marejeo
* Aston, Nigel. *Religion and revolution in France, 1780-1804* (CUA Press, 2000)
*Bremer, Francis J. *Shaping New Englands: Puritan Clergymen in Seventeenth-Century England and New England* (Twayne, 1994)
* Dutt, Sukumar. *Buddhist monks and monasteries of India* (London: G. Allen and Unwin, 1962)
* Farriss, Nancy Marguerite. *Crown and clergy in colonial Mexico, 1759-1821: The crisis of ecclesiastical privilege* (Burns & Oates, 1968)
*Ferguson, Everett. *The Early Church at Work and Worship: Volume 1: Ministry, Ordination, Covenant, and Canon* (Casemate Publishers, 2014)
* Freeze, Gregory L. *The Parish Clergy in Nineteenth-Century Russia: Crisis, Reform, Counter-Reform* (Princeton University Press, 1983)
* Haig, Alan. *The Victorian Clergy* (Routledge, 1984), in England
* Holifield, E. Brooks. ''God's ambassadors: a history of the Christian clergy in America* (Wm. B. Eerdmans Publishing, 2007), a standard scholarly history
* Lewis, Bonnie Sue. *Creating Christian Indians: Native Clergy in the Presbyterian Church* (University of Oklahoma Press, 2003)
* Marshall, Peter. *The Catholic Priesthood and the English Reformation* (Clarendon Press, 1994)
* Osborne, Kenan B. *Priesthood: A history of ordained ministry in the Roman Catholic Church* (Paulist Press, 1989), a standard scholarly history
* Parry, Ken, ed. *The Blackwell Companion to Eastern Christianity* (John Wiley & Sons, 2010)
* Sanneh, Lamin. "The origins of clericalism in West African Islam." *The Journal of African History* 17.01 (1976): 49-72.
* Schwarzfuchs, Simon. *A concise history of the rabbinate* (Blackwell, 1993), a standard scholarly history 
* Zucker, David J. *American rabbis: Facts and fiction'' (Jason Aronson, 1998)

## Viungo vya nje 
* Wlsessays.net, Scholarly articles on Christian Clergy from the Wisconsin Lutheran Seminary Library
* University of the West , Buddhist M.Div.
* Naropa University , Buddhist M.Div.

Jamii:Cheo
Dawa za kupunguza mfadhaiko

{{Navbox with collapsible groups
| name  = Antidepressants
| title = Dawa za mfadhaikos (N06A)
| state = {} 
| selected = {}

  | group1 = Specific reuptake inhibitors (RIs), enhancers (REs), and releasing agents (RAs)
  | abbr1  = RIEAs
  | list1  = 

  | group2 = Receptor antagonists and/or reuptake inhibitors
  | abbr2  = RARIs
  | list2  = 

  | group3 = Tricyclic and tetracyclic antidepressants (TCAs/TeCAs)
  | abbr3  = TCAs
  | list3  = 

  | group4 = Monoamine oxidase inhibitors (MAOIs)
  | abbr4  = MAOIs
  | list4  = 

  | group5 = Azapirones and other 5-HT1A receptor agonists
  | abbr5  = AZPs
  | list5  = Alnespirone&nbsp;• Aripiprazole&nbsp;• Befiradol&nbsp;• Buspirone&nbsp;• Eptapirone&nbsp;• Flesinoxan&nbsp;• Flibanserin&nbsp;• Gepirone&nbsp;• Ipsapirone&nbsp;• Oxaflozane&nbsp;• Tandospirone&nbsp;• Vilazodone&nbsp;• Zalospirone

|  list9 =  

| belowstyle = background: transparent; padding: 0px;
| below =  

}}
Wakonventuali

**Utawa wa Ndugu Wadogo Wakonventuali** (kwa Kiingereza **Order of Friars Minor Conventual**, kifupi: **OFM Conv**, au **Wafransisko Wakonventuali**) ni tawi la shirika la wanaume lililoanzishwa na Fransisko wa Asizi mwaka 1209.

## Historia
, Assisi, ndilo kanisa kuu la Wafransisko wote. Linatunzwa na Wakonventuali likiwa na masalia ya mwanzilishi.]]

Wakati wa maisha ya mwanzilishi huyo, baadhi ya Ndugu Wadogo walianza kuishi mijini katika konventi kubwa.

Jambo hilo lilipingwa na wenzao waliopendelea makao ya upwekeni na udogo katika majengo pia.

Ndiyo mwanzo wa farakano kati yao lililokamilika mwaka 1517, ambapo Papa aliwapa ushindi ndugu wa Observansya, yaani waliotaka kushika kikamilifu kanuni ya shirika. 

Watakatifu wa tawi hilo ni mapadri Yosefu wa Kopertino na Fransisko Antonio Fasani kutoka Italia Kusini na Maximilian Maria Kolbe kutoka Polandi.

Siku hizi idadi yao ni 4,500 hivi duniani kote.

## Viungo vya nje
*Ordo Fratrum Minorum Conventualium - Conventual Franciscans 
*Conventual Franciscan Friars in the United States
*Order of Friars Minor Conventuals Article from the Catholic Encyclopedia
*Friars Minor Conventual in Uganda  Greyfriars in Uganda
* VIDEO: OFM Conv - Ordo Fratrum Minorum Conventualium OFM Conv - Ordo Fratrum Minorum Conventualium

Jamii:Mashirika ya kitawa
Fransisko Maria wa Camporosso

[thumb|250px|[Sanamu ya Mt. Fransisko Maria karibu na Camporosso.]]
**Fransisko Maria wa Camporosso, O.F.M.Cap.** (Camporosso 1804 - Genova 1866) alikuwa mtawa ombaomba wa shirika la Ndugu Wadogo Wakapuchini kutoka mkoa wa Liguria nchini Italia. 

Alipata umaarufu mjini Genova kwa upendo wake katika kuombaomba mitaani kwa ajili ya shirika lake na ya fukara aliowatembelea na kuwaombea.

Hatimaye alijitoa mhanga ili kipindupindu mjini kikome kwa kumpata mwenyewe ikawa hivyo .

Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 30 Juni 1929, halafu Papa Yohane XXIII akamtangaza mtakatifu tarehe 9 Desemba 1962. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 17 Septemba.
 
## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 338-341
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 525-528

## Viungo vya nje 
* Hagiography Circle
* Habari kwa Kiitalia 
* Tovuti ya kimataifa ya Ndugu Wakapuchini 
* ORDO FRATRUM MINORUM &mdash; OFM &mdash; Tovuti ya Wafransiskani OFM
* Franciscans International
* Ndugu Wafransisko Wakapuchini wa Marekani

Jamii:Waliozaliwa 1804
Jamii:Waliofariki 1866
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watakatifu wa Italia
Kibongo Stance

"**Kibongo Stance**" ni jina la wimbo ulioimbwa na kutungwa na mkusanyiko wa baadhi ya wasanii wa muziki wa hip hop kutoka nchini Tanzania, Kiwa Bizz. Wimbo hautoki katika albamu yoyote kwa vile ulikuwa wimbo wa ushirikiano wa wasanii wa Kiwalani kwa kipindi hicho. Hasa ilikuwa kama majibu kwa wasanii wenzao waliokuwa wakijiita "Kiwalani Gangsta Connection" au maarufu kama "*KWGC"*. Wimbo ulileta mapinduzi makubwa na hisia kali kwa kwa kulinganisha nyimbo za awali zilizokuwa zikitolewa na wasanii wa Kiwalani. Baada ya hapo, mafanikio yakawa makubwa na kuleta hamasa kwa wasanii wengine kufanya nyimbo za maana kuliko hapo awali. Baadaye, wasanii hawa wakatengana kwa sababu ambazo si za msingi na hatimaye kila mtu kaenda kuwa msanii wa kujitegemea. Baadaye kukawa na makundi mengi baada ya kuona mkusanyiko huu, ikiwa ni pamoja na Miungu Watu Family, KG Connection, na mengineyo mengi.

## Marejeo
Jamii:Nyimbo za 2000
Jamii:Nyimbo za Dknob
Arudhi

**Arudhi** katika fasihi ni sehemu muhimu katika elimu ya utunzi wa mashairi. Hasa arudhi inaelezea vipengele vya mashairi kama beti, idadi ya mishororo, vina na mizani.

**Arudhi** katika isimu inahusu vipengele vya mabadiliko ya vipambasauti, kama vile; toni, wakaa, kidatu, nguvumsikiko (kiimbo) au lahani.

## Marejeo
*Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
*Oriedo, Hannington 2007, "Istilahi za Fasihi ya Kiswahili", Nairobi: Kenya Literature Bureau
*Wamitila, Kyallo 2003, “Kamusi ya Fasihi – Istilahi na Nadharia”, Nairobi: Focus Books

## Tazama pia
*Lango la lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Lugha
Adili (fasihi)

**Adili** katika fasihi ni funzo linalopatikana katika kazi ya sanaa kama hadithi, shairi au tamthiliya. 

Hasa kazi zinazo mwelekeo wa kimaadili kama vitabu vya Kiswahili vya Shaaban Robert zina funzo, yaani mafundisho juu ya wema, haki na wajibu.

## Marejeo
*Oriedo, Hannington 2007, "Istilahi za Fasihi ya Kiswahili", Nairobi: Kenya Literature Bureau
*Wamitila, Kyallo 2003, “Kamusi ya Fasihi – Istilahi na Nadharia”, Nairobi: Focus Books

## Tazama pia
*Lango la lugha

Jamii:Fasihi
Kuro (jenasi)

**Kuro** ni spishi ya kawaida zaidi ya jenasi *Kobus* katika familia Bovidae.  Spishi nyingine za jenasi hii zinaitwa **lechwe**, **mraye** na **sheshe**. Spishi zote zinatokea karibu na maji na hutorokea maji wakitishwa na mnyama mbua. Rangi ya spishi nyingi ni ya mchanga lakini rangi ya kuro na spishi nyingine kadhaa ni kahawia hadi kijivu au nyeusi. Mara nyingi kuna rangi ya nyeupe kuzunguka macho na pua na matako. Wanyama hawa hula nyasi.

## Spishi
* *Kobus anselli*, Lechwe wa Upemba (Upemba Lechwe)
* *Kobus ellipsiprymnus*, Kuro (Waterbuck)
** *Kobus e. defassa*, Kuro Singsing au kuro kibaka (Defassa Waterbuck)
** *Kobus e. ellipsiprymnus*, Kuro Ndogoro au kuro pete (Common Waterbuck)
* *Kobus kob*, Mraye (Kob)
** *Kobus k. kob*, Mraye Magharibi (Buffon's kob)
** *Kobus k. leucotis*, Mraye Masikio-meupe (White-eared kob)
** *Kobus k. thomasi*, Mraye wa Uganda (Ugandan kob)
* *Kobus leche*, Lechwe Kusi (Southern lechwe)
** *Kobus l. kafuensis*, Lechwe wa Kafue (Kafue lechwe)
** *Kobus l. leche*, Lechwe Mwekundu (Red lechwe)
** *Kobus l. robertsi*, Lechwe wa Roberts (Roberts' lechwe) - **ameisha sasa**
** *Kobus l. smithemani*, Lechwe Mweusi (Black lechwe)
* *Kobus megaceros*, Lechwe wa Nili (Nile Lechwe)
* *Kobus vardonii*, Sheshe (Puku)
** *Kobus v. senganus*, Sheshe wa Senga (Senga puku)
** *Kobus v. vardonii*, Sheshe Kusi (Southern puku)

## Picha

Kobus ellipsyprimus, male (Livingstone, Zambia).jpg|Dume la kuro singsing
Defassa waterbuck01.JPG|Jike la kuro singsing
Kobus ellipsiprymnus ellipsiprymnus - Disney's Animal Kingdom Lodge, Orlando, Florida, USA - 20100119.jpg|Jike la kuro ndogoro
Kobs in Ghana.jpg|Mraye magharibi
The book of antelopes (1894) Cobus leucotis.png|Mraye masikio-meupe
Uganda-Kob.jpg|Dume la mraye wa Uganda
Ugandan kobs (Kobus kob thomasi) female and calf (square crop).jpg|Jike la mraye wa Uganda na ndama wake
Red Lechwe in the Okavango.jpg|Madume ya lechwe mwekundu
Flying-Lechwe-Okavango.jpg|Jike la lechwe mwekundu
Kobus lechwe kafuensis.jpg|Jike la leche wa Kafue
Black lechwe herd.jpg|Kundi la lechwe mweusi
Voduška abok 1.jpg|Dume la lechwe wa Nili
Kobus megaceros-female.jpg|Jike la lechwe wa Nili
Puku male.jpg|Dume la sheshe wa Senga
Puku - Female, in South Luangwa National Park - Zambia.jpg|Jike la sheshe wa Senga
Southern puku (Kobus vardonii vardonii) female.jpg|Jike la sheshe kusi

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Aarhus

thumbnail|right|280px|Mji wa Aarhus

**Århus** ni mji nchini Udeni. Idadi ya wakazi wake ni takriban 295,513. 

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Denmark

Arhus
Korongo (Bovidae)

Kwa maana tofauti ya neno hilo tazama Korongo (maana)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Korongo** au **kolongo** ni spishi ya kawaida zaidi ya jenasi *Hippotragus* katika familia Bovidae.  Spishi nyingine inaitwa **palahala** au **mbarapi**. Hawa ni wanyama wakubwa ambao wanatokea savana za Afrika zenye miti. Rangi ya madume ni kahawia hadi nyeusi, rangi ya majike ni kahawia. Kuna mabaka meusi na meupe kichwani, lakini hayaonekani sana kwa korongo buluu; tumbo ni jeupe. Dume na jike wana pembe ndefu zilizopindika kuelekea nyuma ambazo urefu wao unaweza kufika mita moja au zaidi lakini fupi zaidi kwa jike. Wanyama hawa hula manyasi marefu kiasi.

## Spishi
* *Hippotragus equinus*, Korongo (Roan antelope)
** *Hippotragus e. bakeri*, Korongo wa Sudani
** *Hippotragus e. cottoni*, Korongo wa Zambia
** *Hippotragus e. equinus*, Korongo Kusi
** *Hippotragus e. koba*, Korongo Magharibi
** *Hippotragus e. langheldi*, Korongo Mashariki
** *Hippotragus e. scharicus*, Korongo wa Kati
* *Hippotragus leucopheus*, Korongo Buluu (Bluebuck) – **imekwisha sasa** (k.y. 1800)
* *Hippotragus niger*, Palahala au Mbarapi (Sable Antelope)
** *Hippotragus n. niger*, Palahala mweusi (Black sable antelope)
** *Hippotragus n. kirkii*, Palahala wa Zambia (Zambian sable antelope)
** *Hippotragus n. roosevelti*, Palahala Mashariki (Eastern sable antelope)
** *Hippotragus n. variani*, Palahala Mkubwa (Giant sable antelope)

## Picha

Roan Antelope, Kafue National Park, Zambia, Nov 2011.jpg|Korongo wa Zambia
Roan antelope (Hippotragus equinus koba).jpg|Korongo magharibi
Le Vaillant blue buck.jpg|Dume la korongo buluu
Sable antelope (Hippotragus niger) adult male.jpg|Palahala mweusi
Sable bull.jpg|Palahala wa Zambia
Roosevelt Sable (Hippotragus niger roosevelti) male ruminating ... (35318453454).jpg|Palahala mashariki

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Mbulelo Mzamane

**Mbulelo V. Mzamane** (amezaliwa 1948) ni mwandishi wa Afrika Kusini. Pia ni mhadhiri na profesa wa fasihi. Ameandika hadithi na insha za uhakiki.

## Maandishi yake
**Mzala* (1980)
**The Children of Soweto* (1982)

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1948
Nathaniel Nakasa

**Nathaniel "Nat" Ndazana Nakasa** (12 Mei 1937 - 14 Julai 1965) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Alifanya kazi kwa gazeti la *Drum*. Aliruhusiwa kutoka nchi yake hata wakati wa sera za ubaguzi wa rangi ili asome Marekani. Kule ng'ambo akawa amepatwa na ugonjwa wa majonzi akajiua.

## Maandishi yake
* *The World of Nat Nakasa* (1975, ilitolewa baada ya kifo chake tu)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1937
Jamii:Waliofariki 1965
Njabulo Ndebele

**Njabulo Ndebele** (amezaliwa 4 Julai 1948 mjini Johannesburg) ni mwandishi na mhadhiri wa Afrika Kusini. Alisomea fasihi nchini Lesotho, pia Uingereza na Marekani. Pia ni mwanachama mwanzilishi wa *Congress of South African Writers* (COSAW).

## Maandishi yake
* *Fools and Other Stories* (1983)
* *Rediscovery of the Ordinary* (insha, 1991)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Watu walio hai
Mbongeni Ngema

**Mbongeni Ngema** (10 Mei 1955 - 27 Desemba 2023) alikuwa msanii, mwandishi na mtunga muziki wa Afrika Kusini. 

Alianza kazi yake ya kisanii pamoja na Gibson Kente na Percy Mtwa. Anajulikana hasa kwa igizo lake la muziki *Sarafina!* ambalo likawa maarufu hata kule Hollywood. 

Alikuwa mwandishi wa tamthilia, mtunzi wa nyimbo, mtunzi wa muziki, mwongozaji, mcheza dansi, na mtayarishaji wa michezo ya kuigiza kutoka Afrika Kusini. Anajulikana zaidi kwa kuandika tamthilia ya Woza Albert! mwaka 1981 na muziki wa Sarafina! mwaka 1988 kwa kushirikiana na Hugh Masekela. Kazi zake zilionyesha hali halisi ya Waafrika Weusi chini ya utawala wa ubaguzi wa rangi (apartheid), na alipata sifa nyingi kwa mchango wake, ingawa alihusishwa pia na utata kadhaa. Alifariki katika ajali ya gari tarehe 27 Desemba 2023.

## Maandishi yake
* *Asinamali* (1983)
* *Woza Albert!* ([1985]])
* *Sarafina!* (1986)
* *Magic at 4 AM* (1993)
* *Circle Of Life (African voices)* (1995)
* *Mama* (1996)
* *Sarafina! 2* (1997)
* *Nikeziwe* (2005)
* *The House of Shaka* (2006)
* *Lion of the East* (2009)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Waliofariki 2023
Jamii:1lib1ref 2023
Antioko Epifane

[thumb|300px|Sanamu ya Antioko IV kwenye [Altes Museum huko Berlin (Ujerumani).]]
**Antioko IV wa Syria** alijiita **Epifane** (kwa Kigiriki Ἀντίοχος Ἐπιφανής) akitaka kujitambulisha kama tokeo la mungu mmojawapo. Lakini watu walimuita Epimane, yaani kichaa, kutokana na madai yake yasiyo na kiasi.

Aliishi miaka 215 KK – 164 KK akitawala dola la Waseleuki kuanzia mwaka 175 KK hadi kifo chake.
 
Juhudi zake za kueneza ustaarabu wa Ugiriki wa kale kati ya Wayahudi zilishindwa na Wamakabayo waliopigania uhuru wa dini kama inavyosimuliwa katika kitabu cha kwanza cha Wamakabayo na kitabu cha pili cha Wamakabayo (ambavyo ni kati ya Deuterokanoni).

[thumb|right|[Mina (unit)|Mina ya Antioko IV Epifane.]]

## Viungo vya nje 
* Antiochus IV Ephiphanes entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
* Jewish Encyclopedia: Antiochus IV Epiphanes
* Antiochus IV Epiphanes at *livius.org*

Jamii:Waliozaliwa 215 KK
Jamii:Waliofariki 164 KK
Jamii:Watu wa Syria
Jamii:Watu wa Biblia
Nyumbu

**Nyumbu** (kwa Kiingereza: wildebeest) ni wanyamapori wakubwa wa jenasi *Connochaetes* katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi *C. taurinus mearnsi* na *C. t. albojubatus*, lakini siku hizi spishi na nususpishi zote za *Connochaetes* huitwa nyumbu. 

Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni nyeusi pengine na mng'aro buluu au kahawia. 

Dume na jike wana pembe zenye umbo la zile za ng'ombe. Wanyama hawa hula nyasi fupi.

## Spishi 
* *Connochaetes gnou*, Nyumbu Mkia-mweupe (Black au White-tailed Wildebeest au Gnu)
* *Connochaetes taurinus*, Nyumbu Buluu (Blue au Brindled Wildebeest)
** *Connochaetes t. albojubatus*, Nyumbu Kidevu-cheupe Mashariki (Eastern White-bearded Wildebeest)
** *Connochaetes t. cooksoni*, Nyumbu wa Cookson (Cookson's Wildebeest)
** *Connochaetes t. johnstoni*, Nyumbu wa Nyasa (Nyassaland Wildebeest)
** *Connochaetes t. mearnsi*, Nyumbu Kidevu-cheupe Magharibi (Western White-bearded Wildebeest)
** *Connochaetes t. taurinus*, Nyumbu Kusi (Southern Wildebeest)

## Picha 

Black Wildebeest.jpg|Nyumbu mkia-mweupe
Wildebeest, Amboseli National Park.jpg|Nyumbu kidevu-cheupe mashariki
Connochaetes taurinus.jpg|Nyumbu kusi nchini Namibia
Connochaetes_taurinus_-Kruger_National_Park-8.jpg|Nyumbu kusi kwa karibu
File:Ant 46.jpg|thumb|Nyumbu akiruka
File:Nyumbu na Swala.jpg|thumb|Nyumbu na Swala Tanzania

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Wamakabayo

.]]
.]]
**Wamakabayo** (kwa Kiebrania **מכבים** au **מקבים**, *Makabim* au **Maqabim**; kwa Kigiriki **Μακκαβαῖοι**) walikuwa familia ya mashujaa wa Israeli walioongoza mapigano dhidi ya dola la Waseleuki ili kupata uhuru wa dini na hatimaye uhuru wa taifa upande wa siasa pia.

Mashujaa hao walikuwa kuhani Matatia na wanae watano waliopokezana kushika uongozi kuanzia Yuda Mmakabayo

Habari zao zinasimuliwa katika kitabu cha kwanza cha Wamakabayo na kitabu cha pili cha Wamakabayo vilivyoandikwa na watu tofauti katika karne II KK na ambavyo vyote viwili ni kati ya vile vya Deuterokanoni vinavyokubaliwa na Wakristo wengi kama sehemu ya Biblia. Ushujaa wao unasifiwa pia na waraka kwa Waebrania kama kielelezo cha imani.

Pia kuna vitabu vingine viwili juu yao (Wamakabayo III na Wamakabayo IV) ambavyo havimo katika toleo la Septuaginta wala katika Biblia ya Kikristo.

Ukoo wao (Wahasmonei) ulitawala Yudea tangu mwaka 164 KK hadi 63 KK, wakisisitiza dini ya Uyahudi na kupunguza athari ya ustaarabu wa Ugiriki wa kale kati ya Wayahudi.

### Mazingira yao: uenezi wa utamaduni wa Kiyunani (333-63 K.K.)
Kwa muda mfupi sana Aleksanda Mkuu wa Makedonia (Ulaya Kusini Mashariki) aliteka Asia (mpaka India) na Misri. Kuanzia hapo utamaduni na lugha ya Kiyunani vikaenea pote, hata kwa Wayahudi wengi, hasa walioishi nje ya nchi yao. 

Chini ya utawala wa Kiyunani unabii ukaja kwisha (1Mak 9:27): badala yake yalitolewa maandiko ya kiapokaliptiko (hasa kitabu cha Danieli ambacho ni kama Ufunuo wa Agano la Kale), hadithi (Yona, Tobiti, Esta, Yudithi) na vitabu vya hekima (Mhubiri, Yoshua bin Sira, Hekima).

Humo tunaona maendeleo ya ufunuo, hasa kwa sababu Wayahudi wengi walianza kusadiki ufufuko wa wafu na mengineyo. 

Nguvu ya imani hiyo iliwasaidia kukabili dhuluma na kifo (2Mak 7:1-41) chini ya Antioko Epifane (175 KK - 164 KK) aliyetaka kuwalazimisha waache kufuata Torati ili wajilinganishe na watu wengine. Tena akijidai kuwa tokeo la Mungu Mkuu alijenga altare kwa mungu wake ndani ya hekalu la Yerusalemu. 

Hapo Wayahudi wakaanza kupigania uhuru wao wa kidini na wa kisiasa chini ya ukoo wa Wamakabayo, ambao kwa imani na ushujaa mkubwa wakafaulu kushinda majeshi ya kutisha (1Mak 3:18-22), kutakasa hekalu (1Mak 4:36-61) na kurudisha ufalme wa Israeli mpaka baada ya Warumi kuweka Uyahudi chini ya himaya yao (63 K.K.). 

Ndiyo asili ya kundi la Mafarisayo (yaani “waliojitenga”), walioshika kwa bidii Torati kadiri ya mapokeo ya walimu wa sheria, wengi wao wakiwa walei. Kwa jumla walileta uamsho wa kiroho kati ya Wayahudi, lakini walidharau wenzao wasiojua Maandiko Matakatifu. Pia walishindana sana na Masadukayo kuhusu masuala ya dini na ya siasa hata kusababisha mauaji; kwa kuwa Masadukayo (waliokuwa na nguvu kati ya makuhani) walikataa mafundisho hayo mapya huku wakishika Torati tu.

## Viungo vya nje
*Jewish Encyclopedia: Maccabees, The
*Catholic Encyclopedia: Jerusalem (Before A.D. 71)
*1911 Encyclopedia Britannica: Maccabees
Mirèio

alt=Mirèio |thumb|Mirèio
**Mirèio** ni kazi ya fasihi ya kishairi iliyoandikwa na Frédéric Mistral miaka ya 1851-1858 na kutolewa 1859. Ni kazi yake ya kwanza tena maarufu kabisa. Dhamira yake ni upendo baina binti mmoja na kijana. Mistral aliiandika kazi hiyo kwa lugha ya Kioksitani akitunga nyimbo kuminambili. Kila wimbo una beti zenye michororo saba, kama katika mashairi ya kimapokeo ya Ufaransa wa Kusini. Shairi la Mirèio limekuwa mfano hodari kwa maisha na utamaduni wa eneo hilo zima.

## Mkondo wa hadithi
Mirèio ni binti wa Ramoun, mtajiri kule Ufaransa wa Kusini. Vincèn, mfanyakazi mzururaji, hufika nyumbani kwake Mirèio, nao wanagundua kwamba wanapendana. Ndiyo sababu Mirèio anakataa wanaume wengine ambao wamechaguliwa na baba yake. Mmojawao, jina lake Ourias, anapigana naye Vincèn na kumwumia vibaya. Mirèio anamwuguza Vincèn lakini Ramoun anaendelea kukataa uhusiano baina hao wawili. Hatimaye, Mirèio anakwenda hija kule Les Saintes Maries de la Mer ambako anafariki mbele za Vincèn na wazazi wake. Watakatifu hufika ili waelekeze nafsi yake Mirèio hadi mbinguni.

## Marejeo
****(de)*** "Kindlers Literaturlexikon", Juzuu 7, 1970, Zürich, uk. 6339.

## Viungo vya nje
*makala ya shairi kwa Kioksitani

Jamii:Fasihi
Hendrick Witbooi

thumbnail|Nama - kiongozi Hendrik Witbooi (katikati) na wenzake
**Hendrick Witbooi**, kwa jina asilia **ǃNanseb ǀGabemab** (1840 - 1905) alikuwa chifu wa kabila la Nama katika Namibia ya leo, kiongozi wa mapambano dhidi ya ukoloni wa Kijerumani na mwandishi. 

Alizaliwa katika jimbo la rasi la Afrika Kusini akalelewa kama Mkristo. Mnamo 1855 alihamia pamoja na kabila lote Namibia. Alikuwa mtoto wa chifu wa awali akapokea uongozi kutoka kwa baba.  

Katika miaka ya 1880 aliunganisha makabila yote ya Wanama chini ya uongozi wake na tangu 1890 aliingia katika mapambano na wakoloni Wajerumani. Baada ya kushondwa mara ya kwanza alipatana amani lakini wakati wa vita ya Wajerumani dhidi ya Waherero alijiunga nao. Mwaka wa 1905 alikamatwa na kuuawa na Wajerumani. 

Shajara yake aliyoiandika kwa lugha ya Kiholanzi ilitolewa mwaka wa 1929 tu.

## Maandishi yake
**Die Dagboek van Hendrick Witbooi, Kaptein van Witbooi-Hottentotte, 1884-1905* (1929, baada ya kifo chake)

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1840
Jamii:Waliofariki 1905
Stephen Watson

**Stephen Watson** (6 Novemba 1954 - 10 Aprili 2011) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Alifundisha Kiingereza katika Chuo Kikuu cha Cape Town. Hasa aliandika mashairi kuhusu mji wake wa Cape Town. Mwaka wa 2011 aliaga dunia baada ya kupatwa na kansa.

## Maandishi yake
* *Poems 1977-1982* (1983)
* *In This City* (1986)
* *Cape Town Days* (1989)
* *Return of the Moon* (1991)
* *Presence of the Earth* (1995)
* *The Other City* (2000)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Waliofariki 2011
Lafudhi

**Lafudhi** ni namna ya pekee ya kutamka lugha kutokana na lugha ya mwanzo/awali ya mzungumzaji au eneo alipojifunza lugha.
 
Mara nyingi watu wanaweza kusikia kutokana na matamshi kama msemaji ni mgeni kutoka nchi fulani au kama anatokea mji fulani kama ni mwenyeji.

## Tazama pia 
* Lango la lugha

Jamii:Isimu
Jamii:Lugha
Nouadhibou

thumbnail|right|280px|Kitovu cha mji wa Nouadhibou. 
**Nouadhibou** (kwa Ar. ‏نواذيبو‎ *Nuadhibu*, jina la zamani **Port-Étienne**) ni mji mkubwa wa pili nchini Mauritania na bandari kubwa ya nchi hiyo. Iko kwenye rasi inayoingia katika Bahari Atlantiki kilomita chache kusini kwa mpaka wa Sahara Magharibi.

Idadi ya wakazi ni takriban watu 120,000. Mji ni kitovu cha kiuchumi kwa sababu ya bandari inayohudumia taifa lote pamoja na kuwa mahali pa kupeleka madini ya chuma ya Zouérate kwenda soko la dunia. Upande mwingine wa uchumi ni uvuvi.

Mji ulianzishwa mwaka 1906 na wakoloni Wafaransa kama kituo cha uvuvi kwa jina la Port Etienne.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Mauritania

## Tanbihi
Jamii:Miji ya Mauritania
William I wa Uingereza

**William I wa Uingereza** (anayejulikana pia kwa jina la ***William the Conqueror***, yaani **William Mshindi**, au kwa jina la Kifaransa kama **Guillaume**) alikuwa mtemi wa Normandy na mtawala wa mwisho aliyefaulu kuvamia Uingereza kutoka nje.

## Maisha
Alizaliwa katika Normandy ambayo ni sehemu ya Ufaransa iliyokaliwa wakati ule na Wanormani, watu wenye asili ya Skandinavia. Wazazi wake walikuwa mtemi Robert wa Normandi na mke wake wa kando Herleva. Baba alimpa cheo cha mtemi mteule alipokuwa na miaka 6 wakati alipoenda kujiunga na vita vya msalaba. Alipokuwa mkubwa alihitaji kupigania vita kwa miaka mingi dhidi ya watemi wadogo waliotaka kukamata cheo chake. Tangu mwaka 1054 alikuwa mshindi na kutokana na kifo cha mfalme wa Ufaransa aliweza kutawala Normandi kama mfalme mdogo.
thumb|right|200px|Sarafu ya William I.
Uingereza ilikaliwa wakati ule na Waanglia-Saksoni; lugha ya wakazi wengi ilikuwa Kianglia-Saksoni. Magharibi na kaskazini mwa kisiwa cha Britania kulikuwa bado na wakazi asilia Wakelti na Wadenmark waliowahi kuunda makazi kwenye pwani ya mashariki. William alikuwa ndugu na mfalme Edward wa Uingereza (1042-1066) kwa sababu mama yake Edward alikuwa shangazi wa baba yake William. Edward alimtembelea William katika Normandi akamuahidia atakuwa mrithi wake. Lakini baada ya kifo cha Edward wakuu wa Uingereza walimchagua mtemi Harold kuwa mfalme mpya.

Hivyo William aliandaa jeshi kubwa kwa kusudi la kujipatia kile alichoona kama haki yake. Harold alimsubiri lakini alilazimishwa kuhamia Uingereza wa kaskazini kwa sababu jeshi kutoka Denmark ilivamia kisiwa. Baada ya mapigano mbalimbali Harold alishinda Wadenmark alipopata habari za uvamizi wa William aliyefikisha jeshi lake kwa jahazi huko kusini. Tarehe 14 Oktoba jeshi lake lililochoka kutokana na mapigano na matembezi lilipambana na Wanormandi katika mapigano ya Hastings. Harold aliuawa pamoja na wengi wa wakubwa wake.

William aliendelea kukamata au kuua wakubwa wa Waanglia-Saksoni. Akagawa nafasi za utemi za kieneo kwa ndugu zake kutoka Normandi. Hiyvo alianzisha kipindi cha historia ya Uingereza ambako makabaila wenye lugha ya Kifaransa walitawala watu raia wenye lugha ya Kianglia-Saksoni na Kikelti.

Baada ya kukamata utawala William aliamuru kuandikwa kwa orodha ya miji na viji vyote na ugawaji wa nchi chini ya watawala wapya. Orodha hii linajulikana kwa jina la Doomesday Book (kitabu cha siku ya kiyama) kwa sababu alitangaza ya kwamba ugawaji wa mali na hali uendelee hadi mwisho wa dunia.

William alielazimishwa kutetea himaya katika vita nyingi yake dhidi ya viongozi wazalendo Waingereza waliozidi kuasi dhidi yake, uvamizi kutoka Denmark, Waskoti kutoka kaskazini na pia dhidi ya mfalme wa Ufaransa aliyejaribu kuwa tena mkuu juu ya Normandi.
thumb|250px|right|Jiwe la kaburi la William I mjini Rouen

Aligonjeka na kufa mjini Rouen (Ufaransa) mwaka 1087 alipopigana na jeshi la mfalme wa Ufaransa. William Mshindi alizikwa mjini Rouen.

Mwanawe Robert alipata kuwa mtemi wa Normandi na mdogo wake William II mfalme wa Uingereza.

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1020
Jamii:waliofariki 1087
Jamii:Wafalme na malkia wa Uingereza
Chuo Kikuu cha Versailles

thumb|Chuo Kikuu Cha Versailles
**Chuo Kikuu cha Versailles** ni chuo kikuu nchini Ufaransa, kilichoanzishwa mnamo mwaka 1991 katika Versailles, Ufaransa.

## Viungo vya Nje 
* 

Jamii:Vyuo vikuu vya Ufaransa
Jamii:Versailles
Jørn Utzon

**Jørn Oberg Utzon** (9 Aprili, 1918 - 29 Novemba, 2008) alikuwa msanifu majengo kutoka Denmark. 

## Picha 

Image:Circular Quay, Sydneyoperahhouse.jpg| Jumba la Sanaa la Sydney

Image:Bagsværd Church.12.jpg |Kanisa la Bagsværd, Bagsværd, Denmark
Image:Utzon Center Aalborg.jpg| Utzon Center, Aalborg, Denmark
Image:Keld Gydum-IMG 9826 skagen odde naturcenter.JPG| Keld Gydum, Frederikshavn, Denmark
Image:Bornholm Denmark - water tower in Svaneke designed by Jorn Utzon.jpg | Mnara wa maji, Bornholm, Denmark

### Viungo vya Njek 
* Jørn Utzon kwenye tovuti ya *The Pritzker Architecture Prize* - *The Hyatt Foundation*  

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 2008
Jamii:Wasanifu
Jamii:Wasanii wa Denmark
Uhuru wa dini

ya njano hafifu inamaanisha vizuio ni vichache, kumbe nyekundu inaonyesha kuna vizuio vingi.]]
**Uhuru wa dini** ni mojawapo kati ya haki za msingi za kila binadamu kutokana na hadhi yake inayomtofautisha na wanyama. Yaani akili yake inamfanya atafute ukweli, jambo linalohitaji kuwa huru kutoka kwa mwingine yeyote.

Uhuru huo unaendana na wajibu na haki ya kufuata dhamiri hasa katika masuala ya dini na maadili.

Haki hiyo inatajwa katika Tamko la kimataifa la haki za binadamu lililotolewa na Umoja wa Mataifa mwaka 1948, ingawa haitekelezwi vizuri katika nchi nyingi, hasa zile zinazofuata rasmi dini fulani au zinapinga dini zote.

Haki hiyo inajumlisha haki ya kuwa au kutokuwa na imani fulani, kuibadili, kuitekeleza katika ibada za binafsi na za pamoja, kuishuhudia kwa maneno na matendo, kuitangaza, n.k. maadamu mtu hatendi makosa ya jinai wala hasababishi vurugu katika maisha ya jamii.

## Historia
Suala la kukubali haki hiyo katika sheria za nchi lilikabiliwa tangu zamani; maarufu ni hasa Hati ya Milano iliyotolewa na Konstantino Mkuu mwaka 313 ili kuruhusu Ukristo katika Dola la Roma baada ya miaka karibu 250 ya dhuluma.

## Tazama pia
*Hati ya Thesalonike

## Viungo vya nje 
*Religion and Foreign Policy Initiative, Council on Foreign Relations.
*The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003)
*Human Rights Brief No. 3, Freedom Of Religion and Belief  Australian Human Rights and Equal Opportunity Commission (HREOC)
*U.S. State Department country reports
*Institute for Global Engagement
*Institute for Religious Freedom 
* Ripoti juu ya uhuru wa dini ulimwenguni  (chanzo: Church in Need)

Jamii:Haki za binadamu
Jamii:Sheria
Jamii:Dini
Joan Miró

thumb|right|*Joan Miro* (1935)

**Joan Miró i Ferrà**  (1893 - 1983) alikuwa mchoraji kutoka Hispania.

## Mifano ya picha zake 

|
Picha:Palacio de Congresos y Exposiciones (Madrid) 01 Kopie.jpg | *Palacio de Congresos y Exposiciones*
Picha:JuanMiroMosaic.jpg | Barcelona

Jamii:Waliozaliwa 1893
Jamii:Waliofariki 1983
Jamii:Wasanii wa Hispania
Taunus

[thumb|[Ramani ya Taunus]]
**Taunus** ni eneo la milima katika jimbo la Hessen huko Ujerumani kusini magharibi.
 
Mlima mkubwa ni Großer Feldberg, wenye kimo cha mita 882.

Jamii:Jiografia ya Ujerumani
Amiri

thumb|Amiri Jabir al-Ahmad al-Jabir Al Sabah
**Amiri** au **Emir** (ar. ‏امير‎ amīr au tur. emir) ni cheo cha mtawala mwislamu anayesimamia emirati. Kiasili maana yake ni "mwenye amri" kama cheo cha kijeshi au kiserikali.
 
Katika miaka ya kwanza ya Uislamu amiri alikuwa mkuu wa jeshi au sehemu ya jeshi. Baada ya kutwaa nchi alikuwa na nafasi kama gavana ya khalifa. Kutokana na upanuzi wa himaya ya kiislamu na ushaifu wa serikali kuu amiri aliweza kutawala mara nyingi kama mfalme mdogo lakini kwa kawaida alitafuta kibali cha khalifa.

## Cheo cha kihistoria
Cheo hiki kilipatikana kwa maumbo mbalimbali kama
* amir al-mu’minin („mkuu wa waumini“) ilikuwa cheo cha heshima kwa makhalifa tangu Umar. Hadi leo ni cheo kimoja cha sultani wa Moroko.
* amir al-umara’ („amiri wa maamiri“) ilikuwa cheo cha jemadari mkuu wa jeshi la Waabasiya. Baadaye katika Milki ya Osmani ilikuwa cheo cha gavana wa jimbo kubwa.
* amir al-bahr (‏امير البحر‎, „amiri wa bahari“) ilikuwa cheo cha kiongozi wa jeshi la maji ikaingia katika lugha za Kiulaya kama "admiral".

## Cheo cha mtawala wa emirati
Nchi kadhaa zinazotumia jina "emirati" na cheo cha amiri kama mkuu wa dola ziko kwenye Bara Arabu. Mfano ni Kuwait na Qatar. Pia nchi zilinazojulikana kwa Kiswahili kama Falme za Kiarabu zinajiita emirati chini ya maamiri.
 
Amiri wa Bahrain alijiita mfalme tangu 2002.

## Marejeo 
* WorldStatesmen Religious Organisations – see also many present Muslim countries
Ukhalifa wa Cordoba

**Ukhalifa wa Cordoba** (Ar.خلافة قرطبة‎; Khilāfat Qurṭuba) ilikuwa milki kubwa kilichounganisha Al-Andalus iliyokuwa sehemu ya kiislamu ya Rasi ya Iberia (Ureno na Hispania ya leo) kati ya 929 na 1031. Mji mkuu alikotawala khalifa ilikuwa Cordoba. 

## Emirati ya Cordoba 
Historia ya milki hii ilianza mwaka 756. Mwaka ule Abd-ar-Rahman I alikuwa emir wa eneo la Cordoba katika Al-Andalus (Hispania) mnamo 756. Alizaliwa katika nasaba ya Wamuawiya huko Shamu akakimbia kutoka nchi yake baada ya kupinduliwa kwa nasaba hii mwaka 750. Emirati ya Cordoba iliendelea kati ya madola ya Al-Andalus na kupata nafasi ya kwanza.

## Ukhalifa 
Mnamo mwaka 929 amiri Abd-ar-Rahman III aliamua kutumia cheo cha khalifa. Chini ya utawala wake na wafuasi wake Cordoba ilikuwa kitovu cha utamaduni bora katika Ulaya.

Makhalifa wa mmwisho hawakutawala tena wenyewe walitegemea washauri na wakubwa wao. Mwaka 1031 ukhalifa uliporomoka ukagawiwa kwa madola madogo.

Jamii:Nchi za kihistoria za Ulaya
Jamii:Uenezaji wa Uislamu
Jamii:Historia ya Hispania
Jamii:Historia ya Ureno
Jamii:Madola
Jan Matejko

thumb|right|Jan Matejko alivyojichora.
**Jan Alojzy Matejko** (24 Juni 1893 - 1 Novemba 1983) alikuwa mchoraji kutoka Polandi. 

## Mifano ya picha zake 

Picha:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg |*Copernicus* (1872)
Picha:Matejko_Christianization_of_Poland.jpg |*Polandi kufanywa nchi ya Kikristo* (1889)
Picha:Rok 1863 Polonia.JPG |*Polandi* (1863)

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa 1893
Jamii:Waliofariki 1983
Jamii:Wasanii wa Polandi
Nyamera (jenasi)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Nyamera** ni wanyamapori wakubwa wa jenasi *Beatragus* na *Damaliscus* katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa  nususpishi *D. korrigum topi*, lakini siku hizi spishi na nususpishi zote huitwa nyamera mara nyingi. Majina mengine ni **hirola**, **jimela**, **sasabi** na **tiang**. Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni ya mchanga inayoelekea nyekundu au kijivu mara nyingi. Wana mabaka meusi mwilini, miguuni na kichwani, isipokuwa hirola, na nyamera baka-nyeupe ana baka nyeupe kwa pua na paji. Kichwa chao ni kirefu kama kile cha kongoni lakini pembe zao hazina umbo wa zeze. Wanyama hawa hula manyasi.

## Spishi
* *Beatragus hunteri*, Hirola au Nyamera wa Hunter (Hirola au Hunter's Hartebeest)
* *Damaliscus korrigum*, Nyamera (Topi)
** *Damaliscus k. jimela*, Nyamera wa Kawaida au Jimela (Topi)
** *Damaliscus k. korrigum*, Nyamera Magharibi (Korrigum)
** *Damaliscus k. tiang*, Nyamera Kaskazi au Tiang (Tiang)
** *Damaliscus k. topi*, Nyamera-pwani au Topi (Coastal Topi)
* *Damaliscus lunatus*, Sasabi (Tsessebe)
* *Damaliscus pygargus*, Nyamera Baka-jeupe (Bontebok)
** *Damaliscus p. phillipsi*, Nyamera matako-mekundu (Blesbok)
** *Damaliscus p. pygargus*, Nyamera matako-meupe (Bontebok)
* *Damaliscus superstes*, Sasabi wa Bangweulu (Bangweulu Tsessebe)

## Picha

Hirola head with sub-orbital glands.jpg|Picha ya kichwa cha hirola inayoonyesha tezi mbele ya macho
Tiang (Damaliscus lunatus tiang).jpg|Tiang
Damaliscus lunatus.jpg|Sasabi
Bontebok (Damaliscus pygargus pygargus) (30573334994).jpg|Nyamera matako-meupe
Blesbok (Damaliscus pygargus phillipsi) (32413640451).jpg|Nyamera matako-mekundu

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Steve Jobs

[thumb|Steve Jobs na [iPhone 4 mwaka 2010.]]
**Steve Jobs** (24 Februari 1955 – 5 Oktoba 2011) alikuwa mvumbuzina mfanyabiashara  wa Marekani aliyetambuliwa sana kama mwanzilishi mwenye kipaji cha haiba ya zama za kompyuta ya binafsi. Alikuwa mwanzilishi, mwenyekiti, na afisa mtendaji mkuu wa Apple Inc. Awali alikuwa mtendaji mkuu wa kampuni ya filamu ya Pixar; Mnamo mwaka wa 2006, Jobs mwanachama wa bodi ya wakurugenzi wa Kampuni ya Walt Disney katika 2006, kutokana na ununuzi wa Pixar na Disney.
Katika miaka ya 1970, Jobs -pamoja na Apple mwanzilishi Steve Wozniak, Mike Markkula na wengine-Waliungana kubuni, kuunda ,na kuuza Kompyuta ya kibinafsi iliyokuwa na mafanikio, Apple II mfululizo. Katika miaka ya 1980, Jobs alikuwa kati ya kwanza kuona uwezekano wa biashara ya 'mouse' , ambayo ilisababisha kuundwa kwa Lisa na Apple,na Macintosh mwaka mmoja baadaye. Baada ya kupoteza kugombea madaraka na bodi ya wakurugenzi katika 1985, Jobs alitoka Kampuni ya Apple na kuanzisha Kapuni ya NEXT,Kampuni ya kompyuta inayohusika kimaalumu katika masoko ya elimu ya juu na biashara.

Katika miaka ya 1980, Jobs alikuwa kati ya watu wa kwanza kuona uwezekano wa biashara uliotokana na interface ya Xerox Parc inayoendeshwa na kipanya cha graphical mtumiaji, ambayo ilisababisha kuundwa kwa Lisa Apple (iliyohandisiwa na Ken Rothmuller na John Couch) na, mwaka mmoja baadaye, mfanyakazi Apple Macintosh Jef Raskin akajiunga nao. Baada ya kupoteza ugombezi wa madaraka na bodi ya wakurugenzi katika 1985, Jobs alijiondoa kutoka Apple na akaanzisha NeXT, jukwaa la maendeleo ya kompyuta ya kampuni maalumu katika masoko ya elimu ya juu na biashara.

Jobs alikufa 5 Oktoba 2011. Kifo chake kimesababishwa na saratani ya kongosho.

Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Waliofariki 2011
Jamii:Watayarishaji Filamu wa Marekani
Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani
Ufashisti

[thumb|right|200px|[Fascio Littorio, ishara ya ufashisti iliyoupatia jina.]]
[thumb|Benito Mussolini na Adolf Hitler, [viongozi wa ufashisti katika Ulaya.]]
**Ufashisti** ni siasa ya mrengo wa kulia ambayo ilitawala Italia tangu mwaka 1922 hadi 1943 ikiongozwa na mwanzilishi wake, dikteta Benito Mussolini (1883-1945). 

Kutokana nayo, aina za siasa zinazofanana zinaitwa pia ufashisti. Nchi nyingine ambako siasa ya kifashisti ilitawala, zilikuwa pamoja na Ujerumani chini ya Adolf Hitler na kwa kiasi kidogo pia Hispania chini ya Francisco Franco. Ufashisti ulienea hasa Ulaya katika nusu ya kwanza ya karne ya 20. 

Tabia za ufashisti ni uzalendo mkali, utawala wa kidikteta, ukandamizaji wa upinzani wote, na majaribio ya kuathiri sehemu zote za jamii na pia za uchumi.
 
## Marejeo
Jamii:Siasa
Jamii:Historia ya Italia
Jamii:Karne ya 20
Mvulana

[thumb|250px|right|Kijana wa [Afrika|Kiafrika akiwa juu ya jiwe]]
**Mvulana** ni mwanaume bado mdogo au kijana wa kiume. Wavulana wadogo bado wana mwili wa kitoto. Hawawezi kukomaa hadi wanapofikia umri wa balehe (huenda ikawa kunako umri wa miaka 12 hadi 14) hapo ndipo miili yao inaanza kukomaa na kuwa mwanamume.

thumb|250px|left|Kijana wa Kiaafghanistan akiuza mazulia

Kinyume chake cha mvulana ni msichana. Msichana ni mtoto wa kike ambaye atakua na kufikia uwanamke.

Jinsi wavulana wanavyokuzwa kwa namna nyingi na tamaduni tofautitofauti. Wavulana wanatakiwa wawe thabiti kuliko wasichana. 
## Tazama pia 
* mwanaume

## Marejeo mengine 
* http://www.boysnames.co.uk/ 
* http://www.names4muslims.com/baby-boys.php

Jamii:Binadamu
Msichana

[thumb|350px|right|Msichana [Afrika|Mwafrika wa Mali.]]
**Msichana** ni mwanamke ambaye hajafikia ukomavu wa utu uzima, ni kijana wa jinsia ya kike, ijapokuwa si tena mtoto tu wa binadamu. 

Wakati mwingine watu wakubwa bado hutaja kama 'wasichana' wanawake waliokua, hasa katika hali ya kutoka nao usiku katika starehe fulani. 

Wasichana wadogo bado wana miili ya kitoto. Haikomai hadi watakapofikia umri wa balehe (huenda wakafikia umri wa miaka 11-13 n.k.) ambapo miili yao inaanza kukomaa na kuwafanya wanawake kamili. 

Wakati wa kubalehe, msichana anaanza kuwa na maziwa, maumbo yake sehemu za kiunoni na mabegani yanakuwa kubwa, sauti na sura huwa nzuri inayovutia na anaanza kuwa na hedhi.

## Tazama pia 
* Mwanamke
* Mvulana

## Viungo vya nje 
* http://www.girlsnames.co.uk/ 
* http://www.names4muslims.com/baby-girls.php

Jamii:Binadamu
Jamii:Jinsia
Mkoa wa Kasai Mashariki

**Kasai Mashariki** (*Kasai-Oriental* kwa Kifaransa) ni mmojawapo kati ya mikoa 26 ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. 

Kasai-Oriental ni kati ya maeneo duniani yenye almasi nyingi. 

Makao makuu ya mkoa ni Mbuji-Mayi.

Jina la mkoa linatokana na mto Kasai.

## Historia 
Kasai-Oriental inakaliwa hasa na Waluba. Kabla ya ukoloni sehemu kubwa za mkoa zilkuwa chini ya milki ya Luba.

Wakati wa uhuru wa Kongo wanasiasa wa sehemu hii walijaribu kuanzisha dola la kujitegemea la Kasai kusini lakini jeshi la serikali kuu lilivamia eneo lake. Baada ya vita ya miezi minne iliyokuwa na wahanga kwa maelfu eneo lilirudishwa Kongo na kugawiwa. 

## Lugha 
Kifaransa ni lugha rasmi. Tshiluba ni lugha inayotumiwa na wakazi wengi na ni moja ya lugha za kitaifa za Kongo. 

## Wilaya
Mkoa umegawanywa katika mi wa Mbuji-Mayi na wilaya 5:          
* Kabeya-Kamwanga
* Katanda
* Lupatapata
* Miabi
* Tshilenge

## Almasi 
Eneo la mji wa Mbuji-Mayi linazalisha asilimia 10 ya almasi zote zinazotolewa duniani. Uchimbaji unasimamiwa na kampuni ya Société Minière de Bakwanga, ingawa wananchi wengine wanajaribu kuchimba almasi kibinafsi. Kwa jumla wakazi wa mkoa hawafaidiki na utajiri huo.

## Marejeo 
*
Kasai Mashariki
Digidigi

{{Uainishaji
| rangi = #D3D3A4
| jina =  Digidigi
| picha = Tarangire Kirk-Dikdik3.jpg
| upana_wa_picha = 250px
| maelezo_ya_picha = Digidigi wa Kirk(*Madoqua kirkii*)
| domeni =   
| himaya =   Animalia (Wanyama)
| faila =   Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)
| ngeli =   Mamalia (Wanyana wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)
| oda =  Artiodactyla (Wanyama wenye vidole viwili au vinne mguuni)
| nusuoda = Ruminantia (Wanyama wanaocheua)
| familia = Bovidae (Wanyama walio na mnasaba na ng'ombe)
| bingwa_wa_familia = J. E. Gray, 1821
| nusufamilia = Antilopinae (Wanyama wanaofanana na swala)
| jenasi = *Madoqua* (Digidigi)
| bingwa_wa_jenasi = Ogilby, 1837
| subdivision = **Spishi 4, nususpishi 9:**
* *M. guentheri* Thomas, 1894
* *M. kirkii* Günther, 1880
** *M. k. cavendishi* Oldfield Thomas}Thomas, 1898
** *M. k. damarensis* Günther, 1880
** *M. k. hindei* Thomas, 1898
** *M. k. kirkii* Günther, 1880
* *M. piacentinii* R.E. Drake-Brockman}Drake-Brockman, 1911
* *M. saltiana* Desmarest, 1816
** *M. s. hararensis* Neumann, 1905
** *M. s. lawrencei* Drake-Brockman, 1926
** *M. s. phillipsi* Thomas, 1894
** *M. s. saltiana* Desmarest, 1816
** *M. s. swaynei* (Thomas, 1894)
}}
Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Digidigi** ni wanyamapori wadogo wa jenasi *Madoqua* katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni miongoni mwa wanyama wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 30–40 begani, urefu sm 50–70 na uzito kg 3–6). Wanatokea savana kavu za Afrika kusini kwa Sahara. Jike ni mkubwa kidogo kuliko dume lakini dume ana pembe fupi na nyembamba. Wana ushungi kwa utosi unaoficha pengine pembe za dume. Rangi yao ni ya mchanga lakini mgongo una rangi ya majivu. Digidigi hula majani, matunda na beri. Wanapata maji ya kutosha kutoka chakula chao, kwa hivyo hawana haja ya kunywa.

## Spishi
* *Madoqua guentheri*, Digidigi wa Günther (Günther's Dik-dik)
* *Madoqua kirkii*, Digidigi wa Kirk (Kirk's Dik-dik)
** *Madoqua k. cavendishi*, Digidigi wa Cavendish (Cavendish's Dik-dik)
** *Madoqua k. damarensis*, Digidigi wa Damara (Damara Dik-dik)
** *Madoqua k. hindei*, Digidigi wa Hinde (Hinde's Dik-dik)
** *Madoqua k. kirkii*
* *Madoqua piacentinii*, Digidigi Fedha (Silver dik-dik)
* *Madoqua saltiana*, Digidigi wa Salt (Salt's dik-dik)
** *Madoqua s. hararensis*, Digidigi wa Hararghe (Harargue dik-dik)
** *Madoqua s. lawrencei*, Digidigi Somali (Somalia dik-dik)
** *Madoqua s. phillipsi*, Digidigi wa Somaliland (Somaliland dik-dik)
** *Madoqua s. saltiana*, Digidigi Kaskazi (Northern dik-dik)
** *Madoqua s. swaynei*, Digidigi wa Mto Jubba (Jubba Valley Dik-dik)

## Picha

Guenther's Dik-Dik.jpg|Digidigi wa Günther
Salts dik-dik.jpg|Digidigi wa Salt
Eritrea Dikdik.jpg|Digidigi wa Somaliland

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Akili

**Akili** (kwa Kiingereza "intelligence") ni kipawa kinachowezesha kufikiri, kuelewa, kuwasiliana, kujifunza, kupanga na kutatua matatizo. Ni ufahamu uliomo katika ubongo wa binadamu, unaoweza hata kutofautisha jambo kwa wema na ubaya wake na hatimaye kumuongoza katika kufanya maamuzi.

Ingawa akili kwa ujumla hutumiwa kuhusiana na binadamu, baadhi ya wanyama kama sokwe, bonobo, mbwa  n.k. na hata mimea   huwa na dalili fulani za akili. 

Dhana kuhusu asili ya akili zinatofautiana.

Akili bandia ni akili ya mashine inayopatikana kwa kutumia programu za kompyuta.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* APA Task Force Examines the Knowns and Unknowns of Intelligence - *American Psychological Association*, Press release
* The cognitive-psychology approach vs. psychometric approach to intelligence  - *American Scientist* magazine
* History of Influences in the Development of Intelligence Theory and Testing  - Developed by Jonathan Plucker at Indiana University
* http://www.elsevier.com/locate/intell Intelligence homepage
* http://www.isironline.org International Society for Intelligence Research homepage

Jamii:Binadamu
Jamii:Saikolojia