open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adadi Mohamed Rajabu

**Adadi Mohamed Rajabu** (amezaliwa 20 Januari 1955) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Muheza kuanzia mwaka 2015 – 2020.  Ni Mwenyekiti wa Kamati ya mambo ya ndani, ulinzi na usalama wa Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Juliana Daniel Shonza

**Juliana Daniel Shonza** (alizaliwa 23 Aprili 1987) ni mwanasiasa wa Tanzania na mwanachama wa Chama Cha Mapinduzi (CCM). Kwa sasa ni Naibu Waziri wa Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo pia ni Mbunge wa kuteuliwa kupitia nafasi ya Viti maalumu ndani ya Bunge la Tanzania.

## Elimu na maisha binafsi
Juliana Shonza alizaliwa katika mkoa wa Mbeya. Mwaka 1995 alianza elimu ya msingi katika Shule ya Msingi Sinde. Alihitimu elimu yake ya sekondari katika shule ya Kibasila mwaka 2005 na baadaye kuhitimu kidato cha sita shule ya sekondari Dakawa mwaka 2008.
Mwaka 2008 alifanya Shahada yake ya kwanza ya Sayansi ya Jamii katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na baadaye aliendelea na masomo ya Shahada ya pili katika fani hiyo mwaka 2013 kutoka Chuo Kikuu cha Dodoma.

## Siasa
Juliana Daniel Shonza alianza kushiriki katika siasa wakati akiwa katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, mwaka 2010 akiwa chuoni hapo alianzisha umoja wa wanafunzi wa Chama Cha Demokrasia na Maendeleo Chadema CHASO na baadae kuchaguliwa kuwa makamu mwenyekiti taifa wa Baraza la Vijana la Chadema BAVICHA. 

Mwaka 2013 aliamua kuhamia Chama Cha Mapinduzi ambapo baaaae akateuliwa na Mwenyekiti wa CCM wa kipindi hicho Mh. Jakaya Mrisho Kikwete kuwa Katibu msaidizi wa motisha katika makao makuu ya CCM. Wakati wa uchaguzi mkuu wa 2015, Juliana Shonza aliteuliwa kuwa Mbunge wa bunge la Tanzania kupitia nafasi ya viti maalum vya wanawake bungeni.

Baadaye, Juliana Shonza mnamo mwaka 2017 aliteuliwa kuwa Naibu Waziri wa Wizara ya Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo na Rais John Magufuli katika mabadiliko aliyoyafanya tarehe 9 Oktoba 2017.  Ni Mtumishi katika baraza la mawaziri chini ya Waziri Dk Harrison Mwakyembe. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Jamii:Wikipedia Editathon 2018
Shabani Omari Shekilindi

**Shabani Omari Shekilindi** (amezaliwa 12 Novemba 1970) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Lushoto kwa mwaka 2015 – 2020.  
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Rashid Abdallah Shangazi

**Rashid Abdallah Shangazi**  (amezaliwa tar. 5 Septemba 1976) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa  Chama cha Mapinduzi 
CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa jimbo la Mlalo wilaya ya lushoto  kwa mwaka 2015 – 2020.           

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Zubeda Hassan Sakuru

**Zubeda Hassan Sakuru** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CHADEMA. Alichaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa miaka 2015 - 2020. Vilevile alipata nafasi ya kuwa Naibu Waziri kivuli wa Maendeleo ya Jamii, Afya, Wanawake na Watoto. Mwaka 2019 aliteuliwa kuwa Waziri Kivuli wa Maji na Umwagiliaji. 

Zubeda ana shahada ya Utawala katika Masuala ya Utumishi wa Umma kutoka Chuo Kikuu cha Mzumbe, Shahada ya Uzamili ya Menejimenti ya Rasilimali Watu katika chuo hicho kilichopo Tanzania. Pia ana shahada ya uzamili katika Sera Chuo Kikuu cha Warwick, Uingereza.

Ameendelea kufanya tafiti za sera za umma na ushauri wa uongozi.

## Marejeo
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Machano Othman Said

**Machano Othman Said** ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Baraza la Wawakilishi wa Zanzibar  kwa miaka 2015 – 2020.           

## Marejeo
## Viungo vya nnje
* Tovuti ya Bunge la Tanzania
  
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Kibunganditj

**Kibunganditj** ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabunganditj mpakani katikati za majimbo za South Australia na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibunganditj ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibunganditj kiko katika kundi la Kikulin.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibunganditj kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibunganditj 
*lugha ya Kibunganditj katika Glottolog
*lugha ya Kibunganditj katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kidjeebbana

**Kidjeebbana** ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Wagunavidji katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kidjeebbana ilihesabiwa kuwa watu 240. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidjeebbana kiko katika kundi la Kiburarran pamoja na Kiburarra, Kiguragone na Kinakara.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidjeebbana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidjeebbana 
*lugha ya Kidjeebbana katika Glottolog
*lugha ya Kidjeebbana katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Ususi

alt=Ususi|thumb|369x369px|Mifano ya ususi
**Ususi** (kutokana na kitenzi *kusuka*) ni kitendo cha kupitisha chane za ukindu wakati wa kutengeneza kili au nywele zenyewe kwa zenyewe kwa madhumuni ya kupata mfumo fulani ulioshikana.

Jamii:Kazi
Ukindu

thumb|250px|Ukindu.

**Ukindu** ni jani au kitembwe cha mkindu (jina la kisayansi: *Phoenix reclinata*). Mmea huo, mara nyingi hupatikana katika mito, sehemu zenye kupitiwa na maji mara kwa mara.

Jani hutumika kusukia kili za kushonea vikapu, mikeka au vitanga. Kitembwe hutumika kwa kusokota kamba. 

Jamii:Mimea
Charles I wa Uingereza

, 1636]]
**Charles I** (19 Novemba 1600 – 30 Januari 1649) alikuwa mfalme wa Uingereza, Uskoti na Ireland kuanzia tarehe 27 Machi 1625  hadi alipouawa.

Alishindana na bunge lililotaka kupunguza mamlaka yake, ambayo mwenyewe alifikiri alipewa na Mungu na anaweza kuitumia kadiri ya dhamiri yake. 

Alizidi kuchukiwa kwa kuongeza kodi bila kibali cha bunge, kwa kuoa mwanamke Mkatoliki na kwa kuunga mkono wakleri wenye mwelekeo wa Kikatoliki kama vile Richard Montagu na William Laud, pamoja na kujaribu kulazimisha Kanisa la Uskoti kufuata taratibu za lile la Anglikana. 

Hatimaye vita vilizuka dhidi yake, kwanza vita vya Maaskofu, halafu tangu mwaka 1642 Charles alipigana na mabunge ya Uingereza na Uskoti katika vita vya wenyewe kwa wenyewe. Aliposhindwa na kusalimu amri mwaka 1645, alikataa sharti la kukubali ufalme wa kikatiba. Kisha kutoroka mnamo Novemba 1647 alifungwa tena katika  kisiwa cha Wight. 

Hatimaye, chini ya utawala wa Oliver Cromwell, mnamo Januari 1649 alihukumiwa kuwa msaliti na kupewa adhabu ya kifo. 

Ufalme ulifutwa ikatangazwa jamhuri (Commonwealth of England). Baadaye (1660) ufalme ulirudishwa chini ya mwanae, Charles II wa Uingereza .

Baadhi ya Waanglikana walimuona kama mfiadini na mwaka 1660 walimuingiza katika kalenda ya watakatifu kwa jina la "Mfalme Charles Mfiadini".

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
* 
* Gardiner, Samuel Rawson (1882), *The Fall of the Monarchy of Charles I, 1637–1649*: Volume I (1637–1640); Volume II (1640–1642)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* Official website of the British monarchy
* The Society of King Charles the Martyr
* The Society of King Charles the Martyr (United States)
* 

Jamii:Waanglikana
Jamii:Wafiadini Wakristo
Ukili

alt=Kili|thumb|Kili.
**Ukili** ni mkeka, mswala, mshipi, mkoba n.k. uliosukwa kwa chane za majani ya ukindu au miyaa.

Jamii:vifaa
Mshipa

thumb|Mishipa ya damu katika moyo
**Mshipa** ni mrija mdogo wenye kupitisha damu au mawasiliano katika mwili wa kiumbehai k.v. mnyama au binadamu.

## Mishipa ya damu
Mishipa ya damu ni kama vile aorta, ateri, vena, venacava.
Kwa jinsi ilivyotajwa kwa kujipanga ndivyo hivyohivyo jinsi ukubwa wa mishipa hiyo ilivyo.
Pia kuna mishipa inayopeleka damu chafu katika moyo na kuna mishipa inayopeleka damu safi 
kwenda sehemu zote za mwili.

Moyo pamoja na mishipa ya damu mwenye mwili huitwa mfumo wa mzunguko wa damu. Damu husukumwa kwa mapigo ya moyo na hupeleka oksijeni kwenye tishu.

Kuna maili 100,000 za mishipa ya damu ndani ya mwili wa mtu mzima.

Jamii:Damu
Jamii:Neva
Lugha za Kigunwinyguan

right|thumb|Eneo la lugha za Kigunwinyguan barani mwa Australia, rangi ya kizambarau
**Lugha za Kigunwinyguan** (au **Kigunwingguan**) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha zaidi ya kumi ambazo huzungumzwa upande wa kaskazini ya jimbo la Northern Territory.

## Viungo vya nje
*lugha za Kigunwinyguan katika Glottolog
*lugha za Kigunwinyguan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Jamii:Makundi ya lugha
Mjenzi

thumb|Matokeo ya kazi ya wajenzi.
**Mjenzi** (kutoka kitenzi "kujenga", ambacho kwa asili kinahusu nyumba za miti, lakini sasa aina zote za majengo) ni mtu ambaye amebobea katika mambo ya ujengaji wa majengo ya aina mbalimbali kama nyumba, hata za maghorofa, shule, hospitali, maabadi, madaraja na mengineyo. 

Mjenzi hutumia zana mbalimbali kujengea (kwa pamoja huitwa vifaa vya ujenzi). Zana hizo ni kama vile tindo, nyundo, sepeto na vifaa vya kujengea kama miti, udongo, sementi, chokaa, mchanga, mitambo ya ujenzi na vinginevyo. Mara nyingi wajenzi huvaa vifaa vya kujilinda kama vile kofia ngumu na mabuti ya kazi yenye chuma ili kulinda vidole na katika nchi fulani vifaa hivyo vinatakwa na sheria.

Siku hizi mjenzi kwa kawaida anafuata ramani ambayo imechorwa na mhandisi halafu imepitishwa na mamlaka ya serikali, ili kujenga vitu kwa vipimo na mahesabu.

Jamii:Kazi
Pweza

**Pweza** ni wanyama wa bahari wenye minyiri (mikono) minane inayobeba vikombe vya kumung'unyia na inayotumika kwa kukamata wanyama wadogo. Wana domo linalofanana na lile la kasuku ili kuseta gegereka na kome. Spishi nyingi huingiza sumu inayopooza mawino.

Pweza hunaogelea kwa kuondoa maji kwa nguvu kupitia mrija (siphon) wake. Wanaweza kubadilisha rangi yao na pengine umbo wao ili kufanana na kinyume na kujificha kwa mawindo na maadui. Wakivumbuliwa huruka wakitoa ghubari la kiwi (maada kama wino) ili kukanganya adui.

Pweza wanaweza kushambulia watu lakini hii ni adimu. Wakichochewa wanauma kwa domo lao na wanatoa sumu, lakini spishi moja tu, pweza mizingo-buluu, ana sumu inayoweza kuua watu

## Kama chakula
Kiumbe huyu huliwa sana na watu waishio pembezoni mwa bahari kwa sababu ana nyama nzuri tu, ila huwa na chumvi nyingi.

## Picha

Oktopus.jpg|Minyiri
Hapalochlaena lunulata.JPG|Pweza mizingo-buluu
Pweza and Ugali.JPG|Chakula ambacho pengine hujawahi kula: ugali na pweza

## Viungo vya nje
* Hydroids from Reunion Island and Indian Ocean
* Smithsonian Ocean Portal Corals and Coral Reefs 
* National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) Coral Reef Information System
* coral-polyps/ Coral Reef Alliance Coral Polyps

Jamii:Pweza
Kidjauan

**Kidjauan** (au **Kijawoyn**) ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Wadjauan katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kidjauan ilihesabiwa kuwa watu arobaini na wawili tu, yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidjauan kiko katika kundi lale lenyewe la Kidjauan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidjauan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidjauan 
*lugha ya Kidjauan katika Glottolog
*lugha ya Kidjauan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kigagadu

right|thumb|Eneo la Kigagadu upande wa kaskazini wa Australia (buluu)
**Kigagadu** (pia **Kikakadu** au **Kigaagudju**) ilikuwa lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagagadu katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kigagadu ilitoweka. Msemaji wa mwisho akafariki mwaka wa 2002. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigagadu kiko katika kundi lake lenyewe la Kigagadu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigagadu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigagadu 
*lugha ya Kigagadu katika Glottolog
*lugha ya Kigagadu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kikunbarlang

**Kigunbarlang** (pia **Kikunbarlang** au **Kiwarlang**) ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Wagunbarlang katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kigunbarlang ilihesabiwa kuwa watu kumi na tisa tu, yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigunbarlang kiko katika kundi la Kigunwinggiki pamoja na Kigunwinggu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigunbarlang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigunbarlang 
*lugha ya Kigunbarlang katika Glottolog
*lugha ya Kigunbarlang katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiyugul

**Kiyugul** ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Wayugul katika jimbo la Northern Territory. Hakuna habari kuhusu idadi ya wasemaji wa Kiyugul, na inawezekana kuwa lugha imeshatoweka. Angalau iko hatarini mwa kutoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani kwa uhakika.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyugul kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyugul
*lugha ya Kiyugul katika Glottolog
*lugha ya Kiyugul katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Wilaya ya Kibiti

**Wilaya ya Kibiti** ni wilaya mpya katika Mkoa wa Pwani iliyoanzishwa mnamo mwaka 2015. Maeneo yake yalitengwa na Wilaya ya Rufiji. 

Kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilikadiriwa kuwa 133,727 kwa mwaka 2016. 
Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 195,638 .

Misimbo ya Posta katika wilaya hii huanza kwa namba 616.

Wilaya ya Kibiti inajumlisha ndani yake kata za delta ya mto Rufiji ambazo hazijafikiwa bado na maendeleo ya miundombinu hadi mwaka 2017.

## Kata na Wakazi
Wilaya ya Kibiti ilikadiriwa kuwa na wakazi 133,727 mnamo mwaka 2016.

Kata zake zilikuwa na wakazi wafuatao:
*Bungu   		20,41
*Dimani		5,937
*Kibiti  		16,525
*Kiongoroni 		5,338
*Mahege  		6,507
*Maparoni  		2,406
*Mbuchi  		6,569
*Mchukwi 		7,634
*Mjawa  		13,133
*Mlanzi 		5,687
*Msala 		3,899
*Mtawanya 		7,384
*Mtunda 		8,87
*Mwambao 		5,65
*Ruaruke  		7,882
*Salale  		9,896

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*Tovuti rasmi ya Halmashauri ya Kibiti 

Jamii:wilaya za Mkoa wa Pwani
Jamii:Wilaya ya Kibiti
Msala

**Msala** ni kata ya Wilaya ya Kibiti katika Mkoa wa Pwani, Tanzania, iliyopo kwenye delta ya mto Rufiji, yenye postikodi namba **61805**. Ilianzishwa mnamo mwaka 2015 kutokana na maeneo ya kata ya Maparoni.  

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 4,473 . Mnamo mwaka 2016 idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa watu 3,899.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kibiti   
Jamii:Kata za Mkoa wa Pwani
ISO 216

Maandishi madogo

**ISO 216** ni orodha ya vipimo sanifu iliyotolewa na Shirika la Kimataifa la Usanifishaji (ISO) kwa ajili ya fomati za karatasi. Orodha hii inafafanua fomati za karatasi za aina "A" na "B" pamoja na A4 ambayo ni ukubwa unaotumiwa zaidi duniani. Zinatumiwa kote duniani isipokuwa Marekani bado wanatumia fomati tofauti.

Fomati zote za ISO 216 (na vipimo vya kuambatana nayo ISO 217 na ISO 269) vinafuata uhusiano wa  **1:\sqrt{2}** kati ya upande mrefu na upande mfupi. Faida yake ni ukikunja karatasi hizi kwa nusu yake, hata sehemu hizi zitakuwa tena na uhusiano huohuo baina ya upande ndefu na fupi. Pia eneo la kila fomati ni nusu ya eneo la fomati kubwa zaidi.

Fomati ya kimataifa ya ISO 216 inafuata utaratibu uliofafanuliwa nchini Ujerumani tangu mwaka 1922 kwa jina la DIN 476.

## Vipimo vya karatasi za fomati za A na B chini ya ISO 216 na C chini ya ISO 269
## Marejeo
## Viungo vya Nje
* International standard paper sizes: ISO 216 details and rationale
* ISO 216 at iso.org
Sweta

**Sweta** (kutoka neno la Kiingereza cha Kimarekani "sweater") ni vazi au nguo inayovaliwa hasa kipindi cha baridi kwa ajili ya kutunza joto la mwili katika kifua na mikono. 

Huvaliwa katika sehemu zenye baridi kidogo, kwa sababu katika sehemu zenye baridi kali 
watu hupendelea kuvaa makoti kwa kuwa yanatunza joto zaidi: makoti huwezi kuyafananisha na masweta kwani ni mazito kutegemea jinsi lilivyo tengenezwa
 
Hata hivyo wanaokaa sehemu za baridi, wengine huvaa masweta na makoti pamoja ili kulinda afya.

Kama kawaida masweta pia sasa yamekuwa kama mtindo mpya barani Afrika, kwa kuwa idadi ya wavaaji imeongezeka zaidi, tofauti na mwanzo. 

## Tanbihi
Jamii:Mavazi
Ateri

**Ateri** (pia **arteri**, kutoka neno la Kigiriki *ἀρτηρία*, *artēria*, kupitia Kiingereza *artery*) ni mshipa wa damu unaopeleka damu nje ya moyo wa binadamu na wanyama kadhaa. Hivyo ateri ni sehemu ya mfumo wa mzunguko wa damu. 

Mshipa huu hubeba damu yenye oksijeni kutoka kwenye moyo kwenda sehemu zote za mwili. Mwili unatumia oksijeni kutengeneza nguvu. Ateri nyingi hubeba oksijeni, ila ateri pekee isiyobeba oksijeni ni Ateri ya mapafu.

Ateri zina safu tatu. Safu ya nje ni nene na inaundwa na tishu. Safu ya kati inaundwa na misuli, kwa hiyo ateri inaweza kupanuka au kusinyaa, wakati safu ya ndani inaundwa na seli ambazo zipo pia kwenye moyo.

Mshipa wa arteri hauwezi kuuona kwa macho tu, ila unaweza kuuona kwa kutumia kifaa kiitwacho hadubini.

## Ateri muhimu
Kuna aina mbili za arteri:
* Arteri kuu (aorta)
* Arteri mapafu

### Arteri kuu (aorta) 
Aorta (au *aota*) ni ateri kuu kwenye mwili: inaanza kwenye ventriko ya kushoto ya moyo ambayo ina damu iliyobeba oksijeni kutoka kwenye mapafu.

Aorta ni mshipa mkubwa kuliko mishipa yote katika mwili wa binadamu.Mshipa huu hushukua damu yenye oksijeni kwenye moyo kwenda sehemu zote za mwili.

Mshipa huu hugawanyika katika mishipa midogomidogo iitwayo mishipa ya kapilari.

### Arteri mapafu 
Arteri mapafu ni aina ya arteri inayosafirisha damu isiyo na oksijeni kutoka kwenye moyo kwenda kwenye mapafu.

Ateri ya mapafu ni ateri pekee 
* isiyoungana na aorta
* inayobeba damu isiyo na oksijeni.

## Picha 
[alt=ateri kuu za mwili|thumb|318x318px|Ateri kuu za [mwili.]]
Picha:Blausen 0055 ArteryWallStructure.png|Ufafanuzi wa ateri
Picha:Heart, aorta and pulmonary artery.jpg|Mwonekano wa ateri katika moyo
Picha:Pulmonary Artery Catheter.png|Mshipa wa ateri ya mapafu

Jamii:Damu
Jamii:Anatomia
Maktaba

nchini Austria.]]
, mfano wa maktaba ya kisasa.]]
[thumb|245x245px|[Ukumbi wa kujisomea katika maktaba ya New York City.]]
**Maktaba** ni sehemu au jengo lililo maalum kwa ajili ya kujisomea na kujifunza
juu ya vitu mbalimbali. Kuna aina kadhaa za maktaba ila zote hazina tofauti kwani zina lengo moja: kutoa elimu. 

Asilimia kubwa ya maktaba huwa na vitabu vya aina mbalimbali, kwa mfano: vya kiada na ziada.
 
Pia unaweza kuwa na maktaba yako binafsi na licha ya kuwa na maktaba yako unaweza kwenda shuleni ukaingia maktaba kwani kuna maktaba ya shule.
 
Pia kuna maktaba ya kijiji, ya wilaya, ya mkoa na hata ya taifa, zote hizi kwa ajili ya elimu.

## Historia
Historia ya maktaba ilianza na jitihada za kupanga na kuhifadhi hati. Maktaba za mwanzo kabisa zilikuwa hifadhi za maandiko ya kale yaliyoandikwa kwa mwandiko wa kikabari kwenye vigae huko Sumer, ambavyo vingine vinarudi hadi mwaka 2600 KK. 

Maktaba za binafsi zilizo na vitabu zilianza kuonekana Ugiriki ya Kale karne ya 5 KK.

Ilipofikia karne ya 6 BK, mwishoni mwa kipindi cha Kale, maktaba maarufu zaidi katika dunia zilikuwa zile za Konstantinopoli na Aleksandria. Pia, dola la Wafatima (909–1171) lilikuwa na maktaba kubwa na mashuhuri, kama ile ya ikulu ambayo Ibn Abi Tayyi’ aliielezea kuwa ajabu la dunia.

Katika historia, pamoja na mauaji ya kikatili, uharibifu wa maktaba umekuwa silaha ya makusudi kwa washindi waliotaka kufuta kumbukumbu za jamii zilizoshindwa. Mfano mashuhuri ni mauaji ya Wamongolia dhidi ya Nizaris huko Alamut mwaka 1256 na kuchomwa kwa maktaba yao mashuhuri, ambayo umaarufu wake ulienea kote duniani, kwa mujibu wa Juwayni, mmoja wa washindi.

Maktaba za Timbuktu zilianzishwa karne ya 14 na zilivutia wasomi kutoka sehemu mbalimbali za dunia.

Maktaba ya kisasa ya kwanza ya umma ilikuwa Maktaba ya Załuski (Biblioteka Załuskich), iliyoanzishwa mwaka 1732 huko Warshawa, Polandi-Lithuania, na baadaye ikawa Maktaba ya Kitaifa ya Polandi.

## Tanbihi
Jamii: Historia
Jamii:Elimu
Fuvu

**Fuvu** (pia "fuu") ni neno linalotumiwa hasa kuhusu mifupa ya kichwa cha binadamu na wanyama wengi ambayo ni maalumu kwa ajili ya kulinda ubongo. 

Kila mwanadamu ana fuvu la kichwa; usingekuwa na fuvu usingeweza kuishi na kichwa kisingekuwa na umbo maalum. 

Fuvu ni muhimu sana ili ubongo ufanye kazi yake vizuri.
Maneno yanayo tumika kufafanua pande za fuvu utosi,kishogo na paji.
Fuvu la nazi linaitwa zaidi kifuu.

Jamii:Kichwa
Jamii:Mifupa
Mba

**Mba** ni tatizo la ngozi ya kichwa kutokana na seli zilizokufa, pale ambapo zinabaki kwa wingi. 

Sababu ziko mbalimbali, na hakuna tiba ya hakika. 

Kwa kuwa ni tatizo linaloonekana wazi, mara nyingine linamuathiri mtu hata upande wa saikolojia. 

Jamii:Maradhi ya ngozi
Jamii:Kichwa
Wavuvi

[thumb|250px|Mvuvi wa [Shelisheli.]]
[thumb|Mvuvi akirusha [wavu wake.]]
**Wavuvi** (kutoka kitenzi "kuvua"; kwa Kiingereza "fishermen") ni watu wanaofanya kazi ya kuvua samaki na wanyama wengine kutoka kwenye maji ya baharini, mitoni, ziwani au bwawani na hujipatia kipato kupitia kazi hii.

Kutokana na takwimu za FAO Ulimwenguni kote kuna watu milioni 38 duniani wanaofanya kazi ya kuvua au kufuga samaki na hivyo husaidia kukuza uchumi wa nchi. Mara nyingi wavuvi hutumia chombo cha kusafiria majini kama boti au mtumbwi lakini wengine wanakaa ufukoni na kuvua kutoka nchi kavu.

Vyombo vya uvuvi ni aina za nyavu zinazoweza kushika samaki na kuwavuta nje ya maji, ndoano au pia aina za mikuki inayolenga samaki walio karibu na uso wa maji.

Watu wengi hupata protini kwa kula windo la samaki.

Wavuvi wanaweza kuwa wataalamu wa kazi hiyo au kuifanya kama burudani tu; wanaweza kuwa wanaume au wanawake vilevile.

Uvuvi umekuwepo kama njia ya kupata chakula tangu kipindi cha enzi za mawe ya kati.

Jamii:Kazi
Kipato

**Kipato** (kutoka kitenzi "kupata"; kwa Kiingereza: *income*) ni kitu chochote anachopata au malipo anayopewa mtu baada ya kufanya kazi fulani. 

Ni lazima kila mmoja awe na kipato chake, haijalishi ni kiasi gani, tena kipato cha mtu ni siri yake mwenyewe.

Hata hivyo watafiti wanajitahidi kujua pato la taifa zima na wastani wa wananchi wake ili kuratibu uchumi n.k.

Kipato ni ngumu kufafanuliwa kwa dhana na ufafanuzi unaweza kuwa tofauti katika nyanja mbalimbali. Kwa mfano, mapato ya mtu kwa maana ya kiuchumi yanaweza kuwa tofauti na mapato yao kama yanavyofafanuliwa na sheria.

Ufafanuzi muhimu sana wa mapato ni mapato ya **Haig-Simons**, ambayo hufafanua mapato kama Matumizi + Mabadiliko katika thamani halisi na hutumiwa sana katika uchumi.

Kwa kaya na watu binafsi nchini Marekani, mapato yanafafanuliwa na sheria ya ushuru kama jumla ambayo inajumuisha mshahara wowote, mshahara, faida, malipo ya riba, kodi, au aina nyingine yoyote ya mapato yaliyopokelewa katika mwaka wa kalenda. Mapato ya hiari mara nyingi hufafanuliwa kama mapato ya jumla ukiondoa kodi na makato mengine (kwa mfano, michango ya lazima ya pensheni), na hutumiwa sana kama msingi wa kulinganisha ustawi wa walipa kodi.

Katika nyanja ya uchumi wa umma, dhana inaweza kujumuisha mkusanyiko wa uwezo wa matumizi ya kifedha na yasiyo ya kifedha, na ile ya kwanza (kifedha) ikitumika kama mwakilishi wa mapato ya jumla.

Kwa kampuni, mapato ya jumla yanaweza kufafanuliwa kama jumla ya mapato yote ukiondoa gharama ya bidhaa zinazouzwa. Mapato halisi yanatoa gharama: mapato halisi ni sawa na mapato ukiondoa gharama ya bidhaa zinazouzwa, gharama, uchakavu, riba, na kodi. 

## Marejeo 
## Tanbihi
* Dan Usher (1987). "Real income", *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 4, pp. 104–5.

Jamii:Uchumi
Siri

[right|thumb|Pengine siri ni suala la [uhai au kifo, kama wakati wa Vita vikuu vya pili.]]
**Siri** (kutoka neno la Kiarabu) ni jambo lolote ambalo mtu analiona haifai kumshirikisha mtu yeyote yule, haijalishi ni nani.

Kila mmoja ana haki ya kuwa na siri zake.

Katika maisha ya jamii, siri ni muhimu, kiasi kwamba ni wajibu kwa baadhi ya kazi, kama vile ushauri, uganga, huduma za benki n.k.

Siri kali zaidi, katika Kanisa Katoliki, ni ile ya padri kuhusu maungamo aliyopokea katika sakramenti ya kitubio.

Watu wa nadharia za njama mara nyingi huona siri nyuma ya mambo mengi. Kwa mfano, mwaka 2015, taarifa katika gazeti kuhusu ugunduzi wa simu ya mkononi ya miaka 800 huko Austria iliwavuruga wengine kwa muda. 

Iligundulika kuwa kipande cha sanaa kilichoitwa Babylonokia Watu wa nadharia za njama walichukulia picha yake kama ugunduzi wa kisayansi na kuieneza mitandao ya kijamii, ikageuka kuwa ni jambo maarufu kwenye mtandao.

## Marejeo 
Jamii:Saikolojia
Jamii:Maadili
Jamii:Mawasiliano
Kikungarakany

right|thumb|Eneo la Kikungarakany upande wa kaskazini wa Australia (kahawia)
**Kikungarakany** ilikuwa lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakungarakany katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikungarakany ilitoweka. Msemaji wa mwisho akafariki mwaka wa 1989. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikungarakany kiko katika kundi lake lenyewe la Kikungarakany.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikungarakany kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikungarakany
*lugha ya Kikungarakany katika Glottolog
*lugha ya Kikungarakany katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Sukuma

**Sukuma** inaweza kumaanisha
* Wasukuma, kabila kubwa zaidi nchini Tanzania
* Kisukuma, lugha yao
* Sukuma (Magu), kata katika Wilaya ya Magu, Mkoa wa Mwanza, Tanzania
* Sukuma (Maswa), kata ya Wilaya ya Maswa, Mkoa wa Simiyu, Tanzania
* Sukuma, kifupi cha sukumawiki kilicho kawaida nchini Kenya
Ulyankulu

**Ulyankuru** ni jimbo la uchaguzi la bunge lililopo katika Wilaya ya Kaliua, Mkoa wa Tabora, Tanzania. Mwaka 2016 ilikuwa na wakazi 217,798  katika kata za 
Ichemba, Igombe Mkulu, Itege, Kanindo, Kanoge, Kashishi, Konanne, Makingi, Milambo, Mwongozo, Nwande, Sasu, Seleli, Silambo, Uyowa.

Mbunge aliyechaguliwa mwaka 2015 alikuwa John Peter Kadutu wa chama cha CCM.
Ni jimbo pekee lililotulia mara baada ya uchaguzi

## Marejeo
Jamii:Majimbo ya Bunge la Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kaliua
Pepo

kadiri alivyofikiriwa na mchoraji; hata hivyo pepo hawana mwili.]]
**Pepo** ni roho wachafu au wabaya wenye nguvu za Kishetani wanaoweza kumshawishi mtu atende mabaya na hata kumwingilia kwa lengo la kumharibia maisha yake kiroho na kimwili.

Katika utamaduni wa jumuiya nyingi za Kiafrika, pepo ni tofauti na mizimu ambayo hutazamwa kama roho za ndugu wa karibu wasio na nia mbaya wakitakiwa kuheshimiwa kwa matendo mbalimbali.

Pepo huweza kufikia hatua ya kumpagaa mtu ili kumwendesha afanye mambo mbalimbali kwa kutojielewa kuliko kwa kulewa sana, kama vile kuropoka, kupiga, kurukaruka, kufanya uasherati n.k. 

Katika imani ya Kikristo pepo wanaweza kuwa wengi ndani ya mtu mmoja kwa lengo moja (Math 12:45); pia inaaminika kuwa pepo wanaweza kuondolewa kwa mazinguo na katika madhehebu mbalimbali (katika yale ya Kipentekoste hata hadharani) huwa yanafanywa maombi hayo kwa wenye pepo ili kuwaponya kwa kuwafukuza pepo walio ndani yao.

Pepo wanaosadikiwa ni Wakristo ni tofauti na majini wanaosadikiwa na Waislamu kadiri ya dini ya jadi ya Uarabuni.

Jamii:Dini
Andrea wa Krete

**Andrea wa Krete** (kwa Kigiriki Ἀνδρέας Κρήτης; lakini pia **Andrea wa Yerusalemu**; Damasko, Siria, 650 hivi – Mutilene, 4 Julai 712 au 726 au 740), alikuwa askofu, mwanateolojia na mhubiri maarufu tena mtunzi wa sala, nyimbo na tenzi fasaha sana ili kumsifu Mungu na Bikira Maria kama Mama wa Mungu asiye na doa na mpalizwa mbinguni .

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Julai. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*St Andrew of Crete Orthodox Icon and Synaxarion
*Saint Andrew, Archbishop of Crete Prolog from Ochrid (July 4)
*Andrew of Crete - Encomium on St Nicholas of Myra - English translation of Oration 18.
*
*Great Canon article from OrthodoxWiki
*Great Canon of Saint Andrew in Old Church Slavonic
*Great Canon of Saint Andrew of Crete in Parallel Ukrainian and English texts 
*Great Canon of Saint Andrew of Crete, First Week of the Great Fast — in English 
*Orthros with the Great Canon of Saint Andrew of Crete, Thursday of the Fifth Week of the Great Fast in Parallel Ukrainian and English texts 

Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili

Jamii:Washairi wa Ugiriki

Jamii:Watakatifu wa Ugiriki
Maria wa Misri

ya Mt. Maria wa Misri.]]
, karne ya 18).]]
, karne ya 17).]]
 joho la kufunikia uchi wake (kutoka Ufaransa, karne ya 15; mchoro sasa uko British Library)]]
.]]
**Maria wa Misri** (Misri, 344 hivi – Palestina, 421 hivi) alikuwa mwanamke Mkristo aliyeishi peke yake jangwani mashariki kwa mto Yordani miaka 47 baada ya kutubu maisha yake ya dhambi (miaka 17 ya ukahaba mjini Aleksandria). 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa hasa tarehe 1 Aprili na 2 Aprili, lakini pia 5 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo kwa Kiswahili
*S.J.RUPYA, Makahaba wa jangwani, BPNP 1996, isbn 9976634765.

## Viungo vya nje
*Original *Vita of Saint Mary of Egypt* by Saint Sophronius, as read in Orthodox churches on Thursday of the fifth week of Great Lent
*Original *Vita of Saint Mary of Egypt* by Saint Sophronius, as read in Orthodox churches on Thursday of the fifth week of Great Lent
*Saint Mary the Egyptian  from the *Prologue from Ohrid*, April 1
*Mary of Egypt article in *Catholic Encyclopedia*
**The Golden Legend: The Life of Saint Mary of Egypt*  (In Persian, with English translation)
*Fifth Sunday of Great Lent: Saint Mary of Egypt icon and synaxarion
*Mary of Egypt Orthodox Wiki
*"St. Mary of Egypt: Ascent From Prostitution to Sanctity"  from *Harlots of the Desert*, by Sr. Benedicta Ward
Kamusi ya Tiba

**Kamusi ya Tiba** (**KyT**) ni kamusi iliyotolewa na TUKI inayokusanya istilahi za tiba. Inapanga istilahi kwa lugha ya Kiingereza na kuonyesha visawe vyake vya Kiswahili.

Kamusi hii iliandaliwa na wanaistilahi wawili wa Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ambao ni A.M.A. Mwita pamoja na H.J.M. Mwansoko na kuchapishwa mara ya kwanza mwaka 2003 kwa kutumia ISBN 9976-911-65-3.

Kamusi hii haipatikani kwa urahisi kwenye maduka ya vitabu nje ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na hivyo istilahi zake hazikutumiwa katika makala za kwanza za tiba zilizotungwa katika wikipedia hii.

Jamii:Kamusi za Kiswahili
Namba sanifu ya kimataifa ya vitabu

**Namba sanifu ya kimataifa ya vitabu** (*:en:International Standard Book Number*) inayojulikana kwa kifupi chake cha **ISBN** ni namba ya kipekee ya utambulisho wa vitabu viuzwavyo kibiashara.
Inasaidia kujua kwa uhakika ni kitabu kipi kinachoagizwa na mteja na kutumwa kutoka wachapishaji kwenda dukani.

ISBN inapangwa kwa kila toleo na tofautisho (isipokuwa marekebisho) la kitabu. Kwa mfano, Kitabu cha kielektroniki, paperback na toleo gumu (hardcover) la kitabu kilekile kila moja itakuwa na ISBN tofauti. ISBN ina urefu wa tarakimu 13 kama iliwekwa kuanzia tarehe 1 Januari 2007, na urefu wa tarakimu 10 kama iliwekwa kabla ya mwaka 2007. 

Namna ya kuweka ya ISBN inategemea taifa lenyewe na hutofautiana kutoka nchi hadi nchi, mara nyingi inategemea na ukubwa wa sekta ya uchapishaji ndani ya nchi. Kila namba inaweza kuonyeshwa kwa tarakimu au msimbo pau.
Bahasha

[350px|thumb|Bahasha; rangi zake zinaonyesha ya kwamba iliandaliwa kwa barua itakayopelekwa kwa ndege; alama nyekundu inaonyesha [msimbo wa posta unaotumiwa kama sehemu ya anwani]]
**Bahasha** ni mfuko unaopokea na kuhifadhi barua ndani yake. Kwa kawaida hutengenezwa kwa karatasi iliyokunjwa na kushikwa kwa gundi.

## Maandishi ya bahasha
Bahasha inaweza kutumiwa bila maandishi kama barua inafikishwa na mwandishi moja kwa moja kwa mpokeaji.

Lakini kwa kawaida kwenye huduma za posta bahasha inatakiwa kuwa na
*jina na anwani ya mpokeaji; anwani iwe na namba ya sanduku la posta, mahali na msimbo wa posta, au katika nchi ambako barua zinafikishwa hadi nyumbani pia mtaa na namba ya nyumba
*jina na anwani ya mtu aliyetuma ujumbe.

## Aina za bahasha
Kuna aina nyingi za bahasha zinazouzwa. Ukubwa hufuata kwa kawaida fomati za karatasi; katika nchi nyingi ni fomati za ISO 216 na barua nyingi kutumia karatasi za A4 na bahasha zinazoendana na ukubwa huu mara nyingi fomati za C6 kama karatasi inakunjwa hadi C4 kama haikunjwi. 

Kwa kurahisisha kazi kuna bahasha yenye dirisha ambamo anwani inaonekana kama inaandikwa mahali sahihi kwenye barua; dirisha inaruhusu kuonekana kwa anwani pekee.

Kwa yaliyomo yenye thamani kuna pia bahasha ambazo zimeimarishwa.

## Bahasha na siri ya barua
Bahasha inaweza kufungwa, na katika sheria za nchi nyingi bahasha iliyofungwa inatakiwa kufunguliwa tu na mpokeaji wa barua; wengine wanaobeba barua au kuipata kwa niaba ya wengine tu hawaruhusiwi kuifungua. Hata polisi au vyombo vingine vya serikali haviruhusiwi, isipokuwa kwa amri ya mahakama kufuatana na sheria za nchi.

## Historia ya bahasha
 pamoja na bahasha yake ya udongo uliokaushwa; takriban mwaka 2037 KK.]]
Kiasili neno "bahasha" lilimaanisha mfuniko, gunia, sanduku au namna nyingine ya kufunika kitu ndani yake. 

Bahasha za barua zimekuwa kawaida tangu karne ya 19 pamoja na kuboreshwa kwa huduma za posta na upatikanaji wake kwa watu wengi. Mwaka 1845 mashine ya kwanza ya kutengezea bahasha ilirekodiwa nchini Uingereza chini ya sheria ya hataza.

Bahasha zilipatikana pia zamani lakini hazikuwa kawaida jinsi ilivyokuwa baadaye. Kuna mifano ya bahasha za udongo wa mfinayanzi kwa ajili ya barua zilizoandikwa kwenye vigae vya mwandiko wa kikabari zamani za Babeli. Wachina, waliokuwa watu wa kwanza kugundua karatasi, walitengeneza pia mifuko au bahasha za karatasi. Lakini mara nyingi karatasi au ngozi ambamo barua iliandikwa iliviringishwa tu na labda kufunikwa katika kitambaa kwa kuilinda.

## Tanbihi
Posta

[300px|thumb|Stempu ya posta ya [Kenya, Uganda na Tanganyika mnamo mwaka 1954.]]
**Posta** ni mfumo wa kusafirisha barua na vifurushi kwa wapokeaji. Kuna makubaliano ya kimataifa ya Umoja wa Posta Duniani (*Universal Postal Union*) yanayounda kanuni za aina, ukubwa na uzito wa barua na vifurushi vinavyopokelewa.

## Posta ya Serikali na huduma za binafsi
Katika nchi nyingi huduma ya posta ni taasisi ya kiserikali; katika miaka ya nyuma shirika za binafsi ziliruhusiwa kushiriki lakini mara nyingi kwa masharti yaliyowekwa na serikali.

Katika mfumo wa posta kila huduma ina bei yake inayotangazwa kutegemeana na ukubwa au uzito wa barua au kifurushi, pia kutegemeana na kasi ya kufikisha ujumbe au mzigo.

Kama huduma ya posta inaendeshwa na serikali inakuja na ahadi ya kufikisha barua kila mahali katika nchi. Huduma za binafsi mara nyingi zinafikisha tu mahali ambako zina ofisi zao.
[300px|thumb|Sanduku la kuwekea barua nchini [Ufaransa.]]
## Huduma hadi nyumbani au sanduku la Posta
Katika nchi nyingi barua na vifurushi vinapelekwa hadi nyumba ya mpokeaji au anwani inayotajwa. Katika nchi nyingine barua zinapelekwa tu hadi ofisi ya posta na kuwekwa pale katika sanduku la posta yenye namba fulani.

Ofisi za posta huwa mara nyingi na sanduku la kutupia barua zilizotiwa stempu tayari ili watumiaji waweze kutuma barua kila wakati. Masanduku hayo hufunguliwa kwa utaratibu maalumu kwenye saa zilizotajwa na barua zinapelekwa njia. Masanduku ya aina hii yapo pia mahali pengine pa nchi nyingi.

## Historia
Katika historia zilikuwa nchi chache tu zilizoweza kuunda huduma ya posta; pasipo huduma ya aina hii watu walihitaji kutafuta wasafiri walioweza kubeba barua au kama walikuwa matajiri kumtuma mtumishi wa kubeba barua yao. Milki kubwa kama Uajemi ya Kale, China ya kale na Roma ya Kale zilianzisha huduma za posta ambazo watumishi wa mtawala walikaa katika vituo vyenye umbali wa safari ya siku moja, kupokea barua na kuzipeleka kwa kupanda farasi hadi kituo kilichofuata. Wakati wa mvurugo au kudhoofika kwa serikali huduma hizo zilipotea tena.

Katika karne ya 19 mawasiliano kati ya nchi za Ulaya yaliongezeka kiasi cha kuonyesha haja ya kuboresha mawasiliano hayo. Tangu kipindi kile taratibu kama matumizi ya stempu kama ushahidi wa kuwa barua imeshalipiwa gharama zake na bahasha sanifu pamoja na maumbo ya anwani zilikubaliwa na kusambaa kote duniani.

## Marejeo
Jamii:Posta
Kondoo (kundinyota)

Kwa maana tofauti wa jina hili angalia kondoo. Kwa maana tofauti ya Hamali angalia hapa Mpagazi

400px|thumb|Nyota kuu za Kondoo (Hamali - Aries)
400px|thumb|Kondoo -Hamali jinsi ilivyowazwa na wasanii wa kale
**Kondoo** (pia: **Punda**, zamani **Hamali**, **Aries**) ni kundinyota ya zodiaki linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Aries. Hamali pia ni jina la kimataifa kwa nyota angavu zaidi kati kundinyota hili.

Nyota za Kondoo huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. 
Kwa hiyo kundinyota "Kondoo" inaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

## Jina
Kondoo ni tafsiri ya Hamali. Mabaharia Waswahili walijua nyota hizi tangu muda mrefu kwa jina la "Hamali".

Hamali linatokana na Kiarabu حمل *ḥamal*  ambalo linamaanisha "kondoo". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale waliosema Κριός *krios* "dume wa kondoo" na hao walipokea tayari (kundinyota)| hii kutoka Babeli. 
 

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Hamali" limesahauliwa ikiwa kundinyota linatafsiriwa tu "Kondoo".

## Mahali pake 
Kondoo iko angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Samaki (pia Hutu, lat. *Pisces*) na Ng'ombe (pia Tauri, lat. *Taurus*) .

## Magimba ya angani 
Kondoo huwa na nyota angavu 3 hasa zilizotumiwa kwa ubaharia tangu zamani. Hizi mara nyingi zinatajwa kama Alpha, Beta na Gamma Arietis . 

Alpha Arietis inajulikana kimataifa pia kwa jina la "Hamali" kwa sababu majina mengine ya Kiarabu yaliyopokelewa na wanaastronomia wa Ulaya. Ni nyota jitu yenye rangi ya kichungwa na mwangaza unaoonekana wa mag 2.0. Umbali wake na dunia ni mwakanuru 66  na uangavu haĺisi ni  −0.1.

Beta Arietis inayoitwa pia Sheratan ina rangi ya buluu-nyeupe na mwangaza unaoonekana wa 2.64 ikiwa umbali wa miakanuru 59 kutoka Dunia.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331   

## Viungo vya Nje 
Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Woga

mwenye hofu]]
**Woga** ni tabia ya kupatwa na hofu kupita kiasi inayokuwa ndani ya binadamu kwa sababu ya kitu au vitu fulanifulani. Wakati hofu ni ono la kawaida kwa binadamu na kwa wanyama wengi, woga ni tatizo la kisaikiolojia.

Kila mtu anaweza akawa na woga wake, huenda ukawa juu ya Mungu, malaika, shetani, roho, lakini pia juu ya mnyama, mahali, kifo, mauaji, giza n.k.

Saikolojia inaweza kumsaidia mtu kujitawala asije akashindwa na tabia hiyo hata kutotimiza majukumu yake maishani.

Jamii:Saikolojia
Jamii:Maadili
Jarida

**Jarida** ni ripoti iliyochapishwa yenye habari (taarifa) za matukio ya kibiashara ya shirika (taasisi, jumuia, chama) fulani (kwa mfano, jina la kisheria; namna ya kupata huduma, n.k.).

Jarida la namna hiyo hutumwa mara kwa mara kwa barua pepe kwa wanachama, wateja, waajiriwa au watu ambao wana nia nayo. Hivyo linaweza kutazamwa kama fasihi kijivu.

Jarida mara nyingi huwa na mada kuu kwa ajili ya wapokeaji wake.

## Ona pia 
* Kutangaza
* Uhuru wa habari

## Marejeo
*
*

Jamii:Mawasiliano
Shati

la miaka ya 1930, Norsk Folkemeuseum, Oslo, Norwe.]]
**Shati** (kutoka neno la Kiingereza "shirt") ni nguo inayovaliwa na binadamu eneo la juu la mwili wenye ukosi na mikono kwa ajili ya kusitiri mwili wenyewe.

Jamii:mavazi
Kutangaza

[alt=mabango |thumb|290x290px|Ma[bango ya matangazo huko Tokyo, Japani.]]
**Kutangaza** (kutoka kitenzi hicho hupatikana nomino *tangazo*) ni namna chama au kampuni inavyohamasisha watu wanunue bidhaa au huduma zao, lakini pia mawazo. Matangazo hujaribu kuvutia watu kwa kuonesha uzuri badala ya ubaya wa bidhaa zao.

Kwa kawaida huundwa na wakala wa matangazo kwa mdhamini, na kufanywa kwa vyombo vya habari. Matangazo hutangazwa kwenye runinga pia redio, magazeti, majarida na mabango mitaani na mijini. 

Watangazaji hushawishi hisia kwa mbinu za kulenga watazamaji au wasikilizaji.
Kwa mfano, kufanya mkate kuwa mtamu, unaweza kupakwa rangi za kumvutia mtazamaji.

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Mawasiliano
Adelaide wa Vilich

.]]
**Adelaide wa Vilich, O.S.B.** (kwa Kijerumani **Adelheid**; 970 hivi – 5 Februari 1015), binti Megingoz des Brunharingen, mtawala wa Guelders , na Gerberga wa Metzgau, wa ukoo wa kaisari Karolo Mkuu
, alikuwa abesi wa monasteri mbili nchini Ujerumani.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. Tarehe 27 Januari 1966 Papa Paulo VI alithibitisha heshima hiyo. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Februari.

## Maisha
Kwanza alijiunga na monasteri ya Mt. Ursula, ambayo ilianzishwa na wazazi wake huko Cologne kufuatana na kanuni ya Jeromu. 

Mwaka 980 hivi, walianzisha nyingine huko Vilich, mkabala wa Bonn.

Baada ya kifo cha Gerberga, Adelaide aliingiza kanuni kali zaidi, ile ya Benedikto wa Nursia, akadai masista wajifunze Kilatini ili waelewe Misa.

Sifa za utakatifu na karama yake ya uponyaji zilimvutia Heribert wa Cologne, Askofu mkuu wa Cologne, aliyemfanya abesi wa St. Maria im Kapitol, Cologne. 

Ndipo alipofariki, lakini kuzikwa alizikwa Vilich, ambapo tangu hapo sikukuu yake iliadhimishwa kwa fahari ikivuta wengi kuhiji.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* RANBECK, The Benedictine Calendar (London, 1896); 
* LECHNER, Martyrologium des Benediktiner-Ordens (Augsburg, 1855); 
* STADLER, Heiligen-Lexikon (Augsburg, 1858); 
* MOOSMUELLER, Die Legende, VII, 448.
* Friedrich Albert Groeteken, *Sankt Adelheid von Vilich, Herrin und Magd, Die rheinisch fränkische Volksheilige und ihre Familie*, Butzon & Becker, Kevelaer, 1937, 184 Seiten
* Jakob Schlafke, *Leben und Verehrung der Heiligen Adelheid von Vilich*, Köln 1968
* Josef Niesen, *Bonner Personenlexikon*, Bouvier Verlag, Bonn 2007

## Viungo vya nje
*Matrix Monasticon:  Adelheid and Vilich
*Saint Adelaide of Guelders
* http://www.catholic.org/encyclopedia/view.php?id=205
Hoteli

alt=Hoteli|thumb|249x249px|Hoteli mojawapo.
[thumb|249x249px|Hoteli ya Llao Llao huko Bariloche ([Argentina).]]
**Hoteli** (kutoka neno la Kiingereza *hotel* linalotokana na lile la Kifaransa *hôtel* ambalo, sawa na neno "hospitali", lina asili katika Kilatini *hospes*, yaani *mgeni*) ni jengo kubwa lenye vyumba vingi, ambapo watu wanaweza kulala wakati hawapo nyumbani.
 
Wenye sehemu hizo wanakodisha chumba kwa siku yoyote. Wanatoa vyumba vya kulala, na kwa kawaida hata chakula, hatimaye kwa ajili ya huduma hizo hutaka pesa, ambazo kiasi chake hutegemea ubora wa jengo.

Pia kuna hoteli ambapo mikutano hufanyika.

## Aina za hoteli 
Aina za hoteli hulinganishwa na wingi wa vyumba na eneo ambalo hoteli hupatikana.
*Resort hotel ni aina ya hoteli ambazo hupatikana karibu na mito, maziwa, milima, pembezoni mwa bahari au katika kisiwa, 
*Inn hotel ni aina ya hoteli ambazo mara nyingi hutoa huduma za malazi na kifunguakinywa. 
*Airport hotel ni aina ya hoteli ambazo hupatikana karibu kabisa na viwanja vya ndege na mara nyingi hutoa huduma zake kwa wasafiri wa ndege. 
*Motel hotel ni aina ya hoteli ambazo hupatikana karibu na barabara kubwa na huwa na vyumba vichache kutoa huduma sana kwa madereva wa magari ya watalii. 

## Aina za vyumba vya hoteli 
Aina za vyumba hutazamwa kulingana na aina au idadi ya vitanda vilivyomo ndani yake.

* Single room ni aina ya chumba maalumu kwa ajili ya kulala mtu mmoja tu
* Double room ni aina ya chumba maalumu kwa ajili ya watu wawili na huwa na kitanda kimoja kikubwa.
* Twin bed ni aina ya chumba chenye vitanda viwili vilivyo karibu, wakati mwingine anaweza kulala mtu mmoja katika aina hii.
* Suite room ni aina ya chumba kikubwa kilicho na sehemu ya kulala pamoja na sebule.

## Tanbihi
Jamii:Majengo
Jamii:Uchumi
Kifuu

thumb|Nazi ikiwa imepasuliwa
**Kifuu** ni umbo la nje la nazi. Pale unaponunua au kutungua nazi huwa na eneo gumu la nje pia, ambalo ndani huwa na nazi yenyewe na maji yake. Pale unapovunja na kukuna ya ndani, kile kinachobakia huitwa kifuu cha nazi ambacho ndio fuvu la nazi.

Jamii:Matunda
Bidhaa

]]

[alt=bidhaa|thumb|[Kikapu chenye bidhaa mbalimbali za afya.]]
**Bidhaa** ni kitu chochote kinachotoka kwenye soko kinachoweza kuridhisha watu. 

Kwenye utengenezaji kwa kawaida hununuliwa kama malighafi (kama vile vyuma) na kuuzwa kama bidhaa.
 
Bidhaa hatarishi ni zile zinazoweza kusababisha madhara kwa jamii.

Mazao ya kilimo na huduma ni aina nyingine ya bidhaa kuu.

Jamii:Uchumi
Soko

[alt=soko|thumb|345x345px|Soko la kisasa huko [Singapore.]]
**Soko** ni sehemu ambapo watu huuza na kununua bidhaa. Wakati watu wana bidhaa za kuuza, huanzisha mahali pa kuuzia, inaweza kuwa sehemu maalum.

Neno "soko" linaweza likajumuisha maana kwenye uchumi. Linaweza kumaanisha njia ambayo bidhaa zinauzwa na kununuliwa. "Kuna masoko makubwa kwa ajili ya maosheo ya vyombo" ina maana watu wengi wananunua maosheo ya vyombo. Kwa hiyo biashara ya maosheo ya vyombo inaweza kuingiza pesa nyingi. Na hii huchochea uchumi.

Soko ni mahali muhimu kwa kuwa inao watu wengi. Huenda wakawa wengi sana kama milioni. Kuna aina ya masoko ya watu wengi ndani ya nchi za Afrika, kwa mfano Cairo, Lagos, Kinshasa, Soweto (Johannesburg).

## Ushindani 
Kama muuzaji wa bidhaa hawezi kusambaza kile ambacho mteja anaulizia au anataka kwa bei ndogo, wauzaji wengine wanaweza wakasambaza kwa bei ndogo. Wauzaji huwa hawapendi ushindani na wanaweza kujaribu kuua ushindani. Muuzaji anayeua ushindani kwa ajili ya yeye kupata faida hambazo hakutakiwa kupata, anatakiwa kusimamishwa kisheria.

Jamii:Majengo
Jamii:Uchumi