Mathias E. Mnyampala

**Mathias E. Mnyampala** (Muntundya Ihumwa, Wilaya ya Chamwino, mkoa wa Dodoma, 18 Novemba 1917 - mjini Dodoma, 8 Juni 1969) alikuwa mwanasheria, mzalendo wa Taifa la Tanzania na lugha yake Kiswahili, Mkristo Mkatoliki, mwandishi na mshairi maarufu. 

Machapisho yake ya kwanza yalitokea wakati wa enzi ya ukoloni, yakiwemo kitabu cha historia ya Wagogo wa Tanganyika kilichoandikwa kwa Kiswahili (Mathias Mnyampala, 1954) pamoja na vitabu vya hadithi. Mnyampala hakuchagua lugha yake ya kiasili, Kigogo, kama lugha ya uandishi, bali alipendelea kutumia Kiswahili katika kazi zake zote za fasihi. Alitunga mashairi mengi ya Kiswahili yaliyochapishwa kwenye magazeti ya kipindi hicho. Mnyampala aliandika zaidi ya vitabu 25.

Mwandishi huyu alikuwa wa kabila la Wagogo kwa upande wa mama na baba yake. Alizaliwa katika kitongoji cha Muntundya huko Ihumwa, kijiji kilichoko Ugogo vijijini, takriban kilomita 22 kutoka Dodoma. Ingawa baadhi ya nyaraka, zikiwemo za kiofisi, hutaja mwaka 1919 kama mwaka wake wa kuzaliwa, jambo hilo halijathibitishwa na tawasifu yake, ''* (iliyochapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 2013 kulingana na mswada wake wa mwaka 1968-1969), ambamo anataja mwaka 1917. Vilevile, hati ya kikoloni ya mwaka 1956 inayoeleza taarifa zake kamili za kiraia inathibitisha tarehe hiyo ya 1917. Wakati huo wa utoto, herufi ya E. katika orodha ya majina yake, ambayo tunaijua kupitia barua za baadaye kuwa ni jina la Kikristo la Eugen, ilitokana na jina la Kigogo: Emnzehe. Baba yake alikuwa mhunzi, hali iliyomhakikishia ukwasi fulani na umiliki wa mifugo. Ilikuwa ni maisha ya kijijini yasiyokosa changamoto za maradhi. Kwa mujibu wa tawasifu, alinusurika kifo mnamo mwaka wa 1926 akiwa na umri wa miaka 9, akapona shukrani kwa msaada wa mganga Ngalya na kwa msaada wa Mungu: « Namkumbuka mganga mmoja jina lake Ngalya [...] aliyesaidiwa na Mungu [...] nikapona kabisa ».. Alifariki dunia tarehe 8 Juni 1969 mjini Dodoma akiwa na umri wa miaka 51.

Kazi za ushairi za Mnyampala zina misingi mizito ya kiteolojia na kifalsafa ambayo utafiti umeanza tu kuigusa kwa juu juu. Kwa maoni ya Profesa Madumulla, Mathias E. Mnyampala sasa hivi nchini Tanzania ni *"Jabali Lililosahaulika"*. Utafiti haujakaa kimya kuhusu kazi yake upande wa Ushairi wa Kiswahili na Historia ya Wagogo wa Tanganyika. Lakini bado matokeo yake yanahitaji kuenezwa. 

## Vitabu vichache vya Mathias E. Mnyampala 
* Mnyampala, M. E. (1954). *Historia, mila, na desturi za Wagogo wa Tanganyika*. Eagle Press.
* Mnyampala, M. (1962). *Utenzi wa Enjili Takatifu*. Ndanda Mission Press.
* Mnyampala, M. E. (1963). *Diwani ya Mnyampala (Vol. 5)*. East African Literature Bureau.
* Mnyampala, M. E. (*c*. 1968, mswada huajachapishwa). *Azimio la Arusha na Maandiko Matakatifu.*
* Mnyampala, M. E. (1970). *Ngonjera za ukuta*. Oxford University Press.
* Shihabdin Chiraghdin na Mathias E. Mnyampala (1977). *Historia ya Kiswahili.* Oxford University Press.
* Mnyampala, M. E. (1995). Maddox, G. H. *The Gogo: history, customs, and traditions*. ME Sharpe Inc.
* Mnyampala, M. E. (2011). *Historia ya Hayati Sheikh Kaluta Amri Abedi (1924-1964).'' Ahmadiyya Printing Press. Dar es Salam. Tanzania. ISBN 9789976891645. 109 p.
* Mnyampala, M. E. (2013). '** Tawasifu: Toleo la kwanza lililochapishwa baada ya kifo cha mwandishi, kutokana na mswada wa 1968–1969. DL2A - Buluu Publishing. France. ISBN 9791092789027. 112 p. [https://books.google.fr/books?id=AZWlklu5mn0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ] [https://hal.science/hal-04534063v1 ]
* Mnyampala, M. E. (2014). **'. Toleo la kwanza lililochapishwa baada ya kifo cha mwandishi, kutokana na mswada wa 1961. DL2A - Buluu Publishing. France. ISBN 9791092789201. 112 p. [https://books.google.fr/books?id=7d8TBAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ] [https://hal.science/hal-04534102v1 ]

## Kujua zaidi kuhusu Mathias E. Mnyampala 
* **(sw)** Nicholaus, Kyamba Anna. (2018). *Mwingilianomatini katika ushairi wa Mathias Mnyampala.* PhD diss., Chuo Kikuu cha Moi, Kenya.
* **(sw**) Longinus, Ponera Denice. (2015). *Nafasi ya ukristo katika ushairi wa Mnyampala. * Shahada ya uzamili, Chuo Kikuu cha Dodoma, Tanzania.
* **(sw**) Madumulla, J. S. (2011). *Mathias Eugene Mnyampala (Jabali Lililosahaulika)*.
* **(en)** Mulokozi, M. M., & Sengo, T. S. (1995). *History of Kiswahili poetry.* TUKI/Inst. of Kiswahili Research.
* **(fr)** Roy, Mathieu, & Mnyampala, Charles M. (2007). Picha yake Mathias E. Mnyampala. http://medihal.archives-ouvertes.fr/medihal-00517208/
* **(fr)** Roy, Mathieu (2013).  ''Mathias E. Mnyampala (1917-1969) : poésie d'expression swahilie et construction nationale tanzanienne'' [tafsiri : Mathias E. Mnyampala (1917-1969): Ushairi wa Kiswahili na Ujenzi wa Taifa la Tanzania.] PhD diss., INALCO-Sorbonne Paris Cité, Ufaransa.
Jamii:Waliozaliwa 1917
Jamii:Waliofariki 1969
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Jamii:Washairi wa Tanzania