open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uhandisi wa nyuklia

**Uhandisi wa nyuklia** ni taaluma ya uhandisi inayohusika na kubuni na kutumia mifumo ambayo hutumia nishati inayotokana na michakato ya nyuklia.

Matumizi ya msingi zaidi ya uhandisi wa nyuklia ni kutengeneza umeme. Ulimwenguni kote, majengo 439 ya nyuklia katika Nchi 31 huzalisha asilimia 10 ya nishati ya ulimwengu kupitia kuvunjika kwa nyuklia.  Katika siku zijazo, inatarajiwa kwamba mchanganyiko wa nyuklia utaongeza njia nyingine ya nyuklia ya kuzalisha nishati.  Matendo yote mawili hutumia nishati ya kuunganisha nyuklia inayotokea wakati nyukleon za atomiki zinapotenganishwa (kuvunjwa) au kuunganishwa (kuchanganywa). 

Nishati inayopatikana hutolewa kupitia mzunguko wa nishati ya kuunganisha, na kiasi kinachotengenezwa ni kikubwa sana kuliko kile kinachotengenezwa kupitia majibu ya kemikali. Uchanganyaji wa gramu 1 ya urani hutoa nishati kama ya kuchoma tani 3 za makaa ya mawe au galoni 600 za mafuta ya taa, bila kuongeza dioksidi kaboni kwenye anga.

## Taaluma ndogo ndogo 
Wahandisi wa nyuklia pia hufanya kazi katika maeneo yafuatayo:   

* Ubunifu wa mitambo ya nyuklia, ambayo imeibuka kutoka kwa kizazi cha kwanza, uthibitisho wa dhana, mitambo ya miaka ya 1950 na 1960,  hadi dhana za Kizazi cha pili, Kizazi cha III, na Kizazi cha IV
* Haidroliki ya joto na uhamisho wa joto Katika kiwanda cha kawaida cha umeme wa nyuklia, joto hutoa mvuke unaotumia turbine ya mvuke na jenereta ya umeme inayotengeneza umeme
* Sayansi ya vifaa kama inavyohusiana na matumizi ya nishati ya nyuklia
* Usimamizi wa mzunguko wa mafuta ya nyuklia, ambapo vifaa vya fisile hupatikana, na kuundwa kuwa mafuta, na kuondolewa wakati wa kutokuwa na nguvu, na kuhifadhiwa kwa salama au kuchakatwa tena na kutengenezwa upya
* Ukuzaji wa nyuklia, hasa kwa ajili ya meli za kijeshi ya bahari, lakini kumekuwa na dhana kwa ndege na makombora. Nishati ya nyuklia imekuwa ikitumiwa katika anga tangu miaka ya 1960
* Fizikia ya plasma, ambayo ni sehemu muhimu ya maendeleo ya nguvu ya kuunganisha
* Maendeleo na usimamizi wa Silaha
* Kuzalisha radionuklides, ambazo zina matumizi katika viwanda, dawa, na maeneo mengine mengi
* Usimamizi wa takataka na mabaki ya nyuklia
* Matibabu ya Nyuklia
* Afya na usalama
* Uhandisi wa vifaa na udhibiti
* Uhandisi wa mchakato
* Usimamizi wa Mradi
* Uhandisi wa ubora
* Uendeshaji wa mitambo
* Usalama wa nyuklia (kupatikana kwa vifaa vya nyuklia vya siri) 
* Uhandisi wa nyuklia pia una jukumu katika uchunguzi wa jinai na kilimo. 

Wahandisi wengi wa kemikali, umeme wa mitambo na aina nyingine pia hufanya kazi katika sekta ya nyuklia, kama vile wanasayansi na wafanyakazi wa kusaidia. Nchini Marekani, watu karibu 100,000 hufanya kazi moja kwa moja katika sekta ya nyuklia. Ikiwa ni pamoja na kazi za sekta ya sekondari, idadi ya watu wanaoungwa mkono na tasnia ya nyuklia ya Marekani ni 475,000.

## Marejeo
Jamii:Uhandisi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Uhandisi wa mafuta

**Uhandisi wa mafuta** ni fani ya uhandisi inayohusika na shughuli zinazohusiana na utengenezaji wa hidrokaboni, ambayo inaweza kuwa mafuta ghafi au gesi asilia au zote kwa pamoja. Utafutaji na uzalishaji unatazamiwa kuingia ndani ya sekta ya kuu ya sekta ya mafuta na gesi. Ugunduzi, unaofanywa na wanasayansi wa dunia, uhandisi wa petroli ni taaluma mbili kuu za sekta ya mafuta na gesi, ambazo zinalenga katika kuongeza ufufuaji wa kiuchumi wa hidrokaboni kutoka kwenye hifadhi za chini ya uso wa ardhi. Jiolojia ya petroli na jiofizikia hutazamia utoaji wa maelezo tuli ya mwamba wa hifadhi ya hidrokaboni, wakati uhandisi wa petroli huzingatia ukadiriaji wa ujazo unaoweza kurejeshwa wa rasilimali hii kwa kutumia ufahamu wa kina wa tabia halisi ya mafuta, maji na gesi ndani ya miamba yenye vinyweleo kwa shinikizo la juu sana.

## Muhtasari 
Taaluma hiyo ilianza mnamo 1914 ndani ya Taasisi ya Amerika ya Wahandisi wa Madini, Metallurgiska na Petroli (AIME). Shahada ya kwanza ya Uhandisi wa Petroli ilitolewa mwaka wa 1915 na Chuo Kikuu cha Pittsburgh.  Tangu wakati huo, taaluma imebadilika ili kutatua hali zinazozidi kuwa ngumu. Maboresho katika uundaji wa muundo wa kompyuta, nyenzo na utumiaji wa takwimu, uchanganuzi wa uwezekano, na teknolojia mpya kama uchimbaji wa usawa na urejeshaji wa mafuta ulioimarishwa, umeboresha sana kisanduku cha zana cha mhandisi wa petroli katika miongo ya hivi karibuni. Mitambo otomatiki, vitambuzi,  na roboti zinatumika kuendeleza tasnia kwa ufanisi na usalama zaidi.

## Taaluma Ndogo 
Wahandisi wa mafuta wamegawanjika katika aina kadhaa: Nyanja nyingine zinazohusiana na uhandisi wa petroli ni pamoja na jiolojia, tathmini ya uundaji, mtiririko wa maji katika vyombo vya habari vya porous, teknolojia ya kuchimba visima, uchumi, takwimu za kijiografia, nk.

### Jiostatistiki ya Mafuta na Gesi 
Takwimu za kijiografia jinsi zinavyotumika kwa uhandisi wa petroli hutumia uchanganuzi wa takwimu ili kubainisha hifadhi na kuunda uigaji wa mtiririko ambayo unathibitisha kutokuwa na uhakika wa eneo la mafuta na gesi

### Jiolojia ya Petroli 
Jiolojia ya petroli ni nyanja ya taaluma mbalimbali inayojumuisha jiofizikia, jiokemia, na paleontolojia. Lengo kuu la jiolojia ya petroli ni uchunguzi na tathmini ya hifadhi zenye hidrokaboni kupitia aina za kiufundi za uchanganuzi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Uhandisi wa programu

**Uhandisi wa programu** ni tawi la sayansi ya kompyuta na uhandisi inayolenga kubuni, kuendeleza, kupima na kudumisha programu tumizi. Inahusisha kutumia kanuni za uhandisi na utaalamu wa kupanga programu za kompyuta ili kutengeneza mifumo ya programu inayokidhi mahitaji ya mtumiaji.

Mhandisi wa programu hutumia mchakato wa uundaji wa programu, ambao unahusisha kufafanua, kutekeleza, kupima, kudhibiti na kudumisha mifumo ya programu, pamoja na kuendeleza mchakato wa uundaji programu yenyewe.

## Historia 
Mwanzoni mwa miaka ya 1960, uhandisi wa programu ulitambuliwa kama fani tofauti ya uhandisi. 

Maendeleo ya uhandisi wa programu yalionekana kama ngumu. Matatizo yalijumuisha programu ambazo zilikuwa zimepita bajeti, kuahirisha muda wa utekelezaji, ilihitaji utatuzi wa kina na matengenezo, na kushindwa kukidhi mahitaji ya watumiaji au hata haikukamilika.

Mnamo 1968, NATO ilifanya mkutano wa kwanza wa uhandisi wa programu, ambapo maswala yanayohusiana na programu yalishughulikiwa. Miongozo na mbinu bora za uundaji programu zilianzishwa.

Asili ya neno uhandisi wa programu imehusishwa na vyanzo mbalimbali. Neno hili lilionekana katika orodha ya huduma zinazotolewa na makampuni katika toleo la Juni 1965 la "Kompyuta na Uendeshaji" na lilitumiwa rasmi zaidi katika toleo la Agosti 1966 la Mawasiliano ya ACM katika "Barua ya Rais kwa Uanachama wa ACM" na Anthony A. Oettinger. Pia inahusishwa na jina la mkutano wa NATO mwaka wa 1968 na Profesa Friedrich L. Bauer. Margaret Hamilton alielezea nidhamu ya "uhandisi wa programu" wakati wa misheni ya Apollo ili kutoa kile walichokuwa wakifanya uhalali.  Wakati huo, ilionekana kuwa "shida ya programu".  Kongamano la 40 la Kimataifa la Uhandisi wa Programu (ICSE 2018) linaadhimisha miaka 50 ya "Uhandisi wa Programu" kwa maelezo muhimu ya Mkutano Mkuu wa Frederick Brooks  na Margaret Hamilton. 

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Jamii:Programu za kompyuta
Jamii:Teknolojia
Julian Barbour

**Barbou**r (alizaliwa 15 Disemba 1937, Oxford, Uingereza) ni mwanafizikia na mwanafalsafa wa kisayansi anayejulikana kwa kazi zake za kina kuhusu dhana ya wakati na uelewa wa fizikisi wa ulimwengu. Amechangia sana katika nadharia za graviti na uhusiano kati ya muda na mfumo wa thamani wa sayansi ya kisasa.

## Elimu 
Barbour alisoma fizikia katika Chuo Kikuu cha Oxford na baadaye akashughulika na utafiti wa teoretiiki wa graviti. Ingawa hakuwahi kuwa na nafasi ya kawaida katika taasisi kubwa za kitaaluma, utafiti wake ulitambulika kwa uchunguzi wa kina kuhusu tatizo la muda katika nadharia ya Einstein ya jumla.

## Nadharia 
Barbour anajulikana zaidi kwa nadharia yake ya "Nihilismo wa Muda", ambayo inasema kuwa wakati kama tunavyouona haupo kama kipengele huru bali ni mtiririko wa mabadiliko ya matukio. Badala yake, ulimwengu unaonekana kama mkusanyiko wa "snapshots" za matukio yanayobadilika, ambapo dhana ya muda ni kielelezo cha mtiririko huu. Nadharia hii imetoa changamoto kwa ufahamu wa kawaida wa muda katika fizikia ya kisasa.

## Mchango 
Barbour ametoa mchango mkubwa katika kuelewa graviti ya Einstein, hasa katika muktadha wa "shape dynamics", inayojaribu kuelezea graviti kwa njia ya nafasi na muundo wa mifumo badala ya muda wa kipekee. Kazi yake imesaidia kuimarisha mijadala kati ya wanasayansi kuhusu asili ya muda na nafasi katika sayansi ya kisasa.

## Heshima 
Ingawa Barbour si mhandisi au mwanasayansi wa taasisi kubwa, kazi yake imevutia wanasayansi wengi na walimu wa fizikisi, ikiwemo wasomi wanaojihusisha na falsafa ya sayansi. Ameheshimiwa katika semina za kimataifa na makongamano ya fizikia kwa kuzingatia mtazamo wake wa kipekee.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Paul Feyerabend

**Paul Feyerabend** (1924–1994) alikuwa mwanafalsafa wa sayansi wa Kiaustri ambaye alichangia sana katika uelewa wa mbinu za kisayansi na falsafa ya sayansi. Alizaliwa Vienna, Austria, na alihitimu masomo yake ya fizikia kabla ya kuhamia katika falsafa ya sayansi. Feyerabend alijulikana kwa mtazamo wake wa kisiasa na kiufahamu unaopingana na mtazamo wa "methodological monism" akisisitiza kuwa hakuna njia ya kisayansi yenye hadhi ya kipekee.

## Falsafa 
Feyerabend alikosoa dhana ya kwamba sayansi inafuata kanuni thabiti na hakika. Aliamini kuwa maendeleo ya kisayansi mara nyingi hufanyika kupitia mchanganyiko wa mbinu, uvumbuzi, na hata uvumbuzi wa kiholela. Mtazamo wake maarufu unaoitwa epistemological anarchism unapendekeza kuwa "kila kitu ni halali" pale ambapo inasaidia ukuaji wa ujuzi.

## Mafanikio 
Feyerabend alifundisha katika vyuo vikuu mbalimbali, ikiwa ni pamoja na University of California, Berkeley, na University of Zurich. Utafiti wake uliathiri wanasayansi, wahandisi, na watu mashuhuri katika nyanja za sayansi na elimu. Alijitahidi kuunganisha sayansi na maadili ya jamii, akionyesha jinsi uelewa wa kisayansi unavyoweza kuathiri maamuzi ya kisiasa na maendeleo ya kiteknolojia.

## Msaada 
Feyerabend pia alihimiza uhuru wa utamaduni na kuunga mkono maoni ya kuendeleza elimu inayojumuisha mitazamo mbalimbali. Alihoji uwezekano wa sayansi kuwa mojawapo ya chombo pekee cha kupata ukweli, akisisitiza umuhimu wa kuzingatia tamaduni na dini tofauti katika kuelewa sayansi na teknolojia.

## Mchango 
Leo, Feyerabend anatambuliwa kama kielelezo cha mtazamo wa uhuru katika falsafa ya sayansi. Wanasayansi na wahandisi wengi wanachukua hoja zake kama kielelezo cha ujasiri wa kujaribu mbinu mpya na kutokufuata blindly kanuni zilizowekwa. Mbinu zake zimesaidia kukuza mazungumzo kati ya sayansi, falsafa, na jamii.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Klaus Riedel

**Klaus Riedel** alizaliwa mnamo 1907 huko Germany. Akiwa na shauku kubwa ya mitambo na anga, alijihusisha na teknolojia za ndege na roketi mapema sana katika maisha yake. Elimu yake ya msingi ilihusiana na uhandisi wa mitambo na sayansi ya anga, na kumuwezesha kuungana na timu za utafiti za awali zinazohusiana na teknolojia za roketi.

## Kazi 
Riedel alikuwa miongoni mwa wanataalamu wa kwanza wa roketi huko Germany, akishirikiana na Wernher von Braun na wengine katika timu ya Peenemünde. Alijitolea katika maendeleo ya roketi za V-2, ambazo zilikuwa za kwanza za kibiashara na kijeshi kutumia teknolojia ya propulsion ya kisasa.

Pamoja na umahiri wake, Riedel alichangia katika uboreshaji wa mifumo ya kudhibiti ndege za roketi na uhandisi wa vifaa vya motisha. Kazi yake ilichangia sana katika msingi wa teknolojia ya anga ya kisasa na maendeleo ya roketi baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

## Maisha 
Kazi yake katika mradi wa roketi haikuwa rahisi; ilikuwa na hatari kubwa na shinikizo kubwa la kisiasa kutokana na hali ya Ujerumani ya wakati huo. Riedel alikuwa maarufu kwa ujasiri wake na kujitolea kwake kwa sayansi, huku akikabiliana na changamoto za kiufundi na kisiasa.

## Kifo 
Mnamo 1944, Klaus Riedel alifariki dunia kwa ajali ya ndege wakati wa majaribio ya roketi. Kifo chake kiliacha pengo kubwa katika jamii ya wanasayansi na wahandisi wa roketi, lakini alibaki kuwa mfano wa uvumbuzi na ujasiri katika nyanja ya teknolojia ya anga.

## Mchango 
Riedel anatambuliwa kama mmoja wa wanataalamu waliyochangia kwa kiwango kikubwa katika uhandisi wa roketi na maendeleo ya sayansi ya anga. Kazi yake imesaidia kuweka msingi wa maendeleo ya roketi za kisasa na safari za anga. Wanafunzi na wahandisi wa leo wanalitaja jina lake kama mfano wa ujasiri, ubunifu, na kujitolea kwa sayansi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Walter Dornberger

**Walter Dornberger** (1895–1980) alikuwa mhandisi na afisa wa jeshi la Ujerumani, anayejulikana zaidi kwa maendeleo yake katika teknolojia ya roketi. Alizaliwa Bad Nauheim, Ujerumani, na kujiunga na jeshi la Ujerumani katika Vita Kuu la Kwanza.

## Kazi 
Baada ya kumaliza mafunzo yake ya kijeshi, Dornberger aliingia katika mradi wa roketi wa Peenemünde mnamo miaka ya 1930. Aliongoza maendeleo ya V-2, roketi ya kwanza ya balistiki yenye nguvu kubwa, ambayo ilitumika na Ujerumani wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Kazi yake ilihusisha uhandisi wa juu, pamoja na kuratibu timu ya wanasayansi ikiwa ni pamoja na Wernher von Braun, akihakikisha maendeleo ya teknolojia ya anga na silaha.

## Baada ya Vita 
Baada ya Vita Kuu ya Pili, Dornberger alichukuliwa chini ya mradi wa Operation Paperclip, ambao ulipeleka wanasayansi wa Ujerumani kuunga mkono maendeleo ya roketi Marekani. Hata hivyo, alichagua kushirikiana na sekta binafsi ya Amerika badala ya kuendelea moja kwa moja na NASA.

## Mafanikio 
Kazi ya Dornberger katika teknolojia ya roketi ilichangia sana maendeleo ya ndege za kisayansi na silaha za anga. Alichangia kwa kutoa uongozi, mbinu za uhandisi wa juu, na kuratibu timu za kitaalamu. Hata hivyo, historia pia inakumbusha changamoto za maadili, kwani teknolojia aliyoendeleza ilitumika kwa malengo ya kijeshi wakati wa vita.

## Kumbukumbu 
Walter Dornberger alikufa mnamo mwaka 1980, lakini jina lake linaendelea kuhusishwa na maendeleo ya teknolojia ya anga na uhandisi wa silaha. Anaonekana kama mfano wa mchanganyiko wa ubunifu wa kisayansi na changamoto za maadili katika historia ya teknolojia.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
William Jackson Hooker

**William Jackson Hooker** (6 Julai 1785 – 12 Agosti 1865) alikuwa mtaalamu wa mimea na mkurugenzi wa Hifadhi ya Mimea ya Kifalme ya Uingereza (Royal Botanic Gardens, Kew). Alizaliwa Norwich, Uingereza, na kuonyesha hamu kubwa ya mimea tangu utotoni. Familia yake ilimsaidia kupata elimu ya kina katika historia ya asili na kimaeneo.

## Elimu 
Hooker alisoma historia ya asili na mimea akiwa kijana na baadaye alijikita katika botani ya utafiti. Alijulikana kwa usahihi wake katika kupanga na kuratibu mifano ya mimea kutoka sehemu mbalimbali za dunia. Alikuwa mtaalamu wa taxonomy, akiandika maandiko yaliyochangia kuelewa mimea ya kijiografia.

## Mafanikio 
Hooker alikamilisha tafiti za kina za mimea kutoka Ulaya, Amerika ya Kusini, na maeneo ya Mediterania. Katika miaka ya 1841, aliteuliwa kuwa Mkurugenzi wa Hifadhi ya Mimea ya Kew, ambapo aliimarisha maktaba ya mimea na kuongeza makusanyo ya mimea kutoka kila kona ya dunia. Aliunda mtindo wa kisayansi wa ukusanyaji na uhifadhi wa mimea, ambao bado unaendeshwa leo.

## Michango kwa Sayansi 
William Jackson Hooker alichangia katika kueneza maarifa ya mimea kwa njia ya vitabu, maandiko, na maonyesho ya mimea. Alianzisha majaribio ya kisayansi ya kilimo na mimea ya kiasili, akiboresha ufahamu wa kimataifa kuhusu bioanuwai. Pia alihimiza ushirikiano kati ya wanasayansi wa Uingereza na kimataifa.

## Kumbukumbu 
Baada ya kifo chake mwaka 1865, Hooker aliachia urithi wa thamani katika botani. Mwanawe, Sir Joseph Dalton Hooker, aliendelea kazi yake na kuwa mmoja wa wanasayansi wakuu wa karne ya 19. Hadi leo, majina ya mimea yanayopatikana katika vitabu vya botani mara nyingi yanashirikisha jina la Hooker kama heshima ya mchango wake mkubwa.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
James Bowdoin

**James Bowdoin** (1726–1790) alikuwa mwanasayansi, mhandisi, na kiongozi mashuhuri wa Marekani wa karne ya 18. Alijulikana kwa mchango wake katika siasa, elimu, na maendeleo ya kisayansi, akichangia kwa namna ya kipekee katika sayansi ya kemia, fizikia, na uhandisi wa umma. Bowdoin pia alihusishwa na juhudi za maendeleo ya jamii, hasa katika eneo la Massachusetts.

## Elimu 
Alizaliwa Boston, Massachusetts mnamo 1726, James Bowdoin alielekezwa katika elimu ya kisayansi tangu utoto wake. Alisoma katika Harvard College ambapo alisomea hesabu, fizikia, na filosofo ya asili. Uelimishaji wake wa kina ulisaidia kujenga msingi wa uchambuzi wa kisayansi na ufahamu wa uhandisi wa umma.

## Kazi ya Kisayansi 
Bowdoin alichangia pakubwa katika utafiti wa mabadiliko ya hali ya hewa na kemia ya maji. Alijaribu kuelewa jinsi mvua na mabadiliko ya hali ya hewa yanavyoathiri kilimo na maisha ya kila siku. Aidha, alichangia katika miradi ya uhandisi wa umma, ikiwa ni pamoja na mfumo wa mabomba ya maji safi na miradi ya ulinzi wa majengo ya umma.

## Uongozi 
Mbali na sayansi, Bowdoin alihusika katika siasa na maendeleo ya jamii. Alihudumu kama gavana wa Massachusetts, akiongoza katika kipindi cha mpito wa kisiasa baada ya Mapigano ya Uhuru wa Marekani. Alijitahidi kuunganisha sayansi na sera za umma, akisisitiza umuhimu wa maarifa ya kisayansi katika maendeleo ya jamii. 

## Thamani 
Leo, jina la James Bowdoin linahusishwa na elimu na sayansi. Chuo Kikuu cha Bowdoin, kilichoanzishwa kwa heshima yake, kimeendelea kuwa kitovu cha elimu na utafiti. Kila mradi wa kisayansi na wa kijamii unaonyesha thamani ya kuunganisha maarifa ya kisayansi na maendeleo ya jamii.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
George Woltman

**George Woltman** ni mtaalamu wa kompyuta, mwanafizikia, na muanzilishi wa sekta ya benchmarking ya kompyuta. Amejulikana kwa mchango wake mkubwa katika kuunda na kuendesha Mr. Primes, mradi wa kihistoria wa kugundua nambari kubwa za kwanza, pamoja na mchango wake katika kuendeleza maendeleo ya programu za utendaji wa kompyuta. Woltman amechangia sana katika kukuza maarifa ya wanasayansi na wahandisi wa kisasa, na jina lake limekuwa maarufu katika jamii ya hisabati na teknolojia ya kompyuta.

## Maisha ya Awali 
George Woltman alizaliwa katika Marekani mnamo miaka ya 1960 na kuendeleza mapenzi kwa sayansi na teknolojia akiwa mdogo. Alisomea sayansi ya kompyuta na fizikia, ambapo alijikita katika matatizo ya kihisabati na utendaji wa kompyuta. Talanta yake ya kipekee katika kuunganisha nadharia ya hisabati na teknolojia ya kisasa iliunda msingi wa mchango wake wa baadaye.

## Mradi wa Mr. Primes 
Mojawapo ya mafanikio makubwa ya Woltman ni kuanzisha na kuendeleza mradi wa Mr. Primes, ambao unahusiana na kutafuta nambari kubwa za kwanza kwa kutumia kompyuta zinazojitegemea. Mradi huu umekuwa chachu ya maendeleo ya algoritimu na programu zinazotumika katika hisabati ya kompyuta na cryptography. Mradi huo pia umehamasisha jamii kubwa ya wanasayansi na wahandisi kushirikiana na kuendeleza miradi ya kisayansi kwa njia ya mtandao.

## Mchango 
Mbali na Mr. Primes, Woltman ametoa mchango mkubwa katika benchmarking ya kompyuta, kuangalia utendaji wa mashine na kuboresha utendaji wa programu. Amechangia kuunda viwango vya kuzingatia utendaji, ambavyo vinatumika duniani kote katika utafiti wa kompyuta na maendeleo ya programu.

## Utambulisho wa Kimataifa 
Kutokana na mchango wake katika hisabati na kompyuta, George Woltman amejulikana kimataifa. Ameheshimiwa kama kielelezo cha ujasiri wa kisayansi na mvuto wa kiteknolojia, akichagiza vizazi vipya vya wanasayansi na wahandisi kuendeleza miradi ya kisayansi yenye thamani.

## Maisha Binafsi 
Woltman ni mtu anayejali jamii ya kisayansi na mara nyingi hushirikiana na mashirika ya elimu na teknolojia. Anapendelea kutunza mradi wake na kuhakikisha kuwa teknolojia zinazoundwa zinatumika kwa maendeleo ya jamii kwa ujumla.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Federico Faggin

**Federico Faggin** (alizaliwa Vicenza, Italia, Desemba 1, 1941) ni mhandisi na mwanasayansi wa kompyuta raia wa Italia na Marekani anayejulikana kwa ubunifu wake katika sayansi ya kompyuta na teknolojia ya maikroprosesa. Faggin alichangia kwa kiasi kikubwa maendeleo ya kompyuta za binafsi na maikroprosesa za kwanza duniani, akichangia mabadiliko makubwa katika sekta ya teknolojia.

## Elimu 
Faggin alisoma fizikia katika Chuo Kikuu cha Padua, ambacho alihitimu mwaka 1965. Akiwa na shauku ya teknolojia, alihamia Marekani kuendelea na kazi ya uhandisi wa semiconductor, ambapo alijikita katika teknolojia ya silicon na microchip.

## Mchango katika Teknolojia 
Mwaka 1970, Faggin alijiunga na Intel Corporation na kuwa mtengeneza wa Intel 4004, maikroprosesa ya kwanza ya kibiashara. Ubunifu wake wa kina wa arki ya silikoni na utumiaji wa teknolojia ya MOS (Metal-Oxide-Semiconductor) uliwezesha maendeleo ya maikroprosesa ndogo na yenye nguvu zaidi. Hii ilisababisha mapinduzi katika kompyuta za kibinafsi na vifaa vya elektroniki vya kisasa.

## Uongozi 
Baada ya mafanikio yake Intel, Faggin alianzisha kampuni yake ya Zilog, ambapo alisaidia kuunda Z80 maikroprosesa, iliyotumika sana katika kompyuta za nyumbani na mashine za michezo. Aidha, alishirikiana katika miradi kadhaa ya teknolojia ya kompyuta, akihimiza uvumbuzi na uboreshaji wa mashine za elektroniki. 

## Utoaji wa Taaluma 
Faggin ni mhubiri wa elimu na uvumbuzi. Amechaguliwa kuwa miongoni mwa wahandisi mashuhuri wa karne ya 20, akipokea tuzo nyingi za kimataifa kwa mchango wake katika microelectronics. Mbali na taaluma, ameandika vitabu na makala zinazofundisha kuhusu ubunifu na maendeleo ya teknolojia.

## Marejeo 
Jamii:wahandisi wa Italia
Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Bruno Latour

**Bruno Latour** (22 Oktoba 1947 – 9 Oktoba 2022) alikuwa mwanafalsafa, mwanafizikia wa kijamii, na mwanasayansi wa Ufaransa aliyejulikana kwa mchango wake katika nadharia ya kijamii ya sayansi na teknolojia. Latour alichunguza jinsi wanasayansi, wahandisi, na mashirika ya kisayansi wanavyochangia kuunda maarifa na teknolojia, na jinsi sayansi inavyoundwa ndani ya muktadha wa kijamii na kitamaduni.

## Elimu 
Latour alisoma filosi na elimu ya sayansi katika Chuo Kikuu cha Dijon na Chuo Kikuu cha Paris, kabla ya kuanza kazi yake ya utafiti katika Taasisi ya Sayansi ya Jamii ya CNRS, Ufaransa. Alijikita katika utafiti wa uhusiano kati ya sayansi na jamii, na kutengeneza dhana mpya za "Actor-Network Theory" (ANT), ambapo wanasayansi, vifaa, na maelezo yanachukuliwa kama wahusika sawa katika mitandao ya kisayansi.

## Actor-Network Theory 
Nadharia ya Latour ya Actor-Network Theory inasisitiza kuwa sayansi na teknolojia si matokeo ya maarifa ya kibinafsi tu, bali ni matokeo ya mtandao wa uhusiano unaojumuisha wanasayansi, mashirika, na vifaa. Nadharia hii imechangia sana kuelewa mchakato wa uvumbuzi na maendeleo ya teknolojia.

## Kutetea Sayansi na Teknolojia 
Latour alichunguza jinsi sayansi inavyosimamiwa, kuthibitishwa, na kubadilishwa na mitazamo ya kijamii. Kitabu chake maarufu "We Have Never Been Modern" kinachambua mgawanyiko wa zamani kati ya sayansi na jamii, kimechangia sana kwenye tafsiri za kisayansi na filosi ya teknolojia.

## Wanafunzi 
Latour alihamasisha wanasayansi wengi na wahandisi duniani kwa kuchangia kwa njia ya nadharia za kijamii. Amejulikana kwa kushirikiana na watafiti kama Michel Callon na John Law, na nadharia zake zimetumika katika utafiti wa sayansi, teknolojia, usimamizi wa miradi, na masuala ya kimazingira.

## Urithi 
Latour ameacha urithi mkubwa katika utafiti wa kijamii wa sayansi na teknolojia, akibadilisha jinsi jamii inavyofahamu na kushughulikia maendeleo ya kisayansi. Nadharia zake zinaendelea kuongoza tafsiri za uhusiano kati ya wanasayansi, teknolojia, na jamii katika nyanja mbalimbali duniani.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Alexander Lippisch

**Alexander Martin Lippisch** (1894–1976) alikuwa mhandisi na mbunifu wa anga wa Kijerumani, anayejulikana kwa mchango wake mkubwa katika maendeleo ya ndege zisizo na mviringo wa kawaida na ndege zisizo na mkia wa jadi. Alizaliwa München, Ujerumani, na kuonyesha shauku ya mapema kwa anga na teknolojia ya ndege.

## Elimu 
Lippisch alisoma uhandisi wa mitambo na anga na kuanza kufanya majaribio ya aerodynamic katika shule za ndege za Ujerumani. Katika miaka ya 1920, alianza kuunda ndege zisizo na mkia wa kawaida, akichunguza uhusiano kati ya muundo wa mviringo wa ndege na utulivu wa ndege.

## Mchango kwa Aerodinamiki 
Lippisch alijulikana kwa kuunda Delta Wing na mchanganyiko wa ndege zisizo na mkia wa kawaida. Kazi yake ilileta mageuzi katika muundo wa ndege, hasa kwa ndege zenye kasi ya juu na ndege za kivita. Mwaka 1930, alitengeneza ndege za eksperimenti kama Delta I na Delta IV, ambazo zilionyesha uwezo wa ndege zisizo na mkia wa jadi .

## Kazi 
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Lippisch alihusiana na majaribio ya ndege za kivita na ndege za roketi. Baada ya vita, alihamia Marekani chini ya mpango wa Operation Paperclip, ambapo aliendelea kubuni ndege za roketi na majaribio ya ndege zisizo na mkia wa kawaida.

## Mrithi 
Kazi ya Lippisch ilileta msingi kwa maendeleo ya ndege za kivita, ndege zisizo na mkia wa kawaida, na ndege za roketi. Mbunifu huyu alisaidia kuunda ndege ya kwanza ya roketi yenye Delta Wing, ambayo ilibadilisha mitazamo ya muundo wa ndege za kisasa.

## Urithi 
Alexander Lippisch anaenziwa kama mmoja wa wanamapinduzi wa teknolojia ya ndege. Mbinu zake za aerodynamic zimeendelea kutumika katika ndege za kivita, ndege za kibiashara zenye kasi ya juu, na ndege zisizo na rubani. Kila mmoja wa wabunifu wa ndege za kisasa anakiri mchango wake katika kurahisisha mchakato wa kubuni ndege zisizo na mkia wa kawaida.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Samuel Galton Jr.

**Samuel Galton Jr.** (1753–1832) alikuwa mjasiriamali, mtafiti, na mmoja wa wanajamii mashuhuri wa Uingereza katika karne ya 18 na mwanzo wa karne ya 19. Alijulikana kwa mchango wake katika sayansi, uhandisi, na maendeleo ya kijamii kupitia miradi mbalimbali ya kisayansi na kibiashara.

## Maisha ya Awali 
Alizaliwa katika familia ya kifedha ya Quaker huko Birmingham, Uingereza. Familia yake ilikuwa na asili ya ujasiriamali na ushawishi mkubwa katika jamii. Kutokana na malezi yake ya dini ya Quaker, Galton Jr. alikuzwa akithamini elimu, maadili, na uwajibikaji wa kijamii.

## Kazi 
Samuel Galton Jr. alijihusisha na miradi ya kisayansi na uhandisi, hasa katika nyanja za utafiti wa madini, balozi za mawe, na teknolojia za nyuklia za asili ya karne yake. Alijitahidi kuboresha michoro ya mahesabu na teknolojia ya bunduki, na kufanya kazi na wanasayansi wengine mashuhuri wa zama zake.

## Miradi 
Mbali na sayansi, Galton Jr. alikuwa mshirikishi wa miradi ya kijamii. Alichangia katika shule, maktaba, na miradi ya misaada ya jamii, akitumia mali yake na mtandao wake wa kijamii kusaidia maendeleo ya elimu na utafiti. Alikuwa pia mwanachama wa taasisi za kisayansi za Uingereza, akichangia mjadala juu ya maendeleo ya kiteknolojia na kisayansi.

## Familia 
Samuel Galton Jr. alikuwa baba wa familia yenye ushawishi mkubwa katika utafiti na sayansi. Baadhi ya watoto wake walikuwa wanasayansi, wasomi, na waandishi mashuhuri, wakiendeleza urithi wa kisayansi na kijamii wa familia. Mbali na mchango wake wa moja kwa moja, historia ya familia yake ilichangia kuboresha uelewa wa sayansi, uhandisi, na maendeleo ya kijamii katika Uingereza.

## Kumbukumbu 
Samuel Galton Jr. anakumbukwa kama mjasiriamali na mtafiti aliyechangia kwa kiwango kikubwa katika maendeleo ya sayansi na jamii. Ushawishi wake ulienea kwenye nyanja za uhandisi, elimu, na usaidizi wa jamii, huku akiacha historia ya familia yenye umuhimu mkubwa wa kisayansi na kijamii.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Wan Hu

**Wan Hu** ni jina maarufu katika simulizi za kale za Kichina, mara nyingi akihusishwa na ndoto za mwanadamu za kuruka angani. Hadithi kuhusu Wan Hu zinamhusisha kama afisa wa kifalme aliyejaribu kuwa miongoni mwa watu wa kwanza duniani kutumia teknolojia ya roketi kwa ajili ya safari ya anga. Ingawa haijathibitishwa kihistoria, simulizi hili limeendelea kuvutia wanasayansi, wahandisi, na wanahistoria, na kumweka Wan Hu katika orodha ya watu mashuhuri wa fikra bunifu.

## Maisha 
Wan Hu anaelezwa kuishi katika kipindi cha nasaba ya Ming, mwanzoni mwa karne ya 16. Hadithi maarufu inasema alijenga kiti maalum kilichounganishwa na roketi zaidi ya arobaini, na akakaa juu yake akitarajia kupaa angani. Wasaidizi wake walipowasha roketi hizo kwa pamoja, kiti kililipuka kwa kishindo kikubwa na Wan Hu hakuwahi kuonekana tena. Tukio hili limetafsiriwa na baadhi ya waandishi kama kielelezo cha shauku ya mwanadamu ya kuvuka mipaka ya ardhi na kuingia anga.

## Nafasi Katika Sayansi 
Ingawa ushahidi wa kihistoria kuhusu uwepo wake ni mdogo, jina la Wan Hu limekuwa nembo ya utafutaji wa mwanadamu kuelekea anga. Katika karne ya 20, baadhi ya waandishi na wanasayansi walimtaja kama “mwanadamu wa kwanza aliyejaribu safari ya anga” kutokana na jaribio lake la kutumia roketi kama teknolojia ya kuruka.

Kwa wahandisi wa kisasa, simulizi la Wan Hu linatumiwa kama mfano wa ujasiri na ubunifu, hata pale ambapo sayansi haikuwa na uthibitisho wa kutosha. Jina lake limepewa heshima katika historia ya anga, kiasi kwamba mnamo miaka ya 1970, Umoja wa Kisayansi wa Anga ulimtambua kama mhimili wa kihistoria wa ndoto za uhandisi wa roketi.

## Utambulisho 
Wan Hu pia amekuwa sehemu ya tamaduni maarufu za Kichina na simulizi za kisasa. Katuni, filamu, na maandiko ya kisayansi ya kubuni yametumia jina lake kama ishara ya mwanzo wa safari ya binadamu kuelekea nyota. Katika baadhi ya tafsiri, yeye ni mfano wa uthubutu bila woga, wakati kwa wengine ni hadithi ya tahadhari juu ya hatari za teknolojia isiyojaribiwa.

## Umuhimu 
Urithi wa Wan Hu upo zaidi kwenye alama ya kiutamaduni na kihisia kuliko kwenye ushahidi wa kihistoria. Ingawa haijulikani iwapo alikuwepo kweli, simulizi lake linaendelea kutajwa katika historia ya wanasayansi na wahandisi kama sehemu ya mapema ya ndoto za anga. Hadithi hii imekuwa sehemu ya historia ya ubinadamu kuhusu shauku ya kuvuka mipaka na kutafuta maarifa mapya.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Deke Slayton

**Donald Kent "Deke" Slayton** (1924–1993) alikuwa rubani wa kijeshi wa Marekani, mhandisi wa anga, na mmoja wa wanaanga wa awali wa Mercury Seven. Alijulikana kwa mchango mkubwa katika maendeleo ya safari za anga za Marekani, hususan katika NASA, na nafasi yake ya kipekee kama msimamizi wa wanaanga wenzake.

## Maisha ya Awali 
Slayton alizaliwa mnamo Machi 1, 1924, huko Sparta, Wisconsin, Marekani. Akiwa kijana, alionesha mapenzi ya masuala ya mitambo na kilimo, jambo lililompelekea kujiunga na Jeshi la Anga la Marekani katika Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Alipanda ndege za kivita aina ya B-25 na A-26, akipata uzoefu muhimu wa urubani.

## Safari ya Anga na NASA 
Mnamo 1959, Slayton alichaguliwa kama mmoja wa wanaanga saba wa kwanza wa NASA, maarufu kama Mercury Seven. Alitarajiwa kuruka kwenye misheni ya Mercury-Atlas 7, lakini mwaka 1962 aliondolewa kwa sababu ya tatizo la moyo lililojulikana kama idiopathic atrial fibrillation.

Badala ya kuendelea na safari za anga, Slayton alipewa jukumu la usimamizi. Alikuwa "Director of Flight Crew Operations", akichagua na kupanga timu za wanaanga katika miradi mikuu kama Gemini na Apollo. Uongozi wake uliweka msingi wa mafanikio ya kutua Mwezi mwaka 1969.

## Kurudi Angani 
Mnamo mwaka 1972, madaktari walitangaza kuwa tatizo la moyo la Slayton lilikuwa limepungua. Hii ilimwezesha kurudi kwenye orodha ya wanaanga wanaoruhusiwa kuruka. Hatimaye, mwaka 1975, aliruka kama rubani wa Apollo–Soyuz Test Project, misheni ya kihistoria ya ushirikiano kati ya Marekani na Umoja wa Kisovyeti. Safari hii ilionekana kama ishara ya diplomasia kupitia anga.

## Maisha ya Baadaye 
Baada ya kustaafu kutoka NASA mwaka 1982, Slayton alihusiana na miradi ya kibiashara ya safari za anga na teknolojia za kurusha roketi. Pia aliandika kumbukumbu zake, Deke! U.S. Manned Space from Mercury to the Shuttle, akisimulia historia ya safari za anga za binadamu.

## Kifo na Urithi 
Slayton alifariki mnamo Juni 13, 1993, kutokana na ugonjwa wa kansa. Urithi wake unabaki kama sehemu ya msingi wa historia ya NASA. Alikuwa mfano wa nidhamu, uthabiti, na uongozi katika nyanja za anga na sayansi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Frank Olson

**Frank Rudolph Olson** (1910–1953) alikuwa mwanasayansi wa Marekani aliyejulikana kwa mchango wake katika utafiti wa vimelea na kemikali za kijeshi. Alizaliwa Fort Dodge, Iowa, na alihitimu Shahada ya Uzamili ya Kemia kutoka Chuo Kikuu cha Wisconsin–Madison mwaka 1938.

## Kazi ya Kitaaluma 
Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Olson alijiunga na United States Army Biological Warfare Laboratories katika Fort Detrick, Maryland. Hapa alihusiana na miradi ya siri ya serikali ya Marekani, ikiwemo tafiti za silaha za kibiolojia na majaribio ya dawa zenye uwezo wa kudhibiti akili.

## Uhusiano na CIA na Mradi MKUltra 
Katika miaka ya mapema ya 1950, Olson alishirikiana na Shirika la Kijasusi la Marekani (CIA) kupitia Project MKUltra, mpango uliolenga kutumia kemikali na saikolojia kwa udhibiti wa tabia. Olson alipokea kipimo cha Lysergic Acid Diethylamide (LSD) bila idhini kamili wakati wa mkutano wa siri ulioandaliwa na CIA mwaka 1953.

## Kifo Chake na Tuhuma 
Mnamo Novemba 28, 1953, Olson alianguka kutoka ghorofa ya 13 ya hoteli ya Statler mjini New York na kufariki papo hapo. Serikali ya Marekani ilitangaza tukio hilo kama “kujiua,” lakini miaka iliyofuata familia yake ilidai kulikuwa na njama ya kuficha ukweli kuhusu majaribio ya siri ya CIA.

Mwaka 1975, kupitia uchunguzi wa Rockefeller Commission, ilifichuliwa kuwa Olson alipewa dawa ya LSD bila idhini, jambo lililozidisha mashaka ya umma kuhusu jukumu la CIA katika kifo chake (Weiner, T. Legacy of Ashes: The History of the CIA. New York: Doubleday, 2007).

## Urithi na Mjadala 
Kifo cha Olson kimeendelea kuwa alama ya mijadala kuhusu maadili ya utafiti wa kisayansi na mipaka ya serikali katika kutumia mbinu za siri. Watafiti na waandishi wengi wameeleza tukio hili kama mfano wa hatari za majaribio ya binadamu bila ridhaa, na kuchangia mjadala mpana kuhusu haki za kiraia na maadili ya kisayansi.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Stuart Hameroff

**Stuart Hameroff** (amezaliwa 1947) ni daktari wa usingizi, mtafiti wa neva, na profesa katika Chuo Kikuu cha Arizona, Marekani. Anafahamika sana kutokana na nadharia yake ya pamoja na Roger Penrose kuhusu uhusiano wa fahamu na fizikia ya quantum. Elimu yake ya udaktari aliipata katika Hahnemann Medical College, Philadelphia, kisha kuendelea na utafiti katika uhandisi wa neva na tiba ya usingizi.

## Kazi ya Kitaaluma 
Hameroff alianza kazi yake kama daktari bingwa wa usingizi na baadaye akaelekeza nguvu katika tafiti za fahamu na ubongo. Alijiunga na Chuo Kikuu cha Arizona mwaka 1975, ambapo amefanya kazi kama profesa wa usingizi na mtafiti katika neurobiology. Uongozi wake umechangia kuanzishwa kwa vituo vya utafiti vya masuala ya fahamu na tiba ya neva.

## Nadharia ya Orch-OR 
Hameroff anajulikana zaidi kwa kushirikiana na mwanasayansi Roger Penrose kuunda nadharia ya Orchestrated Objective Reduction (Orch-OR). Nadharia hii inadai kwamba fahamu ya binadamu hutokana na michakato ya quantum ndani ya microtubules kwenye seli za neva. Ingawa imeibua mjadala mkubwa, baadhi ya wanasayansi wanaiona kama daraja kati ya fizikia ya quantum na biolojia ya fahamu. Wafuasi wa nadharia hii wanasema inaweza kufafanua asili ya fahamu kwa njia ambayo mifumo ya kawaida ya neva haiwezi.

## Mchango Katika Sayansi 
Mbali na nadharia, Hameroff ameshiriki katika kongamano mbalimbali duniani kuhusu fahamu, akileta mijadala kati ya wanasayansi wa fizikia, wanafalsafa, na wataalamu wa tiba. Anafuatilia pia uwezekano wa matumizi ya tafiti hizi katika tiba ya magonjwa ya fahamu na matatizo ya akili.

## Tathmini 
Nadharia ya Orch-OR imekosolewa na wanasayansi wengi ambao wanadai haina uthibitisho wa kimaabara. Wengine wanaona maelezo ya quantum katika kiwango cha kibaolojia kuwa magumu kuhalalisha, hasa kutokana na hali ya joto la mwili wa binadamu. Hata hivyo, Hameroff ameendelea kuitetea, akidai kuwa sayansi ya quantum bado inapanuka na huenda ikatoa majibu ya kina zaidi katika siku zijazo.

## Urithi 
Stuart Hameroff anabaki kuwa miongoni mwa wanasayansi mashuhuri katika utafiti wa fahamu. Hata kama nadharia yake haijakubalika kwa upana, mchango wake umefungua mjadala mpana na kuhimiza utafiti wa kina zaidi juu ya asili ya fahamu za binadamu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Karl H. Pribram

**Karl H. Pribram** (1919–2015) alikuwa daktari wa neva, mtaalamu wa saikolojia ya neva, na mmoja wa watafiti mashuhuri waliotoa mchango mkubwa katika kuelewa kazi za ubongo. Maarufu kwa nadharia ya hologramu ya ubongo, Pribram alichangia kwa kina kuelewa jinsi kumbukumbu na taarifa zinavyohifadhiwa kwenye ubongo.

## Elimu 
Pribram alizaliwa Vienna, Austria, mwaka 1919, katika familia ya Wayahudi waliokuwa na historia ya kielimu. Baada ya kuhamia Marekani, alisomea udaktari katika Chuo Kikuu cha Chicago, ambapo alibobea katika tiba na upasuaji wa neva.

## Kazi ya Kitaaluma 
Pribram alianza kazi yake katika taasisi za kitabibu kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Yale kama mtafiti. Baadaye, alihamia Chuo Kikuu cha Stanford, ambapo alitumia miongo kadhaa akichunguza mienendo ya ubongo na uhusiano wake na tabia.

Alijulikana sana kwa kushirikiana na wasomi wengine katika kujenga msingi wa neuroscience ya utambuzi. Kazi yake ilihusisha utafiti wa gamba la ubongo, mfumo wa limbic, na jinsi neva zinavyohusiana na hisia na kumbukumbu.

## Nadharia ya Hologramu ya Ubongo 
Moja ya michango yake maarufu ni wazo kwamba ubongo unafanya kazi kwa namna inayofanana na hologramu. Kulingana na nadharia hii, kumbukumbu hazihifadhiwi katika eneo moja maalum, bali zimesambazwa kote kwenye ubongo. Hii ilibadilisha mtazamo wa kiasili uliodhani kwamba kumbukumbu zinahifadhiwa kwenye sehemu maalum za gamba la ubongo.

Nadharia hii iliwavutia wanasayansi na wanafalsafa kwa kuleta daraja kati ya sayansi ya neva na fizikia ya quantum, na pia kuhamasisha tafiti mpya katika akili bandia na falsafa ya akili.

## Heshima 
Kwa kazi zake, Pribram alipokea heshima na tuzo nyingi, zikiwemo Lifetime Achievement Award kutoka taasisi za saikolojia. Aliendelea kufundisha na kuandika vitabu, akiacha urithi mkubwa katika nyanja za sayansi ya neva, saikolojia, na falsafa ya akili.

Kifo chake mnamo 2015 kilihitimisha maisha ya mchango mkubwa kwa sayansi, lakini nadharia na maandiko yake yanaendelea kuathiri utafiti na mjadala wa kielimu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Max Tegmark

**Max Erik Tegmark** (amezaliwa 5 Mei 1967) ni mwanafizikia na profesa wa Fizikia katika Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Massachusetts (MIT), Marekani. Anajulikana sana kwa tafiti zake katika fizikia ya kinadharia, kozmolojia, na utafiti wa akili bandia (AI). Tegmark amekuwa akihusishwa na mjadala wa hatari na mustakabali wa teknolojia ya AI duniani.

## Elimu 
Max Tegmark alizaliwa Stockholm, Uswidi. Alisomea shahada ya Fizikia katika Chuo Kikuu cha Uswidi cha Kifalme cha Teknolojia (KTH) kabla ya kuendelea na masomo ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha California, Berkeley, Marekani, ambapo alihitimu PhD yake mwaka 1994.

## Kazi ya Kitaaluma 
Baada ya PhD, Tegmark alifanya tafiti katika kozmolojia, akichapisha makala kuhusu muundo wa ulimwengu na matumizi ya takwimu katika kuelewa kanuni za fizikia. Mwaka 2004 alijiunga rasmi na MIT kama profesa, na tangu hapo amekuwa kati ya wanasayansi wanaoongoza katika kuchunguza asili ya ukweli wa kimahesabu.

## Michango ya Fizikia na Kozmolojia 
Tegmark anajulikana kwa dhana yake ya "Multiverse Hypothesis" akieleza kwamba ulimwengu wetu unaweza kuwa sehemu ya viwango vingi vya ulimwengu vinavyojitegemea. Pia amechangia katika tafiti za asili ya nafaka za msingi na jinsi ulimwengu ulivyopanuka baada ya Big Bang.

## Akili Bandia 
Zaidi ya fizikia, Tegmark amegeukia masuala ya falsafa ya teknolojia. Ni mwanzilishi mwenza wa taasisi ya Future of Life Institute (FLI), ambayo inalenga kupunguza hatari zinazoweza kusababishwa na teknolojia za siku zijazo, hususan akili bandia. Ameandika kwa mapana kuhusu namna AI inaweza kubadili kazi, jamii na hata maisha ya kibinadamu.

## Urithi 
Kwa mchango wake, Tegmark ametambuliwa si tu kama mwanafizikia, bali pia kama mwanazuoni anayeshirikiana na umma kuhusu sayansi na maadili ya kiteknolojia. Mijadala yake imekuwa na athari kubwa katika sera za kimataifa kuhusu hatari za AI na mustakabali wa binadamu.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Allen Dulles

**Allen Welsh Dulles** (1893–1969) alikuwa mwanadiplomasia, wakili, na mtaalamu wa ujasusi kutoka Marekani. Anajulikana zaidi kwa kuwa Mkurugenzi wa Kwanza wa Kati wa Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) kwa kipindi kirefu, kuanzia mwaka 1953 hadi 1961. Dulles alihusishwa na maendeleo ya mikakati ya vita baridi, mageuzi ya kiusalama, na ushawishi mkubwa katika siasa za kimataifa.

## Elimu 
Dulles alizaliwa Watertown, New York, katika familia yenye mizizi ya kisiasa na kidiplomasia. Alisomea Chuo Kikuu cha Princeton na kuhitimu mwaka 1914, kisha akajikita katika masomo ya sheria katika Chuo Kikuu cha George Washington. Kipindi hiki kilimjenga kielimu na kumfanya awe karibu na mitandao ya kisiasa ya Washington.

## Kazi 
Kabla ya kujiunga na ujasusi, Dulles alifanya kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani. Alihudumu kama mwanadiplomasia nchini Uswizi wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, na baadaye alihusiana na majadiliano ya mikataba ya kimataifa. Wakati wa Vita vya Pili vya Dunia, alijiunga na Office of Strategic Services (OSS), taasisi iliyokuwa msingi wa CIA ya baadaye.

## Uongozi katika CIA 
Mwaka 1953, Dulles aliteuliwa kuwa Mkurugenzi wa CIA. Chini ya uongozi wake, CIA ilishiriki katika operesheni kadhaa za kimataifa, ikiwemo mapinduzi yaliyodhaminiwa na Marekani nchini Iran mwaka 1953 na Guatemala mwaka 1954. Hatua hizi zilimpa umaarufu lakini pia zilizua ukosoaji mkubwa kutokana na athari zake kwa demokrasia katika nchi hizo.

Dulles pia alihusiana na mipango ya kiteknolojia ya ujasusi, kama uendelezaji wa ndege ya kijasusi U-2 na mfumo wa kijasusi wa satelaiti, uliokuwa msingi wa maendeleo ya baadaye ya kiusalama na uhandisi wa kijeshi.

## Changamoto 
Mwaka 1961, Dulles alikumbwa na ukosoaji mkubwa kufuatia kushindwa kwa jaribio la uvamizi wa Bay of Pigs dhidi ya Cuba. Tukio hilo lilisababisha rais John F. Kennedy kumpotezea imani na hatimaye kumlazimisha kujiuzulu. Hii ilimaliza rasmi uongozi wake katika CIA.

## Umaarufu 
Baada ya kuondoka serikalini, Dulles aliandika na kutoa mihadhara kuhusu usalama wa taifa na siasa za kimataifa. Kitabu chake The Craft of Intelligence (1963) kimebaki kuwa rejea muhimu katika taaluma ya ujasusi. Urithi wake unabaki kuwa tata, akionekana kama shujaa wa usalama wa Marekani kwa upande mmoja, na mtendaji wa sera zenye utata kwa upande mwingine.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Ham (sokwe)

**Ham** alikuwa sokwe wa kiume wa aina ya Pan troglodytes ambaye alihusiana kwa karibu na maendeleo ya safari za anga za mwanzo za Marekani. Yeye ndiye mnyama wa kwanza wa jamii ya sokwe kupelekwa kwenye anga kupitia mradi wa NASA mwaka 1961. Ham alionekana kama kielelezo cha maendeleo ya wanasayansi na wahandisi katika mbio za anga za Marekani dhidi ya Umoja wa Kisovyeti, na alibaki kuwa alama ya kihistoria inayohusiana na ujasiri wa kisayansi na ustahimilivu wa wanyama waliotumika katika tafiti.

## Maisha ya Awali 
Ham alizaliwa mwaka 1957 katika Kamerun ya Kifaransa na baadaye alikamatwa na kupelekwa Marekani kwa majaribio ya anga. Alipowasili, aliwekwa katika Kituo cha Utafiti wa Anga cha Holloman Air Force Base, New Mexico. Watafiti walimfundisha majukumu rahisi ya kushinikiza vitufe na kuvuta levers ili kujaribu uwezo wa binadamu kuishi na kufanya kazi kwenye anga.

## Safari ya Anga 
Mnamo Januari 31, 1961, Ham alipandishwa ndani ya chombo cha Mercury-Redstone 2. Safari yake ilidumu takribani dakika 16 na kufikia urefu wa kilomita 253. Ingawa chombo kilishuka kwa kasi kubwa kuliko ilivyotarajiwa, Ham alinusurika na majaribio yake ya kuamsha vifaa vya udhibiti yalikubaliwa kama mafanikio makubwa kwa NASA.

## Mchango kwa Sayansi 
Safari ya Ham ilithibitisha kuwa viumbe wenye akili wanaweza kustahimili mshtuko wa kurushwa angani na kurejea salama duniani. Wanasayansi walitumia data kutoka kwake kuboresha teknolojia ya chombo cha Mercury na taratibu za usalama kwa wanaanga. Wahandisi waliobuni mifumo ya maisha ndani ya vyombo vya angani walitumia uzoefu huu kuhakikisha safari ya Alan Shepard, mwanaanga wa kwanza wa Marekani, mnamo Mei 1961, ilikuwa salama na yenye mafanikio.

## Baada ya Safari 
Baada ya safari yake, Ham alihamishiwa Bustani ya Wanyama ya Taifa, Washington D.C., na baadaye alipelekwa katika Bustani ya Wanyama ya Kaskazini mwa Carolina. Alikufa mnamo Januari 19, 1983, akiwa na umri wa miaka 26. Mifupa yake ilihifadhiwa katika Jumba la Makumbusho la Historia Asilia la Marekani, kama kumbukumbu ya mchango wake katika safari za anga.

## Umaarufu 
Ham anabaki kuwa mfano wa ushirikiano kati ya wanasayansi, wahandisi, na wanyama katika historia ya mbio za anga. Umaarufu wake ulivuka mipaka ya Marekani, na leo jina lake hutajwa mara nyingi kama ishara ya mwanzo wa mafanikio ya binadamu katika kupeleka watu angani.

## Marejeo 
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Richard Leakey

**Richard Erskine Frere Leakey** (1944–2022) alikuwa mwananthropolojia, mwanasiasa, na mwanaharakati wa mazingira kutoka Kenya. Alijulikana kwa mchango wake mkubwa katika tafiti za mabaki ya zamadamu na kwa juhudi zake za kulinda wanyamapori, hasa kupitia Shirika la Huduma za Wanyamapori Kenya (KWS).

## Maisha ya Awali 
Richard Leakey alizaliwa tarehe 19 Desemba 1944 mjini Nairobi, Kenya. Alikuwa mtoto wa wanapaleontolojia mashuhuri Louis Leakey na Mary Leakey, waliotoa mchango mkubwa katika utafiti wa asili ya mwanadamu barani Afrika. Alipata malezi katika mazingira ya utafiti na alihusishwa mapema na kazi za visukuku.

## Utafiti na Ugunduzi 
Katika miaka ya 1960 na 1970, Richard aliendesha uchimbaji mkubwa katika Bonde la Turkana, kaskazini mwa Kenya. Moja ya mafanikio yake makubwa ilikuwa ugunduzi wa mabaki ya "Turkana Boy" mwaka 1984, mfupa uliohifadhiwa vizuri wa kijana wa Homo erectus, unaokadiriwa kuwa na umri wa zaidi ya miaka milioni 1.6. Ugunduzi huu ulithibitisha nafasi ya Afrika kama chimbuko kuu la mwanadamu.

## Uongozi na Siasa 
Mnamo mwaka 1989, Leakey aliteuliwa na Rais Daniel arap Moi kuongoza Shirika la Huduma za Wanyamapori Kenya. Alichukua msimamo mkali dhidi ya uwindaji haramu na alisimamia tukio la kihistoria la kuchoma hifadhi kubwa ya pembe za ndovu ili kupinga biashara ya pembe. Juhudi zake zilimfanya kuwa nembo ya mapambano ya kulinda mazingira.

Katika miaka ya 1990, aliingia katika siasa za upinzani na kuanzisha chama cha Safina Party, akipigania utawala bora na uwajibikaji wa viongozi. Ingawa hakupata mafanikio makubwa kisiasa, mchango wake uliweka msingi wa mjadala mpana kuhusu demokrasia Kenya.

## Uandishi na Kazi za Kielimu 
Mbali na utafiti wa visukuku na uhifadhi, Leakey aliandika vitabu kadhaa kuhusu asili ya binadamu na changamoto za mazingira. Miongoni mwa vitabu vyake mashuhuri ni The Making of Mankind (1981) na Origins Reconsidered (1992). Kazi zake zilivutia mijadala ya kisayansi na kielimu kimataifa.

## Kifo na Urithi 
Richard Leakey alifariki dunia tarehe 2 Januari 2022 akiwa na umri wa miaka 77. Urithi wake unaendelea kupitia mchango wake wa kielimu, juhudi zake za kulinda wanyamapori, na nafasi yake kama mmoja wa watafiti waliochangia pakubwa kuelewa historia ya mwanadamu.

## Marejeo 
Jamii:wanasayansi wa Kenya
Jamii:watu kutoka Nairobi
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025