open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mia nne na kumi na tano

**Mia nne na kumi na tano** ni namba inayoandikwa **415** kwa tarakimu za kawaida na CDXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 414 na kutangulia 416. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 83.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 415 KK na 415 BK.

## Tanbihi
Mia nne na kumi na sita

**Mia nne na kumi na sita** ni namba inayoandikwa **416** kwa tarakimu za kawaida na CDXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 415 na kutangulia 417. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 13 (au 25 x 13).
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 416 KK na 416 BK.

## Tanbihi
Mia nne na nane

**Mia nne na nane** ni namba inayoandikwa **408** kwa tarakimu za kawaida na CDVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 407 na kutangulia 409. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 408 KK na 408 BK.

## Tanbihi
Mia nne na kumi na saba

**Mia nne na kumi na saba** ni namba inayoandikwa **417** kwa tarakimu za kawaida na CDXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 416 na kutangulia 418. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 139.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 417 KK na 417 BK.

## Tanbihi
Mia nne na kumi na nane

**Mia nne na kumi na nane** ni namba inayoandikwa **418** kwa tarakimu za kawaida na CDXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 417 na kutangulia 419. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 19.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 418 KK na 418 BK.

## Tanbihi
Mia nne na kumi na tisa

**Mia nne na kumi na tisa** ni namba inayoandikwa **419** kwa tarakimu za kawaida na CDXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 418 na kutangulia 420. 

**419** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 419 KK na 419 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini

**Mia nne na ishirini** ni namba inayoandikwa **420** kwa tarakimu za kawaida na CDXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 419 na kutangulia 421. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 5 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 420 KK na 420 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na moja

**Mia nne na ishirini na moja** ni namba inayoandikwa **421** kwa tarakimu za kawaida na CDXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 420 na kutangulia 422. 

**421** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 421 KK na 421 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na mbili

**Mia nne na ishirini na mbili** ni namba inayoandikwa **422** kwa tarakimu za kawaida na CDXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 421 na kutangulia 423. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 211.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 422 KK na 422 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na tatu

**Mia nne na ishirini na tatu** ni namba inayoandikwa **423** kwa tarakimu za kawaida na CDXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 422 na kutangulia 424. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 47.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 423 KK na 423 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na sita

**Mia nne na ishirini na sita** ni namba inayoandikwa **426** kwa tarakimu za kawaida na CDXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 425 na kutangulia 427. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 71.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 426 KK na 426 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na saba

**Mia nne na ishirini na saba** ni namba inayoandikwa **427** kwa tarakimu za kawaida na CDXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 426 na kutangulia 428. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 61.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 427 KK na 427 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na nane

**Mia nne na ishirini na nane** ni namba inayoandikwa **428** kwa tarakimu za kawaida na CDXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 427 na kutangulia 429. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 107.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 428 KK na 428 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na tisa

**Mia nne na ishirini na tisa** ni namba inayoandikwa **429** kwa tarakimu za kawaida na CDXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 428 na kutangulia 430. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 13.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 429 KK na 429 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini

**Mia nne na thelathini** ni namba inayoandikwa **430** kwa tarakimu za kawaida na CDXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 429 na kutangulia 431. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 43.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 430 KK na 430 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na moja

**Mia nne na thelathini na moja** ni namba inayoandikwa **431** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 430 na kutangulia 432. 

**431** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 431 KK na 431 BK.

## Tanbihi
Bikira Maria wa Mateso

wa Carlo Dolci, *Mater Dolorosa*, 1650 hivi.]]
**Bikira Maria wa Mateso** ni jina mojawapo linalotumika kumheshimu mama wa Yesu kama mshiriki mwaminifu na wa dhati wa mateso na kifo cha Mwanae msalabani. 

Liturujia ya Kanisa la Kilatini inaadhimisha kumbukumbu yake tarehe 15 Septemba, siku inayofuata sikukuu ya Kutukuka kwa Msalaba. Hii ni kwa sababu, akisimama kwa uchungu chini yake na kumtolea Mungu sadaka hiyo, Maria alijitokeza kama Eva mpya: kama vile ukaidi wa mwanamke wa kwanza ulivyoleta kifo, utiifu wa ajabu wa huyo wa pili ulileta uzima kumpitia Mwanae mfufuka .

Ndivyo ilivyopangwa na Papa Pius X kwa dunia nzima mwaka 1913, baada ya heshima hiyo kuenea sana katika ya Wakatoliki kuanzia karne ya 11.

Msingi wake ni hasa habari za Injili ya Luka (2:34-35,41-51; 23:27-31,55-56) na ya Yohane (19:25-27), lakini pia ile ya Mathayo (2:13) kuhusu mtoto Yesu kudhulumiwa na mfalme Herode Mkuu.

Katika liturujia ya Neno, Misa ya siku hiyo ina sekwensya ya pekee, ambayo kwa Kilatini inaitwa "Stabat Mater" ("Mama alisimama"), ambayo ndiyo maneno ya kwanza ya shairi hilo lenye muziki wa huzuni lakini mtamu.

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 329-331
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 320-321
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 277-278

Jamii:Bikira Maria
Jamii:Sikukuu za Ukristo
Mia nne na thelathini na mbili

**Mia nne na thelathini na mbili** ni namba inayoandikwa **432** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 431 na kutangulia 433. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 3.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 432 KK na 432 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na nne

**Mia nne na ishirini na nne** ni namba inayoandikwa **424** kwa tarakimu za kawaida na CDXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 423 na kutangulia 425. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 53.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 424 KK na 424 BK.

## Tanbihi
Mia nne na ishirini na tano

**Mia nne na ishirini na tano** ni namba inayoandikwa **425** kwa tarakimu za kawaida na CDXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 424 na kutangulia 426. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 425 KK na 425 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na tatu

**Mia nne na thelathini na tatu** ni namba inayoandikwa **433** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 432 na kutangulia 434. 

**433** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 433 KK na 433 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na nne

**Mia nne na thelathini na nne** ni namba inayoandikwa **434** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 433 na kutangulia 435. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 31.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 434 KK na 434 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na tano

**Mia nne na thelathini na tano** ni namba inayoandikwa **435** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 434 na kutangulia 436. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 5 x 29.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 435 KK na 435 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na sita

**Mia nne na thelathini na sita** ni namba inayoandikwa **436** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 435 na kutangulia 437. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 109.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 436 KK na 436 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na saba

**Mia nne na thelathini na saba** ni namba inayoandikwa **437** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 436 na kutangulia 438. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 23.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 437 KK na 437 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na nane

**Mia nne na thelathini na nane** ni namba inayoandikwa **438** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 437 na kutangulia 439. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 73.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 438 KK na 438 BK.

## Tanbihi
Mia nne na thelathini na tisa

**Mia nne na thelathini na tisa** ni namba inayoandikwa **439** kwa tarakimu za kawaida na CDXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 438 na kutangulia 440. 

**439** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 439 KK na 439 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na mbili

**Mia nne na arobaini na mbili** ni namba inayoandikwa **442** kwa tarakimu za kawaida na CDXLII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 441 na kutangulia 443. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 13 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 442 KK na 442 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na tatu

**Mia nne na arobaini na tatu** ni namba inayoandikwa **443** kwa tarakimu za kawaida na CDXLIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 442 na kutangulia 444. 

**443** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 443 KK na 443 BK.

## Tanbihi
Kivietnam

**Kivietnam** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam, Kamboja na Uchina inayozungumzwa na Wavietnam. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kivietnam imehesabiwa kuwa watu milioni 65.8 nchini Vietnam na 7200 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 72,800 nchini Kamboja. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kivietnam iko katika kundi lake lenyewe la Kivietnam.

Lugha ya Kivietnam ni lugha rasmi nchini Vietnam. Pia huzungumzwa katika nchi nyingi na wahamiaji Wavietnam, k.m. Marekani, Australia na nchi za Ulaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kivietnam kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kivietnam
*lugha ya Kivietnam katika Glottolog
*lugha ya Kivietnam kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Kamboja
Jamii:Lugha za China
Mia nne na arobaini na nne

**Mia nne na arobaini nne** ni namba inayoandikwa **444** kwa tarakimu za kawaida na CDXLIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 443 na kutangulia 445. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 37.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 444 KK na 444 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na sita

**Mia nne na arobaini na sita** ni namba inayoandikwa **446** kwa tarakimu za kawaida na CDXLVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 445 na kutangulia 447. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 223.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 446 KK na 446 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na tano

**Mia nne na arobaini na tano** ni namba inayoandikwa **445** kwa tarakimu za kawaida na CDXLV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 444 na kutangulia 446. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 89.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 445 KK na 445 BK.

## Tanbihi
Kita'oih cha Juu

'''Kita'oih ya Juu''' ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wata'oih. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kita'oih ya Juu nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 30,900. Pia kuna wasemaji 19,000 nchini Vietnam (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kita'oih ya Juu iko katika kundi la Kikatuiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kita'oih ya Juu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kita'oih ya Juu
*lugha ya Kita'oih ya Juu katika Glottolog
*lugha ya Kita'oih ya Juu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Laos
Mia nne na arobaini na saba

**Mia nne na arobaini na saba** ni namba inayoandikwa **447** kwa tarakimu za kawaida na CDXLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 446 na kutangulia 448. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 149.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 447 KK na 447 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini

**Mia nne na arobaini** ni namba inayoandikwa **440** kwa tarakimu za kawaida na CDXL kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 439 na kutangulia 441. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 11.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 440 KK na 440 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na moja

**Mia nne na arobaini na moja** ni namba inayoandikwa **441** kwa tarakimu za kawaida na CDXLI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 440 na kutangulia 442. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 7 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 441 KK na 441 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na nane

**Mia nne na arobaini na nane** ni namba inayoandikwa **448** kwa tarakimu za kawaida na CDXLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 447 na kutangulia 449. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 448 KK na 448 BK.

## Tanbihi
Mia nne na arobaini na tisa

**Mia nne na arobaini na tisa** ni namba inayoandikwa **449** kwa tarakimu za kawaida na CDXLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 448 na kutangulia 450. 

**449** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 449 KK na 449 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini

**Mia nne na hamsini** ni namba inayoandikwa **450** kwa tarakimu za kawaida na CDL kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 449 na kutangulia 451. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 5 x 5.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 450 KK na 450 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na moja

**Mia nne na hamsini na moja** ni namba inayoandikwa **451** kwa tarakimu za kawaida na CDLI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 450 na kutangulia 452. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 41.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 451 KK na 451 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na mbili

**Mia nne na hamsini na mbili** ni namba inayoandikwa **452** kwa tarakimu za kawaida na CDLII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 451 na kutangulia 453. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 113.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 452 KK na 452 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na tatu

**Mia nne na hamsini na tatu** ni namba inayoandikwa **453** kwa tarakimu za kawaida na CDLIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 452 na kutangulia 454. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 151.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 453 KK na 453 BK.

## Tanbihi
Jimbo Katoliki la Piacenza-Bobbio

**Jimbo Katoliki la Piacenza-Bobbio** (kwa Kilatini "Placentina-Bobiensis") ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Bologna.

Askofu wake ni Gianni Ambrosio.

## Uongozi
* Maaskofu wa karne ya ishirini
* Antonio Mazza † (1989 - 1994)
* Luciano Monari (1995 - 2007)
* Gianni Ambrosio, kutoka 22 Desemba 2007

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 3.670, ambapo kati ya wakazi 335.340 (2012) Wakatoliki ni 321.400 (95,3%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Emilia-Romagna
Kibai cha Kati

**Kibai ya Kati** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wabai. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibai ya Kati imehesabiwa kuwa watu laki nane. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibai ya Kati iko katika kundi la Kibai.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibai ya Kati kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibai ya Kati 
*lugha ya Kibai ya Kati katika Glottolog
*lugha ya Kibai ya Kati kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kibaima

**Kibaima** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wabaima. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibaima imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibaima iko katika kundi lake lenyewe la Kibaima.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibaima kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibaima 
*lugha ya Kibaima katika Glottolog
*lugha ya Kibaima kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kibunu cha Bu-Nao

**Kibunu ya Bu-Nao** ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wabunu. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kibunu ya Bu-Nao imehesabiwa kuwa watu 258,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibunu ya Bu-Nao iko katika kundi la Kibunu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibunu ya Bu-Nao kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibunu ya Bu-Nao 
*lugha ya Kibunu ya Bu-Nao katika Glottolog
*lugha ya Kibunu ya Bu-Nao kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Andrea Kim Taegon

ya Mt. Andrea Kim Taegon, padri Mkatoliki wa kwanza kutoka Korea.]]
 la Myeongdong.]]
**Andrea Kim Taegon** (Hangul: 김대건 안드레아, Hanja: 金大建; Solmoe, Dangjin, Korea, 1821 – Mto Han, Hanseong, Joseon, sasa Seoul, Korea Kusini, 1846), alikuwa padri wa kwanza wa Kanisa Katoliki mzaliwa wa Korea na ndiye msimamizi wa nchi. 

Papa Pius XI alimtangaza mwenye heri mwaka 1925, halafu tarehe 6 Mei 1984 Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wafiadini wenzake 102 walioshuhudia kwa ushujaa imani ya Kikristo, wakiwemo katekista Paulo Chong Hasang, maaskofu 3, mapadri wengine 7, na walei wengine 91 wa Korea, baadhi wenye ndoa, baadhi wazee, baadhi vijana na hata watoto: wote waliteswa na kuuawa wakikamilisha kwa damu yao mwanzo wa Kanisa nchini .

Sikukuu yao wote huadhimishwa kwa pamoja tarehe 20 Septemba.

## Mazingira
Mwishoni mwa karne ya 18, Ukristo wa Kikatoliki ulianza kuenea taratibu katika rasi ya Korea, nchi ya Kikonfusyo, kwa juhudi na ari za wananchi walei. 

Mwaka 1836 Korea ilipata wamisionari wa kwanza kutoka nje (wanashirika wa Paris Foreign Missions Society) ambao walilisha na kuthibitisha imani kwa kutangaza Neno la Mungu na kuadhimisha sakramenti . 

## Maisha
Wazazi wa Andrea waliongokea Ukristo na baadaye baba yake alifia dini hiyo kwa sababu ya kuacha dini yake ya awali. 

Baada ya kubatizwa akiwa na umri wa miaka 15, Kim alisoma katika seminari ya Macau (China) na pia Lolomboy, Bocaue, Bulacan, Ufilipino.

Alipewa upadrisho huko Shanghai (1844) akarudi Korea ili kuinjilisha.

Chini ya nasaba ya Joseon, Ukristo ulifutwa, tena waamini walidhulumiwa na kuuawa. Waliobaki walipaswa kushika imani yao kwa siri. 

Andrea Kim akawa mmoja kati ya maelfu waliouawa. Mwaka 1846, akiwa na miaka 25, aliteswa na hatimaye kukatwa kichwa karibu na Seoul kwenye Mto Han. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 327-329
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 282-283

## Marejeo ya lugha nyingine
**The Lives of the 103 Korean Martyr Saints (4): St. Chong Ha-sang Paul (1795-1839)* , Catholic Bishops' Conference of Korea Newsletter No. 29 (Winter 1999).==Marejeo ya Kiswahili==
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John (1993). *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books. ISBN|0-14-051312-4.
*Dallet, Charles (1874). ''Histoire de l'Église de Corée*, Volume 1. Paris: Librairie Victor Palmé.
*Dallet, Charles (1874). *Histoire de l'Église de Corée*, Volume 2. Paris: Librairie Victor Palmé. 
*Fathers of the London Oratory (1859). *The New Glories of the Catholic Church''. London: Richardson and Son.

## Viungo vya nje
*Andrew Kim Taegon, Paul Chong Hasang and Companions
*Saint Kim Dae Gon
Nabii Yona

katika dari la Kikanisa cha Sisto IV, Vatikano.]]
**Yona** (kwa Kiebrania: יוֹנָה, Yônā; kwa Kiarabu: يونس, Yūnus, Yūnis au يونان, Yūnān ; kwa Kilatini: Ionas; alifariki 761 KK hivi) ni jina la nabii wa Israeli aliyeishi katika karne ya 8 KK.

Pia ni jina la mhusika mkuu wa kitabu cha Yona katika Biblia ya Kiebrania (Tanakh) na hivyo pia katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo. Kutokana na hadithi hiyo, Yona anazungumziwa pia katika Injili na katika Kurani. 

Hasa simulizi maarufu la yeye kutoka salama katika tumbo la mnyama mkubwa wa baharini 
limetumiwa na Yesu kama kidokezo cha ufufuko wake mwenyewe 

Wakatoliki wanamheshimu kama mtakatifu na kuadhimisha sikukuu yake tarehe 21 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* The Book of Jonah (Hebrew and English) 
* The Book of Jonah (NIV)
* Jewish Encyclopedia: Jonah
* Catholic Encyclopedia: Jonah
* Prophet Jonah Orthodox icon and synaxarion
* Animated Retelling of the Jonah Story 
* The Prophet Jonah at the Christian Iconography web site

Jamii:waliofariki 761 KK

Y
Mia nne na hamsini na nne

**Mia nne na hamsini na nne** ni namba inayoandikwa **454** kwa tarakimu za kawaida na CDLIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 453 na kutangulia 456. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 227.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na sita

**Mia nne na hamsini na sita** ni namba inayoandikwa **456** kwa tarakimu za kawaida na CDLVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 455 na kutangulia 457. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 19.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 456 KK na 456 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na tano

**Mia nne na hamsini na tano** ni namba inayoandikwa **455** kwa tarakimu za kawaida na CDLV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 454 na kutangulia 456. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 7 x 13.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 455 KK na 455 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na nane

**Mia nne na hamsini na nane** ni namba inayoandikwa **458** kwa tarakimu za kawaida na CDLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 457 na kutangulia 459. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 229.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 458 KK na 458 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na tisa

**Mia nne na hamsini na tisa** ni namba inayoandikwa **459** kwa tarakimu za kawaida na CDLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 458 na kutangulia 460. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 459 KK na 459 BK.

## Tanbihi
Mia nne na hamsini na saba

**Mia nne na hamsini na saba** ni namba inayoandikwa **457** kwa tarakimu za kawaida na CDLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 456 na kutangulia 458. 

**457** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 457 KK na 457 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini

**Mia nne na sitini** ni namba inayoandikwa **460** kwa tarakimu za kawaida na CDLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 459 na kutangulia 461. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 23.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 460 KK na 460 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na moja

**Mia nne na sitini na moja** ni namba inayoandikwa **461** kwa tarakimu za kawaida na CDLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 460 na kutangulia 462. 

**461** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 461 KK na 461 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na tatu

**Mia nne na sitini na tatu** ni namba inayoandikwa **463** kwa tarakimu za kawaida na CDLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 462 na kutangulia 464. 

**463** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 463 KK na 463 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na mbili

**Mia nne na sitini na mbili** ni namba inayoandikwa **462** kwa tarakimu za kawaida na CDLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 461 na kutangulia 463. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 7 x 11.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 462 KK na 462 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na nne

**Mia nne na sitini na nne** ni namba inayoandikwa **464** kwa tarakimu za kawaida na CDLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 463 na kutangulia 465. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 29.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 464 KK na 464 BK.

## Tanbihi
Kibai cha Kusini

**Kibai ya Kusini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wabai. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibai ya Kusini imehesabiwa kuwa watu laki nne. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibai ya Kusini iko katika kundi la Kibai.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibai ya Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibai ya Kusini 
*lugha ya Kibai ya Kusini katika Glottolog
*lugha ya Kibai ya Kusini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Mia nne na sitini na tano

**Mia nne na sitini na tano** ni namba inayoandikwa **465** kwa tarakimu za kawaida na CDLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 464 na kutangulia 466. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 5 x 31.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 465 KK na 465 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na sita

**Mia nne na sitini na sita** ni namba inayoandikwa **466** kwa tarakimu za kawaida na CDLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 465 na kutangulia 467. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 233.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 466 KK na 466 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na saba

**Mia nne na sitini na saba** ni namba inayoandikwa **467** kwa tarakimu za kawaida na CDLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 466 na kutangulia 468. 

**467** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 467 KK na 467 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na nane

**Mia nne na sitini na nane** ni namba inayoandikwa **468** kwa tarakimu za kawaida na CDLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 467 na kutangulia 469. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 13.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 468 KK na 468 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sitini na tisa

**Mia nne na sitini na tisa** ni namba inayoandikwa **469** kwa tarakimu za kawaida na CDLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 468 na kutangulia 470. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 67.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 469 KK na 469 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini

**Mia nne na sabini** ni namba inayoandikwa **470** kwa tarakimu za kawaida na CDLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 469 na kutangulia 471. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 47.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 470 KK na 470 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na moja

**Mia nne na sabini na moja** ni namba inayoandikwa **471** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 470 na kutangulia 472. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 157.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 471 KK na 471 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na nne

**Mia nne na sabini na nne** ni namba inayoandikwa **474** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 473 na kutangulia 475. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 79.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 474 KK na 474 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na tano

**Mia nne na sabini na tano** ni namba inayoandikwa **475** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 474 na kutangulia 476. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 19.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 475 KK na 475 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na sita

**Mia nne na sabini na sita** ni namba inayoandikwa **476** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 475 na kutangulia 477. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 7 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 476 KK na 476 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na saba

**Mia nne na sabini na saba** ni namba inayoandikwa **477** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 476 na kutangulia 478. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 53.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 477 KK na 477 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na nane

**Mia nne na sabini na nane** ni namba inayoandikwa **478** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 477 na kutangulia 479. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 239.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 478 KK na 478 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na tisa

**Mia nne na sabini na tisa** ni namba inayoandikwa **479** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 478 na kutangulia 480. 

**479** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 479 KK na 479 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini

**Mia nne na themanini** ni namba inayoandikwa **480** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 479 na kutangulia 481. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 5.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 480 KK na 480 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na moja

**Mia nne na themanini na moja** ni namba inayoandikwa **481** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 480 na kutangulia 482. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 37.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 481 KK na 481 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na mbili

**Mia nne na sabini na mbili** ni namba inayoandikwa **472** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 471 na kutangulia 473. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 59.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 472 KK na 472 BK.

## Tanbihi
Mia nne na sabini na tatu

**Mia nne na sabini na tatu** ni namba inayoandikwa **473** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 472 na kutangulia 474. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 43.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 473 KK na 473 BK.

## Tanbihi
Klabu za Kiswahili

**Klabu za Kiswahili** katika shule mbalimbali za sekondari zinaanzishwa kwa malengo mbalimbali. 

Yafuatayo ni baadhi ya malengo ya kuanzishwa kwa klabu za lugha ya Kiswahili nchini Tanzania.

1. Kukuza na kueneza lugha ya Kiswahili ndani na nje ya Tanzania.

2. Kudumisha umoja na mshikamano wa watumiaji wa lugha ya Kiswahili ndani na nje ya Tanzania.

3. Kujifunza zaidi juu ya misamiati mipya ya lugha ya Kiswahili baina ya watumiaji (kupitia midahalo na majadiliano).

4. Kuibua wataalamu hodari wa lugha ya Kiswahili kwa kuzingatia kanuni na taratibu za lugha hiyo (sarufi ya Kiswahili), yaani kimatamshi, kimantiki na kimaana.

5. Kuandaa wasanifishaji hodari wa lugha ya Kiswahili au kufanya uwiano sawa wa kimatamshi katika lugha hiyo.

6. Kuibua vipaji mbalimbali vya sanaa, mfano watunzi wa nyimbo, mashairi, ngonjera, hadithi, {simulizi za kusisimua} na majigambo. Kwa lengo la kueneza tamaduni za Kiswahili {Mswahili}.

7. Kuibua waandaaji hodari wa hotuba za Kiswahili ndani na nje ya nchi ya Tanzania kwa uzingatiaji wa kanuni, taratibu na sheria zote za uandaaji wa hotuba.

8. Kuandaa wamahiri bora wa lugha ya Kiswahili, yaani wanaoweza kutumia lugha hiyo katika nyanja kuu nne ambazo ni kusoma, kuandika, kusikiliza na kuzungumza kwa ufasaha.

9. Kuandaa wakalimani hodari wa lugha ya Kiswahili ambao watahamasisha wageni wengi kuwa na shauku ya kujifunza lugha hiyo.

10. Kuandaa watunzi bora wa kamusi za Kiswahili sanifu.

## Changamoto
1. Uhaba wa fedha zinazotakiwa zitumike katika shughuli mbalimbali za kukiendeleza Kiswahili kama vile kununua vyombo kuhifadhia kazi za kisanaa, mfano vinakilishi.

2. Uhaba wa wadhamini na wataalamu waliobobea katika lugha ya Kiswahili kwa lengo la kukagua na kukosoa baadhi ya mambo yafanyikayo katika klabu.

3. Kutokuwepo kwa mahali maalumu pa kufanyia shughuli zote zinazoihusu klabu ya Kiswahili, yaani pahali mahususi pa kuendeshea shughuli zote za klabu.

4. Kutokuwepo muendelezo wa vipaji vinavyoibuliwa katika klabu, kama vile waandishi wa hotuba, watunzi wa mashairi na waimbaji.

5. Kukosekana kwa vipaumbele ambavyo vingeweza kuifikisha mbali klabu za Kiswahili. Mfano wa vipaumbele hivyo ni kama vile kuhudhuria katika makongamano mbalimbali ya Kiswahili.

Jamii:Kiswahili
Jamii:Shule
Mia nne na themanini na mbili

**Mia nne na themanini na mbili** ni namba inayoandikwa **482** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 481 na kutangulia 483. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 241.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 482 KK na 482 BK.

## Tanbihi
Nusuirabu

**Nusuirabu** (au **kiyeyusho**) ni sauti ambayo kutamkwa hutamkwa kama irabu ingawa kwa kweli ni konsonanti.

Katika lugha ya Kiswahili ni mbili: **w** na **y**.

Jamii:Isimu
Jamii:Kiswahili
Mia nne na themanini na tatu

**Mia nne na themanini na tatu** ni namba inayoandikwa **483** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 482 na kutangulia 484. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 23.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 483 KK na 483 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na nne

**Mia nne na themanini na nne** ni namba inayoandikwa **484** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 483 na kutangulia 485. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 11 x 11.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 484 KK na 484 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na tano

**Mia nne na themanini na tano** ni namba inayoandikwa **485** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 484 na kutangulia 486. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 97.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 485 KK na 485 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na nane

**Mia nne na themanini na nane** ni namba inayoandikwa **488** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 487 na kutangulia 489. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 61.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 488 KK na 488 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na tisa

**Mia nne na themanini na tisa** ni namba inayoandikwa **489** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 488 na kutangulia 490. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 163.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 489 KK na 489 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini

**Mia nne na tisini** ni namba inayoandikwa **490** kwa tarakimu za kawaida na CDCX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 489 na kutangulia 491. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 7 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 490 KK na 490 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na moja

**Mia nne na tisini na moja** ni namba inayoandikwa **491** kwa tarakimu za kawaida na CDXCI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 490 na kutangulia 492. 

**491** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 491 KK na 491 BK.

## Tanbihi
Ngonjera

**Ngonjera** ni aina ya mashairi ya majibizano baina ya pande / watu wawili au zaidi. Muundo ni sawa kabisa na mashairi.

Aghalabu mazungumzo hayo huwa na mijadala ya malumbano yenye kusudio la kutoa ujumbe maalumu kwa hadhira au jamii husika. Msemaji mmoja huuliza swali katika ubeti mmoja na mwingine hutoa jibu katika ubeti unaofuata na majibizano ya hoja kuendelea hivyo hadi kukamilisha mada ya mjadala husika. Kutokana na sifa hiyo, ndiyo maana kipera cha ngonjera kinapatikana katika utanzu wa ushairi na katika utanzu wa maagizo. 

Aina hii ya mashairi ilibuniwa na mshairi maarufu Tanzania Mathias Mnyampala. 

## Tanbihi
Jamii:Sanaa
Jamii:Fasihi
Mia nne na tisini na mbili

**Mia nne na tisini na mbili** ni namba inayoandikwa **492** kwa tarakimu za kawaida na CDXCII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 491 na kutangulia 493. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 41.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 492 KK na 492 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na tatu

**Mia nne na tisini na tatu** ni namba inayoandikwa **493** kwa tarakimu za kawaida na CDXCIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 492 na kutangulia 494. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 17 x 29.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 493 KK na 493 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na nne

**Mia nne na tisini na nne** ni namba inayoandikwa **494** kwa tarakimu za kawaida na CDXCIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 493 na kutangulia 495. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 13 x 19.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 494 KK na 494 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na sita

**Mia nne na themanini na sita** ni namba inayoandikwa **486** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 485 na kutangulia 487. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 3 x 3.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 486 KK na 486 BK.

## Tanbihi
Mia nne na themanini na saba

**Mia nne na themanini na saba** ni namba inayoandikwa **487** kwa tarakimu za kawaida na CDLXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 486 na kutangulia 488. 

**487** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 487 KK na 487 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na tano

**Mia nne na tisini na tano** ni namba inayoandikwa **495** kwa tarakimu za kawaida na CDXCV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 494 na kutangulia 496. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 5 x 11.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 495 KK na 495 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na sita

**Mia nne na tisini na sita** ni namba inayoandikwa **496** kwa tarakimu za kawaida na CDXCVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 495 na kutangulia 497. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 31.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 496 KK na 496 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na saba

**Mia nne na tisini na saba** ni namba inayoandikwa **497** kwa tarakimu za kawaida na CDXCVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 496 na kutangulia 498. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 71.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 497 KK na 497 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na nane

**Mia nne na tisini na nane** ni namba inayoandikwa **498** kwa tarakimu za kawaida na CDXCVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 497 na kutangulia 499. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 83.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 499 KK na 498 BK.

## Tanbihi
Mia nne na tisini na tisa

**Mia nne na tisini na tisa** ni namba inayoandikwa **499** kwa tarakimu za kawaida na CDXCIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 498 na kutangulia 500. 

**499** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 499 KK na 499 BK.

## Tanbihi
Mia tano

**Mia tano** ni namba inayoandikwa **500** kwa tarakimu za kawaida na D kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 499 na kutangulia 501. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 5 x 5.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 500 KK na 500 BK.

## Tanbihi
Mia tano na mbili

**Mia tano na mbili** ni namba inayoandikwa **502** kwa tarakimu za kawaida na DII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 501 na kutangulia 503. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 251.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 502 KK na 502 BK.

## Tanbihi
Mia tano na nne

**Mia tano na nne** ni namba inayoandikwa **504** kwa tarakimu za kawaida na DIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 503 na kutangulia 505. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 7.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 504 KK na 504 BK.

## Tanbihi
Mia tano na tano

**Mia tano na tano** ni namba inayoandikwa **505** kwa tarakimu za kawaida na DV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 504 na kutangulia 506. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 101.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 505 KK na 505 BK.

## Tanbihi
Mia tano na sita

**Mia tano na sita** ni namba inayoandikwa **506** kwa tarakimu za kawaida na DVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 505 na kutangulia 507. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 23.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 506 KK na 506 BK.

## Tanbihi
Mia tano na saba

**Mia tano na saba** ni namba inayoandikwa **507** kwa tarakimu za kawaida na DVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 506 na kutangulia 508. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 13 x 13.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 507 KK na 507 BK.

## Tanbihi
Mia tano na nane

**Mia tano na nane** ni namba inayoandikwa **508** kwa tarakimu za kawaida na DVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 507 na kutangulia 509. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 127.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 508 KK na 508 BK.

## Tanbihi
Mia tano na tisa

**Mia tano na tisa** ni namba inayoandikwa **509** kwa tarakimu za kawaida na DIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 508 na kutangulia 510. 

**509** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 509 KK na 509 BK.

## Tanbihi
Mia tano na kumi

**Mia tano na kumi** ni namba inayoandikwa **510** kwa tarakimu za kawaida na DX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 509 na kutangulia 511. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 17.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 510 KK na 510 BK.

## Tanbihi
Mia tano na kumi na moja

**Mia tano kumi na moja** ni namba inayoandikwa **511** kwa tarakimu za kawaida na DXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 510 na kutangulia 512. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 73.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 511 KK na 511 BK.

## Tanbihi
Mia tano na moja

**Mia tano na moja** ni namba inayoandikwa **501** kwa tarakimu za kawaida na DI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 500 na kutangulia 502. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 167.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 501 KK na 501 BK.

## Tanbihi
Mia tano na tatu

**Mia tano na tatu** ni namba inayoandikwa **503** kwa tarakimu za kawaida na DIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 502 na kutangulia 504. 

**503** ni namba tasa.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 503 KK na 503 BK.

## Tanbihi
Vijana na Kiswahili

**Vijana na Kiswahili** ni suala la msingi katika kudumisha na kustawisha lugha hiyo kama nyingine yoyote.

Katika taifa lolote vijana ndio chachu ya maendeleo. Barani Afrika, ikiwa pamoja na Tanzania na Afrika Mashariki kwa jumla, kuna idadi kubwa ya vijana ambao ndio wanaotegemewa zaidi na taifa lao. Lakini jambo la kushangaza ni kwamba pengine vijana hao hawana uzalendo na lugha yao ya taifa kama vile Kiswahili. Hii ni kutokana na kuonekana wazi kuwa lugha ya Kiswahili haipewi kipaumbele ukilinganisha na lugha nyingine, hasa lugha za kigeni.

Hili janga linatokana na vijana kujiona wamestaarabika kwa kupata elimu ya kutoka kwa watu wa magharibi inayofundishwa kwa lugha za kigeni na hivyo kujikuta wanaidharau lugha ya nchi yao wenyewe. Ndiyo chanzo cha ukasumba ndani ya nchi. Kwa kuwa vijana ndio wanaopata elimu hii, hawana budi kukaa na kuchambua yaliyo mema na kuyafanyia kazi na ndiyo maana inawezekana kusema *vijana ndiyo chanzo cha kudumaza lugha ya Kiswahili* kwa sababu zifuatazo;

1. Elimu
*Elimu wanayoipata wanafundishwa kwa kutumia lugha za kigeni, hasa kwa wanafunzi wa shule za sekondari, maana mitaala yao mingi inatumia lugha ya Kiingereza na hivyo lugha ya Kiswahili kuonekana haina tija.

2. Utawala
*Utawala ndio unahusika na kuandaa vijana kwa kutoa elimu inayodumaza lugha ya Kiswahili kwa kutokufanyia mabadiliko ya mitaala ya elimu kwa ngazi za elimu ya sekondari na vyuo, maana ndio hutoa vijana wanaokuwa na ukasumba na lugha yao ya Kiswahili kwa sababu tofautitofauti wanazojaribu kuzitoa.

3. Maendeleo ya sayansi na teknolojia
*Hii husababishwa na vijana wengi ambao hujiona kama hawakustahili kuwa na lugha ya Kiswahili kutokana na mazoea ya kutumia mambo yaliyotumiwa au yaliyofanywa na yanayofanywa na wageni ambao kwa namna moja ama nyingine wamewaathiri vijana wazawa ambao sasa wanaona ndio msingi wa maisha yao ya kila siku.

4. Matumizi ya misimu
*Misimu mingi itumiwayo na vijana wengi huwa si sanifu na huwa imechukua maneno mengi kutoka katika lugha za kigeni ambazo hazina sarufi inayofanana na ile ya lugha ya Kiswahili. 

5. Vyombo vya mawasiliano
*Vyombo vya mawasiliano, kwa mfano simu, vimeandikwa kwa lugha ya Kiingereza ambayo ndio lugha wanayotumia wanafunzi wote wa shule za sekondari na vyuo. 

6. Vijana kutokubali mabadiliko
*Vijana walio wengi huwa hawako tayari kupokea mabadiliko; kwa mfano: wanapokuwa mahakamani ambako sheria nyingi zimeandikwa kwa lugha ya Kiingereza, huwa hazifanyii mabadiliko yoyote ya lugha yao kwa kuzibadili kwenda katika lugha ya Kiswahili.

Jamii:Kiswahili
Jamii:Ujana
Mia tano kumi na tatu

**Mia tano kumi na tatu** ni namba inayoandikwa **513** kwa tarakimu za kawaida na DXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 512 na kutangulia 514. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 19.
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 513 KK na 513 BK.

## Tanbihi
Mia tano na kumi na mbili

**Mia tano kumi na mbili** ni namba inayoandikwa **512** kwa tarakimu za kawaida na DXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 511 na kutangulia 513. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 (au 29).
## Matumizi
* Namba hurejea miaka 512 KK na 512 BK.

## Tanbihi
Gianni Ambrosio

**Gianni Ambrosio** (amezaliwa Santhià, 23 Desemba 1943) ni askofu Mkatoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 7 Julai 1968.

Tarehe 22 Desemba 2007 ametangazwa kuwa askofu wa Jimbo la Piacenza-Bobbio.

## Viungo vya nje
* Ukurasa wa Askofu Ambrosio katika *Catholic Hierarchy*

Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
Jimbo Katoliki la Vigevano

**Jimbo Katoliki la Vigevano** (kwa Kilatini "Viglevanensis") ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma. 

Vigevano iko katika eneo la Pavia kwenye mkoa wa Lombardia.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Milano.

Askofu wake ni Maurizio Gervasoni.

## Uongozi katika karne XX na XXI
* Maaskofu wa karne ya 20
* Pietro Berruti † (1898 - 1921)
* Angelo Giacinto Scapardini, O.P. † (1921  - 1937)
* Giovanni Bargiggia † (1937 - 1946)
* Antonio Picconi † (1946 - 1952)
* Luigi Barbero † (1952 - 1971)
* Mario Rossi † (1971 - 1988)
* Giovanni Locatelli † (1988 - 2000)
* Claudio Baggini † (2000 - 2011)
* Vincenzo Di Mauro (2011 - 2012)
** Dionigi Tettamanzi (2012 - 2013) (Msimamizi wa Kitume)
* Maurizio Gervasoni, kutoka 20 Julai 2013

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 1.509, ambapo kati ya wakazi 193.000 (2012) Wakatoliki ni 183.400 (95,00%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Lombardia
Kichina cha Gan

**Kichina ya Gan** ni lugha ya Kisino-Tibeti inayozungumzwa na Wahan, hasa katika jimbo la Jiangxi upande wa kusini nchini Uchina. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kichina ya Gan imehesabiwa kuwa watu milioni 21.7. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichina ya Gan iko katika kundi la Kichina.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichina ya Gan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichina ya Gan 
*lugha ya Kichina ya Gan katika Glottolog
*lugha ya Kichina ya Gan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kichina cha Hakka

**Kichina ya Hakka** ni lugha ya Kisino-Tibeti inayozungumzwa na Wahan, hasa upande wa kusini nchini Uchina, na pia nchini Taiwan, Malaysia, Indonesia, Uthai, Singapuri na nchi nyingi nyingine. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kichina ya Hakka imehesabiwa kuwa watu milioni 27.1. Pia kuna wasemaji 2,370,000 nchini Taiwan (1993), 1,090,000 nchini Malaysia (2000), 640,000 nchini Indonesia (1982) na tena katika nchi nyingine (angalia hapo chini). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichina ya Hakka iko katika kundi la Kichina.

Idadi ya wasemaji wa Kihakka katika nchi nyingine ni ifuatavyo:
*Singapuri – 69,000 (1980)
*Hong Kong – 68,300 (2006)
*Uthai – 58,800 (1984)
*Surinam – 7010 (2000)
*Panama – 6000 (1981)
*Brunei – 3000 (2004)
*Kamboja – 500 (2011)
*Polinesia ya Kifaransa – 100 (2015)

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichina ya Hakka kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichina ya Hakka 
*lugha ya Kichina ya Hakka katika Glottolog
*lugha ya Kichina ya Hakka kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Taiwan
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Hong Kong
Jamii:Lugha za Singapuri
Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Kamboja
Jamii:Lugha za Surinam
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Panama
Jamii:Lugha za Polinesia ya Kifaransa