open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kione cha Inebu

**Kione ya Inebu** ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waone. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kione ya Inebu imehesabiwa kuwa watu 1300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kione ya Inebu iko katika kundi la Kiwapei-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kione ya Inebu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kione ya Inebu
*lugha ya Kione ya Inebu katika Glottolog
*lugha ya Kione ya Inebu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Uislamu huko Oceania

wa Gallipoli, Auburn, Sydney.]]

**Uislamu barani Oceania** ni jina la kutaja Uislamu na Waislamu barani Oceania. 

Kwa makadirio ya sasa, kuna Waislamu 498,395 wanaoishi barani Oceania, wakiwemo 399,000 nchini Australia, 36,072 nchini New Zealand, 54,323 nchini Fiji, 6,350 nchini New Caledonia, 2,000 nchini Papua New Guinea, 350 katika Visiwa vya Solomon, 200 nchini Vanuatu, 100 nchini Tonga na kiasi kidogo zaidi huko Kiribati na Samoa.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Religion in Oceania at Open Directory Project

Jamii:Uislamu kwa bara
Uislamu nchini Kamerun

la sultani wa Wabamun katika Foumban, Mjini Magharibi.]]

Waislamu wapo asilimia 31 kati ya milioni 21 ya wakazi wote wa nchini Cameroon. 

Makadirio yanaonesha asilimia 27 wanajitambua kama wa dhehebu la Sunni, 12% Ahmadia na 3% Shia wakati kundi kubwa lililobaki halijihusishi na kundi lolote miongoni mwa hayo yaliyotajwa. 

## Marejeo
Jamii:Dini nchini Kamerun
Kamerun
Kamerun
Uislamu nchini Cape Verde

**Uislamu nchini Cape Verde** ni dini ndogo yenye jumuia hafifu lakini zinakua kwa kasi.Waislamu wengi nchini hapa ni wahamiaji kutoka Senegal na nchi nyingine za jirani, na hujishughulisha na biashara ndogondogo na kuuza urembo.
## Marejeo
Uislamu
Lugha za Kisepik

**Lugha za Kisepik** ni familia ndogo ya lugha ambazo huzungumzwa katika kisiwa cha Papua, nchini Papua Guinea Mpya. Katika familia hiyo kuna lugha takriban hamsini. 

Jina la Sepik limetoka na mto Sepik ambao lugha hizo huzungumzwa karibu nao.

## Viungo vya nje
*lugha za Kisepik katika Glottolog

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Jamii:Makundi ya lugha
Lugha za Kivuka-Guinea Mpya

**Lugha za Kivuka-Guinea Mpya** (pia **Lugha za Kitrans-Niugini**) ni familia kubwa ya lugha ambazo huzungumzwa katika kisiwa cha Guinea Mpya pande zote mbili nchini Indonesia na nchini Papua Guinea Mpya. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni zaidi ya 300.

## Viungo vya nje
*lugha za Kivuka-Guinea Mpya katika Glottolog

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Makundi ya lugha
Kiabau

**Kiabau** ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waabau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiabau imehesabiwa kuwa watu 7270. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabau iko katika kundi lake lenyewe la Kiabau.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiabau kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiabau 
*lugha ya Kiabau katika Glottolog
*lugha ya Kiabau kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiiwam cha Sepik

**Kiiwam ya Sepik** ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiwam. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiiwam ya Sepik imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiwam ya Sepik iko katika kundi la Kiiwam.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiiwam ya Sepik kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiiwam ya Sepik 
*lugha ya Kiiwam ya Sepik katika Glottolog
*lugha ya Kiiwam ya Sepik kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Mkalatusi

**Mikalatusi** au **mikalitusi** (kwa Kiing. gum tree) ni miti na vichaka ya jenasi *Eucalyptus* katika familia Myrtaceae.

Miti hii kiasili inatokea Australia na maeneo jirani ya Australasia. Kuna spishi zaidi ya 700 katika jenasi hii. Spishi 15 pekee ziko nje ya Australia. Siku hizi zinapatikana kote duniani kwa sababu zimepandwa kote katika maeneo tropiki na nusutropiki pamoja na Amerika, Afrika, nchi kando la Mediteranea, Mashariki ya Kati, China na Uhindi. Spishi zilizo nyingi haziwezi kustawi katika maeneo penye jalidi (kama halijoto inashuka chini ya sentigredi 0) maana mikalatusi haziwezi kukauka wakati wa baridi na kama halijoto inashuka mno maji katika matawi na shina inaganda na kuharibu seli zake.

Spishi mbalimbali zimeenezwa duniani kutokana na tabia zao za kukua haraka na hivyo kuwa chanzo cha ubao, kuwa na mafuta ndani yake yenye manufaa mbalimbali na wezo wao wa kukausha kinamasi na hivyo kupunza hatari ya malaria. Hivyo kuna pia upinzani dhidi ya kupanda mikalatusi kwa sababu zinatumia maji mengi. 

## Ukubwa na makazi
Mikalatusi inapatikana kama vichaka au miti mikubwa hata mikubwa sana. 

Mikalatusi za msituni huwa na shina moja ndefu na kilele cha matawi kisicho kirefu sana. Mkalatusi jitu (Eucalyptus regnans) ni mti wa majani mrefu kabisa; mmoja ulipatikana huko Tasmania mwenye urefu wa mita 97 na mzingo wa mita 20.

Vichaka vya mikalatusi vinafikia kimo cha chini ya mita 10.

Kimo cha miti yao hupangwa kuwa
* midogo  — hadimita 10
* wastani — mita 10–30
* mirefu — mita 30–60
* mirefu sana - mita zaidi ya 60

## Majani
Karibu spishi zote huwa na majani mwaka wote lakini chache zinatupa majani wakati wa kiangazi. Kama spishi nyingi za familia ya myrtaceae majani huwa na tezi za mafuta. 

Hata miti mikubwa mara nyingi hutoa kivuli kidogo tu kwa sababu majani yanatazama chini kwa kusudi la kupunguza athira ya nuru ya jua kwenye kanda la tropiki.

Majani mapya na majani yenye umri mrefu zaidi mara nyingi huonekana tofauti kwa rangi na umbo.

## Ganda la miti
Ganda inaonekana kulingana na umri wa mti. Kama miti yote mkalatusi unaongeza tabaka mpya ya ganda kila mwaka na hivyo kuongeza unene wa shina. 

Kwenye spishi mbalimbali tabaka ya nje ya ganda inakauka na kuachana na shina kwa kanda ndefu au kwa vipande-vipande. Spishi nyingine zinashika ganda lililokauka kwenye sehemu ya chini ya shina pekee (kwa Kiingereza inaitwa "black butts" au "half bark"), sehemu ya juu ya shina huwa na ganda nyororo.

## Mikalatusi na moto
Mikalatusi huwa na aina ya mafuta ndani ya majani na ubao yanayoweza kuwaka. Kuna taarifa ya kwamba miti ililipuka wakati wa moto ya msituni. Moto zinaweza kuenea haraka kwenye misitu ya mikalatusi kwa sababu ndimi za moto zinaruka katika vilele vya matawi; katika hali ya joto mafuta kwenye majani huyeyuka kuwa mvuke ambako moto inaenea haraka mno. Miti ya mikalatusi zinaweza kudumisha moto kwa sababu baaada ya kuangamizwa nje kuna sehemu za kuotesha majanai na matwi zinzofichwa ndani ya ganda au kwenye sehemu ya mizizi yao. Pia mbegu ni ngumu haiharibiki haraka na kuota baada ya moto kupita.

## Picha

Eucalyptus_scoparia.jpg|Mkalatusi mweupe wa Wallangarra

Jamii:Miti
Ramu (mto)

**Ramu** ni mto upande wa kaskazini wa Papua Guinea Mpya. Urefu wake ni takriban kilomita 640. Unaelekea Kaskazini-Magharibi kuanzia chanzo chake katika milima ya Kratke hadi Bahari ya Bismarck. Wakati wa mvua, mto wa Ramu huunganika na mto wa Sepik kwa mafuriko.

Jamii:Mito ya Papua Guinea Mpya
Sepik (mto)

**Sepik** ni mto mrefu kabisa nchini Papua Guinea Mpya. Urefu wake ni kilomita 1126. Unaelekea Magharibi kuanzia chanzo chake katika milima ya Victor Emanuel hadi Bahari ya Bismarck. Wakati wa mvua, mto wa Sepik huunganika na mto wa Ramu kwa mafuriko.

Jamii:Mito ya Papua Guinea Mpya
Uhai

**Uhai** (kutoka neno la Kiarabu; pia **uzima**; kwa Kiingereza: *life*) kwa maana ya biolojia ni jumla ya tabia zinazotofautisha kiumbehai na mata kwa jumla. Hata hivyo kila uhai ulioweza kuchunguzwa na sayansi unapatikana pamoja na mata.

Kati ya tabia hizo kuna uwezo wa kushawishiwa na mazingira, kujipanga, kukua, metaboli na kuzaa. Kila tabia peke yake haifanyi uhai, kwa sababu mojamoja zinaweza kutokea pia kwa mata isiyo hai: fuwele zinakua, ulimi wa moto una umbo maalumu na ndani yake kuna aina ya metaboli inayobadilisha molekuli za nta pamoja na oksijeni ya hewani dioksidi kabonia na maji. Kwa hiyo ni jumla ya tabia zinazothibitisha uwepo wa uhai, lakini hadi leo wataalamu hawajapatana bado ni masharti gani yanayohitajika, kwa sababu kuna tofauti kati ya viumbehai ambazo hazifanani katika tabia zote kwa pamoja.

Uhai unapatikana kwa umbo la viumbehai wanaopangwa katika vikundi vinavyofanana kati yao. Kila kiumbehai hufanywa na vitengo hai ndani yake vinavyoitwa seli.   

## Dunia kama mahali pa uhai 
Dunia yetu ni sayari pekee inayojulikana mpaka sasa ambapo binadamu na viumbehai vingine wanaweza kuishi. 
 ni moja ya sehemu ya kuishi kama jamii.]]
Kuna sababu mbili:
# dunia yetu ina umbali na jua unaofaa kwa maisha kwa sababu sayari zilizoko karibu zaidi na jua (k.m. Zuhura) zina joto kubwa mno na sayari zilizoko mbali zaidi kama Mrihi ni baridi mno. 
# dunia yetu ina angahewa yenye asilimia 78 ya naitrojini, asilimia 21 ya oksijini na asilimia 1 ya aina nyinginezo za hewa, na kwa sababu hii uhai na maisha yanamakinika katika ardhi, kinyume na sayari nyinginezo.

## Asili ya uhai na uenezi wake
Inakadiriwa kwamba dunia ina miaka bilioni 4.54, na kwamba uhai uliweza kujitokeza juu yake walau miaka bilioni 3.5 iliyopita, baada ya ganda la la nje la dunia ilikauka. Ushahidi wa zamani zaidi ulipatikana huko Greenland (mabaki ya viumbe hai wa miaka bilioni 3.7 iliyopita). Hata hivyo wataalamu wengine wanakadiria miaka bilioni 4.25 na hata 4.4 iliyopita.

Jinsi uhai ulivyoweza kuanza haijajulikana, ingawa zimependekezwa dhana mbalimbali. 

Hakika, baada ya kuanza, uhai umejitokeza kwa namna nyingi sana ambazo zimeainishwa na wanabiolojia. 

Uhai umeweza kustawi au kudumu katika mazingira tofauti sana, lakini zaidi ya 99% za spishi zote zilizowahi kutokea (zaidi ya bilioni 5) kwa sasa zimetoweka. 

Makadirio kuhusu zile zilizopo yanataja spishi milioni 10 hadi 14: kati ya hizo, milioni 1.2 tu zimechunguzwa, wakati zaidi ya asilimia 90 bado.

## Tazama pia
* Uzima wa milele

Jamii:Biolojia
Bow Down (wimbo)

"**Bow Down**" ni kibao kikuu kilichotoka katika albamu ya kwanza  ya kundi zima la Westside Connection, yenye jina sawa.

Wimbo umekuwa wenye mafanikio makubwa kutoka kwa kundi hili, ukishika nambari 21 kwenye chati za *Billboard* Hot 100, huku ikishika nafasi ya kwanza kwenye chati za rap. Ukiwa miongoni mwa wimbo maarufu kutoka katika nyimbo za West Coast, kibao hiki kimeonekana mara kadhaa katika makompilesheni kadha wa kadha, ikiwa ni pamoja na *Featuring...Ice Cube*, *The N.W.A Legacy, Vol. 1* na  albamu ya *Vibao Vikali* ya Ice Cube ya  2001, na nyinginezo. Pia wimbo upo katika filamu ya mwaka wa 2002, *The Hot Chick*.

## Historia ya chati
### Nafasi iliyoshika
### Chati za mwishoni mwa mwaka
## Marejeo
Jamii:Nyimbo za 1996
Jamii:Nyimbo za Westside Connection
Bow Down

**Bow Down**, ni jina la kutaja albamu ya kwanza kutoka katika kundi babu-kubwa la West coast hip hop/gangsta rap Westside Connection. Albamu ilitolewa mnamo tar. 22 Oktoba, 1996 kupitia studio ya Ice Cube  Lench Mob/Priority Records. Albamu imeshirikisha tayarisho kutoka kwa mtayarishaji kama vile Bud'da, QDIII na Ice Cube na wengine wengi tu.

Albamu ilifika nafasi ya pili katika chati za *Billboard* 200 mnamo Novemba 9, 1996, nakala zilizoenda nchi za nje ni 145,000. Imeenda kuuza nakala milioni 1.7, na kutunukiwa platinamu na RIAA mnamo Oktoba 1, 1997. Nyimbo kama King of the Hill, Cross 'Em Out na Put a 'K, na Hoo Bangin' (WSCG Style) zote ni nyimbo za kuponda wengine na waliopondwa ni pamoja na Cypress Hill, Q-Tip na Common.

## Mapokeo
Albamu imepokea tahakiki kadha wa kadha kutoka kwa watahakiki kadhaa na wapenzi wa muziki, kasoro kutoka kwa yule mtahakiki wa New York Robert Christgau.

## Orodha ya nyimbo 
## Marejeo
Jamii:Albamu za kwanza
Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Bud'da
Jamii:Albamu za Priority Records
Jamii:Albamu za Westside Connection
Jamii:Albamu za 1996
Mashine

**Mashine** ni kifaa kilichobuniwa na binadamu kwa kurahisisha kazi yake. 

Mashine vinatumia nguvu inayoelekezwa kwa kutekeleza kazi maalumu.

Kuna mashine zenye vipande vingi vya kuzunguka kama baiskeli au saa.

Kuna mashine vyenye vipande visivyozunguka kama kompyuta au simu.

## Mashine sahili
Kuna vifaa sita vinavyojulikana tangu kale na kuitwa mashine sahili (pia: mashine rahisi). Vinaongeza nguvu ya kani au vinabadilisha mwelekeo wake na kupatikana ndani ya mashine tata yaani mashine zinazojumlisha vipande vingi.

Mashine sahili ni kama zifuatazo:
*wenzo (nyenzo), au nondo inayosaidia kuhamisha na kupandisha mizigo mikubwa kwa kutumia nguvu ndogo.
*skrubu, au kifaa kinachounganisha kipande kimoja kwa kipande kingine
*betuo bapa, 
*gurudumu na ekseli
*kabari
*roda

## Mashine tata
Mashine tata ni aina ya mashine inayohitaji kani moja au zaidi katika kufanya kazi. Mfano: Baiskeli, Cherehani n.k. kwahiyo mashine tata huundwa na mashine rahisi zaidi ya moja

## Viungo vya nje 
* APlusProject.com - Machine Design website with a forum
* MachineDesign.com
Sakitu

**Sakitu** ni jina la umande ulioganda kutokana na baridi kali, na inaonekana kama tabaka jembamba la theluji linalofunika mimea, miti na vitu vyingine.
Kichuave

**Kichuave** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wachuave. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kichuave imehesabiwa kuwa watu 23,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichuave iko katika kundi la Kichimbu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichuave kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichuave 
*lugha ya Kichuave katika Glottolog
*lugha ya Kichuave kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Ekseli

**Ekseli** ni nondo au mhimili unaotumiwa kushika gurudumu linalozunguka. 

Kuna mitindo miwili ya kuweka ekseli:
*ekseli imara isiyozunguka na hapo gurudumu inafungwa kwenye ncha za ekseli. Msuguano kati ya ekseli na gurudumu unahitaji kupungukiwa ama kwa kuweka mafuta nchani ya ekseli au kwa kufunga beringi kati ya gurudumu na ekseli.

* ekseli inayozunguka inafungwa moja kwa moja kwenye gurudumu na hapo ekseli yenyewe inazunguka na hapo beringi inahitaji kuwekwa mahali ambako ekseli yenyewe inafungwa.
Dini ya miungu mingi

**Dini ya miungu mingi** (pia: **upolitheisti**, kutoka ing. polytheism) ni aina ya dini inayotambua zaidi ya mungu mmoja na kuabudu mingi. 

## Katika dunia
Mifano mashuhuri ni dini za kale kama zile za Misri ya Kale, Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale.

Leo hii dini zinazoamini umoja wa Mungu, kama vile Ukristo na Uislamu, huwa na wafuasi wengi duniani.

Lakini kuna pia wafuasi wengi wa dini zinazosadiki miungu mingi kama vile Uhindu (India) na Shinto (Japani).

## Katika Afrika
Katika Afrika dini asilia mara nyingi zilimjua Mungu mmoja pamoja na mapepo mbalimbali. Hivyo Waafrika hawakuona shida sana kusadiki dini za kimataifa zilizotangaza kuwa Mungu amejifunua kwa binadamu.

Hata Afrika ya Magharibi, ambayo ina dini za kienyeji yenye miungu mingi, wakazi wanazidi kujiunga na dini za Mungu Pekee.
Wavuti wa Walimwengu

thumbnail|380px|Ramani ya WWW jinsi ilivyopangwa katika mazingira ya wikipedia ya Kiingereza
**Wavuti wa Walimwengu** (kifupi: **WWW**; pia: **Wavuti**; Kiingereza: **World Wide Web**), ni sehemu ya tovuti yenye wavuti nyingi. Sehemu nyingine za tovuti, kama huduma ya baruapepe (email) si sehemu ya WWW.

Tovuti za WWW zinafanywa na kurasa zenye matinikivo (hypertext) zinazoelekezana kwa njia ya viungokivo (hyperlinks). Yaliyomo ya wavuti hizo ni mara nyingi matini (text) pamoja na picha za mgando na za video, hati za sauti au muziki. 

Kati ya lugha za mantikikivo zinazotumiwa zaidi ni HTML.

## Chanzo
WWW ulianzishwa mwaka 1989 na Tim Berners-Lee kwenye taasisi ya CERN huko Geneva, Uswisi. Alitunga namna mpya ya ukurasa kwa kutumia lugha ya HTML. Alilenga kupata nafasi ya kubadilishana matokeo ya kazi yake na wataalamu wengine. Kwa maneno yake mwenyewe:
::“The WorldWideWeb (W3) is a wide-area hypermedia information retrieval initiative aiming to give universal access to a large universe of documents.”
::
::"Wavuti wa Walimwengu ni mradi wa upatikanaji wa habari kutoka eneo kubwa kwa njia ya hypermedia kwa shababa ya kurahisisha njia za kufikia idadi kubwa ya hati."
:::(Tim Berners-Lee)
## Jina
Mnamo Machi 1989 Berners-Lee alitumia kwa mradi wake jina la "Mesh" lililofutwa tena kwa sababu lilikuwa karibu mno na neno "mess" (=fujo). Baadaye alijaribu kutumia majina ya "Mine of Information" (ing. "Mgodi wa habari") au "The Information Mine" lakini vifupi vyao "MOI" (kwa Kifaransa "mimi") na TIM (jina lake mewenyewe) yalikuwa na harufu ya ubinafsi. Pia picha ya "mgodi" ilionekana haifai maana mgodi ni mahali pa kuchukulia kitu lakini wavuti ni pia mahali pa kupelekea habari, si kujipatia pekee. 

Hatimaye Berners-Lee alibuni majina ya "Web" ("utando") na "World Wide Web". Jina la "web" lilionekana kufaa vema kutokana na matumizi ya jina katika hisabati kwa wavu wa vinundu ambako kila kimoja kimeunganishwa na kingine.

## Mfumo wa wavuti
Berners Lee alibuni misingi mitatu kwa kuanzisha wawuti wa walimwengu:

*HTTP ambayo ni itifaki ya mawasiliano itumiavyo na kivinjari wavuti (browser) kikichukua habari kutoka seva.
*HTML ambayo ni lugha ya kompyuta inayoamuru jinsi gani habari kwenye ukurasa imepangwa na jinsi gani hati zinaweza kufikiwa kwa viungokivu (hyperlinks).
*URL ambayo ni anwani wavuti ya kila hati iliyopo kwenye WWW.

## Marejeo
Jamii:Intaneti
Jamii:Teknolojia
Jamii:Mawasiliano
Pierre Nkurunziza

**Pierre Nkurunziza** (18 Desemba 1963 - 8 Juni 2020) alikuwa mwanasiasa kutoka nchini Burundi, na rais wa taifa hilo tangu mwaka 2005 hadi kifo chake. 

Alikuwa mwenyekiti wa chama cha Baraza la Kitaifa la Kutetea Demokrasia, Burundi (CNDD-FDD) hadi kuchaguliwa kuwa rais. 

Tarehe 13 Mei 2015 kundi la wanajeshi wa nchi walitangaza kupinduliwa kwake, lakini saa chache baadaye wakakamatwa.

## Historia yake
 tarehe 10 Juni 2006.]]
Nkurunziza alizaliwa mwaka 1963 mjini Bujumbura katika familia ya kabila la Wahutu. 

Alisoma shule ya msingi kwenye mkoa wa Ngozi.
 
Baba yake Eustache Ngabisha alikuwa mbunge wa Burundi mwaka 1965 akaendelea kuwa mkuu wa mkoa katika mikoa miwili. Mzee aliuawa katika kipindi cha vita ya wenyewe kwa wenyewe mwaka 1972 pamoja na Warundi wengine 400,000 hivi.
 
Nkurunziza alikuwa mwalimu wa Chuo Kikuu cha Burundi wakati vita ya wenyewe kwa wenyewe ilianza baada ya kuuawa kwa rais wa kwanza aliyechaguliwa kutoka jamii ya Wahutu Melchior Ndadaye mwaka 1993.

Baada ya shambulio la jeshi dhidi ya Wahutu kwenye chuo kikuu alijiunga na kundi la CNDD-FDD mwaka 1995 akawa askari na kupanda ngazi hadi kuwa makamu wa mwenyekiti wa CNDD-FDD mnamo 1998, halafu mwenyekiti mwaka 2001. 

Baada ya mapatano ya amani ya mwaka 2003 aliendelea kuwa waziri wa utawala katika serikali ya mpito ya rais Domitien Ndayizeye.

Baada ya ushindi wa CNDD-FDD katika uchaguzi wa 2005 alichaguliwa na bunge kuwa rais. Alichaguliwa tena kwa kura ya wananchi wote mwaka 2010.

Mwaka 2015 alitangaza nia ya kugombea urais tena. Hii imesababisha ghasia kwa sababu wapinzani walidai kufuatana na katiba ya nchi anastahili kuongoza vipindi viwili tu. Mwenyewe pamoja na chama chake anadai ya kwamba mara ya kwanza alichaguliwa na bunge tu na kikatiba anastahili kuchaguliwa mara mbili na wananchi wote.

Tarehe 24 Julai 2015 Tume ya Uchaguzi ilimtangaza Nkurunziza mshindi wa uchaguzi kwa 69.41% za kura. Agathon Rwasa alishika nafasi ya pili kwa 18.99% ingawa alikuwa amehimiza wananchi wasipige kura.

Mwaka 2020 aliamua kutogombea tena. Mshindi wa uchaguzi kwenye Mei 2020 alikuwa Evariste Ndayishimiye aliyepangwa kula kiapo kama rais mpya kwenye Agosti 2020.

## Maisha ya binafsi
Nkurunziza alilelewa pamoja na ndugu 7. Watano kati yao waliuawa wakati wa vita ya wenyewe kwa wenyewe ya 1993 au katika mapigano kama wanamgambo wa CNDD-FDD. Leo hii ana dada 1 aliye hai. 

Alipenda kucheza mpira wa miguu. 

Tarehe 6 Juni 2020 alikuwa akishiriki kucheza mpira wa kikapu kwenye mji wa Ngozi kaskazini mwa Burundi. Akapata shtuko la moyo akapelekwa hospitalini; siku iliyofuata alionekana kupata nafuu lakini siku ya Jumatatu hali yake ilikuwa mbaya akaaga dunia hospitalini.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
* Video and Summary of Nkurunziza Speech on First Visit to Washington  at the Woodrow Wilson International Center for Scholars
* IRIN interview with Pierre Nkurunziza, leader of CNDD-FDD
* Burundi's born-again ex-rebel leader (BBC)
* Burundi MPs appoint new president (BBC)

Jamii:Waliofariki 2020
Uislamu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati

**Uislamu** unakadiriwa kuwa asilimia 15 (watu 750,000) ya jumla ya wakazi wa **Jamhuri ya Afrika ya Kati**, inaufanya kuwa kundi la pili la dini lenye wafuasi wengi baada ya Ukristo wenye asilimia 80. 
## Marejeo
Uislamu nchini Chad

huko Abéché, Chad|thumb|250px]]

Uwepo wa awali kabisa wa **Uislamu nchini Chad** unaweza kuufuatilia tangu enzi za Uqba ibn Nafi, ambaye kizazi chake kinaweza patikana katika makazi yao ya leo huko katika mkoa wa Ziwa Chad. Kwa kipindi ambacho wahamiaji wa Kiarabu wanaanza kufika kutoka mashariki katika karne ya 14 wakiwa katika idadi ndogo kabisa, imani ilikuwa tayari ishajijenga vya kutosha. Uislamishaji nchini Chad ulikuwa unafanyika polepole, tokeo la uenezi mdogo wa ustaarabu wa Uislamu ulikuwa nje kabisa ya mipaka ya kisiasa. Leo hii Wachadi wengi ni Waislamu (55.7%), ambao wengi wao ni dhehebu la Sunni wa Maliki.
## Tazama pia
*Uislamu kwa nchi
*Dini nchini Chad

## Marejeo
*

Chad
Chad
Uislamu katika Jamhuri ya Demokrasia ya Kongo

kutoka DRC.]]

**Uislamu** umepata kuwepo mashariki mwa **Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** tangu karne ya 18, wakati wafanyabiashara wa Kiarabu kutoka Afrika ya Mashariki walipo lazimika kuingia ndanindani kabisa kwa lengo la kufanya biashara ya pembe za ndovu. Kulingana na ripoti ya kitabu cha CIA, Waislamu ni asilimia 10 tu ya wakazi wote wa Kongo. Hata hivyo, makadirio ya kweli yalifanywa na Pew Research Project wakiwa wamepata asilimia 1.5 tu.

Waislamu wengi wa Kongo ni wa dhehebu la Sunni wanaofuata mafunzo ya imam Maliki, asilimia 10 Washia na asilimia 6 nia  Ahmadia.

## Tazama pia
*Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

## Tanbihi
Jamii:Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
DRC
Uislamu katika Jamhuri ya Kongo

**Uislamu katika eneo la Jamhuri ya Kongo** ulifika katika karne ya 19 wakati wafanyabiashara kutoka Afrika ya Mashariki walifika kwa biashara ya pembe za ndovu na ya watumwa.  

Kuna makadirio tofauti kuhusu idadi ya Waislamu nchini kati ya asilimia 1.5 hadi 10. 

Mnamo mwaka wa 2005 msikiti mpya mkubwa ulijengwa mjini Brazzaville. Ni kwamba wafanyakazi wengi wa mijini ni wahamiaji kutoka Afrika ya Magharibi na Lebanon, na baadhi kutoka Afrika ya Kaskazini. Wahamiaji kutoka Afrika Magharibi hasa ni kutoka Mali, Benin, Togo, Mauritania na Senegal. Walebanoni wengi ni Sunni. Pia kulikuwa na kundi kubwa la Waislamu kutoka Chad.

Waislamu walio wengi ni Wasunni wa madhhab ya Maliki, wachache Washia au Waahmadiyya.

Siku tukufu za Kiislamu hazitajwi kitaifa; lakini, zinaheshimiwa. Waajiri wanawakubalia likizo wale ambao wanataka kupumzika na sikukuu zao hazimo katika kalenda ya taifa.

## Tazama pia
*Dini katika Jamhuri ya Kongo

## Marejeo
Congo
Jamii:Dini katika Jamhuri ya Kongo
Kirundi

**Kirundi** ni lugha ya Kibantu inayotumika na watu milioni kumi au zaidi hasa nchini Burundi lakini pia katika maeneo ya jirani ya Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Uganda. Ndiyo lugha ya taifa na mojawapo ya lugha rasmi za Burundi. 
Wanaosema Kirundi na Kinyarwanda, lugha rasmi ya Rwanda, wanasikilizana bila shida.
Kwa kiasi kikubwa sana hata Waha na Wahangaza wa Tanzania wanasikilizana nao.

## Tanbihi
## Marejeo 
* Broselow, E. & Niyondagara, A.  (1990) *Feature geometry and Kirundi palatalization*. Studies in the Linguistic Sciences 20: 71-88.
* de Samie. (2009) *Dictionnaire Francais-Kirundi*. L'Harmattan.  Paris.
* Goldsmith, J. & Sabimana, F.  (1989) *The Kirundi Verb*.  Modèles en tonologie.  Editions du CNRS. Paris.
* Meeussen, A.E. (1959) *Essai de grammaire Rundi*. Annales du Musée Royal du Congo Belge, Série Sciences Humaines - Linguistique, vol. 24. Tervuren.
* Myers, S. (1987) *Tone and the structure of words in Shona*.  PhD dissertation, University of Massachusetts, Amherst. Garland Press. New York.
* Ntihirageza, J.  (1993)  *Kirundi Palatization and Sibilant Harmony : Implications for Feature Geometry*. Master thesis, Southern Illinois University, Carbondale, Illinois.
* Philippson, G. (2003) *Tone reduction vs. metrical attraction in the evolution of Eastern Bantu tone systems*. INALCO. Paris.
* Sagey, E.  (1986)  *The Representation of Features and Relations in Non-Linear Phonology*. Doctoral dissertation, MIT, Cambridge, Mass.
* Zorc, R. D. & Nibagwire, L.  (2007) *Kinyarwanda and Kirundi Comparative Grammar*. Dunwoody Press.  Hyattsville.

## Viungo vya nje
*Online English-Kirundi Dictionary with Sound and Images 
*Free English-Kirundi Dictionary 
*Free Kirundi-English Dictionary 
*PanAfrican L10n page on Kirundi... 
*Learning Kirundi  (in Spanish)
*Online Kirundi/English dictionary 
*USA Foreign Service Institute Kirundi basic course
Kidoromu-Koki

**Kidoromu-Koki** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadoromu-Koki. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kidoromu-Koki imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidoromu-Koki iko katika kundi la Kimanubaran.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidoromu-Koki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidoromu-Koki 
*lugha ya Kidoromu-Koki katika Glottolog
*lugha ya Kidoromu-Koki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Uislamu nchini Komori

Kulingana na makadirio yaliyofanywa mwaka wa 2006 na Wamarekani - inasemekana asilimia 98 ya wakazi wa Komori ni Waislamu. Waislamu wengi wa Komori ni Sunni wanaofuata mafunzo ya imam Shafi. Waumini walio wengi ni Waarabu-Waswahili au Waajemi, lakini pia kuna watu wenye asili ya Kihindi.
## Tazama pia
* Uislamu kwa nchi
## Marejeo
* Ahmed, Abdallah Chanfi. ''Islam et politique aux Comores: Évolution de l'authorité spirituelle depuis le Protectorat français (1886) jusqu'à nos jours*. Harmattan, 1999.
* Newitt, Malyn. *The Comoro Islands: Struggle against Dependency in the Indian Ocean.*Westview 1984.
* Ottenheimer, Martin. *Marriage in Domoni: Husbands and Wives in an Indian Ocean Community*. Waveland Press, 1984.
* Ottenheimer, Martin. *Historical Dictionary of the Comoro Islands''. Scarecrow Press, 1994.
* 

Komori

Jamii:Dini nchini Komori
Uqba ibn Nafi

[thumb|right|250px|Sanamu la Uqba ibn Nafi huko nchini [Algeria]]
**Uqba ibn Nafi** ( *‘Uqbah ibn Nāfi‘*, pia hutajwa kama Oqba ibn Nafi, Uqba bin Nafe, Uqba ibn al Nafia, au Akbah; 622&ndash;683) alikuwa jenerali wa jeshi aliyekuwa anatumikia Nasaba ya Wamuawiya, katika vipindi vya Muawiya ibn Abu Sufyan na Yazid ibn Abu Sufyan, ambaye alianza harakati za uenezi wa Uislamu huko Maghrib, ikiwa pamoja na Algeria, Tunisia, Libya na Morocco katika Afrika ya Kaskazini ya leo. Alikuwa mpwa wake 'Amr ibn al-'As. Uqba mara kwa mara huitwa kwa jina la ukoo kama **al-Fihri** katika kurejelea Banu Fihri, ukoo mmoja uliotokana na kabila la Waquraish. Vizazi vyake vitajulikana kama 'Oqbids' au 'Fihrids'. Uqba ndiye mwanzilishi wa jiji la kitamaduni la Kairouan huko nchini Tunisia.
## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Edward Gibbon, *History of the Decline and Fall of the Roman Empire*  Chapter 51

Jamii:Waliozaliwa 622
Jamii:Waliofariki 683
Jamii:Historia ya Afrika ya Kaskazini
Kikhoekhoe

**Kikhoekhoe** (au **Kinama**) ni lugha ya Khoisan nchini Namibia, Afrika Kusini na Botswana inayozungumzwa na Wanama, Wadamara na Wahaiǁom. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikhoekhoe nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 200,000. Pia kuna wasemaji 50,900 nchini Afrika Kusini (2006) na wasemaji 200 tu nchini Botswana (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikhoekhoe kiko katika kundi la Kinama.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhoekhoe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhoekhoe 
*lugha ya Kikhoekhoe katika Glottolog
*lugha ya Kikhoekhoe kwenye Ethnologue
*Shairi moja la Kikhoekhoe na maelezo na utafsiri wake kwa Kifaransa

Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Jamii:Lugha za Botswana
Kikhwe

**Kikhwe** (pia **Kikxoe**) ni lugha ya Khoisan nchini Namibia, Afrika Kusini, Angola, Zambia na Botswana inayozungumzwa na Wakhwe. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikhwe nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 2900. Pia kuna wasemaji 1200 nchini Afrika Kusini (2010), wasemaji 1600 nchini Botswana (2010), wasemaji 790 nchini Angola (2000) na wasemaji 300 tu nchini Zambia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikhwe kiko katika kundi la “Kalahari Khoe”.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhwe 
*lugha ya Kikhwe katika Glottolog
*lugha ya Kikhwe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Angola
Uhuru wa dhamiri

**Uhuru wa dhamiri** ni uhuru ambao wengi wanakubali kwamba ni mojawapo kati ya haki za msingi za binadamu. 

Dhamiri ni kiini cha mtu ambamo anachukua maamuzi yake mwenyewe kuhusu maadili ambayo ayafuate katika nafasi fulani.

Ndiyo sababu hatakiwi kulazimishwa kwenda kinyume cha moyo unavyomtuma, hata kama wengine wengi wanafanya tofauti.

## Marejeo
* D.V. Coornhert, *Synod on the Freedom of Conscience: A Thorough Examination during the Gathering Held in the Year 1582 in the City of Freetown* English translation
* Richard Joseph Cooke, *Freedom of thought in religious teaching* (1913)
* Eugene J. Cooper, "Man's Basic Freedom and Freedom of Conscience in the Bible : Reflections on 1 Corinthians 8-10", *Irish Theological Quarterly* Dec 1975
* George Botterill and Peter Carruthers, 'The Philosophy of Psychology', Cambridge University Press (1999), p3
* The Hon. Sir John Laws, 'The Limitations of Human Rights', [1998] P. L. Summer, Sweet & Maxwell and Contributors, p260
* 

## Viungo vya nje
* *Dictionary of the History of Ideas*: Academic Freedom 
* The Center for Cognitive Liberty & Ethics - a network of scholars elaborating the law, policy and ethics of freedom of thought
* John Bagnell Bury (1861-1927) A History of Freedom of Thought - E-book online (Copyright expired)

Jamii:Haki za binadamu
Jamii:Maadili
Ndoto ya chumba chekundu

wa kumwonyesha Xu Baozhuan, mnamo 1810]],

***Ndoto ya Chumba Chekundu*** ni riwaya kutoka nchini China iliyotungwa katikati ya karne ya 18. Inahesabiwa kati ya riwaya 4 muhimu zaidi katika fasihi ya China. Mwandishi wake alikuwa Cao Xueqin (kwa Kichina: 曹雪芹).  

Riwaya inasimulia habari za familia ya kikabaila ya Jia, mafanikio na hatimaye anguko lao. 

Kenye kitovu cha masimulizi iko hadithi ya Jia Baoyu anayelelewa katika nyumba ya wazazi matajiri. Ana maisha mema bila mahangaiko kuhusu riziki zake; hahitaji kufanya kazi. Lakini haridhiki na maisha na hatimaye anaachana na dunia na kuwa mtawa.

Uhusiano wake na wanawake walio muhimu maishani mwake unasimuliwa kwa upana. Kutokana na nafasi kubwa ambayo wanawake wanapewa, riwaya hii imeitwa ya kifeministi. 

Watendaji wengi wa riwaya wanaonyeshwa wakiwa vijana na hivyo kitabu hiki kilipendwa sana na vijana wa China kabla ya mapinduzi ya utamaduni.

Lugha ya *Ndoto ya Chumba Chekundu* ilikuwa lugha ya kawaida jinsi watu walivyosema kati yao, si lugha iliyotazamiwa kuwa sanifu wakati ule ambayo haikutumiwa katika majadiliano.

## Kujisomea
;Kwa jumla
* C.T. Hsia, Ch VII, "The Dream of the Red Chamber," in *The Classic Chinese Novel: A Critical Introduction* (1968; rpr. Ithaca, NY: East Asia Program, Cornell University, Cornell East Asia Series,  1996.  ISBN  1885445741), pp.&nbsp;245–297..
* 
* Anthony Yu, "Dream of the Red Chamber," in Barbara Stoller Miller, ed., *Masterworks of Asian Culture* (Armonk, NY: M.E. Sharpe), pp.&nbsp;285–299.

;Utafiti wa kiundani
* 
* Zaifu Liu, Yunzhong Shu, *Reflections on Dream of the Red Chamber*** **(Amherst, N.Y.: Cambria Press,  2008).** **
* Andrew H. Plaks, *Archetype and Allegory in the "Dream of the Red Chamber"*** **(Princeton, NJ Princeton University Press,  1976).** ** Reprinted: (Ann Arbor: U.M.I. Books on Demand,  Reprint,  1993).
* Shih-Ch'ang Wu, *On the Red Chamber Dream: A Critical Study of Two Annotated Manuscripts of the 18th  Century*** **(Oxford: The Clarendon Press,  1961).** **
* Chi Xiao, *The Chinese Garden as Lyric Enclave: A Generic Study of the Story of the Stone*** **(Ann Arbor, MI: Center for Chinese Studies Publications,  2001).** **
* 
* Ruchang Zhou,  Edited by Ronald R. Gray, Mark S. Ferrara, *Between Noble and Humble: Cao Xueqin and the Dream of the Red Chamber*** **(New York: Peter Lang,  2009).** **Translated by Liangmei Bao and Kyongsook Park. ISBN 978-1-4331-0407-7 Google Book (link)

## Viungo vya nje
* Guide to Reading "Dream of the Red Chamber." 
* Zhang Xiugui, CliffsNotes. Summary and notes.
* Richard Smith (Rice University) *Dream of the Red Chamber* Outline of Vol I of *Story of the Stone*, with comments.
*Article on China Central Television Program about Red Chamber – China Daily.  Raymond Zhou. November 12, 2005.
Kikorana

**Kikorana** ni lugha ya Khoisan nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wakorana. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kikorana tena ingawa idadi ya Wakorana imehesiabiwa mwaka wa 1972 kuwa watu 10,000 lakini wote wameacha lugha yao na kutumia lugha nyingine badala ya Kikorana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikorana kiko katika kundi la Kinama.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikorana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikorana 
*lugha ya Kikorana katika Glottolog
*lugha ya Kikorana kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Nyigu

**Nyigu** wa kweli ni wadudu wa nusuoda Apocrita katika oda Hymenoptera walio na kiuno chembamba sana na kutokuwa nyuki au sisimizi. Spishi za nusuoda nyingine, Symphyta, huitwa nyigu-msumeno na hazina kiuno chembamba. Nyigu wa kweli wote ni mbuai au vidusia lakini ni lava tu ambao hula mawindo au mwathirika. Nyigu wapevu hula mbochi, mbelewele au vitu vingine vyenye sukari. Nyigu mbuai hukamata wadudu (viwavi mara nyingi) au arithropodi wengine. Huwaweka katika tundu ardhini au katika muundo wa matope au katika sega la “karatasi” baada ya kuwapooza kwa sumu katika ganglioni kuu. Halafu nyigu hulitaga yai juu ya mdudu aliyekamatwa. Huyu aendelea kuwa hai na kwa hivyo lava wa nyigu akitoka kwenye yai anapata chakula kisichooza. Hata mdudu bila bahati afa tu akiwa ameliwa takriban kabisa. Jambo la nyigu vidusia linafanana lakini nyigu hawa huacha mwathirika ambapo alimpata. Hutaga yai au mayai juu au ndani yake na lava wakitoka kwenye mayai wanaanza kula mwathirika. Kwa sababu ya mwenendo huu nyigu vidusia hutumika sana kwa kufanya udhibiti wa kibiolojia dhidi ya visumbufu.

Kinyume na nyigu wengine spishi za familia Chalcidae (nyigu-kidutu) husababisha vidutu kwa majani ya mimea na lava hula tishu yao. Spishi jamaa za familia Agaonidae (nyigu-makuyu) huyataga mayai yao katika ovari za maua ya mikuyu.

Kuna majina mbalimbali kwa makundi ya nyigu, kama vile: bunzi, dondora, mavu, nyigu-kidutu, nyigu-makuyu na uvi.

## Picha

Sphecidae in Seringveld, b.jpg|Apoidea (*Prionyx kirbyi*)
Ceraphonidae.jpg|Ceraphronoidea (spishi isiyotambuliwa)
Chalcis sp.JPG|Chalcidoidea (*Chalcis myrifex*)
Chrysis ignita 02.JPG|Chrysidoidea
Cynips sp beentree.jpg|Cynipoidea (*Cynips quercusfolii*)
Evania appendigaster.jpg|Evanioidea (*Evania appendigaster*)
Aritranis longicauda F.jpg|Ichneumonoidea (*Aritranis longicauda*)
Telenomus sp (1) (cropped).jpg|Platygastroidea (*Telenomus* sp. wakitoka kwa mayai ya kidusiwa)
Exallonyx.ligatus.-.lindsey.jpg|Proctotrupoidea (*Exallonyx ligatus*)
Taeniogonalos gundlachii.jpg|Trigonaloidea (*Taeniogonalos gundlachii*)
Polistes nympha, female.jpg|Vespoidea (*Polistes nimpha* juu ya sega lake)

Jamii:Nyigu na jamaa
Kasimwelekeo

**Kasimwelekeo** (pia **velositi** kutokana na Kiingereza *velocity*) ni kipimo cha kasi ya mwendo wa kitu kuelekea mahali fulani.  

Katika fizikia kasimwelekeo inataja muda unaohitajika kupeleka kitu kutoka mahali pamoja kwenda mahali pengine. Kwa hiyo ni kipimo kinachounganisha habari mbili yaani kasi na mwelekeo. Kipimo cha aina hii huitwa kipimo vekta.

Kwa mfano gari linaelekea kusini kwa kasi ya 70 km/h. Habari hizi kwa pamoja ni kasimwelekeo. 

:\text{kasimwelekeo} = \frac\text{uondoshaji}\text{muda} + mwelekeo.

Kama kitu kinazunguka kwenye duara mara moja na kufikia pale kilipotoka hakikuondoshwa. Kwa hiyo uondoshaji wake ni = sifuri na hivyo hata kasimwelekeo ni sifuri. Hii ni tofauti na kasi ya kitu kile katika mwendo wa kuzunguka.

Kasimwelekeo ni lazima iwe na mwelekeo pia.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Physicsclassroom.com, Speed and Velocity
*Introduction to Mechanisms (Carnegie Mellon University)
Ulezi

thumb|Ulezi
**Ulezi** ni mbegu ya mlezi au mwele, aina ya nafaka ambayo hulimwa katika sehemu zenye hali ya ukame, hasa katika Ulimwengu wa Tatu.

## Matumizi ya ulezi
Unga wake hutumika kutengenezea ugali, uji na kadhalika, hasa kwa wagonjwa.

Pia unatumika kama chachu kutengeneza aina mbalimbali za pombe.

Jamii:Nafaka
Jamii:Chakula
Jamii:Vinywaji
Kinghuki

**Kinghuki** (pia **Kinǀuu** au **Kinǁng**) ni lugha ya Khoisan nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wanghuki. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kinghuki imehesabiwa kuwa watu 12 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinghuki kiko katika kundi la Kituu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinghuki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinghuki 
*lugha ya Kinghuki katika Glottolog
*lugha ya Kinghuki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Kigende

**Kigende** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wagende. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kigende imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigende iko katika kundi la Kigorokan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigende kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigende 
*lugha ya Kigende katika Glottolog
*lugha ya Kigende kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Dola la Rakhaing

**Dola la Rakhaing** (pia **Arakan**) ni dola ndani ya taifa ya Myanmar (Burma)  lililopo kwenye pwani la magahribi la nchi hii. Inapakana na Bangladesh.

Lina eneo la kilomita za mraba 36,762 na wakazi 3,118,963. Makao makuu yapo mjini Akjab unaoitwa pia Sittwe. Milima ya Arakan inafikia kimo cha mita 3,063 metres kwenye Victoria Peak. Baharii kuna visiwa vikubwa kadhaa.

Wakazi wa Rakhaing ni kutoka vikndi viwili hasa. Warakhaing wako wengi katika kusini. Katika kaskazini karibu na mpaka wa Bangladesh na kwenye pwani wakazi wengi ni Rohingya. Kuna pia makabila madogomadogo hasa mlimani wa nasaba na lugha tofauti.

Warakhaing ni Wabuddha wanatumia lugha iliyo karibu na Kiburma. Warohingya ni Waislamu na lugha yao ni karibu na Kibengali.  Miaka ya nyuma kulikuwa na mapigano kati ya vikundi hivi viwili. Kuna ubaguzi mkali dhidi ya Warohingya wakishtakiwa eti si wananchi kweli bali wahamiaji kutoka Bara Hindi. Tangu 1983 waliondolewa uraya wa Burma wengi wamekuwa wakimbizi.
Mkuyu

**Mikuyu** ni miti ya jenasi *Ficus*. Kwa kawaida hiyo ni miti mikubwa. Maua, na hivyo matunda pia, huota kutoka shina na matawi makubwa. Matunda huitwa makuyu. 

Kuna kadiri ya spishi 800 za mikuyu. Mkuyu unaopandwa na ambao matunda yake huliwa sana, una jina lake: mtini, na matunda yake matini. 

Makuyu si matunda halisi. Tabaka la nje ni sehemu ya tawi iliyojifunga katika tufe na huitwa sikonio (syconium). Mkabala na kikonyo kuna tundu dogo liitwalo ostioli. Maua yamo upande wa ndani wa ukuta wa sikonio. Uchavushaji wa maua hufanyika na nyigu wadogo sana (nyigu-makuyu). Jike la nyigu, ambao ametoka kwenye sikonio nyingine na amepambwa na chavua, aingia kupitia tundu dogo kwa nguvu akipoteza mabawa yake. Halafu ataga mayai katika ovari za maua na sawia achavusha stigma. Baada ya kutoka kwenye mayai lava wala tishu za maua. Madume wakiwa wamekuwa wapevu hawana mabawa na wapanda majike tu. Halafu watoboa tundu katika sikonio ili kuacha majike watoke na baadaye madume wafa. Kila spishi ya mkuyu ana spishi yake (au zake) ya (za) nyigu maalum.

## Katika Biblia
Nabii Amosi alikuwa analima mikuyu (Am 7:12-15), lakini mti huo umepata umaarufu kutokana na Zakayo kupanda juu yake ili kumuona Yesu akipita mjini Yeriko (Lk 19:1-10).

## Spishi zilizochaguliwa
* *Ficus benghalensis*, Mkuyu Baniani (Banyan)
* *Ficus benjamina*, Mkuyu Mwinamo (Weeping fig)
* *Ficus bussei*, Mkuyu Mtamba (Zambezi fig)
* *Ficus carica*, Mtini (Common fig)
* *Ficus elastica*, Mkuyu Mpira (Rubber fig)
* *Ficus exasperata*, Mkuyu Msasa (Forest sandpaper fig)
* *Ficus lingua*, Mkuyu Mkechere (Boxwood fig)
* *Ficus natalensis*, Mkuyu Mlandege au Arabi (Barkcloth fig)
* *Ficus sur*, Mkuyu Mwangajo (Cape fig)
* *Ficus sycomorus*, Mkuyu Chivuzi (Sycomore fig)
* *Ficus tremula*, Mkuyu Mvumo (Quiver-leaf fig)

## Picha

Ficus sur, vars loof, Springside NR.jpg|Mwangajo: majani
Ficus sur, besemtrosse, b, Pretoria NBT.jpg|Mwangajo: makuyu mtini
Ficus sur, gebarste vrug, Jan Celliers Park.jpg|Mwangajo: kuyu lililopasuka
Ceratosolen capensis op Ficus sur, Jan Celliers Park, c.jpg|Nyigu-makuyu juu ya kuyu la mwangajo

Jamii:Mforosadi na jamaa
Jamii:mimea ya Biblia
Warohingya

350px|thumbnail|Wakimbizi Warohingya mwaka 2012
**Warohingya** ni kundi lenye utamaduni wa Kiislamu katika Myanmar (Burma) ya magharibi linaloishi katika Dola la Rakhaing (Arakan) nchini Myanmar (Burma) hasa. Makundi mengine kutoka kwao wako pia nchini Bangla Desh. Wanaongea lugha ambalo ni karibu na Kichittagong na Kibengali.

Kwao nyumbani hawakubaliwi kama wazalendo iandaiwa ya kwamba walihamia hapa kutoka Bara Hindi hasa wakati wa Uhindi wa Kiingereza. Tangu 1983 waliondolewa uraia wa Burma. Kulikuwa na mawimbi ya mashambulio kutoka majirani yao ya Kiburma.

Mnamo mwaka 2013 takriban Rohingya 735,000 walikadiriwa wakiishi nchini Myanmar (Burma) hasa katika kaskazini ya mkoa na kwenye sehemu za pwani. Hapo ni asilimia 80-98 za wakazi. Zaidi ya milioni 1 wamekadiriwa kuishi nje ya nchi, wengi wakiwa wakimbizi.

Taasisi za kimataifa zimesema kuwa Warohingya wako kati ya vikundi wa watu wanaoteswa zaidi duniani.

Mwaka wa 2015, hali ya kusikitisha ya wakimbizi Warohingya kwenye bahari ya Kihindi iliripotiwa kipana na vyombo vya habari vya kimataifa.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* *Rohingya ,* makala ya K. M. Mohiuddin katika *Banglapedia*
* *A Short Historical Background of Arakan makala katika *Rohingya Times,* 2003 (Internet Archive)
* *Myanmar: The Rohingya Minority: Fundamental Rights Denied ,* Taarifa ya *Amnesty International,* 18. Mai 2004
* *rohingya.org,* Tovuti ya *Arakan Rohingya National Organization*
* Tovuti ya *Kaladan Press Network''

### Kujisomea 
*
*
*
*
*
*
*
* 
* 
* 
* "Burma's Western Border as Reported by the Diplomatic Correspondence(1947 - 1975)"  by Aye Chan
 
Jamii:Watu wa Myanmar
Simon Msuva

**Simon Happygod Msuva** (alizaliwa 3 Desemba 1993 jijini Dar es Salaam, Tanzania) ni mchezaji wa kandanda ambaye anacheza nafasi ya winga mshambuliaji katika timu  ya Al Jadida kutoka nchini Moroko . 

Msuva ni mfungaji bora wa Ligi kuu ya Vodacom Tanzania Bara kwa msimu wa 2014-2015: Alifunga magoli kumi na saba. Mwaka 2016-2017 aliibuka tena mfungaji bora akiwa na magoli kumi na nne. Pia alikuwa mfungaji bora katika Kombe la Mapinduzi lililofanyika mwaka 2015 akifunga magoli manne.

Bwana Msuva amewahi kufanyiwa majaribio katika klabu inayoshiriki ligi kuu ya Afrika Kusini ambayo ni Bidvest na majaribio hayo akaweza kufanikiwa lakini kilabu yake ya Young Africans Sc waligoma kumuuza winga huyu kutokana na makubaliano na timu hiyo.

Mwanzoni mwa mwaka wa 2017 aliingia mkataba  kuchezea na klabu ya Al Jadida ya nchini Moroko.

## Timu alizowahi kuchezea
Azam FC 2010-2011
Moro United 2011-2012
Young Africans SC 2012-2017

Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu kutoka Dar es Salaam
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Merir

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Merir
**Merir** ni kisiwa cha Palau. Kiko upande wa Kusini-Mashariki wa kisiwa cha Pulo Anna. Eneo la kisiwa ni 0.9 km². Kuna kijiji kimoja tu kisiwani ambacho huitwa Melieli. Mwaka wa 2000 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa watano tu. Watu wakaao kisiwani kwa Merir huongea Kisonsorol.

Jamii:Visiwa vya Palau
Tobi

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Tobi mnamo mwak 1971 
**Tobi** ni kisiwa cha Palau. Kiko upande wa Kusini-Magharibi wa kisiwa cha Merir. Eneo la kisiwa ni 0.85 km². Idadi ya watu kisiwani ni takriban 30 tu. Watu wakaao kisiwani kwa Tobi huongea Kitobian.

Jamii:Visiwa vya Palau
Orodha ya lugha za Namibia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Namibia:

*Kiafrikaans
*Kidiriku
*Kifwe
*Kihaiǁom
*Kiherero
*Kiingereza
*Kijerumani
*Kijuǀ’hoan
*Kikhoekhoe
*Kikhwe
*Kikuhane
*Kikung-Ekoka
*Kikwambi
*Kikwangali
*Kikwanyama
*Kilozi
*Kimashi
*Kimbalanhu
*Kimbukushu
*Kinaro
*Kindonga
*Kisekele
*Kitotela
*Kitswana
*Kiǃxóõ
*Kiyeyi
*Kizemba

## Tazama pia
*Namibia
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/NA

*
Namibia
Toi

[300px|thumbnail|[Gololi (hapa za kioo) ni vichezeo vinavyopendwa kote duniani]]
**Toi** *(ing. toy)*, pia **kichezeo** ni kitu cha kuchezea, hasa kwa watoto.

Mifano yake ni mwanasesere, mpira au gololi. Lakini si watoto pekee wanaotumia toi hutumiwa pia na watu wazima au wanyama. Kwa mfano paka hupenda kucheza kwa mpira.

Katika mazingira ya kijadi watoto wanatumia vitu vinavyopatikana kiasili kama mawe na mafimbo. Halafu wanatumia udongo wa kushikana (kama udongo wa mfinyazi) na kufinyanga vidoli. 

Mahali pengi wazazi waliwatengenezea watoto toi za aina mbalimbali. Watoto walipewa pia au kujitengenezea vifaa vidogo vya kufanana na vifaa vya wtu wazima. Mifano ni pinde na mishale midogo, au sufuria za kuiga shughuli za wakubwa.

Katika mazingira ya mjini watu walianza kutengeneza toi na kuziuza. 

Katika utamaduni wa Ugiriki ya Kale ilikuwa kawaida ya kwamba watoto walitoa vichezeo kama sadaka kwa miungu kwenye hekalu wakati wa kubalehe kama ishara ya kwamba wamekuwa wakubwa sasa.

Katika mazingira ya kisasa toi zimekuwa biashara kubwa. Hutengenezwa viwandani na kupelekwa kote duniani. Kwa mfano huko Marekani  biashara ya vitu vya kuchezea ilikuwa na thamani ya bilioni 22.9 za dolar za Marekani. Asilimia 88 za biashara hii ilikuwa kwa watoto wenye umri wa miaka 0–11. Asilimia 75% za vichezeo vyote vilivyouzwa Marekani vilitengenezwa huko China. 

## Picha za toi 

File:Little horse on wheels (Ancient greek child's Toy).jpg|Doli ya farasi mwenye magurudumu, kichezeo cha Ugiriki ya Kale
File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Houten_autobus_kinderspeelgoed_TMnr_4444-1.jpg|Basi ya ubao kwa kuchezea
file:Poupée Turkana-Kenya.jpg|Doli kutoka Turkana, Kenya
File:LEGO-01.jpg|Matofali ya plastiki ya Lego

## Marejeo 
Jamii:Burudani
Jamii:Uchumi
Mforosadi

**Miforosadi** (pia **mifurusadi**) ni miti ya jenasi *Morus* katika familia Moraceae. Kwa kawaida miti hii si mikubwa sana. Matunda yao huitwa maforosadi na yale ya spishi kadhaa huliwa sana duniani. Majani ya mforosadi mweupe, na spishi nyingine pia, hutumika kwa kulisha viwavi wa nondo wa hariri.

## Spishi
* *Morus alba*, Mforosadi Mweupe (White mulberry)
* *Morus australis*, Mforosadi wa Uchina (Chinese mulberry)
* *Morus cathayana*, Mforosadi wa Uchina Kaskazini
* *Morus celtidifolia*, Mforosadi wa Teksas (Texas mulberry)
* *Morus indica*, Mforosadi wa Uhindi (Indian mulberry)
* *Morus insignis*, Mforosadi-misitu (Forest mulberry)
* *Morus japonica*, Mforosadi wa Japani (Japanese mulberry)
* *Morus liboensis*, Mforosadi wa Libo
* *Morus macroura*, Mforosadi Matunda-marefu
* *Morus mesozygia*, Mforosadi wa Afrika (African mulberry)
* *Morus mongolica*, Mforosadi wa Mongolia
* *Morus nigra*, Mforosadi Mweusi (Black mulberry)
* *Morus notabilis*, Mforosadi ???
* *Morus rubra*, Mforosadi Mwekundu (Red mulberry)
* *Morus serrata*, Mforosadi wa Himalaya (Himalayan mulberry)
* *Morus trilobata*, Mforosadi ???
* *Morus wittiorum*, Mforosadi ???

## Picha

小葉桑.jpg|Majani ya mforosadi wa Uchina
WhiteMulberry.JPG|Maforosadi meupe
Шелковица (Morus).JPG|Maforosadi meusi
Mulberry1.jpg|Maforosadi marefu

Jamii:Mforosadi na jamaa
Kifwe

**Kifwe** ni lugha ya Kibantu nchini Namibia inayozungumzwa na Wafwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kifwe nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 10,200. Pia kuna wasemaji nchini Zambia na BotswanaKufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifwe iko katika kundi la K40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kifwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kifwe 
*lugha ya Kifwe katika Glottolog
*lugha ya Kifwe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Zambia