open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rafika Chawishe

**Rafika Chawishe** ni mwanaharakati mahiri wa haki za watoto, mwigizaji wa jukwaani na filamu, na pia yeye ni mkurugenzi wa makala za sanaa ya video na makala ya tamthilia. Kama mwanaharakati, amefanya kazi kubwa kwa watoto wakimbizi wasio na wazazi katika kituo cha kwanza cha mapokezi kilichopo kwenye kisiwa cha Lesvos, Moria nchini Ugiriki.

Kama mwigizaji, ameigiza katika filamu iliyoshinda tuzo ya A. AVRANAS Miss Violence, iliyotayarishwa na *Faliro House Productions S.A*. Kwa sasa, anaonekana katika filamu ya *Dance fight, love die* iliyotayarishwa na Asteris Koutoulas kuhussu Mikis Theodorakis, ambapo anacheza  jukumu dogo la Melina Merkouri. Filamu hiyo ilichaguliwa kushiriki katika mashindano rasmi la Tamasha la Kimataifa la Filamu la Hoff. Jukwaani, ameigiza sehemu nyingi katika maonyesho ya Ukumbi wa Kitaifa kama vile Tamasha la Athens, ukumbi wa michezo wa kale wa Epidavre n.k. Tunaweza kutaja kwa mifano dhahiri kama vile sehemu ya "Solange" katika tamthilia ya Maids of Jean Genet iliyoongozwa na mkurugenzi mwingereza Bruce Myers, mke myahudi wa B. Brecht iliyoongozwa na F. Papadodima na sehemu ya mwanaume aliyebadili jinsia Eidrian/Fiona kwenye tamthilia ya Rotterdam na Jon Brittain.

## Marejeo 
Jamii:WikiGap JWK 2026
Jamii:Wanaharakati wanawake
Saffron Aldridge

**Saffron Aldridge** (alizaliwa 1968) ni mwanaharakati, mwandishi wa habari, na mwanamitindo kutoka Uingereza. Akiwa na umri wa miaka kumi na sita, alipata umaarufu akiwa anafanya kazi kwa Ralph Lauren katika miaka ya 1990. Ndugu zake ni pamoja na mpiga picha wa mitindo anayeitwa Miles Aldridge na dada zake wa kambo Lily Aldridge na Ruby Aldridge ni wanamitindo.

## Maisha ya Awali 
Alizaliwa eneo la Parliament Hill, kaskazini mwa jiji la London. Wazazi wake Saffron ni Alan Aldridge na Rita Farthing. Kuanzia umri wa miaka 13 hadi 16, alifanya kazi katika soko la Camden Lock. Alimfahamu msichana aliyefanya kazi kwenye kibanda ambaye alikuwa pamoja na wakala wa uanamitindo wa Take Two, ndipo siku moja aliamua kwenda pamoja naye na wakamchukua rasmi.

## Kazi 
Aldridge alianza  uanamitindo akiwa na umri wa miaka kumi na sita akivaa vito vya mapambo kwa ajili ya jarida linaloitwa Uwanja.

Akiwa na umri wa miaka 17, alipata bahati ya kushiriki katika kampeni ya Ralph Lauren kama mtu wa nyongeza kwa sababu rafiki yake alimjua Bruce Weber, ambaye alikuwa akipiga kampeni hiyo. Kutokana na hivyo aliweza kupewa mkataba wake wa kwanza na Ralph na kuanzia hapo, Aldridge alipata umaarufu kama sura ya zamani ya Ralph Lauren. Wanamitindo Lily na Ruby Aldridge ni dada zake wa kambo kutoka ndoa ya pili ya Alan huko Los Angeles.

## Marejeo 
Jamii:WikiGap JWK 2026
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Wanaharakati wanawake
Jamii:wanamitindo wa Uingereza
Cristóbal Hernández de Quintana

**Cristóbal Hernández de Quintana** (1651–1725) alikuwa mchoraji wa sanaa ya Baroque kutoka Hispania, na anachukuliwa kuwa mwakilishi mashuhuri zaidi wa uchoraji wa mtindo wa Baroque katika Visiwa vya Canary.

## Wasifu 
Alizaliwa La Orotava (Tenerife) akiwa mtoto aliyezaliwa nje ya ndoa wa familia tajiri kutoka mji jirani wa Los Realejos. Cristóbal Hernández alipokelewa na kulelewa na mwanamke mchanganyiko wa asili (mulatta).

Kwa tarehe isiyojulikana, alihamia Las Palmas de Gran Canaria, ambako tarehe 15 Juni 1671 alimuoa María Pérez de Vera. Mwaka mmoja tu baadaye, akiwa na umri wa takribani miaka ishirini na kitu, tayari alikuwa ameanzisha warsha yake na kuanza kufundisha wanafunzi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1651
Jamii:Waliofariki 1725
Jamii:Wachoraji wa Hispania
Aissata Mariama Soumah

**Aissata Mariama Soumah** ni mwanasiasa kutoka nchini Guinea.

Soumah ni mjumbe wa Baraza la Kitaifa la Mpito, ambalo ni chombo cha mpito cha kutunga sheria cha Jamhuri ya Guinea.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Guinea
Jamii:Wanawake wa Guinea
Akua Sena Dansua

thumb|Akua Sena Dansua
**Akua Sena Dansua** (alizaliwa tarehe 23 Aprili 1958) ni mshauri mzoefu wa vyombo vya habari na mawasiliano wa Ghana, mwanasiasa na mtaalamu wa utawala na uongozi.

## Maisha ya awali na elimu
Dansua alizaliwa Hohoe katika Wilaya ya Manispaa ya Hohoe katika Mkoa wa Volta tarehe 23 Aprili 1958. Familia yake inatokea Botoku, pia katika Mkoa wa Volta. Alianza elimu yake ya msingi katika shule ya Kadjebi-Akan Local Authority Experimental Primary and Middle School. Kisha aliendelea na elimu yake ya sekondari katika Shule ya Mawuli mjini Ho, makao makuu ya Mkoa wa Volta.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Emma Chelius

**Emma Chelius** (alizaliwa 2 Agosti 1996) ni mwogeleaji kutoka Afrika Kusini. Alishiriki katika mashindano ya wanawake wa mita 50 freestyle katika Kombe la Dunia la Maji la 2017. Mwezi mmoja baadaye, alishiriki katika Summer Universiade iliyofanyika Taipei na kufuzu kwa nusu-fainali za wanawake wa mita 50 freestyle, ambapo alimaliza nafasi ya 14 kwa jumla. Alimaliza nafasi ya 33 katika mita 100 freestyle na nafasi ya 24 katika mita 50 butterfly. Baada ya hayo, Chelius alirudi Stellenbosch kumaliza mwaka wake wa mwisho wa masomo.

## Wasifu 
Alishiriki katika Freestyle ya wanawake ya mita 50 katika Mashindano ya World Aquatics ya 2017. Mwezi mmoja baadaye, alishiriki katika *Summer Universiade* iliyofanyika Taipei na kufuzu kwa nusu fainali ya freestyle ya Wanawake ya mita 50, ambapo alimaliza kwa ujumla katika nafasi ya 14. Akimaliza katika nafasi ya 33 katika freestyle ya mita 100 na ya 24 katika butterfly ya mita 50, Chelius alirudi Stellenbosch kumaliza mwaka wake wa mwisho wa masomo.

Mwaka wa 2018, Chelius alishiriki katika Michezo ya Jumuiya ya Madola iliyofanyika Gold Coast, Australia. Chelius alifuzu kwa nusu fainali katika matukio 3, freestyle ya mita 50, freestyle ya mita 100 na butterfly ya mita 50. Katika nusu fainali ya mita 50 ya freestyle, Emma aliogelea kwa muda sawa na mwogeleaji huyo wa Cyprus kwa nafasi ya 10. Hii ilisababisha ushindi wa pili wa akiba, ambao Emma alishinda katika dakika 25.5, muda ambao hapo awali ungefuzu kwa fainali. Mnamo 2019, aliiwakilisha Afrika Kusini kwenye Michezo ya Afrika ya 2019 iliyofanyika Rabat, Morocco. Mnamo Aprili 2021, alihitimu kuiwakilisha Afrika Kusini katika Olimpiki ya Majira ya Joto ya 2020. katika mtindo wa bure wa Wanawake wa mita 50. Kuogelea kwa muda wa kufuzu wa 24.72 asubuhi, Emma aliweka rekodi mpya ya muda wa Afrika Kusini na kumaliza wa kwanza katika fainali baadaye siku hiyo.

Katika Mashindano ya Kitaifa ya Kuogelea ya Afrika Kusini 2022, Chelius alifuzu kwa Mashindano ya Dunia ya Majini ya 2022 katika mbio za mita 50 za freestyle na mita 100 za freestyle. Aliteuliwa katika timu ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya 2022 mwezi uliofuata. Alishika nafasi ya 22 katika Freestyle ya mita 100 katika Mashindano ya Dunia kwa muda wa sekunde 55.39. Kwa ajili ya kipindi cha awali siku ya freestyle ya mita 100, alikuwa mwogeleaji pekee wa bwawa kushindana katika tukio lolote linalowakilisha Afrika Kusini. Katika utangulizi wa Freestyle ya mita 50, alipata muda wa sekunde 24.87, akiogelea ndani ya robo sekunde ya rekodi ya Afrika Kusini katika tukio hilo, na kufuzu kwa nusu fainali iliyoshika nafasi ya saba. Akiogelea kwa sekunde 24.87 katika nusu fainali pia, alishika nafasi ya tisa katika tukio hilo, akiwa nyuma ya sekunde moja tu ya kufuzu kwa fainali ya nane Julie Kepp Jensen ya Denmark.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1996
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Afrika Kusini
Anique Chantal Kembazanany

**Anique Chantal Kembazanany** ni mwanasiasa kutoka Madagaska.Alikuwa mjumbe wa Bunge la Taifa la Madagaska baada ya uchaguzi wa bunge wa mwaka 2007. Alichaguliwa kama mjumbe wa chama cha Tiako na anawakilisha jimbo la Farafangana.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Madagaska
Jamii:Wanawake wa Madagaska

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Viongozi wa Afrika
Said Andrus

**Said Adrus** (alizaliwa 1958) ni msanii wa Uingereza wa fani mbalimbali aliyezaliwa Uganda.  Adrus ameishi Uingereza, Uswizi, na nchi nyingine  Ulaya.

Adrus alizaliwa na wazazi Waislamu wa Kigujarati mwaka wa 1958 Kampala, Uganda,katika eneo ambalo wakati huo lilijulikana kama British East Africa. Familia yake ilikuwepo kwa kuwa sehemu ya mradi wa ukoloni wa Uingereza wa kuhamisha watu wa Asia ya Kusini hadi Afrika Mashariki ili kujenga reli.  Kisha walihamia Uswizi, ambako bado wanaishi. Adrus kisha alihamia Uingereza, kutokana na Idi Amin kuwafukuza wazao wa vibarua wa Kigujarati, ambao wengi wao walihamia Uingereza.

## Marejeo 
Jamii:Wanaume wa Afrika
Jamii:Waliozaliwa 1958
Jamii:Wasanii wa Uingereza
Jamii:Watu walio hai
Agnes Kavindu

**Agnes Kavindu Muthama** ni mwanasiasa wa Kenya ambaye kwa sasa anahudumu kama Seneta wa Machakos. Alichaguliwa kupitia chama cha Wiper kuhudumu kama Seneta wa Kaunti ya Machakos tarehe 19 Machi 2021. Pia aliwahi kufanya kazi katika Bodi ya Huduma ya Maji ya Tanathi kuanzia mwaka 2018 hadi 2021. 

## Maisha yake 
Alikuwa mke wa zamani wa aliyekuwa Seneta wa Machakos, Johnson Mutha. Mwaka 2018, alihudhuria Outreach International Bible College na kuhitimu Shahada yake.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Wanawake wa Kenya
Ahmed Umar

**Ahmed Umar** (Msanii)
Ahmed Umar (kwa Kiarabu: أحمد عمر; alizaliwa Februari 10, 1988) ni msanii wa maonyesho na mwanaharakati wa haki za LGBT mwenye asili ya Sudan na Norway.Alilelewa katika familia ya Kisufi yenye msimamo wa kihafidhina nchini Sudan na baadaye alikimbilia Norway kama mkimbizi wa kisiasa mwaka wa 2008 kutokana na mwelekeo wake wa kijinsia.Kazi zake za sanaa zinachanganya utamaduni wa Sudan (kama vile Mafarao Weusi wa Ufalme wa kale wa Kush) na ushawishi wa nchi za Magharibi. Alishirikishwa katika filamu ya maandishi ya mwaka 2020 iitwayo The Art of Sin.

= Maisha na Kazi ya Ahmed Umar =

### Maisha ya Awali na Elimu 
Ahmed Umar alizaliwa Sudan kwa wazazi Siddig na Zeinab Umar, akiwa mdogo kuliko ndugu watano.Alipata elimu yake huko Makka, Saudi Arabia, ambapo alianza kutambua hisia zake kwa wavulana wenzake. Baadaye alirejea Sudan kwa masomo ya juu kabla ya kuhamia Norway.Nchini Norway, alihitimu shahada ya kwanza ya sanaa ya uchapishaji (Printmaking) mwaka 2014 na baadaye shahada ya uzamili (Master’s degree) katika Sanaa Nzuri kutoka Chuo cha Kitaifa cha Sanaa cha Oslo (Oslo National Academy of the Arts).

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1988

Jamii:Waandishi
Beatrice Nkatha

**Beatrice Nkatha Nyaga** (Desemba 1957 – 17 Oktoba 2024) alikuwa mwanasiasa wa Kenya kutoka Chama cha Jubilee.

Nkatha alikuwa Mwakilishi wa Wanawake katika Bunge la Kenya kuanzia mwaka 2013 hadi 2022.Mwaka 2023 Nkatha aliteuliwa kuwa Katibu Mkuu wa Utawala  katika Wizara ya Hazina ya Taifa. Nkatha alifariki dunia tarehe 17 Oktoba 2024 akiwa na umri wa miaka 66.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Waliofariki 2024
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Wanawake wa Kenya
Bernard Akoi-Jackson

thumb|Picha ya Bernard Akoi-Jackson akiwa nyuma ya jukwaa akijiandaa kuzungumza katika mkutano wa TEDx Ahodwo, Kumasi.
**Bernard Akoi–Jackson** (aliyezaliwa 1979) ni msomi, msanii na mwandishi kutoka Ghana. Anajulikana kwa miradi ambayo iko katika mabadiliko endelevu. Kazi zake za sanaa mara nyingi ni za utendaji au ibada-bandia. Maandishi yake yamejikita katika maendeleo ya sanaa za kuona za Kiafrika za kisasa hasa za Ghana Anajulikana kama mcheshi wa methali (au Esu). akitumia kejeli kali kuhama kati ya sanaa za usanifu, ngoma na ushairi, video pamoja na upigaji picha. Anachanganya utambulisho wa Kiafrika baada ya ukoloni kupitia kumbukumbu za muda na zilizotengenezwa kwa dharura.

## Maisha ya Awali na Elimu
Akoi-Jackson alihudhuria elimu yake ya sekondari katika sekondari ya Presbyterian Boys. Ana Shahada ya Kwanza ya Sanaa (BFA), Shahada ya Uzamili ya Sanaa (MFA) na Shahada ya Uzamivu ya Uchoraji na Uchongaji kutoka katika Chuo cha Sanaa na Mazingira Jengwa, Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah.

## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Ghana
Pendukeni Iivula-Ithana

**Pendukeni “Penny” Iivula-Ithana** (alizaliwa tarehe 11 Oktoba 1952) ni mwanasiasa wa Namibia aliyewahi kuhudumu kama Katibu Mkuu wa SWAPO, chama tawala cha Namibia, kuanzia mwaka 2007 hadi 2012. Alikuwa mjumbe wa Bunge Maalum la Katiba la Namibia mwaka 1989 na amekuwa mbunge pamoja na mjumbe wa Baraza la Mawaziri tangu taifa hilo lilipopata uhuru mwaka 1990.

Iivula-Ithana alihudumu katika nyadhifa mbalimbali za uwaziri kwa kipindi cha zaidi ya miongo mitatu. Wadhifa wake wa mwisho wa uwaziri ulikuwa katika Wizara ya Mambo ya Ndani. Baada ya kumkosoa rais aliyekuwa madarakani, Hage Geingob, pamoja na viongozi wengine wakuu wa kisiasa mwezi Novemba 2017, aliondolewa katika Baraza la Mawaziri. Aidha, alipoteza kiti chake cha ubunge mwishoni mwa kipindi cha Bunge cha mwaka 2015–2020. 

## Maisha, elimu na uhamishoni 
Penny Iivula-Ithana alizaliwa tarehe 11 Oktoba 1952 huko Uukwandongo, Ongandjera, Ovamboland. Mwaka 1974 alilazimika kuondoka nchini Namibia na kwenda kuishi nje ya nchi kwa sababu ya mapambano ya kisiasa ya kupigania uhuru wa Namibia. Akiwa uhamishoni, alikuwa miongoni mwa wanawake wa kwanza kujiunga na Jeshi la Ukombozi la Watu wa Namibia . Pia alishiriki kikamilifu katika Umoja wa Vijana wa SWAPO na Baraza la Wanawake la SWAPO, ambapo alichaguliwa kuwa Katibu mwaka 1980.

Iivula-Ithana alipata shahada ya msingi ya masomo ya sheria mwaka 1998 na shahada ya Sheria mwaka 1999 kutoka Chuo Kikuu cha Namibia. Pia ana stashahada ya Utawala na Usimamizi wa Umma kutoka Taasisi ya Umoja wa Mataifa ya Namibia iliyoko Zambia 1979. Aidha, ana shahada ya uzamili ya Usimamizi wa Biashara kutoka Chuo Kikuu cha Kimataifa cha Usimamizi cha Namibia.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Namibia
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1952
Atang Tshikare

**Atang Tshikare**  alizaliwa mwaka **1980** ni msanii na mbunifu kutoka **Afrika Kusini.** Kazi zake zinashughulikia mada zinazohusiana na ngano za jadi na urithi wa Watswana, huku akichunguza uhusiano kati ya ufundi wa jadi na teknolojia. Mara nyingi hutumia lugha ya usanifu wa kienyeji, zoomofia (umbo la wanyama), biomofia (umbo la viumbe hai), na mandhari ya Afrika.

## **Wasifu** 
Tshikare alizaliwa mjini Bloemfontein, Afrika Kusini mwaka 1980. Baba yake alikuwa mwanaharakati dhidi ya mfumo wa ubaguzi wa rangi (Apartheid) na mchoraji wa vielelezo.

Anaishi na kufanya kazi mjini **Cape Town**. Utendaji wake wa kisanaa unahusisha nyanja za ufundi, ubunifu, na sanaa za maonesho (fine art).[Amefanya kazi kwa kutumia vifaa kama shaba (bronze), kauri, mawe, na mbao, na amechunguza mbinu za jadi za ufundi, pamoja na uundaji changamano wa kidijitali, akichanganya mbinu za kuiga haraka (rapid prototyping) na teknolojia za uchapishaji wa 3D

## Marejeo 
Jamii:Afrika Kusini
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanaharakati wa Afrika Kusini
Christine Ombaka

**Christine Ombaka Oduor** ni mwanasiasa wa Kenya kutoka chama cha Orange Democratic Movement.

## Elimu
Ombaka amehitimu kutoka katika taasisi zifuatazo:

* Chuo kikuu cha kimataifa cha Isles
* Chuo Kikuu cha Lancaster
* Chuo Kikuu cha Nairobi

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Abrah Comfort Rosemond

**Abrah Comfort Rosemond** (alizaliwa 16 Julai 1960) ni mwanasiasa mwanamke kutoka nchini Ghana. Aliwahi kuwa mbunge wa Jimbo la Weija Gbawe.

## Maisha ya awali 
Alipata shahada ya awali ya MPhil (Ushauri na Uelekezi**)** kutoka Chuo Kikuu cha Cape Coast mwaka 2002

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Amerley Awua-Asamoa

**Amerley Awua-Asamoa** (alizaliwa mwaka 1956, ) ni mwanadiplomasia wa Ghana, mtendaji katika sekta ya makampuni na mashirika yasiyo ya kiserikali. Ni mwanachama wa Chama cha New Patriotic Party (NPP) cha Ghana, na aliwahi kuhudumu kama Balozi wa Ghana katika Ufalme wa Denmark kuanzia mwaka 2017 hadi 2021. Akiwa balozi, pia aliwakilisha Ghana kidiplomasia katika nchi za Ufini, Isilandi na Uswidi kwa wakati mmoja..

## Maisha na Elimu 
Amerley Ollennu alizaliwa mwaka 1956. Baba yake, Nii Amaa Ollennu, alikuwa jaji na rais wa muda wa Ghana, na mama yake, Nana Afua Frema Busia, alikuwa malkia wa Wenchi. Mjomba wake, Kofi Abrefa Busia, alikuwa Waziri Mkuu wa Ghana kutoka 1969 hadi 1972.

Amerley alisoma shule ya msingi ya wasichana ya Mmofraturo huko Kumasi, Baadaye alisoma shule za upili, Kumasi Academy na Shule ya Sekondari ya Apam. Alipata shahada ya Sheria na Sosholojia kutoka Chuo Kikuu cha Kwame Nkrumah cha Sayansi na Teknolojia. Baadaye alisomea Master katika Masomo ya Maendeleo akizingatia wanawake na maendeleo, huko The Hague, Uholanzi.

Aidha, ana shahada ya uzamili ya Usimamizi wa Biashara kutoka Taasisi ya Usimamizi na Utawala wa Umma ya Ghana na stashahada ya usimamizi kutoka Chuo cha Usimamizi cha Kitaaluma kilichopo Jersey, Uingereza.

Amerley pia ni mwanachama wa mashirika ya kitaalamu ya haki za wanawake na usimamizi, yakiwemo NETRIGHT Ghana, Ghana Institute of Management, na IHRMP.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanadiplomasia wa Ghana
Agnes Naa Momo Lartey

**Agnes Naa Momo Lartey** ni mwanasiasa wa nchini Ghana. Aligombea katika Uchaguzi mkuu wa Ghana wa mnamo mwaka 2020 na kushinda kiti cha ubunge cha Jimbo la *Krowor*. 

Alipata nafasi ya kiti hicho wakati wa Uchaguzi mkuu wa Ghana wa mwaka 2024 kwa tiketi ya chama cha *National Democratic Congress* (Ghana). Pia ni Waziri anayesimamia Wizara ya Wanawake na Masuala ya Watoto.

## Maisha ya awali na elimu 
Alizaliwa tarehe 16 Aprili 1976. Mji wake wa asili ni *Krowor*. Ni Mkristo. Alipata Shahada ya Uzamili ya Falsafa (*MPhil*) kutoka Chuo Kikuu cha Mafunzo ya Kitaaluma, Accra, na Shahada ya Uzamili ya Sanaa (*MA*) kutoka Chuo Kikuu cha Pwani ya Cape (*University of Cape Coast)*. Pia alipata Shahada ya Kwanza ya Sanaa *(BA***)** kutoka Chuo Kikuu cha Central, na akahitimu kozi ya Daraja Maalum la Uzamili katika Maendeleo ya Mashirika na Mifumo kutoka Taasisi ya Gestalt ya Cleveland, Marekani. Alipata cheti cha Ngazi ya Juu (Sanaa) kutoka Shule ya Sekondari ya Afrika Magharibi. Alifanya masomo ya Ngazi ya Kawaida (*O Level*) katika Shule ya Sekondari ya Nungua. Aidha, alipata Shahada ya Uzamivu *(PhD)* kutoka Chuo Kikuu cha Ghana.

## Siasa 
*Naa Momo* alianza kazi yake ya kisiasa mwaka 2000. Tangu wakati huo, amehudumu kama mjumbe wa baraza la manispaa (*assembly woman*) na pia kama *mwenyekiti* wa vikao wa Baraza la Manispaa la *Krowor*.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Wanasiasa
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Jamii:Wanawake wa Ghana
Ala Kheir

**Ala Kheir** (kwa Kiarabu: علاء خير, alizaliwa 1 Aprili 1985) ni mpiga picha, mtayarishaji wa sinema na mhandisi wa mitambo kutoka Sudan. Alijulikana kama mmoja wa waanzilishi wa Kikundi cha Wapiga Picha cha Sudan mjini Khartoum mwaka 2009, na kupitia maonyesho ya kimataifa ya picha zake, pamoja na mchango wake katika kuunganisha mitandao na kutoa mafunzo kwa wapiga picha barani Afrika.

## Wasifu na Taaluma ya kisanii. 
Kheir alizaliwa Nyala, Darfur Kusini, na alihamia mji mkuu Khartoum pamoja na wazazi wake alipokuwa mtoto. Wakati wa likizo za kiangazi, alikuwa akitembelea Nyala mara kwa mara, na baadaye akiwa mpiga picha, alipiga picha zinazoonyesha maisha ya watu katika eneo la Milima ya Marrah.

Kheir alisomea uhandisi wa mitambo nchini Malaysia na alianza kama mpiga picha aliyejifunza mwenyewe. Aliporejea Sudan, yeye pamoja na wapiga picha wengine wa Khartoum walianzisha Kikundi cha Wapiga Picha cha Sudan. Kikundi hiki kilianza kupiga picha na kufundisha upigaji picha kama sanaa ya kuona, huku kikiwajumuisha wapiga picha wengine wanaochipukia katika warsha na maonyesho yao.  

## Muitikio kwenye kazi zake. 
Picha za Kheir zimechapishwa na The Guardian, jarida la Brownbook la Dubai, pamoja na World Architecture Community.   Mwaka 2020, kazi zake zilichaguliwa na kuonyeshwa miongoni mwa wapiga picha 17 wa kisasa kutoka Afrika katika kitabu *The Journey: New Positions in African Photography.* Kuanzia mwaka 2008 hadi 2018, wapiga picha hao wa Afrika walialikwa na vituo vya kitamaduni vya Kijerumani vya Goethe-Institut kuhudhuria madarasa maalum,  yaliyosimamiwa na Simon Njami pamoja na wapiga picha mashuhuri wa Kiafrika kama Akinbode Akinbiyi.  Pamoja na wapiga picha wengine wa Afrika waliokuwa sehemu ya madarasa hayo, wasifu wa kazi za Kheir ulichapishwa katika kitabu *The Journey – New Positions in African Photography.*

## Tuzo. 
*• Our Continent, Our Future photo competition, 2nd prize, 2013*

*• Connect for Climate photo competition, 2nd prize, 2012*

*• UN education photograph, 2010*

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wapiga picha
Jamii:Wasanii wa Sudan
Jamii:Wanawake Katika Sanaa
Jamii:Waliozaliwa 1985
Dorotea de Armas

**Dorotea de Armas Curbelo** (Alizaliwa tarehe 6 Februari 1899 – Alifariki tarehe 17 Juni 1997) alikuwa mfinyanzi wa Uhispania aliyejulikana kwa kuanzisha vinyago vya jadi vya kiasili vya Visiwa vya Kanari katika michoro na mapambo ya kazi zake za ufinyanzi.
## Maisha
Dorotea alizaliwa tarehe 6 Februari 1899 huko Muñique, kijiji kidogo kilichopo karibu na Tinajo huko Lanzarote na alifariki tarehe 17 Juni 1997. Alipata mafunzo yake ya ufinyanzi kutoka kwa mama yake. Alianza kufinyanga udongo na kutengeneza vitu mbalimbali akiwa mtoto katika umri wa miaka 12. Pia alijifunza kutoka kwa mama yake jinsi ya kuchagua udongo na jinsi ya kuufanyia kazi ili kutengeneza maumbo mbalimbali.
## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Hispania
Ama Bame Busia

**Ama Bame Busia** (1935/1936 – 12 Desemba 2023) alikuwa mwanasiasa wa Ghana na aliyewahi kuwa mjumbe wa Baraza la Taifa (Council of State). Alikuwa dada wa marehemu Kofi Abrefa Busia, aliyewahi kuwa Waziri Mkuu wa Ghana. Alikuwa mwanachama wa chama cha siasa cha *New Patriotic Party* *(NPP)*.

Hapo awali, Busia alipinga uteuzi wa Dkt. Mahamudu Bawumia kama mgombea mwenza katika Uchaguzi Mkuu wa Ghana wa mwaka 2008, lakini baadaye aliomba msamaha kwa Rais wa zamani wa Ghana, Nana Addo Dankwa Akufo-Addo, na kusema kuwa *“Bawumia ndiye Makamu wa Rais bora zaidi kuwahi kuwa nchini Ghana.”*

## Elimu 
Awali, baba yake Busia alimzuia kuhudhuria shule kwa sababu alikuwa wa kifalme, lakini kaka yake, Kofi Abrefa Busia, baadaye alimshawishi baba yao amruhusu kwenda shule, ambapo alikuwa msichana pekee darasani kwake.

Alipata elimu ya msingi katika Shule ya Wenchi Methodist na Shule ya Methodist Middle Girls’ huko Kumasi. Alipata mafunzo ya ualimu katika Chuo cha Mafunzo cha Komenda.

Mwaka 1959, alienda uhamishoni London pamoja na kaka yake, Kofi Abrefa Busia, na huko alisoma Usimamizi wa Taasisi na Upishi katika Chuo cha Regent Street Polytechnic.

## Uandishi wa Vitabu 
Alizindua kitabu chake **“Bittersweet Pill of Politics”** mwaka 2022.

## Kifo 
Busia alifariki dunia katika Kituo cha Tiba cha Nyaho tarehe 12 Desemba 2023 akiwa na umri wa miaka 87. Maombolezo ya wiki moja ya mazishi yake yalifanyika Abelemkpe, mjini Accra.

## Tuzo na Heshima 
Busia alitunukiwa heshima kama mmoja wa wanawake wenye msukumo mkubwa zaidi nchini Ghana katika nyanja ya siasa.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa nchi kwa nchi
Jamii:Wanawake wa Ghana
Jamii:Waliofariki 2023
Aziz Diagne

**Aziz Diagne** (alizaliwa 1957) ni msanii mwenye asili ya Senegal ambaye sasa anaishi Marekani, hasa Los Angeles. Anapaka rangi au kuchora picha kwenye kioo upande wa nyuma ili ionekane upande wa mbele. Pia anafahamika kwa kutengeneza uso wa picha kwa kuchanganya vipande vya vitu tofauti (kama karatasi, kitambaa, au vifaa vingine) akitumia mashine ya uchapishaji aliyobuni mwenyewe.

Katika kazi yake iliyoifanya zaidi ya miongo minne, Diagne ameonesha kazi zake ndani na nje ya Marekani, ametengeneza kazi za umma ikiwemo bango za Tamasha la Utamaduni la Michezo ya Olimpiki mwaka 1996, na amepokea tuzo kama “Most Original Artwork” katika Maonyesho ya Sanaa ya Beverly Hills mwaka 2025.

Diagne pia ndiye mwanzilishi wa Aziz Gallerie huko Leimert Park Village, galleri ya sanaa ya hali ya juu inayowasaidia wasanii wadogo na kuwatambulisha vya kutosha.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:Watu wa Senegal
Sika Foyer

----**Sika Foyer** (aliyezaliwa mwaka 1968) ni msanii wa sanaa ya mchanganyiko wa vyombo na sanaa ya dhana, pamoja na kuwa msimamizi wa maonyesho ya sanaa, mwenye asili ya Togo na Marekani. Anaishi na kufanya kazi jiji la New York, Marekani. Mwaka 2017 alisimamia maonyesho ya sanaa yaliyoitwa *Affirmative Art* katika Chuo cha Kimataifa cha Sanaa na Ubunifu cha Nagenda (NIAAD), kilichopo Chuo Kikuu cha Makerere, Namulanda, Entebbe, nchini Uganda. Mwaka 2021 alipata shahada ya uzamili ya Sanaa za Uchoraji na Ubunifu kutoka Chuo Kikuu cha Lesley, kilichopo Cambridge, Massachusetts.

Kazi zake nyingi za hivi karibuni zimejikita katika dhana ya kufunga au kufunika vitu. Mwaka 2021, kazi yake iliwasilishwa katika maonyesho binafsi yaliyoitwa *Mara River Crossing* katika Jumba la Maonyesho la Soloway, Brooklyn, New York. Mwaka huohuo, kazi zake zilionyeshwa katika maonyesho ya pamoja ya wasanii saba wa kisasa Weusi, yaliyoitwa *Legacy and Rupture*, katika City Gallery huko New Haven, Connecticut.

Mwezi Septemba 2022, kazi za Foyer zilijumuishwa katika maonyesho ya pamoja yaliyoitwa *African Women Artists: Exploring the Way Forward*, yaliyofanyika katika Calabar Gallery jijini New York.

Kuanzia mwishoni mwa Agosti 2023, Foyer, kupitia Baraza la Utamaduni la Lower Manhattan, ni mmoja wa wasanii wanaoshiriki katika mpango wa ukaazi wa wasanii katika Arts Center iliyopo Governor’s Island, New York. Vilevile mwaka 2023, alipewa nafasi ya ukaazi wa msanii katika Makumbusho ya Mystic Seaport.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Wasanii wa Togo
Catarina Taborda

**Catarina Rafael Mendonça Taborda** (alizaliwa 7 Novemba 1989) ni mwanasiasa wa Guinea-Bissau. Aliwahi kuhudumu kama Katibu wa Nchi wa Utalii na Sanaa za Mikono katika serikali ya Aristides Gomes.

Yeye ni mwanachama wa Chama cha Democratic Convergence. Pia amewahi kuwa Mkurugenzi Mkuu wa Sanaa za Mikono na Mkurugenzi wa Huduma za Uendelezaji na Matukio ya Utalii. Ana shahada ya Biashara **.** 

## Mareejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Wanasiasa wa Guinea Bisau
Jamii:Watu walio hai
Rozaah Akinyi Buyu

**Rozaah Akinyi Buyu** ni mwanasiasa wa Kenya kutoka Chama cha Orange Democratic Movement (ODM).  Anawakilisha Jimbo la Kisumu Magharibi katika Bunge la Kitaifa la Kenya.

## Maisha 
Alisoma shule ya msingi mjini Kisumu na baadaye akaendelea na masomo yake katika Shule ya Sekondari ya Loreto Limuru. Kisha alijiunga na Chuo Kikuu cha Kenyatta ambako alihitimu kwa shahada ya Elimu (B.Ed.), na akafanya kazi ya ualimu kwa miaka sita. Mwaka 1992 alijiunga na kampuni ya Johnson & Johnson ambako alifanya kazi kwa miaka saba .

Chanzo kimoja kinasema kuwa alichaguliwa kuwa mbunge mwaka 2017. Katika Uchaguzi Mkuu wa Kenya wa mwaka 2022, alikua miongoni mwa wanawake wa kwanza kuchaguliwa kuwa Wabunge katika Kaunti ya Kisumu tangu Kenya ipate uhuru. Mwanamke wa kwanza alikuwa Grace Onyango mwaka 1969; naye pia alikuwa mwalimu wa zamani na alihudumu hadi mwaka 1983 kabla ya nafasi yake kuchukuliwa na wabunge wanaume katika majimbo yote saba ya Kaunti ya Kisumu. Miongoni mwa waliokuja baadaye alikuwa Olago Aluoch, aliyewahudumia kwa mihula mitatu kabla ya kuchukuliwa nafasi yake na Rozaah Akinyi Buyu. 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Kenya
Jamii:Wanasiasa
Akwaboah Snr.

**Kwadwo Akwaboah** (aliyefariki tarehe 16 Mei 2023)**,** maarufu kwa jina la,

**Akwaboah Senior (Snr.)** alikuwa mwimbaji, mtunzi wa nyimbo, na mtayarishaji wa muziki kutoka Ghana, mzaliwa wa Mampong Beposo. Alijulikana kwa wimbo maarufu *“Awerɛkyekyerɛ”*, *“Hini Me”* na nyimbo nyingine nyingi. Alikuwa baba wa mwanamuziki mashuhuri wa Ghana, Akwaboah Jnr.

## Maisha na kazi 
Akwaboah Snr. alizaliwa Mampong Beposo.

Akwaboah Snr. alikuwa mpiga kinanda (keyboard) ambaye alipiga muziki na bendi nyingi za ndani na za kimataifa, zikiwemo Oheneba Ntim Barima Band na nyinginezo.

Pia alikuwa mpiga gitaa mwenye kipaji kikubwa, na mara nyingi alipiga muziki pamoja na baadhi ya wanamuziki wakubwa wa Ghana, akiwemo Rex Owusu Marfo na marehemu C.K. Mann.

## Kifo 
Akwaboah Snr. aligunduliwa kuwa na ugonjwa wa glakoma kwa miaka kadhaa, na alifariki tarehe 16 Mei 2023 katika Hospitali ya Rufaa ya Kufundishia ya Komfo Anokye, jijini Kumasi, Mkoa wa Ashanti, Ghana. Kifo chake kilitangazwa na mwanawe, Akwaboah Jnr., kupitia chapisho la Instagram, ambapo alishiriki picha ya baba yake yenye maneno: “RIP DADDY.”

## Marejeo 
Jamii:Wanaume
Jamii:Wanaume wa Afrika
Jamii:Waandishi
Jamii:Waimbaji
Jamii:Waliofariki 2023
Amna Elhassan

**Amna Elhassan** (alizaliwa mwaka 1988 huko Khartoum, Sudan) ni msanii wa sanaa ya kuona kutoka Sudan na mbunifu wa majengo aliyesomea taaluma hiyo, ambaye anaishi na kufanya kazi mjini Khartoum. Kazi zake za kisanaa mara nyingi hujikita katika mtazamo na nafasi ya wanawake wa Kisudan katika maisha ya umma na ya binafsi, na huwasilishwa kupitia vyombo mbalimbali vya sanaa, ikiwemo uchapaji wa michoro na uchoraji wa picha 

## Maisha na uzoefu wa kazi 
Mnamo mwaka 2010, Elhassan alipata shahada ya kwanza ya usanifu majengo kutoka *Chuo Kikuu cha Khartoum*. Baadaye, mwaka 2013, alipata shahada ya uzamili ya usanifu wa majengo katika Chuo Kikuu cha *Sapienza* huko Roma, Italia. Baada ya kurejea Sudan, alijikita katika sanaa za uchoraji na sanaa za faini, akifanya kazi pamoja na mlezi wake, msanii wa Kisudan *Hatim Koko*, katika Kituo cha Mafunzo ya Sanaa cha Khartoum. Maonyesho yake ya kwanza ya sanaa yalifanyika mjini Khartoum katika Kituo cha Sanaa cha *Rashid Diab* na Makumbusho ya Taifa ya Sudan.

Miongoni mwa maonyesho mengine, tangu mwaka 2016 na kuendelea. Zaidi ya hayo, ameonyesha kazi zake katika maonyesho kadhaa ya kimataifa, na mnamo Julai 2022 alialikwa kama mhadhiri mgeni katika Chuo cha Sanaa za Faini cha Hamburg, Ujerumani, akifundisha darasa lililopewa kichwa cha “*Sanaa Wakati wa Mgogoro*”.Kazi zake pia ziliwasilishwa katika kitabu cha sanaa cha 2019 kilichoitwa *Sudan Retold*, kama sehemu ya kundi la wasanii vijana wanaoeleza matoleo yao ya kisanaa ya historia, hali ya sasa, na mustakabali wa Sudan.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1988
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Sudan
Jamii:Wachoraji
Jamii:Wanawake wa Sudan
Eunice Brookman-Amissah

**Eunice Brookman-Amissah** ni Waziri wa Afya wa zamani kutoka Ghana. na pia alihudumu kama Balozi katika Ufalme wa Uholanzi chini ya serikali ya Rawlings. Alikuwa makamu wa kwanza wa kike wa rais wa Chama cha Madaktari cha Ghana.

Brookman-Amissah pia ni daktari ambaye uongozi wake umechangia sana katika kuendeleza upatikanaji wa utoaji salama wa mimba Afrika.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Blandine Rasoanamary Voizy

**Blandine Rasoanamary Voizy** ni mwanasiasa wa Madagascar, Kama mwanachama wa Bunge la Madagascar, alichaguliwa akiwa ni mwanachama wa chama cha Tiako Madagasikara; anaashiria kiti cha pili cha uchaguzi cha Toamasina.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa nchi kwa nchi
Ana Sansão

**Ana Sansão Timana** ni mwanasiasa na mwanaharakati wa vyama vya wafanyakazi nchini Msumbiji.Mnamo mwaka wa 1977, alikuwa miongoni mwa kundi la kwanza la wanawake waliochaguliwa katika Bunge la Wananchi (People's Assembly).

### Wasifu wa Ana Sansão 
Sansão alikuwa mgombea wa chama cha FRELIMO katika uchaguzi wa bunge wa mwaka 1977. Katika uchaguzi huo, aliingia katika historia kama mmoja wa wanawake 27 wa kwanza kuchaguliwa kuhudumu katika Bunge la Wananchi la Msumbiji.

Mnamo mwaka wa 1986, alichaguliwa tena katika Bunge hilo akiwakilisha Mkoa wa Maputo kama mwakilishi kutoka kiwanda cha nguo cha Riopele. Baadaye katika kazi yake, alihudumu kama katibu mtendaji wa tawi la Jiji la Maputo na Mkoa wa Maputo la Shirika la Wafanyakazi wa Msumbiji (OTM – Organização dos Trabalhadores de Moçambique).

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Msumbiji
Jamii:Wanasiasa wa Msumbiji
Acaye karunen Elizabeth

**Acaye Kerunen Elizabeth** ni mwandishi, mshairi, mwigizaji, msanii wa uigizaji wa kisanaa (performance artist), msanii wa sanaa ya usakinishaji (installation artist), na mwanaharakati wa sanaa kutoka Uganda.Yeye ni mwanzilishi na mkurugenzi wa jukwaa la KEBU. Alikuwa msanii wa kwanza mwanamke kutoka Uganda kuonyesha kazi zake chini ya banda la kwanza kabisa la Uganda katika Maonyesho ya Kimataifa ya Sanaa ya 59 ya **Biennale di VeVenezia**

Marejeo

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu nchi kwa nchi
Jamii:Wasanii wa Afrika
Aisha Jumwa

**Aisha Jumwa** (alizaliwa 28 Machi 1975) ni mwanasiasa wa Kenya. Ana shahada ya kwanza ya uongozi na usimamizi kutoka chuo kikuu cha kimataifa cha uongozi [ILU]na stashahada ya utendaji ya utawala kutoka chuo kikuu cha Jomo Kenyatta cha Kilimo na Teknolojia.   1997 hadi 2007 alitumikia kama Diwani wa kata ya Takaungu. Kuanzia 2013 hadi 2017 alitumikia kama mwakilishi wa wanawake wa Kaunti ya Kilifi , pia alitumikia kama Mbunge wa Jimbo la Malindi katika Kaunti ya Kilifi na mkamishina wa Taji ya utumishi wa Bunge (PSC) kuanzia 2017 hadi 2022. 11 Julai 2024 alifutwa kazi na Rais William Ruto. 

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Kenya
Jamii:Waliozaliwa 1975
Jamii:wanasiasa wa Kenya
Amir Nour

**Amir Nour** (Aprili 1936 – 2021) alikuwa mchongaji na msomi wa sanaa wa asili ya Sudan na Marekani. Kazi zake zimeonyeshwa nchini Marekani na kimataifa, ikiwemo Uingereza, Ujerumani, Ufaransa, Cuba na Falme za Kiarabu.

Baada ya kupata shahada kutoka Chuo Kikuu cha London, Chuo Kikuu cha Yale na Chuo Kikuu cha St. Andrews, alifanya kazi ya kufundisha sanaa ya Fine Art huko Chicago, ambako aliishi hadi mwisho wa maisha yake mwaka 2021.

## Wasifu na taaluma ya kisanii 
Mwaka 1957, Nour alihitimu kutoka Shule ya Sanaa ya Fine and Applied Art huko Khartoum, na baadaye akawa mwalimu wa sanaa kuanzia 1958 hadi 1959 na pia kuanzia 1963 hadi 1965. Baada ya hapo, alisomea uchongaji (sculpture) na sanaa ya Afrika katika Slade School of Fine Art ya Chuo Kikuu cha London, Uingereza, na pia katika Royal College of Art jijini London.

Mwaka 1967, alipata ufadhili wa masomo wa Rockefeller ili kuendelea na masomo ya uchongaji na lithografia katika Chuo Kikuu cha Yale nchini Marekani, ambapo alihitimu na kupata Shahada ya Kwanza na Shahada ya Uzamili katika Sanaa (Fine Arts). Baada ya hapo, alifanya kazi kama mwalimu wa sanaa katika City Colleges of Chicago.

Mwaka 2006, alichukua likizo ya masomo (sabbatical leave) na kupata Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Historia ya Sanaa ya Afrika kutoka Chuo Kikuu cha St. Andrews nchini Scotland

## Maisha yake 
Nour alikuwa amemuoa Ann Morrison kutoka Edinburgh, Scotland ambaye alikutana nae alipokuwa mwanafunzi London. Ann alikuwa Mtaalamu wa tiba ya viungo (physical therapist) katika Taasisi ya Urekebishaji ya Schwab, na kuanzia mwaka 1980 alikuwa Mkurugenzi wa Tiba ya Urekebishaji (Rehab Medicine) katika Hospitali ya Osteopathic iliyoko Hyde Park, Chicago.

Amir Nour alifariki dunia mjini Chicago mwaka 2021, akiwa na umri wa miaka 84.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wanaume wa Afrika
Jamii:Sanaa ya Afrika
Cynthia Muge

**Cynthia Muge**, anayejulikana kwa jina la Cheptikonyol (alizaliwa 1993), ni mwanasiasa wa Kenya. Aliwahi kushika nafasi ya kisiasa kwa kutumikia jamii ya eneo la Kilibwoni, na alichaguliwa kwa ushindi mkubwa mwaka 2022 kuwa mbunge wa Bunge la Kitaifa akiwakilisha Kaunti ya Nandi.

## Maisha na kazi 
Cynthia Muge alizaliwa 29 Julai 1993 katika kijiji cha Kipsirichoi, Emgwen, Kaunti ya Nandi. Alisoma Moi Girls Insiya High School kisha alipata shahada ya Mipango Miji na Mkoa kutoka Chuo Kikuu cha Nairobi mwaka 2016. Baadaye alisomea Usimamizi wa Miradi na kupata shahada ya Uzamili mwaka 2020.

Mwaka 2017, Muge alichaguliwa kuwa mbunge wa Kaunti ya Kilibwoni akiwa mgombea huru, baada ya kushindana vikali katika uchaguzi.

Mwaka 2022, Muge alikuwa miongoni mwa wanawake sita wachache walioteuliwa kuwa wabunge wa Bunge la Kitaifa, baada ya kuhudumu katika bunge za kaunti zao.

Baada ya uchaguzi wa 2022, Muge alianzisha miradi ya kuinua wanawake katika eneo lake, ikiwemo mradi wa “Mama na Kahawa”, unaosaidia wanawake kuwa wakulima wa kahawa kwa kugawiwa miche ya kahawa. Alieleza kwamba wanawake wengi hufanya kazi ngumu za kilimo bila faida kubwa, hivyo pia alipanua mafunzo kusaidia kuhuisha sekta ya kahawa. Kufikia mwaka 2025, mradi huo ulikuwa unagawa miche 500,000 kwa wanawake 5,000.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Watu walio hai
Florence Bore

**Florence Chepngetich Koskey Bore** ni mwanasiasa wa Kenya kutoka chama cha United Democratic Alliance ambaye ni Waziri wa zamani wa Kazi na Ulinzi wa Jamii tangu mwaka 2022. Aliondolewa kwenye nafasi yake ya Baraza la Mawaziri mnamo Julai 11, 2024 wakati Rais Ruto alipowafuta kazi mawaziri wote wa baraza la nchi hiyo.

Awali alifanya kazi kama Katibu wa Baraza la Mawaziri wa Kenya. Alichaguliwa kuwa Mwakilishi wa wanawake wa Kaunti wa Kaunti ya Kericho katika Chaguzi za jumla za Kenya mwaka 2017.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Aïssatou Boiro

**Aïssatou Boiro** (1954–2012) alikuwa mtumishi wa umma wa Guinea kutoka Koundara. Aliuawa kikatili na watu wenye silaha huko Conakry tarehe 9 Novemba 2012. Wauaji wake wanne walihukumiwa kifungo cha maisha mwaka 2019.

## Kazi 
Aliteuliwa kuwa Mkurugenzi wa Taifa wa Hazina ya Serikali ya Jamhuri ya Guinea kwa amri ya Rais Alpha Condé mwanzoni mwa mwaka 2012. Aïssatou Boiro alichukua jukumu muhimu katika kuvunja mtandao uliokuwa umeshikilia takribani faranga za Guinea bilioni 13 (sawa na takribani euro milioni 1.5) mwezi Mei 2012. Kutokana na tukio hilo, wafanyakazi kadhaa wa Wizara ya Fedha, Hazina ya Serikali na Benki Kuu walikamatwa

Alielezewa kama mwanamke jasiri, asiye na rushwa na mwenye uadilifu, aliyekuwa akijitahidi kukomesha rushwa katika ngazi za juu za serikali.

Boiro alipokea vitisho vya kuuawa,
## Maisha binafsi 
Aïssatou Boiro alikuwa ameolewa na Ibrahima Boiro, profesa wa biolojia katika University of Conakry na mkurugenzi wa Kituo cha Utafiti na Mazingira (CERE), pamoja na Rais wa Kamati ya Kitaifa ya Bioethics ya Guinea.

Kwa amri ya rais ya tarehe 26 Novemba 2012, Profesa Ibrahima Boiro aliteuliwa kuwa Waziri wa Mazingira, Maziwa na Misitu.

Wawili hao walikuwa na watoto wanne.

## Marejeo 
Jamii:Wanaharakati
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Waliofariki 2012
Amina Benbouchta

**Amina Benbouchta** (alizaliwa 1963) ni msanii kutoka Moroko anayejihusisha na uchoraji wa picha, upigaji picha na sanaa ya maonesho ya vitu. Alisoma nchini Kanada na Paris, na anatambulika kimataifa kwa kazi zake za sanaa za kisasa zinazojikita katika masuala ya kijamii, hasa yale yanayohusiana na siasa za jinsia.Katika hatua za awali za kazi yake, aliwahi kuongoza jarida la mitindo na utamaduni liitwalo *Les Aligés*. Pia alikuwa miongoni mwa wanachama wa kikundi cha wasanii na wakurugenzi wa sanaa cha *Collectif 212*, ambacho kilijikita katika kusaidia na kukuza sanaa ya kisasa ya wasanii chipukizi nchini Morocco.

## Elimu na kazi 
Amina Benbouchta alizaliwa mwaka 1963 mjini Casablanca, Morocco, na alikulia katika kipindi kilichojulikana kama “Miaka ya Mateso” chini ya utawala wa Mfalme Hassan wa Pili wa Morocco ,kipindi kilichotambulika kwa vurugu za dola na ukandamizaji wa kisiasa.Katika kipindi hicho ndipo alianza rasmi kazi yake ya sanaa mwaka 1986, baada ya kumaliza masomo yake katika Chuo Kikuu cha McGill huko Montreal, Canada, ambako alisomea Anthropolojia na masomo ya Mashariki ya Kati.Baadae, mwaka 1988, aliendelea kujifunza sanaa kwa kuhudhuria masomo kama msikilizaji hapo École Nationale des Beaux-Arts huko Paris kwa muda wa miaka miwili.Kazi zake za sanaa zimeoneshwa katika taasisi mbalimbali duniani, kuanzia Maonesho ya Cairo Biennial (1993) hadi Makumbusho ya Kitaifa ya Wanawake na Sanaa huko Washington DC, Marekani (1997). Maonesho yake ya hivi karibuni ya pamoja na ya binafsi yamefanyika Rabat, Morocco. Kwa ujumla, amekuwa akiwasilisha kazi zake zaidi huko Morocco, Hispania na Ufaransa, na alianza kushiriki maonyesho ya biashara ya sanaa mwaka 2008 huko Marakesh.

Katika miaka ya 1990, Benbouchta aliwahi kuongoza jarida la mitindo na utamaduni *Les Alignés*. Pia alikuwa mwanzilishi mwenza wa Collectif 212, kikundi cha wakurugenzi wa sanaa na wasanii kilicholenga kusaidia na kukuza sanaa ya kisasa kwa wasanii chipukizi nchini Morocco. Wanachama wa kikundi hicho walikuwa Hassan Echair, Safâa Erruas, Jamila Lamrani, Imad Mansour, Myriam Mihindou na Younés Rahmoun.

Mwaka 1997, alimaliza makazi yake ya kwanza ya sanaa katika Hospitali ya Watoto huko Rabat, Morocco.Baadae, mwaka 2004, alikamilisha makazi yake ya pili ya sanaa katika Makumbusho ya Marrakech kupitia mpango wa ushirikiano wa Morocco na Ufaransa.Mwaka 2008, alihitimisha makazi yake ya tatu ya sanaa katika Castel de Denia, mji wa Denia nchini Hispania.

Kupitia uchoraji, sanaa ya maonesho ya vitu na upigaji picha, Benbouchta hutumia maarifa yake ya anthropolojia kutafakari vitu vya kila siku, utu wa binadamu na mazingira yake ya kitamaduni. Kipaumbele kikuu cha kazi zake ni kuunganisha masuala ya kijamii, hususan siasa za jinsia, ndani ya sanaa yake.

## Marejeo 
Jamii:Wasanii wa Moroko
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Wanawake wa Moroko
Jamii:Watu walio hai
António Ole

**António Ole**  (alizaliwa 1951) ni msanii wa picha na midia mbalimbali kutoka Angola, na ni miongoni mwa wanajulikana zaidi nchini humo. Kazi za Ole, ambazo mara nyingi zinahusu kuakisi masuala ya kisasa katika jamii ya Angola, zimepokelewa vyema kimataifa kutokana na matumizi yake ya vifaa vilivyopatikana, mbinu za uchoraji, na tafsiri zake za kipekee za historia ya hivi karibuni baada ya ukoloni. Maonyesho ya kwanza ya Ole kimataifa yalifanyika mwaka 1984 katika Makumbusho ya Sanaa ya Wamarekani Waafrika mjini Los Angeles. Pia ameonyesha kazi zake katika *Havana Biennale* na *Johannesburg* *Biennale*. Ole alishiriki katika ujumbe wa Afrika katika Maonyesho ya Kimataifa ya Seville mwaka 1992.

## Maisha yake ya Awali. 
António Ole alizaliwa na kuitwa *António Oliveira* mwaka 1951 katika mji mkuu wa Angola, Luanda, lakini alitumia miaka yake ya shule ya msingi akiishi Maiorca, karibu na Coimbra, kijiji cha asili cha babu na bibi zake wa upande wa baba. Uzoefu wa mwanzo wa Ole katika miji hii miwili uliathiri matamanio Yake ya mwanzo ya  kisanii, na akiwa na umri mdogo alianza kujihusisha na kuchora na uchoraji wa michoro. Baada ya kurudi Luanda, aliendelea na masomo yake Liceu Salvador Correia, ambapo taaluma yake ya kisanii iliyokuwa ikikua ilihusisha mfululizo wake wa kwanza wa picha zilizochorwa kwa rangi nyeusi na nyeupe. Shuleni kwa kiwango cha sekondari, walimu mbalimbali waliona uhusiano wake mkubwa na sanaa na walianza kumpongeza kazi zake. Mwishoni mwa shule ya sekondari na katika masomo yake ya baadaye, aliandaa maonyesho yake ya kwanza ambayo yaliashiria mwanzo wa taaluma yake.  Katika mahojiano ya mwaka 2016, Ole alithibitisha kwamba muda wake alioutumia Los Angeles ulimsaidia kugundua “Uafrika wake.” Katika mahojiano yale yale, Ole pia alitaja ushawishi mkubwa wa wasanii wa kisasa, cubists, na Picasso katika mwanzo wa taaluma yake.

## Marejeo 
Jamii:Wasanii wa Angola
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Wanaume wa Angola
Jamii:Watu walio hai
Rahab Mukami

**Rahab Mukami Wachira** (alizaliwa takribani mwaka 1974) ni mwanasiasa wa Kenya ambaye kwa sasa anahudumu kama Mwakilishi wa Wanawake wa Kaunti ya Nyeri katika Bunge la Taifa la Kenya. Ni mjumbe wa Kamati ya Uteuzi, Kamati ya Mshikamano wa Kitaifa na Fursa Sawa, pamoja na Kamati ya Idara ya Kazi katika Bunge la 13. Pia ni mjumbe wa Bunge la Afrika. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza kuwa mbunge mwaka 2017 na akachaguliwa tena mwaka 2022 kupitia Chama cha United Democratic Alliance (UDA), ambacho kinahusishwa na muungano wa Kenya Kwanza.

## Maisha ya awali na elimu 
Mukami ana shahada ya kwanza ya Sanaa katika Uongozi na Usimamizi kutoka Chuo Kikuu cha St. Paul’s (2013–2021). Pia alihitimu programu ya cheti katika Uchumi wa Nchi Zinazochipukia katika Shule ya Biashara ya Harvard mwaka 2020.

## Taaluma 
Kabla ya kuingia katika siasa, Mukami alihudumu kama Mkurugenzi katika kampuni ya Ramaca Investment Limited, ambapo alifanya kazi kuanzia mwaka 2004 hadi 2016.

Mukami alichaguliwa kuwa Mwakilishi wa Wanawake wa Kaunti ya Nyeri katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2017 na akaendelea kushikilia wadhifa huo katika uchaguzi wa mwaka 2022 baada ya kupata asilimia 87.98 ya kura, hali iliyomfanya kuwa miongoni mwa viongozi wanawake waliopata uungwaji mkono mkubwa zaidi nchini.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Elizabeth Ongoro

**Elizabeth Ongoro** ni mwanasiasa wa Kenya. Hadi mwaka 2023, alikuwa mwanachama wa Orange Democratic Movement (ODM) na alichaguliwa kuiwakilisha Kasarani Constituency katika Bunge la 10 la Kitaifa katika uchaguzi wa wabunge  Kenya wa 2007 hadi uchaguzi wa 2013.

Mwaka 2023, Elizabeth alihama kutoka ODM na kujiunga na chama cha UDA, akieleza kuchoshwa na chama chake cha awali. Elizabeth ameona na Ferdinand Masha Kenga, pamoja wana watoto wawili, Rehema na Joshua.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Watu walio hai
Diana Chire

**Diana Chire** ni msanii na mkurugenzi wa Kisomali anayeishi Los Angeles, ambaye alipata umaarufu wa kitaifa kwa mara ya kwanza alipowasilisha kazi yake ya sanaa akiwa uchi katika maonyesho ya Frieze Art Fair ya mwaka 2015 huko London. Mada kuu za kazi zake za sanaa zinahusu masuala ya jinsia, ujinsia, na asili ya utambulisho wa rangi.Filamu yake  ya *A Living Sculpture* ilirekodiwa jijini London  katika Studio za Pinewood, na kwa sasa inaonyeshwa katika mizunguko mbalimbali ya tamasha za filamu. Kazi za Diana zinachambua ujinsia wa mwanamke na utambulisho wa rangi kwa mtazamo wa wazi, wa moja kwa moja, na usioomba radhi kwa uwepo wake.

## Wasifu 
Chire alizaliwa Somalia, na alihamia London, Uingereza, alipokuwa na umri wa miaka mitano. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Westminster.Yeye ni mhariri na mchapishaji wa gazeti la sanaa liitwalo *She-Zine*.

Chire anajulikana kwa kazi zake za sanaa za maonesho zinazolenga utambulisho wa mwanamke mweusi, zikifichua ukosefu wa usawa wa kijinsia katika ulimwengu wa sanaa,na kwa kutumia mwili wake mwenyewe kama nyenzo ya sanaa.Mwaka 2016, alinyoa nywele zake zote, akieleza kuwa kadiri alivyokuwa akijisikia huru zaidi kutumia mwili wake kama chombo cha sanaa, alihisi hakuwa tena na haja ya kuvaa nywele bandia  au kunyoosha nywele zake ili ajione mzuri.Aliunganisha nywele zake bandia kwenye foronya za mito.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Uingereza
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Uingereza
Gloria Owusu

**Gloria Owusu** (alizaliwa 22 Aprili 1986) ni mwanasiasa na mkuu wa biashara kutoka Ghana. Ni mwanachama wa NPP na kwa sasa anahudumu kama Mjumbe wa Bunge wa Jimbo la Trobu katika Bunge la 9 la Ghana.

## Maisha ya Awali na Elimu
Gloria Owusu anatoka Adwumakaase katika Mkoa wa Ashanti. Aliendelea na elimu yake ya juu katika Chuo cha Biblia cha Charisma, ambapo alipata diploma mnamo Aprili 2011.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Ghana
Babajide Olatunji

**Babajide Olatunji** (alizaliwa tarehe 8 Oktoba 1989) ni msanii wa kisasa wa Nigeria aliyejifunza sanaa kwa kujitegemea. Anajulikana zaidi kwa mfululizo wa kazi zake unaoitwa *Tribal Mark Series*, unaojumuisha picha za uhalisia wa hali ya juu zinazoonesha wahusika wenye makovu ya kimila usoni.Kazi zake mara nyingi huakisi utamaduni wa Wayoruba na kuchochea mijadala ya kijamii na kitamaduni. Amebobea katika sanaa ya uhalisia wa hali ya juu pamoja na sanaa ya trompe-l'œil, ambayo hulenga kudanganya macho ya mtazamaji kwa kuonekana kama vitu halisi.

Kazi zake zimeoneshwa katika Uingereza, Marekani, Umoja wa Falme za Kiarabu  na Hong Kong. Pia, baadhi ya kazi zake zimekwishanunuliwa na wakusanyaji binafsi, ikiwemo Mott-Warsh Collection huko Michigan.Mwaka 2017, Babajide Olatunji alikuwa miongoni mwa wasanii wachanga walioshiriki katika Maonyesho ya Royal Academy of Arts huko London, Uingereza. Kazi zake zinaonesha utamaduni na historia ya Wayoruba kwa undani, jambo ambalo anafanyia utafiti mkubwa pamoja na dhana nyingine zenye umuhimu wa kitamaduni.Hivi sasa, anaishi na kufanya kazi nchini Nigeria.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Wasanii wa Afrika
Jamii:Watu walio hai