Nzige msafiri

**Nzige wasafiri** ni wadudu wa familia ya panzi inayoitwa Acrididae katika oda Orthoptera wenye kichwa kikubwa na mandibulo kubwa. Wakiwa wachache wanaishi kama panzi wakubwa, lakini wakiwa wengi sana hujikusanya katika makundi makubwa na kusafiri mbali ndefu hadi km 150 kwa siku. Tauni za nzige wasafiri zinaweza kutishia uzalishaji wa kilimo katika sehemu za Afrika, k.m. Madagaska na Pembe ya Afrika, lakini sikuhizi tauni za nzige huyu zimekuwa nadra. Katika Asia tauni zinatukia mara kwa mara nchini kwa Asia ya Kati na Uchina. Nzige wasafiri wa awamu ya upweke hupatikana katika nchi nyingi, pamoja na zili za Afrika ya Mashariki.

## Mzunguko wa maisha
Mzunguko wa maisha wa nzige wasafiri una hatua saba: yai, hatua 5 za tunutu, wanaojulikana kama warukaji, na mpevu mwenye mabawa. Katika hali ya msongo (ukosefu wa chakula, ukame au nyuzijoto za chini) hatua za tunutu zinaweza kuwa 6 au hata 7. Kupandana hufanyika wakati dume aliyekomaa anaporuka juu ya mgongo wa jike aliyekomaa na kumbokora mwili wake kwa miguu. Manii huhama kutoka ncha ya fumbatio ya dume kwenda ncha ya ile ya jike, ambapo huhifadhiwa. Mchakato huo unachukua masaa kadhaa na uingizwaji mmoja wa manii unatosha kwa idadi ya vibumba vya mayai.

Kisha jike hutafuta udongo laini unaofaa kwa kutaga mayai yake. Lazima uwe na joto sahihi na kiwango kizuri cha unyevu. Anachunguza mchanga kwa fumbatio yake na kuchimba kishimo ambacho ndani chake anaweka kibumba cha mayai kilicho na mayai 60-120 kwa awamu ya upweke na 20-80 kwa awamu ya makundi. Kibumba cha mayai kina urefu wa sm 5 hadi 8.5 na ncha ya chini ni takriban sm 10 chini ya uso wa ardhi. Mayai yamezungukwa na povu na hii inakauka mpaka kuwa utando na kuziba kishimo juu ya kibumba cha mayai. Mayai huchukua unyevu kutoka kwa mchanga unaozunguka. Kipindi cha kuatamia kabla ya kujiangua kwa mayai kinaweza kuwa siku 20-40 kulingana na nyuzijoto.

Baada ya kutoka kwenye yai tunutu mpya huanza kujilisha mara moja na, akiwa kwa awamu ya makundi, anavutiwa na tunutu wengine na wanajikusanya. Wakati wa ukuaji anahitaji kuambua ngozi (kuacha kiunzi-nje chake) mara kwa mara. Ganda lake gumu la nje linapasuka na mwili wake unatanuka wakati kiunzi-nje kipya bado ni chororo. Hatua kati ya maambuaji zinaitwa “instars” na tunutu wa nzige msafiri hupitia maambuaji matano (au sita au saba) kabla ya kuwa mpevu mwenye mabawa. Tunutu wa awamu ya kukaa pamoja huunda makundi yanayojilisha, kukota jua na kusonga mbele katika vikosi vinavyoshikamana, wakati wale wa awamu ya upweke hawaundi makundi.

Baada ya uambuaji wa mwisho mdudu anasemekana kuwa mpevu lakini bado hajakomaa kabisa. Kwanza ana rangi ya majani au hudhurungi katika awamu ya upweke na hudhurungi au njano hafifu katika awamu ya makundi na hawezi kuzalisha mayai au manii. Kufikia ukomavu kunaweza kuchukua wiki mbili. Wakati huo rangi yao inaiva na madume wa awamu ya makundi wanakuwa njano angavu. Kinyume na nzige wengine wapevu wa nzige msafiri hawaingii kipindi cha pumziko (diapause). Badala yake, mayai ya nususpishi *L. m. migratoria* husimamisha maendeleo yao wakati wa majira ya baridi.

## Ekolojia na kuunda makundi
Nzige wasafiri wana awamu mbili: awamu ya upweke ("solitaria") na awamu ya makundu ("gregaria") (polyphenism). Imeonyeshwa kuwa tunutu na wapevu wa nzige wanaweza kutenda kama gregaria ndani ya masaa machache baada ya kuwekwa katika hali ya msongano, ingawa mabadiliko ya kimofolojia huchukua maambuaji kadhaa ili kuonekana. Nzige wa gregaria wanahitaji kizazi kimoja au zaidi ili kuwa solitaria wakikuzwa katika upweke.

Kuna tofauti katika mofolojia na mwenendo kati ya awamu hizo mbili. Katika awamu ya solitaria tunutu hawaundi makundi lakini huzunguka peke yao. Rangi yao kwanza ni kijani, lakini hatua zinazofuata zinaweza kuwa hudhurungi ikiwa uoto kijani huadimika au kukosekana. Wapevu wa solitaria huruka usiku.

Katika awamu ya gregaria tunutu hujikusanya pamoja. Hatua ya kwanza ni nyeusi, lakini zile zinazofuata hupata rangi ya machungwa kwenye kichwa na pande za pronoto na mapaja yanakuwa hudhurungi hafifu. Sehemu ya juu ya pronoto na fumbatio ni nyeusi na nyeupe. Wapevu wasiokomaa ni hudhurungi lakini madume waliokomaa ni njano angavu na majike hudhurunginjano. Wanaruka wakati wa mchana katika makundi mazito.

Kwa kawaida nzige wasafiri huzaliana katika maeneo yenye nyasi ndefu. Mayai ya nususpishi ya Eurasia yanatagwa mwanzo wa majira ya kuchipua, lakini yale ya nususpishi ya Afrika yanaweza kutagwa wakati wo wote wa mwaka baada ya mvua ya kwanza. Wapevu wa nususpishi hii wanasafiri kwa makundi ili kufika mahali pa kunyesha. Maji yalipofurika nyasi tunutu hukaa juu ya mabua ya nyasi. Sasa, badiliko kutoka kwa panzi wa solitaria kwenda kwa nzige mlafi wa gregaria inatukia ikiwa idadi ya tunutu kwa mita mraba ni juu sana. Kwa sababu ya msongano tunutu wanakutana na kugusana mara nyingi, ambayo husababisha mfululizo wa mabadiliko ya metaboliki na ya mwenendo. Wanaanza kutoa feromoni nyingine inayovutia wenzake na rangi inaanza kubadilika. Baada ya vizazi viwili ndani ya hali hizi panzi wamekuwa nzige kabisa.

Wakati wa vipindi vya utulivu, vinavyoitwa vipindi vya mapungufu, nzige wasafiri hutawanyika kwenye maeneo ya nyasi ndefu. Lakini baada ya miaka kadhaa ya hali nzuri za kuzaa na hali za kusongamanisha wapevu wanaunda makundi makubwa na kuondoka maeneo yao ya kuzaliana. Halafu wanaweza kuvamia maeneo yanayozunguka hadi nchi zinazopakana.

Makundi ya nzige wasafiri huruka juu ya upepo kwa takriban kasi ya upepo. Yanaweza kupita hadi km 150 kwa siku na yataruka hadi mamia ya m juu ya ardhi. Makundi hayo si makubwa kama makundi ya nzige-jangwa, hata hivyo yanaweza kufunika mamia ya km² na kuwa na nzige milioni kadhaa kwa km². Nzige wa kundi la km² 100 wana uzito wa karibu na tani 200. Kinyume na nzige wengine, nzige wasafiri hupendelea nyasi, zile ndefu hasa, kama *Echinochloa stagnina*, *Sorghum arundinaceum* na *Vetiveria nigritana* katika Afrika na *Phragmites australis* na *Elymus repens* katika Eurasia. Hata kwa awamu ya makundi hula nyasi tu, pamoja na mazao kama mhindi, mtama, mwele, mpunga na muwa. Kama nzige-jangwa hula takriban uzito wake wa chakula (±2 g) kila siku.

## Udhibiti
Kuonya mapema na kudhibiti ili kuzuia milipuko ni mkakati uliopitishwa na nchi zilizoathiriwa na nzige barani Afrika na Asia kujaribu kuzuia tauni za nzige kuendelea na kuenea. Mnamo miaka ya 1920-1930s, udhibiti wa nzige ulikuwa uwanja mkubwa wa ushirikiano wa kimataifa. Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) ilitengeneza miradi kadhaa yenye lengo la kubadilishana data kuhusu nzige msafiri na mikutano ya kimataifa ilifanyika. Milki za kikoloni zilihusika sana katika majaribio haya ya kudhibiti nzige wasafiri wasumbufu ambao waliathiri sana sehemu za Afrika na Asia.

Zamani eneo muhimu zaidi la kuzaliana la nzige msafiri lilikuwa Delta ya Ndani ya Mto Niger nchini Mali. Shirika la Kimataifa la Nzige Msafiri wa Afrika (OICMA) lilianzishwa mwaka 1955. Huduma zake zilikuwa pamoja na kufuatilia hali ya hewa, hali ya kiekolojia na hali ya nzige. Utafiti ulifanyika, njia za kudhibiti ziliendelezwa na viwango vya nzige viliharibiwa. Udhibiti huu ulifanikiwa na, pamoja na kuongezeka kwa kilimo katika eneo hilo, kulichangia kutoweka kwa nzige msafiri kama msumbufu. Kwa hivyo, OICMA ilifutwa mwaka wa 1986. Sikuhizi Shirika la Udhibiti wa Nzige-jangwa la Afrika ya Mashariki (DLCO-EA) linafuatilia nzige msafiri katika Pembe ya Afrika na kumdhibiti inapobidi. Huko Madagaska Kituo cha Udhibiti wa Nzige cha Wizara ya Kilimo, Mifugo na Uvuvi kina jukumu la kufuatilia na kudhibiti nzige msafiri na nzige mwekundu.

Udhibiti wa nzige wasafiri ni mgumu kama nzige-jangwa, kwa sababu wanatokea eneo linalofunika Afrika, Asia na sehemu ya Ulaya. Mahali pa kuzaliana ni maeneo ya nyasi ndefu kama delta za mito na tambarare za mafuriko. Ufikiaji wa maeneo hayo si rahisi. Kwa hivyo ndege na helikopta hutumika kwa kawaida ili kupuliza viuawadudu. Kwa sasa njia kuu ya kudhibiti uvamizi wa nzige wasafiri ni kutumia dawa za kikemikali, haswa fosfati ogania kama fenitrothion, malathion na chlorpyrifos. Hivi vinapulizwa kwa vipimo vidogo vya ukolevu wa juu kwa vyombo vya kupulizia vilivyopandishwa kwenye ndege au magari kwa viwango vya matumizi vya mjao wa chini kabisa (ultra-low volume au ULV). Wadudu hupata kiuawadudu moja kwa moja au kupitia uokotaji wa sekondari (yaani kukanyaga au kula mabaki kwenye mimea). Sikuhizi udhibiti hufanywa na mashirika ya serikali katika nchi zilizoathirika na katika Pembe ya Afrika pamoja na msaada wa DLCO-EA.

Nzige msafiri ana maadui wa asili kama vile nyigu na nzi mbuai, nyigu vidusia, lava wa mbawakawa, ndege na watambaazi. Hao wanaweza kuwa na ufanisi katika kudhibiti idadi ya wadudu wa solitaria lakini wana athari ndogo dhidi ya nzige wasafiri wa gregaria kwa sababu ya idadi kubwa sana ya wadudu katika makundi ya wapevu na ya tunutu.

Sikuhizi mashamba hayavamii na tunutu wa nzige msafiri mara nyingi. Kwa hivyo, wakulima hawajaribu kuwadhibiti kwa kawaida. Kwa kisa cha makundi ya wapevu, wakulima hujaribu kuogofya nzige mbali na mashamba yao kwa kufanya kelele, kuchoma tairi au njia nyingine. Hii inaelekea kuhamisha shida kwenye mashamba jirani, na makundi ya nzige yanaweza kurudi tena kwa urahisi kwenye mashamba yaliyotembelewa hapo awali.

### Dawa za kibiolojia
Dawa za kibiolojia zinajumuisha kuvu, bakteria, uto wa mbegu za mwarobaini na feromoni. Ufanisi wa dawa nyingi za kibiolojia ni sawa na ule wa dawa za kemikali za kawaida, lakini kuna tofauti. Kwa ujumla dawa za kibiolojia huchukua muda mrefu zaidi kuua wadudu, magonjwa ya mimea au magugu, kwa kawaida kati ya siku 2 na 10.

Kuna aina mbili za dawa za kibiolojia, biokemikali na vijidudu. Dawa za biokemikali ni sawa na kemikali zinazotokea kwa asili lakini zina sumu isiyo kali sana au hazina sumu, kama vile feromoni zinazotumiwa kupata wenzake wa jinsia nyingine. Dawa za kibiolojia zenye vijidudu zina bakteria, kuvu, miani au virusi ambayo inatokea kwa asili au imebadilishwa vinasaba. Kuvu viuawadudu hukandamiza wasumbufu kwa uambukizaji kwa ujumla: kusababisha ugonjwa ambao ni maalum kwa wadudu.

Bidhaa za udhibiti wa kibiolojia zimekuwa zikiendelewa tangu miaka ya mwisho ya tisini, haswa bidhaa zilizo na kuvu ya asili iliyo pathojeni wa wadudu (yaani kuvu inayoambukiza wadudu), *Metarhizium acridum*. Spishi za *Metarhizium* zinaenea duniani kote na zinaambukiza vikundi vingi vya wadudu, lakini zinaonyesha hatari ndogo kwa wanadamu, mamalia wengine na ndege. *M. acridum* inaambukiza tu panzi wenye vipapasio vifupi, kikundi ambacho nzige ni wana wake, na kwa hivyo imechaguliwa kama kiambato kiamilifu cha bidhaa hizo. Ni salama mno kwa sababu haitoi sumu kama hufanya spishi nyingine za *Metarhizium*.

Bidhaa inayopatikana sasa katika Afrika na Asia ya Kati, inaitwa NOVACRID na inazaishwa nchini Maroko. Bidhaa nyingine zinazalishwa nchini Uchina. Bidhaa hizo zinatumika kwa njia ile ile kama dawa za kikemikali, lakini haziui haraka kama zile. Kwa vipimo vilivyopendekezwa kuvu inaweza kuchukua wiki mbili hadi tatu kuua hadi 90% ya nzige. Kwa sababu hiyo inashauriwa kutumiwa hasa dhidi ya tunutu. Wale wa nzige msafiri hupatikana zaidi katika maeneo ya nyasi ndefu, mbali na maeneo ya mazao, ambapo kuchelewesha kwa kifo hailetei uharibifu wa mazao. Faida ya bidhaa ni kwamba zinaathiri panzi na nzige tu, ambayo hufanya ziwe salama sana kuliko viuawadudu vya kikemikali. Hasa, inaruhusu maadui wa asili wa nzige na panzi kuendelea na kazi yao ya faida. Hao wanajumuisha ndege, nyigu vidusia na mbuai, nzi vidusia na spishi fulani za mbawakawa. Ingawa maadui wa asili hawawezi kuzuia tauni, wanaweza kupunguza marudio ya milipuko na kuchangia udhibiti wao. Dawa za kibiolojia zinapendekezwa hasa kutumika katika maeneo ya mazingira nyeti kama hifadhi za kitaifa au karibu na mito na miili mingine ya maji.

## Picha

Locusta m. migratorioides L5 solitary.jpg|Tunutu L5 wa awamu ya upweke
Locusta m. migratorioides L4 gregarious.jpg|Tunutu L4 wa awamu ya makundi
Locusta migratoria nymphs.jpg|Sehemu ya kundi la tunutu

Jamii:Panzi na jamaa