open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kioromo-Magharibi

**Kioromo-Magharibi** (pia **Kigalla**) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waoromo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kioromo-Magharibi nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 8,920,000. Pia kuna wasemaji 2,200 nchini Misri. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioromo-Magharibi iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigalla kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigalla
*lugha ya Kigalla katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/gaz

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kisilt’e

'''Kisilt'e''' ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wasilt'e. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisilt'e imehesabiwa kuwa watu 935,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisilt'e iko katika kundi la Kisemitiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisilt'e kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisilt'e
*lugha ya Kisilt'e katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/stv
 

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kisomali

**Kisomali** (kwa mwandiko wa Kilatini: Af-Soomaali; Osmanya: 𐒖𐒍 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘 [æ̀f sɔ̀ːmɑ́ːlì]) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Somalia, Ethiopia, Kenya na Jibuti inayozungumzwa na Wasomali. 

Kupitia kwa Wasomali wahamiaji, Kisomali huzungumzwa katika nchi nyingine nyingi kama vile Kanada, nchi mbalimbali za Ulaya na za Uarabuni. 

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisomali nchini Somalia ilihesabiwa kuwa watu 8,340,000. Pia kuna wasemaji 4,610,000 nchini Ethiopia (2007), 2,386,222 nchini Kenya (2009), na 297,200 nchini Jibuti (2006). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisomali kiko katika kundi la lugha za Kikushi.

Lugha ya Kisomali imeandikwa rasmi kwa alfabeti ya Kilatini ingawa alfabeti ya Kiarabu na maandishi kadhaa ya Kisomali kama vile Osmanya, Kaddare na maandishi ya Borama yanatumiwa kwa njia isiyo rasmi.

## Uenezi wa Kisomali
Lugha ya Kisomali inazungumzwa katika maeneo yanayokaliwa na Wasomali ya Somalia, Jibuti, Ethiopia, Kenya, Yemeni na diaspora ya Somalia.

Kisomali ndiyo lugha inayozungumzwa zaidi ya Kikushi katika eneo hilo ikifuatiwa na Kioromo na Kiafari.

Mnamo mwaka 2019, kulikuwa na takriban wazungumzaji milioni 21.8 wa Kisomali, walioenea katika Somalia Kuu (Greater Somalia) ambapo karibu milioni 7.8 waliishi Somalia. Lugha hii inazungumzwa na takriban 95% ya wakazi wa nchi, na idadi kubwa ya watu nchini Jibuti.

Kufuatia kuanza kwa Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Somalia miaka ya 1990, watu wanaoishi nje ya nchi wanaozungumza Kisomali waliongezeka kwa ukubwa, huku jumuiya mpya zaidi za wazungumzaji wa Kisomali zikiundwa katika sehemu za Mashariki ya Kati, Amerika Kaskazini na Ulaya.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*lugha ya Kisomali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisomali
*lugha ya Kisomali katika Glottolog
*lugha ya Kisomali kwenye Ethnologue
 

Jamii:Lugha za Kikushi
Jamii:Lugha za Somalia
Jamii:Lugha za Ethiopia
Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Jibuti
Kigurage cha Sebat Bet

**Kigurage cha Sebat Bet** (pia **Kigurage-Magharibi**) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wagurage. Idadi ya wasemaji wa Kigurage Sebat Bet imehesabiwa kuwa watu 440,000. Kuna lahaja mbalimbali kama Kichaha (wasemaji 130,000), Kiezha (wasemaji 120,000), Kimuher (wasemaji 90,000), Kigyeto (wasemaji 80,000) na Kigura (wasemaji 20,000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurage cha Sebat Bet iko katika kundi la Kisemitiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisebat Bet kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisebat Bet 
*lugha ya Kisebat Bet katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sgw

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kikacipo-Balesi

**Kikacipo-Balesi** ni lugha ya Kinilo-Sahara inayozungumzwa na makabila matatu, yaani Wakacipo nchini Sudan Kusini na Wazilmamu na Wabaale nchini Ethiopia. Idadi ya wasemaji wa Kikacipo-Balesi imehesabiwa kuwa watu 9120, yaani 5000 nchini Sudan Kusini (2010) na 4120 nchini Ethiopia (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikacipo-Balesi iko katika kundi la Kisurmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikacipo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikacipo 
*lugha ya Kikacipo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/koe

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Jamii:Lugha za Ethiopia
Kime’en

'''Kime'en''' ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wame'en. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kime'en imehesabiwa kuwa watu 151,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kime'en iko katika kundi la Kisurmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kime'en kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kime'en 
*lugha ya Kime'en katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mym

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kimesmes

**Kimesmes** ilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia iliyozungumzwa na Wagurage. Hakuna wasemaji wa Kimesmes wabakio maana yake lugha imetoweka kabisa. Ilifanana na lugha ya Kigurage cha Sebat Bet na pia na Kiinor. Bado kuna watu wengi ambao wanajihesabu kama Wamesmes lakini huongea Kihadiyya. Imefikiriwa kuwa msemaji wa Kimesmes wa mwisho alifariki takriban mwaka wa 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimesmes iko katika kundi la Kisemitiki.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kimesmes 
*lugha ya Kimesmes katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mys

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kimurle

**Kimurle** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamurle. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimurle nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 60,000. Pia kulikuwa wasemaji nchini Ethiopia lakini katika sensa ya 2007, miongoni mwa Wamurle 970, mmoja tu alidai kuongea Kimurle. Inawezekana kuwa lugha ya Kimurle imekaribia kutoweka nchini Ethiopia lakini nchini Sudan Kusini inaendelea kutumiwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimurle iko katika kundi la Kisurmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimurle kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimurle 
*lugha ya Kimurle katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mur

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Jamii:Lugha za Ethiopia
Kinyangatom

**Kinyangatom** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wanyangatom. Kinyangatom kinafanana sana lugha ya Kitoposa nchini Sudan Kusini na lugha ya Kiturkana nchini Kenya. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyangatom imehesabiwa kuwa watu 24,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyangatom iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyangatom kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyangatom
*lugha ya Kinyangatom katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nnj

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kiopuuo

**Kiopuuo** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia na Sudan Kusini inayozungumzwa na Waopuuo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiopuuo nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 1750. Idadi ya wasemaji nchini Sudan Kusini haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiopuuo iko katika kundi la Kikomuz.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiopuuo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiopuuo
*lugha ya Kiopuuo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lgn

Jamii:Lugha za Ethiopia
Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kishabo

**Kishabo** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Washabo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kishabo imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Washabo wengi wameanza kutumia lugha ya Kimajang kwa hiyo lugha ya Kishabo iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishabo hakijaainishwa kwa uhakika.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kishabo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kishabo
*lugha ya Kishabo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sbf

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kiturkana

**Kiturkana** ni lugha ya Kinilo-Sahara inayozungumzwa na Waturkana nchini Kenya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiturkana ilihesabiwa kuwa watu 989,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kiturkana kiko katika kundi la lugha za Kiniloti.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiturkana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiturkana
*lugha ya Kiturkana katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tuv

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Kiniloti
Jamii:Lugha za Kinilo-Sahara
Kiweyto

**Kiweyto** ilikuwa lugha nchini Ethiopia iliyozungumzwa na Waweyto. Idadi ya Waweyto imehesabiwa kuwa watu 1630 lakini hakuna aendeleaye kuongea Kiweyto, maana yake lugha ya Kiweuto kimetoweka. Waweyto wengi huzungumza Kiamhara. Kufuatana na uainishaji wa lugha, haijulikani kama Kiweyto ni lugha ya Kiafrika-Kiasia au ya Kinilo-Sahara.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiweyto kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiweyto
*lugha ya Kiweyto katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/woy

Jamii:Lugha za Ethiopia
Kidahalo

**Kidahalo** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wadahalo. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kidahalo imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Hata hivyo, kuna Wadahalo 3000 lakini wengi hutumia Kiswahili badala ya lugha yao ya Kidahalo, maana yake Kidahalo kiko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidahalo iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidahalo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidahalo 
*lugha ya Kidahalo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dal

Jamii:Lugha za Kenya
Kibukusu

**Kibukusu** (jina la asili: **Lubukusu**) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wabukusu. Ni moja kati ya lugha zinazohusiana na Waluhya. Pia, inahusiana na lugha za Gisu na Masaaba za Uganda Mashariki: lugha hizo zote zinaweza kuelewana. 

Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kibukusu ilihesabiwa kuwa watu 1,433,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibukusu kiko katika kundi la E.30, hasa moja ya lugha za Kiluhya.

## Lahaja
Lugha hii ina lahaja tatu muhimu:
*Lahaja izungumzwayo Kaskazini mwa Kimilili, ushawishi wake mkuu unaonekana maeneo yanayozunguka Kitale

*Lahaja inayozungumzwa Magharibi mwa mji wa Webuye, huku aina yake safi kabisa ikisikika katika maeneo yazungukayo, na magharibi mwa Bungoma

*Lahaja inayozungumzwa Mashariki mwa mji wa Webuye kuendelea hadi Wilaya za Kakamega na Lugari.

Kati ya hizi, lugha inayozungumzwa karibu na Kitale inachukuliwa kuwa ya asili zaidi. Hii ni kwa kuwa lahaja hizo nyingine mbili zimeingiliwa na ushawishi wa lahaja nyingine za lugha za Kiluhya.

## Ushawishi wa lugha nyingine
Wabukusu wanaishi katika Wilaya ya Bungoma ambayo inapakana na Uganda kuelekea Magharibi na Wilaya ya Kakamega ya Kenya kuelekea Mashariki.

Katika mpaka wa Uganda, wanaishi BaMasaaba na BaGisu, ambao wanahusiana na Bukusu kupitia lugha moja na utamaduni unaofanana.

Kuoana kati ya Bukusu na jamii hizo ni jambo linaloungwa mkono na jamii zote. Matokeo ni kuwa Wabukusu wana jamaa wa karibu katika jamii hizi, na jamii hizi pia zina jamaa kati ya Wabukusu.

Wakati wa Vita vya Uganda miaka ya 1970, wengi wa BaGisu na BaMasaaba walitoroka Uganda na kuhamia Kenya ili kuishi na jamaa zao wa Bukusu karibu na Bungoma. Vita vilipokwisha wengi wao hawakurudi Uganda.

Kuenea kwao kati ya Bukusu kumekuwa na ushawishi mkubwa kwa lugha ya Bukusu katika maeneo ya Bungoma. Wazungumzaji wa asili wa Bukusu wanaweza kutambua mtu kutoka eneo la Bungoma kutokana na lugha yake. Kwa mfano wanatumia **L** badala ya **R**, na hivyo kitenzi 'khuufwara'- kuvaa nguo sasa linatamkwa 'khufwaala' jinsi linavyotamkwa na BaGisu na BaMasaaba.

Lahaja inayotumiwa mashariki mwa mji wa Webuye ina ushawishi wa lahaja jirani, Kabras na Tachoni za lugha za Kiluhya. Hili linaonekana katika kubadilisha mwanzo wa nomino. Kwa mfano, nomino 'sisindu' (kitu fulani) inatamkwa 'eshindu' katika Kabras. Wabukusu wa Webuye huiita 'esindu'.

Kwa vile wanapakana na Waniloti na lugha za Kikalenjin za Pokot, Nandi na Sebei kuelekea kaskazini, mashariki na magharibi, lugha ya Bukusu ya Kitale imehifadhi kwa ukubwa uasili wake. Ni tofauti kabisa na lahaja nyingine zilizozungumziwa awali.

## Tanbihi
## Marejeo
* De Blois, Kornelis Frans (1975) 'Bukusu generative phonology and aspects of Bantu structure' (Annales de MRAC, no. 85). Tervuren: Musщe Royal de l'Afrique Centrale.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibukusu kwenye Multitree
*Bukusu kwa Uzungumzi wa Kitabaka
*Maandishi kuhusu Bukusu na Elimu ya Lugha na Matabaka
*WaGisu

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Kenya
Kidawida

**Kidawida** (au Kidaw'ida) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wadawida (au Wadaw'ida). Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kidawida imehesabiwa kuwa watu 254,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidawida iko katika kundi la E70.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidawida kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidawida 
*lugha ya Kidawida katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dav

Jamii:Lugha za Kenya
Kiembu

**Kiembu** ni lugha ya Kibantu nchini Kenya haswaa Kaunti ya Embu na huzungumzwa na Waembu.Ni moja kati ya Lugha za Kithaagicu za mlima Kenya na inafanana na lugha za Kikuyu,Kimeru.Mnamo 2024 ina wasemaji 603,000 asili.Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiembu iko katika kundi la E50.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiembu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiembu 
*lugha ya Kiembu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ebu

Jamii:Lugha za Kenya
Kigusii

**Kigusii** ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wakisii. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigusii imehesabiwa kuwa watu 2,205,000. Pia kuna wasemaji 300 tu nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigusii iko katika kundi la E40. Hasa Kigusii huzungumzwa eneo la Kisii ambalo makao yake makuu ni Mji wa Kisii (kati ya Ziwa Victoria na mpaka wa Kenya-Tanzania) katika Mkoa wa Nyanza.

## Ainisho
Kigusii imeainishwa kama lugha ya Bantu ya Kati, kundi moja na Lugha ya Kikuria, kundi ambalo limepewa anwani ya E.10 katika makala ya Aina za Lugha za Bantu yaliyotungwa na Malcolm Guthrie.
Lugha zinazofanana zinapatikana nchini Tanzania nazo ni:
*Ware
*Ikizu
*Ikoma

## Sauti
Sauti za Gusii takribani zote zinaambatana na irabu.

## Irabu
Lugha ya Kisii ina irabu saba, zingine zikiundwa kutokana na urefu wa kuzitamka.
Kwa mfano, maneno 'bora' (kosekana) na 'boora' (sema) yanatofautishwa tu na urefu wa irabu 'o' n 'oo'.

## Konsonanti
Katika jedwali lifuatalo, alama za uandishi ambazo hutofautiana na zile za Alfabeti ya Kimataifa (IPA) zimewekewa mabano. palipo na alama mbili pamoja, ya kulia inaashiria konsonanti inavyotamkwa.

 
 Sauti za Konsonanti katika Lugha ya Kisii, kulingana na IPA.
 
 
 .
 bilabial
 alveo-palatal
 palatal
 velar
 
 
 plosive
 p &nbsp; b
 t
 c (c)
 k &nbsp; g
 
 
 fricative
 &nbsp;
 s
 &nbsp;
 &nbsp;
 
 
 affricate
 &nbsp;
 &nbsp;
 cç (c)
 &nbsp;
 
 
 nasal
 m
 n
 ɲ (ny)
 ŋ (ng')
 
 
 trill
 &nbsp;
 r
 &nbsp;
 &nbsp;
 
 
 approximant
 w
 &nbsp;
 j (y)
 &nbsp;
 

Mofolojia ifuatayo pia inatumika:
* n+r = nd
* n+b = mb
* n+g = ŋg
* n+k = ŋk
* n+m = mm

## Marejeo
**Bickmore, Lee**
*1997. Problems in constraining High tone spread in Ekegusii. *Lingua*, Toleo la 102, uk. 265-290.
*1998. Metathesis and Dahl’s Law in Ekegusii. *Studies in the Linguistic Sciences*, Toleo la. 28:2, uk. 149-168.
*1999. High Tone Spreading in Ekegusii Revisited: An Optimality Theoretic Account. *Lingua*, toleo. 109, uk. 109-153.
**Cammenga, Jelle**
* 2002 *Phonology and morphology of Ekegusii: a Bantu language of Kenya*. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
**Whiteley, Wilfred H.**
* 1956 *A practical introduction to Gusii*. Dar es Salaam/Nairobi/Kampala: East African Literature Bureau.
* 1960 *The tense system of Gusii*. Kampala: East African Institute of Social Research.
* 1974 *Language in Kenia*. Nairobi: Oxford University Press.

## Viungo vya Nje
* Ekegusii-English English-Ekegusii Dictionary 
* Kigusii kwenye tovuti la Ethnologue
* Partial Gusii Swadesh list at Rosetta Project 
* Ekegusii Encyclopedic Projects 

### Kusikiza
*lugha ya Kigusii kwenye Multitree
*http://www.ethnologue.com/language/guz
*Hadithi katika Redio ya Kitaifa kuhisi Lugha ya Kisii (kutoka Kipindi cha *All Things Considered* , 29 Aprili 2006)

## Tazama Pia
*Lugha za Kenya

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Kibantu
Wilaya ya Kasulu Vijijini

[thumb|250px|Mahali pa Kasulu (nyeusi) katika [mkoa wa Kigoma.]] 
**Wilaya ya Kasulu Vijijini** ni wilaya ya Mkoa wa Kigoma iliyoanzishwa 2012 kutoka kwa Wilaya ya Kasulu ya awali. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 425.794  Eneo lake ni  km² 7,196.12 na msongamano wa watu ni 59.2 kwa kila km² 

Makao makuu ya wilaya yako Kasulu mjini.

Wakazi walio wengi ni Waha. Wilaya hii ilikuwa na makambi 2 kwa ajili ya wakimbizi, Mtabila kwa ajili ya wakimbizi kutoka Burundi na Nyarugusu kwa watu kutoka Kongo.

## Marejeo
K
Nancy Reagan

thumb|right|250px|Nancy Reagan.
**Nancy Davis** (jina la kuzaliwa ni **Nancy Frances Robbins**), alizaliwa tarehe 6 Julai 1921 akafariki tarehe 6 Machi 2016. Alikuwa mwigizaji wa Kimarekani na mke wa Rais wa Marekani Ronald Reagan.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 
* White House profile 

Jamii:Waliozaliwa 1921
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:New York City
Jamii:Washington, DC
Kikeiyo

**Kikeiyo** (au **Kielgeyo**) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wakeiyo, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikeiyo imehesabiwa kuwa watu 314,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeiyo iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikeiyo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikeiyo 
*lugha ya Kikeiyo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/eyo

Jamii:Lugha za Kenya
Kimolo (Kenya)

**Kimolo** (au **El Molo**) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wamolo. Isichanganywe na lugha ya Kimolo inayozungumzwa nchini Sudan. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimolo imehesabiwa kuwa watu wanane tu; hata hivyo kuna Wamolo takriban 700 (2007) lakini wengi wameacha lugha yao na huongea Kisamburu au Kiturkana badala yake. Kwa hiyo, lugha ya Kimolo imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimolo iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kielmolo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kielmolo 
*lugha ya Kielmolo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/elo

Jamii:Lugha za Kenya
Kimeru

**Kimeru** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:
*lugha ya Kibantu nchini Kenya;
*lugha ya Kibantu nchini Tanzania.
Kimeru (Tanzania)

**Kimeru** (au **Kirwa**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warwa. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Kenya. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 90,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E60.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimeru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimeru 
*lugha ya Kimeru katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/rwk

Jamii:Lugha za Tanzania
Kimwimbi-Muthambi

**Kimwimbi-Muthambi** ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wameru. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kimwimbi-Muthambi imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwimbi-Muthambi iko katika kundi la E50.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimwimbi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimwimbi 
*lugha ya Kimwimbi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mws

Jamii:Lugha za Kenya
Kinyore

**Kinyore** (au **Olunyole**) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wanyore, kabila moja la Waluyia. Ni lugha tofauti na Kinyole nchini Uganda. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kinyore imehesabiwa kuwa watu 311,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyore iko katika kundi la E30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyore kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyore
*lugha ya Kinyore katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nyd

Jamii:Lugha za Kenya
Mkungu

**Mkungu** inaweza kumaanisha:
* Chane kadhaa za ndizi
* Mti wa familia Combretaceae (Mkungu (mti))
* Kata ya Wilaya ya Mkoani, Pemba, Tanzania (Mkungu (Mkoani))
Mkungu (mti)

**Mkungu** (*Terminalia catappa*) ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.

## Picha

Picha:Terminalia catappa.jpg|Majani
Picha:Terminalia catappa 4.jpg|Maua na matunda mabichi
Picha:Terminalia catappa 2.jpg|Maua
Picha:Terminalia catappa fruits.JPG|Matunda mtini
Picha:Teca 001.jpg|Mbegu na kungu

Jamii:Miti
Jamii:Miti ipandwayo
Kiyaaku

**Kiyaaku** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wayaaku. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiyaaku imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Kwa hiyo lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaaku iko katika kundi la lugha za Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyaaku kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyaaku
*lugha ya Kiyaaku katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/muu

Jamii:Lugha za Kenya
Anna Favella

**Anna Favella** (amezaliwa tarehe 21 Septemba 1983) ni mwigizaji wa filamu kutoka Italia.

## Filamu alizocheza 
* 2008 Enrico Mattei - L'uomo che guardava al futuro 
* 2009 Don Matteo 7
* 2010 Terra Ribelle
* 2012 Terra Ribelle - Il Nuovo mondo
* 2013 Mr. America

## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Italia
Jamii:Waliozaliwa 1983
Jamii:Watu walio hai
Kisagalla

**Kisagalla** ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wasagalla. Isichanganywe na lugha ya Kisagara nchini Tanzania. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kisagalla imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisagalla iko katika kundi la E70.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisagalla kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisagalla
*lugha ya Kisagalla katika Glottolog
*lugha ya Kisagalla kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:lugha za Kibantu
Kasulu

**Kasulu** ni mji wa Mkoa wa Kigoma magharibi mwa Tanzania yenye msimbo wa posta **47301**. 

Inatawaliwa na halmashauri yake, hivyo huwa na hadhi ya wilaya tangu enzi za ukoloni. Awali mji wa Kasulu ulitawaliwa pamoja na wilaya ya Kasulu Vijijini kama wilaya moja ila tangu 2012 ni wilaya mbili za pekee.

Eneo la manispaa ni km² 911.

Wakati wa sensa ya mwaka 2012 ilikuwa na wakazi 208.244. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 238,321 .

Kasulu iko karibu na mpaka wa Burundi. Baada ya mapigano ya wenyewe kwa wenyewe nchini Burundi wakimbizi wengi walikimbia Tanzania na makambi makubwa yalijengwa karibu na mji wa Kasulu. Makambi haya ni Muyovosi, Mtabila I and Mtabila II. Mnamo mwaka 2000 idadi ya wakimbizi ilifikia 90,000.

Makambi yaliongeza biashara ya eneo lakini yalileta pia matatatizo kama kupanda kwa bei na upungufu wa usalama kwa sababu ujambazi ulizidi.

Kasulu ni makao makuu ya Dayosisi ya Magharibi ya Kanisa Anglikana Tanzania. Kanisa kuu ni St Andrew's Cathedral. Askofu wake alikuwa Gerard Mpango. 

Taasisi muhimu ni chuo cha ualimu cha Kasulu Teacher Training College.

Kasulu kuna shule mbalimbali pamoja na Kasulu Bible College ya Kanisa la Kianglikana.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Tovuti ya shirika ya Kiholanzi ya kusaidia watoto wa Kasulu  
*Tovuti ya mradi wa mtandao mjini Kasulu 
*Ukurasa wa dayosisi ya Kanisa Anglikana 
*Taarifa ya mgeni kwenye ibada ya St Andrews 
*Tovuti ya Chuo cha Biblia Kasulu 

Jamii:Wilaya ya Kasulu Mjini
K
Nyansha

**Nyansha** ni kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 15,724 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 13,406 waishio humo.  

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kasulu Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Orodha ya lugha za Sudan Kusini

Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan Kusini:

*Kiacholi
*Kiaja
*Kianuak
*Kiarabu
*Kiavokaya
*Kibai
*Kibaka
*Kibanda-Banda
*Kibanda-Kati-Magharibi
*Kibanda-Kusini-Kati
*Kibanda-Mbres
*Kibanda-Ndele
*Kibanda-Togbo-Vara
*Kibari
*Kibelanda-Bor
*Kibelanda-Viri
*Kibeli
*Kiboguru
*Kibongo
*Kididinga
*Kidinka-Agar
*Kidinka-Alor
*Kidinka-Bor
*Kidinka-Padang
*Kidinka-Rek
*Kidongotono
*Kiingereza
*Kiferoge
*Kifulfulde-Adamawa
*Kigbaya
*Kihoma
*Kiindri
*Kijumjum
*Kijur-Modo
*Kikacipo-Balesi
*Kikakwa
*Kikaliko
*Kikomo
*Kilango
*Kilokoya
*Kilopit
*Kiluwo
*Kimabaan
*Kima'di
*Kimandari
*Kimangayat
*Kimittu
*Kimo'da
*Kimorokodo
*Kimoru
*Kimundu
*Kimurle
*Kinarim
*Kindogo
*Kinjalgulgule
*Kinuer
*Kinyamusa-Molo
*Kiolu'bo
*Kiopuuo
*Kiotuho
*Kipari
*Kireel
*Kishilluk
*Kitennet
*Kithuri
*Kitogoyo
*Kitoposa
*Kiuduk
*Kiyulu
*Kizande

## Tazama pia
*Sudan Kusini
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/SS

*
Sudan Kusini
Kiaja

**Kiaja** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:

*lugha ya Kikwa nchini Benin na Togo;
*lugha ya Kikresh nchini Sudan Kusini.
Kilango

Jina la **Kibaka** hurejea lugha mbili tofauti:

*lugha ya Kilango nchini Uganda;
*lugha ya Kilango nchini Sudan Kusini.
Kibai

**Kibai** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabai. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kibai imehesabiwa kuwa watu 2500 wakati walianza kubadilisha lugha yao, maana yake inawezekana kuwa lugha ya Kibai imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibai iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibai 
*lugha ya Kibai katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bdj

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Mwangati

**Miangati** ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi *Terminalia* ambazo zina majani madogo kuliko mkungu (*Terminalia catappa*). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. *T. mantaly*, hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni **mbombaro**, **mkaa**, **mkulungo**, **mpululu**, **mwalambe**, **mwarambe** na **mwavuli**. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, *Juniperus procera*, unaoitwa mtarakwa vilevile.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
* *Terminalia brevipes*, Mwangati
* *Terminalia brownii*, Mbarao
* *Terminalia mantaly*, Mwavuli (Madagascar almond)
* *Terminalia polycarpa*, Mwangati
* *Terminalia prunioides*, Mwarambe (Purple pod terminalia)
* *Terminalia sambesiaca*, Mbombaro (River terminalia)
* *Terminalia sericea*, Mpululu (Silver cluster-leaf)
* *Terminalia spinosa*, Mwangati (Spiny terminalia)

Jamii:Mkarafuu na jamaa
Jamii:Miti ipandwayo
Orodha ya lugha za Sudan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan:

*Kiacheron
*Kiafitti
*Kiaka
*Kiama
*Kiandaandi
*Kiarabu
*Kibaygo
*Kibedawiyet
*Kiberta
*Kiberti
*Kibirked
*Kiburun
*Kidarik
*Kidair
*Kidaju, Dar Daju
*Kidaju, Dar Sila
*Kidilling
*Kidomari
*Kielhugeirat
*Kifulfulde-Adamawa
*Kifur
*Kigaam
*Kiganza
*Kigbaya
*Kighulfan
*Kigula
*Kigule
*Kigumuz
*Kihausa
*Kiheiban
*Kiingereza
*Kijumjum
*Kikadaru
*Kikanga
*Kikanuri-Kati
*Kikarko
*Kikatcha-Kadugli-Miri
*Kikatla
*Kikeiga
*Kikelo
*Kiko
*Kikoalib
*Kikomo
*Kikrongo
*Kilafofa
*Kilaro
*Kilogol
*Kilogorik
*Kilumun
*Kimasalit
*Kimidob
*Kimolo
*Kimoro
*Kinding
*Kingile
*Kinobiin
*Kiotoro
*Kishatt
*Kishwai
*Kitagoi
*Kitalodi
*Kitama
*Kitegali
*Kitemein
*Kitese
*Kitigre
*Kitima
*Kitira
*Kitocho
*Kitorona
*Kitulishi
*Kitumtum
*Kiuduk
*Kiwali
*Kiwarnang
*Kiyulu
*Kizaghawa

## Tazama pia
*Sudan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/SD

*
Sudan
Mbulu (mji)

thumbnail|Kanisa katoliki la Mbulu (picha ya Tamino Boehm)
**Mbulu** ni mji ambao unaunda Wilaya ya Mbulu Mjini katika Mkoa wa Manyara, Tanzania. Hadi mwaka 2012 mji wote ulihesabiwa kama kata moja  
Katika sensa ya mwaka 2022 wazazi walihesabiwa 138,593 .

Takriban asilimia 70-80 za wakazi ni Wairaqw. 

Kuna makao makuu ya Jimbo Katoliki la Mbulu la Kanisa Katoliki. 

Wakati wa koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani mazingira haya yalijulikana kwa jina "Umbulu" ukawa na ofisi ndogo ya mkoa wa Arusha wa Wajerumani. Wakati ule Mapadre Weupe walijenga hapa kituo kilichoitwa "Neu-Trier" yaani Trier Mpya.

## Marejeo
M
Jamii:Wilaya ya Mbulu Mjini
Jamii:miji ya Tanzania
Kidinka-Agar

**Kidinka-Agar** (au **Kidinka ya Kati Kusini**) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Idadi ya wasemaji wa Kidinka-Agar imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiagar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiagar 
*lugha ya Kiagar katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dib

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Padang

**Kidinka-Padang** (pia **Kidinka ya Kaskazini-Mashariki** au Kingok au Kijok) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Padang imehesabiwa kuwa watu 320,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Padang iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipadang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipadang 
*lugha ya Kipadang katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dip

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kidongotono

**Kidongotono** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadongotono. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kidongotono imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kiotuho. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidongotono iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidongotono kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidongotono 
*lugha ya Kidongotono katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ddd

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Nadhiri

alikuwa *mnadhiri* tangu tumboni mwa mama yake.]]
[thumb|[Sista Mbenedikto akiweka nadhiri ya daima na kuwekwa wakfu kama bikira (2006).]]
 ya kuweka nadhiri katika monasteri ya maisha ya ndani tu.]]
**Nadhiri** (kwa Kiebrania **נדר**, **neder**) ni ahadi inayotolewa kwa Mungu, kama k.mf. Biblia inavyoonyesha (Law 27; Amu 11; Mdo 21:23; 23:21).

Yeyote anaweza kuweka nadhiri anavyopenda, lakini kuna nadhiri zilizoratibiwa na sheria, hasa sheria za Kanisa, kama zile za kitawa.

Katika mashirika mengi, zinahesabiwa tatu ambazo zinaendana: useja mtakatifu, ufukara na utiifu.

Baadhi yanaongeza nyingine (nadhiri ya nne), k.mf. kujitoa hadi kufa kwa ajili ya Wakristo walio katika hatari ya kupoteza imani (kwa Wamersedari), kutekeleza toba ya kudumu kwa Waminimi, utiifu kwa Papa kwa Wajesuiti, na utumishi wa walio fukara zaidi kwa wafuasi wa Mama Teresa wa Kolkata.

Nadhiri zinaweza kuwa za muda au za daima. Mara nyingi zile za muda zinatangulia na kuandaa zile za daima.

## Viungo vya nje
*[Hati Perfectae Caritatis(https://sw.wikipedia.org/wiki/Perfectae_Caritatis) na nyingine zote za Mtaguso wa pili wa Vatikano katika lugha mbalimbali kikiwemo Kiswahili.] 
*[Hati Redemptionis Donum(https://sw.wikipedia.org/wiki/Redemptionis_Donum) ya Papa Yohane Paulo II (1984)]

Jamii:Dini
Jamii:Mashirika ya kitawa
Jamii:Sheria za Kanisa
Kihoma

**Kihoma** ilikuwa lugha ya Kibantu nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Wahoma. Tangu 1975 hakuna wasemaji wa Kihoma tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihoma iko katika kundi la D30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihoma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihoma 
*lugha ya Kihoma katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hom

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kimundari

Jina la **Kimundari** hurejea lugha mbalimbali, k.m.

*lugha ya Kimundari nchini Sudan Kusini;
*lugha ya Kimundari nchini Uhindi.
Kimangayat

**Kimangayat** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamangayat. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimangayat imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kimangayat imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangayat iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimangayat kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimangayat 
*lugha ya Kimangayat katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/myj

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kipari

**Kipäri** (au **Kilokoro**) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wapari. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipäri imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipäri iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipäri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipäri
*lugha ya Kipäri katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lkr

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Kiuduk

**Kiuduk** (pia '''Kitw'ampa''') ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wauduk. Idadi ya wasemaji wa Kiuduk imehesabiwa kuwa watu 22,000, yaani nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuduk iko katika kundi la Kikomuz.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiuduk kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiuduk
*lugha ya Kiuduk katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/udu

Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Jamii:Lugha za Sudan
Yaba Angelosi

**Yaba Angelosi** ni mwimbaji, mwanamuziki wa mtayarishaji wa muziki anayeishi nchini Marekani. Alizaliwa katika Sudan Kusini akahamia pamoja na wazazi wake kwenda Marekani mwaka 2000. 

Ana studio yake ya Assida Records / Assida Productions inayosambaza rekodi zake.

Jamii:Waimbaji wa Marekani
Jamii:Waimbaji wa Sudan Kusini
Salamanda

**Salamanda** ni wanyama wa oda Caudata katika ngeli Amfibia wafananao na mijusi. Wanatofautiana na vyura kwa kuwa na mkia hata katika hatua ya mnyama mzima. Ngozi yao haina magamba na ni laini na nyevu, lakini ngozi ya spishi nyingi za familia Salamandridae ni kama mahameli au ina sugu. Rangi ya salamanda ni nyeusi, kijivu au kahawia kwa kawaida, lakini madume ya spishi nyingi hupata rangi kali wakati wa kuzaa. Spishi kadhaa zina sumu katika ngozi yao na hizi zina daima madoa au milia ya rangi kali ili kuonya wanyama mbuai. Takriban salamanda wote wanatokea nusudunia ya kaskazini, lakini spishi kadhaa zinatokea Amerika ya Kusini. Spishi nne zinatokea Afrika tu, huko kaskazini (Maroko, Aljeria na Tunisia).

## Ndubwi
Ndubwi au viluwiluwi wa salamanda wanafanana na hawa wa vyura lakini wale wa salamada ni wembamba zaidi na matamvua yao ni makubwa kwa kawaida kuliko yale ya ndubwi wa vyura. Kabla ya kutoka maji wanakuza miguu minne. Spishi nyingi za Plethodontidae (salamanda bila mapafu) hazina ndubwi lakini mayai hutagwa nchini kavu na salamanda wadogo, siyo ndubwi, hutoka.

## Spishi za Afrika
* *Pleurodeles nebulosus*, Salamanda wa Aljeria (Algerian ribbed newt)
* *Pleurodeles poireti*, Salamanda wa Poiret (Edough ribbed newt)
* *Pleurodeles walti*, Salamanda wa Maroko (Iberian ribbed newt)
* *Salamandra algira*, Salamanda Madoa (North African fire salamander)

## Picha

Pleurodeles waltl BUD.jpg|Salamanda wa Maroko
Pleurodeles larves 3 cropped.png|Kiluwiluwi wa salamanda wa Maroko
Salamandra algira atlantica (10.3897-zookeys.893.46649) Figure 2.jpg|Salamanda madoa

Jamii:Salamanda
Vincent shemasi

Tomas Giner (1462-1466).]]
**Vinsenti** (Huesca, karne ya 3 - Valencia, 304) alikuwa shemasi wa jimbo la Zaragoza, Hispania.

Wakati wa dhuluma ya Kaisari Dioklesian dhidi ya Wakristo, alifungwa na kuachwa bila chakula, akateswa vikali sana, hatimaye akafa kwa ajili ya imani yake. . 

Heshima ya watu kwake kama mtakatifu ilienea haraka sana katika Kanisa lote.

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 22 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 14
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 29-31

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304
Jamii:Mashemasi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Petro Juliani Eymard

**Petro Juliani Eymard** (La Mure, Grenoble, Ufaransa, 4 Februari 1811 – La Mure, 1 Agosti 1868) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki.

Kwanza mwanajimbo, baadaye alijiunga na Shirika la Maria na kutokana na imani yake kubwa kwa fumbo la ekaristi alianzisha mashirika mawili ya kitawa, moja la kiume na lingine la kike ili kuhamasisha na kueneza ibada kwa sakramenti hiyo kuu.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XI tarehe 12 Julai 1925, halafu mtakatifu na Papa Yohane XXIII tarehe 9 Desemba 1962. Papa Yohane Paulo II alimtangaza Eymard "Mtume wa Ekaristi".

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 2 Agosti. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 265-266
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 224-226

## Viungo vya nje
*Father Eymard's writing
*Letellier, Arthur. "Venerable Pierre-Julien Eymard." The Catholic Encyclopedia. Vol. 5. New York: Robert Appleton Company, 1909. 29 Jun. 2013 
* [Maisha yote na maisha ya kiroho(https://sw.wikipedia.org/wiki/maisha_ya_kiroho) ya Pierre-Julien Eymard kwa Kifaransa]
* http://www.blessedsacrament.com/index2.html  Tovuti ya Shirika la Sakramenti Takatifu
Yoana Fransiska wa Chantal

wa Yoana Fransiska.]]
**Yoana Fransiska wa Chantal** (kwa Kifaransa **Jeanne-Françoise Frémiot**, **Baronne de Chantal**; (Dijon, Burgundy, Ufaransa, 28 Januari 1572 – Moulins, 13 Desemba 1641) ni maarufu kwa kuanzisha na kuongoza kwa busara shirika la kitawa la wanawake la Ziara ya Bikira Maria baada ya kufiwa mumewe ambaye alizaliana naye watoto sita, aliowalea Kikristo sana.

Baada ya kubaki mjane alifuata kasi sana njia ya ukamilifu chini ya uongozi wa Fransisko wa Sales, akijitosa katika matendo ya huruma hasa kwa fukara na wagonjwa. 

Papa Benedikto XIV alimtangaza mwenye heri tarehe 21 Novemba 1751, halafu  Papa Klement XIII alimtangaza mtakatifu tarehe 16 Julai 1767.

Sikukuu yake imehamishiwa tarehe 12 Agosti kutoka 12 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Marejeo
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 462-464
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 445-446
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 235-237
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 67

## Viungo vya nje
*St. Jane Frances de Chantal  at Saint of the Day
*The Life of Saint Jane Frances de Chantal 
*St. Jane Frances de Chantal at Catholic Online
*Saint Jeanne de Chantal  at Patron Saints Index
Thomas Becket

katika kitabu cha Zaburi cha Uingereza, 1250 hivi, Walters Art Museum, Baltimore, Marekani.]]
**Thomas Becket** (Cheapside, London, Uingereza, 1118 (au 1120)&nbsp;– 29 Desemba 1170) alikuwa Askofu mkuu wa Canterbury tangu 1162 hadi kifodini chake kilichotokea wakati wa Misa katika kanisa kuu. 

Sababu ya kuuawa ni kubishana kwake na mfalme Henri II wa Uingereza juu ya haki na juu ya fadhili za Kanisa. 

Kwa ajili hiyo alikuwa ameshafukuzwa kutoka jimbo lake na kutoka ufalme wote wa Uingereza. 

Baada ya miaka sita aliweza kurudi nchini, lakini aliendelea kusumbuliwa sana hadi alipomuendea Kristo kwa kuchomwa na askari wa mfalme kwa upanga .

Muda mfupi baadaye Papa Alexander III alimtangaza mtakatifu mfiadini tarehe 21 Februari 1173. Ndivyo anavyoheshimiwa na Kanisa Katoliki na Anglikana. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 29 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 483-486
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 470-471
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 408-409
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 97-98

## Marejeo ya lugha nyingine
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
;Maisha
* Duggan, Anne (2005), *Thomas Becket*, London: Hodder Arnold.
* Guy, John. *Thomas Becket: Warrior, Priest, Rebel* (Random House; 2012) 424 pages
* Knowles, David (1970), *Thomas Becket*, London: Adam & Charles Black.

;Historia
* Duggan, Anne (1980), *Thomas Becket: A Textual History of his Letters*, Oxford: Clarendon Press.
* Duggan, Anne (Hrsg.) (2000), *The Correspondence of Thomas Becket, Archbishop of Canterbury (1162–1170).* 2 Bände, lat./engl., Oxford: Clarendon Press.

## Viungo vya nje
* Edward Grim’s account of the murder of Thomas Becket  at Internet History Sourcebooks Project
* Beckets Bits , photographs and locations of twenty of the surviving medieval Limoges enamel chasses for relics of Becket
589 KK

Makala hii inahusu mwaka **589 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 6 KK
Wilaya za Tanzania 4

**Hivi ni vigezo vya Wilaya vilivyoandaliwa kwa mikoa yote kufuatana na sensa 2012**

*1.  Dodoma   |   2.  Arusha   |   3.  Kilimanjaro   |   4.  Tanga   |   5.  Morogoro   |   6.  Pwani   |   7.  Dar-es-salaam   |   8.  Lindi   |   9.  Mtwara   |   10.  Ruvuma   |   11.  Iringa   |   12.  Mbeya   |   13.  Singida   |   14.  Tabora   |   15.  Rukwa   |   16.  Kigoma   |   17.  Shinyanga   |   18.  Kagera   |   19.  Mwanza   |   20.  Mara   |   21.  Manyara   |   22.  Njombe   |   23.  Katavi   |   24.  Simiyu   |   25.  Geita   |*   26.  Kaskazini Unguja   |   27.  Kusini Unguja   |   28.  Mjini Magharibi   |   29.  Kaskazini Pemba   |   30.  Kusini Pemba   

Kwa kutumia vigezo
* bofya "Hariri chanzo", kopi sehemu ya wilaya halafu andaa kigezo kilichosahihishwa AU kigezo kipya (kwa wilaya mpya)
* **AMA** fungua ukurasa wa kigezo kilichopo tayari "Vigezo:Kata za Wilaya XXXXXXXX" ; weka kopi chini ya matini iliyopo. SASA angalia kama kata fulani ana jina lenye nyongeza (kama mfano "Majengo (Mbeya)|Majengo" ) na usahishe ipasavyo matini mpya. Halafu futa matini ya awali.

* **AU** anzisha ukurasa wa kigezo kipya kwa jina "Vigezo:Kata za Wilaya XXXXXXXX" (kufuatana na wilaya unayoshughulia)

* weka matini katika ukurasa 

* Bofya "Onyesha hakikisho ya mabadiliko"

* fungua kila link buluu ya kata na hakikisha ya kwamba haielekei kwa makala iliyopo tayari; kama unaikuta, sahihisha jina kwa kuongeza mabano ya jina la wilaya (kama juu mfano wa "Majengo (Mbeya)|Majengo")

* Mwishoni hifadhi kazi yako

## Kusahihisha makala za kata
*kama makala iko tayari, ongeza matini baada ya sentensi kuhusu sensa ya 2002. Andika> "Wakati wa sensa ya mwaka 2012 idadi ya wakazi ilikuwa ........ (weka namba), halafu andika tanbihi kwa kuingiza kiungo cha "https://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf ".

*Kama makala ya kata haiko bado, tunga upya. Unaweza kutumia mfano wa makala nyingine.
Chamwino (Dodoma mjini)

Kwa maana nyingine za jina hilo angalia Chamwino (maana)

**Chamwino** ni kata ya Dodoma Mjini katika Mkoa wa Dodoma, Tanzania, yenye postikodi namba **41109**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 21,407  . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19175  waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dodoma
Jamii:Wilaya ya Dodoma Mjini
525 KK

Makala hii inahusu mwaka **525 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
*Aiskilos, (525 KK - 456 KK), mshairi wa Ugiriki ya Kale, kwenye mji wa Eleusis karibu na Athens

## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 6 KK
Wilaya ya Moshi

Kwa maana tofauti ya jina hili angalia makala ya maana Moshi

[thumb|250px|Mahali pa Moshi Vijijini (kijani kilichokolea) katika [mkoa wa Kilimanjaro.]] 
**Wilaya ya Moshi** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Kilimanjaro. 

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 466,737. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 535,803 .

## Marejeo
M
Mpanda (mji)

thumb|Ramani ya mkoa wa Katavi (kijani cheusi), Tanzania
**Mpanda** ni makao makuu na pia mji mkubwa wa Mkoa wa Katavi katika magharibi ya Tanzania. 

Ni kitovu muhimu cha biashara ya mazao kama mahindi na mpunga; kuna pia dalili ya uchumi wa madini, hasa dhahabu, katika mazingira yake. 

Mji umekua sana kuanzia wakazi 46,000 mwaka 2002 hadi kufikia idadi ya wakazi 102,000 wakati wa sensa ya mwaka 2012 na 245,764 katika ile ya mwaka 2022 .

Hadi mwaka 2014 hapakuwa na barabara za lami bali njia za udongo pekee, hivyo usafiri ulikuwa na shida wakati wa mvua. Kuna njia ya reli kutoka huko hadi Kaliua inapoungana na Reli ya Kati. Safari ya reli hadi Tabora inachukua masaa 10 - 12. Mabasi yanakwenda kila siku Sumbawanga (masaa 5), Mbeya na Tabora (masaa 9). Baada ya kuwa makao makuu ya mkoa wa Katavi uwanja wa ndege uliboreshwa mwaka 2012.

Upande wa dini kuna makao makuu ya dayosisi ya Kikatoliki pamoja na dayosisi ya Anglikana ya Ziwa Rukwa na makanisa ya Moravian, AIC, Wapentekoste na pia misikiti mbalimbali.

## Historia
Halmashauri ya wilaya ya Mpanda ilianzishwa mnamo mwaka 1983 ndani ya mkoa wa Rukwa. Mnamo mwaka 2012 wilaya hii iligawanywa na kupata wilaya ya Mlele na Mpanda yenyewe. Mkoa wa Katavi ulianzishwa mwaka 2012 baada ya kuigawanya Halmashauri hii na kupata wilaya tatu (3) na halmashauri za wilaya tano (5). Wilaya hizo ni wilaya ya Mpanda ambayo ina halmashauri za wilaya mbili (2) ambazo ni Halmashauri ya Manispaa ya Mpanda na Halmashauri ya wilaya ya Nsimbo. 

## Marejeo
M
Jamii:Miji ya Tanzania
*
Wilaya ya Tanganyika

**Wilaya ya Tanganyika** ni wilaya mojawapo kati ya 5 za Mkoa wa Katavi. 

Hadi mwanzo wa mwaka 2016 wilaya hiyo ilijulikana kama "Wilaya ya Mpanda Vijijini" (Mpanda District Council). Jina jipya linatokana na Ziwa Tanganyika lililopo kwenye mpaka wa mashariki wa eneo hili.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 179,136. Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 371,836 .

Makao makuu ya wilaya yanajengwa katika kijiji cha Majalila kilichopo kwa sasa katika kata ya Tongwe. Uteuzi huu ulifuata sifa za Majalila kufikika kwa urahisi kutokana na kuwa kandokando ya barabara kuu Mpanda - Kigoma, kuwepo kwa matenki mawili ya maji, na kuwa katika mpango wa kunufaika na umeme wa REA (Wakala wa umeme vijijini)

## Misimbo ya posta (postikodi)
Misimbo ya posta kwa kata za Wilaya ya Tanganyika ni:
*Karema	50201
*Kapalamsenga 50202
*Ikola	50203
*Katuma	50204
*Sibwesa	50205
*Mwese	50206
*Kabungu	50207
*Mpanda Ndogo	50208
*Mishamo	50209
*Kasekese	50211
*Mnyagala	50212
*Tongwe	50213
*Ilangu	50214
*Bulamata	50215
*Ipwaga	50216

## Marejeo
T
Wilaya ya Handeni Vijijini

300px|thumbnail|Mahali pa Wilaya ya Handei katika Tanzania (kijani cheusi)
**Handeni Vijijini** ni mojawapo kati ya wilaya 10  za Mkoa wa Tanga katika pwani ya Tanzania. 

Makao makuu ya wilaya yako Handeni mjini.

Mwaka 2012 ilikuwa na wakazi 276,646 walioishi katika kata 20 za wilaya.

Mwaka 2012 eneo la mji wa Handeni ilitengwa na wilaya hiyo kuwa wilaya ya pekee.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Taarifa (profile) ya Wilaya ya Handeni

H
Handeni (mji)

**Handeni** ni mji ulioko katika Mkoa wa Tanga, kaskazini-mashariki mwa Tanzania na moja kati ya wilaya 10 za mkoa huu. 

Handeni iko kwenye njiapanda ya barabara B127 Korogwe - Magole na Handeni - Kibaya - Kondoa kwa kimo cha mita 700 juu ya uwiano wa bahari. 

Ulikuwa tayari mji mdogo wakati wa ukoloni wa Kijerumani ukiwa na ofisi ndogo ya mkoa wa Pangani, kituo cha posta na kituo cha polisi.

Hadi mwaka 2010 ilikuwa sehemu ya Wilaya ya Handeni; mwaka ule ikapewa halmashauri ya mji ya pekee.

Mwaka 2012 ilikuwa na wakazi 79,056. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 108,968  .

## Tazama pia
* Tovuti rasmi

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Tanga
Jamii:Wilaya ya Handeni Mjini