open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lima

**Lima** ni mji mkuu na kitovu cha uchumi wa Peru.

Mji uliundwa tar. 18 Januari 1535 na Francisco Pizarro kwa jina la "Ciudad de reyes" (mji wa wafalme). Leo hii una wakazi zaidi ya milioni sita. 

## Gallery 
thumb|250px|left|Lima jinsi inavyoonekana kutoka angani

Image:Lima Cathedral.jpg|Catedral de Lima
Image:Universidad mayor de san marcos.jpg|Casona de la Universidad Mayor de San Marcos
Image:Panaavisos.jpg|Panamericana Sur
Image:Municpalidad de Lima.JPG|Municipalidad Metropolitana de Lima
Image:Plazasanmartin.JPG|Plaza San Martín
Image:Pabellonmorisco.jpg|Parque de la Exposición

Image:Palaciojusticiaperu.jpg|Palacio de Justicia

Image:Club Nacional.JPG|Club Nacional
Image:Casa-chosica.jpg|Chosica
Image:Municipalidad_de_Lima.JPG|Plaza de Armas
Image:Country_Club_Lima_Hotel.jpg|Country Club Hotel

Jamii:Miji ya Peru
Jamii:Miji Mikuu Amerika
1541

Makala hii inahusu mwaka **1541 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* 26 Juni - Francisco Pizarro aliyevamia Peru na kuharibu Dola la Inka anauawa mjini Lima.

Jamii:Karne ya 16
1471

Makala hii inahusu mwaka **1471 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 9 Agosti - Uchaguzi wa Papa Sixtus IV

## Waliozaliwa 
* 21 Mei - Albrecht Dürer, mchoraji kutoka Ujerumani

**bila tarehe**
* Francisco Pizarro mjini Trujillo (Hispania).

## Waliofariki 
* 18 Januari - Go-Hanazono, mfalme mkuu wa Japani (1428-1464)
* 26 Julai - Papa Paulo II

Jamii:Karne ya 15
1533

Makala hii inahusu mwaka **1533 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
* 7 Agosti - Valentin Weigel (mwanateolojia Mjerumani)

## Waliofariki 
* 29 Agosti - Inka Atahualpa ananyongwa na Wahispania mjini Cajamarca (Peru)

Jamii:Karne ya 16
UNICEF

right|thumb|Jengo la UNICEF Bangkok

**UNICEF** (United Nations Children's Fund) au **Mfuko wa Kimataifa wa Watoto** ni shirika la Umoja wa Mataifa kwa shabaha ya kuwasaidia watoto duniani. Ina nchi wanachama zaidi ya 160.

Makao makuu yapo mjini New York (Marekani). Shirika liliundwa mwaka 1946 likiitwa "United Nations International Children's Emergency Fund" kwa nia ya kuwasiadia watoto wa Ulaya waliokumbwa na njaa na magonjwa katika zilizoharibiwa katika Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Leo inashughulika miradi ya kupambana na maradhi miongoni mwa watoto, kuboresha elimu na haki za watoto.

## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Kifupi
Shirika la Kifedha la Kimataifa

thumb|right|Nembo la IMF
[right|thumb|Jengo la makao makuu ya IMF mjini [Washington DC]]
**Shirika la Kifedha la Kimataifa** (Kifupi:**IMF** , kwa Kiingereza *International Monetary Fund*) ni shirika la kimataifa lililoanzishwa mwaka 1944 kwa lengo la kukuza ushirikiano wa kifedha duniani, kuhakikisha uthabiti wa kifedha, kuwezesha biashara ya kimataifa, kukuza ajira ya juu na ukuaji endelevu wa uchumi, pamoja na kupunguza umaskini duniani kote. Makao makuu yake yako Washington, D.C., na lina wanachama 190. IMF ina jukumu muhimu katika uchumi wa dunia kwa kutoa msaada wa kifedha, ushauri wa sera, na msaada wa kiufundi kwa nchi zinazokabiliwa na matatizo ya kiuchumi. Pia hufuatilia mwenendo wa uchumi wa dunia na hufanya kazi ya kuimarisha viwango vya ubadilishaji wa fedha na mizani ya malipo kupitia mipango mbalimbali ya mkopo na uchunguzi wa kiuchumi.

IMF hutoa mikopo kwa nchi wanachama zinazokumbwa na matatizo ya kiuchumi ili kuwasaidia kurejesha uthabiti wa uchumi wao na kuzuia migogoro ya kifedha isienee kimataifa. Mikopo hii mara nyingi huambatana na masharti ya sera za kiuchumi ambazo nchi husika zinapaswa kutekeleza ili kuboresha hali yao ya kifedha. Mbali na kutoa mikopo, IMF pia hutoa msaada wa kiufundi na mafunzo kwa serikali kuhusu usimamizi wa fedha za umma, sera za kodi, takwimu, na sera za fedha, ili kujenga uwezo wa ndani wa kiuchumi na kuimarisha taasisi za fedha. Hata hivyo, shirika hili limekosolewa kwa kuziingiza nchi maskini kwenye mtego wa madeni.

Si shirika halisi la Umoja wa Mataifa, lakini hushirikiana na UM. Nchi tajiri za Ulaya pamoja na Marekani zinaongoza IMF kwa sababu ni nchi zilizoweka pesa zaidi katika mfuko wake. Mwenyekiti wa IMF huwa anatoka katika nchi za Ulaya na makamu wake ni kutoka Marekani. 

IMF hushirikiana kwa karibu na Benki ya Dunia.

## Umuhimu
* 1. **Kutoa Mikopo**
Husaidia nchi zinazokabiliwa na matatizo ya kiuchumi kwa kuwapa mikopo ya kifedha.

* 2. **Kufuatilia Uchumi wa Dunia**
Hufuatilia hali ya uchumi wa kimataifa na kutoa ripoti ili kusaidia kudhibiti hatari za kiuchumi.

* 3.**Kutoa Ushauri wa Sera**
Hutoa mapendekezo kwa serikali kuhusu sera bora za kifedha na kiuchumi.

* 4. **Kutoa Msaada wa Kiufundi na Mafunzo**
Husaidia nchi wanachama kujenga uwezo wa kitaasisi kupitia mafunzo na ushauri wa kiufundi.

* 5. **Kusaidia Uthabiti wa Fedha na Kiwango cha Kubadilishana Fedha**
Hufanya kazi kuhakikisha kuwa viwango vya kubadilishana fedha vinaendelea kuwa thabiti kimataifa.
## Marejeo
## Viungo vya nje 
* International Tovuti rasmi ya IMF
* Shirika la fedha la kimataifa

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Kifupi
Kano

alt=Jimbo la Kano, barabara huko Kano|thumb|Jimbo la Kano, barabara huko Kano
**Kano** ni mji mkubwa wa tatu nchini Nigeria na makao makuu ya jimbo la kujitawala la Kano. Kuna wakazi 3,626,204.

Kano ni kitovu cha kiuchumi na kiutamaduni ya kaskazini ya Nigeria. Viwanda mbalimbali vinashughulika mazao ya karanga. Kuna uwanja wa ndege wa kimataifa na kituo cha reli kwenda Lagos kupitia Kaduna.  

Chuo Kikuu cha Bayero kinaendeleza utamaduni wa utaalamu mwenye historia ndefu mjini uliokuwa mnara wa elimu ya kiislamu tangu karne nyingi.

Kihistoria mji ulikuwa mji mkuu wa usultani wa Kano na kitovu cha Kiislamu katika kanda ya Sahel. Kanu iliundwa kama mji wa Wahausa takriban miaka 1000 iliyopita. Mji ulitajirika kutokana na biashara ya misafara katika Sahel na kuwa mji mkuuwa Usultani. Hadi leo geti mablimbali ya ukuta wa mji wa kale zinasimama. Katika karne ya 19 kiongozi mwislamu wa Kifulani Usman dan Fodio alifanyia Kano vita ya jihadi akimwondoa mtawala wa Kihausa na kuacha Wafulani kama Maamiri.

Kuja kwa Waingereza tangu 1903 kulimfanya Amiri wa Kano mtawala wa nchi lindwa chini ya usimamizi wa Waingereza lakini ni kuundwa kwa nchi ya Nigeria tu kulikomaliza Kano kama nchi ya pekee.  Amiri wa Kanu anaendelea kuwa kiongozi wa kiutamaduni anayeheshimiwa. Kitovu cha kiutawala cha kaskazini kilipewa Kaduna lakini katika muundo wa shirikisho Kano imekuwa tena jimbo la kujitawala.

Idadi kubwa ya wakazi ni Waislamu. Uchumi na nafasi za kazi zimevuta pia watu kutoka majimbo waliohamia Kanu. Kuwepo kwa Wakristo mjini kulisababisha mara kadhaa ghasia dhidi yao ambamo mamia waliuawa.

## Viungo vya Nje 
* Kano Online
Kano (jimbo)

thumb|Jimbo la Kano, Nigeria

**Kano** ni jimbo la kujitawala katika kaskazini ya Nigeria. Mji mkuu ni Kano. 

Jimbo la Kano limepakana na majimbo ya Katsina, Jigawa, Kaduna na Bauchi. Jimbo lilianzishwa tar. 27 Mei 1967. Gavana wa kwanza alikuwa Abdu Bako kuanzia 1967 hadi Julai 1975. Ibrahim Shekarau amekuwa gavana tangu 29 Mei 2003.

Eneo la jimbo ni 20,131 km², idadi ya wakazi 10,077,638 (mwaka 2005). Msongamano wa watu hufikia wakazi 501 kwa kilimita ya mraba.  

Jimbo lina maeneo ya utawala 44 ("Local Government Areas"). 
Haya ni:  Ajingi, Albasu, Bagwai, Bebeji, Bichi, Bunkere, Dala, Dambatta, Dawakin-Kudu, Dawakin-Tofa, Doguwa, Fagge, Gabasawa, Garko, Garum-Mallam, Gaya, Gazewa, Gwale, Gwarzo, Kabo, Kano Municipal, Karaye, Kibiya, Kiru, Kumbotso, Kunchi, Kura, Madobi, Makoda, Minjibir, Nassarawa, Rano, Rimin-Gado, Rogo, Shanono, Sumaila, Takai, Tarauni, Tofa, Tsanyawa, Tudun-Wada, Ungongo, Warawa na Wudil.

Kano ni kitovu cha biashara na uzalishaji mali nchini. Asilimia ya umwagiliaji wa mashamba inazidi majimbo yote na kuruhusu kilimo mwaka wote.

Jamii:Jimbo la Kano
Galapagos

thumb|right|300px|Visiwa vya Galápagos
thumb|right|300px|Iguana ya Galapagos (aina kama kenge)
**Galapagos** ni jina la funguvisiwa ya Ekuador katika Pasifiki takriban 1000 km kutoka pwani la bara ya Amerika Kusini. Jumla ya visiwa ni 61 kati ya hivi kuna 13 vikubwa. Visiwa vimesambaa katika eneo la 8000 km². 

Funguvisiwa ni ya asili ya kivolkeno. Visiwa ni mashuhuri duniani kwa sababu ya idadi kubwa ya spishi za wanyama. Charles Darwin alifanya utafiti wa spishi nyingi akapata dhana za kimsingi kwa ajili ya nadharia yake ya mageuko ya spishi.

Visiwa vikubwa ni kama vifuatavyo: 
* Santiago
* Santa Cruz
* Floreana
* San Cristobal
* Española*
* Genovesa
* Santa Fe
* Isabela*
* Fernandina
* Darwin
* Roca Redonda
* Marchena
* Pinta

## Viungo vya Nje 
* Galápagos Islands xeric scrub (World Wildlife Fund)
* Galápagos geology - the page also includes much general information on the Galápagos Islands

Jamii:Ekuador
Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Jamii:Funguvisiwa
1532

Makala hii inahusu mwaka **1532 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio
* 15 Novemba – Francisco Pizarro amkamata Inka Atahualpa – mwanzo wa ukoloni wa Hispania katika Peru

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 16
Emeka Ojukwu

thumb|200px|Emeka Ojukwu

**Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu** (* 4 Novemba 1933 Zungeru (Nigeria) ni mwanasiasa wa Nigeria aliyekuwa mwanajeshi na rais wa jamhuri ya Biafra iliyojitenga na Nigeria 1967 - 1970.

## Maisha yake 
Ojukwu amezaliwa katika kabila la Waigbo. 1957 alijiunga na jeshi. 1966 akiwa kanali alikuwa afisa kiongozi na gavana wa kijeshi wa mkoa wa mashariki. 
Baada ya mauaji wa Waigbo wengi upande wa kaskazini ya Nigeria alitangaza uhuru wa mkoa wa mashariki penye Waigbo wengi ulioitwa "Biafra".

Ojukwu alikuwa rais wa Biafra kati ya 30 Mei 1967 na 8 Januari 1970. Baada ya Biafra kushindwa katika vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Nigeria Ojukwu alikimbia Côte d'Ivoire. Mwaka 1980 alikaribishwa na rais wa Nigeria Alhaji Shehu Shagari arudi nyumbani. 

Katika uchaguzi wa 1983 Ojukwu aligombea kiti cha bunge baadaye pia uraisi lakini hakuchaguliwa.
Aligombea tena urais katika uchaguzi wa Aprili 2007 akafikia nafasi ya sita kwa kura 155,000. Alipinga uchaguzi akidai haukuwa sahihi.
 
## Viungo vya Nje 
* (**en:**) MASSOB, The Movement for the Actualization of the Sovereign State of Biafra

Jamii:Siasa ya Nigeria
Jamii:Waigbo
Evo Morales

thumb|250px|Evo Morales
**Juan Evo Morales Aima** (* 26 Oktoba 1959) ni rais wa Bolivia tangu 22 Januari 2006. Morales ni Mwaymara na rais wa kwanza anayetoka kati ya wakazi asilia ya nchi. 

Alianzisha na kuongoza chama cha *Movimiento al Socialismo* (harakati kwa ujamaa).

Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Siasa ya Bolivia
Jamii:Marais wa Bolivia
Bolivia

thumb|left|250px|Ramani ya Bolivia
thumb|left|250px|Mji wa La Paz
thumb|left|250px|Uyuni
**Bolivia** (jina linatokana na shujaa Simon Bolivar) ni nchi isiyo na mwambao wa bahari katika Amerika Kusini. 

Imepakana na Brazil, Paraguay, Argentina, Chile na Peru.

## Jiografia
Nchi inakatwa na safu mbili za milima ya Andes zenye kimo hadi mita 6500 juu ya UB. 

Nyanda za juu (kwa Kihispania: "Altiplano") zinakaliwa na wakazi wengi (80%) ziko kwenye kimo cha mita 3.000 hadi 4.000. Altiplano ni takriban theluthi moja ya eneo la nchi; sehemu nyingi ni tambarare ya "llanos" ambayo ni nchi ya chini yenye joto ambayo ina sehemu mbili: savana kavu za Gran Chaco na misitu minene ya beseni ya Amazonas.

Ziwa la Titicaca liko kwenye Altiplano. 

Bolivia ni kati ya nchi maskini zaidi za Amerika Kusini. 

## Watu
Tofauti na nchi nyingine za bara hilo, wakazi asilia (Waindio) ni sehemu kubwa ya wananchi (55%), wakifuatwa na machotara (30%) na watu wenye asili ya Ulaya (15%).

Lugha rasmi ziko 37, kuanzia Kihispania na lugha nyingi asilia.

Upande wa dini, Kanisa Katoliki linaongoza (78%), likifuatwa na Uprotestanti (19%).

## Tazama pia 
* Mikoa ya Bolivia
* Orodha ya Marais wa Bolivia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*  Serikali ya Bolivia tovuti rasmi 


Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Granada mpya

thumb|200px|Eneo la Granada mpya
thumb|200px|Nembo la ufalme mdogo wa Granada mpya
**Granada mpya** (Kihisp.: Virreinato de Nueva Granada) ilikuwa eneo la kikoloni la Hispania katika kaskazini ya Amerika Kusini kati ya 1717 na 1822. Leo hii nchi za Venezuela, Kolombia, Panama na Ekuador zimechukua nafasi yake. 

Jina la Granada limetokana na mji wa Granada katika Hispania.

Granada mpya ilitawaliwa kama ufalme mdogo katika muundo wa Hispania. Gavana mkuu alikuwa na cheo cha mfalme mdogo (au: makamu wa mfalme). 

Hadi 1717 ilikuwa sehemu ya ufalme mdogo wa Peru uliotawala Amerika Kusini ya Kihispania yote. Mji mkuu ulikuwa mwanzoni Cartagena na baadaye Santa Fé de Bogotá (leo Kolombia).

Nchi ya Kolombia iliendelea kutumia jina la Granada mpya hadi 1861.

Jamii:Kolombia
Jamii:Historia ya Amerika Kusini
Jamii:Ukoloni wa Hispania
Amazonas

**Amazonas** inaweza kumaanisha:

* Amazonas (mto) mto mkubwa katika Amerika Kusini
* Amazonas, Brazil jimbo nchini Brazil
Paraguay

thumb|300px|right|Ramani ya Paraguay
right|thumb|220px|Nyumba mjini Asuncion
**Paraguay** (pia: **Paragwai**) ni nchi ya Amerika Kusini isiyo na pwani baharini. Imepakana na Argentina, Brazil na Bolivia. Jina la 'Paraguay' limetokana na lugha ya Kiguarani na linamaanisha 'kutoka mto mkubwa'. Mto huu mkubwa ni Parana.Mji mkuu ni Asuncion ulioundwa mwaka 1537 na Mhispania Juan de Salazar.

## Historia
Paraguay ilikuwa koloni la Hispania, ikapata uhuru wake mwaka 1811.

## Watu
Wakazi wengi (95%) ni machotara waliotokana na Waindio na Wazungu.

Lugha rasmi na za kawaida ni kwa pamoja Kiguarani (95%) na Kihispania (90%).

Upande wa dini, asilimia 89.9 ni Wakatoliki na 6.2% Waprotestanti.

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
;Serikali
* Rais wa Paraguay tovuti rasmi   
* National Department of Tourism  
* Ministry of Finance with economic and Government information, available also in English 
* Paraguay Photos 

;Taarifa za jumla
* Paraguay from the *Encyclopædia Britannica*
* 
* Paraguay  at *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Paraguay profile from the BBC News
* 
* Key Development Forecasts for Paraguay from International Futures

;Vyombo vya habari
* La Rueda – Weekly reviews  
* ABC Color 
* Última Hora  
* La Nación 
* Paraguay.com 
* Ñanduti 

;Biashara
*World Bank Summary Trade Statistics Paraguay

;Utalii
* Paraguay.com: Tradition, Culture, Maps, Tourism
* Tourism in Paraguay, information, pictures and more. Turismo.com.py  

Jamii:Paraguay
Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Asuncion

thumbnail|right|280px|Asuncion, Paraguay

right|thumb|Mahali pa Asunscion katika Paraguay
right|thumb|Panteón de los Héroes mjini Asunción
**Asunción** ni mji mkuu wa Paraguay. Jiji lina wakazi milioni 1.6. Maana ya "asuncion" ni "kupalizwa (mbinguni)". Jina kamili kwa Kihispania ni "Nuestra Señora Santa María de la Asunción" *(Mama yetu Mtakatifu Maria wa kupalizwa)*. Jina limechaguliwa kwa kukumbuka siku ya mji kuundwa na conquistador Juan de Salazar tarehe 15 Agosti 1537 ambayo ni sikukuu ya kupalizwa kwake Mariamu mbinguni katika kalenda ya liturujia ya Kilatini ya Kanisa Katoliki.

Jiji ni kitovu cha uchumi, utamaduni na siasa ya nchi. 

Asuncion ipo kando ya mto Paraguay ikitazama mdomo wa Río Pilcomayo upande wa Argentina.

Ni kati ya miji ya kwanza iliyoundwa na Wahispania katika Amerika Kusini. Kwa sababu hiyo huitwa mara nyingi "Mama wa miji".

Jamii:Miji ya Paraguay
Jamii:Miji Mikuu Amerika
1537

Makala hii inahusu mwaka **1537 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
* 15 Agosti - Mji wa "Nuestra Señora Santa María de la Asunción" waundwa kando la mto Paraguay utakaokuwa mji mkuu wa nchi ya Paraguay.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* 8 Februari - Mtakatifu Jeromu Emilian, padre kutoka Italia

Jamii:Karne ya 16
Paraguay (mto)

thumb|left|250px|Beseni ya mto Paraguay

Mto wa **Paraguay** ni tawimto mkubwa wa Rio Paraná. Jina laandikwa katika Brazil kwa Kireno "Rio Paraguai", baadaye nchini Paraguay kwa Kihispania "Río Paraguay".

Mto unaanza Brazil katika nyanda za juu za Mato Grosso 1154&nbsp;km kaskazini ya Cuiabá ukielekea kusini. Baada ya kutoka katika nyanda za juu mto unapita tambarare ya Pantanal hapi ni mpaka kati ya Brazil na Bolivia.

Mto hukata Paraguay yote hadi Asuncion na kuingia Argentina. Unaishia kwenye Rio Parana karibu na Corrientes.

Jamii:Mito ya Brazil
Jamii:Mito ya Paraguay
Jamii:Mito ya Argentina
Biafra

thumb|300px|Ramani ya Biafra
thumb|Bendera ya Biafra
 
**Biafra** ilikuwa jamhuri iliyojitenga na Nigeria kati ya 1967 hadi 1970 iliyotambuliwa na nchi chache tu na kurudishwa Nigeria baada ya vita kali. Eneo la Biafra ilikuwa katika kusini-mashariki ya Nigeria inayokaliwa na Waigbo hasa wakati ule lilitwa "Mkoa wa Mashariki" lililokuwa moja kati ya mikoa mitatu ya Nigeria baada ya uhuru.

## Sababu za farakano 
### Uasi wa kijeshi 
Katika Januari 1966 ilitokea ghasia katika Nigeria. Sehemu za jeshi zilipindua serikali wakamwua waziri mkuu Abubakar Tafawa Balewa aliyekuwa wa asili ya kaskazini. Kiongozi wa serikali mpya alikuwa jenerali mkuu wa jeshi la Nigeria Johnson Aguiyi-Ironsi aliyekuwa Igbo ambaye mwenyewe hakushiriki katika uasi. Lakini katika miji ya kaskazini ya Nigeria raia Waigbo walitafutwa na kuuawa ovyo. Waigbo maelfu walikimbia katika miji ya kaskazini na kukimbilia kwao nyumbani walipoleta habari za mauaji. 

Uasi wa pili ulifuata haraka tarehe 29 Julai 1966 na safari hii kikundi cha maafisa kutoka kaskazini walimwua Ironsi na kuchukua serikali mkononi mwao chini ya uongozi wa jenerali Yakubu Gowon. Mwaka uliofuata 1967 serikali mpya ilianza kubadilisha muundo wa utawala; mikoa mitatu ya Nigeria iligawiwa kuwa majimbo 12. Waigbo walisikitika ya kwamba mipaka ilichorwa kwa kusidi la kuacha maeneo ya Delta penye mafuta ya petroli nje ya majimbo penye Waigbo wengi. Ili ilitazamiwa kama jaribio la kuwatenga Waigbo na malighafi hizi.

### Azimio la farakano 
Mwaka huohuo wa 1967 mauaji mapya ya Waigbo yalitokea katika kaskazini. Katika hali hii afisa kiongozi wa jeshi katika mkoa wa mashariki kanali Emeka Ojukwu tar. 30 Mei 1967 alitangaza uhuru wa mkoa wa mashariki ulioitwa sasa "Jamhuri ya Biafra". Nchi chache tu zilitambua nchi mpya zilikuwa Gabon, Haiti, Côte d'Ivoire, Tanzania na Zambia. 

### Vita ya wenyewe kwa wenyewe 
Vita ya miaka mitatu ilianza 6 Julai 1967 jeshi ka serikali ya Nigeria iliposhambulia. Serikali ya Lagos ilipata msaada kutoka Urusi na Uingereza. Ufaransa, Ureno na Afrika Kusini zilisaidia upande wa Biafra lakini bila kutambulia nchi rasmi. Usaidizi hasa wa Urusi uliotoa ndege za kijeshi za aina Ilyushin IL-28 na mabomu ya Napalm uliwapa Wanigeria nguvu zaidi. Jeshi la anga la Biafra ilikuwa na ndege ndogo tu za kiraia zilizobadilishwa kubeba silaha.

Vita ilisababisha njaa kali na wakazi milioni 2 - 3 wa Biafra walikufa kutokana na njaa na magonjwa. Tarehe 13 Januari 1970 mabaki ya jeshi la Biafra yalijisalimisha mjini Amichi. Rais Ojukwu alikimbia kwenda Côte d'Ivoire.

### Upatanisho 
Baada ya mwisho wa vita hofu ilikuwa kubwa ya kulipizwa kisasi lakini serikali ya Lagos ilijitahidi kujenga upatanisho na amani upya. Ojukwu alirudi Nigeria mwaka 1980.

## Viungo vya Nje 
* www.biafraland.com
* STP x Biafra, 40 anos da ponte aérea de ajuda humanitária desde São Tomé

Jamii:Historia ya Nigeria
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Argentina

**Argentina** (jina rasmi: **Jamhuri ya Argentina**) ni nchi iliyoko Amerika Kusini. Ni jamhuri ya shirikisho inayojumuisha majimbo 23 na jiji la kujitegemea la Buenos Aires, ambalo ndilo mji mkuu wake na kimojawapo kati ya vituo muhimu vya kitamaduni na kiuchumi katika Amerika Kusini. Argentina inapakana na Chile upande wa magharibi, Bolivia na Paraguay upande wa kaskazini, Brazil upande wa kaskazini-mashariki, Uruguay na Bahari ya Kusini ya Atlantiki upande wa mashariki. Ina wakazi takriban milioni 45, ilishika nafasi ya 32 kwa kuwa na idadi kubwa ya watu duniani.

Argentina ni nchi ya nane kwa ukubwa duniani kwa eneo, ikiwa na kilomita za mraba 2,780,400, jambo linaloifanya kuwa nchi kubwa zaidi miongoni mwa zile zinazozungumza Kihispania. Jiografia yake inajumuisha maeneo mbalimbali kama vile Milima ya Andes, tambarare za Pampas ambazo ni kitovu cha kilimo, na maeneo ya Patagonia yaliyoko kusini. Utajiri huo wa kijiografia umechangia pakubwa katika maendeleo ya uchumi wake, unaojikita katika kilimo, ufugaji, nishati na viwanda, sambamba na sekta ya huduma.

Kiutamaduni, Argentina inajulikana sana kwa mchango wake mkubwa katika fasihi, muziki na michezo. Ni nyumbani kwa tamasha la tango lililopata umaarufu duniani, na fasihi ya Kihispania kutoka kwa waandishi mashuhuri kama Jorge Luis Borges. Katika michezo, taifa hili lina utambulisho imara hasa kupitia soka, likiwa na wachezaji mashuhuri duniani kama Diego Maradona na Lionel Messi. Pia, Argentina ina hadhi kubwa katika siasa za kikanda na kimataifa, ikiwa mwanachama wa mashirika mbalimbali ya kikanda kama Mercosur na Umoja wa Mataifa. 

Kuna madai dhidi ya Uingereza juu ya visiwa vya Falkland (Malvina), Visiwa vya South Georgia na South Sandwich na sehemu ya Antaktika.

## Demografia
, Papa wa kwanza kutoka Amerika, alitokea Argentina.]]
Wakazi wengi kwa asilimia 79 wana asili ya Ulaya, hasa Italia (karibu 60% ya wakazi wana asili hiyo walau kwa kiasi fulani) na Hispania, 18% asili ya Waindio (63.6% ya wakazi wana asili hiyo walau kwa kiasi fulani), 4.3% ya Afrika, lakini pia Mashariki ya Kati. 

Dini rasmi ni Ukristo wa Kanisa Katoliki (63%). Asilimia 9 ni Waprotestanti.

### Lugha
.]]
Kihispania ndicho lugha kuu ya taifa nchini Argentina na huzungumzwa na takriban asilimia 95. Nchi bado ina takriban lugha 15 za kienyeji zilizo hai, zikiwemo Kiguarani (~200,000 wazungumzaji), Kiquechua (~65,000), Kiwichi (~53,700) na Kiaymara (~30,000), ingawa wenyeji ni 2.4% pekee ya idadi ya watu (~950,000 mnamo 2010). Uhamiaji pia umeacha alama kubwa ya lugha: Kiingereza huzungumzwa na takriban milioni 2.8, Kiitalia milioni 1.5, Kiarabu milioni 1, Kijerumani 200,000, Kikatalani 174,000 pamoja na jamii ndogo za Kiwelshi, Kiukraini, Kijapani na nyinginezo.

## Miji
Miji mikubwa zaidi ni:
* Buenos Aires, ambao ndio mji mkuu 
* Córdoba
* Rosario
* Mendoza 
* San Miguel de Tucumán 

## Tazama pia 
* Mikoa ya Argentina
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi   


Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi za G20
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Air Tanzania

**Air Tanzania** ni kampuni ya ndege ya taifa la Tanzania.

Shirika la Ndege la Tanzania linahudumia vituo kumi na tatu - kumi na viwili ndani ya nchi na kimoja cha kimataifa. 

Dar es Salaam hutumika kama kiungio cha safari za anga kati ya viwanja vya ndege vya Entebbe, Hahaya, Johannesburg, Mwanza, Kilimanjaro, Mtwara, Zanzibar, n.k. 

Hivyo ndege zote za Air Tanzania hutua Dar es Salaam na zinafungwa huko.

## Pichɑ

File:Air Tanzania.jpg
File:Air Tanzania Boeing 767-200ER ET-AIZ LGW 1991-7-6.png
File:Air Tanzania A320-214 5H-MWH (4243233851).jpg
File:Air Tanzania DHC-8-315 ZS-NMA (16569050400).jpg

## Viungo vya nje
*tovuti rasmi ya kampuni ya Air Tanzania
*Picha za ndege za Air Tanzania
*Uhakiki ulioandikwa kuhusu Air Tanzania 

Jamii:Mashirika ya serikali ya Tanzania
Jamii:Kampuni za Tanzania
Jamii:Kampuni ya ndege
Kenya Airways

thumb|right|Kenya Airways Boeing 777-200ER|330px
**Kenya Airways** ni kampuni ya ndege ya taifa ya Kenya yenye makao makuu jijini Nairobi. Kampuni hii ilianza kufanya kazi zake mwaka 1977 baada ya kuvunjika kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki kulikopelekea kuvunjika kwa "East African Airways". Hivi sasa kampuni hii inatoa huduma barani Afrika, Ulaya na India. Kampuni hii ina safari nyingi za ndege nje ya Afrika kuliko kampuni yoyote barani Afrika. Kampuni hii ilikuwa ikimilikiwa asilimia 100 na serikali ya Kenya mpaka mwaka 1996.

## Angalia pia
* Kenya Airways Flight 431

## Viungo vya nje
*  Tovuti rasmi 
*  Kenya Airways mobile website 

Jamii:Usafiri wa Kenya
Jamii:Kampuni za Kenya
Jamii:Nairobi
Jamii:Kampuni ya ndege
Ndege

**Ndege** ni neno ambalo kwa Kiswahili linaweza kumaanisha:
*Ndege (mnyama) ni aina wa wanyama ambao kwa kawaida wanaweza kuruka.
*Ndege (uanahewa) (au *eropleni*) ni chombo cha usafiri kinachoweza kuruka wakati kikiwa na abiria au mizigo ndani yake.
Ndege (uanahewa)

thumb|Jet2
:*Kwa wanyama tazama makala ya Ndege (mnyama)*
[thumb|275px|right|[Boeing 767 ni mfano wa ndege kubwa inayosukumwa na injini jeti]]
[thumb|275px|right|[Do 27 ni mfano wa ndege ndogo inayosukumwa na parapela. Ndege hii ilitumiwa na profesa Bernhard Grzimek kwa kuangalia wanyama katika Serengeti]]
**Ndege** (au **eropleni**) ni chomboanga kikubwa kinachoweza kuruka kikiwa na watu au bidhaa ndani. 

Tofauti na puto au ndegeputo ni nzito kuliko hewa hivyo inahitaji chanzo cha nguvu kwa kupanda na kusafiri hewani, kwa kawaida enjini ama injini jeti au injini ya parapela pamoja na mabawa.

Ndege zinasafirisha watu na mizigo duniani kote. Ni njia ya haraka ya usafiri kushinda usafiri kama barabara, reli au meli. Ndege huhitaji uwanja wa ndege kwa kuruka au kushuka, isipokuwa aina za pekee kama helikopta zinaweza kushuka au kuruka karibu kila mahali, au ndege za bahari ama ndege za maji zinazoweza kuruka na kutua usoni kwa bahari au maziwa.

Nchi nyingi zina pia ndege za kijeshi kwa ulinzi au vita.

Kati ya makampuni makubwa yanayotengeneza ndege ni Airbus wa Ulaya na Boeing wa Marekani. Kuna makampuni mengi madogo zaidi katika nchi mbalimbali zinazotengeneza aina za ndege pia.

Ndege ya kwanza ilibuniwa na ndugu Orville na Wilbur Wright mwaka 1903. Mwanzoni ndege hazikuwa na uwezo wa kubeba abiria wengi, lakini wanasayansi wameboresha  usafiri huo wa anga kwa kutengeneza ndege zenye uwezo wa kubeba abiria wengi na kwenda umbali mrefu kwa kutumia muda mfupi.

## Shirika za Ndege muhimu Afrika (mwaka 2014)
## Marejeo
Bendera ya Uruguay

thumb|250px|right|Bendera ya Uruguay

**Bendera ya Uruguay** ina milia ya nyeupe na buluu pamoja ya eneo katika kona ya juu linaloonyesha jua la njano (dhahabu). Idadi ya milia ni tisa kulingana na mikoa ya nchi wakati wa kuanzishwa.

Bendera ina tabia kadhaa za pamoja na bendera ya Argentina: rangi za buluu na nyeupe pia jua la dhahabu. Lakini idadi ya milia ni tofauti pia idadi ya mishale ya jua.

Kuna asili ya pamoja ya kihistoria kwa sababu Argentina na Uruguay zilikuwa zote sehemu za koloni ileile ya Hispania ya **Ufalme mdogo wa Rio Plata** baadaye ya **Maungano ya mikoa ya Río de la Plata** (Provincias Unidas del Río de la Plata).

Jamii:Uruguay
Uruguay
Montevideo

thumb|260px|Mji wa Montevideo.
thumb|Montevideo
**Montevideo** ni mji mkuu wa Uruguay na mji mkubwa nchini. Uko kwenye mdomo mpana wa mto Rio de la Plata. Karibu nusu ya watu wote wa Uruguay hukaa jijini; milioni 1.35 mjini wenyewe na milioni 1.9 katika rundiko la jiji.

Jina "Montevideo" linamaanisha "Naona mlima". 

## Historia
Wareno walijenga boma katika eneo la mji wa baadaye mnamo mwaka 1724. Walifukuzwa na Wahispania na tarehe 24 Desemba 1726 gavana Mhispania wa Buenos Aires Bruno Mauricio de Zabala aliunda mji wa Montevideo.

Tangu mwaka 1828 mji umekuwa mji mkuu wa nchi ya Uruguay.

Mji ulikua kutokana na uhamiaji mkubwa kutoka Ulaya hasa Italia. Wakazi wengi wa Montevideo wana asili ya nchi hiyo.

## Viungo vya nje 
* Montevideo official website
* Panoramic pictures of Montevideo
* Montevideo Hotels 

Jamii:Miji ya Uruguay
Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Río de la Plata
Rio de la Plata

[thumb|270px|**Río de la Plata** kati ya [Uruguay and **Argentina**]]
thumb|right|270px|Rio de la Plata inavyoonekana kutoka angani; rangi ya kahawia inaonyesha maji ya mto Parana
**Rio de la Plata** (kihisp.: "mto wa fedha") ni mdomo wa pamoja wa mito ya Uruguay na Parana katika Amerika Kusini. Mito hii miwili inakutana takriban 290&nbsp;km kabla ya kufikia pamoja katika bahari ya Atlantiki. Sehemu ya mwisho ya miendo yao ina umbo la kijazio kipana. Kutoka Atlantiki inaonekana kama hori ya bahari inayoingia ndani ya nchi na na kupokea mito hii miwili lakini inahesabiwa kuwa mto.

Uruguay na Parana inapokutana ina upana wa 48&nbsp;km; mwishoni ambako maji ya mto unafika baharini upana ni 220&nbsp;km. 

Jina la "Rio de la Plata" au "Mto wa Fedha" limetokana na historia ya kikoloni ambako fedha kutoka migodi ya Bolivia ilidafirishwa Ulaya kupitia njia hii ya maji.

Buenos Aires na Montevideo miji mikuu ya Argentina na Uruguay ambayo ni pia mabandari makuu ya nchi hizi iko pande mbili za mdomo wa mto. 

Upande wa Montevideo maji yana kina cha kutosha kwa meli kubwa lakini bandari ya Buenos Aires inahitaji uchimbaji wa mara kwa mara kwa sababu upande wake maji si parefu sana. 

Rio de la Plata ni mazingira ya pomboo aina ya "Franciscana" (au: "pomboo wa Rio Plata") ambaye ni pomboo wa mtoni wa pekee duniani ya kuingia baharini pia.

## Viungo vya Nje 
* Hydrological report published by the OAS
* Treaty between Uruguay and Argentina concerning the Rio de la Plata and the Corresponding Maritime Boundary (19 November 1973)
* Aquatic Habitat Modifications in La Plata River Basin, Patagonia and Associated Marine Areas
* Water and Land Management on the Uruguayan Coast of the Río de la Plata

Plata, Rio de la
Plata, Rio de la
Uruguay (mto)

thumb|Mto Uruguay
**Uruguay** ni mto wa Amerika Kusini. Pamoja na mto Parana unaishia katika Rio de la Plata. 
Jina Uruguay linamaanisha "mto wa ndege ya rangi nyingi". 

Chanzo chake ni Brazil ya Kusini kwenye jimbo la Santa Catarina. Mwanzo wake ni mpaka kati ya majimbo ya Santa Catarina na Rio Grande do Sul ndani ya Brazil; baada ya mpaka kati ya Brazil na Argentina, halafu kati ya Argentina na Uruguay.

Jina la nchi ya Uruguay limetokana na mto huo na ni "Jamhuri upande wa magharibi ya mto Uruguay".

Meli haziingii sana ndani ya Uruguay kutokana na maporomoko yake.

[thumb|left|200px|[Ramani ya njia ya mto Uruguay]]

## Viungo vya Nje 
* Salto Grande Hydroelectric System  (Kihisp.)
* Trivia about Uruguay  (Kihisp.)
* From Uruguay Blog about everything uruguayan (Kiing.)

Jamii:Mito ya Uruguay
Jamii:Mito ya Argentina
Jamii:Mito ya Brazil
Jamii:Río de la Plata
Paraná (jimbo)

:*Tazama pia Mto Paraná.*
thumbnail|right|280px|Curitiba, Paraná
[thumb|250px|Mahali pa Paraná katika [Brazil]]
left|60px
**Paraná** ni jimbo la Brazil. 

Mji mkuu wake ni Curitiba.

## Tazama pia 
* Orodha ya majimbo ya Brazil

Jamii:Majimbo ya Brazil
Parana (mto)

:*Tazama pia Paraná, majimbo za Brazil.*

**Río Paraná (mto Parana)** ni mto mrefu wa pili wa Amerika Kusini. Chanzo kipo nchini Brazil kwenye bwawa la Ilha Solteira inapokutana mito ya Paranaíba na Rio Grande.

Inapotoka katika eneo la Brazil unakuwa mpaka kati ya Brazil na Paraguay, baadaye kati ya Paraguay na Argentina.

Kilomita 500&nbsp;km za mwisho unapita Argentina na kukutana na Río Uruguay halafu kuingia pamoja naye katika Rio de la Plata.

## Viungo vya Nje 
*Information and a map of the Paraná's Watershed 

Parana
Parana
Parana
Jamii:Río de la Plata
Uruguay

thumb|300px|right|Ramani ya Uruguay.
**Uruguay**, rasmi kama **Jamhuri ya Mashariki** ya Uruguay (Kihispania: **República Oriental del Uruguay**), ni nchi iliyoko Amerika Kusini. Inapakana na Argentina upande wa magharibi na kusini-magharibi, Brazil upande wa kaskazini na kaskazini-mashariki, huku ikipakana na Río de la Plata upande wa kusini na Bahari ya Atlantiki upande wa kusini-mashariki. Ni sehemu ya eneo la pembe  la Amerika Kusini. Uruguay inashughulikia eneo la takriban kilomita za mraba 176,215 (maili za mraba 68,037). Ina idadi ya watu takriban milioni 3.4, ambapo karibu milioni 2 wanaishi katika eneo la mji mkuu wake na jiji lake kubwa zaidi, Montevideo.

## Watu
Wakazi wengi (87.7%) wana asili ya Ulaya, hasa Hispania na Italia. Wenye asili ya Afrika ni 4.6% na Waindio 2.4% tu.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kihispania.

Upande wa dini, nchi haina dini rasmi. Wakazi wengi (54.3%) ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (44.8%).

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo
*Andrew, G. R. (2010) *Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay*, The University of North Carolina Press
*Behnke, A. (2009) *Uruguay in Pictures*, Twenty First Century Books
*Box, B. (2011) *Footprint Focus: Uruguay*, Footprint Travel Guides
*Burford, T. (2010) *Bradt Travel Guide: Uruguay*, Bradt Travel Guides
*Canel, E. (2010) *Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo*, The Pennsylvania State University Press
*Clark, G. (2008) *Custom Guide: Uruguay*, Lonely Planet
*Jawad, H. (2009) *Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930*, Seventeen Media
*Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011) *The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay*, Palgrave Macmillan
*Mool, M (2009) *Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo*, Cybertours-X Verlag

## Viungo vya nje 
* Lango rasmi la Serikali 
*
*Uruguay  from *UCB Libraries GovPubs*
*
*Uruguay profile from the BBC News
*
*
*Development Forecasts
*World Bank Summary Trade Statistics Uruguay


Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Ghuba ya Meksiko

thumb|220px|Ramani ya Ghuba ya Meksiko ionyeshayo kimo cha milima na kina cha bahari
thumb|220px|Mtambo wa mafuta ya petroli katika maji ya Ghuba ya Meksiko
**Ghuba ya Meksiko** ni hori kubwa au bahari ya pembeni ya Atlantiki inayozungukwa pande tatu na nchi kavu ya 
Amerika Kaskazini. Kina cha maji hufikia hadi mita 4,375.

Pwani ya ghuba linapakana na nchi zifuatazo:

* upande wa mashariki, kaskazini na kaskazini-magharibi ni la **Marekani** na majimbo yake ya Florida, Alabama, Mississippi, Louisiana na Texas);
* upande wa kusini na kusini magharibi ni la **Meksiko** (majimbo ya Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán na Quintana Roo); 
* upande wa kusini-mashariki ni la kisiwa cha **Kuba**.

Mlango wa bahari wa Florida Straits (kati ya Marekani na Kuba) unafungua njia kwenda Atlantiki na mfereji wa Yucatan (kati ya Meksiko na Kuba) unaiunganisha ghuba na Bahari ya Karibi.

Ghuba yote ina eneo la takriban 1,600,000 km². Maji yake ni ya halijoto ya vuguvugu hata juu ya 26 °C wakati wa miezi ya joto. Hali hii husababisha kutokea kwa dhoruba na tufani za mara kwa mara zinazoleta uharibifu mwingi kwenye visiwa na nchi kavu ya jirani.

Ghuba ya Meksiko ni asili ya mkondo mkubwa wa maji ya vuguvugu unaoelekea kaskazini hadi Ulaya unaojulikana kama mkondo wa Ghuba. Mkondo huu ni msingi kwa hali ya hewa ya Ulaya.

Msingi wa bara chini ya bahari ni mpana. Kuna akiba za mafuta ya petroli ndani yake zinazovutwa na mitambo mingi inayosimama katika maji yenye kina kidogo cha msingi wa bara.

Jamii:Atlantiki
Mkondo wa Ghuba

thumb|300px|Mkondo wa Ghuba
**Mkondo wa Ghuba** (kwa Kiingereza *gulf stream*) ni mkondo wa bahari unaopita katika Atlantiki kuelekea kaskazini.

Mkondo wa Ghuba ni sehemu ya utaratibu wa mikondo ya bahari inayozunguka dunia yote.

## Njia ya mkondo wa Ghuba 
Unaanza katika ghuba ya Meksiko, unapita katika mlango wa bahari wa Florida kufuata pwani ya mashariki ya Marekani, halafu unavuka Atlantiki kuelekea Ulaya. 

Kabla ya kufikia visiwa vya Britania unajigawa, na mkono wa kusini unapita pwani za Hispania / Ureno hadi Afrika ya Magharibi. Mkono wa Kaskazini unapita funguvisiwa ya Britania (Ueire, Britania) na Bahari ya Kaskazini hadi Skandinavia. Mkono huu wa Kaskazini huitwa "Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini".
 
## Vipimo vyake 
Mkondo ya Ghuba husukuma katika kila sekondi m³ milioni 30 - 80 za maji - ni mara mia jumla ya mikondo ya mito yote duniani. 

Mkondo una upana wa km 80–150 na kina cha m 800–1200. Mwendo wake ni hadi 2 m/s.

## Athari kwa tabianchi ya Ulaya 
Mkondo wa Ghuba husukuma maji vuguvugu Kaskazini, hivyo ni kama jiko kwa ajili ya tabianchi ya Ulaya ya Kaskazini. Kwa njia hi tabianchi ya Ulaya ya Kaskazini na magharibi si baridi jinsi ilivyo katika Amerika kwenye latitudo ileile. Kwa mfano latitudo ya Norwei inalingana na sehemu za Kaskazini za Kanada lakini tabianchi ni ya kupoa: Norwei hakuna baridi kali jinsi ilivyo Kanada ya Kaskazini. Maji ya mkondo wa ghuba husababisha bandari za Ulaya ya Kaskazini hadi Murmansk kuwa bila barafu hata wakati wa baridi. 

Tabianchi ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi na muda mfupi wa kustawi wa uoto. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - kumbe Ulaya miji mikubwa kama Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.

## Hatari ya mabadiliko ya hali ya hewa duniani 
Kuna dalili ya kwamba mkondo wa ghuba umeanza kubadilika kutokana na kuongezeka kwa halijoto duniani. Wataalamu wengine wanahofia ya kwamba kuyeyuka kwa barafu kwenye ncha ya kaskazini kunaweza kuvuruga mwendo wa mkondo. Hii ingeweza kusababisha mabadiliko ya ghafla ya hali ya hewa hasa Ulaya, kwa kuongezeka kwa baridi na kupunguza mno kiasi cha chakula kinachokua katika bara hii.

Jamii:Mikondo ya Bahari
Jamii:Atlantiki
Jamii:Jiografia ya Ulaya
Latitudo

[thumb|300px|[Ramani ya dunia inayoonyesha mistari ya longitudo (toka juu kuelekea chini) na latitudo (toka kushoto kuelekea kulia).]]
350px|thumb|Maelezo ya latitudo na longitudo.
**Latitudo** *(kwa ing.: latitude)* ni mahala pa mchoro wa dunia au ramani huonyesha kwa mistari iliolazwa ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka ikweta kwa kipimo cha digrii (**°**). 

Mahali penye ikweta kamili (kwa mfano Nanyuki katika Kenya) ina latitudo ya "0". Mahali pa mbali ni ncha ya kaskazini au ya kusini zinazotajwa kwa 90°. Pamoja na kipimo cha longitudo inataja mahali kamili duniani. 

Latitudo za kaskazini na kusini ya ikweta zinatofautishwa ama kwa kuongeza herufi "N" (=north) na "S" (south) au kwa alama za "+" (kaskazini) na "-" (kusini).

Digrii za latitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika ya latitudo ni mita 1852 au maili moja ya kibahari. Dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Mfano: 13°19.717′ N.

Latitudo muhimu ni:

1. Ikweta (0°)

2. Tropiki ya kansa (23½°Kas)

3. Tropiki ya kaprikoni (23½°Kus)

4. Duara la aktiki (66½°Kas)

5. Duara la antaktika (66½°Kus)

Pamoja na namba ya longitudo inaonyesha mahali kamili kwenye uso wa dunia.

Jamii:Jiografia
Jamii:Vipimo
Longitudo

thumbnail|300px|Ramani ya dunia inayoonyesha mistari ya longitudo na latitudo
350px|thumb|Maelezo ya latitudo na longitudo.

**Longitudo** *(ing.: longitude)*  katika ramani au mchoro wa dunia ,ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka mstari wa meridiani ya sifuri kwa kipimo cha digrii (**°**). 

Kwenye ramani za kawaida ni mistari inyochorwa kutoka juu hadi chini, ni mistari inayounanisha ncha ya kaskazini na kusini.

Kwenye msingi wa digrii 360 za duara digrii hizi za latitudo huehesabiwa hadi +180° (kwenda mashariki) au hadi -180° (kwenda magharibi). Ni kawaida vilevile kutaja tofauti kati ya longitudo za mashariki au magharibi kwa kuongeza herufi za "E" (east) na "W" (west) badala ya +/-. Pamoja na kipimo cha latitudo inataja kamili kila mahali duniani. 

Meridiani ya 0° imekubaliwa ni mstari kutoka ncha ya kaskazini hadi ncha ya kusini unaopita katika mji wa Greenwich (karibu na London / Uingereza). 

Digrii za longitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Umbali huu hauna kipimo kamili cha urefu kwa sabau ya umbo la dunia. Kwenye ikweta umbali kati ya longitudo ni 111 km, katika ncha penyewe ni sifuri kwa sababu longitudo zote hukutana hapa. 

Mji wa Kiafrika karibu kwenye longitudo ya sifuri ni Accra (Ghana). Vipimo vyake ni : 5°30' N (latitudo) na 0°10' W (longitudo).

Jamii:Jiografia
Jamii:Vipimo
Julianatop

**Julianatop** ni mlima mkubwa nchini Surinam. Ina kimo cha 1230 m iko katika milima ya Wilhelmina katika sehemu ya kaskazini ya nchi wilayani Sipaliwini.  Jina limetokana na malkia Juliana ya Uholanzi.

## Viungo vya Nje
#peakbagger.com
#surigids.com 

Jamii:Milima ya Surinam
Chile

**Chile**, rasmi **Jamhuri ya Chile**, ni nchi iliyopo magharibi mwa Amerika Kusini, ikinukia kwenye stripi nyembamba kati ya Milima ya Andes na Bahari ya Pasifiki. Ni nchi ya kusini zaidi duniani na iliyo karibu zaidi na Antarctica. Inao idadi ya watu milioni 17.5 (kulingana na sensa ya 2017) na eneo la kilomita za mraba 756,102. Inapakana  na Peru upande wa kaskazini, Bolivia upande wa kaskazini mashariki, na Argentina upande wa mashariki, na inadhibiti visiwa kadhaa vya Pasifiki. Mji mkuu wake ni Santiago, na lugha rasmi ni Kihispania.

Ni sehemu za Chile pia maeneo ya Kisiwa cha Pasaka (Rapa Nui), Kisiwa cha Salas y Gómez, Visiwa vya Juan Fernández (pamoja na kisiwa cha Robinson Crusoe), visiwa vya Desventuradas, Visiwa vya Ildefonso na visiwa vya Diego Ramirez.  

Chile inadai ya kuwa sehemu ya bara la Antaktika ni eneo lake.
## Jiografia 
thumb|300px|right|Ramani ya Chile.
Chile ina urefu wa kilomita 4,200 kufuata pwani ya Pasifiki na milima ya Andes. Umbali huu ni kama kutoka Cape Town kwenda Dar es Salaam. Lakini upana wa wastani wa eneo lake ni kilomita 180 tu: sehemu nyembamba ya nchi ina upana wa kilomita 90, sehemu pana zaidi ina kilomita 240.

Nje ya maeneo yenye uwanja mwembamba wa pwani, nchi yote ni ya milima na mabonde. Sehemu kubwa ya nchi ina safu mbili za milima: 
* Andes katika mashariki na
* Cordillera de la Costa (safu ya pwani) katika magharibi.

Katikati ya safu hizo mbili kuna bonde la kati (Valle Central) lenye makazi ya idadi kubwa ya wananchi na ardhi yenye rutuba kwa kilimo.

Kuelekea kusini kimo cha nchi hushuka hadi kufikia chini ya uwiano wa bahari. Milima ya safu ya pwani huonekana sasa kama visiwa. 

Kaskazini mwa nchi hakuna bonde kubwa la kati. Nchi inapanda juu kutoka mwambao wa bahari hadi kuwa tambarare yenye kimo cha mita 1,000 - 1,500 inayoendelea mpaka mwanzo wa safu ya Andes.

### Milima 
Andes za Chile ni kati ya milima ya juu duniani: kuna vilele kadhaa juu ya mita 6,000.

* Volkeno ya Nevado Ojos del Salado, mita 6,880 (Región de Atacama)
* Cerro Tupungato, mita 6,800 (Región Metropolitana)
* Volkeno ya Llullaillaco, mita 6,739 (Región de Antofagasta)
* Volkeno ya Parinacota, mita 6,342 (Región de Tarapacá)
* Volkeno ya Licancábur, mita 5,916 (Región de Antofagasta)
* Descabezado Grande, mita 3,830 (Región del Maule)
* Torres del Paine, mita 2,800 (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena)
* Volkeno ya Villarrica, mita 2,840 (Región de la Araucanía)
* Volkeno ya Osorno, mita 2,652 (Región de Los Lagos)
* Volkeno ya Cerro Hudson, mita 1,905 (Región de Aisén)

## Demografia
thumb|300px|left|Atacama.
Wakazi wengi (85%) wanaishi mijini. Utafiti juu ya DNA yao unaonyesha kwa asilimia 52% hivi ina asili ya Ulaya, 43% ni ya Kiindio na 5% ni kutoka Afrika. Kwa jumla, wengi wana mchanganyiko wa damu.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kihispania.

Upande wa dini, 66.6% ni Wakatoliki na 17% ni Waprotestanti. Asilimia 12.4 haina dini yoyote.

## Tazama pia 
* Mikoa ya Chile
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
*  Serikali ya Chile tovuti rasmi 


Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Surinam (mto)

**Mto Surinam** ni kati ya mito mikubwa nchini Surinam (Amerika Kusini). Bwawa la Brokopondostuwmeer inagawa mto katika sehemu mbili. 

Inapita katika mji mkuu Paramaribo. 

## Viungo vya Nje
* [Picha za mto Surinam wa kusini (kiholanzi(https://sw.wikipedia.org/wiki/kiholanzi))] 

Jamii:Mito ya Surinam
Amerigo Vespucci

thumb|right|200px|Amerigo Vespucci
**Amerigo Vespucci** (Firenze, Italia, 9 Machi 1451 - Sevilla, Hispania, 22 Februari 1512) alikuwa mfanyabiashara, nahodha na mpelelezi kwenye pwani za Amerika Kusini. Bara la Amerika limepokea jina kutoka kwake (Amerigo - Amerika).

## Maisha
Mtoto wa tatu wa mwanasheria wa Firenze, Amerigo alifanya kazi kwa kampuni ya Medici akatumwa nayo mwaka 1491 kwenda Sevilla katika Hispania. Huko alikutana na Kolumbus amerudi kutoka Amerika. 

Mwaka 1499 alichukua nafasi yeye mwenyewe na kibali cha akina Medici akajiunga na safari kwenda Amerika kufuata nyayo za safari ya tatu ya Kolumbus kwa kusudi la kugundua zaidi ya pwani. Mbele ya pwani ya Guyana (leo: Surinam) aliachana na wenzake akaendelea kusini akafika hadi mdomo wa mto Amazonas akiamini ya kwamba amefika Uhindi jinsi ilivyokuwa imani ya kawaida wakati ule. 

Katika safari ya pili kwenda Amerika Kusini mwaka 1501 / 1502 alipita mwambao wa Brazil na Argentina hadi Patagonia. Aliporudi aliamini ya kwamba nchi ng'ambo ya Atlantiki si Asia bali "dunia mpya" au bara jipya. Maandiko yake yalisambaa kote Ulaya na mwanajiografia Mjerumani Martin Waldseemüller alitumia jina "Amerika" kwa heshima ya Amerigo alipochora ramani yake ya dunia mwaka 1507.

Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.

Jamii:Waliozaliwa 1451
Jamii:Waliofariki 1512
Vespucci, Amerigo
Vespucci, Amerigo
Jamii:Wafransisko
Andes

thumb|Safu za milima ya Andes zinavyoonekana kutoka angani 
**Andes** ni safu ya milima kunjamano na safu ndefu kabisa ya milima duniani. Inaendana na urefu wote wa Amerika Kusini upande wa magharibi wa bara hili, ikiongozana na mstari wa pwani ya Pasifiki kutoka Kolombia katika kaskazini hadi Chile katika kusini. Urefu wa safu yote ni takriban km 7,500. Milima ya juu inafikia kimo cha m 6,962 na wastani wa milima yote uko kwenye m 4000. Upana wa milima hii ni kati ya km 200 na 600.

## Safu za milima na nyanda za juu 
Ndani ya Andes kuna hasa safu mbili zinazokwenda sambamba kandokando lakini kuna pia sehemu ambako safu zimeongezeka kuwa zaidi ya mbili. Hizi safu kuiu ni "Cordillera Oriental" (kwa Kihispania maana yake ni safu ya mashariki) na "Cordillera Occidental" (safu ya magharibi); kati ya safu za pembeni kuna ile ya Cordillera de la Costa (safu ya pwani) nchini Chile. Katika sehemu ya katikati safu hizi zinazunguka nyanda za juu za Altiplano za Peru na Bolivia. 

## Nchi za Andes 
Nchi saba za Amerika kusini zina sehemu za maeneo yao katika Andes: Kolombia, Ekuador na Venezuela katika kaskazini; Peru na Bolivia katikati, halafu Argentina na Chile katika kusini. 
[thumb|right|200px|[Licancabur, Bolivia/Chile]]
[thumb|right|200px|[Llullaillaco, Chile/Argentina]]
[thumb|right|200px|[Chimborazo (volcano)|Chimborazo, Ecuador]]
[thumb|right|200px|Cono de Arita, Salta ([Argentina)]]

## Milima mirefu 
Milima mirefu zaidi iko katika kaskazini ya Chile na Argentina, halafu katika Peru, Bolivia na Ekuador.

Mlima mrefu kabisa ni Aconcagua katika Argentina kwenye mpaka wa Chile ambao ni mlima mrefu wa Amerika yote. 
* Cerro Mercedario, m 6.770 (Argentina)
* Nevado Huascarán, m 6.768 (Peru) 
* Cerro Bonete, m 6.759 (Argentina)
* Tres Cruces, m 6.758 (Argentina)
* Volcán Llullaillaco, m 6.739 (Argentina)

## Volkeno 
Andes zina volkeno nyingi kwa sababu ziko sehemu ya "mviringo wa moto" unaozunguka Pasifiki yote. Bamba la Nazca linajisukuma chini ya bamba la Amerika Kusini na kusababisha kukunjwa juu kwa safu za Andes. Magma hupanda juu kwenye mstari wa kuzama kwa bamba la Nazca hulisha volkeno. Andes ni mahali pa volkeno za kimo kikubwa duniani. 

* Monte Pissis, m 6,882 (Argentina)
* Ojos del Salado, m 6,864 (Argentina - Chile)
* Llullaillaco, m 6.723 (Argentina/Chile)
* Nevado Coropuna, m 6.426 (Peru) 
* Chimborazo, m 6.310 (Ekuador)
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas m 6.127 (Chile/Argentina)
* Uturunco, m 6.010 (Bolivia)
* Licancabur, m 5.916 (Bolivia/Chile)
* Cotopaxi, m 5.897 (Ekuador)
* Misti, m 5.822 (Peru)
* Ubinas, m 5.675 (Peru)
* Tungurahua, m 5.010 (Ekuador)
* Pichincha, m 4.784 (Ekuador)
* Lanín, m 3.747 (Argentina)
* Osorno, m 2.652 (Chile)

* Volkeno nyingi ndogo katika Bonde la Volkeno - (Peru)

## Tazama pia
* Orodha ya milima
* Orodha ya milima ya Andes

Jamii:Milima ya Argentina
Jamii:Milima ya Bolivia
Jamii:Milima ya Chile
Jamii:Milima ya Ekwador
Jamii:Milima ya Kolombia
Jamii:Milima ya Peru
Jamii:Milima ya Venezuela
Jamii:Milima ya Amerika Kusini
Jamii:Amerika Kusini
Boksiti

thumb|300px|Mtapo wa boksiti 

**Boksiti** au **Bauxiti** ni mtapo unaotumiwa kutengeneza alumini. Ni hasa hidroksidi ya alumini (Al2O3.3H2O) ikichanganywa na titani, chuma au silikoni.
  
Jina la Bauxiti limetokana na kijiji cha "Les Baux de Provence" katika Ufaransa ambako mtapo umegunduliwa mara ya kwanza. Leo hii huchimbwa hasa katika Australia, Brazil, Guinea, Jamaika na India. 

Bauxiti ni msingi wa alumini na mambo yote yanayotengenezwa nayo. Kama metali imara na nyepesi alumini hutumiwa hasa kwa ndege na vyombo vingine vya usafiri lakini pia kwa ajili ya makopo, masanduku n.k. 

Matengenezo ya alumini kutokana na bauxiti huhitaji nishati nyingi hasa ya umeme. Kwa sababu hiyo viwanda vya alumini hujengwa karibu na vituo vya umeme na hii ni sababu ya kwamba nchi zenye bauxiti haziwezi kufaidika na viwanda vyenyewe kama hawana umeme wa kutosha.

Jamii:Madini