open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bokator

thumb|Picha ya Msaada wa watu wawili wanaotetea shambulio la simba katika hekalu la Sambor Prei Kuk huko Cambodia
**Bokator** ni mchezo wa mapigano wenye asili katika nchi ya Cambodia ulioanza karibu miaka elfu moja na mia saba iliyopita . Wakati huo ulikuwa mchezo uliochezwa na wanajeshi na uliaminika kuwa ni sehemu ya Sanaa ya mapigano.

Mchezo huu unatumia mbinu mbalimbali za kimapigo, kama ngumi, mateke na hata silaha.

Kama ilivyo kwa michezo mingine ya kimapigano, mchezo huu hujumuisha baadhi ya miondoko ya wanyama kama simba ukiwa umekusanya zaidi ya mbinu elfu kumi za kimapigano.

Tofauti na michezo mingine ya mapambano ambayo wachezaji huvaa mikanda kulingana na rangi za kiwango chao na uwezo wa kupigana, mchezo huu wachezaji huvaa shingoni vitambaa vijulikanavyo kama krama ambavyo ndivyo hutumika kutofautisha kiwango cha mchezaji mmoja na mchezaji mwingine  na ili mchezaji apate krama ya rangi nyeusi, hana budi kujifunza zaidi ya mbinu elfu moja za mapigo katika mchezo huu.

## Tanbihi
Jamii:Michezo
Kinyesi cha binadamu

, muda mfupi baada ya kujisaidia kunya.]]
**Kinyesi cha binadamu** (au kinyesi tu, kutoka kitenzi "kunya"; kwa Kiingereza: feces, kutoka Kilatini: fæx) ni mabaki ya chakula ambayo hayakuweza kufyonzwa au kumeng'enywa ndani ya utumbo mdogo wa binadamu, lakini yameozeshwa na bakteria kwenye utumbo mkubwa Pia huwa bakteria na idadi ndogo ya taka za kimetaboliki kama vile bilirubini iliyobadilishwa na bakteria, na seli za epithelial zilizokufa kutoka kwa bitana ya utumbo.. Hutolewa kwa njia ya mkundu wakati wa kujisaidia haja kubwa.

Kinyesi cha binadamu kinafanana na kinyesi cha wanyama na hutofautiana kwa mwonekano (kwa mfano, ukubwa na rangi), kulingana na hali ya chakula, mfumo wa kumeng'enya na afya ya jumla. Kwa kawaida kinyesi cha binadamu ni nusu yabisi, na mpako wa kamasi. Vipande vidogo na vigumu tena vikavu, wakati mwingine vinaweza kuonekana vimeathiriwa kwenye mwisho wa distal (mwishoni au chini). Hili ni tukio la kawaida wakati mmeng'enyo wa awali wa tumbo haujakamilika, na kinyesi hurejeshwa kutoka kwenye puru kwenda kwa utumbo mkubwa, ambapo maji hufyonzwa zaidi.

Kinyesi cha binadamu na mkojo wa binadamu kwa pamoja hujulikana kama taka za kibinadamu. Namna nzuri ya kuhifadhi kinyesi cha binadamu, na kuzuia kuenea kwa vimelea kutoka kwa kinyesi cha binadamu kupitia njia ya kinywa, ndiyo malengo makuu ya usafi wa mazingira.

## Marejeo
Jamii:Tumbo
Kenneth O'Connor

'''Kenneth O'Connor''' (alizaliwa 21 Desemba 1896 - 13 Januari 1985) alikuwa askari, mwanasheria na jaji ambaye alihudumu katika Huduma ya Kikoloni ya Uingereza.

## Wasifu
### Maisha ya zamani
O'Connor alizaliwa Ranchi, Jharkhand, India. Alikuwa mtoto wa pili wa Revd. William O'Connor na Emma (née Kennedy). Alisoma katika Chuo cha Mtakatifu Columba Dublin ambapo alikuwa mchezaji wa kriketi. 

Kuanzia hapa alipewa udhamini wa kwenda kusoma Chuo cha Worcester, Oxford lakini hakuweza kwenda kwa sababu ya Vita vya Kwanza vya Dunia.

### India
Mnamo 1915, alijiunga na Jeshi la Uingereza kama afisa katika Sikhs 14 ya Mfalme wa Own Ferozepore Sikhs. Alitunukiwa Msalaba wa Kijeshi kwenye Vita ya Sharqat, wakati wa kampeni huko Mesopotamia dhidi ya Waturuki. 

Bwana Kenneth baadaye aliandika makala fupi ya Vita ya Sharqat. Baada ya vita aliachana na Jeshi la India na safu ya nahodha, ingawa baadaye alikuwa kanali wa heshima.

Baada ya kuacha jeshi, alijiunga na Idara ya Mambo ya nje na Siasa ya Serikali ya India, akihudumu katika Wilaya ya Briteni Kamishna huko Charsadda, wilaya inayoungana na Khyber Pass.

### Kazi ya kisheria
Mnamo 1922, aliondoka India akarudi Uingereza, ambapo aliitwa London Bar mnamo 1924 na Gray's Inn. Baada ya kufanya mazoezi mafupi katika London Bar, alikua mshirika katika kampuni ya Drew & Napier huko Singapore.

### Huduma ya Sheria ya Kikoloni
Mnamo 1943, baada ya kujiunga na Huduma ya Sheria ya Kikoloni, O'Connor aliteuliwa Wakili Mkuu wa Nyasaland. Baada ya vita alirudi Singapore kupanga tena mazoezi ya kisheria ya Drew & Napier.

Mnamo 1946, aliteuliwa kuwa Mwanasheria Mkuu wa Jumuiya ya Malaysia na mnamo 1948, Mwanasheria Mkuu wa Kenya.Mnamo 1951, O'Connor aliteuliwa Jaji Mkuu wa Jamaika katika nafasi ambayo alihudumu hadi 1954. Alikuwa na nguvu mnamo 1952. 

Mnamo 1954, alikumbukwa Kenya kama Jaji Mkuu, akihudumu hadi 1957.O'Connor alikuwa jaji mkuu mwandamizi katika majaribio mengi ya Mau Mau, mashuhuri kabisa ni ile ya Dedan Kimathi, ambaye O'Connor alimhukumu kuuawa mnamo 1957. 

O'Connor alimaliza kazi yake ya kisheria kama Rais wa Mahakama ya Rufaa ya Afrika Mashariki kutoka 1957-1962, akiwa na mamlaka juu ya Kenya, Uganda na Tanganyika.

## Tanbihi
Jamii:waliozaliwa 1896
Jamii:waliofariki 1985
Jamii:Wanasheria wa Uingereza
Simeoni I wa Aleksandria

**Simeoni I wa Aleksandria** (alifariki 699) kuanzia mwaka 692 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 42 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 31 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Coptic-Syriac Relations beyond Dogmatic Rhetoric
*Coptic Live of Saints- 24 Abib:- Departure of St. Simeon I, 42nd Pope of Alexandria.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 7

Jamii:Wamonaki
Simoni Mshonangozi

ya Kikopti ya Mt. Simoni.]]
**Simoni Mshonangozi** (aliishi Misri karne ya 10) alikuwa Mkristo anayehusishwa na muujiza wa kuhamisha mlima wakati wa Abrahamu wa Aleksandria.

Ni kwamba chini ya khalifa Al-Muizz serikali ya Kiislamu ilibadilibadili sera zake kuhusu Wakopti. Inasemekana kwamba Al-Muizz alipenda midahalo ya dini. Kwa shauri la waziri Yaqub ibn Killis, Myahudi aliyesilimu, aliitisha mdahalo kati ya Abrahamu na Moses, Myahudi maarufu. Abraham alikwenda na Severus Ibn al-Muqaffa.

Ibn Killis alimuarifu Al-Muizz kwamba Injili (Math 17:20; Mk 11:23) inasema, "Mkiwa na imani kiasi cha chembe ya haradali, mtaweza kuuambia mlima, Sogea toka huko hadi huko, nao utasogea". Hapo akamhimiza khalifa amuagize Abrahamu asogeze Mlima Mokattam, mashariki kwa Kairo kama ana imani hiyo. Hapo Al-Muizz alidai iwe hivyo, la sivyo atawangamiza Wakopti kwa upanga. 

Abrahamu aliomba siku tatu akaagiza maaskofu na mapadri wafunge na kusali wakati yeye anafanya vile kwenye kanisa maarufu la Bikira Maria (kwa Karabu Al Mu'allaqah, kwa Kiingereza "Hanging Church"). Alfajiri ya siku ya tatu, baada ya kuzimia kwa uchovu, alipata njozi ambamo Bikira Maria alimfariji na kumuelekeza kwa mtu chongo mwenye kubeba maji sokoni: ndiye atakayehamisha mlima. 

Alipokwenda, alimkuta Simoni Mshonangozi akisomba maji kwa ajili ya maskini na wazee kabla hajaenda kazini. Ingawa kwanza Simoni alisita, alipoambiwa kuhusu njozi alikubali kutoa maelekezo.

Basi, walikusanya umati wa Wakristo na pamoja na khalifa, waziri wake na Waislamu waliokwishachochewa naye dhidi yao walielekea mlimani. Abrahamu aliadhimisha liturujia ya Kimungu. Walipoimba mara tatu "Bwana utuhurumie" huku wakipiga magoti, yeye alifanya ishara ya msalaba kwa upana wote wa mlima. Mara tatu huo ulitikisika kama kwa tetemeko la ardhi ukaanza kusogea juu pamoja na waumini na kurudi chini kwa kishindo kikubwa walipopiga magoti tena. Katikati miali ya jua ilipita na kuwezesha wote kuona ajabu hilo. Wakati huo Simoni alitoweka, na Al Muizz alisema kwa nguvu, "Allahu Akbar!" 

Kwa hofu, alimuomba Abrahamu ampe zawadi gani, naye akasema ruhusa ya kukarabati makanisa kadhaa. Pia aliagiza siku hizo tatu za kufunga na kusali ziendelezwe kila mwaka. Hivyo Wakopti wanafunga siku arubaini na tatu kabla ya Krismasi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa karne ya 10
Ukurasa (mtandao)

[thumb|[Ukurasa wa nyumbani wa usap.gov]]
**Ukurasa** au **ukurasa wa mtandao** ni taarifa iliyotolewa na tovuti kwa mtumiaji katika kivinjari chake.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Ukurasa wa nyumbani

[thumb|Ukurasa wa nyumbani wa [Wikipedia ya Kiingereza mwaka wa 2019.]]
**Ukurasa wa nyumbani** (kwa Kiingereza: "Home page") ni ukurasa wa mtandao wa kwanza katika tovuti. Neno hili linatumika pia kwa ukurasa wa kwanza wa kivinjari.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Jamii:Intaneti
Yusto na Theoklia

**Yusto na Theoklia** (walifia dini katika karne ya 4) walikuwa mume na mke Wakristo wa Aleksandria (nchini Misri) ambao waliuawa kwa kukatwa kichwa wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. Hata hivyo waliuawa sehemu na siku tofauti.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu ya mume huadhimishwa tarehe 17 Februari na ya mke tarehe 19 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Coptic Synexarion
Nusu yabisi

**Nusu yabisi** ni neno la kawaida kwa kitu ambacho hali yake iko kati ya yabisi na kiowevu.

## Mifano
* Jelly ya mafuta - hydrocarbon C15H15N isiyo na nguvu, inayoitwa petrolatum,
* Guacamole, 
* Grisi, 
* Mayonesiise,
* Siagi ya karanga, 
* Dawa ya meno
* Kitakasa mikono

## Angalia pia
* Plastiki (fizikia)
* Mnato

## Marejeo
Jamii:Fizikia
Fremu (intaneti)

Katika vivinjari, **fremu** ni sehemu ya ukurasa wa mtandao ambayo inayaonyesha maudhui huru na kipeto chake (ukurasa). Kwa kawaida, fremu inaandika kwenye HTML.

## Mfano wa fremu 
Kwenye lugha ya programu HTML, fremu ni :
```html

  
  
  
    Kinjari chako hakitumii fremu. 
    Bonyeza hapa ili kuona fremu 1. 
    Bonyeza hapa ili kuona fremu 2.
  

```

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Jamii:Intaneti
Theodosi I wa Aleksandria

**Theodosi I wa Aleksandria** (alifariki 22 Juni 566) kuanzia mwaka 535 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 33 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Kumbe Waorthodoksi, baada ya muda mfupi wa kumkubali, walimkataa na kumfunga kwa miaka 28. Tangu hapo farakano halijaisha.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 
* http://st-takla.org/Saints/Coptic-Synaxarium-Orthodox-Saints-Biography-00-Coptic-Orthodox-Popes/Life-of-Coptic-Pope-033-Pope-Theodosius-I_.html 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Kamasi

.]]
**Kamasi** ni polima. Ni maji yanayoteleza unaotengenezwa na kufunika, ukuta laini wa tezi za kamasi. Kwa kawaida hutolewa katika seli zinazopatikana kwenye tezi za kamasi, ingawa inaweza pia kutokana na mchanganyiko wa tezi, ambazo ni seli za serous na seli za kamasi. 

## Marejeo
Jamii:Mwili
Usakinishaji (tarakilishi)

[thumb|Usakinishaji wa Gimp kwenye [Windows.]]
**Usakinishaji** wa programu ya tarakilishi ni kitendo cha kutayarisha programu inayoweza kutekelezeka. Programu zinahitaji kuwa zimeunganishwa katika tarakilishi ili kufanya kazi.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Kadi ya sauti

thumb|Kadi ya sauti inayoitwa "Sound Blaster Live! Value card CT4670".
**Kadi ya sauti** ni sehemu ya tarakilishi inayotoa sauti katika kipazasauti chake.

Kadi za sauti za kwanza ziliundwa mwaka wa 1981.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Theofilo wa Aleksandria

**Theofilo wa Aleksandria** (alifariki 15 Oktoba 412) kuanzia mwaka 384 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 23 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Maandishi yaliyotufikia
* Barua kwa Jeromu, Papa Anastasio I na Papa Inosenti I
* Kitabu dhidi ya Yohane Krisostomo
* Hotuba juu ya Yesu Kusulibiwa na Mhalifu Mwema
* Hotuba zilizotafsiriwa na Jeromu (katika mkusanyo wa Migne)
* Hotuba nyingine katika tafsiri ya Kikopti na Ge'ez

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*
* Christian Classics Ethereal Library: Theophilus
* Bede's Library: Theophilus
* Order of the Magnificat: St. Cyril
* Cyril of Alexandria
* Nestorian Theology 
* John of Nikiu, *Chronicle*: the lynching of Hypatia
* Socrates and Sozumenos *Ecclesiastical Histories* ch. vii

Jamii:Waliozaliwa karne ya 4

Jamii:Mababu wa Kanisa
Thoma wa Shenshif

'''''' anakumbukwa kama mkaapweke wa Kikristo nchini Misri.

Anaheshimiwa na Wakopti tangu zamani sana kama mtakatifu, mmoja kati ya wamonaki wa kwanza. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani

## Tanbihi
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Mababu wa jangwani
Verena wa Zurzach

**Verena wa Zurzach** (Garagos, karibu na Thebe, leo Luxor, Misri, 260 hivi – Bad Zurzach, Uswisi, 14 Septemba 344) alikuwa msichana aliyelelewa Kikristo na familia yake na hatimaye alibatizwa.

Alifuatana na ndugu yake askari wa Kikosi cha Thebe hadi Uswisi alipoishi kwanza kama mkaapweke halafu akawa anasaidia wengi. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Latin Saints of the Orthodox Patriarchate of Rome
Febronia wa Akhmim

**Febronia wa Akhmim** (alifariki 9 Oktoba 749) alikuwa bikira wa Syria aliyehamia Misri ili kuwa mmonaki.

Baada ya kuwa abesi wa monasteri yake, kwa kukubali kukatwa kichwa aliokoa wenzake kutoka hatari ya kubakwa na kuuawa na Waislamu.

Kanisa la Kikopti linamheshimu kama mtakatifu bikira mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 8

Jamii:Wamonaki

Jamii:Watakatifu wa Siria
Chopikwa Kikapikika

**Chopikwa Kikapikika** ni diwani ya mashairi iliyotungwa na Audax Kahendaguza Vedasto, mshairi, mwanasheria na mwandishi wa vitabu vya sheria na tungo za mashairi 

Diwani ya Chopikwa Kikapikika  ilianza kuandikwa mwaka 1983 ikachapishwa miaka ishirini na saba baadaye katika mwaka wa 2010 ikiwa imejumuisha mashairi ya aina mbalimbali yaliyo katika lugha ya Kiswahili, huku shairi moja lenye beti moja likiwa limewekwa katika lugha ya Kihaya.

Kitabu hicho kimejumuisha mashairi ya kijamii yaliyolenga siasa, mapenzi, jeshi huku kikizungumzia sana kuhusu Jeshi la Kujenga Taifa na ngonjera moja iliandikwa ikizungumzia kuhusu JKT na michezo.

Mbali na kuzungumzia mambo hayo ya kijamii, diwani hiyo imegusia historia ya matukio yaliyokuwa yanatokea katika wilaya ya Nyakabanga, mkoa wa Kagera.

## Tanbihi
Jamii:Ushairi
Capoeira

**Capoeira** ni mchezo wa kujihami kwa kutumia mateke wenye asili katika nchi ya Brazili. Ni mchezo ambao huchezwa kwa sarakasi, ngoma na muziki .

Mchezo huo ulianzishwa katika karne ya 16 na watumwa kutoka Afrika ambao wengi wao walikuwa wanatokea katika nchi ya Angola na  katika kipindi cha mwanzo mchezo huo ulikuwa ukionekana kama sarakasi za kawaida ikawa vigumu kwa wakoloni kugundua kuwa watumwa hao walikuwa wakifanya mazoezi ya mapigano.

## Tanbihi
Jamii:Michezo
Kionyeshi (tarakilishi)

thumb|Kionyeshi cha nakala kuandika Wikipedia.
**Kionyeshi** (pia **kasa**; kwa Kiingereza: *text cursor*) ni kielekezi kinachoonyesha Kwenye skrini pahali pa maingiliano kati ya mtumiaji na tarakilishi.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Kupakua (tarakilishi)

thumb|Kielezi cha pakua.
Katika mfumo wa tarakilishi , **kupakua** (kwa Kiingereza : "to download") ni kupokea data toka seva au tarakilishi mama. Kwa kawaida watu wanaipakua jalada.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Kiwiano

thumb|370x370px|Kiwiano kinaitwa Hayes 300 Baud Smartmodem.
Katika sayansi ya tarakilishi, **kiwiano** (kwa Kiingereza: *modem*, kifupi cha "kifaa cha mawasiliano kitumikacho kati ya kompyuta na simu") ni kifaa kinachotohoa data ili iweze kutumwa kwa tarakilishi nyingine. Kiwiano ni chombo kinatumika kati ya tarakilishi mbili.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:intaneti
Ngeli (biolojia)

[right|thumb|150px|Ngazi za [uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.]]
**Ngeli** ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi. Kila ngeli imegawanyika katika makundi. 

Kuna ngeli nyingi katika kila faila. Kwa mfano mamalia ni moja ya makundi ya ngeli ya viumbe wenye uti wa mgongo, na kundi hilo limegawanyika katika makundi kama Monotremes, Marsupials na Eutheria.

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Jamii:Uainishaji
Timotheo II wa Aleksandria

**Timotheo II wa Aleksandria** (alifariki 31 Julai 477) kuanzia mwaka 457 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 26 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 
* 
* http://st-takla.org/Saints/Coptic-Synaxarium-Orthodox-Saints-Biography-00-Coptic-Orthodox-Popes/Life-of-Coptic-Pope-026-Pope-Timothy-II_.html
Maunzingumu

[thumb|[Bongo kuu (kompyuta)|Bongo kuu inayoitwa PDP-11-M7270.]]
**Maunzingumu** (pia maunzi ngumu; kwa Kiingereza: **hardware**) ni sehemu za kompyuta zinazoshikika . Maunzingumu ni vifaa mbalimbali vinavyounda mashine ya kompyuta, navyo vimegawanyika katika sehemu kuu tatu:
# vifaa vya kuingizia data (Input devices), 
# vifaa vya kutolea data (Output devices) na 
# vifaa katika tarakilishi (Kadi ya mtandao, Kadi ya sauti, diski kuu).

Maunzingumu haina kazi bila programu na data za maunzilaini.

## Tanbihi
## Marejeo 
* Kiputuputi, Omari (2011). Kamusi Sanifu ya Kompyuta, Taasisi ya Taaluma za Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Toleo la Kwanza 2011, ISBN 978 9987 531 127

Jamii:Kompyuta
Unyoya

.]]
**Unyoya** ni unywele ambao hutokea katika mwili wa ndege na wanyama wengine. 

Manyoya yanawafunika na kuwasaidia kutunza joto la mwili. Manyoya pia huwalinda kutokana na majeraha. 

Hatimaye katika spishi nyingi za ndege, manyoya huwasaidia kuruka.

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Jamii:Ndege
Kunyonya

**Kunyonya** (kwa Kiingereza: *To suck*) ni namna ya kuondoa hewa au kimiminika.

Maarufu ni tendo la mtoto mchanga wa mamalia kunyonya maziwa ya mama.

Jamii:Biolojia
Wadamun

**Wadamun** ni jina la mtu wa Misri anayesemekana kuwa alimuamini mtoto Yesu alipoletwa na Yosefu na Bikira Maria kama mkimbizi. Baada ya kumtangaza kwa wengine, hao walimuua kwa upanga.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake ni tarehe 24 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1 KK
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Wanas

**Wanas** (kwa Kiarabu: القديس ونس; alifariki karne ya 4) ni jina la mtoto wa Misri aliyeuawa kwa kukatwa kichwa kutokana na juhudi zake katika kueneza imani ya Kikristo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake ni tarehe 25 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Yusto El-Antony

**Yusto El-Antony** (1910-1976) alikuwa mmonaki Mkopti. 

Anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* "Film The Silent Monk" (arabic sound + english subtitle)
* Story of Father Yostos in arabic

Jamii:Waliozaliwa 1910

Jamii:Watakatifu wa Misri
Mfumojalada

thumb|322x322px|Mchoro wa mifumojalada mitano.
Katika utarakilishi, **mfumojalada** (kwa Kiingereza: *filesystem*) unadhibiti vilevile majalada ambayo yanatunzwa na yanapatwa katika tarakilishi. Kwa mfano, makabrasha ndani ya tarakilishi ni mfumojalada.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Dirisha la amri

[thumb|281x281px|Dirisha la amri kwenye [Linux.]]
Katika utarakilishi, **dirisha la amri** (kwa Kiingereza : "command-line window") linatekelezea amri kwa programu ya tarakilishi. Mifumo ya uendeshaji yote ina dirisha la amri.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Utarakilishi

[thumb|292x292px|[Tarakilishi za chuo kikuu cha James Madison.]]
**Utarakilishi** (kwa Kiingereza : "computing") ni utendaji unaotumia tarakilishi kwa kudhibiti na kuwasilisha taarifa. Maunzingumu na programu tete ni ndani ya utarakilishi. Utarakilishi ni muhimu katika teknolojia ya leo.

## Tanbihi
## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Teknolojia
Jamii:Kompyuta
Mfumo wa uendeshaji

link=https://sw.wikipedia.org/wiki/Picha:Ubuntu%2019.04%20%22Disco%20Dingo%22.png|thumb|Ubuntu 19.04 ulio mfumo wa uendeshaji.
Katika utarakilishi, **mfumo wa uendeshaji** (kifupi: **MU**; kwa Kiingereza : "Operating system") ni programu ya mfumo unaodhibiti vifaa, programu tete, rasilimali ya tarakilishi na unaotoa huduma kwa programu ya tarakilishi.

Kwa mfano, BSD, Ubuntu, Windows, MacOS au Linux ni mifumo ya uendeshaji.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Mto Sinza (Ng'ombe)

'''''' ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 19.5.
 
## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Dar es Salaam
Jamii:Bahari ya Hindi
Ngeli

**Ngeli** ni makundi ya kisarufi ya majina katika lugha ya Kiswahili na lugha nyingine za Kibantu. 

Kwa maneno mengine, ngeli za nomino ni utaratibu unaotumika kuweka nomino katika matabaka au makundi yanayofanana. 
;Mifano
#Maji yakimwagika hayazoleki.
#Mayai yaliyooza yananuka sana.
#Yai lililooza linanuka sana.
#Maji lililomwagika hayazoleki.

Katika mifano hiyo juu tunaona kwamba sentensi a, b na c ziko sahihi wakati sentensi d si sahihi, kwa sababu imekiuka upatanisho wa kisarufi. Kwa maana hiyo sentensi ‘a’ ipo katika ngeli ya YA-YA na sentensi b na c zipo katika ngeli ya LI-YA. Sentensi  si sahihi kwa sababu nomino maji haina umoja, kwa hiyo haiwezi kuingia katika ngeli ya LI-YA. Kwa msingi huo ngeli za nomino huzingatia sana upatanisho wa kisarufi.

Kwa ujumla, ngeli za Kiswahili huainishwa kulingana na viambishi mbalimbali ambavyo nomino tofauti huchukua katika umoja na wingi.

## Mipangilio na idadi yake
Jedwali lifuatalo linaonesha ngeli za nomino kwa misingi ya upatanisho wa kisarufi.

## Matumizi ya ngeli
Hapa tunaona dhima ya matumizi yake.

*Hutumika kupanga majina ya lugha katika makundi yaliyoshikamana na kutofungamana kutokana na kigezo muhimu.
*Hutumika kutambulisha maumbo ya umoja na wingi katika majina na vivumishi.
*Hutumika katika upatanishi wa kisarufi katika sentensi.
*Hutumika katika kuonyesha uhusiano uliopo baina ya lugha za Kiswahili na lugha nyingine.

### Dhana ya O-rejeshi
O-rejeshi ni kiambishi kinachotumiwa kurejelea nomino ambayo huwa imetajwa kabla ya kitenzi chenyewe kutajwa. Viambishi hivyo ndivyo vinavyosababisha utegemezi katika sentensi.

#### Dhima kuu ya muundo wa O-rejeshi
Hutumika kama kirejeshi. 
Kwa mfano:
*Mtu ali**ye**pigwa jana na wananchi ni mfanyabiashara wa Mwanza.
*O-rejeshi hudokeza mahali. Kwa mfano; rudisha uli**po**kitoa!
*O- rejeshi hudokeza wakati. Kwa mfano; Ali**po**kuja alinikuta nimelala.
*Vilevile hutumika kama kiunganishi. Kwa mfano; Alikuja. Nilikuwa nimelala (ali**po**kuja alinikuta nimelala)
*Hudokeza namna. Mfano; Kila mtu anashangaa ali**vyo**umia.

Kwa jumla, ngeli za Kiswahili huainishwa kulingana na viambishi mbalimbali ambavyo nomino tofauti huchukua katika umoja na wingi.

## Tazama pia
*Aina za maneno
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*Ngeli za nomino katika ShuleDirect 
*Ngeli za Kiswahili katika Paneli la Kiswahili

Jamii:Sarufi
Jamii:Kiswahili
Kabrasha

[thumb|Dirisha la [Microsoft|Windows linaloonyesha kabrasha moja.]]
Katika tarakilishi, **kabrasha** (kwa Kiingereza : "directory") ni mfumojalada linaloshikilia majalada au makabrasha nyingine. 

Tunatumia maneno **mzazi** na **mtoto** kutaja uhusiano kati ya kabrasha na kabrasha nyingine ndani ya kabrasha hilo.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Programu ya mfumo

[thumb|403x403px|Programu ya mfumo inayoitwa [Debian.]]
Katika utarakilishi, **programu ya mfumo** (kwa Kiingereza : "system software") ni programu inayotoa jukwaa ili programu nyingine ifanye kazi.

Kwa mfano, BSD, Ubuntu, Windows, MacOS au Linux ni programu ya mfumo.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:programu za kompyuta
Aikido

thumbnail|right|200px|Wachezaji wa Aikido.
**Aikido** (kwa Kijapani: 合気道) ni sanaa ya mapigano ulioanzishwa na Morihei Ueshiba na uliobeba falsafa na imani ndani yake. Mchezo huo ulianza kuchezwa katika nchi ya Japani mnamo mwaka 1920 kama mbinu za kujihami zenye kumfunza mpiganaji kuhusu maadili ya heshima na imani. Wachezaji wake wanaamini kabisa katika kuitengeneza jamii bora na si kujihami na kupigana na maadui tu.

## Tanbihi
Jamii:Michezo
Morihei Ueshiba

thumb|Morihei Ueshiba mwaka 1938.
**Morihei Ueshiba** (14 Desemba 1883 – 26 Aprili 1969) anajulikana zaidi kama mgunduzi wa mchezo wa mapigano wa kujihami wa Aikido  uliokuwa ukijulikana mwanzo kama Aikibudo ama Aikinomichi 

Alizaliwa katika kijiji cha Nishinotani nchini Japani akiwa mtoto pekee wa kiume katika familia ya watoto wanne ya Yoroku Ueshiba.

## Tanbihi
Jamii:Wanamichezo wa Japani
Justini wa Chieti

'''''' anatajwa kama askofu wa kale wa Chieti, nchini Italiaaliyeonyesha bidii ya pekee na kutetea Wakristo . 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saints of January 1: Justin of Chieti
Almaki wa Roma

'''''' (kwa Kilatini: Almachius, Almachus, pia: Telemachus; alifariki 391/404) alikuwa mmonaki kutoka Mashariki aliyetaka kuzuia mchezo wa kuuana katika uwanja wa michezo wa Roma, Italia, ila umati ulimuua kwa kumpiga mawe. 

Hata hivyo, kaisari Honorius aliguswa na ushujaa na hoja zake akakataza michezo hiyo. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Telemachus: The Monk Who Ended the Coliseum Games
*January 1, 404: Telemachus Martyred Attempting to Stop a Gladiator Fight | Church History Timelines 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 4

Jamii:Wafiadini Wakristo
Zdislava

** Berka** (pia: Zdislava wa Lemberk; 1220 hivi - 1252) alikuwa mke wa mtawala wa Lemberk (Ucheki).

Mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Dominiko, alikuwa maarufu kwa moyo wake wa ibada na wa huruma kwa wahitaji.

Anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu tangu alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 21 Mei 1995.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Arjeo, Narsisi na Marselino

'''''' (kwa Kilatini: Argeus, Narcissus na Marcellinus; walifariki 320) walikuwa ndugu askari wa Dola la Roma waliouawa Cori, karibu na Roma, Italia au Tomi (leo Constanta, nchini Romania) kwa ajili ya imani yao ya Kikristo.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 2 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saints of January 2: Argeus, Narcissus & Marcellinus 
*Catholic Forum: Argeus, Narcissus, and Marcellinus 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3

Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Watakatifu wa Italia
Yohane Mwema

[thumb|[Masalia ya Yohane Mwema katika kanisa kuu la Milano.]]
'''''' (641 hivi - 669) anatajwa kama askofu wa kale wa Milano, nchini Italia, ambaye alirudisha makao makuu ya jimbo katika mji huo kutoka Genova yalipokaa miaka 70 kwa sababu ya dhuluma ya Walombardi.

Kutokana na wema na uadilifu wake, tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Adalardo wa Corbie

[thumbnail|right|200px|[Sanamu ya Adalardo wa Corbie.]]
'''''' (751 hivi - 2 Januari 827) alikuwa mjukuu wa Karolo Nyundo kama kaisari Karolo Mkuu. 

Alijiunga na monasteri na kuwa abati nchini Ufaransa, lakini kwa muda fulani alitakiwa pia kuwa waziri mkuu wa ufalme wa Italia.

Alijitahidi kila mmoja apate mahitaji yake, yaani kusiwe na mtu mwenye mali ya ziada wala chochote kisichezewe, bali kila kitu kishirikishwe kwa sifa ya Mungu.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wanasiasa wa Italia
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Teopempto na Teona

'''''' (walifariki 304) ni Wakristo waliofia dini yao huko Nikomedia (leo nchini Uturuki) wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Teotempto alikuwa askofu wa mji huo, Teona alikuwa mchawi aliyeitwa kummaliza baada ya njia nyingine ya kumuua kushindikana. Kumbe, alipoona dawa zake pia hazikumweza, alikubali kubatizwa naye. Hatimaye Teotempto alikatwa kichwa na Teona alizikwa akiwa hai.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari au 5 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304

Jamii:Wafiadini Wakristo
Gordio wa Kaisarea

[thumb|Picha takatifu ya Mt. Gordio, [Visoki Dečani, Kosovo, Serbia, mwaka 1350 hivi.]] '''''' (karne ya 3 - 304) ni Mkristo aliyefia dini yake huko Kaisarea wa Kapadokia (leo nchini Uturuki) wakati wa dhuluma ya kaisari Dioklesyano.

Gordio alikuwa akida aliyeacha jeshi la Roma ili asifanye dhambi, akaishi mlimani na hatimaye akarudi mjini alipouawa kwa sababu alimkiri Yesu kuwa Mwana wa Mungu.

Basili Mkuu alitoa hotuba juu yake akiripoti ushahidi wa waliokuwepo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*http://www.santiebeati.it/dettaglio/36160

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304
Jamii:Wafiadini Wakristo
Danieli wa Padua

ya bronzi ya Mt. Danieli wa Padua katika Basilika la Mt. Antonio wa Padua.]]
''''* (alifariki 168) alikuwa shemasi mwenye asili ya Uyahudi ambaye alimsaidia katika uinjilishaji askofu Prosdosimi wa Padua, Italia na hatimaye alifia dini yake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saint of the Day, January 3: *Daniel of Padua*  at *SaintPatrickDC.org''
*Catholic Online: St. Daniel

Jamii:Waliofariki 168
Jamii:Mashemasi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Anguko la tarakilishi

[thumb|355x355px|[Kiwambo cha samawi kwenye Windows]]
Katika utarakilishi, **anguko** au **anguko la tarakilishi** (kwa Kiingereza: *Computer crash*) linatokea wakati programu ya tarakilishi kama mifumo ya uendeshaji au programu tete zinaacha kufanya kazi.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Eujendo wa Condat

''''* (kwa Kilatini: Eugendus au Augendus; kwa Kifaransa: Oyand au Oyan; 449 - 1 Januari 510) alikuwa mmonaki kutoka Ufaransa aliyepata kuwa abati wa Condat na kustawisha maisha ya kitawa . 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari, lakini pia 4 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Burns, Paul. *Butler's Lives of the Saints: New Full Edition.*  Collegeville, MN:The Liturgical Press, 1995. ISBN|0-8146-2377-8.
**The Life of the Jura Fathers: The Life and Rule of the Holy Fathers Romanus, Lupicinus, and Eugendus, Abbots of the Monasteries in the Jura Mountains'', Trans. by Tim Vivian, Kim Vivian, and Jeffrey Burton Russell, (Spencer, Mass.: Cistercian Publications, 1999).

Jamii:Waliozaliwa 449
Jamii:Waliofariki 510
Odilo wa Cluny

ya Mt. Odilone katika Basilika la Mt. Urban, Troyes, Ufaransa.]]
'''''' (962 hivi - 1 Januari 1049) alikuwa abati wa tano wa monasteri ya Kibenedikto ya Cluny nchini Ufaransa, ambaye aliifanya kuwa muhimu kuliko zote za Ulaya na kuhamasisha urekebisho wa nyingine nyingi.

Mkali kwake mwenyewe, alikuwa mpole na mwenye huruma kwa wengine; kwa jina la Mungu alipatanisha mataifa yaliyokuwa yanapigana, wakati wa njaa alitegemeza kwa hali na mali wanyonge. Pia alianzisha kumbukumbu ya Marehemu Wote siku iliyofuata sikukuu ya Watakatifu Wote. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Mapadri
KIRASA

thumb|377x377px|Mfano wa anuani ya mtandao.
**Kijilisi rasilimali sare** (**KIRASA**), vilevile **anuani ya mtandao,** ni marejeleo yanayoonyesha pahali pa rasilimali ya mtandao. 

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Rasilimali ya mtandao

[thumb|[Nembo ya Resource Description Framework.]]
**Rasilimali ya mtandao** (kwa Kiingereza: *Web resource*) ni vitu vya msingi vinavyoujenga mtandao (World Wide Web). Rasilimali za mtandao zinaorodheshwa katika Resource Description Framework.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Intaneti
Jamii:Kompyuta
Konyagi

Chupa ya Konyagi.|thumb
**Konyagi** ni kinywaji kikali cha kileo kinachotengenezwa nchini Tanzania. Inapatikana kwa kiwango cha alikoholi cha asilimia 35 . 

Jina lake limetokana na neno la Kifaransa "cognac" lakini, tofauti na hiyo, konyagi hutengenezwa kwa molasi ya miwa inayopatikana wakati wa kutengeneza sukari. Kwa hiyo ina msingi sawa na kileo cha rum ya visiwa vya Karibi lakini ladha si vile.

## Tanbihi
Jamii:Vileo
Barakoa ya kinga

thumb|Tabibu akiwa amevaa barakoa.
[thumb|Wakazi wa Hong Kong wakiwa na barakoa wakati wa [mlipuko wa virusi vya korona Covid-19.]]
thumb|Polisi akiwa amevaa barakoa ya kinga dhidi ya hewa chafu barabarani.
**Barakoa za kinga** hutumiwa kulinda uso au sehemu zake (macho, pua, n.k.) na viungo vya kupumua dhidi ya athira ya hatari. 

Kuna aina mbalimali za barakoa zinazovaliwa kwa shughuli mbalimbali

* barakoa za kitiba, zinazovaliwa na matabibu wakati wa upasuaji 
* barakoa za kinga dhidi ya maambukizi, zinazovaliwa na watu wakihudumia wagonjwa au wakihofia maambukizi wakati wa mlipuko wa ugonjwa
* barakoa za kazi zinazovaliwa na mafundi wakati wa kufanya kazi zinazosababisha moshi au vumbi nyingi, kama vile kufuma, kusaga mbao, kufagia 
* barakoa za oksijeni (kwa wagonjwa au kwa zimamoto) 
* barakoa za gesi, zenye filta zinazokinga dhidi ya gesi sumu kwa matumizi ya kijeshi au huduma za ukoaji katika mazingira ya hatari

Barakoa za aina hizo zinaweza kulinda moja kwa moja dhidi ya maumizi kutokana na kupigwa kwa vipande vidogo vinavyorushwa hewani, au gesi au mvuke hatari, au vumbi, au harufu mbaya. 

Jamii:Afya
Chafya

**Chafya** (kwa Kiingereza: *Sneeze*) ni hewa inayomtoka kiumbehai ghafla na kwa nguvu, bila hiari yake. Hutoka mapafuni kupitia mdomoni na puani sawia. Sababu inaweza kuwa mafua au kuingiwa na vumbi.

Jamii:Mapafu
Udhu

**Udhu** katika lugha ya Waislamu inamaanisha uzuri na usafi.

Sheria inawadai kutumia maji kwenye viungo maalumu kwa nia ya kujitwahirisha.

## Ufafanuzi
Kutawadha ama ni lazima ama inapendekezwa.

a. Ni lazima kutawadha kwa mambo matatu:

1. Kuswali: Katika Kurani Mwenyezi Mungu anasema: "Enyi Mlioamini! Mnaposimama kwa ajili ya swala basi osheni nyuso zenu, na mikono yenu mpaka vifundoni, na mpake vichwa vyenu, na osheni miguu yenu mpaka vifundoni" [5: 6]

2. Kutufu Alkaba: Kwa kauli yake Mtume Mohamed kumwambia mwanamke aliye katika hedhi: "Usitufu mpaka utwahirike" (imepokewa na Bukhari).

3. Kushika Msahafu: Kwa neno lake Mwenyezi Mungu: "Hawaigusi isipokuwa wale waliotwahiriwa" [56: 79]

b. Kutawadha kunasuniwa katika mambo mengine yasiyokuwa hayo:

Kwa neno lake Mtume alisema: "Hajilazimishi na udhu isipokuwa mwenye imani" (imepokewa na Ahmad).

Kunapendekezwa zaidi kutawadha wakati wa kujadidisha udhu kwa kila swala, kutawadha kwa kumtaja Mwenyezi Mungu na kuomba, wakati wa kusoma Qur’ani, kabla ya kulala, kabla ya kuoga, na kutokana na kumbeba maiti na baada ya kila tukio la kutangua udhu, hata kama hataki kuswali.

Jamii:Uislamu
Mlima Ale Bagu

thumbnail|right|200px|Mlima Ale Bagu 
**Mlima Ale Bagu** Ni mlima wa volikano uliopo katika ukanda wa Afar nchini Ethiopia. Ndio mlima mrefu wa volikano kati ya Erta Ale Range. Kijiji cha El Dom kipo chini ya kitako ya mlima Ale Bagu. 

## Marejeo 
Jamii: Milima ya Ethiopia
Jamii: Volkeno
Mlima Aluto

**Mlima Aluto**  (pia unajulikana kama **Alutu**) unapatikana katika Bonde la Ufa la Ethiopia kusini mwa mkoa wa Oromia ukiwa na urefu wa mita 2,365 na futi 7,759.

Mlima huu ni mlima wenye Volkano unaopatikana katika nchi ya Ethiopia kati ya Ziwa Langano na Ziwa Ziway katika mitambo ya Langano Geothermal Expansion Gomes 

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Amba Aradam

[[Picha:Rock sample 1 Amba Aradam sst Imba Aradom 1.jpg|thumbnail|right|200px|Mfano wa jiwe kutoka Mlima Amba Aradam nchini [Ethiopia] ]] 
**Amba Aradam** ni mlima wa meza, kaskazini mwa Ethiopia. Uko katika eneo la Debub Misraqawi (Kusini-mashariki) mwa Mkoa wa Tigray, kati ya Mek'ele na Addis Ababa, ina latidudo na longitudo ya [13 ° 20'N 39 ° 31'E na kimo cha mita 2,756] (futi [9,042]).

Jina kwa Kitigrinya ni Imba Aradom, lakini utumiaji wa kimataifa katika jiolojia (Amba Aradam Formation) na historia (vita katika miaka ya 1930) vimeunda jina Amba Aradam. 

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Mlima Ayalu

right|thumb|250x250px|Mlima Ayalu.

**Mlima Ayalu** (ambao pia unaandikwa  **Ayelu**) ni mlima uliopo mashariki mwa nchi ya Ethiopia, upande wa mashariki wa mto Awash. Mlima huo una latitudo na longitudo za vipimo na mwinuko wa mita 2145.

Watu wa Argobba wana utamaduni kila baada ya kufika Afrika katika eneo la Zeila, hutembelea mlima huo kwa miaka mingi na hutazamia mafanikio katika utajiri, ndoa, harusi hata sherehe za ibada mbalimbali wakati wa mwezi wa  Ramadhan; na bila kufanya hizo ibada inasemekana Allah huleta mapigo na njaa.

Wilfred Thesiger anauelezea mlima huu wa kale wa Ayalu mwaka 1933. Anaeleza kuwa mlima huu ulikuwa na hija kila mwaka na kila mwanajumuia wa Waafar kutoka mbali Daoe na Aussa ili kupanda kileleni unatakiwa kufanya ibada na kuwa na afya njema kuhimili vita. Pia waliweza kufanya hija mlimani hapo na pia kuombea unafuu, ahueni katika balaa ya njaa na pigo pia baada ya ushindi katika vita.

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Mlima Abul Kasim

**Mlima Abul Kasim** ni mlima unaopatikana kusini mashariki mwa Ethiopia, eneo la Arsi katika ukanda wa Oromia. Mlima huo ndio sehemu yenye mwinuko mrefu zaidi katika Seru woreda, ukiwa na urefu wa mita 2573 juu ya usawa wa bahari. 

Mlima huo umekua na faida nyingi kwa wakazi waliopo karibu nao, hasa watu wa jamii ya Waoromo ambao huutumia kama sehemu yao ya utamaduni na dini (kuhiji), vilevile umekuwa ukitumiwa kama makumbusho ya kaburi la aliyekuwa mfuasi mkubwa wa dini ya Kiislamu nchini Ethiopia Mtakatifu Sheikh Hussein. 

Trimingham huonesha kuwa kaburi limefunikwa kwa shanga za glasi na mapambo ya shaba. Baada ya shughuli za kitamaduni na kidini, mapambo hayo huchukuliwa kama vitu vitakatifu na huwekwa msituni kwenye miti; hivyo  haitakiwi mgeni yeyote kujaribu kuyachukua wala kuyashika.  
"

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:jimbo la Oromia
Mlima Alayta

thumbnail|right|200px|Mlima Alayta nchini Ethiopia 
**Mlima Alayta** ni mlima wa volikano unaopatikana katika mkoa wa Afar nchini Ethiopia. Sehemu ya Pembe tatu ya Afar(Afar Triangle), bonde la Afar ambapo ni ukanda wenye volikano hai pembezoni mwa mlima Afdera, volikano ya *Afdera*. Volikano hii ina eneo la kilomita za mraba *2700* kusini na magharibi mwa ziwa Afrera.  

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Mlima Borawli

**Mlima Borawli** ni mlima wa volikano wenye nyumba za lava uliopo ukanda wa Afar nchini Ethiopia. Upo juu ya pwani ya mashariki mwa ziwa Afrera.

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Mlima Batu

**Mlima Batu** ni moja ya milima mirefu ya Milima Bale ya Ethiopia, jimbo la Oromia. Sehemu ya Hifadhi ya Taifa ya Bale, na ipo katika , inafikia mwinuko wa mita 4,307. Unajumuisha vilele viwili, Tinnish Batu ("Batu ndogo"), ambacho ni kirefu kuliko Tilliq Batu ("Batu Kubwa") kwa kusini. 

Sababu ya majina haya imeelezewa na Paul Henze, aliyeripoti kwamba wakati wa kuiangalia, "ilitokea kama vile kilele nyuma ya Tinnish kilikua kirefu."

Mzungu wa kwanza kupanda mlima Batu alikua profesa wa kiFinland, profesa Helmer Smeds, aliyekamilisha hili mwaka 1958.

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Oromia
Amba Alagi

[thumb|Amba Alagi [mwaka 1868.]]
**Amba Alagi** ni mlima unaopatikana kaskazini mwa nchi ya Ethiopia katika Ukanda wa Debubawi, Jimbo la Tigray ukiwa na urefu wa mita 3949 .

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Tigray
Mlima Adwa

**Mlima Adwa** (unaojulikana pia kama **Aabida**, **Amoissa** au **Dabita**) ni mlima uliopo ndani ya Ethiopia, unaopatikana kusini mwa kanda ya Afar na una kaldera ya kuanzia kilomita 4 kwa 5. 

Kutokana na eneo la volkano karibu na mpaka kati ya Afar na makabila ya Issa, kidogo inajulikana juu ya tabia ya zamani na ya sasa ya volkano. Walakini tetemeko la ardhi na utafiti wa ndani ulifanywa na Derek Keir na wenzake inaonyesha kwamba uingiliaji wa magma karibu kina cha urefu wa kilomita 5 na urefu wa kilomita 8 kutoka upande wa mashariki wa volcano mnamo Mei 2000.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Mlima Bwahit

[thumbnail|right|200px|Mlima Bwahit nchini [Ethiopia]] 
**Mlima Bwahit** (au Buahit, Bachit, Buiheat) ni kilele cha Milima ya Semien katika Mkoa wa Amhara wa Ethiopia. Mwinuko wake unakadiriwa kuwa na urefu wa futi 4430 au 4437, na kuifanya mlima wa tatu wa juu kabisa nchini Ethiopia na mlima wa 13 au 14 wa juu zaidi barani Afrika. 

Iko karibu kilomita 16 magharibi mwa mlima mrefu zaidi wa Ethiopia, Ras Dashen, ambayo imetengwa na kijito kirefu cha mita 1,600. Inayounganisha safu za mlima huenda NNE juu ya Pass (mita 3635 hivi), mashariki juu ya Kidis Yared, kwa mita 4,453 (futi 14,610) mlima mrefu wa pili nchini Ethiopia, na SSE juu ya Pass ya Metelal (mita 3730 hivi) hadi Ras Daishen.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Amhara
Mlima Gugu

**Mlima Gugu** ni mlima unaopatikana katikati mwa nchi ya Ethiopia katika mkoa wa Oromia ukiwa na urefu wa mita 3623.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Oromia
Mlima Asavyo

**Asavyo** (unajulikana pia kama **Bara Ale**)  ni mlima wenye tindikali nyingi za asili za stratovolikano ndani ya Ethiopia, inayounda sehemu ya Bidu Volcanic complex. 

Iko katika umbali wa kilomita 20 kusini magharibi kwa volikano za *Nabro* na *Mallahle*. Asavyo ina upana wa kilomita 12.

Asavyo ni mlima wa tatu kati ya milima mikubwa yenye asili ya silikoni katika maeneo ya Kusini-Magharibi na uliopo Kaskazini-Maghariki-Kusini Magharibi mwa *Danaki*. Una upana wa kilomita 12, tawi la kilele cha volkano. Lava za Basaltiki zinamwagika katika matawi ya **Asavyo**, yanayounganisha uwanda wa Mogorros Kusini. Ingawa miaka ya volkano haijulikani kwa uhakika, **Asavyo** inatambulika kuwa ililipuka katika miaka ya 2000. (Jumuiya ya Kimataifa ya Elimu ya Volkano).

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Volkeno
Mlima Chilalo

**Mlima Chilalo** ni mlima wa volkeno wa silikoni uliotengwa kusini mashariki mwa Ethiopia. Sehemu ya juu kabisa katika eneo la Arsi la Mkoa wa Oromia, na iko kwenye mpaka kati ya *Hitosa* na *Tiyovaada*. Mlima huo una latitudo na longitudo za 07 ° 55'N 39 ° 16'E na urefu wa mita 4,036 (futi 13,241) juu ya usawa wa bahari.

Mlima una msingi wa mviringo (karibu kilomita 30 kwa 20), ambao mhimili wake mkuu uko NNE-SSW au sambamba na mwenendo wa kawaida wa tectonic. Chilalo huinuka na mteremko mpole kwa zaidi ya mita 1500 kutoka juu ya mwambao. Katika mkutano huo wa kilele, kuna eneo kubwa, karibu na eneo la kilomita 6 kwa kipenyo, ambalo mdomo wake wa kusini unachukuliwa kuwa mkutano wa kilele cha mlima. Mlima Chilalo ulilipuka mwisho katika Pleistocene. 

Mamlaka moja inabaini Mlima Chilalo kama volikano ya marehemu ya Mitego. Mtaalamu wa jiografia Erik Nilsson alidai kuwa aligundua athari za kupunguka kwa Chilalo, na pia kwa jirani yake Mlima Kaka hadi karibu mita 3400, ambayo alijidai kama "kipindi cha Mwisho cha Kuenea".  Ingawa mlima huo upo kusini mwa Bonde la Ufa la Afrika Mashariki, pamoja na Mlima Gugu kaskazini na Mlima Kaka upande wa kusini, inazingatiwa, tukizungumza kijiolojia, sehemu ya Nyanda za Juu za Ethiopia.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Oromia
Jamii:Volkeno
Abuye Meda

**Abuye Meda** ni mlima unaopatikana karibu na mji wa Debre Birha nchini Ethiopia. Mlima Abuye Meda una mwinuko mkali kuliko milima yote ndani ya kanda ya Shewa kaskazini katika mkoa wa Amhara. 

Mlima huu una mwinuko unaokadiriwa kuwa mita 4,012 / futi 13,163, pia ni sehemu ya mgawanyiko kati ya mabeseni ya maji ya Mto Abay na Mto Awash.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:Jimbo la Amhara
Mlima Dama Ali

thumbnail|right|200px|Mlima Dama Ali 
**Mlima Dama Ali** ni mlima wa volkano wenye upana wa km 25 uliopo nchini Ethiopia, kwenye mwambao wa Ziwa Abbe.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Jamii:volkeno
Mlima Choqa

**Mlima Choqa** (pia unajulikana kwa Ge'ez kama ጮቄ ተራራ , Ch'ok'e Terara na **Mlima Birhan**) kwa urefu wake wa mita *4,100* (futi 13,451) ni mmoja kati ya milima ya juu kabisa ya Debay Telategn Gojjam, mkoa wa Ethiopia ulioko kusini mwa Ziwa Tana. 

Mlima na eneo linalozunguka linakosa misitu, na mteremko wake hupandwa hadi mwinuko wa mita *3,000* juu ya usawa wa bahari.

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia
Mlima Kundudo

**Kundudo** au **Kondudo** (inatamkwa Qundudo) ni mlima unaopatikana katika nchi ya Ethiopia katika ukanda wa Hararghe ukiwa na urefu wa mita 2970 .

## Marejeo
Jamii:Milima ya Ethiopia