open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historia

ya Aleksandria, Misri ya kale.]]
**Historia** (kutoka Kigiriki *ἱστορία*, historia; pia "tarehe" kutoka Kiarabu *تاريخ, tārīkh* kwa maana ya "historia"; na pia hujulikana kama "*mapisi*" katika baadhi ya lahaja) ni somo linalojihusisha na uchunguzi wa maisha ya binadamu na maendeleo ya jamii zao katika wakati uliopita. Historia inahusu matukio, watu, tamaduni, taasisi, na mabadiliko ya kijamii yaliyotokea kwa nyakati mbalimbali, na hujaribu kuyaeleza kwa kutumia ushahidi uliopo. Somo hili huangazia si tu lini na wapi jambo fulani lilitokea, bali pia kwa nini lilitokea, jinsi lilivyotokea, na athari zake kwa jamii za wakati huo na vizazi vilivyofuata. Historia hutumika kama njia ya kuelewa muktadha wa sasa kwa kuchunguza mwenendo wa matukio ya zamani na kuchota mafunzo kutoka kwao. Kwa msingi huu, historia siyo tu kumbukumbu ya matukio, bali ni zana ya kufasiri maendeleo ya binadamu kwa mapana yake.

Mara nyingi neno hilo lina pia maana ya maarifa yoyote kuhusu wakati uliopita, yawe au yasiwe maarifa ya watu (kwa mfano "historia ya ulimwengu"). 

Historia ni hasa mfululizo wa habari za mambo yaliyotokea pamoja na sababu zake. 

Binadamu anaziandika ili kuelewa maisha yake, yaani ametokea wapi, amepata mafanikio gani na matatizo gani. 

Historia inatufundisha kuishi: kumbukumbu za mambo ya zamani (vita, uhuru, viongozi na mengineyo) zinatuwezesha kuendelea vizuri zaidi.

Wanahistoria wanapata maarifa yao kutoka maandishi ya zamani (hasa kwa historia andishi), kutoka fasihi simulizi na kutoka akiolojia (hasa kwa historia ya awali).

## Kurasa zinazohusiana 
* Historia ya Afrika
* Historia ya Amerika
* Historia ya Asia
* Historia ya Australia
* Historia ya Ulaya
* Historia ya Wokovu
* Historia ya Kanisa
* Historia ya teolojia
* Historia ya utawa
* Historia ya Kanisa Katoliki
* Historia ya Uislamu
* Miaka
* Vita

## Tanbihi
*
Hesabu

[thumb|Orodha ya [Mtoto|watoto, Lausanne, 1835.]]
**Hesabu** (kutoka neno la Kiarabu) ni somo linalohusika na idadi na jinsi tunavyoweza kuhesabu kwa kutumia hasa kanuni zifuatazo: kujumlisha, kutoa, kuzidisha na kugawa n.k. Hesabu ni msingi wa nadharia ya namba.

Jamii:Hisabati
Lugha ya kuundwa

**Lugha ya kuundwa** (au **lugha unde**) ni lugha ambayo misamiati na sarufi zake zimetungwa na watu badala ya kukua kama sehemu ya utamaduni wa umma fulani. Kwa kawaida zinaundwa kwa ajili ya kuwasiliana kati ya watu sawasawa na lugha asilia. Nyingi zinatengenezwa ili kuwa lugha saidizi za kimataifa, lakini nyingine zinaundwa kwa ajili ya usiri au majaribio ya isimu au bila sababu fulani.

Lugha ya kuundwa inayozungumzwa zaidi ni Kiesperanto. 

Mara chache **lugha ya kuundwa** maana yake ni lugha za kompyuta au za kuandaa programu (angalia lugha asilia). Kwa sababu ya utata huo watu wengi, hasa Waesperanto, hawapendi kutumia neno *lugha ya kuundwa*, na badala yake wanasema *lugha ya kupangwa*. Msemo *lugha ya kupangwa* unatumika kwa lugha zile tu ambazo ziliundwa kwa ajili ya utumiaji wa kawaida baina ya watu, kama Kiesperanto.
Mfano mwingine wa lugha ya kuundwa ni lugha ya sheng' inayozungumzwa nchini Kenya hasa miongoni mwa vijana. Lugha hiyo Haina wazawa asilia mahali popote ila tu ilizuka miongoni mwa vijana Kwa kutaka kusitiri mazungumzo Yao. Hivi ni kuunga mkono wazo la hapo awali kwamba lugha unde Huwa Kwa Sababu za kusitiri mazungumzo au kuunda programu za kompyuta kama vile lugha iitwaya "binary language" ambayo hutumika katika vifaa vya kielektroniki Ili kuundia programu zake. Lugha hiyo ndio hueleweka na mashine za kielektroniki kama tarakilishi au kikokotoo.

## Marejeo 
* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004 "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam

Jamii:Lugha
Jamii:Isimu
Akiolojia

thumb|250px|Wanaakiolojia wakichimba kwenye misingi ya maghofu ya monasteri huko Uswidi.
[thumb|250px|[Barabara hii ya Pompei (Italia) ilifunikwa mwaka 79 na majivu ya volkeno kwa muda wa miaka 1800 hadi kufunuliwa tena na wanaakiolojia kuanzia mwaka 1863.]]
**Akiolojia** (kutoka Kiyunani αρχαίος = *zamani* na λόγος = *neno, usemi*) ni somo linalohusu mabaki ya tamaduni za watu wa nyakati zilizopita. Wanaakiolojia wanatafuta vitu vilivyobaki, kwa mfano kwa kuchimba ardhi na kutafuta mabaki ya majengo, makaburi, silaha, vifaa, vyombo na mifupa ya watu. 

## Akiolojia na historia
Tofauti na somo la Historia, akiolojia haichunguzi sana maandishi hasa ili kupata ufafanuzi wa mambo ya kale. Historia inatazama zaidi habari zilizoandikwa lakini akiolojia inatazama vitu vilivyobaki kutoka zamani. Wanaakiolojia wanaweza kutumia maandishi na habari za historia wakiamua jinsi gani waendelee na utafiti wao, kwa mfano wachimbe wapi. Lakini hutumia mitindo ya sayansi mbalimbali kuchunguza vitu vinavyopatikana kwa njia ya akiolojia. 

Kinyume chake, matokeo ya akiolojia ni chanzo muhimu kwa wachunguzi wa historia. Mara nyingi matokeo ya akiolojia yanaweza kupinga au kuthibitisha habari zilizoandikwa au kufungua macho kwa kuzielewa tofauti.

## Mfano wa Pompei
Mfano bora wa akiolojia ni utafiti wa mji wa Pompei huko Italia. Habari za Pompei zimepatikana katika maandishi mbalimbali ya Kiroma, lakini mji uliharibika kabisa na kufunikwa na majivu ya volkeno Vesuvio mwaka 79 B.K. 

Kuanzia mwaka 1748 wataalamu walianza kuchimba mahali pa mji mpotevu wakaupata. Hadi leo sehemu kubwa ya mji umefunuliwa tena. Chini ya majivu na udongo wa karne nyingi vitu vingi vimehifadhiwa vizuri ambavyo vingepotea kabisa visingefunikwa, kwa mfano picha za Kiroma zenye rangi nzuri kabisa kwenye kuta za nyumba. Hata mabaki ya chakula yamepatikana yakachunguzwa.

## Afrika na akiolojia
Ujuzi wa akiolojia ni muhimu sana kwa ajili ya historia ya Afrika. Tamaduni nyingi za Afrika ziliendela bila maandishi hadi juzi au hata leo. Habari zetu kuhusu utamaduni wa Zimbabwe Kuu au kuhusu uenezi wa Wabantu hutegemea akiolojia kwa kiasi kikubwa sana.

Hivyo akiolojia huongeza ujuzi wetu kwa kufunua ushahidi wa nyakati za kale; wakati huohuo kazi ya akiolojia inahatarisha ushahidi huo kwa sababu kazi yake huondoa hifadhi ya udongo. Katika karne za kwanza za akiolojia mabaki mengi ya tamaduni za kale yameharibika kutokana na kufunuliwa kwao. Kuepukana na tatizo hilo ni jukumu muhimu la akiolojia ya kisasa.

## Viungo vya nje
* "The World Wide Web Library of African Archaeology 

*
Jamii:Sayansi
Jamii:Historia
Lugha asilia

**Lugha asilia** ni lugha ambayo ilikua kama sehemu ya utamaduni wa umma fulani ambao watu wake wanaiongea kama lugha mama. Ni kinyume cha lugha ya kuundwa (lughaundwe).

Mara nyingine **lugha asilia** maana yake ni lugha yoyote ambayo inaweza kuzungumzwa na watu, huku lugha za kompyuta na za kuandaa programu zinaitwa *lugha za kuundwa*.

Mara nyingine tena **lugha asilia** ni lugha ambayo mtu huzaliwa nayo au huikuta baada ya kuzaliwa. Hata hivyo lugha asilia huwa chimbuko la watu fulani katika jamii na hutofautisha jamii moja na nyingine. Mara nyingi ni sehemu ndogo tu ya jamii ndiyo huwa na lugha asilia yaani kila ukoo au kabila huwa na lugha yake ya asili.

Jamii:Lugha
Daktari

thumb|150px|Kielelezo kinacho wakirisha daktari
**Daktari** (au **dokta**; wingi wake unaundwa kwa kutanguliza *ma-*) ni neno lenye asili ya Kilatini ("doctor") lililoingia Kiswahili kwa kupitia Kiingereza. Hutumiwa kwa maana mbili:

1) Mtaalamu aliyepata mafunzo maalum kwenye chuo kikuu cha kutibu maradhi ya wagonjwa. Mtu wenye ujuzi wa kutibu anaitwa pia *mganga (wa)*, *tabibu (ma)*. Daktari humtibu mgonjwa kwa kutumia sindano, kumtundikia dripu n.k. baada ya kumpima baadhi ya vitu kama:
* Kumpima damu
* Kumpima mapigo ya moyo n.k. Maranyingi daktari hufanya kazi yake katika sehemu maalumu iitwayo Hospitali.

2) Kwa kufuata tabia za lugha nyingine *daktari* hutumiwa pia kama jina la heshima kwa mtu aliyepata shahada ya uzamivu au "PhD" ambayo ni shahada ya juu kabisa.

## Picha 

Picha:Patient, doctor, and nurses, Satbarwa Hospital, Bihar, India, 1967 (16825236020).jpg|Madaktari wakimtibia mgonjwa
Picha:Minidoka Relocation Center. Dentist, Doctor T. Nakamura. Hospital Series. Dental Laboratory. - NARA - 536552.tif|Daktari wa meno
Picha:Operation being performed by doctors in company owned hospital here. Colorado Fuel & Iron Company, Pueblo, Colorado. - NARA - 540452.jpg|Madaktari wa kufanya upasuaji.

Jamii:Cheo
Jamii:Elimu
Jamii:Tiba
Jamii:Afya
Siasa

.]]
**Siasa** ni njia ya kufanya maamuzi katika ngazi mbalimbali za jamii, kama vile mji, taifa, au hata dunia nzima (siasa ya kimataifa). 

Sehemu muhimu ya siasa ni majadiliano kati ya watu mbalimbali wenye nguvu au mamlaka.

Katika demokrasia kila mtu ana kiasi fulani cha nguvu, kwa hiyo siasa ya demokrasia ina maana ya watu wote kuchangia maamuzi.

Hapa chini, mifumo mbalimbali ya kisiasa huelezwa kifupi:

## Utawala wa Kifalme
ni mfumo wa uongozi unaompa mamlaka ya dola na ya serikali Mfalme. Katika mfumo huu madaraka hurithiwa na mtu wa familia ya kifalme.

## Utawala wa Kiimla
ni mfumo wa uongozi unaotoa madaraka yasiyo na mipaka kwa kiongozi. Katika utawala huu watu binafsi hawana haki na uhuru katika maamuzi.

## Utawala finyu
ni mfumo unaowapa wachache kati ya wengi nguvu za maamuzi katika dola na serikali. Nafasi ya wachache hawa hutokana na haiba na uwezo wao kiuchumi, kijamii, kijeshi au kutokana na mafanikio yao katika nyanja mbalimbali za maisha. Mfumo huu ni nadra sana siku za hivi karibuni. Pia waweza kuitwa utawala wa makabaila.

## Utawala wa Umma
ni utawala unaotokana na jamii kuamua misingi ya kujiongoza, hivyo unatoa fursa ya madaraka kwa umma moja kwa moja au kutokana na kuwakilishwa. Mfumo huu wa utawala hujulikana kama demokrasia na umegawanyika katika sehemu zifuatazo:
### Demokrasia Chama
ni aina ya demokrasia ya kura. Inashirikisha watu wote kuwa wanachama.

### Demokrasia Baguzi
ni aina ya demokrasia inayojikita katika kulinda nguvu za kiuchumi zaidi.

### Demokrasia Duni
ni aina ya demokrasia inayotokana na makundi ya watu na kisha kupitia makundi hayo watu kuunda serikali mfano: chama - serikali.
### Demokrasia Endelevu
ni aina ya demokrasia inayotoa fursa ya usawa na kupinga matabaka katika jamii.
### Demokrasia Shirikishi
katika aina hii ya demokrasia wachache hupewa dhamana na wengi katika uwakilishi wa jamii katika maamuzi.

Wachache huchaguliwa na wengi kwa njia ya demokrasia huru na haki kwa kufuata Katiba ya nchi hiyo. Mfano: Wabunge huwakilisha wananchi wao katika kuleta maendeleo na kuishauri serikali juu ya maendeleo ya nchi.

Jamii:Siasa
Lugha saidizi ya kimataifa

**Lugha saidizi ya kimataifa** ni lugha ya kuundwa iliyoundwa kwa ajili ya mawasiliano kati ya watu toka mataifa mbalimbali. Lugha saidizi ya kimataifa inayozungumzwa zaidi ni Kiesperanto. Nyingine ni kama Kivolapuki, Kiido, Kiinterlingua na Kislovianski.

Jamii:Lugha saidizi ya kimataifa
Ushairi

[thumb|200px|Kibao cha [Gilgamesh.]][thumb|200px|Shairi la [Beowulf.]]
**Ushairi** ni utungo wa kisanaa ulio na madhumuni ya kutumbuiza au kuelimisha, ambao upo katika mtiririko maalumu wa mawazo. Pia, ushairi ni tawi mojawapo la fasihi andishi. Kinyume chake ni nathari.

Inawezekana kutunga mashairi yenyewe au kutumia lugha ya kishairi katika aina nyingine za sanaa, kwa mfano tamthiliya au nyimbo.

Ushairi una historia ndefu. Kwa mfano, mwanafalsafa Aristotle katika kitabu chake cha 

*Ushairi* ("Poetics" kwa Kiingereza) anachunguza matumizi yake katika hotuba, tamthiliya, nyimbo na futuhi.

Ushairi una vipera vifuatavyo:

1. nyimbo

2. ngonjera

3. mashairi mepesi

4. maghani

5. tendi

6. rara

7. rara nafsi

## Maana na tafsiri ya ushairi kulingana na washairi wakubwa 
Katika kujenga hoja mbalimbali za ushairi ni nini. Wakongwe na magwiji wa ushairi wa awali walieleza maana mbalimbali za ushairi kulingana na utunzi. Wakongwe hao waliamini kuwa mtunzi ana uhuru wa kutunga aina za mashairi wazipendazo bora tu wapashe ujumbe kwa hadhira. Washairi hao walitunga mashairi bila kujali arudhi za ushairi.

Uandishi wa mashairi ya Kiswahili ulianzia Lamu na Pate kabla ya kuenea katika Mkoa wa Tanga, Zanzibar, na maeneo mengine ya jirani. Utamaduni huo bado unatekelezwa hadi leo 

## Marejeo 
Jamii:Fasihi
Mwanzo

| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Biografia
* Dini
* Hisabati
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Historia
* Jiografia
* Jamii
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Jumuiya
* Lugha
* Sanaa
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Sayansi
* Teknolojia
* Tiba
* Ujenzi
|}

| style="border:1px solid transparent;" |

| class="MainPageBG" style="width:45%; border:1px solid #cedff2; background:#f5faff; vertical-align:top;"|

|}

|}

## Takwimu ya Wikipedia ya Kiswahili

*Idadi ya makala: '***
*Idadi ya kurasa zote: **** (pamoja na kurasa za watumiaji, majadiliano, msaada n.k.)
*Idadi ya hariri: ****
*Idadi ya watumiaji waliojiandikisha:  ****
*Idadi ya wakabidhi:  ****
*Idadi ya watumiaji hai: **** (Watumiaji waliojiandikisha na kuchangia katika muda wa siku 30 zilizopita)
:::
***Takwimu ya WIkipedia ya Kiswahili kwa jumla**

:Katika **mwezi wa Agosti 2025** wikipedia ya Kiswahili iliangaliwa mara milioni 7.79 hivi, ambayo ni sawa na mara 251,607 kwa siku au mara 10,483 kila saa ambalo ni ongezeko la mara 4.5 ukilinganisha na mwaka 2024 mwezi wa Agosti.  Asilimia 52 za wasomaji wetu wako Tanzania, asilimia 13 wako Kenya, asilimia 18 wako Marekani na mnamo asilimia 10 wako Ulaya.

:Angalia idadi ya wasomaji kwa makala mbalimbali 
*hapa kwenye takwimu za makala 
:(fungua anwani kwa browser yako, ondoa majina yaliyopo na ingiza jina la makala (hadi makala 10) unayopenda. Unaweza kubadilisha kipindi cha taarifa utakachoona; takwimu kabla ya 2015 hapa)
*na makala 100 zilizotazamiwa zaidi **"Topviews"** kwa kipindi fulani.
:(unachagua kati ya makala 100 kwa mwezi au kwa siku)

**Michango ya wanawiki:*' angalia hapa michango ya mtumiaji kwenye kila mradi wa Wikimedia *(andika jina la mtumiaji kwenye sanduku)*

## Jumuia za Wikimedia

## Wikipedia kwa lugha nyingine

__NOTOC____NOEDITSECTION__
Kuki

alt=Picha ya kuki|thumb|Logo ya kuki ya HTTP
**Kuki** ni tafsiri ya muda ya neno la Kiingereza **cookie**, ambalo maana yake asili ni *biskuti* au keki ndogo, lakini katika utarakilishi linatumika ili kompyuta yenye kurasa za tovuti iweze kuwasaliana na watazamaji.

Programu za tovuti hizi zinahifadhi habari kadhaa za mtazamaji au mtumiaji (k.m. jina la mtumiaji, neno la siri, ruhusa, mapendekezo) kwenye kompyuta ya mtazamaji mwenyewe. Hivi mtazamaji anatambuliwa kila wakati anaingia kwenye tovuti hii.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Orodha ya maneno ya tarakishi ya mradi wa Kilinux kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam 

Jamii:Intaneti
Asia

thumbnail|right|320px|Asia
**Asia** ni bara kubwa kabisa kuliko mabara yote mengine ya dunia. Bara hili lina eneo la kilomita za mraba 44,579,000 (maili za mraba 17,212,000), ambalo ni sawa na asilimia 30% ya ardhi yote. Wakazi wa bara la Asia ni 3,701,000,000 kwa mujibu wa makisio 2003.

Bara la Asia lina nchi 44 na visiwa mbali mbali vya madola mbalimbali. Mlima mrefu kabisa ulimwenguni ambao ni mlima wa Everesti wenye urefu wa mita 8,850 (futi 29,035) ulioko Nepal pia uko kwenye bara hili. Kadhalika, nchi zenye wakazi wengi zaidi ulimwenguni China na India pia ziko kwenye bara hili. 

Ziwa kubwa kabisa ulimwenguni, bahari ya Kazwini (Caspian Sea) lenye eneo la kilomita za mraba 394,299 (maili za mraba 152,239) vile vile liko Asia kati ya ya nchi hizi: Azerbaijan, Urusi, Kazakhstan, Turkmenistan, na Uajemi.

Bara la Asia linaweza kugawanywa katika sehemu zifuatazo:

## Orodha ya nchi na maeneo 
right|thumb|225px|

Jamii:Bara
Jamii:Asia
Simu

thumbnail|Simu ya mezani
[thumbnail|[Simu za mikononi]]
]]
**Simu** (kutoka Kiarabu سیم, sim, inayomaanisha "waya") ni kifaa cha elektroniki kinachotumika kwa mawasiliano ya mbali kwa kutumia sauti, ujumbe wa maandishi, au njia nyingine za kidijitali. 

Ina uwezo wa kupokea na kutuma taarifa sehemu mbalimbali kupitia mtandao wa mawasiliano, kama vile simu za mkononi au simu za mezani. Simu pia inaweza kuwa na huduma nyingine kama kamera, kumbukumbu, na uwezo wa kupata mtandao wa intaneti, na hutumika kwa madhumuni mengi kama vile mawasiliano ya binafsi, kazi, au burudani.

Awali simu ilihitaji iunganishwe na nyaya, lakini leo hii inaweza kutumia redio. Hiyo inaitwa nyayatupu, siwaya au simu bila waya.

## Historia
Watu wengi wanaamini kuwa simu iligunduliwa mnamo 1876 na Alexander Graham Bell, Mskoti mwenye umri wa miaka 29 aliyeishi nchini Marekani. Lakini Mwitalia Antonio Meucci alianzisha matumizi ya simu toka mwaka wa 1871 hukohuko Marekani. 

Tangu mwishoni mwa karne ya 20 kuna aina mpya ya simu iliyoenea ambayo ni simu za mikononi. Ingawa haistahili kweli kuitwa tena "simu" kwa maana asilia kwa sababu hakuna simu, ni aina ya mtambo wa mawasiliano uliosambaa haraka sana. 

Katika nchi nyingi za Afrika simu hizi zina faida ya pekee kwa sababu zinaruhusu mawasiliano hata pale ambako nyaya za Posta hazifiki.

## Namba za simu
Kila simu inapaswa kuwa na namba ya pekee ikiunganishwa katika mtandao wa simu. Isipokuwa ofisi au kampuni inaweza kuwa na namba moja kwa simu zake zote halafu maungio ya simu ya ndani ambako ama mtu au mtambo unaunganisha simu za ndani na mtandao wa nje.

Kwa kawaida mtandao wa simu ndani ya nchi inagawiwa kwa maeneo. Maeneo haya yanaweza kugawiwa tena hadi ngazi ya mtandao wa mahali. Kila eneo linafikiwa kupitia namba ya eneo; ndani ya eneo inatosha kutumia namba ya simu yenyewe.

**Mfano:** simu ya namba 556677 iko mjini Dar es Salaam. Namba ya eneo la Dar es Salaam ni 022. Kufikia simu hii ndani ya eneo la Dar es Salaam inatosha kupiga 556677. Mtu anayetaka kuipigia kutoka Dodoma au Arusha anatangulia namba ya eneo na kupiga 022-556677.

Simu za mkononi huunganishwa katika mtandao mkubwa wa kitaifa kufuatana na kampuni inayotoa huduma kama vile Airtel, TIGO au TTC yenye mtandao wake wa pekee. Kwa teknolojia bila waya hakuna haja ya ugawaji wa kieneo. Lakini kwenye simu hizi ni lazima kutumia pia namba ya mtandao muda wote. Kwa kupiga simu ya kawaida kutoka simu ya mkononi ni lazima kutumia muda wote namba ya kieneo hata kama mwenye kupiga yuko mji uleule maana mitandao ni tofauti. 

## Tazama pia
* Namba za simu Tanzania

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* Kikokotozi cha nambari ya simu kwa simu za kimataifa

Jamii:Mawasiliano
Jamii:Simu
Jamii:Teknolojia
Kiido

200px|right|thumb|Bandera ya Kiido

**Kiido** ni lugha ya kupangwa. Inafanana sana na Kiesperanto, lakini haizungumzwi na watu wengi kama Kiesperanto.

### Serufi 
Nomino (majina) zote zinahitimu kwa kiambishi tawali -o, kwa mfano "arbo" (mti). Wingi wa nomino unahitimu kwa -i (arbi = miti). 

Vivumishi vinahitimu kwa kiambishi tawali -a, kwa mfano "alta" (-refu). 

Vitenzi vina viambishi tamati mbalimbali: 
* -ar inatumika kwa vitenzi-jina (kwa mfano "facar" = "kufanya")
* -as inatumika kwa njeo ya wakati uliopo (kwa mfano "me facas" = "ninafanya"
* -is inatumika kwa njeo ya wakati uliopita (kwa mfano "me facis" = "nilifanya" au "nimefanya")
* -os inatumika kwa njeo ya wakati ujao (kwa mfano "me facos" = "nitafanya")
* -us inatumika kwa hali a masharti (kwa mfano "me facus" = "ningefanya")
* -ez inatumika kwa hali ya kuamuru (kwa mfano "facez!" = "fanya!"; "il facez" = "afanye")

## Viungo vya nje 
* http://www.ido.li

Jamii:Lugha
Jamii:Lugha saidizi ya kimataifa
Kiazi cha kizungu

**Kiazi cha kizungu**, **kiazi ulaya**, **kiazi mviringo** au **mbatata** ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Solanaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga, vitamini na madini. Sehemu bichi zinazoonekana juu ya ardhi haziliwi ni sumu.

Viazi hivi ni chakula muhimu kimataifa ni chakula kikuu katika nyingi. Asili ya mmea iko Amerika ya Kusini ilipoteuliwa na kukuzwa na Maindio. Wahispania walikikuta Amerika na kuisambaza Ulaya. Hata hivyo wakati mwingine huitwa "kiazi ulaya" au "kiazi kizungu" kwa sababu imefika Afrika kupitia Ulaya.

## Picha 

Picha:Solanum tuberosum 002.JPG|Maua
Picha:Solanum tuberosum 004.JPG|Tunda
Picha:Various types of potatoes for sale.jpg|Viazi sokoni
Picha:PreparedPotatoes.jpg|Viazi mezani

Jamii:Mnavu na jamaa
Jamii:Mbegu za mimea
Jamii:Mimea ya mazao
Jamii:Chakula
Pangani

**Pangani** ni jina la mto, wilaya na mji katika Tanzania.

*** Mto wa Pangani** unabeba maji ya Milima ya Meru, Kilimanjaro, Upare na Usambara kwenda Bahari Hindi. Mdomo wake uko mjini Pangani.

*** Wilaya ya Pangani** ni kati ya wilaya za mkoa wa Tanga.

*** Mji wa Pangani** ni makao makuu wa wilaya ya Pangani iliyomo mkoa wa Tanga ufukoni mwa Bahari ya Hindi na mto wa Pangani.

*** Pangani, kata ya wilaya ya Kibaha Mjini.

* Jina la Pangani hupatikana pia katika miji mbalimbali likitaja eneo au mtaa ndani yake, kwa mfano Pangani katika Nairobi, karibu na Eastleigh. Maana ni "**eneo watu walipopanga nyumba zao'''".
Mhanga

**Mhanga** (pia **muhanga**, **fundi-mchanga**, **kiharara**, **kukukifuku** au **loma**; jina la kisayansi: *Orycteropus afer*) ni mnyama wa Afrika aliye spishi pekee ya oda Tubulidentata ambayo inaishi hadi sasa. 

Wanatokea pande nyingi za Afrika kusini kwa Sahara. Wahanga hula sisimizi na mchwa. 

Jamii:Mhanga
Jamii:Wanyama wa Afrika
Jamii:Wanyamapori
Lituanya

**Lituanya** (au *Lituania*) ni nchi huru iliyoko Kaskazini Mashariki mwa Ulaya. Inajulikana rasmi kama Jamhuri ya Lituania. 

Inapakana na Latvia, Belarus, Polandi na Russia.

Ni mwanachama wa Umoja wa Ulaya.

Mji mkuu wa Lituania ni Vilnius.

## Jiografia 
Lituanya iko kwenye mwambao wa Bahari ya Baltiki.

### Miji mikubwa 
[200px|thumb|left|[Vilnius]]
* Kaunas
* Vilnius

## Historia 
Lituania kuanzia karne ya 13 ilikuwa nchi huru na imara iliyoteka maeneo mengi; kufikia karne ya 15, ikiwa pamoja na Polandi, ilikuwa kubwa kuliko nchi zote za Ulaya. 

Mwaka 1795 nchi hizo mbili zilifutwa, na Lituania ikawa sehemu ya Dola la Urusi.

Mwaka 1918, ikawa tena nchi huru, lakini mwaka 1940 Warusi waliiteka tena.

Miaka 1940 - 1990 nchi ilikuwa jamhuri mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Lituania ilijitangaza nchi huru.

Lituania imekuwa nchi mwanachama ya Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

## Wakazi
Wananchi kwa asilimia 84 wanaongea Kilituania ambacho pamoja na Kilatvia ndizo lugha hai pekee za jamii ya lugha za Kibaltiki kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Ndiyo lugha rasmi.

Mbali na Walituania asili (86.7%), kuna Wapolandi (5.6%), Warusi (4.8%) na wengineo.

Dini ya wananchi ni Ukristo wa Kanisa Katoliki (77.2%), mbali ya Waorthodoksi (4.9%) na Waprotestanti (0.8%). Wasio na dini yoyote ni 6.1%.

## Tazama pia
* Wilaya za Lituanya
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje
; Serikali
* The Lithuanian President  – Official site of the President of the Republic of Lithuania
* The Lithuanian Parliament – Official site of the Parliament of the Republic of Lithuania
* The Lithuanian Government  – Official site of the Government of the Republic of Lithuania
* Chief of State and Cabinet Members 
* Statistics Lithuania  – Official site of Department of Statistics to the Government of Lithuania

; Taarifa za jumla

* 
* Lithuania  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Lithuania from the BBC News
* 
* Lietuva.lt/en  – Lithuanian internet gates
* Key Development Forecasts for Lithuania from International Futures
* Heraldry of Lithuania

; Safari
* Lithuanian State Department of Tourism 
* Travel Channel movie about Lithuanian – "Essential Lithuania 2010" 
* www.travel.lt – The Official Lithuanian Travel Guide


Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya
Jamii:Mkataba wa Schengen
Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya
Jamii:Nchi za Ulaya

Jamii:Nchi
Europa

**Europa** ni neno katika lugha mbalimbali lenye asili ya Kigiriki "Ευρώπη" la kutaja

* bara la Ulaya
* Europa (mitholojia), binti wa mfalme katika masimulizi ya dini ya Wagiriki wa Kale aliyekuwa mpenzi wa mungu mkuu Zeus 
* Europa (mwezi), mwezi wa pili kati ya miezi ya Mshtarii
* 52 Europa, asteroidi katika mfumo wa jua 
* Europa (kisiwa), kisiwa ndogo cha Kifaransa katika Bahari Hindi ni sehemu ya Îles Éparses
* Europa (kombora) ilikuwa kombora la Kiulaya la kurusha vyombo angani kabla ya kupatikaka kwa makombora ya Ariane

Kuna pia nyimbo, vitabu, meli, gari na michezo ya kompyuta na makampuni zinazoitwa "Europa"

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Dodoma

humbnail|right|100px|Sehemu mojawapo katika mji wa Dodoma

thumb|Picha ya ramani ya ikionesha eneo la Jiji la Dodoma
thumb|Chuo kikuu cha Dodoma (UDOM)

**Dodoma** ni jina la 

* Mji wa Dodoma ambao ni Mji Mkuu wa Tanzania
* Mkoa wa Dodoma
* na Wilaya ya Dodoma (mjini na kijijini).
* Pia ni makao makuu ya chama tawala Tanzania, Chama Cha Mapinduzi (CCM).

Jamii:Tanzania
Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Mbege

thumb|Mgomba (Ndizi) unaotumika kutengeneza mbege
**Mbege** ni kileo asili cha Wachagga, wakazi wa mkoa wa Kilimanjaro.  

Mbege hutengenezwa kwa ndizi mbivu, kimea cha ulezi, na maji. 

Mara nyingi mbege hutengenezwa na wanawake na hutumika katika sherehe na matukio mbalimbali kama vile harusi, misiba, kipaimara, kuzaliwa kwa mtoto, n.k. Mbege hutumiwa pia kama faini kwenye mahakama za jadi. Utengenezaji wa mbege hufanywa pia kwa biashara. Hapo huuzwa katika vilabu vya pombe na pia nyumbani. 

## Utengenezaji na unywaji
Kinywaji hicho hutengenezwa kwa kuchemsha ndizi mbivu kama vile ndizi songea, ndizi uganda, kibungara, kisukari (kama zinapatikana sana) n.k. Ndizi hizo zikishachemshwa huachwa kwa kipindi cha kama tatu au zaidi ili zichache. 

Baada ya hapo unga wa ulezi hupikwa na kuachwa upoe. Ndizi zilizochemshwa na kuchacha huchanganywa na maji, kisha kukamuliwa ili kupata juisi yake. Juisi hiyo huchanganywa na unga wa ulezi uliopikwa na tunapata (kivuo, kifue, togwa) na kuachwa usiku mzima. Kesho yake mbege huwa tayari kunywewa.

Kinywaji hicho kama haitanyewa na kumalizika siku hiyo basi ikilala tunapata kitu kinachooitwa ngera, ambayo ni chachu sana, ila ngera pia huweza kuzimuliwa na kuwa kinywaji kifaacho tena kwa kuchanganya na unga uliopikwa na unga kidogo usiopikwa, ila ngera ikilala tena humwagwa kwani haitafaa kunywea tena.

Watengenezaji wengi wa mbege huwa wanaweka gamba la mti wa msesewe (Rauvolfia Caffra), hasa maeneo ya Kibosho, Machame na Rombo ili kuongeza ladha ya uchachu na kupunguza kasi ya mbege kuchacha. 

Chombo maalum kiitwacho kata hutumiwa kunywea mbege, ila mara nyingi sehemu za mijini hutumia vyombo vya plastiki, vikiwa na ujazo tofauti, navyo huitwa chubuku na kitochi. Katika maeneo ya vijijini mbege hunywewa kijamaa kwa kupokezana kata. Mtu mmoja anakunywa kisha anampatia mwingine anayekunywa na kumpa mwingine. 

Jamii:Vinywaji
Jamii:Utamaduni wa Wachagga
Kilimanjaro

thumbnail|right|280px|Mlima Kilimanjaro
**Kilimanjaro** ni jina la Kiswahili linalomaanisha :
* Mlima wa Kilimanjaro katika Tanzania ambao ni mlima kubwa kabisa katika bara la Afrika
* Hifadhi ya Kilimanjaro inayozunguka kilele cha mlima
* Mkoa wa Kilimanjaro ni mkoa wa Tanzania katika sehemu ya Mlima wa Kilimanjaro
* Kilimanjaro (Moshi Mjini), kata ya Moshi Mjini
* Uwanja wa Kimataifa wa Ndege wa Kilimanjaro kati ya Arusha na Moshi
* Jina la bidhaa mbalimbali zilizopewa jina la mlima kama vile bia ya aina ya Kilimanjaro Lager au maji ya kunywea katika Tanzania, karatasi za Kilimanjaro (Marekani),  au  keki ya Kilimandscharo (Ujerumani)
Nchi za Maziwa Makuu

[thumb|279px|right|Maziwa Makuu kutoka [Anga|angani.]]
**Nchi za Maziwa Makuu** ni nchi zinazopakana na maziwa makubwa ya Afrika ya Mashariki ambazo ni Burundi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Kenya, Rwanda, Tanzania, Uganda.
. 
Kati ya maziwa makubwa yaliyoko katika eneo hili kuna 
*Ziwa Nyanza (Viktoria)
*Ziwa Tanganyika
*Ziwa Nyasa (Malawi)
*Ziwa Mwitanzige (Albert)
*Ziwa Rutanzige (Edward)
*Ziwa Kivu
*Ziwa Turkana

Eneo hili ni muhimu kimataifa kutokana na bioanwai kubwa: asilimia 10 ya spishi za samaki wote duniani zinapatikana katika maziwa yake. 

Maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa hushika robo moja ya maji matamu (yasiyo maji ya chumvi) yaliyopo duniani kote.

## Marejeo
*Jean-Pierre Chrétien. *The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History* trans Scott Straus

## Viungo vya nje
Jamii:Afrika
Jamii:Tanzania
Jamii:Rwanda
Jamii:Burundi
Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Kenya
Jamii:Uganda
Jamii:Maeneo ya Afrika
Djibril Diallo

thumb|**Dakta Djibril Diallo** mwaka 2012
**Dakta Djibril Diallo** ni mzaliwa wa Senegal. Amewahi kuwa mkurugenzi wa mawasiliano wa Shirika la Maendeleo ya Viwanda la Umoja wa Mataifa, mshauri maalum wa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa kuhusiana na mkutano wa kimataifa wa haki za binadamu. Tena alikuwa waziri nchini Mali. 

Hivi sasa anahudumia ofisi ya Umoja ya Mataifa inayojihusisha na miradi ya kuleta amani kwa kutumia michezo. Diallo pia ni msemaji wa Rais wa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa.

Jamii:Wanasiasa wa Senegal
Jamii:Wanasiasa wa Mali
Jamii:Viongozi wa Afrika
Abedi Amani Karume

**Sheikh Abeid Amani Karume**  alikuwa Rais wa kwanza wa Zanzibar. Alizaliwa tarehe 4 August 1905 na kufariki tarehe 7 Aprili 1972 kwa kupigwa risasi.

Karume aliongoza nchi baada ya mapinduzi yaliyomwangusha Sultani aliyekuwa akitawala Zanzibar hadi mwanzoni mwa mwaka 1964. 

Baada ya miezi mitatu Zanzibar iliungana na Tanganyika iliyokuwa ikiongozwa na Mwalimu Nyerere. Baada ya muungano wa nchi hizi mbili uliozaa Tanzania, Karume alikuwa makamu wa rais wa kwanza wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

Amani Abeid Karume, ambaye ni mtoto wa Sheikh Karume, alikuwa rais wa Zanzibar tangu mwaka 2000 hadi 2010.
Orodha ya vyama vya siasa Tanzania

Mfumo wa vyama vingi ni hali ya kuwa na chama zaidi ya kimoja,katika nchi moja.Madhumuni ya kuwa na vyama vingi vya siasa ni kuleta ushindani wa kisiasa,ili kuleta maendeleo ya nchi,upinzani wa kisiasa sio uadui kama watu wengi kwenye nchi zinazoendelea wanavyodhani,kuwa na vyama vingi ni kuongeza wigo wa demokrasia katika jamii huska.

**Tanzania** ni nchi yenye mfumo wa vyama vingi vya siasa uliorejeshwa katika katiba ya Tanzania mwaka 1992.

Chama tawala ni
*Chama cha Mapinduzi (CCM) ambacho kimetokana na muungano kati ya 
**Tanganyika African National Union (TANU) na
**Afro Shiraz Party (ASP) ya Zanzibar.
Vyama vingine vya siasa Tanzania ni 
*Civic United Front (CUF)
*Tanzania Labour Party (TLP)
*Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema)
*National Convention for Constitution and Reconstruction-Mageuzi (NCCR-Mageuzi), 
*National League of Democracy (NLD)
*Democratic Party (DP) 
*Demokrasia Makini
*Alliance for Change and Transparency (ACT-Wazalendo)
*Chama cha Ukombozi wa Umma (CHAUMMA)

## Orodha kamili ya vyama vya siasa nchini Tanzania]
Vyama
Vyama
Blogu

alt=Uandishi wa Blogu|thumb|Uandishi wa Blogu
**Blogu** ni teknolojia mpya inayowezesha watu binafsi kuchapa maoni na fikra zao katika mtandao wa tarakilishi maarufu kama wavuti au intaneti. Blogu inaweza kuchukuliwa kama ni shajara pepe. 

Neno la Kiswahili "blogu" linatokana na neno la Kiingereza, "blog", ambalo limetokana na neno lingine, "weblog".

Kimsingi, blogu ni aina ya tovuti ambayo huandikwa mara kwa mara na kwa mpangilio wa mambo mapya kutokea ukurasa wa mbele kuendana na tarehe na mwezi. 

## Aina za blogu
Katika blogu za binafsi, waandishi hutoa mawazo yao kuhusu masuala ibuka katika jamii na kwa njia hii kuanzia mazungumzo katika intaneti. Wasomaji wanaweza kuchangia na kuendeleza katika mawazo haya kwa kupeana maoni yao yanayoweza kukubaliana na yale ya mwenye blogu au hata kutofautiana. Mawazo haya ya wasomaji huwekwa kwa komenti ambazo huwa pale chini ya blogu. 

Wanablogu wanaweza kuchochea hisia nzito katika jamii kama zile za uanaharakati au siasa.

Ili kuwa na blogu yako binafsi, wafaa kuwa unajua kutumia intaneti na pia uwe na jambo la kuwafahamisha watu au kuwafunza ili upate wasomaji. Wafaa pia uwe na mtindo. 

Blogu za kampuni huwa na lengo maalumu ya kuwafahamisha wasomaji kuhusu bidhaa mbali mbali za kampuni. Wenye kampuni huzitumia pia kuwafahamisha wateja na wasomaji kuhusu mambo mapya katika kampuni.

Zipo blogu za aina mbalimbali. Kwa mfano, blogu za maandishi, blogu za mkononi, blogu za picha, blogu za sauti, na blogu za video.

Blogu ya mradi wa Global Voices inaandika muhtasari wa majadiliano na habari zinazojitokeza katika blogu mbalimbali duniani, hasa nje ya Marekani. Mradi huu una wanablogu katika nchi mbalimbali duniani ambao wanaandika juu ya masuala muhimu yanayojitokeza katika blogu za nchini mwao au katika bara lao. 

## Blogu za sauti 
Tofauti na blogu za maandishi ambapo mwenye blogu huwa na mtindo wa kuandikaandika katika shajara hiyo yake, blogu za sauti huwa na sauti za mwenyewe akiongea au akihoji watu. Wanaomfuata huja na kusikiza sauti zile. 

## Blogu za video au vlogu 
Kando na blogu ambayo huwa na maandishi na picha pekee, pia kuna vlogu ambayo huwa na video. Mwenye vlogu huchukua video akifanya mambo kama mafunzo, kuoka mikate, kupika, kutengeneza simu na watu hufuata vlogu yake ili waweze kusoma.Unapokuwa na blogu ya aina hii, lazima uwe na kamera nzuri ya kuchukua video zako na pia uwe na uwezo wa kurekebisha video. 

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya kuanzisha blogu bure
* Historia ya blogu toka 1994-2018
* [Mwongozo wa kisheria kwa wanablogu toka Electronic Frontier Foundation(https://sw.wikipedia.org/wiki/Electronic_Frontier_Foundation)] 
* Mradi wa Global Voices
* Masomo kwa wanablogu wapya
* Azimio la Dodoma
* Jumuiya ya Wanablogu Tanzania
* [Maadili ya wanablogu yaliyoandikwa na Tim O'Reilly(https://sw.wikipedia.org/wiki/Tim_O%27Reilly)]
* Mtandao wa Wanablogu wa Afrika 
* Mchango wa blogu katika demokrasia
* Computer Law and Security Report Volume 22 Issue 2, Pages 127-136 blogs, Lies and the Doocing by Sylvia Kierkegaard (2006)
* Law Library Legal Blawgs Web Archive from the U.S. Library of Congress

Jamii:Teknolojia
Jamii:Blogu
Jamii:Uandishi wa Raia
Rosa Parks

**Rosa Louise McCauley Parks** (4 Februari 1913 – 24 Oktoba 2005) anakumbukwa kwa uamuzi wake wa kukataa kumpisha kiti Mmarekani Mweupe kama alivyodaiwa na dereva wa basi. Uamuzi wake huo hapo mwaka 1955 ulipelekea mzozo uliosababisha Mgomo wa Mabasi wa Montgomery na kuchangia katika Vuguvugu la Haki za Kiraia Marekani. Baada ya kitendo chake cha kukataa kumpa mtu mweupe kiti ndani ya basi na Mgomo wa Montgomery uliodumu kwa mwaka, Mahakama ya Marekani ilitamka kuwa sheria za ubaguzi ndani ya mabasi huko Alabama na Montgomery zilikiuka katiba.

## Viungo vya nje 
* Makumbusho na Maktaba ya Rosa Parks 
* Taasisi ya Maendeleo Binafsi ya Rosa Raymond Parks
* Picha na mahojian ya Rosa Parks

Jamii:Waliozaliwa 1913
Jamii:Waliofariki 2005
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Jamii:Wamarekani Weusi
Jamii:Wanawake wa Marekani
Carola Kinasha

**Carola Daniela Amri Kinasha** (alizaliwa Longido, Mkoa wa Arusha, Tanzania, mnamo Machi mwaka 1962) ni mwanamuziki wa kike wa Kitanzania. 

Baada ya kumaliza masomo ya elimu ya msingi huko Longido, alihamia jijini Dar Es Salaam ambapo alipata elimu ya sekondari na ya chuo kikuu katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Carola amekuwa akijihusisha na masuala ya muziki tangu mwaka wa 1988. 

Ameshiriki katika miradi na matamasha mbalimbali ya kimuziki, ndani na nje ya Tanzania. Pia amekuwa mtetezi wa haki za binadamu kwa ujumla akiweka msisitizo zaidi kwenye haki za wasanii wa Tanzania. Anaamini kuwa ili tasnia ya sanaa ya Tanzania iweze kukua na kujulikana kimataifa ni muhimu kurejesha elimu ya sanaa kwenye shule zetu. Pia kuwa na sehemu za kufanyia shughuli za sanaa kwenye kila kitongoji.

## Discografia 
### Albamu 
## Filamu 
## Viungo vya nje
* Tovuti ya ''Women's Voice'' 

Jamii:Waliozaliwa 1962

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Tanzania
Jamii:WikiGap JWK 2026
Wikipedia

thumb|WIKIPEDIA
**Wikipedia** ni kamusi elezo huru ya lugha nyingi katika mtandao wa wavuti. Inalenga kukusanya elimu nyingi iwezekanavyo na kuisambaza kwa njia ya intaneti.Inatumia taratibu za wikiwiki. Ni bure kabisa, na inaweza kusomwa, kuandikwa, na kuhaririwa na mtu yeyote, popote pale. Yaani kila mtu anaweza kuchangia makala akiwa na uhuru wa kuboresha makala zilizopo kwa kuzihariri. 

Kamusi hii inajengwa kwa utaratibu huria ambao unategemea falsafa ya ushirikiano ambako watu wengi hushirikiana kwa kujitolea bila kupokea malipo yoyote. 

Falsafa hii inaonekana katika vuguvugu la programu huria ya tarakilishi, mikutano huria, demokrasia huria, n.k.

Wikipedia inaweza kusomwa pia nje ya mtandao kwa kutumia programu huria ya Kiwix.

## Historia 
Wikipedia ilianzishwa kwa Kiingereza mwezi Januari mwaka 2001. 

Mwaka 2003 kamusi elezo hii ilianzishwa katika lugha ya Kiswahili.

Wikipedia imeshachukua nafasi za kamusi elezo mashuhuri kama Encyclopedia Britannica zilizotazamwa kuwa mkusanyo wa elimu ya Dunia kabla ya kutokea kwa intaneti. Kwa lugha za Kiafrika kama Kiswahili ni mara ya kwanza ya kwamba jaribio la kukusanya elimu za fani mbalimbali limeanzishwa.

Hadi mwaka 2018 wachangiaji wa Wikipedia walishirikiana kuunda zaidi ya makala milioni 47 kwa lugha 300. 

Wikipedia kubwa zenye makala zaidi ya milioni mbili zilikuwa kwenye Novemba 2018: Wikipedia ya Kiingereza (makala 5,758,502), ya Kicebuano (makala 5,379,917), ya Kiswidi (makala 3,764,225), ya Kijerumani (2,243,097) na ya Kifaransa (makala 2,060,362). Kwa jumla kulikuwa na Wikipedia zenye zaidi ya makala milioni moja kwa lugha 15.

## Taasisi ya Wikimedia Foundation
Kisheria maudhui yote ya Wikipedia si mali ya mtu yeyote kwa kuwa ni maudhui huria. Seva za wikipedia na programu zake zinatunzwa na taasisi ya Wikimedia Foundation ambayo ni shirika lisilo la kiserikali lililoandikishwa chini ya sheria za jimbo la Kalifornia, Marekani. Taasisi hii inapokea mapato yote kutoka kwa wafadhili wa kujitolea kote duniani.

## Taasisi ya kitaifa na makundi ya watumiaji
Katika nchi mbalimbali kuna shirika za kitaifa zinazojumuisha wanawikipedia ama kwa umbo la taasisi au kwa umbo la makundi ya watumiaji (Wikimedia User Groups).

Nchini Tanzania kuna kundi la . Kundi la  ni jumuiya ya wachangiaji kutoka nchi mbalimbali wanaoangalia maendeleo ya Wikipedia ya Kiswahili.

## Tazama pia 
* Wikipedia ya Kiafrikaansi
* Wikipedia ya Kifaransa
* Wikipedia ya Kihispania
* Wikipedia ya Kiingereza
* Wikipedia ya Kiingereza Rahisi
* Wikipedia ya Kijerumani
* Wikipedia ya Kiswahili
* Wikipedia ya Kiyoruba

Jamii:Wikimedia
Jamii:Kamusi elezo
Ubaguzi wa rangi

**Ubaguzi wa rangi** ni kitendo cha kuthamini au kutenga binadamu kwa misingi ya rangi za ngozi. Ubaguzi wa rangi ulikuwa maarufu sana katika nchi kama Afrika Kusini kwa jina la "apartheid" na Marekani kwa jina la "segregation" ambapo huko Waafrika walikandamizwa kutokana na rangi yao katika kupata huduma mbalimbali za kijamii na kimaendeleo.

Wakati wa ukoloni, rangi ilitumika kama msingi wa utoaji huduma muhimu mfano: shule, matibabu na haki nyingine za kibinadamu. Rangi nyeusi ilipewa hadhi ya chini zaidi.

Siku hizi katika karibu nchi zote, sheria zinapinga ubaguzi wa rangi. Lakini katika nchi nyingi bado kuna wabaguzi wachache ambao wanavunja sheria kwa kuendelea kubagua. Kwa mfano, kuna wabaguzi wanaobagua Watu weusi nchini Marekani, nchini China, nchini India na katika nchi za Ulaya.

Ubaguzi dhidi ya Waafrika, haswa wale wenye asili ya Kiafrika wanaoishi nje ya bara, unashutumiwa mara kwa mara lakini haujakoma.

## Viungo vya nje 
* Mkutano wa Kimataifa Dhidi ya Ubaguzi 

Jamii:ubaguzi
Jamii:Siasa
Ngoma

wakicheza ngoma]]
Neno **ngoma** lina maana mbalimbali:

*Ala ya muziki inayotumika sana barani Afrika
*Muziki unaochezwa kwa kupiga ala hiyo
*Muziki wa aina yoyote
*Kucheza na muziki wa ngoma au wa aina yoyote
*Katika lugha ya mitaani, ngoma inaweza kumaanisha virusi vya UKIMWI au Ukimwi wenyewe kutokana na methali ya Kiswahili isemayo, *Ngoma ikivuma sana, mwishowe hupasuka*  
*Ngoma (Ukerewe), kata ya wilaya ya Ukerewe kwenye mkoa wa Mwanza (Tanzania).
*Ngoma (Sengerema), kata ya Wilaya ya Sengerema kwenye mkoa huohuo
*Wilaya ya Ngoma katika mkoa wa Mashariki (Rwanda)

## Viungo vya nje
* Music
Kamusi elezo

[300px|thumbnail|[Encyclopedia Britannica ilikuwa kamusi elezo mashuhuri zaidi duniani hadi kuja kwa Wikipedia.]]
**Kamusi elezo** (pia: **ensaiklopidia** kutoka Kiingereza: *encyclopedia*) ni kitabu kinachokusudiwa kukusanya ujuzi wa binadamu kadiri iwezekanavyo kulingana na wingi wa kurasa zake. 

Siku hizi, Wikipedia ni kamusi elezo kubwa zaidi duniani lakini si kitabu cha karatasi, ni mkusanyo wa habari kwa umbo dijitali katika intaneti. Zamani (kabla ya kuja kwa Wikipedia) Encyclopedia Britannica ilikuwa kati ya kamusi elezo kubwa zaidi iliyokuwa ikitolewa kama vitabu vilivyochapishwa.

## Historia
Katika historia yalikuwepo majaribio mbalimbali ya kukusanya ujuzi wote wa dunia. Mfano bora wa kale ni kamusi ya Yongle kutoka China iliyotungwa na wataalamu 2000 katika karne ya 14 na kuandikwa kwa mkono katika vitabu 1100. 

Lakini kamusi elezo au ensaiklopedia zimekuwa na athari kubwa sana tangu Johannes Gutenberg na kupatikana kwa uchapaji wa vitabu ulioshusha kabisa bei ya vitabu kwa watu wengi.

Ensaiklopedia ya kwanza ya kisasa iliyokuwa na athira kubwa sana ilikuwa "Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers" iliyokusanywa na Denis Diderot pamoja na Jean Baptiste le Rond d’Alembert pamoja na waandishi zaidi ya 130 katika karne ya 18 huko Ufaransa. Kamusi elezo hii ikawa moja kati ya vyanzo vya harakati ya Zama za Mwangaza.

Jamii:Elimu
Monrovia

thumbnail|right|100px|Monrovia
thumbnail|right|100px|Mji mkuu wa Liberia, Monrovia
**Monrovia** ni mji mkuu wa Liberia. Kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2008, mji huu ulikuwa na wakazi wapatao 1,021,762. 

## Historia
Eneo uliko mji huo mwanzoni liliitwa na mabaharia Wareno Cape Mesurado walipowasilia katika miaka ya 1560. Wakati huo tayari kulikuwa na wakazi wakiishi hapo.

Mji ulianza kujengwa mwaka 1822 na chama cha American Colonization Society ikiwa ni makazi ya watu waliokombolewa toka utumwani nchini Marekani. Jina Monrovia lilitokana na jina la Rais wa Marekani James Monroe. 

Watu wa kwanza kuhamia Monrovia toka nchini Marekani waliwasili mwaka 1822 katika Kisiwa cha Sherboro nchini Sierra Leone. Wahamiaji wengi walifariki baada ya kuwasili Monrovia. 

Mkutano wa kutunga katiba ya Liberia wa American Colonization Society ulifanyikia Monrovia mwaka 1845. 

## Uchumi
Uchumi wa Monrovia unategemea zaidi bandari yake na madini ya chuma. Bidhaa kama vile saruji, mafuta, matofali, vigae, samani, na kemikali zinatengenezwa Monrovia.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Liberia

## Tanbihi 
Jamii:Liberia
Jamii:Miji ya Liberia
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Ngoma (muziki)

**Ngoma** inaweza kumaanisha muziki unaochezwa na ala ya muziki inayoitwa ngoma pia. 

Ngoma ni muziki na lugha ya pekee inayotumika kwa kuelezea utamaduni na historia ya nchi fulani, tunatumia lugha ya ngoma katika kuelezea hali mbalimbali za maisha yetu, kama vile huzuni, furaha, mapenzi, faraja, vitisho, shukurani na ushindi. 

Tangu zamani Waafrika walikuwa na lugha hii ya ngoma ambayo ilirithishwa kwa mapokeo. 

Ngoma pia ilitumika na jamii mbalimbali kama njia ya kuita watu kwenye kusanyiko muhimu, kama vile vita, mikutano n.k. na ilipigwa kwa milio tofauti kulingana na tukio.

Jamii:Fasihi
Togwa

**Togwa** ni kinywaji baridi kinachotengenezwa kwa nafaka au maji ya matunda. Namna ya kutengeneza ni sawa na pombe ya kawaida ila tu haikubadilika bado kuwa na alikoholi.

Togwa ndiyo itakuwa pombe ikikaa. Kwa mfano, togwa ya ulanzi ni utomvu kutoka mianzi baada ya masaa kadhaa, na ulanzi wenye pombe ni utomvu uleule kutoka mianzi baada ya siku mbili hivi.

Nafaka zinazotumika kutengenezea zaidi huwa ni mtama au mahindi.

## Jinsi ya kutengeneza togwa la mtama
Kwanza chukua mtama mkavu uoshe na uuweke kwenye chombo kikavu  alafu uufunike kwa muda wa siku 2,ukifunua utakuta umeanza kuota(kimea)
chukua mtama mwingine uloweke kwa siku moja alafu uusage,unga wake pika uji wa saizi ya kati si mzito si mwepesi.Uache ule uji upowe,ukisha poa
chukua kile kimea(mtama ulioanza kuota) usage kidogo ili kubakia na chenga chenga.Alafu mimina zile chenga chenga za kimea kwenye ule uji.Tia sukari 
unaweza kunywa baada ya nusu saa na kuendelea.

Jamii:Vinywaji
Ruth Perry

**Ruth Fahnbulleh Perry** (16 Julai 1939 - 8 Januari 2017) alikuwa kiongozi wa Liberia toka 3 Septemba 1996 hadi 2 Agosti 1997. Aliongoza nchi hiyo kama mwenyekiti wa Baraza la Taifa ambalo liliongoza nchi hiyo kufuatia kuangushwa kwa Sajenti Samuel Doe na mwisho wa urais wa Amos Sawyer. Perry alikuwa mwanachama wa chama cha National Democratic Party cha Liberia.

Baada ya uchaguzi wa Urais hapo Julai 1997, Perry alimwachia madaraka Charles Taylor.

Jamii:Wanasiasa wa Liberia
Kura ya maoni

ya Italia mwaka 1946: Jamhuri au ufalme?]]
**Kura ya maoni** zinatumika katika demokrasia ili kuchagua viongozi wa nchi au kuamua kama sheria fulani itumike. Kawaida kura ya maoni hupigwa na wale wote wenye umri halali wa kupiga kura ili kukubali au kukataa pendekezo, sera, sheria, mabadiliko ya katiba, katiba mpya, kukataa au kumuunga mkono kiongozi fulani. Kura ya maoni huchukuliwa kuwa ni aina mojawapo ya demokrasia ya moja kwa moja.

Jamii:Siasa
Kura juu ya katiba mpya ya Kenya (2005)

thumb|Matokeo nchini.
Kura ya maoni juu ya **katiba mpya ya Kenya** ilipigwa tarehe 21 Novemba 2005. Asilimia 58 ya Wakenya waliopiga kura waliikataa. 

Rais wa Kenya na baadhi ya mawaziri walipiga kampeni kutaka Wakenya waiunge mkono katiba hiyo. Kundi lililokuwa likiiunga mkono katiba mpya lilikuwa likiwakilishwa na alama ya ndizi na kundi lililokuwa likiipinga lilitumia alama ya machungwa.

Ingawa watu wanane walikufa katika fujo zilizohusiana na kura hiyo, kwa ujumla zoezi hili lilifanyika kwa amani. Suala ambalo lilikuwa likijadiliwa sana ni kiasi cha madaraka ambacho rais anapaswa kupewa. Katiba mpya ilikuwa impe madakaraka makubwa sana rais wa Kenya wakati ambapo wanaoipinga katiba hiyo walitaka kuwe na Waziri Mkuu ambaye atagawana madaraka na Rais.

Suala la umiliki wa ardhi nalo lilipewa kipaumbele kwenye mjadala wa kufaa au kutofaa kwa katiba hiyo. Katiba mpya ilikuwa ikiweka vikwazo kwa watu wasio Wakenya kumiliki ardhi, ilikuwa iruhusu wanawake kumiliki ardhi (kwa kurithi), na ilitaka iundwe tume ya ardhi ambayo ingekuwa na wajibu wa kugawa ardhi na kuondoa uwezekano wa viongozi wa serikali kupeana ardhi. Tume hii pia ingekuwa ndio msikilizaji mkuu wa kesi za ardhi na ingekuwa na jukumu la kurudisha ardhi kwa makundi na watu binafsi ambao waliipoteza miaka iliyopita.

Jamii:Siasa ya Kenya
Jamii:Historia ya Kenya
Demokrasia ya moja kwa moja

**Demokrasia ya moja kwa moja** ni aina ya demokrasia ambayo wananchi wote wanaweza kushiriki katika kuamua masuala ya kisiasa, kijamii, kisheria, na kiuchumi bila kutumia chombo cha uwakilishi kama vile bunge. 

Uwezo huu wa wananchi kutoa maamuzi unaweza kuwapa wananchi hata uwezo wa kimahakama ingawa mara nyingi wananchi hupewa uwezo wa kutunga au kupitisha sheria tu. 

Muundo wa demokrasia ya asili uwezo huu wa kutunga au kupitisha sheria na kupitisha maamuzi ulikuwa uko mikononi mwa wananchi wenyewe na sio wawakilishi wao. 
Kutegemeana na mfumo wenyewe wa demokrasia ya moja kwa moja, wananchi huwa wana uwezo wa kutunga sheria, kupitisha sera, kuwaweka madarakani na pia kuwaondoa madarakani viongozi. 

Demokrasia ya moja kwa moja ni tofauti na demokrasia inayofuatwa katika nchi nyingi duniani hivi sasa ambapo wananchi huchagua wawakilishi wao katika uchaguzi.

Jamii:Siasa