open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2012 DA14

300px|thumbnail|Sehemu ya karibu ya dunia ya obiti ya 2012 DA14 wakati wa Februari 2013

**2012 DA14** ni asteroidi lenye mzingo wa kukaribia dunia. 

Imekadiriwa kuwa na kipenyo cha mita 50 na masi ilikadiriwa kuwa tani 190,000. 

## Kutambuliwa
Astroidi hii ilitazamiwa mara ya kwanza mwaka 2012 na wanaastronomia kwenye paoneaanga pa La Sagra. Hapo mwanzoni kulikuwa na hofu ya kwamba asteroidi hii inaweza kuwa na hatari maana kama ingegongana na dunia ingesababisha hasara nyingi sawa na nguvu ya bomu ya kinyuklia jinsi ilivyotokea mwaka 1908 huko Tunguska. 

## Mpito wa Februari 2013 
2012 DA14 ilipita karibu na dunia tarehe 15 Februari 2013 kwa umbali wa kilomita 27,700 yaani ndani ya obiti ya Mwezi na hata ndani ya obiti ya satelaiti za mawasiliano. 

Jinsi ilivyotabiriwa na wataalamu iilipita salama bila hatari ya muanguka chini na kugonga dunia. Hata hivyo mpito wake ulikuwa mpito wa karibu kabisa wa gimba lenye ukubwa wake ulioweza kupimwa.. 

Mpito ujao wa karibu utatokea mwaka 2046 lakini unatabiriwa kuwa na umbali zaidi kuliko mwaka 2013.

## Ona pia 
* Gimba la kukaribia dunia

## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* NASA: Eyes on the Solar System Asteroid 2012 DA14 Earth Flyby

Jamii:Asteroidi
Chelyabinsk

**Chelyabinsk** ni mji wa Urusi upande wa mashariki wa milima ya Ural na makao makuu ya mkoa wa Chelyabinsk Oblast. 

Mji huwa na wakazi zaidi ya 1,100,000 kuna viwanda vingi.

Jina la mji lilitajwa mara ya kwanza mwaka 1736 wakati ule kulikuwa na boma la kirusi katika pori tu. Likanendelea kuwa mji mdogo lakini baada ya kuungwa na reli tangu karne ya 20 ilikua. Vita Kuu ya Pili ya Duni ilileta kuhamishwa kwa viwanda vya kijeshi hapa kwa sababu magharibi ya Urusi ilitekwa na Ujerumani wakati wa vita.
. 

Tarehe 15 Februari 2013 kimondo kilipasuka juu ya Chelyabinsk na kusababisha kiasi cha uharibifu.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Website about Chelyabinsk
*Chelyabinsk city portal 
*Chelyabinsk News Agency
Kimondo cha Chelyabinsk

thumb|Anguko na mlipuko wa kimondo cha Chelyabinsk
thumbnail|Uharibifu wa kiwanda mjini Chelyabinsk baada ya anguko la kimondo
**Kimondo cha Chelyabinsk** kilianguka tar. 13 Februari 2013 katika eneo la Chelyabinsk, Urusi mnamo saa tatu za asubuhi.  

Hiki kimondo kikubwa au asteroidi ndogo kilipasuka takriban 15 - 25 km juu ya uso wa dunia na nguvu ya mlipuko wake ilidhuru sehemu za nyumba na kusababisha zaidi ya watu 1200 kujeruhiwa. Vipande vya kimondo vilianguka chini bila taarifa za uharibifu wa mali au watu.

Gimba hili kutoka anga-nje lilikuwa kimondo au asteroidi ndogo ambalo halikutambuliwa  mapema. Dakika 20 baada ya saa 3 asubuhi watu waliona mpira wa moto angani lililotoka upande wa mashariki ukielekea magharibi. Mpira wa moto ulikimbia ndani ya wingu la moshi lililochora mstari angani. Gimba hili liliwaka na kung'aa kushinda jua kwa muda mfupi. Nuru hii ilifuatwa na sauti kubwa na mshtuko uliovunja vyoo vya madirisha katika sehemu kubwa ya Chelyabinsk na mazingira yake. Watu wengi walijeruhiwa na vipande vya kioo. Nyumba kadhaa zilidhuriwa sehemu za paa au ukuta. Hakuna taarifa ya vifo.
. 

## Makadirio ya kitaalamu
Tofauti na asteroidi 2012 DA14 iliyopita Dunia karibu sana siku ileile kimondo cha Chelyabinsk hakikutazamiwa kabla kwa sababu mbili kwanza kwa sababu kilikuwa kidogo zaidi na pili kwa sababu njia yake ilitokea upande wa Jua na hivyo ilikuwa vigumu kuona.

Wataalamu walianza kufanya makadirio juu ya kimondo hiki kutokana na picha nyingi zilizochukuliwa wakati wa kupita juu ya Chelyabinsk na vipimo vilivyowezekana.

Kufuatana na taasisi ya Marekani NASA ukubwa wa gimba ulikuwa kipenyo cha mita 17 na masi yake baina tani 6 hadi 10. Kimondo hiki kilikuwa na mbio wa 54,000 km/h au kilomita 15 kwa sekunde. Imekadiriwa ya kwamba wakati wa kuchoma na kupasuka angani kiliachisha nishati iliyolingana na tani 500,000 za baruti ya TNT au takriban mara 20 - 30 kiasi cha nishati kilichoachishwa wakati wa mlipuko wa bomu la nyuklia wa Hiroshima.  

Mshtuko wa mlipuko ulikuwa na nguvu kiasi ya kupimwa kwenye ardhi kama tetemeko dogo la ardhi.

Kulingana na nishati kubwa ya mlipuko huu uharibifu ulikuwa mdogo na sababu yake ni kwamba kimondo kilianza kuwaka katika angahewa na kupasuka wakati ilikuwa bado juu sana.

. 

Tukio hili lilikuwa makumbusho ya hatari zinazoweza kutokea kwa magimba ya kukaribia dunia kutoka angani.

## Marejeo
Marieta Severo

160px|thumb|Marieta Severo
**Marieta da Costa Severo** (Rio de Janeiro, 2 Novemba 1946) ni mwigizaji ya Brazil.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1946
Juca de Oliveira

160px|thumb|Juca de Oliveira
**José de Oliveira Santos** (São Roque, 16 Machi 1935) ni mwigizaji ya Brazil. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1935
Konrado wa Piacenza

**Konrad wa Piacenza** (jina lake kwa Kiitalia lilikuwa Corrado Confalonieri), ambaye alizaliwa  Piacenza, Emilia-Romagna, Italia, 1290 hivi, akafariki Noto, Siracusa, Sicilia, Italia visiwani tarehe 19 Februari 1351, alikuwa mkaapweke wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko anayeheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu tangu mwaka 1625.

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Maisha
Konrad alizaliwa katika moja ya familia maarufu zaidi ya mji wa Piacenza, akamuoa Efrosina akiwa kijana sana, akiendelea na maisha ya tabaka lake pamoja na kuzingatia dini ya Ukristo.
 
Kisha mwenyewe kusababisha bila makusudi uharibifu mkubwa kwa moto, mkulima aliyepita huko alikamatwa, akateswa na kisha kulazimishwa kukiri kosa asilolifanya akahukumiwa kufa. 

Alipomuona anapelekwa kuuawa, Konrad alikiri kosa lake, na kama fidia alilazimika kuuza maali yake yote. 

Yeye na mke wake walioona mkono wa Mungu katika tukio hilo, wakakubaliana kutengana ili kutawa, mmoja mahali pa upweke pa Wafransisko wa Utawa wa Tatu, mwingine katika monasteri ya Waklara.
 
Mapema alijulikana kwa utakatifu, hivi kwamba umati wa watu waliomtembelea ulimzuia asifaidike zaidi na maisha ya upwekeni aliyojitafutia. 

Hapo alifika Roma, na kutoka huko akahamia Noto, Sicilia, alipoishi upwkeni kwa miaka 36 kwa toba kali, akitenda miujiza mingi hadi kifo kilipomkuta akiwa anasali mbele ya sanamu ya Yesu msalabani.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 59-60
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 428

## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia: "St. Conrad of Piacenza"
*Saints.Spqn.com
*Saint of the Day
Hongo (nyoka)

**Hongo** au **futa** (kwa Kiing. mamba) ni nyoka wenye sumu wa jenasi *Dendroaspis* katika nusufamilia Elapinae (familia Elapidae). Spishi zote zinatokea Afrika tu. 

Nyoka hawa huishi mitini, lakini futa hukaa chini. Huwinda wakati wa mchana na kukamata mamalia wadogo, ndege na mijusi. Hawa ni hatari sana kwa sababu sumu yao ni kali sana. Kuna liga za neva na za moyo ndani yake. Sumu ya futa ni kali zaidi kuliko ile ya spishi nyingine. Kwa hivyo nyoka huyu ni mgomvi zaidi. Sumu yake inaweza kuua mtu mzima ndani ya nusu saa.

## Spishi
* *Dendroaspis angusticeps*, Hongo Mashariki au Koboko Kijani (Eastern green mamba)
* *Dendroaspis jamesoni*, Hongo wa Jameson (Jameson's mamba)
* *Dendroaspis polylepis*, Koboko (Black mamba)
* *Dendroaspis viridis*, Hongo Magharibi (Western green mamba)

## Picha

File:JamesonsMamba.jpg|Hongo wa Jameson
File:Dendroaspis polylepis 01.jpg|Koboko
File:Western Green Mamba 12.jpg|Hongo magharibi

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Yosefu wa Leonesa

na Mt. Yosefu wa Leonesa walivyochorwa na Tiepolo.]]
**Yosefu wa Leonesa, O.F.M. Cap.**, (jina la kitawa kwa Kiitalia Giuseppe da Leonessa, jina la awali Eufranio Desiderio) aliishi zaidi nchini Italia (8 Januari 1556 – 4 Februari 1612) na anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Maisha
Alizaliwa Leonessa, mji mdogo wa Italia ya Kati, na alionyesha mapema mwelekeo mkubwa kwa mambo ya dini, hata kujipiga mijeledi siku ya Ijumaa ili kushiriki mateso ya Yesu. 

Kinyume cha matarajio ya mlezi wake aliyetaka aoe, alipofikia umri wa miaka 16 alijiunga na urekebisho wa Ndugu Wadogo ulioitwa wa Wakapuchini akawa mnovisi huko Carcerelle karibu na Assisi.

Kama mtawa alishika sana matendo ya toba na kujinyima.

Alipata upadrisho tarehe 24 Septemba 1580.

Mwaka 1587 Mtumishi mkuu wa shirika lake alimtuma Konstantinopoli ili kuhudumia Wakristo waliotekwa na Waislamu akatumikishwa huko. Ufukara wake na wa wenzake ulivuta Waturuki wengi waende kuwaona, naye alikuwa akihubiri mjini kila siku hadi alipokamatwa na kufungwa mpaka alipoachiliwa kwa juhudi za watu wa Venezia. 

Alifikia hatua ya kujaribu kuhubiri Injili katika ikulu la sultani Murad III, lakini alikamatwa tena na kuhukumiwa adhabu ya kifo. Kwa siku tatu aling'ing'inia msalabani hadi (inavyosemekana) alipofunguliwa na malaika na kurudishwa Italia .

Hapo akaanza kazi ya kuhubiri katika kanda yake hadi mara 6 au 7 kwa siku, pamoja na kuanzisha huduma mbalimbali za kijamii, hasa kwa maskini, hadi alipofariki huko Amatrice mwaka 1612.

Alitangazwa na Papa Klementi XII kuwa mwenye heri tarehe 22 Juni 1737, halafu Papa Benedikto XIV alimtangaza mtakatifu tarehe 29 Juni 1746. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 33-36
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 422-426

## Marejeo ya lugha nyingine
*Giuseppe Maria Guglielmi, S. Giuseppe da Leonessa predicatore cappuccino in Otricoli. Appunti e memorie, Roma, Tipografia arte e lavoro, 1919.

## Viungo vya nje
*Joseph of Leonessa at the Catholic Encyclopedia
*S.&nbsp;Giuseppe of Leonessa at Thayer's Gazetteer
Ulindwanoni

**Ulindwanoni** ni kijiji cha kata ya Ufukutwa (msimbo wa posta 45719) kwenye Wilaya ya Kaliua (Mkoa wa Tabora). Kipo kilometa 5 magharibi ya Kaliua mjini. Kina wakazi wapatao 4,126 kwa sensa ya mwaka 2012.

Ndicho kijiji alichozaliwa mbunge wa Urambo Magharibi Juma Kapuya.

Wakazi wa eneo hili ni jamii za wakulima na wafugaji. 
Zao kuu la biashara linalolimwa ni tumbaku. 

Jamii:Wilaya ya Kaliua
Rhino Ark

**Rhino Ark** ni shirika la hisani nchini Kenya linalolenga kukusanya pesa kwa kujenga fensi ya kuzunguka Aberdares National Park na Aberdares Conservation Area penye makazi ya vifaru walio hatarini ya kutoweka kutokana na uwindaji usio halali. 

Shabaha ya shirika ni kuzuia matumizi yasiyo halali ya misitu ya Aberdares na kusaidia matumizi endelevu ya msitu na mazao yake kwa manufaa ya watu wanaoishi kando la Aberdares.

Fensi ya Aberdares ilikamilika mwezi wa Agosti 2009 

Kila mwaka kuna mashindano ya magari ya Rhino Charge yanayolenga kukusanya pesa kwa ajili ya Rhino Ark. 

Kuna pia tawi la shirika huko Uingereza wanakofanya pia mashindano ya kukimbia magari. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje
* Rhino Ark
Waarusha

wakati wa ukoloni mnamo 1936.]]
**Waarusha** ni kabila la watu linalopatikana kaskazini mwa Tanzania katika eneo la mlima Meru, Mkoa wa Arusha. Lugha yao ni Kiarusha inayohesabiwa kama lahaja ya Kimaasai. Wakati wa kuja kwa wakoloni hao walikuwa wakazi wa eneo la mji wa Arusha wa leo. 

## Asili ya Waarusha
Kuna mawazo mawili juu ya asili ya Waarusha.

Wengine wanasema asili yao ni kundi la Wamaasai walioshindwa katika vita kati ya Wamaasai na hivyo kutafuta kimbilio kati ya wakulima; walianza kulima wenyewe na hivyo kutofautiana na Wamaasai wengine. 

Wengine wanasema asili yao ni Wapare waliohamia mlima Meru kufuatana na mapatano na Wamaasai. Hapo walianza kutumia lugha ya Wamaasai na kupokea desturi nyingine. Wakati wa sotoka kubwa ya 1892 Wamaasai ambao mifugo yao walikufa wote walijiunga na Waarusha na hivyo kuimarisha athira ya utamaduni wa Kimaasai kati yao.waarusha walitokea meru.

Kwa namna yoyote katika eneo la mlima Meru Waarusha walikuwa majirani wa karibu na Wameru wanaosema kwa lugha karibu na ya Wachagga. Wameru waliwahi kufika Meru mapema wakakalia sehemu za juu zaidi mlimani wakati Waarusha walianza chini zaidi. . Mwanzoni walipigana kati yao lakini baadaye walianza kushirikiana kwa karibu hadi mwaka 1881 Wameru walikaribishwa kuunga vijana wao katika rika mpya ya Waarusha iliyoitwa "talala".

## Zamani ya ukoloni 
Katika miaka ya 1880 wakoloni Wajerumani walianza kufika katika eneo la Kilimanjaro kati ya Wachagga. Wakati ule Waarusha walikuwa wakishirikiana na machifu wa Wachagga katika vita vyao. 

Waarusha waliathiriwa sana na uenezi wa ugonjwa wa sotoka wa 1892 ulioua asilimia kubwa ya ng'ombe nchini. Wakidhoofishwa vile hata wakoloni Wajerumani walianza kufika wakajaribu kutawala maeneo.  

Wajerumani waliingia polepole katika eneo la mlima Meru. Mara ya kwanza Waarusha walikutana nao mwaka 1881 wakati ambako kundi dogo la Wajerumani chini ya Hermann von Wissmann pamoja na Wachagga wa Moshi na kundi la Waarusha walishambulia Kibosho; mwaka 1885 walishambuliwa na Wajerumani kutoka Moshi chini ya Kurt Johannes kama kisasi kwa mashambulio yao dhidi ya makabila yaliyoshirikiana na Wajerumani. 

Mwaka 1896 Ovir na Segebrock, wamisionari Wajerumani Walutheri waliuawa na vijana Waarusha; hapo kapteni Johannes alirudi na askari zake na kundi kubwa la Wachagga na kuharibu nchi ya Waarusha na Wameru mara mbili katika miaka 1896 na 1897.

## Tanbihi
## Marejeo
*Thomas Spear, Mountain Farmers: Moral Economies of Land & Agricultural Development in Arusha & Meru, University of California Press, 1997
Mtofaa

**Mtofaa** au **mtufaha** ni mti mdogo wa familia Rosaceae. Matunda yake huitwa matofaa au matufaha (kwa Kiingereza: "apple"). 

Mti huo unapandwa kila mahali katika kanda za wastani au juu ya milima. Haukui vizuri katika kanda za tropiki, kwa sababu takriban aina zote za mtofaa zinahitaji halijoto za chini ili kurahisisha kuchanua na kutoa matunda.

## Picha

File:Ostern07 009.jpg|Mitofaa ichanuayo
File:PinovaInBlossom.JPG|Matumba na maua
File:A Fine Pair of apples - geograph.org.uk - 916522.jpg|Jozi la matofaa matawini
File:Red astrachan.jpg|Tofaa lililokatwa
File:Apple seeds - variety Pinova (aka).jpg|Mbegu

Jamii:Mwaridi na jamaa
Jamii:Miti ipandwayo
Kiolwa cha kukaribia Dunia

[thumbnail|350px|right|Njia ya asteroidi [2012 DA14 iliyokaribia dunia mwezi wa Februari 2013Katikati: Dunia (earth) yetu; duara ya kijani: njia ya satelaiti zinazozunguka dunia; mstari buluu: njia ya asteroidi 2012DA12; mstari wa kijivu: mzingo wa mwezi ukizunguka dunia]]
**Kiolwa cha kukaribia Dunia** (Ing. **Near Earth Object**) ni kiolwa cha angani kama vile asteroidi, nyotamkia, kimondo kinachoweza kukaribia Dunia yaani sayari yetu tunapoishi.

Hali halisi violwa hivi hufuata obiti za kuzunguka Jua zinazokaribia Dunia yetu. Hapa kuna uwezekano wa mgongano wa gimba la angani na Dunia. Migongano ya vimondo vidogo hutokea kila siku lakini kama kiolwa ni kikubwa kiasi kuna hatari. Tangu wataalamu wa astronomia wametambua hatari hii kuna jitihada za kutambua na kujua violwa vinavyoweza kuunda hatari ya aina hii.

## Hatari kutokana na violwa vya kukaribia dunia
Sehemu kubwa ya violwa vinavyokaribia dunia si hatari kwa sababu ni vidogo sana vikiwaka mara baada ya kusuguana na molekuli za angahewa. 

Hadi juzi wataalamu wa Marekani walitazama violwa vyenye kipenyo cha mita 100 na zaidi kuwa na hatari.

Lakini tar. 15 Februari 2013 mlipuko wa kimondo kilichokadiriwa kuwa na kipenyo cha mita 17 pekee kilisababisha uharibifu katika eneo la mji wa Chelyabinsk nchini Urusi. Kimondo kikubwa kilichoharibu eneo la kilomita za mraba 2000 huko Tunguska mwaka 1908 imekadiriwa kuwa na kipenyo chini ya mita 100. Kama tukio kama Tunguska lingetokea juu ya mji mkubwa lingeua watu wengi sana.

Uharibifu unaoweza kutokea kwa anguko la kimondo au asteroidi hutegemea masi yake, kipenyo, muundo wake na kiwango cha pembe jinsi kinavyoingia katika angahewa. Sehemu kubwa ya masi ya vimondo inaweza kuwaka hewani, au kimondo kupasuka kilomita nyingi juu ya uso wa dunia. Kadri jinsi kupasuka kunatokea kwenye kimo kikubwa au karibu zaidi na uso wa dunia uwezo wa uharibifu unaongezeka.

Asteroidi na vimondo vingi vinaanguka juu ya maeneo pasipo na watu kama baharini (bahari hufunika zaidi ya 2/3 ya uso wa dunia) au porini. 
Lakini asteroidi kubwa ni hatari hata kwa bindamu na maisha yote duniani. Asteroidi kubwa inayojulikana kuwa njiani ya kukaribia dunia ni (29075) 1950 DA yenye kipenyo cha kilomita moja ambayo itakaribia Dunia kiasi kisichojulikana bado kikamilifu kwenye mwaka 2280. 

Wataalamu wa biolojia na jiolojia huamini ya kwamba kupotea kwa Dinosauri kulisababishwa na pigo la asteroidi kubwa iliyogonga Dunia kwenye pwani la Meksiko. Mgongano huu ulisababisha kutokea kwa kasoko ya Chicxulub na kurusha vumbi na moshi mwingi kwenye anagahewa. Hivyo nuru ya Jua ilishindwa kufika kwenye uso wa Dunia, halijoto ikapoa ghafla na baridi iliangamiza mimea na wanyama wengi duniani, pamoja na dinosauri.

## Tazama pia
*Kimondo cha Chelyabinsk
*Tunguska

## Viungo vya Nje
*How to stop an asteroid hitting earth , Guardian Tuesday 30 June 2015
*[Impact calculator ya ESA(https://sw.wikipedia.org/wiki/ESA)] (tovuti inayoonyesha matokeo ya pigo la magimba makubwa Duniani, Mwezini na kwenye Mrihi
*Impact Earth simulator , tovuti ya Purdue University, inaonyesha matokeo ya pigo la magimba ya kila aina Duniani

## Marejeo
Jamii:Violwa vya kukaribia Dunia
Kiparsi

Jina la **Kiparsi** hurejea lugha tofauti, k.m.

*lugha ya Kiajemi nchini Uajemi;
*lugha ya Kiparsi nchini Uhindi.
Upagani

**Upagani** ni jina la kutaja imani za dini ambazo ama zinaabudu miungu mingi au ni dini za jadi.

Neno hili linatumiwa hasa na watu katika mapokeo ya Ukristo kutaja imani nyingine, lakini siku hizi, hasa katika nchi kadhaa za Ulaya, kuna pia vikundi vya watu ambao wanajiita hivi wenyewe.

## Asili ya jina
Asili ya neno ni lugha ya Kilatini ambaPo "pagus" ni eneo la mashambani, mbali na miji mikubwa, na "paganus" ni mtu anayeishi huko vijijini au mashambani.

Chaguo la neno hili kwa ajili ya dini kinatunza historia ya kwamba huko mwanzoni katika zamani za Roma ya Kale Ukristo ulikuwa dini ya watu wa miji lakini imani za kale za Waroma ziliendelea kwa muda mrefu vijijini. 

## Istilahi
Hata kama neno "mpagani, upagani" linatoka katika mapokeo ya Kikristo, si lugha ya Biblia.

Maandiko ya Biblia ya Kiebrania kwa kawaida yanatumia neno "goi / goyyim" (גוי / גוים ) kwa kutaja watu wasio Wayahudi. Goi inamaanisha "taifa" na mara chache inaweza kutumiwa pia kwa taifa la Israeli.. Lakini wingi wake "goyyim" (mataifa) unamaanisha watu wasio Wayahudi ambao pia wana imani tofauti. 

Katika Agano Jipya lugha hii imetafsiriwa kwa Kigiriki na pale tunaposoma "mataifa"  kwa Kiswahili lugha asilia ya Kigiriki inatumia "ἔθνη, ethni" 

## Wapagani wapya
Tangu karne ya 19 kumekuwa na watu katika Ulaya waliotafuta njia mbadala za kidini nje ya Ukristo; wengine wao walijaribu kufufua imani za jadi za Ulaya na hapa wengine wametumia jina la "upagani" kwa imani hizi. Hao ambao wamekadiriwa kuwa makumi elfu katika nchi mbalimbali za Ulaya wanaitwa "neo pagans" yaani "Wapagani wapya"".

## Tazama pia
* Upagani mamboleo

## Marejeo
Jamii:Dini
Nabii Nathani

.]]
thumb|200px|Nathani akimlaumu Daudi.

**Nabii Nathani** (kwa Kiebrania נתן הנביא) aliishi nchini Israeli kwenye mwaka 1000 hivi KK na habari zake zinasimuliwa katika Biblia, hasa 2Sam, 1Fal, 1Nya na 2Nya. 

## Unabii wake
Kadiri ya Kitabu cha Pili cha Samueli, alikuwa nabii wa ikulu chini ya Mfalme  Daudi. 

Ndiye aliyemuarifu kwamba Mungu hataki amjengee hekalu la ajabu mjini Yerusalemu, halafu akamtabiria agano la pekee kati ya Mungu na yeye na uzao wake, likiendana na ahadi ya ajabu, yaani kwamba ufalme wake utadumu milele (2Sam 7). 

Utabiri huo wa nabii Nathani ukaja kuongoza tumaini la Waisraeli hasa walipodhulumiwa, k.mf. zamani za Yesu chini ya ukoloni wa Kirumi, ambapo wote walimtazamia mwana wa Daudi mwenye kurudisha ufalme wa Israeli.

Ndiye pia aliyemlaumu kwa kuzini na Bethsheba, na kumuua mume wake, Uria Mhiti; halafu alimtabiria adhabu mbalimbali, hasa kwamba upanga hautaondoka nyumbani kwake (2Sam 11-12).

Kadiri ya vitabu vya Mambo ya Nyakati Nathani aliandika pia habari za utawala wa Daudi na wa mwanae mfalme Solomoni (1Nya 29:29 na 2Nya 9:29), na alishughulikia muziki wa hekaluni (2Nya 29:25). 

Kadiri ya Kitabu cha Kwanza cha Wafalme (1:8-45) ndiye aliyemuarifu Daudi akiwa taabani kwamba mwanae mkubwa Adonia amejitangaza mfalme, akafaulu kumpatia nafasi hiyo mdogo wake Solomoni. 

Nathani anaheshimiwa kama mtakatifu. Sikukuu yake ni tarehe 24 Oktoba au siku ya Jumapili ya Mababu Watakatifu, inayotangulia Noeli. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Viungo vya nje
*Sunday of the Holy Fathers Orthodox synaxarion
Uria Mhiti

[thumb|[Kifo cha Uria kilivyochorwa katika kuta za Kikanisa Sistina, Vatikano.]]

**Uria Mhiti** alikuwa askari shujaa na mwaminifu wa jeshi la mfalme Daudi (mnamo mwaka 1000 KK hivi).

Aliuawa vitani kutokana na mpango wa Daudi wa kuficha uzinifu alioufanya na mke wake, Betsheba.

Habari zake zinapatikana katika Kitabu cha Pili cha Samueli, sura ya 11.

## Viungo vya nje
Nabii Gadi

**Nabii Gadi** alikuwa nabii wa Israeli wakati wa Mfalme Daudi (mnamo mwaka 1000 KK hivi).

## Unabii wake
Habari zake zinapatikana katika Biblia, kuanzia 1Sam 22:5, alipomuambia Daudi arudi nchini Yuda. 

Habari muhimu zaidi ni utabiri wa adhabu ambao Gadi alimfanyia kutokana na kosa la kupiga sensa ya wanaume wa utawala wake (2Sam 24:11-13). Kwa niaba ya Mungu alimuachia achague mwenyewe moja katika ya balaa tatu.

Gadi anatajwa kwa mara ya mwisho katika 2Sam 24:18, alipomuagiza Daudi amjengee Mungu altare ili tauni aliyojichagulia ikome. 

1Nya pia inasimulia habari zake na katika 29:29 inataja kitabu chake kilichopotea.
Nabii wa uongo

[200px|thumb|Hatima ya nabii wa uongo kadiri ya [Ufu 16, ilivyochorwa na Beatus de Facundus, 1047.]]
**Nabii wa uongo** ni mtu anayejidai kuwa na karama ya unabii lakini hakubaliwi na wengine, hasa wale wanaomuita hivyo.

Anaweza kuwa nabii kweli, lakini pia anaweza kujidanganya au kudanganya kwa makusudi ili kujipatia sifa na mali.

Nje ya dini, mtu anaitwa hivyo kwa kutetea hoja au mpango ambao msemaji anaona ni mbaya.

Jamii:Dini
Jamii:Manabii
Nabii Obadia

akimtokea Obadia.]]
**Nabii Obadia** (jina la Kiebrania lenye maana ya "Mtumishi wa YHWH) alikuwa nabii wa Israeli ya Kale baada ya Yerusalemu kutekwa na kuteketezwa na Wababuloni (586 KK hivi).

Alitoa utabiri wa mistari 21 tu kuhusu adhabu ya Mungu dhidi ya maadui wa taifa lake, hususan Edomu, ambayo inaunda kitabu cha nne kati ya 12 vya Manabii Wadogo. Ndicho kifupi kuliko vitabu vyote vya Biblia ya Kiebrania .

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 19 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Nabii Yoeli

[thumb|right|Nabii Yoeli alivyochorwa na [Michelangelo katika kuta za Cappella Sistina, Vatikano.]]
**Nabii Yoeli** (kwa Kiebrania **יואל**, *Yoel*, maana yake YHWH ni Mungu) alikuwa nabii wa Israeli ya Kale, labda katikati ya karne ya 4 KK.

Ujumbe wake unapatikana katika gombo la Manabii Wadogo la Biblia, kwa jina la Kitabu cha Yoeli. Humo tunasoma alivyotangazwa siku tukufu ya Bwana na fumbo la Roho Mtakatifu kumiminwa juu ya kila mtu, ambalo Wakristo wanaamini Mwenyezi Mungu alilitimiza kwa namna ya ajabu katika Yesu Kristo kwenye Pentekoste .

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake kwa Wakatoliki na Waorthodoksi huwa tarehe 19 Oktoba lakini awali pia tarehe 13 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Four Prophets at Chabad.org

Y
Wickiana

Baden (1585).]]
***Wickiana*** ni mkusanyiko wa kurasa moja moja iliyoandikwa na **Johann Jakob Wick** ambayo yamewekwa katika juzuu 24 kati ya 1560 na 1587. Ni chanzo muhimu kwa kipindi cha Matengenezo ya kiprotestanti katika Uswisi.

Wick aliishi Zurich iliyoongozwa na Heinrich Bullinger,mrithi wa Huldrych Zwingli. Alisomea mambo ya dini na akawa mchungaji wa Witikon katika hospitali moja mji kuu na pia Predigerkirche. Baada ya hapo alikuwa kanoni na padre mkuu wa pili katika kanisa la  Grossmünster.
Maandishi za Wick zilikusanywa katika maktaba monasteri Grossmünster baada ya kifo chake mwaka 1588. Maandishi hayo yalihamishiwa Zürich Zentralbibliothek mnamo 1836. Mkusanyiko wa awali yaligawanywa kati ya muswada maktaba na machapi mapema mgawanyiko katika 1925. Mkusanyiko wa machapishi hayo ni jumla ya 429 ya awali kutoka mkusanyiko ya Grossmünster(PAS II 25) pamoja na kumi vilivyongezwa baadaye (PAS II 25). Sehemu ya muswada ina fahirisi maktaba Ms F 12-35. Sehemu ya Mkusanyiko huo ilichapishwa katika facsimile katika toleo na ufafanuzi katika 1997-2005.

File:Wickiana Heuschrecke.jpg|grashopper
File:Wickiana Treppensturz.jpg|The monk Bastian Hegner falls and dies in Rapperswil on November 12, 1561
File:Wickiana Kind Maschwanden.jpg|A child in Maschwanden is attacked by a pig and dies.
File:Wickiana Mönche.jpg|In Geneva two monks are flogged for cheating.
File:Zentralbibliothek Zürich - Von einem schrecklichen und wunderbarlichen Cometen so sich den Dienstag nach Martini dieses lauffenden M D LXXViJ Jahrs am Himmel erzeiget hat - 000003593.jpg| Great Comet of 1577, Prag, November 12, 1577

## marejeo
*M. Senn, * Die Wickiana. Johann Jakob Wicks Nachrichtensammlung aus dem 16. Jahrhundert*, Zürich 1975.
*Franz Matthias Mauelshagen, *Wunderkammer auf Papier. Die Wickiana zwischen Reformation und Volksglaube*, Diss. Univ. Zürich, Zürich 2008.
*Wolfgang Harms, Michael Schilling (eds.), *Die Wickiana. Die Sammlung der Zentralbibliothek Zürich*, Tübingen 1997–2005.

## Viunganish vya nje
*  Zentralbibliothek Zürich

Jamii:Historia ya Uswisi
Jamii:Vyombo vya habari
Madhara yasiyokusudiwa

**Madhara yasiyokusudiwa** (kwa Kiingereza: **collateral damage**) ni istilahi ya kutaja tukio baya lisilokusudiwa. 

Istilahi hiyo hutumika hasa katika maadili na katika tiba kuhusu uharibifu unaotokea wakati mtu analenga jambo jema, kama uponyaji wa mgonjwa. Mara nyingi dawa zinamsaidia kweli lakini kwa kiasi fulani zinamdhuru pia.

Kijeshi inamaanisha uharibifu wa mali za raia au watu majeruhi ambao si wapiganaji, yaani, raia wa kawaida tu. Mfano ni wakati wa matumizi ya silaha kama mzinga, bomu au kombora dhidi ya wanajeshi adui: katika nafasi hiyo watu au nyumba za kiraia wanaweza kupigwa ama kwa kosa au kutokana na ukali wa mlipuko. 

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* *Beyond Precision: Issues of Morality and Decision Making in Minimizing Collateral Casualties* , ACDIS Occasional Paper by Lt. Col. Dwight A. Roblyer
* USAF Intelligence Targeting Guide - Attachment 7 : Collateral Damage
* The Culture of Collateral Damage: A Genealogy by Glen Perice, The Journal of Poverty, Volume 10, No. 4, 2007
* Army Technology 
* Air Force Law Review,  Wntr, 2005  by Jefferson D. Reynolds
* The Faces of “Collateral Damage” by Charlie Clements, Friends Journal, April 2003 
* Collateral Damage during NATO bombing of SR Yugoslavia 1999   Warning: explicit images
* "Collateral Damage: A Military Euphemism for Murder"  by Camillo "Mac" Bica, Znet, April 16, 2007

Jamii:vita
Jamii:maadili
Jamii:tiba
Joey King

**Joey Lynn King** (amezaliwa 30 Julai, 1999) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*
William Plomer

**William Charles Franklyn Plomer** (10 Desemba, 1903 - 21 Septemba, 1973) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini na Uingereza. Hasa aliandika riwaya, hadithi fupi na mashairi.

## Wasifu
Plomer alizaliwa tarehe 10 Desemba, mwaka wa 1903 mjini Pietersburg nchini Afrika Kusini. Mamake angependelea kuishi Uingereza lakini babake alipendelea Afrika Kusini, na kwa vyovyote walikuwa hawana pesa za kutosha kuishi Uingereza. Kwa hiyo, Plomer alisomeshwa Johannesburg. Alipohitimu sekondari alifanya kazi katika kilimo kabla hajawa mwandishi; riwaya yake ya kwanza ilitolewa mwaka wa 1925. Mwaka wa 1926 alimuunga mkono Roy Campbell kuanzisha gazeti la *Voorslag* lakini wafadhili wao wakawanyima pesa kwa ajili ya maoni yao ya kisiasa. Plomer akahamia Ujapani ambako alikuwa mwalimu kwa miaka mitatu. Mwaka wa 1929 akahamia Uingereza ambako aliishi hadi mwisho wa maisha yake akiwa anaendelea kufanya kazi kama mwandishi na mhariri.

## Maandishi yake
### Riwaya
* *Turbott Wolfe* (1925)
* *Sado* (1931)
* *The Case is Altered* (1932)
* *The Invaders* (1934)
* *Museum Pieces* (1952)

### Hadithi Fupi
* *I Speak for Africa* (1927)
* *Paper Houses* (1929)
* *The Child of Queen Victoria* (1933)
* *Curious Relations* (1945)
* *Four Countries* (1949)

### Mashairi
* *Notes for Poems* (1927)
* *The Family Tree* (1929)
* *The Fivefold Screen* (1932)
* *Visiting the Caves* (1936)
* *The Dorking Thigh* (1945)
* *A Shot in the Dark* (1955)
* *A Choice of Ballads* (1960)
* *Taste and Remember* (1966)
* *Celebrations* (1972)

### Mengine
* *Cecil Rhodes* (1933)
* *Ali the Lion* (1936)
* *Double Lives: An Autobiography* (1943)
* *At Home: Memoirs* (1958)
* *Conversation with My Younger Self* (1963)

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN: 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1973
Marcello Macchia

**Marcello Macchia** (anajulikana kama *Maccio Capatonda*; alizaliwa Vasto, Italia, 2 Agosti 1978) ni mwigizaji wa Italia. Ni maarufu kwa ajili ya ushiriki wake katika mipango ya televisheni kama vile *Mai dire...* juu ya chaneli Italia 1.

Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Italia
Alyson Hannigan

**Alyson Lee Hannigan** (amezaliwa tar. 24 Machi, 1974) ni mwigizaji wa filamu na tamthilia kutoka nchini Marekani. Anafahamika zaidi kwa kucheza uhusika wa Willow Rosenberg kwenye mfululizo wa kipindi cha Televisheni cha *Buffy the Vampire Slayer* (1997–2003), Lily Aldrin kwenye ucheshi wa *How I Met Your Mother* kupitia TV ya CBS (2005–hadi sasa) na Michelle Flaherty katika mfululizo halisi wa filamu za *American Pie* (1999; 2001; 2003; 2012).

## Maisha ya awali
Hannigan alizaliwa mjini Washington, D.C. ni mtoto pekee wa Bi. Emilie (Posner) Haas, wakala wa masuala ya ardhi na viwanda, na Bwana Al Hannigan, dereva wa magari makubwa ya safari. Baba'ke ni Mwamerika mwenye asili ya Ireland na mama'ke ni Myahudi. Wazazi walitalikiana wakati ana umri wa miaka miwili tu na muda mwingi alilelewa na mama'ke tu huko mjini Atlanta, Georgia.

## Kazi
### 1978 – 1996
Akiwa na umri wa miaka minne, Hannigan akaanza kuonekana katika matangazo. Alihamia mjini  Hollywood akiwa na umri wa miaka 11. Akiwa anaishi na mama'ke na baadaye kuhitimu katika shule ya North Hollywood High School, baadaye akajiunga na Chuo Kikuu cha "California State", Northridge ambapo alipata shahada ya saikolojia.

Uhusika mkubwa kabisa wa kwanza wa Hannigan wa kwenye filamu ya *My Stepmother Is an Alien*,

### 1997 – hadi sasa
Mwaka wa 1997, Hannigan alichaguliwa kucheza uhusika wa Willow Rosenberg, rafiki wa karibu wa Buffy Summers, katika mfululizo wa televisheni wa *Buffy the Vampire Slayer*. Kipindi hicho kilipata mafanikio makubwa mno, na Hannigan akapata kutambulika vya kutosha, hatimaye kuonenakana katika nyusika maarufu kadha wa kadha ambazo zililenga hasa watazamaji vijana, ikuwa ni pamoja na *American Pie*, *American Pie 2*, *Boys and Girls* na *American Wedding*.

]]

## Maisha binafsi
Hannigan ameolewa na mwigizaji mwenzake wa katika tamthilia ya *Buffy the Vampire Slayer* Alexis Denisof katika hoteli ya Two Bunch Palms Resort huko mjini Desert Hot Springs, California, mnamo tar. 11 Oktoba, 2003. Wawili hao wana watoto wawili wa kike, Satyana Marie Denisof, amezaliwa mnamo tar. 24 Machi, 2009, na Keeva Jane Denisof, amezaliwa mnamo tar. 23 Mei, 2012.
Hannigan ni mama mlezi wa mtoto wa kiume wa Joss Whedon, Arden, na mume wake, Alexis Denisof, ni baba mlezi wake.

## Filmografia
## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Fefe

**Fefe** (*Hyparrhenia rufa*) ni aina ya manyasi inayoishi miaka mingi. Inatokea Afrika katika maeneo mbalimbali. Jina hili litumika pia kwa spishi nyingine za jenasi *Hyparrhenia*. Manyasi haya hutumika sana kwa kuezekea mapaa na pia kutengenezea mikeka na vikapu.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka PROTA 
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

File:Starr 001206-8001 Hyparrhenia rufa.jpg|Mmea mzima
File:Hyparrhenia hirta, bloeiwyse, b, Waterberg.jpg|Suke
File:Hyparrhenia hirta Closeup ValledeAlcudia.jpg|Maua

Jamii:Nyasi na jamaa
Mtete

**Mtete** au **gugumua** (*Phragmites australis*) ni aina ya nyasi refu linalomea katika maji kame. Jina hili hutumika pia kwa manyasi marefu yoyote ya maji. Aina za mimea ya maji zinazofanana na mtete huitwa mifunjo (familia Cyperaceae). Jenasi *Phragmites* inafikiriwa na bingwa wengi ya kuwa na spishi moja tu, lakini spishi nyingi zimefafanuliwa. Spishi moja, *P. karka*, husadikiwa sana.

Jina matete hutumika pia kwa manyasi haya, lakini inapendelewa kutumia jina hili kwa mazao yao. Matete hutumika duniani kote kwa kuvimba mapaa.

## Picha

Phragmites australis (inflorescences).jpg|Masuke
Phragmites australis blossom.jpg|Maua
Harilik pilliroog.jpg|Mitete majini
Fachwerkhaus.jpg|Nyumba yenye paa la matete

Jamii:Nyasi na jamaa
Richard Griffiths

**Richard Griffiths** (31 Julai, 1947 - 28 Machi, 2013) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Uingereza.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*
Mtimbi

**Mtimbi** au **msufi wa bara** (*Imperata cylindrica*) ni aina ya nyasi inayoishi miaka mingi. Asili yake ni Asia lakini umewasilishwa katika mabara mengine. Katika Afrika nyasi hili limekuwa mmea msumbufu mbaya sana.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

File:Chigaya -01.jpg|Masuke
File:JapaneseBloodGrass2.JPG|Aina nyekundu

Jamii:Nyasi na jamaa
Katekisimu

, fol. 292v, "Mwalimu wa Esslingen" (*Der Schulmeister von Eßlingen*)]] 
 huko India, 1939.]]

**Katekisimu** (pia **katekesimo**; kwa Kigiriki κατηχισμός, *katekismos*, kutokana na maneno *kata* = "chini" + *echein* = "kusikika" masikioni) ni kitabu chenye muhtasari wa mafundisho ya imani na maadili ya Kikristo.  "Katekisimu" ni tahajia ya kawaida kwa Wakatoliki, "**katekesimo**" ni tahajia upande wa Waprotestanti.

## Historia
Vitabu vya namna hiyo vinatumika toka karne za kwanza za Kanisa la Magharibi hasa kwa kuandaa watu kupokea ubatizo na sakramenti nyingine. 

Mara nyingi mafundisho hayo yanatolewa kwa namna ya majibizano, yaani maswali yakifuatwa na majibu ambayo yanafaa kukaririwa. 

Wakati wa matengenezo ya Kiprotestanti, katekesimo ndogo ya Martin Luther, pamoja na katekesimo kubwa, ilijumlisha mafundisho ya kimsingi kwa wafuasi wake.

Wakati huo hata Wakatoliki walitunga katekisimu mbalimbali; maarufu zaidi ni ile ya Petro Kanisi.

*Katekisimu ya Kanisa Katoliki*, iliyotolewa na Papa Yohane Paulo II kufuatana na Mtaguso wa pili wa Vatikano, ndiyo katekisimu rasmi ya Kanisa hilo na ndiyo inayotumika zaidi duniani siku hizi. 

## Tanbihi
## Marejeo
*Martin Luther, John Nicholas Lenker, ''Luther's two catechisms explained by himself, in six classic writings'',  Minneapolis, Minn., The Luther Press, 1908 – Google Books

## Viungo vya nje
*Catechism of the Catholic Church from the official website of the Vatican
*Search the Catechism of the Catholic Church
*Katekesimo Ndogo ya Martin Luther  (toleo la Kiswahili)
*Westminster Shorter Catechism From Christian Classics Ethereal Library
*Westminster Larger Catechism From Christian Classics Ethereal Library
*Heidelberg Catechism From Christian Classics Ethereal Library
* by John Bourne
*CatechismClass an interactive tool developed to provide the Catechism of the Catholic Church, Baltimore Catechism, and other Catholic catechisms in an integrated format

Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Walutheri
Inde

Inde (*Megathyrsus maximus*) ni aina ya nyasi refu inayoishi miaka mingi. Nyasi hili hutumika kwa kulisha wanyama.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka PROTA
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

File:Starr 031108-0239 Panicum maximum.jpg|Masuke

Jamii:Nyasi na jamaa
Don Keefer

**Donald H. "Don" Keefer** (18 Agosti, 1916 - 7 Septemba, 2014) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*
Lusia wa Sirakusa

, 1521, (Pinacoteca Nazionale, Siena)]]
**Lusia wa Sirakusa** (maarufu kama *Mtakatifu Lusia*; 283 – 304) alikuwa msichana bikira na tajiri wa Siracusa, Sicilia, Italia visiwani ambaye alitetea imani yake ya Kikristo hadi kuuawa wakati wa dhuluma ya kaisari Dioklesyano.
 
Kadiri ya Injili, maisha yake yote alitunza taa yake inawaka ili kumlaki Kristo, Bwanaarusi wake, akamfia na kuingia pamoja naye kwenye arusi ya mbinguni, akafurahie milele nuru isitotua kamwe . 

Anachorwa akishika mkononi sinia yenye macho yake aliyonyofolewa kabla hajauawa.

Kwa sababu hiyo anaheshimiwa tangu zamani kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 13 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Saint Lucia

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 446-447
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 387
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 95

## Viungo vya nje 
* Jacobus de Voragine, *Legenda Aurea*:  St. Lucy (e-text, in English)
* "Cara Santa Lucia..."  
* "St. Lucy" from New Advent's *Catholic Encyclopedia.*
* Representations of Saint Lucy
Yun Chi-ho

thumb|right|250px|Yun Chi-ho, 1945
**Yun Chi-ho**(kwa Kikorea: **윤치호 尹致昊**) (26 Desemba 1864 - 9 Desemba 1945) alikuwa mwanasiasa na mwanaharakati wa Korea. 

Mjomba wa Yun Bo-seon, rais wa nne wa Korea Kusini, alikuwa kiongozi wa klabu (**독립협회 獨立協會**) ya kujitegemea Habari (**독립신문 獨立新聞**) na mwandishi wa nyimbo za Aegukga(대한민국애국가 大韓民國愛國歌). jina la utani mara **Jwaong** (좌옹 佐翁). 

Tarehe 9 Desemba 1945 alijiua kwa sumu. 

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Yun Chi-ho 
* Emory University, Yun Ch'i-ho papers, 1883-1943  
* The collected letters of Yun Tchi Ho 

Jamii:Wanasiasa wa Korea Kusini
Chang Myon

thumb|right|180px|Picha ya Makamu wa rais Chang Myon
**Chang Myon** (Kikorea: **장면 張勉**) (28 Agosti 1899 - 4 Juni 1966) alikuwa zamani mwanadiplomasia, Waziri mkuu, Makamu wa rais wa nchi ya Korea Kusini. Chang Myon alikuwa Waziri mkuu 1950 hadi 1952, 1960 hadi 1961 na Makamu wa rais na aliyekuja kupokelewa na Ham Tae-young kuanzia mwaka wa 1956 hadi 1960. Alizaliwa mjini Jongro, Mkoani Seoul.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Chang Myon  
* Unsuk Chang Myon Memorial Museum  
* Chang Myon  
* Chang Myon  

Jamii:Marais wa Korea Kusini
Carl Reiner

**Carl Reiner** (20 Machi 1922 – 29 Juni 2020) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

## Marejeo
## Viungo vya nje
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Clive Dunn

**Clive Robert Benjamin Dunn** (9 Januari 1920 - 6 Novemba 2012) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka Uingereza.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza
Makrina Mkubwa

**Makrina Mkubwa** (kabla ya 270 - 340 hivi) alikuwa mwanamke mlei mwenye imani ya Kikristo katika eneo la katikati ya Uturuki wa leo.

Ni maarufu hasa kama mama wa Basili Mzee, na bibi wa Basili Mkuu, Gregori wa Nisa, Petro wa Sebaste na Makrina Mdogo. 

Anaheshimiwa kama mtakatifu na msimamizi wa wajane na wa mapambano dhidi ya ufukara. Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 14 Januari.

## Maisha
Basili Mkuu aliandika kwamba alifundishwa na Gregori Mtendamiujiza, na kwa njia yake athari ya mtakatifu huyo iliwafikia yeye na ndugu zake. 

Nyumba yake ilikuwa huko Kaisarea Mpya katika mkoa wa Ponto ila wakati wa dhuluma za makaisari Galerius na Diocletianus dhidi ya Wakristo, Makrina na mumewe walikimbilia pwani ya Bahari Nyeusi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Roger Ebert

thumb|

**Roger Joseph Ebert** (18 Juni 1942 &ndash; 4 Aprili 2013) alikuwa mwandishi wa habari, mtunzi wa filamu, na mtahakiki kutoka nchini Marekani. 

Alipata kuchapisha vitabu zaidi ya 20 na madazeni ya mikusanyo ya tahakiki.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1942
Jamii:Waliofariki 2013
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Pulitzer
Gregori Mtendamiujiza

.]]
**Gregori Mtendamiujiza** (au **Gregori wa Kaisarea Mpya**; 213 hivi – 270 hivi) alikuwa askofu wa karne ya 3 maarufu kwa miujiza mingi aliyoipata kutoka kwa Mungu.

Kati ya waamini waliochangia ustawi wa Kanisa, maaskofu wa Asia Ndogo wanashika nafasi muhimu, na kati yao Gregori ana mahali pa pekee, ingawa tunajua kidogo tu kuhusu uchungaji wake, na maandishi yake kuhusu teolojia yamepotea kwa kiasi kikubwa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Novemba.

## Maisha
Gregori alizaliwa Kaisarea Mpya (makao makuu ya mkoa wa Ponto, leo nchini Uturuki) mwaka 213 hivi. 

Hapo awali aliitwa Theodoro ("zawadi ya Mungu"), jina lisilo la Kikristo tu. Familia ilikuwa haijaingia dini hiyo, ambayo yeye alikuja kuifahamu akiwa na umri wa miaka 14, baada ya kufiwa baba yake. 

Pamoja na mdogo wake Atenodori alikuwa ametumwa Beirut (leo nchini Lebanon) kwa ajili ya masomo ya sheria; kutoka huko walisafiri hadi Kaisarea ya Palestina. Huko walisikia habari za msomi maarufu Origen, mkuu wa Chuo cha Katekesi cha Aleksandria, aliyekuwa anaishi huko. Udadisi uliwafanya wakamsikilize na kuongea naye; ndipo walipovutiwa sana.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Maandishi
**Opera Omnia* by Migne, *Patrologia Graeca* pamoja na faharasa

## Marejeo
*St Gregory the Wonderworker, bishop of Neocaesarea Orthodox icon and synaxarion

Jamii:mababu wa Kanisa
Ulanzi

**Ulanzi** ni pombe inayotengenezwa kwa kutumia utomvu wa mianzi midogo aina ya Oxytenanthera abyssinica ambayo haijakomaa.

Mianzi inayoanza kukua hukatwa vilele wakati wa majira ya mvua. Utomvu hukusanywa katika chombo. Kiowevu hiki kinaanza kuchachuka mara moja. 

Ulanzi unapogemwa kwa mara ya kwanza huwa mtamu kama mtobe au juisi, lakini unapomaliza muda, huwa mkali. 

Ulanzi haudumu muda mrefu.

## Ulanzi katika utamaduni
Ulanzi ni pombe ya asili sana kwa Wakinga na Wapangwa, maana ni jadi kwao kunywa ulanzi, na hata watoto wadogo hupewa ulanzi kama juisi. Ulanzi ni pombe ambayo inaheshimika sana, maana hata wanapokwenda shambani, huenda na ulanzi, na kama ukimpeleka mfanyakazi shambani bila ulanzi, huwa anakaidi kufanya kazi, mpaka apewe ulanzi.

Pia, hata katika harusi, sherehe za kimila kama vile kujengea makaburi("mahoka"), mila za kumrudisha mjane nyumbani ("ngotora"), mila za kuabudu miungu, n.k, ulanzi ndio huwa unatumika zaidi ya  pombe nyingine.

## Viungo vya Nje
*4.2.4 Ulanzi (Bamboo Wine) (tovuti ya FAO kuhusu "PRODUCTS OF YEAST FERMENTATATION")
*Ulanzi: The miracle drink of Tanzania, makala kuhusu matumizi ya ulanzi katika nyanda za juu za kusini Tanzania

Jamii:Vinywaji
Christopher Plummer

thumb|Christopher Plummer, ni muigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Kanada
**Arthur Christopher Orme Plummer** (amezaliwa 13 Desemba 1929) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Kanada.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada
Isaya II

**Isaya II** ni jina lililobuniwa na wataalamu wa Biblia ili kumtaja mwandishi wa Isa 40-55.

## Historia
Katika kitabu cha Isaya, pamoja na habari za Nabii Isaya, unapatikana pia unabii wa wafuasi wake wasiojulikana, waliofanya kazi katika miaka 550-500 hivi K.K., na hasa ule wa Isaya II. 

Ni kwamba, ingawa Nabii Ezekieli alifanya kazi nzuri, waliokuwa uhamishoni Babuloni waliendelea kuzoea na kufurahia mazingira mapya yenye ustawi wa kiuchumi wakazidi kupotewa na hamu na tumaini la kurudi Yerusalemu. 

Ndiyo sababu Mungu aliwatumia nabii mwingine mkubwa: hatujui jina lake, lakini tunamuita Isaya II kwa kuwa alifuata mapokeo ya Isaya na kulingana naye kwa ufasaha wa mashairi aliyoyatumia kutolea ujumbe wake; hivyo maandiko yake yamepangwa katika kitabu cha Isaya (40-55). 

Sehemu hiyo inaitwa pia kitabu cha faraja ya Israeli kwa sababu ililenga kuwatia moyo Wayahudi huko Babeli kwamba Mungu atawarudisha kwao akitumia kama chombo chake mfalme Mpagani, kwa kuwa yeye anatawala watu wote pamoja na mioyo yao (Is 40:1-11). Hivyo akawafanya watamani kurudi badala ya kukwama katika kujitafutia maendeleo ya kidunia. 

Kwa uchangamfu wa hali ya juu Isaya II alitabiri ukombozi na mwanzo mpya wa taifa kama ajabu kubwa kuliko lile la mababu wao kutoka Misri chini ya Musa. Alilifananisha na uumbaji mpya utakaowezekana kwa sababu Mungu wa Israeli si mmoja kati ya wengi, walivyodhani kwa muda mrefu, bali kweli ni peke yake, hakuna mwingine: ndiyo sababu anaweza yote. Imani hiyo ilizidi kutia mizizi kati ya Wayahudi na kuwaimarisha dhidi ya kishawishi cha kuabudu wengine. 

Pamoja na hayo, katika sura hizo mna mashairi manne bora kuhusu mtumishi mteswa wa Bwana ambayo ndiyo utabiri bora juu ya Yesu na juu ya wokovu atakaoleta kwa kuteseka mwenyewe ili kufidia dhambi za wote (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13-53:12). Hatimaye Isaya II ndiye aliyeandaa dini ya Kiyahudi kupokea mataifa yote.

Jamii:Manabii wa Agano la Kale
Isaya III

**Isaya III** ni jina lililobuniwa na wataalamu wa Biblia ili kumtaja mwandishi asiyejulikana wa sura 56-66 za kitabu cha Isaya, ingawa wengine wanadhani ni waandishi zaidi ya mmoja.

Sura hizo zinakadiriwa kuwa ziliandikwa baada ya uhamisho wa Babeli (500 hivi K.K.) na zinawakaribisha watu wa mataifa yote kujiunga na Israeli katika kumuabudu Mungu pekee. 

Kiini chake ni 61:1-3.

Jamii:Manabii wa Agano la Kale
750 KK

Makala hii inahusu mwaka **750 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 8 KK
609 KK

Makala hii inahusu mwaka **609 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio 
* Kifo cha mfalme Yosia: Ufalme wa Yuda unaelekea kikomo chake kama nabii Yeremia na wengineo wanavyobashiri

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
* Mfalme Yosia wa Yuda (vitani)

Jamii:Karne ya 7 KK
Carla Marins

190px|thumb|Carla Marins
**Carla Cristina Marins** (Campos dos Goytacazes, 7 Juni 1968) ni mwigizaji ya Brazil.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 

Jamii:Waliozaliwa 1968
Mlei

[thumb|250px|Mlei [mwanamke akisoma Biblia.]]
**Mlei** ni jina la kisheria la Mkristo wa kawaida, yaani yule asiye na daraja takatifu wala si mtawa.

Jina hilo linatokana na neno la Kigiriki λαϊκός (laikós, "mmoja wa umma"), ambalo shina lake ni λαός (laós, "umma").

Msingi wa hadhi, wajibu na haki zake ni sakramenti ya Ubatizo pamoja na Kipaimara na Ekaristi.

Mtaguso wa pili wa Vatikano ulitoa hati maalumu kuhusu utume wa walei, "Apostolicam Actuositatem".

## Marejeo 
* Alexandre Faivre, *Chrétiens et Églises : des identités en construction*. Acteurs, structures, frontières du champ religieux chrétien, Paris, Cerf-Histoire, 2011, (klèros/laïkos. Deux ensembles flous à l'origine d'une dichotomie mutuellement exclusive, p. 243-311)

Jamii:Ukristo
Kodi ya IATA

**Kodi ya IATA** ni kodi ya herufi tatu kwa ajili ya kila uwanja wa ndege duniani. Namba hii inatolewa na shirika la kimataifa la IATA.

Jamii:Usafiri wa hewani
Uwanja wa ndege wa Tanga

**Uwanja wa ndege wa Tanga**  ni kiwanja cha ndege kinachohudumia mji wa Tanga nchini Tanzania. 

Kiwanja hiki kiko kilomita 5 (maili 3.1) kusini magharibi mwa mji. Maruko la ndege kiratiba zimepangwa kuelekea miji wa Arusha na Dar es Salaam; na visiwa vya Pemba na Unguja.

## Makampuni ya ndege na vifiko
## Marejeo
## Viungo vya nje
*Tovuti ya Mamlaka ya Viwanja vya Ndege Tanzania  

Jamii:Viwanja vya ndege nchini Tanzania
Jamii:Tanga