open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiikizu

**Kiikizu** (pamoja na lahaja ya **Kisizaki** au Kishashi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikizu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Sizaki imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikizu-Sizaki iko katika kundi la E40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiikizu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiikizu 
*lugha ya Kiikizu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ikz
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikizu na wa Kisizaki)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Marwa, Sebastiani Muraza. 1988. Mashujaa wa Tanzania. Mtemi Makongoro wa Ikizu: historia ya Mtemi Makongoro na kabila lake la Waikizu mwaka 1894 hadi 1958. Peramiho (Tanzania) & Ndanda (Tanzania): Benedictine Publications. Kurasa 67. [ISBN 9976-63-183-9]
*Johnston, Harry. 1920. The Ki-shashi (Ki-sasi) language (S. E. Victoria Nyanza). *Journal of the African Society*, 19, uk.210-213.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kizu

**Vizu** ni ndege mbuai wa jenasi *Melierax*, jenasi pekee ya nusufamilia Melieraxinae katika familia Accipitridae. Mgongo na mabawa yao ina rangi ya kijivu na tumbo lao ni mweupe na milia kijivu. Spishi zote zinatokea Afrika kusini kwa jangwa la Sahara. Zinapenda mahali pakavu kwenye miti. Hujenga tago lao kwa vijiti juu ya mti na hutaga mayai mawili au matatu, pengine yai moja. Wakati wa majira ya kuzaa huimba kwa milio ya mluzi. Hukamata wanyama na ndege wadogo na wadudu wakubwa.

## Spishi 
* *Melierax canorus*, Kizu Kusi (Pale Chanting Goshawk)
** *Melierax c. argentior*, Kizu Kusi-Magharibi (Southwest African Chanting Goshawk)
** *Melierax c. canorus*, Kizu wa Afrika Kusini (South African Chanting Goshawk)
* *Melierax gabar* au *Micronisus gabar*, Kizu Miguu-myekundu (Gabar Goshawk)
** *Melierax g. aequatorius*, Kizu Miguu-myekundu ya Kati (Central Gabar Goshawk)
** *Melierax g. gabar*, Kizu Miguu-myekundu Kisu (Southern Gabar Goshawk)
** *Melierax g. niger*, Kizu Miguu-myekundu Kaskazi (Northern Gabar Goshawk)
* *Melierax metabates*, Kizu Domo-jekundu (Dark Chanting Goshawk)
** *Melierax m. mechowi*, Kizu Domo-jekundu Kusi (Southern Dark Chanting Goshawk)
** *Melierax m. metabates*, Kizu Domo-jekundu Kaskazi (Northern Dark Chanting Goshawk)
** *Melierax m. theresae*, Kizu wa Maroko (Moroccan Chanting Goshawk)
* *Melierax poliopterus* Kizu Domo-njano (Eastern Chanting Goshawk)

## Picha 

Image:Pale Chanting Goshawk .jpg|Kizu kusi
File:Micronisus gabar -near Kilimanjaro, Kambi ya Tembo, Tanzania-8 (5).jpg|Kizu miguu-myekundu
File:Melierax canorus argentior, Namibia.jpg|Kizu domo-jekundu

Jamii:Vipanga na jamaa
Waikoma

**Waikoma** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. 

Lugha yao ni Kiikoma.

Familia za Waikoma zimegawanyika katika milango minane (Bhehita 8).

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Kiikoma

**Kiikoma** (pamoja na lahaja za **Kinata** na **Kiisenye**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikoma. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Nata-Isenye imehesabiwa kuwa watu 36,000, yaani Waikoma 15,000, Wanata 11,500 na Waisenye 9,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikoma-Nata-Isenye iko katika kundi la E40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiikoma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiikoma 
*lugha ya Kiikoma katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ntk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikoma)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Mekacha, Rugatiri D. K. 1993. The sociolinguistic impact of Kiswahili on ethnic community languages in Tanzania: a case study of Ekinata. (Bayreuth African studies series.) Bayreuth University. Kurasa 237. [ISBN 3-927510-25-4]

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wanyisanzu

**Wanyisanzu** (**Anyihanzu**) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Singida, Wilaya ya Iramba, Tarafa ya Kirumi. 

Lugha yao ni Kinyisanzu, mojawapo kati ya lugha za Kibantu.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Iramba
1419

Makala hii inahusu mwaka **1419 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio 
## Waliozaliwa 
*19 Julai - Go-Hanazono, mfalme mkuu wa Japani (1428-1464)

## Waliofariki 
*5 Aprili - Vincent Ferrer

Jamii:Karne ya 15
Waikizu

**Waikizu** ni watu wa kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kiikizu: lugha hiyo inafanana sana na lugha ya Wazanaki na Wakurya na asili ya lugha hizi tatu ni moja, ila kuna tofauti ndogo za lahaja. 

Kabila hilo linapatikana hasa katika wilaya ya Bunda, eneo maarufu linaloitwa Ikizu.

Watu wa jamii hiyo hujihusisha na shughuli za kilimo na ufugaji ingawa pia uwindaji ulikuwa ukifanyika enzi za kale katika mbuga za wanyama. Zao kuu la biashara ni pamba na zao la chakula ni mahindi pamoja na mihogo (ugali wa udaga). 

Waikizu ni watu jasiri sana na watu ambao wanajali sana mila zao na kulinda utamaduni wao dhidi ya mabadiliko mbalimbali yanayotokea katika mazingira. Moja ya sifa nyingine za Waikizu ni uvumilivu.

Kuna watu maarufu kama waziri mkuu wa zamani wa Tanzania, ndugu Joseph Sinde Warioba.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Kijita

la Agano Jipya kwa Kijita.]]
**Kijita** (pia huitwa **Echijita**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wajita. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kijita ilihesabiwa kuwa watu 205,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kijita kiko katika kundi la E20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijita kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijita 
*lugha ya Kijita katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/jit
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kijita)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Downing, Laura Jo. 1990. Problems in Jita tonology. PhD thesis. University of Illinois at Urbana-Champaign. Pp xiv, 526.
*Downing, Laura Jo. 1996. The tonal phonology of Jita. (Lincom studies in African linguistics, no 5.) München: Lincom Europa. Pp 245. [ISBN 3-89586-032-8]

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakabwa

**Wakabwa** (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.

Idadi yao ni takribani watu 6000.

Wanapatikana katika vijiji vya Bukabwa, Mmazami (hapa wamechanganyika na Wazanaki, au 'Abhazanake', au 'Abhashanake'), Kamugendi (hapa wamechanganyika na Wazanaki na Wairege), na Kirumi (hapa wamechanganyika na Wakiroba au 'Abhakerobha'). 

Kama ilivyo kwa wakazi wengi wa Mkoa wa Mara, Wakabwa ni jamii au ukoo wa kabila kubwa la Wakurya. Mila na desturi zao zinaelekeana na koo nyingine za Kikurya. Lugha yao haina tofauti na makabila yanayojiita makabila ya Kikurya ijapokuwa ni koo tu. Matamshi yao yanaelekeana na Wasweta ambao hupatikana kwa wingi wilaya ya Tarime kando ya ziwa Victoria, jirani na Wasimbiti (Abhasimbete).

Kuna koo kubwa za Warimba, Washora na Waruhu.

Shughuli zao kubwa ni ukulima wa uwele, mtama, mhogo na ufugaji wa wanyama mbalimbali kama ng'ombe, mbuzi na kondoo.

Ni watu wanaomini sana kuhusu uchawi, ndiyo maana hata vijiji vyao vimeshindwa kufanya maendeleo ya haraka kwa kuhofia kulogwa. 

Wengi wao wanapatikana katika kijiji cha magana na kirumi. Wanatahiri wanaume na kukeketa wasichana, ingawa mila hii ya kukeketa wasichana inaelekea kwisha. 

Kuna milima kama Kimange, Magana, Misisya na Kweswa na kuna mito kama Nyamirama.

## Watu maarufu katika jamii ya Wakabwa
Miongoni mwa watu maarufu katika jamii ya Wakabwa ni yule aliyekuwa "Chifu/Mwanangwa" wao, Matambalya wa Wandibha. Kutokana na uchache wao, 'Mwanangwa' ndiye aliyekuwa kama 'Chifu' wa Wakabwa, na aliripoti kwa Chifu wa Wazanaki. 

Jina la mama mzazi wa Matambalya ni Nyesa. Ndugu zake walikuwa Makongoro (kaka zake), na Nyakubhoga (dada yake). Hata hivyo Matambalya wa Wandibha alifariki dunia bila kufikia umri mpevu. 

Mtawala huyo, yaani Matambalya wa Wandibha, ndiye babu wa kibiolojia (kwa upande wa baba) wa msomi maarufu kutoka Mkoa wa Mara, Prof. Francis Shasha (hutamkwa pia Chacha) Matambalya, aliyepata kufundisha Chuo kikuu cha Dar es Salaam, Chuo Kikuu cha Bonn (Ujerumani), Chuo Kikuu cha Leipzig (pia Ujerumani), n.k. 

Pia mchezaji maarufu wa timu za Taifa (Tanzania) za netiboli na Basketball kwa wanawake, na pia timu za jeshi Stars katika michezo hiyo, Bhoke Matambalya ni mjukuu wa "Chifu/Mwanangwa" Matambalya wa Wandibha.

Kadhalika, babu wa Prof. Sarungi, msomi na daktari maarufu wa mifupa ni Mkabwa, aliyehamia Wilaya ya Rorya, Mara Kaskazini.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Kikaguru

**Kikaguru** (pia huitwa *Chikagulu*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakaguru. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikaguru imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaguru iko katika kundi la G10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaguru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaguru 
*lugha ya Kikaguru katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kki
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Beidelman, Thomas O[wen]. 1961. Hyena and rabbit: a Kaguru representation of matrilineal relations. Africa, 31 (1), pp 61–74.
*Last, Joseph T. 1886. Grammar of the Kagúru language, eastern equatorial Africa. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Pp 147.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakahe

**Wakahe** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kilimanjaro, karibu na mji wa Moshi. 

Lugha yao ni Kikahe. Kikahe ni lugha ya Kichaga ya huko Old Moshi.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro
Wakami

**Wakami** ni kabila la watu wa Tanzania, jamii ya Wakaguru, wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, kwenye wilaya za Kilosa, Mvomero na Morogoro Vijijini. 

Lugha yao ni Kikami.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Kikami (Tanzania)

**Kikami** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakami. Isichanganywe na lugha ya Kikami nchini Nigeria. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikami imehesabiwa kuwa watu 16,400. Kufuatana na uainishaji wa [[lugha] za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikami iko katika kundi la G30.

## Viungo vya nje
* lugha ya Kikami kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikami 
*lugha ya Kikami katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kcu
* http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
* http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikami)

## Marejeo
* Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Uk ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Seidel, Agosti. 1896. Beiträge zur Kenntnis des Ki-Kami in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 2, uk 3–32.
*Velten, Carl. 1900. Kikami, die Sprache der Wakami in Deutsch-Ostafrika. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 3 (III. Abt.), uk 1–56.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakara

**Wakara** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mwanza, wilaya ya Ukerewe, hususan katika kisiwa cha Ukara. 

Kutokana na uhaba wa ardhi uliosababishwa na ongezeko la kasi la idadi ya watu, Wakara wengine wamelazimika kuhama kisiwa hicho. Kwa sasa wanapatikana kwa wingi katika kisiwa cha Ukerewe na wilaya ya Sengerema mkoani Mwanza, na Chato Mkoa wa Geita

Hadi kufikia mwaka 1987 idadi ya Wakara walikuwa kwa makadirio ya jumla ya 86,000.

## Lugha
Lugha yao ni Kikara. Lugha hiyo inafanana sana na Kijita na Kikwaya, lugha ambazo huzungumzwa na Wajita na Wakwaya; makabila ambayo hupatikana katika mkoa wa Mara. Haya makabila yana mila ambazo vilevile zinafanana sana.
Hata majina yao hufanana. 

Hata hivyo ipo tofauti ndogondogo sana katika matamshi ya lugha hizo. Kwa mfano, badala ya maneno yenye "g" kutamkwa na Wakara, wao hutamka "k" tofauti na wenzao Wajita na Wakwaya. Pia kuna maneno yenye herufi "j". Wakati Wajita na Wakwaya hutamka maneno yenye "j" kama yalivyo, Wakara hutamka maneno hayo kama "ch".

Mifano halisi ni kama ifuatavyo:

*Wajita                        Wakara
*Chigende (twende)             Chikende
*Jaji (babu)                   Chachi
*Magesa (Jina la mtu)          Makesa

## Historia
Inasemekana kuwa asili ya Wakara ni kutoka Sudan Kusini. Inaaminika Wakara walikimbia vita vya biashara ya watumwa, wakipitia Uganda na hatimaye kujikuta katika kisiwa cha Ukara ambapo waliamua kuweka maskani. Kundi hili hupatikana zaidi katika sehemu ya magharibi ya kisiwa hiki. Hata hivyo kuna jamii ya watu wachache ambao walitokea sehemu ya mashariki, katika mkoa wa Mara.

## Kazi
Kwa asili Wakara wanajulikana kwa kuwa watu wenye bidii ya kazi, wavumilivu, waaminifu na wakweli, wenye msimamo katika masuala ya msingi, wakarimu na wakaribishaji wa wageni. Kazi zao za asili ni pamoja na kilimo, ufugaji na uvuvi.

Mtu hawezi kuongelea maendeleo ya wilaya ya Ukerewe na mkoa wa Mwanza kwa ujumla bila kuwataja Wakara. Kutokana na tabia yao ya kufanya kazi kwa bidii wamejikuta wakiwa wachangiaji wakubwa wa maendeleo ya kiuchumi kwa maeneo haya kutokana na kushiriki kwao kuzalisha mazao mbalimbali ya chakula na biashara ambayo husafirishwa na kuuzwa katika sehemu kubwa ya mkoa wa Mwanza na maeneo mengine jirani. Kwa miaka mingi jamii hii imekuwa wazalishaji wakubwa wa mazao ya mihogo, viazi vitamu na mpunga, na samaki.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mwanza
Kikara (Tanzania)

**Kikara** (pia **Kiregi**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakara, wakazi wa kisiwa kimojawapo cha Ziwa Viktoria.

Mwaka 1987 idadi ya wasemaji wa Kikara ilihesabiwa kuwa watu 86,000.

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikara iko katika kundi la E20. Inafanana na Kijita (81%) na Kikwaya (80%).

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikara kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikara 
*lugha ya Kikara katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/reg
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikara)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Schoenbrun, David Lee. 1997. The historical reconstruction of Great Lakes Bantu: etymologies and distributions. (Sprache und Geschichte in Afrika (SUGIA), Beiheft 9.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Pp 351. [ISBN 3-89645-095-6]
*Schweinitz, H. H. von. 1893. Wanyamwezi, Wassukuma, Wasiba und Wakara. Zeitschrift für Ethnologie, 25, pp 477–484.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Frantz Fanon

**Frantz Fanon** (20 Julai 1925 &ndash; 6 Desemba 1961) alikuwa mwandishi wa Kifaransa aliyezaliwa kwenye kisiwa cha Martinique. 

Maandishi yake yalilenga hasa kukosoa ukoloni.
Kikahe

**Kikahe** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakahe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikahe imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikahe iko katika kundi la E60.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikahe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikahe 
*lugha ya Kikahe katika Glottolog 
*http://www.ethnologue.com/language/hka
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikahe)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Möhlig, Wilhelm J. G.; Winter, Jürgen Christoph. 1982. Language and dialect atlas of Kilimanjaro. In: Recent German research on Africa: language and culture (Projects of the Deutsche Forschungsgemeinschaft)/Rapport sur la recherche africanistique allemande: langue et culture (Projets réalisés par la Deutsche Forschungsgemeinschaft), pp 62–68. Edited by Bernd Heine. Boppard: Harald Boldt for the Deutsche Forschungsgemeinschaft.
*Mreta, Abel Y. 1990. The problem of Bantu linguistic affiliation: the case of Chasu, Kigweno, Kikahe and Kirombo. MA thesis. University of Dar es Salaam.
* Kahigi , Kulikoyela K. (2008). Kikahe: Msamiati wa Kikahe-Kiswahili-Kiingereza na Kiingereza-Kikahe-Kiswahili (Kahe-Swahili-English and English-Kahe-Swahili Lexicon). Languages of Tanzania Project. ISBN 9987691153.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakerewe

**Wakerewe** ("abhakerebhe") ni kabila la watu wa kaskazini mwa Tanzania wanaoishi kwenye kisiwa cha Ukerewe katika Ziwa Viktoria. Lugha yao ni Kikerewe.

Kabila hili linaundwa na koo mbalimbali wakiwemo Abhanange, Abhasilanga, Abhakanda, Abhabhogo, Abhananila n.k. 

Inaaminika kuwa kabila la Wakerewe lilitokea maeneo ya Bukoba, kisiwani Kerebe na walikuwa koo mbalimbali, hasa wakiongozwa na ukoo wa Abhasilanga ambao ndio wengi katika kabila hili. Mpaka leo kuna mawasiliano ya mbali kilahaja kati ya Wakerewe na kabila la Wahaya.

Kabila la Wakerewe lilikuwa likitawaliwa na kiongozi wao aliyeitwa Omukama, chini yake akifuatiwa na Omukungu ambaye alikuwa anatawala eneo dogo katika utawala wa Omukama, na wengine wakifuatia chini kama vile Katikilo n.k.

Mtawala wa Ukerewe alikuwa akimiliki kuanzia Ukerewe mpaka maeneo ya Mwibara ya Kisorya pia mpaka Irugwa Kisiwani.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mwanza
Jamii:Wilaya ya Ukerewe
Wakisi

**Wakisi** ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa, ukanda wa Ziwa Nyasa

Lugha yao ni Kikisi.

Jamii hiyo hujihusisha na shughuli mbalimbali zikiwemo za uvuvi, ufinyanzi, kilimo cha muhogo. 

Pia ni wachezaji wazuri wa ngoma ya Mganda, Kihoda na Ligambusi. 

## Historia
Kwa mujibu wa mapokeo mbalimbali kabila la Wakisi wa nchini Tanzania ni asili moja na kabila la Wakisii wa nchini Kenya. 

Wabantu wa kabila la Wakisi wanaonekana kuwa wa asili moja na Wabantu wa kabila la Wangoni kutokana na wote kuishi pamoja katika maeneo ya misitu ya Kongo kabla ya kutengana katika karne ya 8 BK ambapo Wangoni walipoelekea pande za kusini zaidi mwa bara la Afrika na kurejea tena katika makazi yao ya sasa kutokana na vita ya wenyewe kwa wenyewe.

Hivyo basi, makabila hayo mawili ya Wakisi na Wakisii asili yao ni moja ambapo katika lugha ya Kibantu waliitwa **“Abhaghusuhi”**. Watu hao waliitwa jina hilo kutokana na mbari ya mama yao aliyeitwa **“Mughusuhi”** kwa maana ya **“Mkushi”** kutoka nchini Ethiopia.

Huyo Mughusuhi alikuwa ni mke wa mfalme Sheba XXVIII ambaye alitawala upande wote wa kusini mwa bara la Afrika hadi kufikia miaka ya 829 BK aliporithiwa na mfalme Sheba XXIX ambaye pia alioa mwanamke Mkushi kutoka nchini Ethiopia na kuitwa **“Mughusuhi”** kwa lugha ya Kibantu.

Hivyo basi, kimsingi watu wa makabila hayO mbari yao ni Wabantu wa Kisheba ambao badala yake waliitwa kwa jina la mbari ya mama yao aliyeitwa **“Mughusuhi”** yaani **“Mkushi”**.

Mwaka wa 730 BK, Wakisii/Wakisi hao walikuwa miongoni mwa watu walioungana na vijana wa Kisuba waliosindikiza mgao wa urithi wa mali mtoto pekee wa kiume aliyeitwa **“Umutusi”** yaani aliyeachishwa ziwa iliyokuwa imekabidhiwa kwa mke wa mfalme Sheba XXIX aliyekuwa amefariki dunia kutokana na athari za vita ya Waarabu waliokuwa wamevamia na kutekA falme nyingi za kaskazini mwa bara la Afrika.

Wakisii/Wakisi hao walipata bahati ya kuteuliwa kuwa miongoni mwa wasindikizaji wa urithi huo wa mtoto **“Umutusi”** kwa kuwa mama ya hao Wakisii/Wakisi alikuwa wa kabila moja na mama yake huyo mtoto **“Umutusi”** ambaye mama yake aliitwa **“Mughusuhi”** yaani **“Mkushi”** aliyekuwa mke mdogo wa mfalme Sheba XXIX.

Katika karne ya 8 BK mwishoni, Wakisii/Wakisi haO ni miongoni mwa Wabantu wa mbari ya Wasuba ikiwa ni pamoja na watu wa koo za Abangoni, Ngoni, Isuru/Zulu, Sosa/Xhosa, Swazi, Ndebele na Chewa walioondoka katika misitu ya Kongo na kutawanyika katika mielekeo tofauti ambapo wengine wao walielekea pande za kusini zaidi mwa bara la Afrika, nyanda za juu kusini na wengine wakarejea makazi yao ya awali katika maeneo ya Nyancha/Nyansha (Viktoria Nyanza) ambako wanaishi hadi leo hii.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Njombe
Wakonongo

**Wakonongo** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Wilaya ya Mpanda, Mkoa wa Katavi. Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 51,000 .

Lugha yao ni Kikonongo.

Miaka ya 1880, pamoja na Wagongwe, waliwashambulia Wapimbwe baada ya kifo cha Mtemi Kasogera wa Wapimbwe.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Mpanda
George Santayana

**George Santayana** (16 Desemba 1863 – 26 Septemba 1952) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi. Akiwa raia wa Hispania alilelewa na kusoma Marekani, kwa hiyo aliandika kwa lugha ya Kiingereza tu na kuangaliwa kama mwandishi Mmarekani. Anajulikana hasa kwa usemi wake "Wasiojifunza kutoka historia watairudia" (kwa Kiingereza: "Those who cannot learn from history are doomed to repeat it").

Jamii:Waliozaliwa 1863
Jamii:Waliofariki 1952
Jamii:Wanafalsafa wa Marekani
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Watu wa Hispania
Billy Hughes

thumb|Billy Hughes

William Morris "Billy" Hughes CH PC KC (25 Septemba 1862 – 28 Oktoba 1952) alikuwa mwanasiasa wa Australia. Alikuwa mbunge wa muda mrefu kabisa katika historia ya Australia, na pia alikuwa Waziri Mkuu kuanzia mwaka wa 1915 hadi 1923.
Paul Éluard

**Paul Éluard** (14 Desemba 1895 – 18 Novemba 1952) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa **Eugène Grindel**. Aliandika hasa mashairi, na katika maandishi yake ya kisiasa alimsifu Stalin.

Jamii:Waliozaliwa 1895
Jamii:Waliofariki 1952
Jamii:Waandishi wa Ufaransa
Peter Tosh

**Peter Tosh** (19 Oktoba 1944 &ndash; 11 Septemba 1987) huyu alikuwa ni mwanamuziki Mjamaika wa mtindo wa rege, alikuwa na kipaji mahiri cha kutunga mashairi ya muziki, pia alikuwa ni mpigaji mahiri wa gitaa.

Peter alizaliwa tarehe 19 Oktoba 1944, akiwa ni mtoto pekee wa mama Alvera Coke, baba yake aliitwa James Mclntosh ambaye alikuwa ni mhubiri wa kanisa la Savanna-la-mar. Peter ni jina ambalo alibadilisha lakini jina lake halisi ni Winston Hubert Mclntosh. Katika maisha yake hakubahatika kulelewa na baba na mama yake, alilelewa na shangazi yake sababu wazazi wake hawakuwa na muda wa kumlea, hivyo huwezi kuamini alijitunza mwenyewe kwa baadhi ya mambo bila kupata matunzo kutoka kwa baba yake ambaye alikuwa ni baba wa watoto wengi.

Peter alianza kupiga ala za muziki akiwa kijana wa umri mdogo, alijifunza kupiga kinanda kwa miezi sita pia alijifunza kupiga gitaa, ala hiyo ndiyo iliyo kuja kumpa umaarufu, mwaka 1956 baada ya kuondoka Savanna-la-mar Peter na shangazi yake walikwenda mji wa Denham katika jiji la Kingston, Peter alipofikia umri wa miaka kumi na tano shangazi yake alifariki, hivyo alikwenda kwa mjomba wake West Road huko Trench Town. Peter alikutana na Robert Nesta Marley (Bob Marley) na Neville O'Reilly Livingston (Bunny Wailer) na wakajiunda kuwa watatu wa kwanza wa Wailer halisi na wakajiita Wailin'Wailers, na walianza kuimba pamoja mwaka 1962 na alikuwa ni yeye tu kati yao aliyeweza kupiga ala, hivyo alifanya bidii ya kuwafundisha wenzake na alikuwa ni mmojawapo aliyemfundisha Bob kupiga gitaa. Peter alijitoa Wailers mwaka 1974 hii ni baada ya Chris Blackwell kukataa kutoa albamu yake ya kwanza yeye akiongoza safu ya uimbaji.

Peter Tosh aliuawa nyumbani kwake mwaka 1987.

## Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi ya Peter Tosh
* Peter Tosh kwenye tovuti ya AllMusic
* Video ya Peter Tosh akitumbuiza
Wakimbu

**Wakimbu** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mpakani mwa mikoa mitatu, yaani Mkoa wa Tabora, Mkoa wa Singida na Mkoa wa Mbeya, hasa kwenye Wilaya ya Sikonge, Wilaya ya Manyoni na Wilaya ya Chunya. Lugha yao ni Kikimbu.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Tanzania
Julian Huxley

**Sir Julian Sorell Huxley** (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha *Sir* cha Uingereza mwaka wa 1958.

Huxley alizaliwa ndani ya familia maarufu. Kwa mfano, kaka yake ni mwandishi Aldous Huxley, na kaka mwingine ni mwanabiolojia Andrew Huxley, mshindi wa Tuzo ya Nobel; baba yake ni mwandishi na mhariri Leonard Huxley. Tena, babu yake aliyemzaa mamake ni mwanabiolojia T. H. Huxley, aliyefanya kazi na kumsaidia Charles Darwin.

## Viungo vya nje 
* wasifu fupi 
* Mwongozo wa insha za Huxley 

### Insha 
* "Transhumanism"  katika: *New Bottles for New Wine*. London: Chatto & Windus, 1957.
* "The New Divination"  katika: *Essays of a Humanist*. London: Chatto & Windus, 1964.

## Marejeo 
* Clark, Ronald, W. 1968.  "The Huxleys". McGraw-Hill
* Huxley, J., 1957. "Transhumanism". Angalia kiungo cha insha hiyo huko juu.
* Huxley, J., 1970. *Memories*. George Allen & Unwin, London.
* Kevles, D. J., 1985. *In The Name Of Eugenics*. University of California Press.

Jamii:Waliozaliwa 1887
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:UNESCO
Wakutu

**Wakutu** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, Wilaya ya Morogoro Vijijini, vijiji vya Ukutu, Kiburumo, Magogoni, Kiganira, Kibiro, Bwila, Kidunda na vinginevyo.

Wakutu hawatofautiani sana na Waluguru na Wazaramo, na kama wao ukoo unafuata upande wa mama, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.

Pia lugha yao, ambayo ni Kikutu, haina tofauti kubwa na Kiluguru na Kizaramo.

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 45,000.

Koo maarufu za Kikutu ni Ndago (ni miongoni mwa familia kubwa katika kabila la Kikutu: Mussa Ndago alikuwa na watoto 25, Omary Ndago 20 na Ramadhani Ndago watoto 15; jumla ina wajukuu 130) lakini pia Makinda na Mkuyu.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Morogoro Vijijini
Wakwaya

**Wakwaya** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kwa wingi katika wilaya za Musoma mjini na Musoma vijijini, katika Mkoa wa Mara, pwani kabisa mwa Ziwa Viktoria. Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 102,000 hivi.

Lugha yao ni Kikwaya, mojawapo ya lugha za Kibantu katika jamii ya lugha za Kiniger-Kongo. Inaendana hasa na Kijita, Kiruri, Kiregi, Kikabwa, Kisimbiti, Kikara, Kikerewe, Kizinza, Kihangaza pamoja na Kiha, hivyo watu wa lugha hizo huelewana.  

Eneo wanaloishi huitwa Bukwaya; linapatikana katika mwelekeo wa 1°30' hadi 1°40'S na 33°40 hadi 33°50'E, likijumuisha kata mbalimbali kama vile Etaro, Nyegina, Nyakatende, Ifulifu, Mkirira, Buhare pamoja na Bisumwa. Pia Wakwaya na Wakiroba ndio makabila halisi la Musoma mjini. Hata jina lenyewe la Musoma limetokana na neno la Kikwaya *Omusoma* ambalo linamaanisha eneo la nchi kavu lililoingia majini. Kutokana na Wazungu kushindwa kutamka neno hilo wakati wa ukoloni waliita Musoma ambalo linatumika hadi leo. 

Asili ya jina la Wakwaya limetokana na aina ya ndege aitwaye tai au mwewe ambaye kwa Kikwaya huitwa *mukwaya*; ndege huyu inasadikika alimsaidia mtoto wakati alipokuwa na njaa ambapo alimdondoshea chakula na kumuokoa maisha yake.  
	
Wakwaya wametokana na Wakwiregi ambalo pia ni kabila la mkoani Mara. Kabila hili haliongelewi sana kutokana na kuwa na idadi ndogo ya watu, pia kumezwa na kabila la Wajita ambalo kwa kiasi fulani huendana nao sana kwani watu wa jamii hizo mbili hawawezi kusengenyana. Pia kabila hili huendana kwa karibu na Waruri ambao hupatikana jirani sana na eneo la Bukwaya. Tena kabila hili huendana na Wakerewe na hata mila na desturi za jamii hizo huendana sana.

Shughuli za kiuchumi za jamii hii ya Kikwaya ni ufugaji, uvuvi pamoja na kilimo. Ingawa idadi ndogo ya watu hujipatia kipato kutokana na uchimbaji mdogomdogo wa madini aina ya dhahabu ambayo hupatikana katika kijiji cha Kigera Etuma katika machimbo ya Ekungu.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Wakwere

**Wakwere** (pia wanaitwa Wanghwele) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Wilaya ya Bagamoyo, Mkoa wa Pwani. Wanakadiriwa kuwa zaidi ya laki moja.

Lugha yao ni Kikwere.

Wakwere hawana chifu kama makabila mengine ila wana msemi ambaye ndiye kiongozi mkubwa kwenye jamii yao. Wakwere wengi ni watawala yaani viongozi. Mfano ni Kikwete na Kidanga.

Kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wazaramo, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. 

Mila zao ni unyago kwa wanawake na jando kwa vijana wanaume waliobalehe. Hizo sherehe zinakuwa kubwa na za kupendeza.

Chakula cha asili cha Wakwere ni bambiko.

Baadhi ya sifa zao ni kuwa watu wastaarabu, wanakirimu sana wageni; Wakwere huona fahari pale ambapo nyumba yao imejaa wageni. 

Historia inaonesha Wakwere walisafiri pamoja na Wazaramo na Wakutu kutoka nchi za mbali: makabila hayo matatu kwa kiasi kikubwa hawatofautiani mpaka lugha, siyo tu mila na desturi. Makabila hayo matatu hata baadhi ya majina wanachangia na yana asili kabisa kama Pazi, Shomvi n.k. Baadhi ya misamiati wanayotofautiana haitokani na msingi wa lugha bali inatokana na kuachana kimazingira baada ya kufika maeneo ya pwani. Wakutu wapo karibu zaidi na vijiji vya pwani vya Wazaramo hata kimaeneo. 

Makabila hayo ni wacheshi na hupenda utani sana, pia ni watu wa majigambo na kujidai bila kiburi. 

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo
Walambya

**Walambya** ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Ileje na Wilaya ya Momba. Pia wako Malawi na Zambia. Lugha yao ni Kilambya.

Inasadikika kabla hawajafika Ileje walitokea Milima ya Kipengere (pia: milima ya Livingstone au milima ya Ukinga).

Koo za Walambya ni kama: 
Fumbo, Haonga, Mbembela, Mondya, Mshiko, Msongole, Mtambo, Muyila, Mwampashi, Mwasenga, Mwashifungwe, Mwashitete, Mwazembe, Mwenitumba, Nyondo, Senka,Siame, Sichalwe, Sichinga, Sikwese, Silwamba, Simbeye, Simkonda, Sinkala, Sinkolongo, Siwale, n.k.

Walambya wanaongozwa kifalme yaani na chifu, ambapo kiongozi wao mkubwa wa kabila huitwa Mwene, maana halisi ni mfalme. Mwene wao wa awali kabisa aliyeunganisha Bulambya na maeneo mengine ya Ileje alijulikana kwa jina la Mwenitumba ambaye alikuwa mkulima maarufu wa tumbaku (kwa Kilambya inaitwa itumba) na ndiyo chimbuko halisi la jina la makao makuu ya wilaya ya Ileje ambayo huitwa Itumba. Pia katika kata ya Itumba kuna mto unaoitwa Mto Itumba kunatokana na jina hilo la tumbaku. Hii pia ni kwa sababu huyo mtawala alikuwa analima tumbaku pembezoni mwa mto huo, hivyo wakaupa jina mto huo kwani tumbaku ilistawi sana pembezoni mwa mto huo. Kwa hiyo kiongozi huyo akapewa jina la Mwenitumba yaani mfalme wa tumbaku. Na toka zama hizo hilo jina likafanyika kuwa jina la cheo cha Chifu mkuu, pia alikuwa na jina la ukoo lililo julikana kama Sinkolongo, ambaye baadaye alimzaa Senka (Simbagaya). Japokuwa Senka si maarufu sana kwenye tawala za Walambya kwa sababu zifuatazo:

1. Senka Sinkolongo alivyokuwa madarakani kama chief inasadikika alipigana na mkoloni (Mjerumani). Hii ilipelekea kupinduliwa na mkoloni akishirikiana na baadhi ya makarani waliokuwa wakifanya kazi kwenye himaya ya Mwenitumba maarufu kama mwene wa Itumba. Baada ya mapinduzi hakukuwa na mtu wakuongoza uchifu wa Mwenitumba. Hivyo ililazimika aongoze kwa muda ndugu yake na Senka Sinkolongo ambaye alimuoa binti yake Senka, ndugu huyo alijulikana kwa jina la Mwampashi.

2. Baada ya mapinduzi ukoo wa Senka Sinkolongo ( Mwenitumba) wengi wao waliuawa na vibaraka wa mkoloni, na wachache walitawanyika kuelekea Chitipa (Malawi), Momba na Mbozi. Wachache walibaki Ileje ambao kwa leo wanapatikana Itumba Buswesi, Yuri, Mlale, Yenzebwe, Ishinga n.k. ukizungukia maeneo hayo utawakuta.

Bila kusahau Walambya ni mahiri kwenye vita vya jadi, kwa maana inasadikika walipigana na Mngoni vita na Mngoni akashindwa na Mlambya akashinda. Hii ni baada ya Mngoni kutoka Afrika Kusini akipita njia ya Malawi na kujikuta kaingia Bulambya (Ileje) na kwa sababu Walambya ni wakarimu wakamkaribisha wakampa hifadhi ng'ambo ya mto Itumba katika kijiji kilichopo katikati ya Yenzebwe na Lufingo kiitwacho Namangoni. Baadaye Wangoni wakaingiwa na tamaa wakataka kumpindua senior chief
Mwenitumba, ndipo vilipigwa vita na Mngoni akasalimu amri baada ya kupokea kichapo toka kwa Mwenitumba (sinkolongo).

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ileje
Waluguru

**Waluguru** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Morogoro na Pwani, hasa kwenye Milima ya Uluguru (Wilaya ya Mvomero) na katika wilaya ya Morogoro vijijini ukianzia Matombo kuelekea Dutumi hadi Bwakila Juu. 

Lugha yao ni Kiluguru.

Kuna makundi makubwa mawili ya Waluguru. Makundi hayo ni Waluguru wanaoishi milimani na wale wanaoishi mabondeni. 

Waluguru wa milimani wanapatikana katika maeneo ya Mgeta, Kolero, baadhi ya maeneo ya Matombo na Kiroka, na pembezoni mwa Milima ya Uluguru hasa ile ya Tao la Mashakiri. 

Upande wa dini, kwa kawaida wale wanaoishi mabondeni ni Waislamu na wale wa milimani ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki. Siku hizi  hata mabondeni kuna Wakristo wengi na milimani pia kuna mchanganyiko.

Waluguru wa milimani ni wahanga wa masimulizi ya "mumiani" kiasi kwamba mpaka sasa huweza kuwahusisha wageni na hao "mumiani".  

Kama Wasambaa, Wazaramo, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike (kwa Kiingereza matrilinear) yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. Hata hivyo, mtoto wa Kiluguru huitwa jina la ukoo wa baba yake, ambao ndio ukoo wa bibi mzaa baba. Yaani: Waluguru wana 'mtala' na ukoo. Mtala ni jina la ukoo wa baba ambalo ndilo analoitwa mtoto. Kwa mfano: mtoto akiitwa 'Kobero' jina hili ni mtala, si jina la ukoo wake, kwani 'Kobero' ni jina analopewa mtoto ambaye baba yake ni 'Mmadze'. Hali kadhalika, mtoto akiitwa 'Mkude' jina hili ni mtala wa ukoo wa 'Wamwenda', lakini si jina la ukoo wa mtoto. Hivyo basi, kwa Waluguru baba hutoa jina na mama hutoa ukoo: jina ni la ukoo wa baba, na ukoo ni wa mama!   
 
Waluguru wanapenda kuishi pamoja na kushirikiana. Pia hupenda kunywa pombe na kushiriki kwenye sherehe za kimila.  

Utamaduni na mila zao hufahamika sana katika suala la kucheza ngoma za asili kati ya Oktoba na Januari, hasa wale wanaoishi katika vijiji vya Longwe, Tegekelo, Mgeta, Kumba, Singisa, Bwakira, Kolero, Nyamighadu na vinginevyo vingi. 

Masuala ya jando na unyago yalikuwa ya kawaida sana kabla ya miaka ya 1990. Hata hivyo, maingiliano ya kijamii na kupanuka kwa elimu kumefanya shughuli hizo zisipewe kipaumbele tena. 

Mpaka hivi karibuni jamii hii ilikuwa haitilii maanani sana suala la elimu na ndiyo maana idadi kubwa ya Waluguru hawana elimu ya kutosha.    

Vyakula vya asili ni magimbi, matuwi na mahimbi pamoja na mihogo, mwidu na hombo.

Waluguru ni maarufu kwa kilimo cha magimbi na wana aina kadhaa za magimbi. Aina mojawapo ni ile ya 'mahimbi' ambayo huchukua muda mrefu kuiva. Iwapo aina hii ya mahimbi italiwa mapema kabla ya kuiva kabisa, mlaji atawashwa midomo na ulimi. Hivyo basi, mpishi hupaswa kuwa mvumilivu kwa masaa kadhaa kabla ya kuepua chungu cha mahimbi na kuyala.

Jamii:Mkoa wa Morogoro
Wamakonde

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Makonde
thumb|upright
**Wamakonde** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara. Pia wako Msumbiji. 

Lugha yao ni Kimakonde.

## Tazama pia
*Makonde (maana)

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Msumbiji
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Wamakua

**Wamakua** (jina lao pia huandikwa *Wamakhuwa*) ni kabila kubwa lenye milioni kadhaa za watu wanaoishi hasa nchini Msumbiji upande wa Kaskazini. Nchini Tanzania kuna Wamakua wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara, Wilaya ya Masasi na Wilaya ya Nanyumbu. 

Lugha zao ni aina mbalimbali za Kimakua. Lugha ya Kimakua inayozungumzwa nchini Tanzania ni Kimakhuwa-Meetto.

Jamii:Makabila ya Msumbiji
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Wamalila

**Wamalila** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Mbeya Vijijini, kata za Isuto, Ilembo, Iwiji, Masoko, Santilya, Mapinduzi, Iwindi, Iyunga, vijiji vya Maganjo, Isangati, Jojo, Izumbwe, Inoro, Iswago na kwingine pia.

Lugha yao ni Kimalila, mojawapo ya lugha za Kibantu, ambayo inafanana sana na Kisafwa na Kinyiha kwa sarufi na maneno, na kutofautiana kwa baadhi ya matamshi na lafudhi.

## Eneo la Umalila
Umalila iko kusini kutokea Mbalizi katika nyanda za juu kwenye mazingira ya Bonde la Umalila. Hata hivyo hali ya hewa ni ya baridi sana miezi ya sita hadi nane. 

Umalila ni bonde linalopakana na maeneo ya makabila kadhaa kama Wanyiha upande wa magharibi, Wasafwa upande wa kaskazini, Wandali upande wa kusini na Wanyakyusa upande wa mashariki.

Mito ya Songwe ya kusini na Songwe ya kaskazini ina chanzo katika Umalila.

Ardhi ina rutuba ya kutosha, hivo huzalisha nafaka za kutosha hasa mahindi, maharagwe, na vyakula vingine kama viazi mviringo na viazi vitamu, lakini mazao ya biashara ni kahawa na pareto.

## Maisha yao
Ni watu ambao wanaonekana kuwa nyuma miongoni mwa makabila ya mkoa wa Mbeya; hii ni kwa sababu ya uchache wao na pia kupenda kuishi sehemu ambazo hazijachangamka sana, na zenye idadi ndogo ya watu. 

Shughuli zao kubwa ni kilimo na ufugaji ambavyo si vya biashara bali ni kwa ajili ya kujikimu kimaisha. 

Kielimu kabila liko nyuma, ni wachache ambao wameweza kupata elimu za juu, hivyo ni wachache sana pia unaoweza kuwakuta katika ngazi za uongozi. 

Chakula kinachopendelewa na kabila hilo ni viazi mviringo (ndokani kwa Kimalila), ugali na makande; mboga maarufu ni mnavu (insungwe kwa Kimalila) na maharage (salwe kwa Kimalila).

## Koo za Wamalila
Wamalila kwa ujumla wanakadiriwa kufikia 120,000 wanaolizunguka bonde hili kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012. Kama ilivyo kawaida ya makabila yote, pia kabila hili lina koo kubwa zenye watu wengi: baadhi ni kama ukoo wa Mwampamba, ambao ndio machifu wa kabila hili na wanapatikana maeneo ya Santilya, Jojo, Ilembo, Isuto, Nsheha na maeneo mengi ya Umalila, halafu Mwahalende, wanaopatikana Ilembo, Masoko, Ikupula na Iyunga; pia koo za Mwasenga, Mwambwiga, Mzumbwe, Mwaluvanda, Mwasile, Mwashibanda, Mboya, Mwaigaga, Mwangwale, Mwampepu, Mwantowe, Mwazembe ambao umegawanyika kwenye koo kama Mbeye, Nambeye na Simbeye, Mwalyanzi, Mpunji, Mwalukalanje, Mboma, Mwanjoka, Hansuli na nyingine nyingi.
 
Ukoo mwingine ya Wamalila ni Haonga ambao wamegawa nyika katika koo kama Mwasenga, Lyala, Ntali, Shimunya na koo za Sikaonga, Shamaonga, Kyawonga n.k. na koo zilizopo Malawi, Zambia na Msumbiji. Ukoo huu ukienda kwa Wanyiha, Wanyamwanga, Walambya (Songwe) hudai ni ukoo mwenzao, lakini si hivyo tu: ukoo huu umejitanua sana sehemu zà Morogoro, Songwe, Tanga, Zambia na Malawi lakini kwao au asili yao ni kijiji cha Iwala-Itale-Umalila, hivyo watu hao ni Wamalila. Mmoja kati ya koo maarufu ni ule wa Mwashala ulioanzia Isangati Mapengo.

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Mbeya Vijijini
Wamambwe

**Wamambwe** ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Sumbawanga. Wako pia upande wa Zambia, huku asili ya kabila ni Zambia, hasa eneo karibu na mji wa Mbala. 

Lugha yao ni Kimambwe. Wamambwe na Warungu wanaongea lugha moja yenye lahaja mbili. Ukisikia wanaongea utafikiri Kifipa lakini maneno yao mengi wanapenda kuyachanganya na Kiingereza. 

Ni kabila ambalo kwa kuongea wanafanana na Walungu utofauti wao upo kwa mambo madogo madogo kama vile ngoma za asili, adabu, usafi, ukali na haraka ya kuongea. Asili ya Wamambwe ni upole wakati Mlungu hataki mchezo, ila Mmambwe akichukia anachukia kwelikweli.

Ni wakulima wa maharage, mahindi, ulezi, mhogo, viazi na mboga za majani. Vile kamaa jamii nyingine za Kibantu ni wafugaji na wawindaji wadogo. Wanapenda kula ugali kwa maharage na mlenda uitwao mpondesha, yaani mlenda mzito. 

Koo zao kwa upande wa wanaume mara nyingi huanzia na "Si": kwa mfano Sinyagwe,Sichinsambwe, Sichula, Siame, Sikonda, Simfukwe, Sichone, Simuyemba, Simpokolwe, Simte, Sikaumbwe, Simchile, Simpanzye, Sikalumba.

Kwa upande wa wanawake huanzia kwa "Na": kwa mfano Nanyangwe, Nachinsambwe, Nachula, Namfukwe, Nayame, Nakonda, Nachone, Namuyemba, Nampokolwe, Namte, Nakaumbwe, Nnampanzye, Nakalumba n.k. 

Kumbe Wafipa asili hawana majina hayo, ila wenyewe utasikia Nandi, Kapufi, Kipesha, Chula, Ngua, Nyami na mengineyo.

Ukoo mkubwa wa kichifu kwa upande wa Wamambwe ni akina Sichula kama vile Kutazungwa, Mfwambo, Mwamba, Sokoro n.k. wakati kwa Walungu ni akina Sikazwe na Sichilima kama vile Tafuna, Kapembwa, Zombe, Londe n.k. 

Halafu tabia yao, mtoto mdogo anapomwita mtu mkubwa kuonyesha heshima lazima amwite kwa wingi, yaani mtu mmoja anaitwa kama watu wengi; mfano baba kwa Kimambwe huitwa tata, lakini kiheshima ataitwa YATATA, mama huitwa mayo, kiheshima YAMAYO. 

Vile Wamambwe ni wafanyabiashara ya mazao ya mahindi na maharage. Ukiangalia kwa upande wa Wamabwe walioko Zambia wamepiga hatua kutokana na miundombinu waliyojengewa na taifa lao, ndio hata wale waliosoma sana wanapatikana ile nchi. Tatizo linalosumbua kwa upande wa Tanzania ni miundombinu mibovu kiasi kwamba jamii hii inaonekana kama haipo Tanzania, ndio maana watu wengi huona kama kabila geni nchini.Kwanza nashukru kwa makala hii nzuri,kipengele cha machifu Wawamambwe, machifu wa Kabila la wamambwe ni wakina Sichula na wakina Simfukwe mfano upande wa Zambia Chifu Nsokolo ni Sichula upande wa Zambia, wakati Chifu Kutazungwa ni Sichula Chifu Umambwe upande wa Tanzania,Mwamba ni Simfukwe Chifu upande wa Umambwe Zambia na Mulamba ni Simfukwe Chifu Upande wa Tanzania.Majina haya kichifu ni ya kiutawala mala nyingine yanabadilika kulingana na jina atakaloamua kulitumia mtawala mpya.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Wamanda

**Wamanda** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa. Pia wako katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Mbinga. Katika wilaya ya Ludewa Wamanda wanapatikana katika kata za Manda, Ruhuhu, Luilo, Iwela, Mkomang'ombe, Ludewa na Masasi. Katika mkoa wa Ruvuma wanapatikana zaidi kaskazini mwa wilaya ya Mbinga.

Wamanda kwa kiasi kikubwa wanaongea Kimanda, lugha yenye mchanganyiko wa Kingoni na Kinyasa kwa mawasiliano. 

Wamanda walio wengi ni Wakristo wa madhehebu ya kianglikana na Kikatoliki. Kuna idadi ndogo sana ya Wamanda wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika. Hata hivyo, pamoja na kufuata Ukristo, Wamanda wengi bado wana mazoea ya kuendelea kuienzi mizimu na mahoka.

Wakati wa ukoloni na mara baada ya uhuru Wamanda wengi walifanikiwa kusoma  na kuwa na elimu nzuri wakapata nafasi nzuri serikalini. Mfano wa Wamanda waliofanikiwa kufikia nafasi za juu nchini Tanzania ni pamoja na hayati Horace Kolimba, Crispin Mponda, na Valieth aliyekuwa mbunge wa kwanza wa wilaya ya Ludewa.

Kwa sasa kiwango cha elimu kwa Wamanda kipo chini sana kwa sababu mbalimbali, zikiwemo upungufu wa walimu katika shule za kata na hali ngumu ya uchumi inayosababisha wanafunzi wengi washindwe kumaliza japo kidato cha nne, au wakimaliza wanamaliza kwa madaraja ya chini sana, na hivyo kushindwa kuendelea, hata Wamanda wengi kwa sasa wakiondoka kwao, mara nyingi huwa wagumu mno kurudi kwao kwa kuwa kuna hali ngumu sana ya kiuchumi na ongezeko la maambukizi ya ugonjwa hatari wa ukimwi. 

Wilaya ya Ludewa, pamoja na kujaliwa kuwa na utajiri mkubwa wa makaa ya mawe na chuma, wananchi wake bado wana hali mbaya ya kiuchumi na kwa ujumla Wamanda wanategemea misaada ya ndugu zao wanaoishi katika maeneo ya mijini kwa kiwango kikubwa.

Shughuli kuu za uchumi wa Wamanda ni pamoja na uvuvi wa samaki na ukulima wa mazao madogomadogo.

Chakula kikuu cha Wamanda ni ugali wa muhogo na samaki.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Njombe
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Wamakwe

**Wamakwe** (pia huitwa *Wamaraba*) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara. Kwa wingi zaidi wako Msumbiji. Lugha yao ni Kimakwe.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Msumbiji
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Wamatumbi

**Wamatumbi** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya ya Kilwa. Lugha yao ni Kimatumbi.

Wengi wao wanapatikana Kaskazini mwa wilaya ya Kilwa, katika tarafa za Miteja na Kipatimu. Tarafa ya Kipatimu ina eneo kubwa zaidi linalokaliwa na jamii ya kabila la Wamatumbi, ambapo baadhi ya vijiji vyake ni Kipatimu, Namayuni, Chumo na Nandete. Katika tarafa ya Miteja, asili ya Kimatumbi inapatikana zaidi katika kata za Mingumbi na  Kinjumbi. Kata za Somanga, Tingi na Miteja ziko ukanda wa pwani ambapo lugha ya Kimatumbi haiongelewi sana. Maeneo hayo yana mwingiliano wa jamii nyingine za wageni wanaokuja kwa ajili ya shughuli za biashara na uvuvi.

Wamatumbi huishi kwa kutegemea kilimo. Ni wakarimu sana na wanaishi kwa kusaidiana na kutegemeana.

Miongoni mwao wapo Wakristo na Waislamu na dini hizo zimeenea kulingana na maeneo ambayo watawala wa zamani yaani wakoloni wamepita. Kwa mfano, kata ya Kipatimu kuna Wakristo wengi kuliko kata nyingine kwa vile wamisionari walijenga makanisa makubwa katika vijiji vya Kipatimu na Nandete. Katika eneo la Kipatimu pia walijenga shule na hospitali.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kilwa
Wamachinga

**Wamachinga** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya za Kilwa na Lindi. 

Lugha yao ni Kimachinga.

Inasadikiwa asili ya kabila hili ni kandokando ya ziwa Mkoe, hasa mto Mbwemkuru unapoingia baharini.

## Wamachinga katika biashara
[thumb|[Wachuuzi aina ya Wamachinga huko Huaraz.]]
Kwa kipindi cha karne ya 20 na 21 wamekuwa maarufu katika miji mbalimbali kwa kuuza bidhaa, hasa nguo za mitumba, wakiwa wamezishika mikononi wakisaka wateja. 

Hali hii imepelekea wafanyabiashara wa namna hiyo wote kuitwa Wamachinga ingawa baada ya muda mfupi mtindo huu wa biashara ulianza kuhusisha watu wa rika na makabila tofauti.

## Marejeo
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Lindi
Wamagoma

**Wamagoma** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Makete hasa maeneo kama vile [Ubiluko, [Ipelele na Kidope: hayo ni baadhi ya maeneo ambako Wamagoma wanapatikana kwa wingi.

Lugha yao ni Kimagoma.

Kabila hilo lina koo chache sana, kwa mfano koo zifuatazo zinapatikana katika kabila hilo: Fungo, Mbilinyi, Tweve na Mbogela.

Wamagoma wanajulikana sana kwa ufanyaji kazi kwa bidii na kwa kujituma hasa kazi za mashambani, pia ni kabila ambalo ni waaminifu na wana bidii katika utendaji kazi.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Makete
Wambugwe

**Wambugwe** (au *Vambowe*) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Manyara na hata katika mkoa wa Arusha. Wanapatikana hasa kaskazini mwa wilaya ya Babati, Tarafa ya Mbugwe katika Bonde la Ufa la Afrika Mashariki.

Kabila la Wambugwe ni wa jamii ya Wabantu na inasemekana walitokana na Warangi. Lugha yao ni Kimbugwe na inafanana na Kirangi.

Mwaka 1999 walikadiriwa kuwa 24,000. Wengi wao ni wafugaji na wakulima.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Wilaya ya Babati