open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jimbo Katoliki la Kayanga

**Jimbo Katoliki la Kayanga** (kwa Kilatini "Dioecesis Kayangana") ni mojawapo kati ya majimbo 36 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Mwanza.

Askofu wake wa kwanza ni Almachius Vincent Rweyongeza.

## Historia
* 1929: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Rulenge-Ngara kutokana na Apostolic Vicariate ya Tabora
* 25 Machi 1953: Rulenge kufanywa dayosisi
* 14 Agosti 2008: Kumegwa dayosisi ya Rulenge na kuanzishwa jimbo jipya la Kayanga

## Uongozi
* Askofu Almachius Vincent Rweyongeza (tangu mwanzo).

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 13,004, ambapo kati ya wakazi 438,093 (2008) Wakatoliki ni 280,000 (63.9%). 

Mapadri ni 25, hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 11,200 katika parokia 11. 

Masista ni 45.

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy
* Giga Catholic
* Hati *Congregatio pro Gentium*, AAS 100 (2008), uk. 597

Jamii:Mkoa wa Kagera
Kanda ya Kanisa

**Kanda ya Kanisa** (au **metropolitani**) ni mpango wa uongozi ndani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo.

Kutokana na mpango huo maaskofu wa eneo fulani wanasimamiwa na askofu mkuu wa kanda anayeitwa "metropoliti".

## Katika Kanisa Katoliki
Mamlaka ya askofu wa jimbo kuu juu ya majimbo ya kandokando (yanayoitwa "sufragani") inategemea ile ya Papa wa Kanisa la Roma juu ya majimbo yote duniani. Ndiye anayemshirikisha askofu mkuu ili ayasimamie kadiri ya Sheria za Kanisa. Anatakiwa kuwa na makao katika mji muhimu upande wa Kanisa.

## Katika Ushirika wa Kianglikana
Pengine Waanglikana wanahesabu kama kanda ya Kanisa (kwa Kiswahili wanaiita "jimbo") nchi ambamo ushirika huo umefikia hatua ya kujitegemea, k.mf. "Jimbo la Tanzania", ambalo lina askofu mkuu mmoja bila ya kutegemea umuhimu wa dayosisi yake.
Jimbo Kuu la Arusha

la Jimbo Kuu la Arusha, Tanzania.]]

**Jimbo Kuu la Arusha** (kwa Kilatini "Archidioecesis Arushaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 36 (2025) ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Moshi, Same na Mbulu. 

Askofu mkuu wake ni Isaac Amani Massawe.

Kanisa kuu liko mjini Arusha na limewekwa wakfu kwa heshima ya Mt. Teresa.

## Historia
* 1 Machi 1887: Kuanzishwa na Papa Yohane XXIII kama jimbo kutokana na Jimbo Katoliki la Moshi 
* 16 Machi 1999: Kupandishwa cheo kuwa jimbo kuu

## Uongozi
* Askofu Mkuu
** Isaac Amani Massawe (tangu 2018)
** Josaphat Louis Lebulu (28 Novemba 1998 - 2018)
* Maaskofu
** Fortunatus M. Lukanima (6 Machi 1989 - 20 Julai 1998 alipojiuzulu)
** Dennis Vincent Durning, C.S.Sp. (1 Machi 1963 - 6 Machi 1989 alipojiuzulu)

## Takwimu
Eneo la jimbo kuu lina kilometa mraba 67,340, yaani mkoa wa Arusha na sehemu ya mkoa wa Manyara.

Kati ya wakazi 1,705,687 (2004) Wakatoliki ni 193,446  (sawa na 11.3%) katika parokia 30. 

Mapadri ni 86 (42 wanajimbo na 44 watawa), hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waumini 2,249.

Pia kuna mabruda 149 na masista 129.

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy
* Giga Catholic 
* [Tovuti(https://sw.wikipedia.org/wiki/Tovuti) ya Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania] 
* Hati *Christi mandata* , AAS 56 (1964), uk. 247

Jamii:Mkoa wa Arusha
Jimbo Kuu la Nairobi

**Jimbo Kuu la Nairobi** (kwa Kilatini *Archidioecesis Nairobien(sis)*) ni jimbo kuu la kanda ya Kanisa Katoliki ya Nairobi nchini Kenya.

Kanisa kuu la jimbo ni Basilika ndogo ya Familia Takatifu huko Nairobi.

Askofu mkuu ni Philip Arnold Subira Anyolo. Askofu msaidizi wake ni David Kamau Ng'ang'a.

## Historia
* 26 Februari 1860:
Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Zanguebar kutokana na Jimbo Katoliki la Saint-Denis-de-La Réunion katika kisiwa cha Réunion 

* 23 Novemba 1883:
Kupandishwa cheo kuwa Apostolic Vicariate ya Zanguebar 

* 1887:
Kubadilishwa jina kuwa Apostolic Vicariate ya Northern Zanguebar 

* 21 Desemba 1906:
Kubadilishwa jina kuwa Apostolic Vicariate ya Zanzibar

* 25 Machi 1953:
Kuanzishwa kwa jimbo kuu la Nairobi

## Uongozi
* Maaskofu wakuu
** John Joseph McCarthy, C.S.Sp. (25 Machi 1953 – 24 Oktoba 1971)
** Kardinali Maurice Michael Otunga (24 Oktoba 1971 – 14 Mei 1997)
** Raphael S. Ndingi Mwana’a Nzeki (21 Aprili 1997 - 2007)
* Kardinali John Njue (10 Juni 2007 - 4 Januari 2021)
* Philip Arnold Subira Anyolo (tangu 28 Oktoba 2021)

## Majimbo yaliyo chini yake
* Kericho
* Kitui
* Machakos
* Nakuru
* Ngong
* Wote

## Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 3,271, ambapo kati ya wakazi 7,569,627, Wakatoliki ni 3,680,860 (48.6%) katika parokia 117.

Wanahudumiwa na mapadri 1,170, wakiwemo wanajimbo 200 na wanashirika 970, mbali ya mabruda 1,833 na masista 3,400.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya

## Viungo vya nje
* Giga-Catholic Information
* Catholic Hierarchy
* [Tovuti(https://sw.wikipedia.org/wiki/Tovuti) ya Baraza la Maaskofu Katoliki Kenya] 
* Hati *Quae catholicae* , AAS 21 (1929), uk. 656
* Hati *Quemadmodum ad Nos*, AAS 45 (1953), uk. 705

Jamii:Kaunti ya Nairobi
Jamii:Kaunti ya Kiambu
CWC

CWC ni kifupisho cha Chemical Weapons Convention yaani Mkataba wa Silaha za Kemikali.

## Viungo vya nje
* Chemical Weapons Convention Website, United States
* Chemical Weapons Convention Website , Singapore
* Chemical Weapons Convention: Full Text
* Chemical Weapons Convention: Ratifying Countries
* Annex on Chemicals, describing the schedules and the substances on them , OPCW website
* The Chemical Weapons Convention at a Glance , Arms Control Association
* Chemical Warfare Chemicals and Precursors , Chemlink Pty Ltd, Australia
Jimbo Kuu la Kisumu

**Jimbo Kuu la Kisumu** (kwa Kilatini *Archidioecesis Kisumuensis*) ni jimbo kuu la kanda ya Kanisa Katoliki ya Kisumu nchini Kenya.

Chini yake kuna: majimbo ya Bungoma, Eldoret, Homa Bay, Kakamega, Kisii, Kitale na Lodwar.

Askofu mkuu ni Maurice Muhatia Makumba, anayeishi jijini Kisumu.

## Uongozi
* Maaskofu wakuu
** Gorgon Gregory Brandsma MHM, 1925–1935 
** Nicolas Stam MHM, 1936–1948 
** Frederick Hall MHM, 1948–1963 
** Joannes de Reeper MHM, 1964–1976 
** Philip Sulumeti, 1976–1978
** Zacchaeus Okoth, 1978–2018
** Philip Arnold Subira Anyolo, 2018-2021
** Maurice Muhatia Makumba, 2022

## Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 4,616, ambapo kati ya wakazi 3,840,483, Wakatoliki ni 2,159,850 (56.2%) katika parokia 63. Mapadri ni 117, wakiwemo wanajimbo 75 na wanashirika 42. Watawa wa kiume ni 74 na wa kike ni 272.

## Tazama pia
* Ukristo nchini Kenya

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Kisumu
Jamii:kaunti ya Kisumu
Jamii:kaunti ya Siaya
ECOWAS

**Ecowas**, **Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi**  ni umoja wa kisiasa na kiuchumi wa kikanda ulioanzishwa mwaka 1975 kupitia Mkataba wa Lagos. Jumuiya hii ina wanachama 15 kutoka Afrika ya Magharibi na makao yake makuu yako Abuja, Nijeria. ECOWAS ilianzishwa kwa lengo la kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi, utulivu wa kisiasa, na mshikamano wa kikanda. Inachukua jukumu muhimu katika kukuza biashara, usalama, na uhuru wa kusafiri kati ya nchi wanachama. Pia inashiriki katika kutatua migogoro na juhudi za kulinda amani ili kuhakikisha utulivu katika Afrika Magharibi.

Katika miaka ya hivi karibuni, ECOWAS imekabiliwa na changamoto, ikiwa ni pamoja na kujiondoa kwa Mali, Burkina Faso, na Niger mwaka 2024, kufuatia mvutano wa kisiasa kati ya jumuiya hiyo na serikali za kijeshi za nchi hizo. Awali, ECOWAS ilikuwa imeweka vikwazo na kusimamisha uanachama wa mataifa haya kutokana na mabadiliko yasiyo ya kikatiba ya serikali. Licha ya changamoto hizi, ECOWAS inaendelea kushinikiza suluhisho za kidiplomasia, ikitetea utawala wa kidemokrasia na mshikamano wa kikanda. Jukumu lake katika upatanishi wa migogoro, kuimarisha uchumi, na kudumisha usalama linabaki kuwa muhimu kwa maendeleo ya Afrika ya Magharibi.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*West-African Monetary Institute 
* (In French)
*WAEMU Treaty
*ECOWAS Official Web Site 
*ECOWAS Secretariat Official Web Site : includes calendar of meetings.
*ECOWAS Parliament 
*ECOWAS Revised Treaty
*ECOBANK—African banking group, present in thirty (30) countries on the African continent plus France in Europe. ECOBANK's Initial Public Offer of eight million plus shares in Accra, Ghana in Mei 2006 was oversubscribed. The listing of this IPO, landed ECOBANK on the Ghana Stock Exchange. As of Desemba 2009, ECOBANK stock is also listed on the Nigeria Stock Exchange and on the Bourse Régionale des Valeurs Mobilières (BRVM), the stock exchange of Francophone West African countries in Abidjan, Ivory Coast.
*More About Ecobank
*PowerPoint presentation of ECOWAS, 2004
*Security by proxy? The EU and (sub-)regional organisations: the case of ECOWAS , by Bastien Nivet, Occasional Paper No. 63, Machi 2006, European Union Institute for Security Studies

Jamii:Jumuia ya Kiuchumi ya Mataifa ya Afrika Magharibi
AGOA

wa Marekani anasaini sheria ya African Growth and Opportunity Act (AGOA) Acceleration Act of 2004, tarehe 13  Julai 2004.]]
AGOA ni kifupisho cha Africa Growth and Opportunity Act yaani Sheria ya Ukuaji wa Biashara Afrika. Ilipitishwa na Marekani mwaka 2000.

## Viungo vya nje
* http://www.agoa.info
** Various maps showing AGOA Beneficiaries
* http://www.agoa.gov 
* http://www.house.gov/mcdermott/agoa 
* http://thewhitakergroup.us
* , Full text of the legislation
EIA

thumb|"Jiwe La Bluu" ni picha maarufu ya Dunia iliyopigwa mnamo Desemba 7, 1972, na wafanyikazi wa chombo cha angani cha Apollo 17 kilichokuwa kikienda Mwezi kwa umbali wa kilometa kama 29,000 (18,000 mi). Inaonyesha Afrika, Antaktika, na Peninsula ya Arabia.
**EIA** ni kifupisho cha **environmental impact assessment** yaani *tathmini ya athari kwa mazingira*. Hiyo inahusu kuchunguza utendaji wa binadamu unavyoweza kuathiri mazingira yake yote ili kukwepa uharibifu wa mazingira.

## Marejeo
*Petts, J. (ed), *Handbook of Environmental Impact Assessment* Vol 1 & 2, Blackwell, Oxford ISBN 0-632-04772-0
* *Environmental Impact Assessment Review* (1980 - ), Elsevier
* Glasson, J; Therivel, R; Chadwick A, *Introduction to Environmental Impact Assessment*, (2005) Routledge, London
* Carroll, B. and Turpin T. *Environmental impact assessment handbook, second edition* (2009) Thomas Telford Ltd, ISBN 978-0-7277-3509-6
* Hanna, k; ''Environmental Impact Assessment: Practice and Participation" (2009)Second edition, Oxford
* Impact Assessment: Unintended Consequences of Green Technologies A University of California, Berkeley overview of unintended impacts of green energy technologies and practices

## Viungo vya nje
* European Commission - EIA website
* European Commission-funded project on on Impact Assessment Tools 
* Environmental Impact Assessment at the University of Sydney 
* International Association for Impact Assessment (IAIA)
* Netherlands Commission for Environmental Assessment
* UNU Open Educational Resource on EIA: A Course Module, Wiki and Instructional Guide 
* Environmental Impact Review Legal Updates 

Jamii:Kifupi
ATF

thumb|Nembo ya ATF
ATF ni kifupisho cha Bureau of Alcohol, Tobacco and Firearms yaani Shirika la Pombe, Tumbaku na Silaha.

## Viungo vya nje 
* Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives website
* ATF Badge
* ATF Regulations  (Search ATF Regulations) 
* Alcohol, Tobacco, Firearms, And Explosives Bureau Meeting Notices and Rule Changes  from The Federal Register RSS Feed 
* U.S. Department of State, Diplomatic Security Service (DSS)
* Proposed and finalized federal regulations from the Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives 

Jamii:Marekani
CCR

CCR ni kifupisho cha Commission on Civil Rights yaani Tume ya Haki za Kijamii.

## Marejeo
**Vitabu**

* Gabriel J. Chin ed., *U.S. Commission on Civil Rights: Reports on Asian Pacific Americans* (2005) ISBN 978-0837731056
* Gabriel J. Chin ed., *U.S. Commission on Civil Rights: Reports on the Police* (2005) ISBN 978-0837731049
* Gabriel J. Chin & Lori Wagner eds., *U.S. Commission on Civil Rights: Reports on Voting* (2005) ISBN 978-0837731032

**Magazeti**

* *The Rise and Fall of the U.S. Commission on Civil Rights,* 22 Harvard Civil Rights-Civil Liberties Law Review 447 (1987)

## Viungo vya nje
*U.S. Commission on Civil Rights
*Memphis Civil Rights Digital Archive's Collection of Transcripts from hearing on Civil Rights in 1962 
*Historical Publications of the United States Commission on Civil Rights, a project of the University of Maryland School of Law, Thurgood Marshall Law Library 
*Legislative History of the Commission 
*Proposed and finalized federal regulations from the United States Commission on Civil Rights
CEA

thumb|Muhuri wa baraza la washauri wa uchumi
CEA ni kifupisho cha Council of Economic Advisers yaani Baraza la Washauri wa Kiuchumi huko Marekani.

## Viungo vya nje
*Council of Economic Advisers home page 
*Records of the Office of the Council of Economic Advisors, 1953-61, Dwight D. Eisenhower Presidential Library  
*Papers of Arthur F. Burns, Dwight D. Eisenhower Presidential Library  
*Papers of Raymond J. Saulnier, Dwight D. Eisenhower Presidential Library  

Jamii:Marekani
UNAIDS

**UNAIDS** ni kifupisho cha "United Nations Programme on HIV/AIDS" yaani *Shirika la Umoja wa Mataifa la Kupambana na Ukimwi*.

## External links
*unaids.org - The UNAIDS Homepage
*UN 2001 Declaration of Commitment on HIV/AIDS (PDF) 
*UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic: Executive Summary (PDF)
*HIV & AIDS Terminology Guidelines
*AIDS.gov - The Federal Domestic AIDS Resource

Jamii:Ukimwi
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Kifupi
ECA

ECA ni kifupisho cha Economic Commission for Africa (of UN) yaani Tume ya Uchumi wa Afrika. Ilianzishwa mwaka 1958.

Tovuti yake ni: http://www.uneca.org/

## Programu
The Commission's work is structured into seven programme divisions:
*African Centre for Statistics
*Food Security & Sustainable Development
*Gender and Social development
*ICT and Science & Technology
*NEPAD & Regional Integration
*Trade, Finance & Economic Development
*Governance & Public Administration

## Makao
* Addis Ababa, Ethiopia (headquarters, Africa Hall, opened 1961)
* Yaoundé, Cameroon (Central African subregional headquarters)
* Kigali, Rwanda (East African subregional headquarters)
* Tanger, Morocco (North African subregional headquarters)
* Lusaka, Zambia (Southern African subregional headquarters)
* Niamey, Niger (West African subregional headquarters)

## References
## Viungo vya nje
* UN Economic Commission for Africa
ECOSOC

.]]
ECOSOC ni kifupisho cha Economic and Social Council (of UN) yaani Baraza la Kijamii na la Kiuchumi (la Umoja wa Mataifa). Ilianzishwa mwaka 1945.

## Tazama pia 
* Umoja wa Mataifa

## Viungo vya nje
* United Nations Economic and Social Council
** UN Economic and Social Council – Background
* United Nations Economic and Social Development page
* United Nations Department of Economic and Social Affairs
* Congo – Conference of UN NGO's
* Global Policy Forum – Social and Economic Policy at the UN
* United Nations 
* http://www.un.org/french/pubs/chronique/2006/numero1/0106p54.htm "The Group of Eight, ECOSOC and the Constitutional Paradox"

Jamii:Kifupi
UNCTAD

**UNCTAD** au **United Nations Conference on Trade Development**  (far.  Conférence des Nations unies sur le commerce et le développement, CNUCED) ni taasisi ya Umoja wa Mataifa inayolenga kupunza vizuizi vya biashara ya kimataifa hasa baina nchi za viwanda na nchi zinazoendelea. 

Makao makuu yako mjini Geneva (Uswisi). Mkutano mkuu hufanywa kila baada ya miaka 4.

## Viungo vya nje
* UNCTAD home page 
* UNCTAD Member states 
* International Trade Centre home page
* UNCTAD: Time to Lead (Focus on the Global South) 
* Global Policy Forum – UNCTAD
* International Trade Debates 
* ODI Breifing Papers on the UNCTAD 
* Paul Berthoud, A Professional Life Narrative, 2008, worked with UNCTAD and offers testimony from the inside.
UNHCR

**UNHCR** ni kifupisho cha **United Nations High Commission for Refugees** yaani **Shirika la Umoja wa Mataifa la kuhudumia Wakimbizi**.

Ni chombo cha Umoja wa Mataifa chenye mamlaka ya kulinda jamii isiyo na makazi (wakimbizi). Mamlaka hiyo haijishughulishi na wakimbizi kutoka Palestina, ambao wanasaidiwa na UNWRA.

Shabaha ya shirika hili ni usaidizi kwa wakimbizi duniani. UNHCR inajenga kambi za kupokea wakimbizi wakati wa vita, inawapatia hifadhi kwenye nchi za jirani, inawasaidia kurudi kwa hiari nyumbani baada ya mapigano au kuhamia nchi nyingine. 

Shirika hili lilipokea mara mbili Tuzo ya Nobel ya Amani kwa ajili ya huduma na mafanikio yake ya kuokoa maisha, wakati wa 1954 na 1981.

UNHCR iliundwa mwaka 1950 baada ya vita kuu ya pili ya dunia na makao makuu yake yapo nchini Geneva, Uswisi The UNHCR has won two Nobel Peace Prizes, once in 1954 and again in 1981 .

## Tanbihi
## Marejeo 
* Gil Loescher, Alexander Betts and James Milner. *UNHCR: The Politics and Practice of Refugee Protection into the Twenty-First Century*, Routledge. 2008.
* Alexander Betts. *Protection by Persuasion: International Cooperation in the Refugee Regime*, Cornell University Press. 2009.
* Gil Loescher. *The UNHCR and World Politics: A Perilous Path*. Oxford University Press. 2002
* Fiona Terry. *Condemned to Repeat? The Paradox of Humanitarian Action*. Cornell University Press. 2002.
* Nicholas Steiner. *Problems of Protection.* Routledge. 2003.

## Viungo vya nje 
*
*UNHCR's "Refworld" refugee document and news web site: from UNHCR's Status Determination and Protection Information Section (SDPIS) in the Division of International Protection Services (DIPS).
*Bottled Water Program in Support of the UNHCR 
*News from UNHCR official website
*"Basic facts" from official website
*Measuring Protection by Numbers, Report from official website
*United Nations Rule of Law: The United Nations High Commissioner for Refugees , on the rule of law work conducted by the High Commissioner for Refugees.
*History of the United Nations – UK Government site
*"Who is a Refugee and who is not – the Crisis of Identity as a Challenge to Protection"  Online video of an address by Ms. Erika Feller, Director, Department of International Protection, UNHCR, in 2005
*USCRI's Campaign to End Refugee Warehousing 
*USCRI's joint Statement Calling for Solutions to End the Warehousing of Refugees 
*"Prisons of the Stateless: The Derelictions of UNHCR" by Jacob Stevens
*Nine Million
*EarthWater 

Jamii:Vita 
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Haki za binadamu
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa

thumb|Ngao ya Umoja wa Mataifa.
thumb|Nembo ya UNDP.
**Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa** (Kiingereza: **United Nations Development Programme**; kifupi: **UNDP**) ni chombo cha Umoja wa Mataifa (UM) kinachochukua dhima ya kusaidia nchi kufuta umaskini na kuleta maendeleo endelevu ya uchumi na watu wote. UNDP husisitiza kuendeleza uwezo ndani ya nchi kuelekea kujitegemea na usitawi.Ikiwa katika makao makuu ya Umoja wa Mataifa jijini New York, hii ni shirika kubwa zaidi la misaada ya maendeleo la UN, ikiwa na ofisi katika nchi 177. UNDP inafadhiliwa kikamilifu kwa michango ya hiari kutoka kwa nchi wanachama wa UN.

## Kuanzishwa
UNDP ilianzishwa tarehe 22 Novemba 1965 kupitia muungano wa Mpango Ulioendelezwa wa Usaidizi wa Kiufundi (EPTA) na Mfuko Maalum ulioanzishwa mnamo 1958. Sababu kuu ya muungano huu ilikuwa "kuepuka kurudia shughuli zao."

EPTA ilianzishwa mwaka 1949 kusaidia nyanja za kiuchumi na kisiasa za nchi zilizoendelea kidogo, huku Mfuko Maalum ukilenga kupanua wigo wa usaidizi wa kiufundi wa Umoja wa Mataifa. Mfuko Maalum uliibuka kutoka kwa wazo la kuanzisha Mfuko Maalum wa Umoja wa Mataifa wa Maendeleo ya Kiuchumi (SUNFED), ambao hapo awali ulijulikana kama Mfuko wa Umoja wa Mataifa wa Maendeleo ya Kiuchumi (UNFED).

Nchi kama zile za Nordic zilikuwa miongoni mwa wale waliounga mkono wazo la kuwa na mfuko wa Umoja wa Mataifa unaodhibitiwa na UN. Hata hivyo, mfuko huo ulipingwa na nchi zilizoendelea, hasa Marekani, ambazo zilihofia kuwa mataifa ya Dunia ya Tatu yangeutawala na hivyo kuupendelea kuwa chini ya usimamizi wa Benki ya Dunia. Wazo la SUNFED liliondolewa na badala yake Mfuko Maalum ukaanzishwa kama suluhisho la kati: haukutoa mtaji wa uwekezaji moja kwa moja, bali ulisaidia kuandaa masharti ya awali kwa uwekezaji binafsi.

Marekani ilipendekeza na kuanzisha Shirika la Kimataifa la Maendeleo (IDA) chini ya mwavuli wa Benki ya Dunia, hali ambayo ilisababisha EPTA na Mfuko Maalum kuonekana kuwa na shughuli zinazofanana. Mnamo 1962, Baraza la Kiuchumi na Kijamii la Umoja wa Mataifa (ECOSOC) liliomba Katibu Mkuu kuzingatia faida na hasara za kuunganisha mipango ya usaidizi wa kiufundi ya UN, na mwaka 1966, EPTA na Mfuko Maalum viliunganishwa rasmi kuunda UNDP.

## Viungo vya nje 
* Official UNDP web site
* U.S. Committee for the UNDP web site 
* UNDP for Beginners : a short, comprehensive introduction to the UNDP; an updated, fourth edition from Juni 2011 is now available  online. Also available in French and Spanish.
* United Nations Rule of Law: United Nations Development Programme , on the rule of law work conducted by the United Nations Development Programme.
* Goodwill Embassy 
* Declaration on Social Progress and Development
* Palgrave Macmillan, official publisher of the Human Development Report 2006 
* Interactive maps 
* Twitter Europe and CIS
* Knowledge Pilot Platform for Latin America and the Caribbean 
* Humanizing Development Global Photography Campaign 
* UNDP International Policy Centre for Inclusive Growth
UNRISD

thumb|UNRISD iko katika Ofisi ya Umoja wa Mataifa huko Geneva.
**UNRISD** ni kifupisho cha **United Nations Research Institute for Sustainable Development**  (Taasisi ya Utafiti ya Umoja wa Mataifa ya Maendeleo Endelevu) ni kitengo cha Umoja wa Mataifa. Ofisi yake iko Geneva, Uswisi.

Ilianzishwa mwaka 1963.

## Viungo vya nje
*UNRISD Website
UNFPA

thumb|Nembo ya UNFPA
**UNFPA** ni kifupisho cha "United Nations Population Fund" yaani *Hazina ya Umoja wa Mataifa kuhusu Idadi ya Watu*.

## External links
* Official homepage
* Campaign to End Fistula
* Americans for UNFPA 
* Ending Violence Against Women 
* Safe Motherhood
* http://fusion.myunfpa.org Knowledge Pilot Platform for Latin American and the Caribbean

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Demografia
Kianyin

**Kianyin** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire na Ghana inayozungumzwa na Waanyin. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kianyin nchini Cote d'Ivoire imehesabiwa kuwa watu 610,000. Tena mwaka wa 2003 kumehesabiwa wasemaji 250,000 nchini Ghana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianyin iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kianyin kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kianyin 
*lugha ya Kianyin katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/any

Jamii:Lugha za Cote d'Ivoire
Jamii:Lugha za Ghana
Kibimoba

**Kibimoba** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wabimoba. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kibimoba imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibimoba iko katika kundi la Kigur. Wataalamu wengine hudai kuwa lugha ya Kibimoba ni lugha ileile ya Kimoba cha Togo wakati wengine husema ni lugha mbili tofauti zinazofanana tu bila kuelewekana.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibimoba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibimoba 
*lugha ya Kibimoba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bim

Jamii:Lugha za Ghana
Kibirifor-Kusini

**Kibirifor-Kusini** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wabirifor. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibirifor-Kusini nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 125,000. Pia kuna wasemaji zaidi ya 4000 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibirifor-Kusini iko katika kundi la Kigur.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibirifor-Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibirifor-Kusini 
*lugha ya Kibirifor-Kusini katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/biv

Jamii:Lugha za Ghana
Jamii:Lugha za Cote d'Ivoire
Kibisa

**Kibisa** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso, Ghana na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wabisa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibissa nchini Burkina Faso imehesabiwa kuwa watu 350,000. Pia kuna wasemaji 166,000 nchini Ghana (2003), 63,000 nchini Cite d'Ivoire (Wabissa wahamiaji tu) na 3000 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibissa iko katika kundi la Kimande.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibissa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibissa 
*lugha ya Kibissa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bib

Jamii:Lugha za Burkina Faso
Jamii:Lugha za Ghana
Jamii:Lugha za Cote d'Ivoire
Jamii:Lugha za Togo
Kihanga

**Kihanga** hurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*Kihanga (Iringa), kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini, Mkoa wa Iringa, nchini Tanzania
*Kihanga (Karagwe), kata ya Wilaya ya Karagwe, Mkoa wa Kagera, nchini Tanzania
*lugha ya nchini Ghana
*Kihanga-Hundi, lugha ya nchini Papua Guinea Mpya
Kanisa la Magharibi

walivyochorwa na El Greco katika karne ya 16, Hermitage Museum, Russia. Ndio walioathiri zaidi Ukristo wa Magharibi.]]
**Kanisa la Magharibi** (au **Ukristo wa Magharibi**) linajumlisha Kanisa la Kiroma-Katoliki pamoja na madhehebu ya Kiprotestanti. Huitwa "la magharibi" kwa sababu asili yake ni upande wa magharibi wa Bahari ya Kati yakiwa na mwelekeo tofauti na ile ya Makanisa ya Mashariki iliyoenea hata nje ya Dola la Roma.

Katika Karne za kati, taratibu Kanisa la Roma liliunganisha magharibi yote chini yake, hata kwa kufuta mapokeo tofauti, kama ya Makanisa ya Kiselti katika visiwa vya Britania.

Hata baada ya Kanisa la Magharibi kupatwa na mafarakano mengi, hasa katika karne ya 16, bado kuna mambo mengi yanayofananisha Kanisa la Kilatini na madhehebu mengi ya Uprotestanti yaliyotokana yote nayo ama moja kwa moja ama kupitia madhehebu yaliyokwishajitenga.

Ndiyo aina ya Ukristo iliyoenea zaidi duniani (85% hivi) pamoja na ustaarabu wa magharibi ulioathiriwa nayo, kiasi kwamba katika sehemu nyingi Ukristo wa Mashariki haujulikani au walau haueleweki.

[600px|thumb|center|Matawi ya Ukristo yalivyotokea katika [historia ya Kanisa. Upande wa juu ndio Kanisa la Magharibi, upande wa chini Makanisa ya Mashariki. Unene wa mistari haulingani na ukubwa wa madhehebu husika.]]

Jamii:Historia ya Ukristo
Jamii:Ukristo
Kibakwe

Neno au jina la **Kibakwe** hurejea mambo mbalimbali tofauti, k.m.:

*kata nchini Tanzania;
*lugha nchini Cote d'Ivoire.
Siasa ya Kodivaa

**Serikali ya Kodivaa**, (Côte d'Ivoire, Ivory Coast) inachukua nafasi katika mfumo wa uwakilishi wa uraisi katika jamhuri ya kidemokrasia, ambapo Rais wa Kodivaa ni mkuu wa nchi na vilevile ni kiongozi wa serikali, na inafuata mfumo wa vyama vingi. Nguvu ya kiutendaji hutimizwa na serikali tu. Suala la utunzi wa sheria hutekelezwa kwa njia ya serikali yenyewe au bunge.

Mji mkuu rasmi tangu 1983 ni Yamussukro; hata hivyo, Abidjan unabaki kuwa kitovu cha utawala. Nchi nyingi huweka balozi zao mjini Abidjan, ijapokuwa baadhi yao (ikiwa ni pamoja na Uingereza) wamefunga harakati zao kwa sababu ya fujo zinaoendelea na ushambuliaji dhidi ya Wazungu. Wakazi wanaendelea kupata shida kwa kufuatia vita ya wenyewe kwa wenyewe inayoendelea. 

Shirika la kimataifa la haki za binadamu limeng'amu matatizo ya uchukuliwaji mateka wa watu ambao si wapiganaji pande zote mbili na uchipukaji upya wa utumwa wa watoto katika uzalishaji ya kakao. Tangu tukio la Septemba 19, mwaka 2002, vita ya wenyewe ilivyoisha, na upande wa kaskazini wa nchi ukawa umechukuliwa na waasi, Vikosi Vipya (FN). 

Uchaguzi mpya wa rais ulikuwa unatarajiwa ufanyika mnamo mwezi wa Oktoba 2005. Hata hivyo, uchaguzi huu mpya haukuweza kufanya kwa muda uliotakikana kwa kufuatia kucheleweshwa kwa maandalizi na ukaghailishwa hadi mnamo mwezi wa Oktoba 2006 baada ya makubaliano ya pande zote mbili za vyama hasimu kuafikiana. Baada ya uchelewesho wa muda mrefu, hatimaye uchaguzi ukafanyika mnamo 2010.

## Vingo vya Nje
* CIA World Factbook 2003
* Côte d'Ivoire on U.S. Department of State 

Jamii:Afrocrowd 2025
Orodha ya Vyuo Vikuu vya Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya '''vyuo vikuu katika nchi ya Cote d'Ivoire'''.

* Group Pigier
* HEC Abidjan
* Taifa Polytechnic Taasisi Félix Houphouët-Boigny (Institut National Polytechnique Félix Houphouët-Boigny (INPHB))
* Taasisi ya Usimamizi wa Biashara cha Yamoussoukro (Institut Supérieur de Commerce et Administration des Entreprises de Yamoussoukro (ISCAE))
* Taasisi ya Ajira Biashara (Institut Supérieur des Carrières Commerciales (ISCC))
* Taasisi ya Teknolojia cha Cote d'Ivoire (Institut Supérieur de Technologie de Côte d'Ivoire (IST-CI))
* Canada Chuo Kikuu cha Afrika Magharibi (Pôle Universitaire Canadien d'Afrique de l'Ouest)
* Chuo cha Abobo-Adjame (Université d'Abobo-Adjamé)
* Chuo cha Bouake (Université de Bouaké)
* Chuo cha Cocody (Université de Cocody)
* Chuo cha Sayansi na Teknolojia cha Cote d'Ivoire (Université des Sciences et Technologies de Côte d'Ivoire (UST-CI))

## Marejeo
## Tazama pia
*Cote d'Ivoire

!
Cote d'Ivoire
Nassir Nuh Abdi

**Nassir Nuh Abdi** ni mwanasiasa kutoka Kenya. Yeye ni mwananchama wa Orange Democratic Movement na alichaguliwa kuwakilisha eneo bunge la Bura katika Bunge la Kumi la Kenya katika uchaguzi uliofanyika mwaka wa 2007. Amezaliwa katika eneo la bangale,tana river

## Viungo vya Nje
*Parlamentary results per - Government Homepage 
*Members Of The 10th Parliament 

Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Orodha ya miji ya Cote d'Ivoire

'''Orodha ya miji ya nchi ya Cote d'Ivoire''' inataja miji ya nchi hiyo iliyokuwa na wakazi walau 50,000 mwaka 2012.

]]
]]
]]

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Institut National de la Statistique de Côte d'Ivoire 
* City Population 

Cote d'Ivoire
Jamii:Miji ya Cote d'Ivoire
Orodha ya lugha za Cote d'Ivoire

Orodha hii inaorodhesha lugha za Cote d'Ivoire:

* Kiabe
* Kiabidji
* Kiabron
* Kiabure
* Kiadioukrou
* Kiaizi-Aproumu
* Kiaizi-Mobumrin
* Kiaizi-Tiagbamrin
* Kialladian
* Kianyin
* Kianyin-Morofo
* Kiattie
* Kiavikam
* Kibakwe
* Kibambara
* Kibaoule
* Kibeng
* Kibete-Daloa
* Kibete-Gagnoa
* Kibete-Guiberoua
* Kibeti
* Kibirifor-Kusini
* Kicerma
* Kidaho-Doo
* Kidan
* Kideg
* Kidida-Lakota
* Kidida-Yocoboue
* Kiebrie
* Kiega
* Kifaransa
* Kigagu
* Kiglio-Oubi
* Kigodie
* Kigrebo-Kusini
* Kiguro
* Kijeri-Kuo
* Kijula
* Kikhisa
* Kikodia
* Kikoro
* Kikouya
* Kikoyaga
* Kikrahn-Magharibi
* Kikrobu
* Kikrumen-Plapo
* Kikrumen-Pye
* Krumen-Tepo
* Kikulango-Bondoukou
* Kikulango-Bouna
* Kiligbi
* Kilobi
* Kiloma
* Kimahou
* Kimaninka-Misitu
* Kimbato
* Kimbre
* Kimwan
* Kineyo
* Kin'ko
* Kinyabwa
* Kinzema
* Kisenoufo-Cebaara
* Kisenoufo-Djimini
* Kisenoufo-Nyarafolo
* Kisenoufo-Palaka
* Kisenoufo-Shempire
* Kisenoufo-Tagwana
* Kiteen
* Kitonjon
* Kitoura
* Kiwan
* Kiwane
* Kiwe-Kaskazini
* Kiwe-Kusini
* Kiwe-Magharibi
* Kiwojenaka
* Kiworodougou
* Kiyaoure

## Tazama pia
*Cote d'Ivoire
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*Ethnologue, Languages of Côte d'Ivoire 

*
Cote d'Ivoire
Eliewaha Mshana

**Eliewaha E. Mshana** alikuwa ni mwanzilishi wa Dayosisi ya Pare, Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania na askofu wake wa kwanza.

Dayosisi ya Pare ilizaliwa kutoka Dayosisi ya Kaskazini ambayo ilikuwa inaongozwa na Marehemu Askofu Stephano Moshi.

Kabla kuwa askofu Mshana alikuwa mwalimu wa theolojia na mkuu wa Chuo cha Theolojia Makumira ya KKKT hadi 1972. 

Katika nafasi yake ya uaskofu alisisitiza tofauti kati ya dini na siasa wakati viongozi wengine wa makanisa ya Tanzania walielekea kuunganisha wito wa kanisa na wito wa siasa ya Nyerere. 

## Marejeo
*Tumewekwa Huru – Matafakuri ya Waraka kwa Wagalati, na Mshana Eliewaha E., Central Tanganyika Press 1979 140 p 

Jamii:Viongozi wa Kikristo
Kamendegere

**Kamendegere** ni wanyama wakubwa kiasi wa jenasi *Pedetes*, jenasi pekee wa familia Pedetidae, ambao wanafanana na sungura wenye miguu ya nyuma mirefu au hata na kanguru mdogo, lakini hawana mnasaba na wanyama hawa. Rangi yao ni hudhurungi juu na nyeupe chini. Wanatokea nyika za Afrika ya Kusini na ya Mashariki. Hukiakia usiku; wakati wa mchana hupumzika katika matundu yao ambayo wayachimba wenyewe. Hula mimea, mizizi na pengine wadudu. Jike huzaa mwaka mzima, mtoto mmoja kwa mara na mara tatu kwa mwaka.

## Spishi
* *Pedetes capensis*, Kamendegere Kusi (Springhare)
* *Pedetes surdaster*, Kamendegere Mashariki (East African Springhare)

## Spishi ya kabla ya historia
* *Pedetes laetoliensis* (Pliocene ya Laetoli, Tanzania)

## Picha

Springharelg.jpg|Kamendegere kusi
Spring Hare (Pedetes capensis) (6042009463).jpg|Kamendegere kusi akiruka

## Marejeo
Jamii:Kindi mrukaji na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kijwira-Pepesa

**Kijwira-Pepesa** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wajwira na Wapepesa. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kijwira-Pepesa imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijwira-Pepesa iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijwira-Pepesa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijwira-Pepesa 
*lugha ya Kijwira-Pepesa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/jwi

Jamii:Lugha za Ghana
Panya-miti

**Panya-miti** ni wanyama wadogo wa familia Gliridae. Spishi nyingi hupanda miti na huishi katika matundu ya mti au matago ya ndege. Wanyama hawa wanafanana na kindi wadogo. Urefu wa mwili wao ni kutoka mnamo sm 8 hadi sm 20 na wana mkia wenye urefu karibu na mwili. Rangi yao ni kahawia, kijivu au nyeusi na chini nyeupe kwa kawaida. Spishi nyingine zina mabaka. Hula beri, matunda na makokwa hasa lakini maua, majani, gamba la mti, wadudu na mayai pia. Jike huzaa hadi zaidi ya watoto 10.

Panya-miti wa kulika alikuwa huliwa sana na Warumi wa kale. Siku hizi bado huliwa huko Slovenia

## Spishi za Afrika
* *Graphiurus angolensis*, Panya-miti wa Angola (Angolan African Dormouse)
* *Graphiurus christyi*, Panya-miti wa Christy (Christy's Dormouse)
* *Graphiurus crassicaudatus*, Panya-miti wa Jentink (Jentink's Dormouse)
* *Graphiurus johnstoni*, Panya-miti wa Johnston (Johnston's African Dormouse)
* *Graphiurus kelleni*, Panya-miti wa Kellen (Kellen's Dormouse)
* *Graphiurus lorraineus*, Panya-miti wa Lorrain (Lorrain Dormouse)
* *Graphiurus microtis*, Panya-miti Masikio-madogo (Small-eared Dormouse)
* *Graphiurus monardi*, Panya-miti wa Monard (Monard's Dormouse)
* *Graphiurus murinus*, Panya-miti Mdogo (Woodland Dormouse)
* *Graphiurus nagtglasii*, Panya-miti wa Nagtglas (Nagtglas's African Dormouse)
* *Graphiurus ocularis*, Panya-miti Kinyago (Spectacled Dormouse)
* *Graphiurus platyops*, Panya-miti Miwamba (Rock Dormouse)
* *Graphiurus rupicola*, Panya-miti Mawe (Stone Dormouse)
* *Graphiurus surdus*, Panya-miti Mkimya (Silent Dormouse)
* *Graphiurus walterverheyeni*, Panya-miti wa Verheyen (Walter Verheyen's African Dormouse)

## Spishi za Ulaya na Asia
* *Chaetocauda sichuanensis* (Chinese Dormouse)
* *Dryomys laniger* (Woolly Dormouse)
* *Dryomys niethammeri* (Balochistan Forest Dormouse)
* *Dryomys nitedula* (Forest Dormouse)
* *Eliomys melanurus* (Asian Garden Dormouse)
* *Eliomys munbyanus* (Maghreb Garden Dormouse)
* *Eliomys quercinus* (Garden Dormouse)
* *Glirulus japonicus* (Japanese Dormouse)
* *Glis glis* (Edible Dormouse)
* *Muscardinus avellanarius* (Hazel Dormouse)
* *Myomimus personatus* (Masked Mouse-tailed Dormouse)
* *Myomimus roachi* (Roach's Mouse-tailed Dormouse)
* *Myomimus setzeri* (Setzer's Mouse-tailed Dormouse)
* *Selevinia betpakdalaensis* (Desert Dormouse)

## Spishi za kabla ya historia
* *Hypnomys morphaeus* (Majorcan Giant Dormouse, Pleistocene na mwanzo wa Holocene ya Majorca)
* *Hypnomys mahonensis* (Minorca Giant Dormouse, Pleistocene na mwanzo wa Holocene ya Minorca)
* *Oligodyromys*
* *Bransatoglis adroveri* (Mwanzo wa Oligocene ya Majorca)
* *Bransatoglis planus* (Mwanzo wa Oligocene ya Eurasia)

## Picha

Dormouse on hand.jpg|Panya-miti mdogo

Dryomys nitedula.jpg|Forest dormouse
Wüstenschläfer (= Afrikanischer Bilch) in der Nachttierabteilung.JPG|Asian garden dormouse
Gartenschlaefer in Natur.jpg|Garden dormouse
尾の欠損したヤマネ.jpg|Japanese dormous
Siebenschlaefer.jpg|Edible dormouse
Haselmaus.jpg|Hazel dormouse

Jamii:Kindi na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kikasem

**Kikasem** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Burkina Faso inayozungumzwa na Wakasem. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kikasem nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 130,000. Pia kuna wasemaji 120,000 nchini Burkina Faso. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikasem iko katika kundi la Kigur.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikasem kwenye Multitree
*lugha ya Kikasem katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/xsm

Jamii:Lugha za Ghana
Jamii:Lugha za Burkina Faso
Kindi Mrukaji

**Kindi warukaji** ni wanyama wadogo hadi wakubwa kiasi wa familia Anomaluridae. Wanatokea misitu ya Afrika kusini kwa Sahara. Kuna kindi warukaji huko Asia pia, lakini jamii hizi hazina mnasaba. Wale wa Afrika wana ngozi kati ya miguu ya mbele na ya nyuma, isipokuwa spishi moja, kindi mkia-magamba. Upande wa chini wa msingo wa mkia wao mrefu una mistari miwili ya magamba yenye ncha kali yanayomsaidia mnyama ili kupanda juu ya miti. Rangi yao ni kijivu, kahawia, kahawiachekundu au hudhurungi. Hula matunda, makokwa, maua na majani na pengine wadudu pia.

## Spishi
* *Anomalurus beecrofti*, Kindi Mrukaji wa Beecroft (Beecroft's Flying Squirrel)
* *Anomalurus derbianus*, Kindi Mrukaji wa Derby (Lord Derby's Scaly-tailed flying squirrel)
* *Anomalurus pelii*, Kindi Mrukaji wa Pel (Pel's Flying Squirrel)
* *Anomalurus pusillus*, Kindi Mrukaji Mdogo (Dwarf Scaly-tailed Squirrel)
* *Idiurus macrotis*, Kindi Mrukaji Masikio-marefu (Long-eared Flying Mouse)
* *Idiurus zenkeri*, Kindi Mrukaji Kibete (Pygmy Scaly-tailed Flying Squirrel)
* *Zenkerella insignis*, Kindi Mkia-magamba (Cameroon Scaly-tail)

## Spishi ya kabla ya historia
* *Kabirmys qarunensis* (Mwisho wa Eocene ya Birket Qarun, Misri)

## Picha

AnomalurusFulgensKeulemans.jpg|Kindi mrukaji wa Beecroft
Anomalurus derbianus 0zz.jpg|Kindi mrukaji wa Derby
AnomalurusPusillusSmit.jpg|Kindi mrukaji mdogo
Idiurus zenkeri Museum de Genève.JPG|Kindi mrukaji kibete
Aethurus glirinus.jpg|Kindi mkia-magamba

Jamii:Kindi mrukaji na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kibago-Kusuntu

**Kibago-Kusuntu** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo inayozungumzwa na Wabago-Kusuntu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibago-Kusuntu imehesabiwa kuwa watu 7500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibago-Kusuntu iko katika kundi la Kigur.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kibago-Kusuntu 
*lugha ya Kibago-Kusuntu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bqg

Jamii:Lugha za Togo
Ndezi

**Ndezi** ni wagugunaji wakubwa wa familia Thryonomyidae ambao wana mnasaba karibu kiasi na nungunungu. Wanatokea mahali panyevu pa Afrika kusini kwa Sahara. Wamo miongoni mwa wagugunaji kubwa kabisa duniani. Mwili wao una urefu wa sm 35-60 na uzito wa kg 6-10. Wana manyoya magumu yenye rangi ya kahawa na vidoa kijivu na njano. Hula manyasi ya maji porini lakini katika maeneo ya kilimo hula mimea ya shamba kama muwa, muhogo n.k. Wanaweza kudidimiza hasara kubwa. Ndezi hufugwa sana huko Benini na Togo, na hata nchini Kameruni, Kodivaa, Gaboni, Gana, Nijeria, Senegali na Kongo wakulima wahimizwa kufuga wanyama hawa. Nyama yao ni nzuri sana..

## Spishi
* *Thryonomys gregorianus*, Ndezi Mdogo (Lesser Cane Rat)
* *Thryonomys swinderianus*, Ndezi Mkubwa (Greater Cane Rat)

## Picha

File:2010-07-11 11.39.42 Ngattadolikro agoutis.jpg|Ndezi waliogwiwa nchini Kodivaa
File:Grand aulacode male.jpg|Ndezi afugwaye nchini Gaboni
File:Thryonomys swinderianus.jpg|Ndezi afugwaye nchini Kameruni

Jamii:Nungunungu na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Udongo

**Udongo** (pia: ardhi) ni sehemu ya juu kwenye uso wa nchi ambako mimea huweza kuota. Nao  hutumiwa kwa kilimo. 

Udongo wenyewe ni mchanganyiko wa vipande vidogo vya mwamba na madini yaliyosagwa pamoja na mata ogania kama mboji (mabaki ya mimea na wanyama yaliyooza) na pia wadudu na vijidudu vinavyoishi ndani yake. Udongo huwa pia na hewa na maji ndani yake zinazojaza nafasi kati ya vipande vidogo vya mwamba. 

Kiasi chake kikubwa ni vipande vidogo vyenye asili ya mwamba au madini. Mwamba huvunjwa na maji, upepo na kutokana na athari ya joto / baridi kwa njia ya mmomonyoko. Hivi vipande vinaweza kuwa vidogo sana na kuonekana laini kama udongo wa ufinyanzi; au vigumu vyenye pembe kama punje za mchanga. 

Udongo hupatikana kama tabaka juu ya mwamba unaofanya ganda la dunia. Mpaka wa chini wa udongo ni pale ambako mwamba mtupu unaanza; mpaka wa juu ni uso wa ardhi. Tabaka la udongo linaweza kuwa na unene wa kilomita kadhaa au sentimita chache tu.  

## Matabaka ya udongo
Udongo mzuri huwa ndani yake na matabaka A-B-C pamoja na tabaka ya mata ogania juu yake.

**O) Mata Ogania**: katika mchoro huu 2 sentimita za juu ambazo ni majani makavu na sehemu nyingine za mimea zilizokufa au kuanguka chini; hazikuoza bado kikamilifu lakini zinaendelea kuoza. Wadudu wengi wanaishi hapa wanaoendelea kuozesha mata hii.

**A) Udongo wa juu:** Tabaka ya udongo yenye kiasi kikubwa cha mada ogania ndani yake. Ndani yake kuna minyoo na vijidudu wengi wanaoendelea kula na kubadilisha mabaki ya majani yaliyomo mle kuwa madini au kampaundi ogania sahili zaidi. Kwa kazi yao wanasababisha kuwepo kwa mashimo na nafasi ndogo ndani ya udongo wa juu. Nafasi hizi zinasaidia kuingia na kutoka kwa gesi na kiowevu. Kutokana na uwingi wa viumbehai hivi vidogo udongo wa juu una uwezo wa kutunza maji ya mvua ndani ya nafasi zake. Hii yote ni muhimu kwa kustawi wa mimea inayotandiza hapa mizizi yao. 

Kwa lugha nyingine kuwepo kwa viumbehai hivi vidogo ni muhimu kwa rutuba ya udongo. Uhaba wa mata ogania unasababisha pia uhaba wa viumbehai ndani ya udongo wa juu unaokosa rutuba jinsi ilivyo jangwani.

Katika tabaka la udongo wa juu maji ya mvua yanapita haraka zaidi na kwa hiyo madini yeyushi kama chuma, alumini, chumvi mbalimbali na mengine kutegemeana na uwingi wa mvua na hali ya udongo chini yake kiasi cha madini haya yanaweza kuwa haba zaidi.

**B) Udongo wa chini:** katika tabaka hii madini yaliyoyeyushwa katika udongo wa juu yanakusanyika. Hapo ni sababu ya kwamba kulima shamba kunaongeza rutuba maana kazi ya kuchimba inapelekea madini yaliyozama chini kwenda juu. 

**C) Mwamba mzazi:** hii ni tabaka ya mwamba isiymegeka bado. Unaitwa mwamba "mzazi" kwa sababu vipande vidogo vya matabaka ya juu vya asili hapo; kwa hiyo mwamba mzazi una tabia nyingi za kikemia sawa na udongo wa juu. 

Mizizi mirefu ya miti inaendelea kufika hadi sehemu ya juu ya mwamba mzazi na kutafuta hapa madini yeyushi yalizozama chini zaidi. Kwa njia hiyo inachangia mmomonyoko wa sehemu hii hata kama imefunikwa na udongo.

## Marejeo 
## Tazama pia
*Aina za udongo
Elimu nchini Cote d'Ivoire

]]

'''Elimu nchini Côte d'Ivoire''' inaendelea kukabiliwa na changamoto nyingi. Kiwango cha wanaojua kusoma na kuandika kwa watu wazima bado kipo chini: mnamo 2000, ilikadiriwa kwamba 48.7% ya jumla ya wakazi wanajua kusoma na kuandika (60.8% ya wanaume na 38.6% ya wasichana).
 Watoto waliowengi kati ya miaka 6 na 10 hawajaandikishwa shule.
 Idadi kubwa ya wanafunzi wa elimu ya sekondari ni wanaume. Mwishoni mwa elimu ya sekondari, wanafunzi wanakaa na kufanya mtihani wa mwisho (Baccalauréat). Nchi ina vyuo vikuu mjini Abidjan (Université de Cocody) na huko Bouaké, (Université de Bouaké).

## Mfumo wa elimu
Mfumo wa elimu yao umegawanyika katika hatua tatu: shule ya msingi hudumu kwa miaka sita, inapelekea kupata cheti cha masomo ya msingi; shule ya secondari hudumu kwa miaka saba, inapelekea kupata cheti kuhitimu masomo hayo. Elimu ya chuo kikuu, inapatikana mjini Abidjan tu, katika kilele cha shahada. Idadi kubwa ya taasisi za masuala ya kiufundi na mafunzo wa ualimu nayo hutolewa baada ya elimu ya msingi na sekondari pia. Kulikuwa hakuna mfumo wa elimu ya watu wazima, ijapokuwa watu wazima wengi huudhuria kozi mbalimbali nyakati za usiku, katika maeneo ya vijijini, wanapata elimu yao ya kujua kusoma na kuandika na maelekezo mengine kwa kupitia redio.

Mashulu mengi ya umma yalikuwa yakitoa ukufunzi bure, ijapokuwa wanafunzi hulipa ada ya kiingilio cha awali na kununua sare. Huduma nyingi ilikuwa bure, na baadhi ya wanafunzi wanapata udhamini na serikali, kikawaida hufanya mrejesho kwa kuwapa ajira serikalini baada ya kuhitimu.

Makadiro yaliyofanywa mwaka wa 1980 inaonesha kwamba asilimia 14 ya mshule ya msingi na asilimia 29 ya mashule yasekondari yalikuwa ya watu binafsi. Mengi yao yalikuwa mashule ya  Katoliki, iliyokuwa ikifanyiwa kazi na walimu wa kidini na walimu wa kawaida, na sehemu ya mshahara inatolewa ruzuku kutoka serikalini. 

Mashule ya Wakatoliki yalikuwa yakifanya kazi zake mjini kusini na mshariki, lakini pia yalikuwa yakipatikana huko sehemu zingine za nchi. Mafunzo ya kidini yalikuwa hayaruhusiwi katika mashule ya serikali. Mashule ya Kiislamu yalikuwa maarufu huko mjini kaskazini na yalikuwa huru, lakini yalikuwa hayaungwi mkono na serikali. Baadhi ya wanafunzi huudhuria mashule yote ya Kiislamu na umma vilevile.
## Marejeo
Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kongo

Orodha hii inaorodhesha lugha za Jamhuri ya Kongo:

*Kiaka
*Kiakwa
*Kibangandu
*Kibeembe
*Kibekwil
*Kibobangi
*Kibomitaba
*Kibomwali
*Kibongili
*Kibonjo
*Kibwisi
*Kidibole
*Kidoondo
*Kifang
*Kifaransa
*Kigbaya
*Kikaamba
*Kikako
*Kikituba
*Kikoongo
*Kikota
*Kikoyo
*Kikunyi
*Kilari
*Kilikuba
*Kilikwala
*Kilingala
*Kilumbu
*Kimbandja
*Kimbangwe
*Kimbere
*Kimboko
*Kimbosi
*Kimoi
*Kimonzombo
*Kimpyemo
*Kindasa
*Kingbaka
*Kingbaka-Ma'bo
*Kingom
*Kingundi
*Kingungwel
*Kinjebi
*Kinjyem
*Kiombamba
*Kipomo
*Kipunu
*Kisuundi
*Kiteke-Eboo
*Kiteke-Fuumu
*Kiteke-Ibali
*Kiteke-Kukuya
*Kiteke-Laali
*Kiteke-Nzikou
*Kiteke-Tege
*Kiteke-Tsaayi
*Kiteke-Tyee
*Kitsaangi
*Kivili
*Kiwumbvu
*Kiyaka
*Kiyombe

## Tazama pia
*Jamhuri ya Kongo
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/CG

*
Kongo
Airbus

thumb|Airbus 380 ni ndege kubwa ya abiria duniani na ilianza kutumiwa na Singapore Airlines
 2013]]
**Airbus** SAS ni kampuni kubwa ya kutengeneza eropleni katika Ulaya na moja ya makampuni makubwa duniani katika fani hii.

Kwa jumla imeajiri watu 50,000 katika nchi mbalimbali na hasa katika viwanda vyake huko Ufaransa, Ujerumani, Uingereza na Hispania.

Tangu mwaka 2001 Airbus imekuwa kampuni inayotengeneza ndege za kusafirisha abiria nyingi duniani. Ni hasa aina mbalimbali kama vile Airbus A300, Airbus A310 au Airbus A320. Tangu mwaka 2007 Airbus A380 ni ndege kubwa kabisa ya kubeba abiria duniani. 

## Historia
Kampuni ya Airbus ni tokeo la harakati la kuunganisha makampuni madogo zaidi katika Ulaya kwa shabaha ya kuweza kushindana na makampuni makubwa ya kutengeneza ndege ya Marekani kama vile Boeing na McDonnell Douglas. 

Chanzo cha Airbus kilikuwa maungano ya makampuni ya Kijerumani kwa upande mmoja na shirikisho la makampuni ya Kifaransa. Makampuni mengine kutoka Hispania na Uingereza yalijiunga nao na mwanzoni serikali za nchi hizi zilishika asilimia kubwa ya hisa isipokuwa Ujerumani ambako kampuni la Daimler ilishika hisa za taifa hili. Hadi mwaka 2001 Wajerumani na Wafaransa walishika kila asilimia 37.9 za hisa zote, Waingereza asiilimia 20 na Wahispania 4.2. 

Baadaye washiriki wote waliungana kwa kuunda kampuni la EADS (European Aeronautic Defence and Space Company) ambayo sasa ni kampuni mama ya Airbus.

thumb|Airbus 320 ni modeli iliyotengenezwa mara nyingi na kampuni hii kuna ndege 2700 za aina hii zinazofanya kazi

## Aina za ndege
#### Modeli za kiraia za Airbus 
thumb|250px|Airbus 400 ni ndege ya usafiri wa kijeshi yenye maagizo 200 kwa nchi mbalimbali
#### Modeli za kijeshi 
Airbus inatengeneza pia modeli mbalimbali za ndege za usafiri wa kijeshi. Sehemu ya hizi zinafanana na modeli za kiraia zilizibadilishwa kwa mahitaji ya kijeshi lanini nyingine zimetengenezwa hasa kwa makusudi ya kijeshi. Airbus haijengi ndege za kutuopa mabomu au ya kushambulia ndege nyingine.

## Marejeo
Jamii:Kampuni ya kutengeneza ndege
Boeing

]]
 katika Marekani.]]
**Boeing** ni kampuni nchini Marekani ya kutengeneza eropleni, helikopta, roketi na vifaa vingine kwa matumizi ya kiraia na ya kijeshi kwa usafiri wa hewani na kwenye anga-nje. Ni kampuni kubwa duniani ya aina hii; katika utengenezaji wa ndege za abiria pekee ina nafasi ya pili baada ya Airbus ya Ulaya.

Makao makuu ya kampuni yalikuwepo Seattle, Washington lakini tangu 2001 yalihamishwa kwenda Chicago.

Modeli za Boeing zinazojulikana sana ni pamoja na
* Boeing 707 (haitengenezwi tena)
* Boeing 717 (haitengenezwi tena)
* Boeing 727 (haitengenezwi tena)
* Boeing 737 (iliyotengenezwa mara nyingi kushinda modeli zote)
* Boeing 747 (inajulikana kama 'Jumbo Jet')
* Boeing 757 ((haitengenezwi tena))
* Boeing 767
* Boeing 777 (inajulikana pia kama "Triple Seven")
*Boeing 787 (inajulikana pia kama "Dreamliner")
* Boeing F/A-18 Hornet
* Boeing F-15 Eagle
* Boeing KC-135 Stratotanker
* Boeing X-37 (inajulikana kama orbital test vehicle) imezinduliwa tarehe 22 Aprili 2010.

## Tanbihi