open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wahasmonei

**Wahasmonei** ni ukoo wa Israeli uliotawala Yudea tangu mwaka 164 KK hadi 63 KK, wakisisitiza dini ya Uyahudi na kupunguza athari ya ustaarabu wa Ugiriki wa kale kati ya Wayahudi.

Asili ya utawala wao ni familia ya Wamakabayo (kwa Kiebrania *מכבים* au *מקבים*, *Makabim* au *Maqabim*; kwa Kigiriki *Μακκαβαῖοι*), mashujaa walioongoza mapigano dhidi ya dola la Waseleuki ili kupata uhuru wa dini na hatimaye uhuru wa taifa upande wa siasa pia. Mashujaa hao walikuwa kuhani Matatia Mmakabayo na wanae watano waliopokezana kushika uongozi kuanzia Yuda Mmakabayo

Habari zao zinasimuliwa katika kitabu cha kwanza cha Wamakabayo na kitabu cha pili cha Wamakabayo vilivyoandikwa na watu tofauti katika karne ya 2 KK na ambavyo vyote viwili ni kati ya vile vya Deuterokanoni vinavyokubaliwa na Wakristo wengi kama sehemu ya Biblia. Ushujaa wao unasifiwa pia na waraka kwa Waebrania kama kielelezo cha imani.

Pia kuna vitabu vingine viwili juu yao (Wamakabayo III na Wamakabayo IV) ambavyo havimo katika toleo la Septuaginta wala katika Biblia ya Kikristo.

### Mazingira yao: uenezi wa utamaduni wa Kiyunani (333-63 K.K.)
Kwa muda mfupi sana Aleksanda Mkuu wa Makedonia (Ulaya Kusini Mashariki) aliteka Asia (mpaka India) na Misri. Kuanzia hapo utamaduni na lugha ya Kiyunani vikaenea pote, hata kwa Wayahudi wengi, hasa walioishi nje ya nchi yao. 

Chini ya utawala wa Kiyunani unabii ukaja kwisha (1Mak 9:27): badala yake yalitolewa maandiko ya kiapokaliptiko (hasa kitabu cha Danieli ambacho ni kama Ufunuo wa Agano la Kale), hadithi (Yona, Tobiti, Esta, Yudithi) na vitabu vya hekima (Mhubiri, Yoshua bin Sira, Hekima). Humo tunaona maendeleo ya ufunuo, hasa kwa sababu Wayahudi wengi walianza kusadiki ufufuko wa wafu na mengineyo. 

Nguvu ya imani hiyo iliwasaidia kukabili dhuluma na kifo (2Mak 7:1-41) chini ya Antioko Epifane (175 KK - 164 KK) aliyetaka kuwalazimisha waache kufuata Torati ili wajilinganishe na watu wengine. Tena akijidai kuwa tokeo la Mungu Mkuu alijenga altare kwa mungu wake ndani ya hekalu la Yerusalemu. 

Hapo Wayahudi wakaanza kupigania uhuru wao wa kidini na wa kisiasa chini ya Wamakabayo, ambao kwa imani na ushujaa mkubwa wakafaulu kushinda majeshi ya kutisha (1Mak 3:18-22), kutakasa hekalu (1Mak 4:36-61) na kurudisha ufalme wa Israeli mpaka baada ya Warumi kuweka Uyahudi chini ya himaya yao (63 K.K.). 

## Ramani

File:Hasmonean_dynasty.gif|Uenezi wa ufalme wao, 167–80 KK
File:Judea Judas Makk.PNG|Yudea chini ya Yuda Mmakabayo
File:Judea Jonathan Makk.PNG|Yudea chini ya Yonathani Mmakabayo (baada ya kuteka Perea)
File:Judea Simon Makk.PNG|Ufalme wa Wahasmonei chini ya Simoni Thasi
File:Judea Johannes Hyrcanus.PNG|Ufalme wa Wahasmonei chini ya Yohane Hirkano (baada ya kuteka Samaria na Idumea)
File:Judea Aristobulus I.PNG|Ufalme wa Wahasmonei chini ya Aristobulo I (baada ya kuteka Galilaya)
File:Judea Alexander Janneüs.PNG|Ufalme wa Wahasmonei chini ya Aleksanda Yaneo (baada ya kuteka Iturea)
File:Hasmoneese rijk.PNG|Ufalme wa Wahasmonei chini ya Salome Aleksandra
File:Judea na Pompeius.PNG|Yudea ya Kirumi chini ya Hirkano II
Tatizo la mifereji ya maji kuziba katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

**Tatizo la mifereji ya maji kuziba katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** ni jinsi mifumo ya mifereji ya maji mijini (mito, mito, vijito) inavyozibwa na taka ngumu, plastiki, mchanga au nyenzo nyinginezo. Hii ni kweli hasa katika miji inayokua kwa kasi nchini na inaleta changamoto kubwa katika suala la usafi wa mazingira mijini na kuzuia mafuriko.

## Kichwa 
Katika miji ya DRC kama vile Kinshasa, Lubumbashi, Bukavu, na Bunia, usimamizi wa taka ngumu mara nyingi ni duni. Watu mara nyingi hutupa taka mitaani au moja kwa moja kwenye mifereji ya maji kwa sababu ya ukosefu wa vifaa vya kukusanya taka na vifaa sahihi vya kutupa.

Mifereji ya maji iliyoziba huchelewesha au kuzuia maji ya dhoruba kabisa, na kusababisha mafuriko, mafuriko na uharibifu wa mazingira.

## Sababu 
**Ukusanyaji wa Taka Ngumu**

Plastiki, vifaa vya ufungaji, majani yaliyokufa, na taka za nyumbani na za viwandani mara nyingi hutupwa moja kwa moja, na kuziba.

**Ukosefu wa matengenezo na usafishaji wa mifereji ya maji**

Ukosefu wa mipango ya mara kwa mara ya kusafisha na matengenezo ya mifereji ya maji huchangia mkusanyiko wa maji taka na maji taka.

### Safi 
* Kuenea kwa Magonjwa: Maji yaliyotuama huwa mazalia ya mbu na wanyama wengine wanaobeba magonjwa yanayoenezwa na maji na mbu.
* Ukosefu wa Usafi: Mlundikano wa takataka huchangia hali ya uchafu katika vitongoji vya mijini.

### Athari za kijamii na kiuchumi 
* Uharibifu wa Kimuundo: Mtiririko wa maji unaosababishwa na mifereji ya maji iliyoziba husababisha uharibifu wa barabara na majengo.
* Gharama za ziada: Manispaa lazima zitenge pesa za usafishaji wa dharura na misaada ya mafuriko.

## Matokeo na viungo 
* Usafishaji na matengenezo ya mara kwa mara ya mifumo ya mifereji ya maji: Kuendeleza programu za kusafisha na matengenezo ya manispaa.
* Udhibiti bora wa taka: Weka mifumo bora ya ukusanyaji na utupaji taka ili kupunguza utupaji taka usiofaa.
* Kuongeza ufahamu: Kampeni za elimu kuhimiza watu kutotupa takataka.
* Mipango ya miji iliyojumuishwa: Kubuni miji yenye maji safi na majengo yanayostahimili.

## Marejeo
Barly Baruti

thumb|Barly Baruti
**Baruti Kandolo Lilela** (anajulikana zaidi kwa jina la kisanii la **Barly Baruti**; alizaliwa Kisangani, Desemba 9, 1959 ) ni mchora katuni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Amefafanuliwa na Shirika la Utangazaji la Uingereza (BBC) kama *mwandishi wa Kikongo anayejulikana zaidi nje ya nchi yake.*

## Wasifu
Alisomea pedagojia, kisha akafanya kazi katika studio ya michoro ya Kituo cha Utamaduni cha Ufaransa mjini Kisangani. Mnamo mwaka 1982, aliandika na kuchora kitabu chake cha kwanza cha katuni kilichochapishwa, ''Le Temps d'agir* (*Wakati wa Kutenda*), kikihusu masuala ya mazingira. Mnamo mwaka 1984, baada ya kushinda shindano la katuni, alialikwa kusomea uandishi wa katuni mjini Angoulême (Ufaransa), kisha mwaka 1987 akafanya kazi kwa miezi michache katika studio za Studios Hergé mjini Brussels. Alirejea Kongo, ambako alichapisha albamu kadhaa, kisha akahamia Ubelgiji mnamo mwaka 1992. Mnamo mwaka 1994, Kituo cha Utamaduni mjini Kisangani kilichapisha albamu yake *Objectif Terre!* (*Lengo: Dunia!*), iliyokuwa ilani ya mazingira. Mwishoni mwa miaka ya 1990, alishirikiana na *Frank Giroud* kutayarisha *Eva K*, mfululizo wa albamu tatu za katuni, ukifuatiwa na *Mandrill'', mfululizo wa albamu saba. Kwa kazi hizi, Baruti alibadilisha mtindo wake wa mstari wa wazi wenye ucheshi kidogo na mtindo halisi zaidi.

## Marejeo
Jamii:Wachoraji wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Changamoto za usambazaji wa maji yasiyo salama katika maeneo ya vijijini ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

**Changamoto za maji yasiyo salama katika maeneo ya vijijini ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** ni changamoto zinazokabili Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, nchi tajiri kwa maliasili. Inakabiliwa na changamoto kubwa katika upatikanaji wa maji safi ya kunywa, hasa katika maeneo ya vijijini. Maji yasiyo salama ni chanzo cha magonjwa na utapiamlo, unaoathiri afya na ustawi wa watu.

## Kichwa 
Takriban 60% ya wakazi wa vijijini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) hawana maji safi ya kunywa. Mito, maziwa, na vijito, ambavyo mara nyingi vimechafuliwa na shughuli za binadamu, huwa vienezaji vya magonjwa kama vile kipindupindu na kuhara damu.

## Sababu za maji yasiyo salama 
* **Miundombinu duni**: Ukosefu wa maji ya kutosha na usafi wa mazingira ni tatizo kubwa.
* **Uchafuzi**: Kilimo kupita kiasi, uchimbaji madini, na usimamizi duni wa taka huchangia uchafuzi wa maji  
* **Uchumi** : Kutokuwepo kwa magonjwa na kupanda kwa gharama za huduma za afya kunaathiri uchumi wa eneo hilo.
* **Elimu** : Watoto wagonjwa mara nyingi hukosa shule, jambo linalozuia fursa zao za elimu za baadaye

## Matokeo yaliyopendekezwa 
Ili kutatua shida ya maji, tunaweza kuzingatia chaguzi kadhaa:
* **Maboresho ya tija**: Ujenzi wa visima, mifumo ya uchujaji na usafishaji.
* **Uhamasishaji na elimu**: Programu za elimu juu ya usafi wa mazingira na umuhimu wa maji ya kunywa.
* **Ushirikiano**: Kushirikiana na Mashirika Yasiyo ya Kiserikali na Serikali Kukusanya Rasilimali na Kutekeleza Mazoea Endelevus.

## Marejeo
Jamii:Mazingira katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Souhayr Belhassen

**Souhayr Belhassen** (alizaliwa Juni 19, 1943) ni mzalendo wa haki za binadamu na mwanahabari kutoka Tunisia. Tangu Aprili 26, 2007, amehudumu kama Rais wa Shirika la Kimataifa la Haki za Binadamu (FIDH) lililoko Paris. Belhassen ni mkosoaji makini wa Rais wa zamani wa Tunisia, Zine El Abidine Ben Ali, aliyeondolewa madarakani wakati wa maandamano ya Tunisia ya 2010–2011, akisema unyanyasaji wa serikali ya zamani dhidi ya waandamanaji ulikuwa "kikosi cha kikatili".

Souhayr Belhassen pia alishiriki katika uandishi wa "Habib Bourguiba: Biography in Two Volumes" (aliandikwa pamoja na Sophie Bessis), ambayo ni wasifu wa Rais Habib Bourguiba.

Amekuwa akifanya kazi kama mwanahabari kwa takriban miaka ishirini. Kuanzia mwishoni mwa miaka ya 1970, pia alifanya kazi kama mwandishi wa habari nchini Tunisia, kwa jarida la Jeune Afrique na shirika la habari la Reuters. Alishiriki sana katika mapambano ya kutetea haki za binadamu nchini mwake, akiwa mwanachama wa Shirika la Haki za Binadamu la Tunisia, lililoanzishwa mwaka 1977, na mwaka 1984 akachukua nafasi ya makamu wa rais wa shirika hilo.

Alizaliwa na wazazi wa Kituruki nchini Indonesia, na yeye ni mjukuu wa Hachemi Elmekki, mwanahabari na mwanzilishi wa magazeti ya kejeli ya kitaifa yaliyoandikwa kwa Kiarabu cha Tunisia. Alisoma sheria katika Chuo Kikuu cha Tunis na baadaye Taasisi ya Masomo ya Kisiasa Paris.

Mnamo mwaka 2004, alijiunga na bodi ya wakurugenzi ya Shirika la Kimataifa la Haki za Binadamu (FIDH). Aprili 24, 2007, alichaguliwa kuwa kiongozi wa shirika hili, akimrithi Mshengeni Sidiki Kaba wa Senegal, aliyeunga mkono uteuzi wake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Wanaharakati wa Tunisia
JAmii: Wanasiasa wa Tunisia
Leila Toubel

**Leila Toubel** (alizaliwa 1962, Hammam Lif, Tunisia) ni mwandishi wa michezo ya kuigiza, muigizaji, mwandishi wa skrini, na mkurugenzi wa tamthilia kutoka Tunisia. Anatambulika kama mmoja wa viongozi wakuu wa tamthilia ya kisasa ya Tunisia, akijulikana kwa kazi zake jasiri zinazojihusisha na masuala ya kijamii kama vile haki za wanawake, uhuru wa kujieleza, na mabadiliko ya kisiasa.

## Maisha ya awali 
Toubel alianza kuandika shairi na hadithi fupi akiwa mdogo na alishiriki kwenye tamthilia za shule tangu akiwa na umri wa miaka kumi na tatu. Kazi yake ya kitaalamu ilianza rasmi mwaka 1990 baada ya kujaribiwa kwenye El Hamra Theatre mjini Tunis, ambapo alianza ushirikiano mrefu wa ubunifu na mkurugenzi Ezzedine Gannoun.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Waandishi wa Tunisia
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Tunisia
Laura Marholm

**Laura Katharina Marholm** (1854–1928) alikuwa mwandishi wa Kibatiki-Kijerumani aliyeandika ukaguzi wa fasihi, wasifu wa wanawake, na riwaya. Wahusika wakuu katika riwaya zake walikuwa wanawake waliokuwa na furaha na kuridhika katika ndoa. Marholm alikuwa mwanamke wa kisasa wa harakati za kike (New Woman feminist) ambaye aliandika kuhusu masuala ya ukombozi wa wanawake. Kutokana na baadhi ya imani zake, baadhi ya wanamke wengine wa harakati za kike hawakumuona Marholm kuwa mmoja wao. Alikuwa na imani kwamba fasihi inaweza kutumika kusaidia katika uhusiano kati ya jinsia. Baadhi ya kazi za Marholm zilihesabiwa kama sehemu ya "ukaguzi wa fasihi wa kike" (gynocriticism), miaka 70 kabla ya neno hilo kuanzishwa rasmi, ambapo sehemu kubwa ya kazi hiyo ilikuwa ikizingatia waandishi wanawake wa Nordic.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1854
Jamii:Waliofariki 1928
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Dea Loher

**Dea Loher** (alizaliwa 1964) ni mwandishi wa michezo ya kuigiza na mwandishi wa vitabu kutoka Ujerumani.

## Wasifu 
**Dea Loher** alizaliwa kwa jina Andrea Beate Loher mwaka 1964 mjini Traunstein, Bavaria, Ujerumani. Mwanzoni alitumia jina Dea kama jina la kalamu (jina la kisanii), lakini baadaye alilibadilisha rasmi kuwa jina lake halali.

Alisoma fasihi ya Kijerumani na falsafa katika Chuo Kikuu cha Ludwig Maximilian cha Munich, kisha akatumia mwaka mmoja nchini Brazil. Mnamo mwaka 1990, alianza kusomea uandishi wa ubunifu kwa ajili ya jukwaa la tamthilia katika Chuo Kikuu cha Sanaa cha Berlin, chini ya waalimu Heiner Müller na Yaak Karsunke.

Michezo yake ya kwanza ya kuigiza ilioneshwa kwa mara ya kwanza mwanzoni mwa miaka ya 1990, na hapo ndipo alipata kutambulika kama mmoja wa waandishi chipukizi muhimu zaidi wa tamthilia nchini Ujerumani wakati huo. Tangu hapo, Dea Loher ametunukiwa tuzo kubwa za tamthilia na fasihi nchini Ujerumani, zikiwemo Tuzo ya Joseph-Breitbach.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Watu walio hai
Jamii:waandishi wa Ujerumani
Else Lasker-Schüler

**lse Lasker-Schüler** (alizaliwa kwa jina Elisabeth Schüler; 11 Februari 1869 – 22 Januari 1945) alikuwa mshairi na mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka Ujerumani. Alikuwa miongoni mwa wanawake wachache waliokuwa wanahusishwa na harakati ya Expressionism.

Lasker-Schüler, ambaye alikuwa Myahudi, alilazimika kuikimbia Ujerumani ya Kinazi na aliishi maisha yake yote ya baadaye mjini Yerusalemu.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1868
Jamii:Waliofariki 1945
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jalila Baccar

**Jalila Baccar** (kwa Kiarabu: جليلة بكار, **Jalīlah Bakkār**; alizaliwa 1952) ni mwandishi wa michezo ya kuigiza na muigizaji kutoka Tunisia.

## Maisha ya awali na elimu 
Baccar alizaliwa mjini Tunis mnamo 23 Novemba 1952. Alianza kuonyesha shauku ya michezo ya kuigiza akiwa shuleni.

## Kazi 
Baada ya kuhitimu shule, alijiunga na kampuni ya kanda ya tamthilia mjini Gafsa, eneo lenye oasi na migodi kusini-magharibi mwa Tunisia. Yeye na mkurugenzi mwenza wa kampuni hiyo, Fadhel Jaïbi, walijaribu kuhuisha na kuimarisha kampuni hiyo, lakini walikumbana na upinzani kutoka kwa wachezaji wenzao pamoja na mamlaka za serikali.

Mnamo 1976, walirudi Tunis na kuanzisha kampuni yao wenyewe, Almasrah al-Jadid: The New Theatre, ambayo ilikuwa kampuni ya kwanza ya kitaalamu huru ya tamthilia nchini Tunisia.

Mnamo 1993, Baccar na Jaïbi walianzisha kampuni nyingine mpya iitwayo Familia. Tamthilia yao Junun (Ulevi wa Akili) ilitolewa kwenye sherehe za Avignon Festival mwaka 2002.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waigizaji filamu wa Tunisia
Jamii:Watu walio hai
Christa Winsloe

**Christa Winsloe** (awali alijulikana kama **Baroness Christa von Hatvany-Deutsch**, 23 Desemba 1888 – 10 Juni 1944)  alikuwa mwandishi wa riwaya, mwandishi wa michezo ya kuigiza, na mchongaji wa asili ya Ujerumani–Hungaria. Anajulikana zaidi kwa tamthilia yake Gestern und heute (iliyojulikana pia kwa majina mbalimbali), ambayo ilirekodiwa kama filamu mwaka 1931 kwa jina Mädchen in Uniform, na baadaye ikatengenezwa upya mwaka 1958.

Winsloe alikuwa wa kwanza kuandika tamthilia inayozungumzia mapenzi ya jinsia moja kati ya wanawake katika kipindi cha Jamhuri ya Weimar, ingawa aliifanya bila kutoa “ukosoaji mkali wa ubaguzi wa kijamii dhidi ya wanawake wasagaji".

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1888
Jamii:Waliofariki 1944
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Marja Kubašec

**Marja Kubašec** (7 Machi 1890 – 13 Aprili 1976) alikuwa mwandishi wa Kisorbia, anayechukuliwa na wanahistoria wa fasihi kuwa mwanamke wa kwanza kuandika riwaya kwa lugha ya Kisorbia cha Juu (Upper Sorbian). Akiwa mwalimu wa shule, aliandika michezo ya kuigiza, hadithi fupi, wasifu, na riwaya zilizojikita katika historia ya watu wa Kisorbian.

Alizaliwa katika familia ya wakulima katika kijiji cha Quoos huko Upper Lusatia (sasa sehemu ya Radibor), katika Ufalme wa Saxony, ambao ulikuwa sehemu ya Dola ya Kijerumani. Alikamilisha mafunzo yake ya ualimu mwaka 1911, akijikita katika historia na lugha za kigeni, katika Ursulinenkloster Erfurt. Isipokuwa kwa kipindi kifupi baada ya Vita ya Pili ya Dunia, alifundisha katika shule mbalimbali huko Saxony hadi alipostaafu mwaka 1956. Kipindi cha kustaafu kilimpa nafasi ya kujikita zaidi katika uandishi.

Kazi yake ya kwanza ya fasihi ilikuwa Wusadny (“Aliyetengwa”), riwaya fupi iliyochapishwa kwa mfululizo kwenye gazeti kati ya mwaka 1922 na 1923. Kazi yake ya kwanza ya tamthilia ilichapishwa mwaka 1926, tamthilia ya kihistoria yenye kichwa Chodojta (“Mchawi”). Mwaka 1949, alichapisha mkusanyiko wa hadithi fupi uitwao Row w serbskej holi (“Kaburi katika Uwanda wa Kisorbian”). Hadithi kuu ya mkusanyiko huo inaelezea kunyongwa kwa mfanyakazi wa kulazimishwa kutoka Poland aliyekuwa ameangukia katika mapenzi na mwanamke wa Kisorbian wakati wa vita.

Kazi zake za baadaye zilijumuisha wasifu wawili wa wanachama wa Kisorbian waliopinga utawala wa Dola la Tatu (Nazi). Maandishi yake yalitambuliwa kwa tuzo kadhaa, zikiwemo Medali ya Johannes R. Becher aliyotunukiwa mwaka 1975.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1890
Jamii:Waliofariki 1976
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Taka za sokoni katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

**Taka za sokoni katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** unarejelea takataka zote zinazozalishwa katika soko la umma na la binafsi, zikiwa ni pamoja na taka za kikaboni, plastiki, karatasi, vifungashio na takataka nyinginezo. Uchafu huo unaleta changamoto kubwa ya kimazingira na kiafya katika maeneo ya mijini ya Kongo kutokana na ukosefu wa mifumo bora ya usimamizi, ukusanyaji na matibabu

## Asili ya Taka 
Katika masoko ya Kongo, sehemu kubwa ya taka ni ya kikaboni, inayotokana na uuzaji wa bidhaa zinazoharibika kama vile matunda, mboga mboga, nyama na samaki. Utafiti uliofanywa katika soko la Mfidi mjini Kinshasa ulionyesha kuwa sehemu za kikaboni ziliwakilisha karibu 59.5% ya taka zote zinazozalishwa, ikifuatiwa na kadibodi, plastiki, na metali.

## Matatizo ya Usimamizi 
Udhibiti wa taka katika masoko bado hautoshi kwa kiasi kikubwa nchini DRC. Katika masoko mengi ya manispaa, kama yale ya Kisangani, kukosekana kwa sera thabiti ya usafi wa mazingira, utenganishaji wa taka zinazoweza kuoza na zisizoweza kuharibika, na vifaa vinavyofaa vya kukusanya huwaweka wafanyabiashara na watumiaji kwenye hatari za kimazingira na kiafya.

## Marejeo 
Jamii:Mazingira katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani
Ligi Kuu ya Malta

**Ligi Kuu ya Malta**, inayojulikana kama Yo Health Malta Premier kwa sababu za udhamini na kampuni ya Yo Health (maarufu pia kama *Il-Kampjonat Premjer*), ndiyo ligi ya juu kabisa ya soka la kulipwa nchini Malta. Ligi hii inaendeshwa na Shirikisho la Soka la Malta (Malta Football Association) na hushirikisha timu 12, ikifuata mfumo wa kupandishwa na kushushwa daraja kwa kushirikiana na Challenge League.

Kwa mujibu wa viwango vya UEFA hadi Juni 2022, Ligi Kuu ya Malta ilishika nafasi ya 46 kati ya ligi 55 za wanachama wa UEFA. Mashindano ya ligi hii yalianza mwaka 1909 chini ya jina la First Division, kabla ya kubadilishwa jina na kuitwa Premier League mwaka 1980. First Division yenyewe ilikuwa mrithi wa ligi ya awali iliyojulikana kama Second Division.

Kihistoria, vilabu vya Sliema Wanderers na Floriana ndivyo vilivyotwaa ubingwa mara nyingi zaidi, kila kimoja kikiwa na mataji 26. Mabingwa wa sasa ni Ħamrun Spartans, ambao walitwaa taji lao la 10 katika msimu wa 2023–24.

thumb|267x267px|Muundo wa sasa wa Kombe la Ligi Kuu ya Malta tangu 2018
 
Kuanzia msimu wa 2024–25, Ligi Kuu ya Malta itatumia mfumo mpya wa mashindano ya Premier League. Ligi hii itakuwa na jumla ya timu 12 na itagawanywa katika awamu mbili: Opening Round na Closing Round, kwa mtindo unaofanana na mifumo ya ligi za ndani inayotumika katika baadhi ya nchi za Amerika Kusini.

Katika Opening Round, kila timu kati ya 12 itacheza dhidi ya kila timu nyingine mara moja. Baada ya hapo, msimamo wa ligi utagawanywa katika makundi mawili: Top 6 (timu sita za juu) na Bottom 6 (timu sita za chini). Timu ndani ya kila kundi zitacheza tena dhidi ya wenzao mara moja ili kukamilisha awamu hiyo.

Baada ya kukamilika kwa Opening Round, pointi zote zitafutwa na kila timu itaanza upya katika Closing Round, ambapo mfumo huo huo wa mashindano utatumika tena. Mfumo wa pointi utabaki kuwa wa kawaida: pointi 3 kwa ushindi, pointi 1 kwa sare, na hakuna pointi kwa kupoteza. Timu itakayokusanya pointi nyingi zaidi mwishoni mwa Closing Round itatangazwa kuwa bingwa wa ligi.

Iwapo timu mbili zitakuwa sawa kwa pointi mwishoni mwa msimu—iwe ni kwa ajili ya kuamua bingwa, kushuka daraja au nafasi za mashindano ya UEFA—mchezo wa mtoano (play-off) utachezwa ili kuamua nafasi ya mwisho. Endapo timu tatu au zaidi zitakuwa na pointi sawa, mpangilio wa awali utaamuliwa kwa kuzingatia matokeo ya ana kwa ana (head-to-head), na timu mbili zilizo juu zaidi kati yao zitacheza play-off.

Mwishoni mwa msimu, timu nne zilizo katika nafasi za chini kabisa zitashushwa daraja na kuhamia Challenge League.

## Marejeo 
Jamii:michezo nchini Malta
Theresia Walser

**Theresia Walser** (alizaliwa 20 Novemba 1967) ni mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka Ujerumani, anayejulikana kwa kuandika vichekesho vyenye vipengele vya kigrouteski (grotesque).

## Maisha na kazi 
Theresia Walser alizaliwa mjini Friedrichshafen tarehe 20 Novemba 1967, na ni binti mdogo wa mwandishi mashuhuri Martin Walser. Pia ni dada wa muigizaji Franziska Walser pamoja na waandishi Johanna Walser na Alissa Walser, na pia ni dada wa kambo wa mwanahabari Jakob Augstein.

Walser alipata mafunzo kama muuguzi wa wazee (geriatric nurse) na baadaye akahitimu mafunzo ya uigizaji, hatua iliyompelekea kuingia katika uandishi wa michezo ya kuigiza. Michezo yake kwa kawaida ni ya vichekesho, na inajulikana kwa kutumia vipengele vya kigrouteski (grotesque). Gazeti la Die Zeit limemuelezea kama “bingwa wa kigrouteski wa Ujerumani katika jukwaa la tamthilia.”

Tamthilia yake Monsun im April (2008) ni simulizi ya ajabu ya mauaji katika mazingira ya ofisi. Ich bin wie ihr, ich liebe Äpfel (2013) inaangazia wake wa madikteta, huku Herrinnen (2014) ikijadili mienendo ya kuhukumiana na ushindani kati ya wanawake walioko katika taaluma za juu. Katika vichekesho vya giza Die Empörten (2019), Walser anaonesha mkutano kati ya mwanaharakati wa kijani mwenye maslahi binafsi na mwanasiasa wa mrengo wa kulia mwenye msimamo mkali.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Wanamichezo wa Ujerumani
Jamii:Wanawake wa Ujerumani
Stefan Miljenović

**Stefan Miljenović** (alizaliwa Niagara Falls, 21 Agosti 2001) ni mchezaji wa mpira wa kikapu wa Serbia-Kanada. Anacheza katika nafasi ya mlinzi wa mpira na kwa sasa ni mchezaji wa Crvena Zvezda Meridianbet.

## Maisha 
Miljenović alikulia nchini Kanada, na alianza kufanya mazoezi ya mpira wa kikapu akiwa na umri wa miaka 11. Kwa kuwa hakuridhika na fursa za kuendeleza mchezo wa kikapu nchini Kanada, akiwa na umri wa miaka kumi na tano alihama kwenda Marekani, katika jimbo la Maine, ambapo alianza elimu ya shule ya upili. Kwa miaka miwili na nusu alihudhuria Lee Academy iliyoko hapo, ambapo timu ya mpira wa kikapu ya shule hiyo ilionyesha takwimu nzuri katika msimu wake wa pili. Hapo ndipo alipoonekana na mchezaji wa zamani wa Serbia Rade Džambić, ambaye kwa wakati huo alikuwa mmiliki wa Taasisi ya Michezo ya Kimataifa (ISA) katika mji mdogo wa Hoosick Falls, ulioko jimbo la New York. Miljenović kisha alihama kwenda mji huo na kuendelea na masomo yake katika Shule ya Upili ya Hoosac, ambayo ilikuwa na ushirikiano na ISA. Baada ya kumaliza shule ya upili, alihama Pennsylvania na kujiandikisha katika Chuo Kikuu cha Slippery Rock, ambapo timu yake ya mpira wa kikapu ilishiriki katika Divisheni ya Pili ya NCAA. Hata hivyo, hakuwahi kucheza kwa timu hiyo, kwani msimu mzima wa 2020/21 ulifutwa kutokana na janga la COVID-19.

## Marejeo 
Jamii:wachezaji wa Kanada
Jamii:wachezaji wa Serbia
Ginka Steinwachs

thumb|Ginka Steinwachs (kushoto) na Silvia Hildegard Haneklaus (kulia) Januari 2014 katika "Glucsburgh" huko Goslar
**Ginka Steinwachs** (alizaliwa 31 Oktoba 1942) ni mwalimu na mwandishi kutoka Ujerumani.

Akiwa binti wa Walter S. Steinwachs na Hildegard Feist, alizaliwa kwa jina Gisela Steinwachs mjini Göttingen, na alipata elimu yake katika miji ya Munich, Berlin na Paris. Tasnifu yake ya udaktari kuhusu André Breton ilichapishwa baadaye kwa jina Mythologie des Surrealismus (Mitolojia ya Usurrealisti).

Steinwachs amefundisha katika vyuo vikuu mbalimbali nchini Ufaransa na Ujerumani. Aliolewa na Tilbert Stegmann, na tangu mwaka 2000 amekuwa akiishi mjini Berlin.

Katika kazi yake ya fasihi, amepokea tuzo kadhaa, zikiwemo:

* Tuzo ya Fasihi ya Jiji la Erlangen
* Tuzo ya Fasihi ya Jiji la Munich
* Tuzo ya Hubert Fichte (Prix Hubert Fichte) ya Jiji la Hamburg

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1942
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Watu walio hai
Sheria za taka za kimatibabu nchini DRC

**Kanuni zinazosimamia taka za kimatibabu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo** (DRC) zinarejelea matini zote za kisheria, viwango vya afya, na taratibu za kitaasisi zinazodhibiti udhibiti wa taka zinazozalishwa na shughuli za afya. Taka hizi ni pamoja na, haswa, takataka kali, za kuambukiza, za dawa, za anatomiki na za kemikali zinazozalishwa na hospitali, vituo vya afya, maabara na vituo vingine vya afya.

Udhibiti wa taka za kimatibabu ni suala kuu la afya ya umma na ulinzi wa mazingira kutokana na hatari za maambukizi, uchafuzi wa kemikali, na uchafuzi wa udongo na maji.

## Muktadha wa Afya na Mazingira 
Nchini DRC, ongezeko la idadi ya vituo vya huduma za afya, pamoja na miundombinu duni ya matibabu ya taka, imesababisha mazoea duni kama vile uchomaji moto wazi, utupaji taka usiodhibitiwa, na kuchanganya taka za matibabu na taka za nyumbani.

Kulingana na Shirika la Afya Ulimwenguni, usimamizi duni wa taka za huduma za afya huwaweka wafanyikazi wa afya, wagonjwa, na jamii katika hatari kubwa ya kuambukizwa na sumu.

### Sheria ya Mazingira 
Sheria nambari 11/009 ya tarehe 9 Julai 2011, kuhusu kanuni za kimsingi zinazohusiana na ulinzi wa mazingira, inaweka kanuni za uzuiaji, tahadhari na dhima ya uchafuzi, inayotumika kwa udhibiti wa taka hatari, ikiwa ni pamoja na taka za matibabu.

## Majukumu ya Kitaasisi 
Usimamizi na udhibiti wa taka za kimatibabu huwa chini ya wajibu wa:

* Wizara ya Afya ya Umma, Usafi na Kinga, inayohusika na kuendeleza viwango vya afya;
* Wizara ya Mazingira na Maendeleo Endelevu, inayohusika na ulinzi wa mazingira;
* Vituo vya afya vya umma na vya kibinafsi, vinavyowajibikansables de la gestion sécurisée de leurs déchets.

## Changamoto za Utekelezaji 
Licha ya kuwepo kwa mfumo wa udhibiti, usimamizi wa taka za kimatibabu nchini DRC unakabiliwa na changamoto zifuatazo:

* idadi isiyotosha ya vichomeo vinavyokidhi viwango;
* ukosefu wa mafunzo kwa wafanyikazi wa afya;
* Rasilimali zisizotosheleza za ufuatiliaji na udhibiti;
* Utekelezaji dhaifu wa kanuni.

## Mitazamo na Mapendekezo 
Washirika wa kiufundi na kifedha wanapendekeza:

* Kuimarisha kanuni maalum kwa taka za matibabu;
* Kuwekeza katika teknolojia sahihi za matibabu;
* Mafunzo yanayoendelea kwa wafanyakazi wa afya;
* Kuunganisha usimamizi wa taka za matibabu katika sera za kitaifa za WASH.

## Tanbihi
Catharine Stolberg

**Catharine Stolberg** (5 Desemba 1751, Bad Bramstedt – 22 Februari 1832, Pieszyce) alikuwa mwanamke wa kitemi na mwandishi wa asili ya Denmaki–Ujerumani. Alichapisha riwaya na michezo ya kuigiza, na pia alijulikana kwa kuandika wasifu pamoja na barua zake zilizohifadhiwa.

Stolberg alikuwa mwandishi mwenye tija kubwa. Hata hivyo, sehemu kubwa ya mashairi na hadithi zake alizituma kwa familia na marafiki kupitia barua, bila nia ya kuzichapisha rasmi. Ilikuwa ni baada ya kushawishiwa na wale aliokuwa akiwasiliana nao ndipo alipochapisha tamthilia Moses mwaka 1788, ikifuatiwa na hadithi fupi mbili: Rosalia na Emma.

Baada ya kifo chake, barua zake nyingi pamoja na kumbukumbu fupi za ujana wake—alizokuwa amemwandikia mpwa wake—zilichapishwa, na hivyo kuendeleza urithi wake wa fasihi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Waliofariki 1832
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Ursula Krechel

**Ursula Krechel** (alizaliwa Trier, 4 Desemba 1947) ni mwandishi na mshairi kutoka Ujerumani.

## Wasifu 
Kuanzia mwaka 1966 hadi 1972, alisoma masomo ya Kijerumani, tamthilia, na historia ya sanaa katika Chuo Kikuu cha Cologne. Kati ya mwaka 1969 na 1972, alifanya kazi kama dramaturgia mjini Dortmund.

Baada ya mwaka 1978, aliishi kwa miaka mingi mjini Frankfurt am Main, na tangu mwaka 2000 ameishi na kufanya kazi mjini Berlin kama mwandishi. Kazi zake zimejikita zaidi katika mashairi ya kisasa, lakini pia ameandika riwaya, tamthilia, na tamthilia za redio.

Mwaka 2012, Krechel alishinda Tuzo ya Kitabu ya Ujerumani (German Book Prize) kwa riwaya yake ya mchanganyiko wa mitindo (hybrid novel) iitwayo Landgericht, ambayo baadaye ilichapishwa pia kama kitabu cha kusikiliza (audiobook) mwaka 2014. Mwaka 2017, shirika la utangazaji la umma la Ujerumani ZDF lilirusha toleo la filamu ya riwaya hiyo.

Ursula Krechel ni mwanachama wa Akademie der Künste (Chuo cha Sanaa) pamoja na Chuo cha Lugha na Fasihi cha Ujerumani. Akademie der Künste inahifadhi kumbukumbu rasmi (archive) ya Ursula Krechel, ikijumuisha machapisho yake, nyaraka, miswada, na barua. Pia ni Makamu wa Rais wa Chuo cha Sayansi na Fasihi cha Mainz. Mwaka 2020, Krechel aliteuliwa kuwa Rais wa Heshima wa PEN Centre Germany.

Mnamo 2025, alitunukiwa Tuzo ya kifahari ya Fasihi ya Georg Büchner, mojawapo ya tuzo muhimu zaidi za fasihi nchini Ujerumani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Margarete Steffin

thumb|Bamba la kumbukumbu katika mahali pa kuzaliwa kwa Margarete Steffin
**Margarete Emilie Charlotte Steffin** (21 Machi 1908, Rummelsburg – 4 Juni 1941, Moscow) alikuwa muigizaji na mwandishi wa Ujerumani, mmojawapo wa washirika wa karibu zaidi wa Bertolt Brecht, na pia mtafiti/mkagua tafsiri mwenye tija kutoka Lugha ya Kirusi na Kaskazini mwa Ulaya (Scandinavian languages).

## Wasifu 
Alizaliwa katika familia ya tabaka la wafanyakazi, na akiwa na umri wa miaka kumi na nne alianza kufanya kazi katika kampuni ya simu, lakini shauku yake kwa siasa za Social Democratic ilimfanya aachwe kazi. Baadaye alifanya kazi katika uchapishaji, tamthilia za vijana za kikomunisti (agitprop theatre), na pia alifanya kazi katika Rote Revue.

Mnamo mwaka 1931, alichukua darasa la diction kutoka kwa Helene Weigel, mke wa Bertolt Brecht, na baadaye akawa mpenzi wake. Alitambulishwa katika Theater am Schiffbauerdamm, ambapo alicheza kama mtumishi katika tamthilia ya Die Mutter (1932).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1941
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Marieluise Fleißer

**Marieluise Fleißer** (Ingolstadt, 23 Novemba 1901 – Ingolstadt, 2 Februari 1974) alikuwa mwandishi na mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka Ujerumani, anayejulikana zaidi kwa kuhusishwa na harakati ya kiasili na mtindo wa Neue Sachlichkeit (New Objectivity).

## Wasifu 
Alikuwa mtoto wa Anna na Heinrich Fleißer, fundi chuma na mmiliki wa duka la vifaa vya ujenzi. Fleißer alipelekwa kusoma katika shule ya bweni ya kikatoliki mjini Regensburg, uzoefu ambao baadaye ulijitokeza katika riwaya yake ya kwanza Ein Zierde für den Verein: Roman vom Rauchen, Sporteln, Lieben und Verkaufen (1931).

Mwaka 1919, alijiunga na Chuo Kikuu cha Ludwig Maximilian cha Munich, ambako alisoma fasihi ya Kijerumani, falsafa, na tamthilia chini ya mwongozo wa Arthur Kutscher, mwanzilishi wa masomo ya tamthilia nchini Ujerumani na mkosoaji pamoja na mwanahistoria mashuhuri wa fasihi. Katika kipindi hiki—ambacho kilikuwa mara yake ya kwanza kuishi peke yake—alianza kuandika hadithi fupi, ikiwemo “Meine Zwillingsschwester Olga”, ambayo ilikuwa kazi yake ya kwanza kuchapishwa mwaka 1923. .

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1974
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Watu wa Ujerumani
Arkelao

.]]
**Arkelao** (23 KK - 18 BK) alikuwa mtawala wa Yudea, Idumea na Samaria kuanzia mwaka 4 KK hadi 6 BK. Alizaliwa na mfalme Herode Mkuu na Malthake akafariki Yeriko baada ya kuondolewa madarakani na Warumi kutokana na malalamiko ya Wayahudi. 

Anajulikana hasa kutokana na habari inayosimuliwa katika Injili ya Mathayo (2:19-23), kwamba Yosefu alipotoka uhamishoni Misri, aliogopa kurudi Bethlehemu kwa sababu ilikuwa chini ya Arkelao, mtu mkatili mno, akaona afadhali kuhamia Nazareti, Galilaya, chini ya mdogo wake, Herode Antipa.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*ARCHELAUS by Abraham Schalit. *Encyclopaedia Judaica* article at Encyclopedia.com
*Herod Archelaus at Livius.org
*Archelaus by Richard Gottheil and Louis Ginzberg at The Jewish Encyclopedia

Jamii:Waliozaliwa 23 KK
Jamii:Waliofariki 18
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Yesu Kristo
Jamii:Wanasiasa wa Israeli
Karen Köhler

**Karen Köhler** (alizaliwa mwaka 1974 mjini Hamburg) ni mwandishi, mwandishi wa tamthilia, na mwigizaji kutoka Ujerumani.

Mwaka 2025, alitunukiwa Tuzo ya Fasihi ya Vijana ya Ujerumani (Deutscher Jugendliteraturpreis) kwa kitabu chake cha watoto Himmelwärts (linalomaanisha Kuelekea Mbinguni / Safari ya Mbinguni).

## Maisha 
Karen Köhler alizaliwa katika wilaya ya Barmbek mjini Hamburg. Ni binti wa mzima moto na msaidizi wa kituo cha kulelea wazee. Baada ya kuhitimu masomo ya shule, alisomea uigizaji katika Chuo cha Muziki na Tamthilia cha Bern. Alifanya kazi kama mwigizaji hadi mwaka 2014, akianza katika ajira za kudumu na baadaye akifanya kazi kwa kujitegemea (freelancer). Mwaka 2008, alianza kufanya kazi kama mwandishi (tamthilia na nathari) pamoja na mchoraji wa vielelezo.

Mwaka 2010, alikua mwanachama wa Jukwaa la Waandishi la Hamburg, na mwaka 2011 alipokea Tuzo ya Fasihi ya Hamburg. Mwaka 2014, alialikwa kusoma kazi yake katika hafla ya Tuzo ya Ingeborg Bachmann, lakini alipata uangalizi mkubwa kwa sababu hakuruhusiwa kuhudhuria hafla hiyo kutokana na kuugua tetekuwanga (chickenpox). Kwa mshikamano naye, kulifanyika usomaji wa ghafla na usio rasmi wa maandishi yake Il Comandante katika eneo la Klagenfurt Lendhafen, na tukio hilo lilirushwa mubashara kupitia mtandao (livestream).

Maandishi hayo ni sehemu ya mkusanyiko wake wa hadithi fupi unaoitwa Wir haben Raketen geangelt (Tulivua Makombora). Baada ya kuchapishwa katika majira ya joto ya mwaka 2014, kitabu hicho kilifikia nafasi ya 36 kwenye orodha ya vitabu vinavyouzwa zaidi (toleo la jalada gumu la riwaya), kikateuliwa kwa Tuzo ya Fasihi ya Aspects, na kikatolewa tafsiri katika lugha kadhaa. Baadaye, Köhler alipokea ufadhili mbalimbali wa kisanii na ukaaji wa waandishi (artist residencies).

Kuanzia 2013 hadi 2015, aliandika msururu wa tamthilia (trilojia ya mashujaa) zinazoshughulikia mada ya misimamo mikali ya mrengo wa kulia, kwa ajili ya DNT Weimar. Tangu wakati huo, tamthilia hizo zimeigizwa katika kumbi za sanaa kote Ujerumani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Ujerumani
Jamii:Waigizaji Filamu
Jamii:Waigizaji filamu nchi kwa nchi
Thea Dorn

thumb|Thea Dorn, 2008
**Thea Dorn** (alizaliwa Offenbach am Main, 23 Julai 1970) ni mwandishi wa riwaya za upelelezi (uhalifu) na pia ni mtangazaji wa vipindi vya televisheni kutoka Ujerumani. Anaishi na kufanya kazi mjini Berlin.

Thea Dorn hapo awali alipata mafunzo ya uimbaji, kisha baadaye akasomea falsafa na masomo ya sanaa ya maigizo katika miji ya Frankfurt na Berlin. Alihitimu shahada ya uzamili (Magistra) katika falsafa kwa kazi iliyohusu kujidanganya (self-deception). Alifanya kazi kama msaidizi wa kitaaluma katika Chuo Kikuu Huria cha Berlin, kisha akafanya kazi kama dramaturjia na mwandishi katika Ukumbi wa Taifa wa Maigizo wa Hannover (Staatstheater Hannover).

Jina lake la kalamu, *Thea Dorn*, linarejelea mwanafalsafa Theodor Adorno, ambaye maandishi yake aliyasoma lakini aliona kuwa magumu kuyaelewa (tazama mahojiano kuhusu Adorno). Baada ya kupata shahada yake ya uzamili katika falsafa, alianza kufanya kazi kama mwandishi huru.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Wanawake wa Ujerumani
Inge Israel

**Inge Israel** (alizaliwa kwa jina la Margulies; 16 Julai 1927 – 5 Agosti 2019) alikuwa mshairi na mwandishi wa tamthilia kutoka Kanada, aliyeandika kazi zake kwa lugha za Kifaransa na Kiingereza.

## Maisha ya awali 
Inge Israel alizaliwa mjini Frankfurt, Ujerumani mwaka 1927. Kuibuka kwa itikadi ya Unazi nchini Ujerumani kulisababisha wazazi wake kukimbia pamoja naye kwenda Ufaransa. Pia aliwahi kuishi nchini Ireland na Denmark.

Alikutana na mume wake, mwanafizikia Werner Israel, huko Dublin, Ireland, na mwaka 1958 walihamia Edmonton, Alberta nchini Kanada. Baadaye, mwaka 1996, walihamia Victoria, British Kolumbia.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1927
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wayahudi
Jamii:waandishi wa Kanada
Jenny Erpenbeck

**Jenny Erpenbeck** (alizaliwa 12 Machi 1967) ni mwandishi na mkurugenzi wa opera wa Ujerumani. Alishinda Tuzo ya Independent Foreign Fiction Prize mwaka 2015 kwa kitabu chake The End of Days, na Tuzo ya Kimataifa ya Booker (International Booker Prize) mwaka 2024 kwa riwaya Kairos.

## Maisha 
Mzaliwa wa Berlin Mashariki, Erpenbeck ni binti wa mwanafizikia, mwanafalsafa na mwandishi John Erpenbeck [de], pamoja na Doris Kilias, mtafsiri wa lugha ya Kiarabu. Babu na nyanya zake wa upande wa baba, Fritz Erpenbeck na Hedda Zinner, wote walikuwa waandishi na wanachama wa tabaka la wasomi wa kitamaduni wa Ujerumani Mashariki.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Thakor Patel

thumb|417x417px|Picha ya Thakor Patel, iliyopigwa na Fabian Kaufmann, Harare, mwaka 2014.
thumb|Thakor Patel akichora
**Thakor Patel** (alizaliwa 1932) ni msanii wa sanaa ya kisasa mzaliwa wa India mwenye uraia wa Zimbabwe. Patel alisomea sanaa katika eneo la Bombay, katika Chuo cha Sanaa cha Sir J.J. School of Art, ambako alifaulu kwa daraja la kwanza. Kutokana na ufaulu huo, alitunukiwa ufadhili wa masomo (scholarship) na uanachama wa kitaaluma (fellowship). Aidha, alipata pia daraja la kwanza katika masomo ya Sanaa ya Biashara (Commercial Art) na akaonesha kazi zake katika maonesho mbalimbali ya ndani.

Mwaka 1980, Patel alihamia Zimbabwe ili kumsaidia binamu yake kuanzisha kiwanda cha uchapishaji mjini Harare, ambako aliishi kwa sehemu kubwa ya maisha yake. Kazi zake za sanaa zimeoneshwa katika majumba kadhaa ya sanaa, yakiwemo Gallery Delta na National Gallery of Zimbabwe, na hivi karibuni zaidi katika ZEITZ MOCAA Gallery jijini Cape Town, Afrika Kusini.

Mbali na maonesho hayo, Patel ameonesha kazi zake katika nchi mbalimbali duniani, zikiwemo Japan, Marekani, Ujerumani na India. Mwaka 2017 alihamia kuishi nchini Marekani. Michoro yake inapatikana katika mkusanyo wa kudumu wa National Gallery of Zimbabwe, pamoja na makusanyo mengine ya sanaa ya umma na binafsi kote duniani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Viola Herms Drath

**Viola Herms Drath** (8 Februari 1920 – 11 Agosti 2011) alikuwa mwandishi, mwanajamii mashuhuri (socialite) wa mjini Washington, D.C., na raia wa Marekani mwenye asili ya Ujerumani. Alikuwa pia mwanachama wa Kamati ya Kitaifa ya Sera ya Mambo ya Nje ya Marekani (National Committee on American Foreign Policy) kwa zaidi ya miaka thelathini.

Alifariki dunia akiwa na umri wa miaka 91 baada ya kuuawa na mume wake wa pili, Albrecht Gero Muth.

## Maisha ya awali 
Drath alizaliwa mjini Düsseldorf, Ujerumani, tarehe 8 Februari 1920. Inaripotiwa kuwa alijifunza lugha ya Kiingereza kupitia safari za mapumziko na masomo katika shule ya bweni nchini Uskochi. Mwaka 1946, alipokuwa akifanya kazi mjini Munich, Drath alikutana na Luteni Kanali wa Jeshi la Marekani, Francis S. Drath, wakati wa ziara yake katika ziwa Constance nchini Uswisi; wakati huo alikuwa na wadhifa wa naibu gavana wa kijeshi wa jimbo la Bavaria.

Ndani ya mwaka huo huo, wanandoa hao walifunga ndoa na kuhamia Lincoln, Nebraska, mji alikozaliwa mumewe. Ndoa yao ilizaa watoto wawili wa kike: Connie (alizaliwa 1948) na Francesca (alizaliwa 1952).

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Waliofariki 2011
Jamii:waandishi wa Marekani
Terry Hirst

**Terry Hirst** (1932–2015) alikuwa mchoraji wa vibonzo (katuni) mwenye asili ya Uingereza na uraia wa Kenya, na alikuwa miongoni mwa watu mashuhuri waliotoa mchango mkubwa katika kile kinachojulikana kama *enzi ya dhahabu* ya sanaa na taaluma barani Afrika baada ya uhuru. Kipindi hiki, kuanzia katikati ya miaka ya 1960 hadi mwanzoni mwa miaka ya 1980, kilishuhudia kuchanua kwa kazi mbalimbali katika sanaa, filamu na ulimwengu wa kitaaluma. Terry Hirst alizaliwa mwaka 1932 mjini Brighton, nchini Uingereza. Mwaka 1965, alihamia Kenya, ambako aliishi kwa maisha yake yote hadi kifo chake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 2015
Jamii:Wachoraji wa Uingereza
Jamii:Wachoraji wa Kenya
Georgia Doll

**Georgia Doll** (alizaliwa Vienna, 2 Julai 1980) ni mkurugenzi wa maigizo, mwandishi wa tamthilia na mshairi mwenye asili ya Austria lakini anafanya kazi Ujerumani.

## Maisha na kazi 
Akiwa na umri wa miaka minane, wazazi wake waliondoka Austria na kuhamia Hamburg. Baada ya kuhitimu masomo yake ya fasihi na maigizo katika Chuo Kikuu cha Hamburg, aliondoka Hamburg na kuendelea na masomo ya maigizo mjini Toulouse, uongozaji wa maigizo Paris, na uandishi wa tamthilia Berlin.

Mwaka 2006, kazi yake ya Le Pays Sombre ilitolewa kwenye Théatre Ouvert huko Paris. Tamthilia zake nyingine kama Miss Europa fährt nach Afrika, Der Hang zum Grundsätzlichen, Der König hat Hunger, Lorenzos Rückkehr, Das blaue Gold, na Stranger, pamoja na vipande vidogo vidogo, vilichezwa nchini Ufaransa, Ujerumani na Austria, hasa katika miji ya Cannes, Marseille, Montluçon, Graz, Vienna, Düsseldorf, Hamburg, katika Staatsschauspiel Dresden, Munich Kammerspiele, na Maxim Gorki Theatre mjini Berlin.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Austria
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Herode Filipo II

**Herode Filipo II** (26 KK - 34 BK) alikuwa mtawala wa Iturea, Trakoniti na maeneo ya jirani kuanzia mwaka 4 KK hadi kifo chake. Alizaliwa na mfalme Herode Mkuu na Kleopatra wa Yerusalemu.

Anatajwa katika Injili ya Luka 3:1.

## Tanbihi
## Marejeo
* 
**  
** 
* 

## Viungo vya nje
* Philip the Tetrarch entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
* Herod Philip II biographical entry

Jamii:Waliozaliwa 26 KK
Jamii:Waliofariki 34
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Wanasiasa wa Israeli
Marianna Salzmann

**Sasha Marianna Salzmann** (alizaliwa Volgograd, Umoja wa Kisovyeti, 21 Agosti 1985) ni mwandishi wa tamthilia, mwandishi wa insha, msimamizi wa maudhui ya maigizo ya jukwaani (theatre curator) na mwandishi wa riwaya kutoka Ujerumani.

Ni mwandishi mkazi (writer in residence) katika Ukumbi wa Michezo wa Maxim Gorki jijini Berlin, ambako pia aliwahi kuwa mkurugenzi wa kisanii wa ukumbi wa studio uitwao Studio Я, kuanzia mwaka 2013 hadi 2015.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1985
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Thania Petersen

**Thania Petersen** ni msanii wa fani mbalimbali . Kazi zake za sanaa zinapatikana katika makusanyo ya makumbusho na majumba ya sanaa mashuhuri, yakiwemo Makumbusho ya Kitaifa ya Sanaa ya Afrika ya Smithsonian na Makumbusho ya Sanaa ya Kisasa ya Afrika ya Zeitz (Zeitz MOCAA).

## Wasifu 
Katika kazi zake za sanaa, hutumia upigaji picha, sanaa ya utendaji na usimikaji wa kazi za sanaa ili kushughulikia mada za chuki dhidi ya Uislamu, ubeberu na ukoloni.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1980
Jamii:wasanii wa Afrika Kusini
Tarek Naga

thumb|Panoramica Dahshur
**Tarek Naga** (24 Juni 1953 – 23 Novemba 2023) alikuwa msanifu majengo kutoka Misri.

## Maisha ya awali 
Tarek Naga alizaliwa mwaka 1953 mjini Kairo, Misri, na alifariki tarehe 20 Novemba 2023. Alikuwa kaka wa mwigizaji na mtayarishaji wa filamu wa Kimisri, Khaled Abol Naga.Alipata Shahada ya Kwanza ya Usanifu Majengo kutoka Chuo Kikuu cha Ain Shams mwaka 1975, na baadaye Shahada ya Uzamili kutoka Chuo Kikuu cha Minnesota mwaka 1982. Ameishi nchini Marekani tangu mwaka 1979, ambako ndiko kituo chake kikuu cha kazi na maisha.Tarek Naga amechapisha maandiko mbalimbali kuhusu usanifu majengo, amefundisha nchini Marekani, na pia amewahi kuwa mhadhiri mgeni katika Chuo Kikuu cha Marekani cha Kairo. Mara kwa mara ameshiriki katika mashindano ya ubunifu wa usanifu majengo. Aidha, ametengeneza kazi za usimikaji kwa ajili ya maonesho ya sanaa, na amehusika katika miradi mbalimbali ya usanifu majengo inayoendelea nchini Misri na Dubai.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Waliofariki 2023
Jamii:Wasanifu majengo wa Misri
Moses Masaya

**Moses Masaya** (1947 – 1995) alikuwa mchongaji wa Zimbabwe. 
Masaya alikuwa mwanafunzi wa Joram Mariga mwaka 1957 na kufanya naye kazi kwa miaka miwili. Mnamo mwaka 1970 alijiunga na studio ya nje iliyoendeshwa na Frank McEwen huko Nyanga, na kubaki huko hadi mwaka 1974. Kazi zake  nyingi zilichochewa na urithi wake wa Kishona. Masaya alifundisha wasanii wengi, kutia ndani binamu yake Eddie. 

Masaya alionyesha maonyesho mengi kimataifa.
Lucky Office, mchongaji mchanga aliyeshawishika alikutana na Masaya akiwa na umri wa miaka 19, na tangu wakati huo pia alikua mmoja wa wachongaji wakuu wa Zimbabwe.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wachongaji wa Zimbabwe
Hannimari Jokinen

**Hannimari Jokinen** ni msanii wa sanaa za kuona, mpangaji wa maonyesho na mwanaharakati ambaye kazi yake inazua mijadala, na anayefanya kazi katika Hamburg. Amebobea katika utamaduni wa ukumbusho baada ya ukoloni, uhamiaji na utafiti wa nafasi za mijini kwa mtazamo wa Dekolonisierung. Kwa takribani miaka ishirini amekuwa mwanachama wa Arbeitskreis Hamburg Postkolonial na pia ni mshiriki wa baraza la ushauri kuhusu Dekolonisierung Hamburgs.

## Maisha na Kazi 
Tangu mwanzoni mwa miaka ya 2000, Jokinen amekuwa akifanya miradi ya kisanii na ya ushirikiano katika maeneo ya umma, inayoshughulikia masuala ya uhamiaji, historia ya ukoloni na nguvu za kimataifa. Kazi zake zimeonyeshwa Ujerumani, Ulaya, Afrika na maeneo mengine.
Aidha, anafundisha katika Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg (HAW) katika fani ya utafiti wa nafasi za mijini baada ya ukoloni na uingiliaji wa kisanii.

Miradi yake inajumuisha usakinishaji wa kisanii (Installationen), matembezi ya mijini yenye maudhui ya kihistoria (Stadtrundgänge) na maonyesho ya sanaa (Ausstellungen) yanayolenga kuonyesha athari za ukoloni katika nafasi za mijini.

## Marejeo 
Jamii:wanaharakati wa Ujerumani
Philippe Martin (dereva wa mbio za magari)

**Philippe Martin** (alizaliwa Januari 26, 1955) ni dereva wa zamani wa mbio za magari kutoka Ubelgiji .  Alishiriki katika Mashindano ya mbio za Hours 24 za Le Mans kati ya mwaka 1980 na 1985.  Alishinda mbio hizo  mara mbili pamoja na kaka yake Jean-Michel . Mpwa wake Maxime pia alishinda mashindano hayo mwaka  2016 .

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:wanamichezo wa Ubelgiji
Jimbo Katoliki la Bariadi

**Jimbo Katoliki la Bariadi** (kwa Kilatini "Dioecesis Bariadensis") ni mojawapo kati ya majimbo 37 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Mwanza.

Askofu wake ni Prosper Baltazar Lyimo tangu jimbo lianzishwe tarehe 8 Januari 2026.

## Historia
* 8 Januari 2026: Kuanzishwa kwa jimbo kutokana na jimbo la Shinyanga.

## Uongozi
* Askofu wa Bariadi
** Prosper Baltazar Lyimo (tangu 2026)

## Takwimu
Jimbo limeanza na eneo ni la kilometa mraba 16,638 ambapo kati ya wakazi 1,221,540 (2021) Wakatoliki ni 366,000 (33.38%) katika parokia 19. Mapadri ni 43, wakiweno 35 wanajimbo na 8 watawa. Mabradha ni 4 na masista ni 32.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Mkoa wa Simiyu
Joram Mariga

**Joram Mariga** (1927 - 2000) aliitwa (na alijiamini kuwa) "Baba wa Uchongaji wa Zimbabwe" kwa sababu ya ushawishi wake kwa jumuiya ya kisanii ya ndani kuanzia miaka ya 1950 na kuendelea hadi kifo chake mwaka wa 2000. Harakati za uchongaji ambazo zilikuwa sehemu yake kwa kawaida hujulikana kama "sanamu ya Shona", ingawa baadhi ya wanachama wake wanaotambulika sio Washona.

Joram Mariga alifariki mnamo Desemba 2000 mara tu baada ya kuwasili katika Hospitali ya Misheni ya Bonda, kufuatia ajali ya gari.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1927
Jamii:Waliofariki 2000
Jamii:Wachongaji wa Zimbabwe
Joseph Ndandarika

**Joseph Ndandarika** (1940 - Mei 1991) alikuwa mchongaji wa Zimbabwe alijulikana kwa kazi zake za mafumbo. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Wachongaji wa Zimbabwe