open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hierapoli

300px|thumb|Uwanja wa maigizo wa Hierapoli ya kale
.]]
**Hierapoli** ilikuwa mji wa ustaarabu wa Ugiriki ya Kale katika Asia Ndogo (Uturuki wa leo). 

Maghofu yake yako karibu na maji ya moto ya Pamukkale. Hierapoli pamoja na Pamukkale huhesabiwa kati ya mahali pa urithi wa dunia.

## Historia
Mji ulianzishwa mahali pake kwa sababu ya chemchemi za moto ukakua tangu karne ya 3 KK. 

Mwandishi wa habari za mianzo ya Biblia Papias wa Hierapoli alikuwa askofu wa mji huo katika karne ya 2 akaandika kwamba huko ndiko Mtume Filipo alikoinjilisha pamoja na mabinti wake watatu hadi kifo chake (80 hivi).

Waraka kwa Wakolosai ulitaja tayari jumuia ya Kikristo ya mji huo (4:13).

Ukaendelea hadi nyakati za vita za misalaba ambapo ulishambuliwa na kuharibiwa mara kadhaa. 

Baada ya uangamizi uliosababishwa na tetemeko la ardhi mwaka 1334 ukaachwa na mahali pake hapajakaliwa tena.

Jamii:Miji ya Uturuki
Jamii:Miji ya Dola la Roma
Jamii:Urithi wa Dunia
Jamii:Miji ya Biblia
Injili ya Marko

[thumb|300px|Mwinjilisti Marlo katika Biblia ya malkia [Theofanu (mnamo 1000)]]

**Injili ya Marko** ni kitabu cha pili katika orodha ya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Huhesabiwa kati ya Injili Ndugu pamoja na Mathayo na Luka. 

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Yaliyomo yake ni habari za Yesu Kristo tangu kubatizwa kwake na Yohane Mbatizaji hadi ufufuko wake.

## Mwandishi na wakati wa kuandikwa 
Injili yenyewe haimtaji mwandishi wake. 

Papias (mnamo mwaka 130) aliandika ya kwamba Yohane Marko alikuwa mwandishi wa taarifa hii. Huyu Yohane Marko anatajwa katika kitabu cha Matendo ya Mitume kuwa mwenyeji wa Yerusalemu aliyemsindikiza Barnaba na Mtume Paulo kwenye safari yao ya kwanza. Papias alisema pia alikuwa mfasiri wa Mtume Petro aliyesikia jinsi Petro alivyosimulia habari za Yesu. 

Baadhi ya wataalamu wa leo wana shaka juu ya huyu Marko kuwa mwandishi kwa sababu Injili yenyewe yaonyesha mwandishi wake hakujua vizuri sana habari za Uyahudi.

Kwa upande mwingine kuna pia mapokeo kuwa Marko huyu hakuwa mwenyeji wa Yerusalemu bali mtu mwenye asili ya Afrika ya Kaskazini aliyehamia Palestina baadaye.

Inaonekana ya kwamba Injili hiyo iliandikwa kabla ya maangamizi ya Yerusalemu mwaka 70 kwa sababu hakuna dalili ya kwamba mwandishi alikuwa na habari hii. 

Inakubaliwa na wengi kwamba iliandikwa mjini Roma au walau nchini Italia baada tu ya dhuluma za Kaisari Nero dhidi ya Wakristo kuanza.

## Yaliyomo 
* **Ufunguzi wa Injili (1:1-13)**
** **Yohane Mbatizaji (1:2-8)**
** **Ubatizo wa Yesu (1:9-11)**
** **Kujaribiwa kwa Yesu (1:12-13)**
* **Kazi ya Yesu katika Galilaya (1:14 - 9:50)**
* **Kazi ya Yesu katika Yudea na safari ya kwenda Yerusalemu (10)**
* **Kazi ya Yesu katika Yerusalemu na ziara ya Bethania (11 - 13)**
* **Kesi dhidi ya Yesu na mauti yake (14 - 15)**
* **Ufufuko wake (16)**

## Marejeo
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
### Tafsiri ya Kiswahili
* http://www.intratext.com/IXT/SWA0013/_INDEX.HTM Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili.

### Vitabu vingine
* A Brief Introduction to Mark 
* Resources for the Book of Mark at The Text This Week
* An Online Textual Commentary on the Greek Gospels  by Wieland Willker, including detailed text-critical discussion of the 300 most important variants of the Greek text (PDF, 411 pages) and the variant endings (PDF, 17 pages).
* Catholic Commentary on Sacred Scripture  Gospel of Mark, Author Dr. Mary Healy

Marko
Jamii:Ukristo
Kampaundi

**Kampaundi** (pia: **msombo**) ni dutu iliyoundwa kwa kuungana kwa elementi mbili au zaidi za kikemia katika hali thabiti kati ya masi au atomi zake. Atomi zake zashikwa kwa muungo kemia kuwa molekuli za dutu hiyo.

## Tofauti ya kampaundi na mchanganyiko wa elementi 
Kampaundi ni tofauti na mchanganyiko wa elementi. Kwa mfano mchanganyiko wa atomi mbili za hidrojeni na atomi moja ya oksijeni ni gesi ya oksihidrojeni inayowaka rahisi kwa njia ya mlipuko. Mchanganyiko huu si thabiti. Lakini kama atomi zilezile zaingia katika muungo kemia zaunda dutu mpya ya H2O yaani maji. 

Kampaundi hupatikana kwa hali maada mbalimbali kama vile gesi, mango au kiowevu.

Jamii:Kemia
R

**R** ni herufi ya 18 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Rho ya Kigiriki.

## Maana za alama R 
* Katika jiometria r ni alama ya rediasi.

## Historia ya herufi R 
Asili ya herufi R ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na alama ya "resh" iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya kichwa wakitumia alama tu kwa sauti ya "r" na kuiita kwa neno lao kwa kichwa yaani "resh". Wagiriki walichukua alama hiyo wakaigeuza na kuiita "rho" bila kujali maana asilia ya "kichwa" ilikuwa sauti tu ya "r".

Waitalia wa kale kama Waetruski wakapokea herufi kwa umbo lililofanana zaidi na Kifinisia. Waroma wakaichukua lakini waligeuza mwelekeo wake kutazama upandde wa kulia wakaongeza mkono mdogo kuwa mguu wa pili kwa kutoifautisha na P.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
A.Y. (mwanamuziki)

**Ambwene Alen Yesaya** (anajulikana zaidi kama **AY**; alizaliwa Mtwara, tarehe 5 Julai 1982) ni msanii mashuhuri wa muziki wa Komesho, Rap, na Hip Hop, mwigizaji, na mwanamitindo kutoka Tanzania. 

AY ameacha alama kubwa katika tasnia ya muziki nchini kwa nyimbo zake maarufu kama *Raha tu 1-2*, *Raha Kamili*, *Machoni kama Watu*, na *Binadamu*, miongoni mwa nyingine nyingi.

Umaarufu wake haukuishia Tanzania pekee; AY anafahamika pia katika nchi za jirani kama Kenya, Uganda, Rwanda, Burundi, na hata Kusini mwa Afrika. Hapo awali, alikuwa mwanachama wa kundi maarufu la East Coast Team, ambalo liliongozwa na Gwamaka Kaihula (King Crazy GK) pamoja na Khamis Mwinjuma (Mwana FA au Mwana Falsafa). Kundi hili lilikuwa na makao yake eneo la Upanga, jijini Dar es Salaam.

Kwa sasa, AY anaishi nchini Marekani, ambako anaendelea na shughuli zake za muziki na mitindo. Katika safari yake ya muziki, AY pia aliwahi kushirikiana na ndugu wawili kutoka Nigeria wanaounda kundi la P-Square, hatua ambayo iliongeza upekee na hadhi ya kazi zake kimataifa.

## Albamu Alizotoa
# *Raha Kamili* (2003)
# *Hisia Zangu* (2005)
# *Habari ndiyo hiyo* (2008)

## Viungo vya nje
* Tovuti Rasmi ya AY 
* Habari za AY katika tovuti ya Swahili Remix 
* Maelezo mengine kuhusu AY
* AY katika Music in Africa blogu

Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Hip Hop ya Bongo
Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania
Kiharusi

**Kiharusi** (kwa Kiingereza *stroke*) ni ugonjwa unaoleta hali ya mwili kupooza kutokana na matatizo kwenye mishipa ya damu inayolisha ubongo. 

Katika tiba kiharusi ni upotevu wa uwezo wa ubongo unaoendelea haraka. Sababu yake ni tatizo katika mishipa inayopeleka damu kwenda ubongo. 

Matatizo hayo ni ama kuzibwa ama kupasuka kwa mishipa ya damu. Seli za ubongo hufa haraka zisipopata oksijeni na lishe ya kawaida ambayo yote haya hufika kwa njia ya damu.
Kiharusi ni hali ya dharura inayoweza kutibiwa kama tatizo linatambuliwa na kutibiwa haraka. Lisipotibiwa husababisha viwango mbalimbali vya kipooza mwilini.

Shinikizo la juu la damu, kisukari, chakula chenye mafuta mengi au kuvuta sigara huongeza hatari ya kupatwa na kiharusi.

## Ufasiri na dalili
Kiharusi, ambacho pia hujulikana kama **ajali ya ubongo na mishipa** (**CVA**), **chukizo la ubongo na mishipa** chukizo (**CVI**), au **shambulizi la ubongo**, ni pale ambapo hali duni ya mtiririko wa damu kwenye ubongo husababisha kufa kwa kiini uhai.

Kuna aina mbili za kiharusi: cha iskemia kufuatia ukosefu wa mtiririko wa damu na cha kuvuja damu kufuatia kuvuja damu. Hali hizi husababisha kutofanya kazi vyema kwa sehemu ya ubongo. Dalili zinaweza kujumuisha ukosefu wa uwezo wa kusogeza viungo au ukosefu wa hisia kwenye sehemu moja ya mwili, ugumu wa kufahamu au kuzungumza, hisia za kana kwamba dunia inazunguka au ukosefu wa uwezo wa kuona katika sehemu moja na kadhalika. Kiharusi cha kuvuja damu pia kinaweza kuhusishwa na hali kali ya maumivu ya kichwa. Vipengele vingine vya hatari ni pamoja na kvuta tumbako, unene, wingi wa kolesteroli ya damu, kisukari, TIA ya awali, na mipigo ya moyo isiyo ya kawaida na kadhalika. Damu inaweza kuvuja kufuatia kuvimba kwa msihipa ya ubongo.

## Kinga na tiba 
Kinga inajumuisha kupunguza vipengele vya hatari na pengine kutumia aspirin, dawa za kupunguza kolesteroli, upasuaji wa kufungua mishipa ya ubongo kwa wagonjwa walio na matatizo ya kupunguka kwa wembamba, na warfarin kwa watu walio na hali ya mipigo ya moyo isiyo ya kawaida.

## Uenezi 
Mwaka 2010, takriban watu milioni 17 walipata kiharusi na watu milioni 33 walikuwa wamepata kiharusi awali na walikuwa wangali hai. Kati ya 1990 na 2010, idadi ya visa vya kiharusi vilivyotokea kila mwaka vilipungua kwa takriban 10% katika mataifa yaliyostawi na kuongezeka kwa 10% katika mataifa yanayostawi. Takriban nusu ya idadi ya watu walio na kiharusi huishi kwa muda wa chini ya nusu mwaka.

## Viungo vya nje
*Stroke ''
* Canadian Stroke Network 
* Registry of the Canadian Stroke Network 
* StrokEngine  (McGill University, Montreal, Quebec, Canada) Focuses on stroke rehabilitation and interventions
* Cerebrovascular disease and risk of stroke 
*  video
* American Stroke Association 
* National Stroke Association
* Heart and Stroke Foundation of Canada
* The Stroke Association UK
* "Heart Attack, Stroke and Cardiac Arrest Warning Signs," from the American Heart Association
* National Stroke Association of Malaysia

## Marejeo
Jamii:Ubongo
Jamii:Damu
Jamii:Tiba
S

**S** ni herufi ya 19 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Sigma ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za S 
* katika kemia S ni alama ya sulfuri.
* Kwa magari S ni alama ya gari kutoka Uswidi.
* katika ya vipimo sanifu vya kimataifa "s" ni alama ya sekunde

## Historia ya S 
Asili ya herufi S ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na alama ya "shin" iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya meno wakitumia alama tu kwa sauti ya "sh" na kuiita kwa neno lao kwa meno "shin". Wagiriki walichukua alama hiyo na kuiita "sigma" bila kujali maana asilia ya "meno". Kwao imekuwa sauti tu ya "s" kwa sababu hawakujua "sh".

Waitalia wa kale kama Waetruski wakapokea herufi wakigeuza mwelekeo wake. Waroma wakaichukua kutoka hapa lakini walilainisha kona kali kuwa S jinsi ilivyo hadi sasa.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Mkondo wa bahari

thumb|350px|Mikondo ya Bahari (nyekundu: mkondo yabeba maji yenye moto zaidi kuliko bahari ya mazingira; buluu: mkondo hubeba maji baridi kulingana na mazingira)
Wote duniani currents kwenye bahari endelevu ya ramani|thumb|350px|right
**Mkondo wa bahari** ni mwendo mfululizo wa maji ndani ya bahari. Ni kama mto ndani ya bahari. Maji ya mkondo huwa na halijoto tofauti na maji ya mazingira. 

Kwa kawaida huwa mikondo ya bahari yahusu maji karibu na uso wa bahari. Kwa hiyo kama mto wa kawaida mkondo una kimo chake vile vile na maji yake hutembea juu ya maji ya chini. Kuna pia mikondo ya chini.

Nguvu inayosukuma maji si mtelemko na nguvu ya uvutano jinsi ilivyo kwa mito ya nchi kavu bali kani mbalimbali kama mazunguko ya dunia, upepo, halijoto ya eneo na tofauti za kiwango cha chumvi ndani ya maji kieneo.

## Mikondo muhimu 
Mikondo ya bahari yaenedelea kwa maelfu ya kilomita. Ina athira kubwa kwa hali ya hewa. Mfano bora ni mkondo wa ghuba unaosukuma maji yaliyozizimuliwa kutoka Karibi hadi Atlantiki ya kaskazini ikisababisha hali ya hewa ya Ulaya kuwa na joto zaidi kulingana maeneo ya Siberia au Kanada kwenye latitudo ileile.

Mfano mwingine ni pwani la Namibia ambako mkondo wa Benguela husababisha kutokea kwa jangwa la Namib.


Jamii:Bahari
Mwanateolojia

**Mwanateolojia** ni mtu anayeshughulikia teolojia au ujuzi juu ya habari za Mungu kitaalamu. Ni tofauti na mtaalamu wa dini anayeweza kuchungulia dini yoyote, kwa sababu mwanateolojia ana msimamo katika mapokeo ya dini moja hasa. 

Si lazima awe mwalimu wa dini yake anayetambuliwa na waumini, kwa sababu kitambulisho ni kiwango chake cha elimu si imani. Hata hivyo kuna pia wanateolojia ambao mara nyingi ni viongozi wa kiroho.

Katika mapokeo ya Ukristo wa magharibi mwanateolojia amepita ngazi za chuo kikuu na masomo yake katika idara ya teolojia. Nje ya Ukristo wa magharibi kwa mfano katika Uislamu, Uyahudi na Ukristo wa mashariki kuna pia njia mbalimbali za kukubaliwa kufika kwenye kiwango cha utaalamu wa habari za Mungu.

Katika muundo wa teolojia ya magharibi mwanateolojia ataweka mkazo wake katika masomo ya teolojia kama vile:

*Agano la Kale
*Agano Jipya
*Historia ya Kanisa
*Mafundisho ya Imani ya Kikristo
*Mafundisho ya Maadilidini ya Kikristo
*Mafundisho ya habari ya uchungaji kama vile:
**kuhubiri imani
**kufundisha imani
**kuchunga waumini
**kushauri waumini 

na mengineyo.
Clint Eastwood

**Clinton Eastwood, Jr** (amezaliwa 31 Mei 1930) ni mwigizaji wa filamu, mtunzi wa nyimbo, muongozaji na mtayarishaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

Anafahamika zaidi kwa kucheza filamu za Western maarufu kama Spaghetti Westerns, ni filamu zinazotoka sana nchini Italia hiyo ilikuwa kwemye miaka ya 60 akiwa na muongozaji wa filamu wa kiitalia Sergio Leone, katika mfululizo wa filamu ya *The Man with No Name*.

Mfululizo huo kulikuwa na filamu kama *A Fistful of Dollars* (Iliyochezwa 1964) For a Few Dollars More (Iliyochezwa 1965) na The Good, the Bad and the Ugly (Iliyochezwa 1966).

Mbali na filamu hizo Clint alicheza katika filamu nyingine mbalimbali ikiwemo ile ya *Dirty Harry* aliocheza kama Inspekta Dirty Harry Callahan katika mfululizo huo wa filamu ya *Dirty Harry* filamu ambayo ilitamba sana kwenye miaka ya 1970.

## Maisha ya Mwanzo 
## Filamu za Mwanzo
## Filamu Alizotoa 
## Filamu alizoongoza 
* *Unforgiven* (1992)
* *A Perfect World* (1993)
* *Mystic River* (2003)
* *Million Dollar* Baby (2004)
* *Flags of Our Fathers* (2006)
* *Letters from Iwo Jima* (2006)

## Nyimbo Alizototunga 
* "Unknown Girl" (Nyimbo Moja, 1961)
* "Rowdy" (Nyimbo Moja)
* "For You, For Me, For Evermore" (Nyimbo Moja)
* ''Rawhide's Clint Eastwood Sings Cowboy Favorites* (LP)
* *Paint Your Wagon (Nyimbo ya Filamu)Paint Your Wagon*
* *Kelly's Heroes (Nyimbo ya Filamu)Kelly's Heroes]]*
* "Barroom Buddies" (Nyimbo Moja, 1980) na Merle Haggard
* "Cowboy in a Three Piece Suit" (Nyimbo ya Moja, 1981)
* "Make My Day" (Nyimbo Moja, 1984) with T.G. Sheppard
* *Eastwood After Hours: Moja kwa Moja Katika Carnegie Hall''

## Marejeo 
* saga.co.uk Clint still riding high, 19 October 2006 
* filmreference.com Clint Eastwood Wasifu
* adherents.com The Religious Affiliation of actor/director Clint Eastwood 
* CBS Evening News interview, Feb. 6, 2005
* Career 
* Eastwood Awards

## Viungo vya nje 
* Tovuti Rasmi ya Clint
* Picha na Burudani za kila wiki za Clint Eastwood 
* Heasabu ya Sinema: Uteuzi Mkuu wa Waongozaji katika Database
* Ukumbi wa Majadiliano wa Clint Eastwood
* Berkley Wamefanya siku ya Eastwood's katika MJF

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waongozaji filamu
Jamii:Watayarishaji Filamu wa Marekani
TID

thumb|Khalid Mohamed aka TID, 2015
**Khalid Mohamed** (anafahamika zaidi kama **T.I.D.** yaani "Top in Dar"; amezaliwa 2 Juni, 1982 — Dar es Salaam) ni mwanamuziki wa Bongo Flava kutoka Tanzania.

Ameimba nyimbo nyingi maarufu nchini Tanzania. Kati ya nyimbo hizo ni Mrembo, Zeze, Girl Friend, Siamini na nyingine nyingi alizowahi kuimba na baadaye kuwa maarufu.

## Maisha ya awali
TID alizaliwa kama Khalid na ni mtoto wa mwisho katika familia yao. TID alipata elimu ya msingi 1989 hadi 1996, na baadaye kumaliza elimu ya Sekondari mwaka 2000. Katika kipindi cha mwaka huohuo TID akawa anasomea masuala ya uhandishi kwa muda wa miezi minane na kuhitimu huku akichukua kozi ya kompyuta jijini Dar es Salaam.

## Historia
TID alianza safari yake ya muziki mwaka 1994 akiwa na kundi la Black Gangsters, na baada ya miaka mitano akaanza kazi ya muziki kama msanii wa kujitegemea. Akiwa na umri wa miaka 21, alisaini mkataba na Poa Records na kuachia wimbo wake wa kwanza "Mrembo" mwezi Machi 2002. TID pia alicheza kama mhusika mkuu katika filamu "Girlfriend," inayohusu tasnia ya Bongo Flava. 

Baadhi ya nyimbo zake maarufu ni pamoja na "Kiuno," "Nyota Yako," "We Dada," "Zeze," na "Siamini." Amefanya maonyesho katika nchi za Afrika Mashariki, Uingereza, na Marekani, na huimba na bendi ya moja kwa moja iitwayo Top Band. 

Kwa sasa, TID anaendelea na shughuli zake za muziki na anaweza kupatikana kupitia akaunti zake za mitandao ya kijamii kama Instagram  na YouTube , ambapo anashirikisha kazi zake mpya na kuwasiliana na mashabiki wake.

## Albamu Alizotoa
*Sauti ya dhahabu* aliyoshirikisha wasanii kama Jay Moe

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Muziki wa kizazi kipya
Jamii:Bongo Flava
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1981
T

**T** ni herufi ya 20 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Tau ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za T 
* katika kemia T ni alama ya triti ambayo ni isotopi ya hidrojeni.
* katika ya fizikia "t" ni alama ya wakati (kut. tempus / time)

## Historia ya T 
*Tâw* ilikuwa herufi ya mwisho katika alfabeti ua Wasemiti wa kale. Alama yake ilikuwa msalaba. Wagiriki walipopokea alama za Wafinisia waliiita alama Tau na kusukuma mstari wa kulala juu hadi mwanzo wa mstari wa kusimama.

Waetruski na Waroma wa Kale walipokea vile.
Jamii:alfabeti ya Kilatini
Horst Matthai Quelle

**Horst Matthai Quelle** (30 Januari 1912 &ndash; 27 Desemba 1999) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Alitafsiri vitabu vya Hegel.

Jamii:Waliozaliwa 1912
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wanafalsafa wa Ujerumani
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
U

**U** ni herufi ya 21 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Ipsilon katika alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za U 
* katika kemia U ni alama ya elementi urani.
* Kwa magari U ni alama ya gari kutoka Uruguay. Magari ya Uganda yana kifupi cha EAU (East Africa-Uganda)

## Historia ya alama U 
Historia ya U ina asili za pamoja na V, W , Y na F. Historia hii ni ngumu kidogo kwa sababu alama ilipita katika alfabeti za lugha ambazo zilitumia hasa alama hii kwa sauti tofautitofauti. Kwa sababu hii matamshi yalibadilika kati ya lugha na lugha. Pia lugha mpya iliweza kuona haja ya kuunda alama mpya kwa sauti ya pekee. 

Alama ya U kiasili haikupatikana katika Kilatini cha Kale. Iliandikwa kama V na matamshi yake yalitegemea nafasi yake katika neno pia lahaja mbalimbali. Tofauti ilikubwaliwa tu wakati wa Kilatini Kipya katika karne ya 16 ambako wataalamu wa Ulaya walikubaliana kutumia alama yenye kona V kwa sauti ya konsonanti na alama isiyo na kona U kwa vokali.

Waroma walipokea alama hii kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na "waw" iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya fimbo la kingoe au kiopoo. Wagiriki wa Kale walichukua alama hiyo na kuitumia kwa namna mbili: kwa umbo moja kama digamma (tazama F) na umbo la pili kama "ipsilon" bila kujali maana asilia ilitaja sauti kati ya "u" na "i". 

Waitalia ya kwanza wakaendelea kutumia alama kwa aina ya "u" lakini pia "w" kama ilikuwa mwanzoni wa neno. Waroma walipokea vile.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Digamma

**Digamma** (kwa Kigiriki **δίγαμμα** iliandikwa kama Ϝ, Ͷ au ϝ, ͷ) ilikuwa kiasili herufi ya sita ya alfabeti ya Kigiriki kabla ya kusanifishwa. Sauti yake ilikuwa kama F au V. Asili yake ilikuwa Waw ya Kifinisia.

Baadaye ilifutwa katika alfabeti ya Kigiriki kwa sababu lugha ilipoteza sauti hiyo. Alama ilitumiwa kwa namba 6 pekee.

Lakini Waetruski walifufusha alama wakaihitaji kwa sauti ya F ikaingia hivyo katika alfabeti ya Kilatini na kuendelea vile.

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* Digamma Wau 
* Digamma Pamphylia  

Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Ipsilon

**Ipsilon** (pia: **Ypsilon** au kwa Kigiriki **Ύψιλον**, yaani *"i fupi"*) ni herufi ya ishirini katika alfabeti ya Kigiriki, ikawa baadaye herufi ya ishirini na tano katika alfabeti ya Kilatini. 

Asili yake ilikuwa "Waw" ya Kifinisia .

Iliandikwa kama Y ya Kiswahili lakini ilikuwa vokali, si konsonanti. Ipsilon ya Kigiriki ilitaja vokali iliyokuwa kati ya "u" na "i" (kama Kijerumani "ü"); katika Kigiriki cha kisasa ni "i" pekee. 

Katika Kigiriki cha Kale ilimaanisha pia namba 400. 

Waroma wa Kale waliipokea mara mbili katika alfabeti ya Kilatini:
* mwanzoni katika karne za KK kupitia Kietruski kwa umbo la V lililomaanisha mara sauti ya "u" mara ya "w/v".
* baada ya kuenea kwa utawala wao hadi Ugiriki katika karne ya 1 KK na kupokea maneno mengi ya Kigiriki.

Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
I

**I** ni herufi ya 9 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Iota ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za I 
* Kwa magari I ni alama ya gari kutoka Italia.
* Katika kemia I ni alama ya elementi ya iodini.
* kati ya namba za Kiroma "I" ni alama ya namba 1

## Historia ya I 
Asili ya alama ni picha andishi iliyoonyesha mkono. Wafinisia walikuwa rahisihsa alama hiyo na kuiita kwa neno lao la mkono "yad" (au: yod). Wakaitumia kama alama ya sauti "y" na pia ya "i" ndefu. Wagiriki wakaipokea kama "Iota" na kurahisisha umbo lake zaidi hadi kuwa mstari tu. Wakaitumia kwa sauti ya "i".

Alama ikaendelea hivyo katika alfabeti za Waetruski na za Kilatini.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Vokali

**Vokali** ni fonimu au sauti za lugha zinazotajwa kwa herufi za A, E, I, O na U.
Kwa jumla ni sauti tupu ambako hewa huondoka mdomoni bila kikwazo au sauti za pembeni.

Herufi zote nyingine ni konsonanti kama B, D, K, L, P, S, W au Z. Kwa sauti hizo si hewa tu inayoondoka mdomoni lakini mwendo wake ni pamoja na sauti za pembeni kwa kutumia shingo, ulimi au meno.

Jamii:Alfabeti
Konsonanti

**Konsonanti** ni sauti za lugha ambazo katika Kiswahili zinatajwa kwa herufi B, Ch, D, DH, F, G, GH, H, J, K, L, M, N, NG', P, R, S, SH, T, TH, V, W, Y na Z.

Kwa sauti hizo hewa haiondoki mdomoni moja kwa moja lakini mwendo wake ni pamoja na sauti za pembeni kwa kutumia shingo, ulimi au meno.
 
Hii ni tofauti na sauti za vokali au irabu kama A, E, I, O na U. Hizo ni sauti tupu ambako hewa huondoka mdomoni bila kikwazo au sauti za pembeni.
Konsonanti pamoja na irabu huunda silabi.

Jamii:Alfabeti
Omega

**Omega**, yaani "o kubwa" (Ω ω) ni herufi ya ishirini na nne pia ya mwisho katika alfabeti ya Kigiriki.

Jina la Kigiriki lamaanisha "O kubwa" kwa kuitofautisha na Omikron au "O ndogo". Maana matamshi ya omega ilikuwa "oo" (o ndefu).

Alama yake ilikuwa pia na maana ya namba 800.

Katika sayansi omega hutumiwa hasa kama alama ya omu (Ohm) yaani kipimo cha ukinzani wa umeme. 

Omega ikiwa herufi ya mwisho ya alfabeti ya Kigiriki, hutumiwa mara nyingi kwa kutaja mwisho. Hivyo ni kinyume cha mwanzo au alfa. 

Usemi wa Biblia hujulikana kuhusu Mungu kuwa "Alfa na Omega, mwanzo na mwisho" (Ufunuo wa Yohane 21:6).

Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Beta

**Beta** (Kigiriki: Βήτα, **Β/β**) ni herufi ya pili katika alfabeti ya Kigiriki. Ilikuwa pia na maana ya alama kwa namba 2. Inaandikwa **Β** (herufi kubwa ya mwanzo) au **β** (herufi ndogo ya kawaida).

Katika Kigiriki cha kale ilitaja sauti ya "B". Katika Kigiriki cha kisasa imekuwa alama ya sauti "V".

Jinsi ilivyo kawaida na herufi mbalimbali za kigiriki inatumiwa kama kifupi kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na fizikia. Imejulikana hasa kama jina la pembe ya pili katika pembetatu.

Katika falaki inatumiwa sana kwa hesabu ya nyota katika kundinyota. Katika mfumo wa Bayer inataja nyota angavu ya pili katika kundinyota fulani.   Kwa mfano nyota yetu jirani katika ulimwengu inaitwa "Alfa Centauri". Imeitwa hivyo kwa sababu inang'aa kushinda nyota zota za kundinyota la Centaurus. Inayofuata ni "Beta Centauri" na kadhalika. Hivyo Rasi Madusa *(:en:Algol)* ilipokwa jina la Bayer "Beta β Persei" kwa sababu ni nyota angavu ya pili katika kundinyota laFarisi *(Perseus)*.

Katika programu za kompyuta "toleo la beta" (=beta-version) humaanisha toleo la awali la programu. Wahariri wanaitoa kama imeshakamilika lakini kabla ya kuiuza wanatoa nakala kwa majaribio ili makosa yaonekana.

Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Gamma

**Gamma** ni herufi ya tatu katika Alfabeti ya Kigiriki. Inaandikwa **Γ** (herufi kubwa ya mwanzo) au **γ** (herufi ndogo ya kawaida). Zamani ilikuwa pia alama kwa namba 3.

Asili ya gamma ni herufi ya Kifinisia ya gimel (tazama makala ya G). Matamshi yake ni kama G ya Kiswahili.

Jinsi ilivyo kawaida na herufi mbalimbali za kigiriki inatumiwa kama kifupi kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na fizikia. Imejulikana hasa kama jina la pembe ya tatu katika pembetatu.

Katika fizikia gamma ni alama kwa fotoni hasa mnururisho mkali aina miali ya gamma.

Katika astronomia inatumiwa kuanza hesabu ya nyota katika kundinyota. Katika mfumo wa Bayer inataja nyota angavu ya tatu katika kundinyota fulani.  

Jamii:Alfabeti ya Kigiriki
Ghuba ya Omani

300px|thumb|Ghuba ya Omani (rangi ya kijani)
**Ghuba ya Omani** (Kar.: خليج عمان ''khalij 'uman*; Kiajemi: دریای عمان *daryaye oman'') ni mkono wa kaskazini-magharibi wa Bahari Hindi unaofikia hadi mlango wa Hormuz unapoendelea katika Ghuba ya Uajemi.

Urefu wake ni 560 km. Upande wa magharibi maji yana kina cha m 50 na upande wa mashariki kina cha mita 200.

Ghuba ya Uajemi ni muhimu sana kiuchumi, kisiasa na kijeshi kwa sababu ni mlango wa kuingia na kutoka Ghuba ya Uajemi penye asili ya sehmu kubwa ya mafuta ya petroli duniani.

Ghuba imepakana na Irani, Falme za Kiarabu na Omani.

Jamii:Bahari ya Hindi
Jamii:Jiografia ya Irani
Jamii:Jiografia ya Falme za Kiarabu
Jamii:Jiografia ya Omani
Mlango wa Hormuz

**Mlango wa Hormuz** (Kar. مضيق هرمز - *madīq hurmuz*, Kiajemi تنگه هرمز - *tangeh-ye hormoz*) ni mlango wa bahari mwembamba kati ya Uajemi na Falme za Kiarabu unaounganisha Ghuba ya Uajemi na Ghuba ya Omani ambayo ni mkono wa Bahari Hindi.

Upana wake ni kilomita 60 tu. Katikati kuna visiwa vya Abu Musa na Tunbi ambavyo vinakaliwa na jeshi la Uajemi na kudaiwa pia na Falme za Kiarabu.

Marekani yategemea mafuta ambayo hupita humo hivyo huwa na meli za kivita katika mazingira yake. Mwaka 1988 palikuwa na mapigano kati ya manowari za Uajemi na Marekani baada ya Wajemi kufichia mitego ya bahari na kudhurisha meli ya Marekani.

Hormuz
Jamii:Ghuba ya Uajemi
Jamii:Bahari ya Hindi
Nyambizi

right|thumb|Nyambizi *Alvin* (1978) ni chombo cha kisayansi kinachochunguza vilindi vya bahari.
[thumb|Nyambizi ya Marekani "USS Sea Owl" wakati wa [vita kuu ya pili ya dunia.]]
**Nyambizi** (pia: **sabmarini** kutoka Kiingereza *submarine*) ni meli na mara nyingi manowari inayosafiri chini ya maji.

Kuna pia nyambizi zenye shabaha za kisayansi au kibiashara.

Matumizi ya kivita yalianzishwa hasa na Ujerumani wakati wa vita kuu za dunia. 

Tangu miaka ya 1950 nchi nyingi kama Ufaransa, Marekani na Urusi zina nyambizi za pekee ambazo huendeshwa kwa injini za kinyuklia zenye uwezo wa kuzunguka dunia yote chini ya maji. Mara nyingi hubeba makombora ya kinyuklia.

Jamii:vyombo vya majini
Jamii:Vita
Aung San Suu Kyi

left|80px**Aung San Suu Kyi** ni kiongozi wa harakati ya kidemokrasia nchini Myanmar (Burma) aliyefungwa ndani ya nyumba yake na serikali ya kijeshi baada ya kushinda uchaguzi huru wa mwaka 1990.

Aung San Suu Kyi amelizaliwa binti wa jenerali Aung San aliyekuwa kiongozi wa uhuru wa Burma kutoka ukoloni wa Uingereza baada ya vita vikuu vya pili vya dunia. 

Alisoma chuo kikuu huko Uingereza, akaolewa na Mwingereza Michael Aris mwaka 1972 na akazaa wana wawili.

1988 alirudi Burma kumwona mamake mzee aliyekuwa mgonjwa akajikuta katika siku za mwisho za serikali ya dikteta ya kijeshi jenerali Ne Win.

Aung San Suu Kyi kama binti wa shujaa wa uhuru alikaribishwa na kujiunga na chama kipya cha upinzani akawa mwenyekiti wa National League for Democracy (NLD) iliyoshinda uchaguzi wa mwaka 1990. Serikali ya kijeshi ilibatilisha uchaguzi huu na kupiga NLD marufuku. Suu Kyi alifungwa ndani ya nyumba yake.

1991 alipewa Tuzo ya Nobel ya Amani iliyopokelewa na wanawe kwa niaba yake kwa sababu Suu Kyi aliogopa kutoka nje ya Myanmar kwa hofu hataruhusiwa kurudi tena.

Tangu zamani ile amebaki Myanmar na muda mkubwa alifungwa ndani ya nyumba yake.

Wakati wa maandamano ya wamonaki Wabuddha katika Septemba 2007 alionekana mara ya kwanza mbele ya umati wa watu lakini hakuwa na nafasi ya kuwahutubia wananchi.

Mnamo tarehe 13 Oktoba mwaka 2010, Aung San Suu Kyi aliachiliwa huru na serikali ya Myanmar baada ya kipindi chake cha kufungwa jela kuisha.

Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Jamii:Watu wa Myanmar
Muhammad Ahmad ibn Abd Allah Al-Mahdi

**Mohammed Ahmad ibn Abd Allah** (12 Agosti 1844 - 22 Juni 1885) alikuwa mwenyeji wa Sudani aliyejitangaza kuwa ndiye mahdi. Alifaulu kuunganisha makabila mbalimbali ya nchi hiyo kwa vita ya jihadi akamaliza utawala wa kikoloni wa Misri iliyosaidiwa na Uingereza na kuanzisha Dola la Mahdi.

Baada ya miaka ya kufundisha Uislamu na kusafiri nchini Sudani Muhammad Ahmad alijitangaza kuwa al-Mahdi al-Muntazar (mwokozi anayetarajiwa) mwaka 1881. Katika barua ya tarehe 29 Juni 1881 aliwaeleza Wamisri ya kwamba aliteuliwa kuunganisha nchi zote za Waislamu na kurudisha uataratibu wa siku za Mtume Muhamad.

Gavana Mmisri alijaribu kumkamata lakini askari zake walishambuliwa na kuuawa na wafuasi wa al-Mahdi. Baada ya hayo Muhamad Ahmad alitangaza vita ya jihadi akafaulu kukusanya maansar au wasaidizi wengi. Watu walimfuata kwa sababu mbalimbali. Wengine hasa watu wengi maskini walimwamini ndiye al-Mahdi wa Allah. Viongozi wa makabila ya Waarabu walichukia utawala wa Wamisri wakamkubali kama kiongozi atakayewaondoa. Wengine tena walikuwa wakitajirika kwa njia ya biashara wa watumwa wakakasirika majaribio ya serikali ya Misri iliyotaka kukandamiza biashara hiyo.

Katika mapigano mbalimbali maasar waliweza kushinda jeshi la Wamisri na kukamata bunduki nyingi pamoja na risasi na dhahabu. Kilele cha jihadi kilikuwa kutekwa kwa mji mkuu wa Khartum tarehe 26 Januari 1885. Gavana Mkuu jenerali Gordon Pasha aliuawa. Al-Mahdi alianzisha mji mkuu mpya Omdurman kando ya mto Nile ng'ambo ya Khartum uliokuwa mji mkuu wa Dola la Mahdi.

Hapo aliaga dunia tarehe 22 Juni 1885. Dola lililoanzishwa naye likaendelea hadi mwaka 1895 lilipovamiwa na jeshi la Waingereza pamoja na Wamisri na kurudi chini ya utawala wa nchi hizo pamoja.

Jamii:Vita vya dini
Ronald Muwenda Mutebi II

**Ronald Muwenda Mutebi II.** (* 13 Aprili 1955) ni mfalme au Kabaka wa Buganda nchini Uganda. 

Alipokuwa mtoto alikimbia 1966 kwenda Uingereza kwa sababu waziri mkuu Milton Obote alimpindua rais wa Uganda aliyekuwa baba yake Kabaka Mutesa II. Ronald alisoma sheria kwenye chuo kikuu cha Cambridge (Uingereza).

Mwaka 1986 alirudi Uganda. Baada ya kuelewana na serikali ya rais Yoweri Museveni alitawazwa 1993 kama kabaka wa 36 wa Buganda. 

1999 alifunga ndoa na Sylvia Luswata Nagginda kwenye kanisa kuu la Namirembe mjini Kampala.

## Viungo vya Nje 
* Maisha yake
Z

**Z** ni herufi ya mwisho katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Zeta ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za Z 
* katika fizikia Z ni alama ya namba atomia inayotaja idadi ya protoni ndani ya kiini atomia.
* Kwa magari Z ni alama ya gari kutoka Zambia.

## Historia ya Z 
Asili ya herufi Z ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na alama ya "zayin" iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya jambia (silaha) wakitumia alama tu kwa sauti ya "dz" na kuiita kwa neno lao kwa silaha hiyo "zayin". Wagiriki walichukua alama hiyo na kuiita "Zeta" bila kujali maana asilia ya "jambia". Kwao imekuwa sauti tu ya "dz". Katika maendeleo ya alfabeti walinamisha herufi hadi kufikia umbo lake.

Waitalia wa kale kama Waetruski wakapokea herufi kwa umbo lililofanana na umbo asilia. Waroma wakaichukua kutoka hapa kwa sauti ya "ts" lakini baadaye hawakutamka sauti hii na Z ikafutwa katika afabetiy a Kiroma.

Ila tu tangu karne ya 1 KK Waroma walipoanza kutawala Ugiriki na kupokea maneno mengi kutoka lugha ya Kigiriki walichukua tena Z kwa kuandika maneno yenye asili ya Kigiriki wakarithi pia umbo la baadaye.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Franco Nero

**Franco Nero** (amezaliwa 23 Novemba 1941) ni mwigizaji filamu wa Italia, aliyewahi kuwika katika filamu za western, maarufu kama Spaghetti Western. Moja kati ya filamu alizocheza Nero ni ile ya Django, iliyochezwa mwaka 1966, hii ni miongoni mwa filamu zake ambazo zilitamba sana miaka ya 1960 na miaka ya 1970.

## Tazama Pia
* Waongozaji na Waigizaji wa filamu za Western

## Viungo vya nje
* 
* Franco Nero katika NNDB

Jamii:Waigizaji filamu wa Italia
Jamii:Waigizaji wa filamu za Western
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1941
Moskva (mto)

[thumb|right|300px|Ramani ya beseni ya [Volga pamoja na Moskva]]

**Mto Moskva** (Kirusi: **Москва**) ni mto wa Urusi unaopita katika mikoa ya Moscow na Smolensk na kwenye mji wa Moscow mwenyewe. Urefu wake ni kilomita 503. Unaishia katika mto Oka kwenye mji wa Kolomna. Kwa jumla ni sehemu ya beseni ya Volga.

Jamii:Mito ya Urusi
Kietruski

thumb|300px|Mwandiko wa Kietruski
**Kietruski** ni lugha ya Waetruski wa kale waliokali sehemu za katikati za Italia wakati wa milenia ya 1 KK.

Lugha yenyewe ilipotea katika karne ya 1 BK na Waetruski wa mwisho walihamia kwa matumizi ya Kilatini na Kigiriki. Lakini kuna mabaki mengi ya utamaduni wao yaliyohifadhiwa hasa ukutani wa makaburi lakii pia kwa njia ya mifano michache ya maandishi usoni wa bati au kitambaa.

Vitabu yva Waroma wa kale vimehifadhi kumbukumbu kuhusu vitabu vingi vya Waetruski lakini hivi vyenyewe haviko tena. Waakiolojia hukusanya mabaki yao wakijaribu kuyaelewa na kuyaeleza.

Mwandiko wa Kietruski ulikuwa na msingi aktika alfabeti ya Kigiriki na mwandiko wa Wafinsia.

Jamii:Lugha
X

**X** ni herufi ya 24 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni piamalfabeti ya Kiswahili. Sauti yake ni "ks". Haitumiki katika mwandishi wa maneno ya Kiswahili isipokuwa kwa maneno ya kigeni. 

Kati ya namba za Kiroma X humaaaisha namba 10.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
V

**V** ni herufi ya 22 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni ipsilon katika alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za V 
* katika kemia V ni alama ya elementi vanadi.
* Kati ya namba za Kiroma V ni alama ya namba 5.
* Kwa magari V ni alama ya gari kutoka Vatikani.
* Kati ya Vipimo sanifu vya kimataifa V ni alama ya volti inayoonyesha kiwango cha volteji ya umeme
* kama alama ya mkono V ya vidole viwili ni alama ya ushindi ("victory")

## Historia ya alama V 
Historia ya V ina asili za pamoja na U, W, Y na F. Historia hii ni ngumu kidogo kwa sababu alama ilipita katika alfabeti za lugha ambazo zilitumia hasa alama hii kwa sauti tofautitofauti. Kwa sababu hii matamshi yalibadilika kati ya lugha na lugha. Pia lugha mpya iliweza kuona haja ya kuunda alama mpya kwa sauti ya pekee. 

Alama ya V kiasili ilimaanisha sauti za "v" na "u" kwa pamoja katika Kilatini cha Kale. Iliandikwa kama V na matamshi yake yalitegemea nafasi yake katika neno pia lahaja mbalimbali. Tofauti ilikubwaliwa tu wakati wa Kilatini Kipya katika karne ya 16 ambako wataalamu wa Ulaya walikubaliana kutumia alama yenye kona V kwa sauti ya konsonanti na alama isiyo na kona U kwa vokali.

Waroma walipokea alama hii kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

Wafinisia walikuwa na "waw" iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya fimbo la kingoe au kiopoo. Wagiriki wa Kale walichukua alama hiyo na kuitumia kwa namna mbili: kwa umbo moja kama digamma (tazama F) na umbo la pili kama "ipsilon" bila kujali maana asilia ilitaja sauti kati ya "u" na "i". 

Waitalia ya kwanza wakaendelea kutumia alama kwa aina ya "u" lakini pia "v" kama ilikuwa mwanzoni wa neno. Waroma walipokea vile.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini
Askofu mkuu

**Askofu mkuu** ni cheo cha askofu kiongozi anayesimamia maaskofu katika jimbo la kanisa lenye dayosisi mbalimbali.

Asili ya neno lenyewe ni Kigiriki αρχή *arché* (mwanzo, wa kwanza). Sehemu ya pili ni neno la Kigiriki επίσκοπος *episkopos* (mwangalizi) lililofikia Kiswahili kupitia umbo la Kiarabu *uskuf*.

## Kanisa katoliki 
Kama nchi ina wakatoliki wengi kuna majimbo mbalimbali na kila moja ina askofu mkuu wake. Kama idadi ya wakatoliki ni wastani huwa na jimbo moja na askofu mmoja tu mwenye cheo cha askofu mkuu.

## Waanglikana na Walutheri 
Katika makanisa mengine huwa askofu mkuu ni askofu kiongozi wa nchi fulani. Lakini cheo hiki hakitumiwi vile katika kila nchi na Walutheri ni hasa Walutheri wa Uswidi, Ufini, Urusi na Estonia walio na askofu mkuu.

Jamii:Kanisa
Charles Bronson

**Charles Bronson** (jina la kuzaliwa *Charles Dennis Buchinsky*,3 Novemba 1921 - 30 Agosti 2003) alikuwa mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani, alikuwa akiitwa "Mtu Shupavu".
Filamu nyingi alipendelea kucheza kama askari mpelelezi, pia mpiganaji wa wa kutumia silaha katika filamu za western ambayo moja kati ya filamu hizo ni ile aliocheza na Henry Fonda chini ya uongozi wake Sergio Leone katika Once Upon a Time in the West iliyochezwa 1968.

## Filamu alizoigiza
* ''The People Against O'Hara* (1951)
* *The Mob* (1951)
* *The Marrying Kind* (1952)
* *My Six Convicts* (1952)
* *Pat and Mike* (1952)
* *Battle Zone* (1952)
* *House of Wax* (1953)
* *Crime Wave* (1954)
* *Apache* (1954)
* *Vera Cruz* (1954)
* *Big House USA* 1955
* *Jubal* (1956)
* *The Magnificent Seven* (1960)
* *Master of the World* (1961)
* *X-15* (1961)
* *Kid Galahad* (1962)
* *The Great Escape* (1963)
* *4 for Texas* (1963)
* *Battle of the Bulge* (1965)
* *The Sandpiper* (1965)
* *This Property Is Condemned* (1966)
* *The Dirty Dozen* (1967)
* *Honor Among Thieves* (1968)
* *Once Upon a Time in the West* (1968)
* *Lola* (1969)
* *Le Passager de la Pluie* (1969)
* *The Family* (1970)
* *Cold Sweat* (1970)
* *Red Sun* (1971)
* *Chato's Land* (1972)
* *The Valachi Papers* (1972)
* *The Mechanic* (1972)
* *The Stone Killer* (1973)
* *Chino* (1974)
* *Mr. Majestyk* (1974)
* *Death Wish* (1974)
* *Breakout* (1975)
* *Breakheart Pass* (1975)
* *Hard Times* (1975)
* *St. Ives* (1976)
* *From Noon Till Three* (1976)
* *Telefon* (1977)
* *The White Buffalo* (1977)
* *Raid on Entebbe* (1977)
* *Love and Bullets* (1979)
* *Borderline* (1980)
* *Death Hunt* (1981)
* *Death Wish II* (1982)
* *10 to Midnight* (1983)
* *The Evil That Men Do* (1984)
* *Death Wish 3* (1985)
* *Act of Vengeance* (1985)
* *Murphy's Law (1986)
* *Assassination* (1987)
* *Death Wish 4: The Crackdown* (1987)
* *Messenger of Death* (1988)
* *Kinjite: Forbidden Subjects* (1988)
* *The Indian Runner* (1991)
* *Death Wish V: The Face of Death* (1994)

## Viungo vya nje 
* 
* List of Hollywood Republicans
* Tovuti Rasmi ya Charles Bronson 
* Tovuti Rasmi ya Charles Bronson 
* Tovuti Rasmi ya Charles Bronson ya Kanada 
* Tovuti ya Mashabiki wa Charles ya Ujapani 

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waigizaji wa filamu za Western
Jamii:Waliozaliwa 1921
Jamii:Waliofariki 2003
Kardinali

[thumb|200px|right|Ma[vazi maalumu ya kardinali ni ya rangi nyekundu kumaanisha uaminifu wake unaotakiwa kufikia hatua ya kuuawa (kumwagika damu). Hapa yameonyeshwa kwenye dirisha la duka la mavazi ya Kikanisa huko Roma, Italia.]]

**Kardinali** ni cheo kimojawapo cha juu katika Kanisa Katoliki, hasa Kanisa la Kilatini, lakini si daraja takatifu. 

## Wenye kumchagua Papa 
Mkutano wa makardinali ndio humchagua Papa mpya ambaye ni mkuu wa Kanisa hilo ambalo ni madhehebu ya Ukristo makubwa kuliko jumla ya mengine yote duniani. Uchaguzi hutokea baada ya Papa aliyetangulia kufa au kung'atuka. Lakini kardinali aliyefikia umri wa miaka 80 hashiriki tena katika uchaguzi wa Papa.

Kati ya kifo cha Papa na uchaguzi wa mwandamizi wake ni mkutano wa makardinali unaoongoza Kanisa lote kwa muda. 

## Uteuzi wa kardinali 
Kwa kawaida kardinali huteuliwa kati ya maaskofu, lakini kuna pia makasisi wachache wanaoteuliwa na Papa kuwa kardinali bila kupewa uaskofu.

Mwenye kuteua makardinali ni Papa peke yake, naye ana haki ya kumteua kardinali hata bila kutangaza jina lake. Kardinali ya aina hiyo huitwa kwa Kilatini "in pectore" (yaani "moyoni"). Hii inaweza kutokea hasa kama ni kardinali kutoka nchi pasipo uhuru wa dini au nchi ambayo haina uhusiano mzuri na Kanisa Katoliki.

## Wajibu wa makardinali 
Wajibu mkubwa ni kumchagua mwandamizi wa Papa, lakini pia ni kazi yao kumshauri katika kuongoza Kanisa lote.
 
Kwa kawaida viongozi wa idara kadhaa za Kanisa wanapewa kofia ya kardinali.

Pia kwa sababu hiyo kuna idadi ya makardinali wanaoishi Vatikani au katika mitaa mingine ya jiji la Roma. 

Hata hivyo kwa sasa wengine wengi wanaishi katika nchi mbalimbali, wakiongoza majimbo. Hiyo haina maana kwamba wao ni wakuu wa maaskofu wenzao wa nchi hiyo au kwamba wana mamlaka yoyote juu ya Kanisa la nchi hizo.

## Idadi ya makardinali 
Hakuna idadi maalumu ya makardinali na mnamo 7 Novemba 2021 walifikuwa 215. 

Papa Paulo VI aliunda utaratibu kuwa wasiwepo zaidi ya makardinali 120 wenye haki ya kupiga kura. Wale waliofikia umri wa miaka 80 hawashiriki tena katika uchaguzi wa Papa mpya. Lakini kardinali hajiuzulu wala kustaafu: anaendelea na cheo na pia na haki ya kushiriki katika mkutano wa makardinali hadi kifo.

Kwa sababu ya uhusiano wao na Kanisa la Roma, kimapokeo makardinali wengi ni Waitalia, hata Mapapa walikuwa Waitalia watupu kwa karne nne mfululizo hadi alipochaguliwa Papa Yohane Paulo II, Mpolandi. 

Lakini asilimia ya makardinali Waitalia imepungua: kabla ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia zaidi ya nusu walikuwa Waitalia, siku hizi hawafikii asilimia 25. 
 
Tarehe hiyo makardinali walikuwa wanatokea nchi 87 za mabara yote. 

Kati yao wenye haki ya kupiga kura walikuwa 120 wakitokea nchi 65 tofauti.

Mgawanyo wa makardinali kwenye mabara ni kama ifuatavyo:
* Afrika - 26
* Amerika ya Kaskazini - 26
* Amerika ya Kusini na Amerika ya Kati - 30
* Asia - 25
* Pasifiki - 5
* Ulaya - 103

## Tazama pia 
* Orodha ya Makardinali wa kanisa katoliki

Jamii:Kanisa Katoliki
Vanadi

**Vanadi** ni elementi na metali ya mpito yenye namba atomia 23 na alama **V** katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali laini na wayaikaji yenye rangi ya kifedha-nyeupe inayotokea katika madini na kampaundi mbalimbali. 

Inatumiwa kama sehemu za aloi za chumapua mbalimbali inapozuia kutu na kuongeza uwayaikaji wa chumapua. Aloi hizo zinatumiwa kwa vyombo vya kiganga kwa upasuaji, vipuri vya giaboksi, pamoja na titani katika aloi kwa matumizi ndani ya rafadha za injini za ndege.

Vanadi ina pia umuhimu fulani kwa miili ya viumbe ingawa wataalamu hawana uhakika bado vanadi inafanya kazi gani mwilini.

## Picha

file:Vanadium 1.jpg|Kipande cha vanadi
file:Knarre.jpg|Chombo cha vanadi

Jamii:Mfumo radidia
Jamii:Metali
Sentimita ya ujazo

thumb|Kikombe cha upimaji chenye sentimita ya ujazo 1000, sawa na lita 1 ya maji
**Sentimita ya ujazo** ni kipimo cha mjao chenye urefu, upana na kimo cha sentimita moja na kiwango katika vipimo vya SI.
Kifupi chake ni **cm³**.

Kuna sentimita za ujazo 1,000 ndani ya mita ya ujazo. Kwa hiyo 1 cm³ ni sawa na mililita moja (kifupi: **ml**). 

Kiasi hiki cha maji kina uzito wa gramu moja.

Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Jamii:Vipimo vya mjao
Orodha ya Makardinali

**Orodha ya makardinali** wa Kanisa Katoliki huonyesha makardinali wote ambao walikuwepo tarehe 24 Novemba 2007. 

Papa ana haki ya kumteua kardinali bila ya kutangaza jina lake. Uteuzi huu huitwa "in pectore" (*kilatini "moyoni"*). Hii inaweza kutokea hasa kama ni kardinali kutoka nchi pasipo uhuru wa kidini au nchi ambayo haina uhusiano mzuri na kanisa katoliki. Tarehe hii hakuwepo yeyote wa namna hiyo. Majina yamepangwa kufuatana na bara na nchi.

Jamii:Kanisa Katoliki
The Beatles

**The Beatles** – John Lennon, Paul McCartney, George Harrison na Ringo Starr – walikuwa bendi ya muziki wa rock kutoka nchi ya Uingereza.

## Muziki 
;Albamu
* *Please Please Me* (Parlophone, 1963)
* *With The Beatles* (Parlophone, 1963)
* ''A Hard Day's Night* (Parlophone, 1964)
* *Beatles for Sale* (Parlophone, 1964)
* *Help!* (Parlophone, 1965)
* *Rubber Soul* (Parlophone, 1965)
* *Revolver* (Parlophone, 1966)
* *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (Parlophone, 1967)
* *Magical Mystery Tour* (U.S./Canada) (Capitol, 1967)
* *The Beatles* ("The White Album") (Apple, 1968)
* *Yellow Submarine* (Apple, 1969)
* *Abbey Road* (Apple, 1969)
* *Let It Be'' (Apple, 1970)

## Viungo vya nje 
* beatles.com

Jamii:Muziki wa rock
Beatles, The
Jamii:Liverpool
Y

**Y** ni herufi ya 25 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Ipsiloni ya alfabeti ya Kigiriki.

## Maana za Y
* katika kemia Y ni alama ya Ytri.

## Historia ya Y
Historia ya Y ina asili za pamoja na U, W, V na F. Historia hii ni ngumu kidogo kwa sababu alama ilipita katika alfabeti za lugha ambazo zilitumia hasa alama hii kwa sauti tofautitofauti. Kwa sababu hii matamshi yalibadilika kati ya lugha na lugha. Pia lugha mpya iliweza kuona haja ya kuunda alama mpya kwa sauti ya pekee.

Alama ya Y kiasili haikupatikana katika Kilatini cha Kale. Ilihitajika baada ya Roma kutawala Ugiriki na lugha ya Kilatini kupokea maneno mengi ya Kigiriki yaliyokuwa na herufi ya ipsiloni. 

Asili yake ni "waw" ya Kifinisia iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya fimbo la kingoe au kiopoo. Wagiriki wa Kale walichukua alama hiyo na kuitumia kwa namna mbili: kwa umbo moja kama digamma (tazama F) na umbo la pili kama "ipsilon" bila kujali maana asilia ilitaja sauti kati ya "u" na "i". 

Ipsiloni iliingia tayari mwanzoni katika alfabeti ya Kilatini kupitia Kietruski lakini kwa sauti ya "u/v". Kwa hiyo iliigizwa mara ya pili kwa maana yake ya Kigiriki.

Katika lugha kadhaa inaonyesha leo konsonanti (kama Kiswahili) katia lugha kadhaa huonyesha vokali kama "i" ya  Kijerumani / Kituruki "ü". Katika Kiingereza ni mara konsonanti mara vokali.

Jamii:Alfabeti ya Kilatini