Yan María Yaoyólotl Castro

**Yan María Yaoyólotl** (alizaliwa mwaka 1952) ni mshiriki wa harakati za wanawake wa kike, mchoraji, mhamasishaji wa tamaduni, na msanii kutoka Mexico. Yeye ni mmoja wa waanzilishi wa makundi ya Lesbos (1977) na Oikabeth (1978), ambayo yalitokana na harakati za wanawake wa kike nchini Mexico.

Yaoyólotl ameonyesha juhudi kubwa katika kukuza na kuhamasisha haki za wanawake, hasa katika jamii ya wanawake wa kike wa Mexico, na ameleta mchango mkubwa katika tasnia ya sanaa kupitia kazi zake na uongozi wake wa kimataifa.

## Wasifu 
Yan María Yaoyólotl, alizaliwa Maria de Lourdes mwaka 1952, alichukua jina la asili la Maya, *Yan*, na jina la Nahuatl, *Yaoyólotl*, kama jina lake la mwisho. Alisomea falsafa katika Chuo Kikuu Kikuu cha Taifa cha Mexico (UNAM), akibobea katika urembo na siasa kuanzia mwaka 1973 hadi 1980.

### Harakati ya Lesbofeminist 
Mwaka 1977, Yaoyólotl alianzisha kikundi cha Lesbos, kilichochangia harakati ya wanawake wa kike nchini Mexico. Lesbos ilikuwa na asili katika kikundi cha Ácratas kilichoanzishwa mwaka 1976, ambacho Yaoyólotl alikitaja kama "harakati ya ukombozi wa wanawake wa kike, ya kibeberu na ya kujitenga, ambayo ilipigania mabadiliko ya kijamii." Kikundi cha **Lesbos** kilianzishwa na Marcela Olavarrieta pamoja na feministi wengine kutoka nje, waliokataa kujiingiza katika maisha ya hadhara na badala yake walifanya kazi katika vikundi vya “Uhamasishaji wa Kibinafsi.”

Mwaka 1978, Yaoyólotl aliendelea kuanzisha Oikabeth I, ambapo pia alikuwa miongoni mwa waanzilishi. Katika mahojiano ya 2018 na Luisa Velázquez Herrera, Yaoyólotl alieleza kuwa Oikabeth ilijiunga kwa muda mfupi na **FHAR** (Fronti ya Mashoga kwa Kitendo cha Mapinduzi), lakini baadaye walijitoa, wakiimarisha uhuru wa harakati ya wanawake wa kike. Oikabeth ilijitangaza kama kikundi cha kijamaa na ilihusiana na Chama cha Kikomunisti cha Mexico, mashirika ya Trotskyist, na vyama huru vya wafanyakazi kama STUNAM na SITUAM.

### Safari ya Sanaa 
Yaoyólotl alijifunza sanaa ya uchoraji kwa njia ya kipekee, kwa kujifundisha mwenyewe. Mwaka 1996, alianzisha ComuArte, A.C., iliyowawezesha wasanii wa kisasa wa Mexico kuonyesha kazi zao kwenye Ukumbi wa Adamo Boari wa Jumba la Sanaa Kuu la Mexico. Kuanzia mwaka 2002 hadi 2006, alianzisha na kuwa mkurugenzi wa MujerArte A.C., mkusanyiko wa wanawake ambao walijadili masuala kama mauaji ya wanawake, unyanyasaji wa nyumbani, ubakaji, mimba zisizohitajika, na kazi ya ngono, miongoni mwa masuala mengine.

Mwelekeo wa sanaa ya Yaoyólotl unategemea eco-feminism, maoni ya asili ya ulimwengu, feministi wa kike, feministi wa kijamaa, na Buddhism ya Mahayana. Aliona ubunifu kama sehemu muhimu ya mapambano ya kijamii katika nchi zinazonyanyaswa na ukoloni na imperialism, dhidi ya utawala wa kiklasisi, ubaguzi wa kabila, na zaidi ya yote, dhidi ya ubaguzi wa kijinsia. Alikosoa sanaa ya kisasa ya kibeberu na ya postmodern, akisisitiza matumizi ya sanaa kama njia ya ukandamizaji au ukombozi.

Yaoyólotl alitambuliwa kwa mchango wake katika kuandaa matukio ya Siku ya Kimataifa ya Wanawake na Siku ya Kimataifa dhidi ya Ukatili kwa Wanawake katika Zócalo ya Jiji la Mexico kuanzia mwaka 1998 hadi 2006, akiwa na mashirika ya wanawake na taasisi za serikali.

## Marejeo 
Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Wanaharakati wa Mexiko
Jamii:Wanawake wa Mexiko