open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mvuke

thumb|250px|Mvuke usioonekani ukipanda juu na kuingia katika hewa ya baridi unaanza kuowevya na kuwa matone madogo yanayoonekana
**Mvuke** hutaja maji yaliyoingia katika hali ya gesi lakini inaweza kutaja gesi yoyote iliyotokana na kiowevu kama kinaongezeka joto. Badiliko la kiowevu kuwa mvuke huitwa uvukizaji.

Kwa kawaida tunaita "mvuke" ya maji unaoonekana kama moshi mweupe unaopanda juu ya uso wa maji yanayopashwa moto. Lakini kwa macho ya fizikia hii si mvuke halisi bali mchanganyiko wa matone madogo ya maji na hewa. Mvuke kamili haionekani.

Mvuke hushika nishati ndani yake ambao ni umbo badili la nishati ya joto iliyobadilisha maji (au kiowevu kingine) kuwa mvuke. Hapo ndipo msingi wa kutumia nguvu iliyopo ndani ya mvuke kwa kufanya kazi kwa mfano kwa njia ya injini ya mvuke.

Jamii:Fizikia
Unyevuanga

**Unyevu anga** ni kiwango cha mvuke wa maji katika angahewa kwa jumla, katika hewa ya eneo fulani au ndani ya majengo. 

Unyevu anga ni kipimo muhimu kwa ajili ya michakato mingi ya hali hewa, teknolojia na afya ya watu, wanyama au mimea.  

## Vipimo vya unyevuanga 
Hewa inaweza kushika ndani yake kiasi fulani cha mvuke kutegemeana na halijoto yake. Unyevu anga hupimwa kwa asilimia; kipimo hiki kinataja uwiano kati ya mvuke uliopo wakati huu na kiwango cha mvuke kinachowezekana kwenye halijoto fulani, maana ni tofauti kiasi kati ya Dar es Salaam na Nairobi.

Jedwali linalofuata linaonyesha unyevuanga wa juu kwenye halijoto fulani; kanieneo ni ile ya uwiano wa bahari au mahali pa pwani. Unyevuanga wa juu huwa tofauti mlimani ambako kanieneo angahewa imepungua.

Maana yake ni kwamba mita moja ya ujazo inaweza kushika hadi gramu 12 ya maji (kwa umbo la mvuke) ndani yake kama halijoto ya hewa ni sentigredi 14. Lakini kama halijoto ni 26&nbsp;°C mita ya ujazo unaweza kushika hadi gramu 21.7. Viwango hivi ni unyevuanga wa juu unaowezekana. 

Kama unaongezeka -kwa mfano kwa kuchemsha maji chumbani - tunaona utoneshaji wa mvuke yaani kutokea kwa ukungu au matone ya maji; mvuke unaowevyeka kuwa maji tena - si mvuke wote hewani lakini kiasi kinachozidi uwezo wa hewa kulingana na halijoto.

Kama kuna halijoto ya 26&nbsp;°C na kiasi cha mvuke ni gramu 11 kwa kila m³ tunasema unyevu anga ni asilimia 50.

## Mfano 
Tukipika maji nyumbani wakati wa miezi ya baridi tunaona mvuke sentimita chache juu ya sufuria tu lakini hatuioni katika hewa ya chumba. Lakini baada ya muda kidogo matone yanaonekana kwenye kioo cha dirisha - hapa maji yanawevyeka na kutonesha hapa. 

Kutokana na baridi nje hewa karibu na kioo cha dirisha ni baridi zaidi haiwezi kushika kiwango cha unyevu kama hewa la joto zaidi chumbani, hivyo kutonesha kwa maji.

Katika gari machakato huu unaweza kuleta hatari kama madirisha yanafunikwa kwa matone na dereva hawezi kuona tena yanayotokea nje. Hapa magari huwa na mitambo ya kupuliza hewa joto zaidi juu ya uso wa dirisha na kusababisha matone ya maji kupotea kwa uvukizaji.

Jamii:Fizikia
Jamii:Metorolojia
Jeshi la majini

thumb|right|300px|Kundi la manowari la majeshi ya wanamaji ya Marekani, Ufaransa, Italia, uingereza na Uholanzi
thumb|right|300px|Manowari *Pyotr Velikiy* ya Urusi
right|thumb|300px|Nyambizi *Walrus* ya Uholanzi
[300px|right|thumb|Manowari ya kutega mabomu ya maji HMS *Älvborg* ya [Uswidi]]
thumb|300px|right|Hovercraft ya Japani
[thumb|right|300px|Ndege ya kijeshi kwenye [manowari ndege ya Brazil]]
**Jeshi la majini** au **Jeshi la wanamaji** ni kitengo cha pekee cha jeshi la mataifa mengi kilicho tayari kushindana na maadui kwenye maji hasa baharini.

Linajumlisha askari, manowari, meli za kusaidia manowari, bandari ya pekee na vituo vingine na pia eropleni za vita ya bahari.

## Historia
Ni hasa nchi zenye pwani ya bahari ambako kuna jeshi la pekee la wanamaji. Chanzo katika historia yalikuwa majeshi ya wanamaji ya Karthago, Ugiriki ya Kale na Dola la Roma. 

Tangu karne ya 19 Uingereza ilikuwa na jeshi la wanamaji kubwa duniani, na katika karne ya 20 nafasi yake ilichukuliwa na wanamaji wa Marekani hasa, lakini pia wa Urusi.

## Marejeo
Bandar Abbas

thumbnail|right|280px|Makao makuu ya Mkoa wa Hormozgan (Bandar Abbas) 

**Bandar Abbas** (Farsi بندر عباس) ni makao makauu ya mkoa wa Hormozgan katika Uajemi. Ni mji wa bandari kwenye pwani la Mlango wa Hormuz wa Bahari Hindi. Mji ni kati ya mabandari muhimu ya nchi. Pia ni kituo muhimu cha jeshi la wanamaji la Uajemi.

## Jiografia 
Bandar Abbas imetandazwa mita chache juu ya uwiano wa Bahari kwenye pwani la bahari.

Hali ya hewa ni la joto na unyevu anga kubwa wakati wa miezi Mei hadi Septemba na halijoto inafikia sentigredi 49. Miezi ya Novemba hadi Aprili yanapendeza hakuna joto kali na watu kutoka nyanda za juu za Uajemi wanafika hapa kwa likizo.

Usimbisaji karibu wote hutokea katika miezi ya Desemba hadi Aprili. Kwa wastani kuna usimbisaji wa milimita 251 kwa mwaka na unyevuanga kwa wastani 66 %.

## Historia 
Eneo la Bandar Abbas lilkuwa na miji na vijiji mbalimbali katika historia vilivyoenea katika eneo la mji wa leo.

Habari za kwanza ziko kutoka enzi la mfalme Darius I aliyetuma meli kwneda Uhindi kutoka hapa. Baadaye ni jeshi la Aleksander Mkuu lililopita hapa mnamo mwaka 325 KK wakati wa kurudi kutoka Uhindi.

Katika karne ya 16 Wareno walifika hapa waliotwaa kisiwa cha Hormus na kutumia pwani kama chanzo cha vyakula. Baada ya mwaka 1600 Wareno walifukuzwa kwa ushrikiano wa Uingereza na serikali ya Shah Abbas I aliyeagiza kujenga mji upya na kuupa jina lake yaani Bandar Abbas (bandari ya Abbas).

Baada ya kudhoofika kwa utawala wa nasaba ya Safawi hali ya mji ilishuka tena. Katika karne ya 20 ni hasa kujengwa kwa reli na bandari mpya kulikoweka msingi kwa ufufuo wa kiuchumi.

## Marejeo 
Jamii:Miji ya Uajemi
Nha Trang

240px|right|thumb|Nha Trang
**Da Nang** (thành phố Nha Trang) mji mkuu, Nam Trung Bo, Vietnam, na km 1300 kutoka kusini mwa mji wa Hanoi. Uwanja wa Ndege wa Cam Ranh km 36 kutoka kaskazini mwa mji wa Nha Trang. Cam Ranh, Tuy Hoa, kutoka kaskazini mwa mji wa Nha Trang.

*
Jamii:Miji ya Vietnam
Jamii:Khanh Hoa
Mirjaveh

thumbnail|right|280px|Mji wa Mirjaveh
**Mīrjāveh** (Farsi میرجاوه) ni mji mdogo wa mkoa wa Sistan na Baluchistan katika Uajemi karibu na mpaka wa Pakistan. Hapa kuna kituo cha mpakani cha pekee cha barabara na reli kati ya Uajemi na Pakistan. Mji wa mpakani upande wa Pakistan unaitwa Taftan sawa na Volkeno yenye jina lileile upande wa Uajemi.

Mji ulikuwa na wakazi 13.590 katika mwaka 2006. Uko kilomita 75 upande wa kusini mashariki wa Zahedan.

## Marejeo
Mkoa wa Sistan na Baluchistan

thumb|250px|Mahali pa mkoa wa Sistan na Baluchistan katika Uajemi
Sistan na Baluchistan (kaj ‏سيستان و بلوچستان‎) ni moja wa mikoa 30 ya Uajemi. Makao makuu yako mjini Zahedan. 

Mwaka 2006 idadi ya wakazi ilikuwa watu 2,405,742. Mkoa una eneo la 181,785 km² na msongamano wa wakazi 13 kila kilomita ya mraba.

## Jiografia
Mkoa uko katika kusini mashariki ya Uajemi ukipakana na Afghanistan, Pakistan, Ghuba ya Omani (Bahari Hindi) na mikoa jirani ya Khorasan Kusini, Kerman na Hormozgan.  

Zahedan yenye wakazi 567,449 (sensa 2006) ni mji mkubwa mkoani. Kaskazini ya mkoa ni eneo la Sistan na kusini ya mkoa ni sehemu ya kiajemi ya Baluchistan.

Mkoa hupokea mvua kidogo kwa wastani milimita 80 kwa mwaka. Sehemu kubwa ya usimbishaji hupatikana kati ya Oktoba na Machi ( mvua milimita  8 - 15) na miezi kati ya Aprili na Septemba ni yabisi yenye usimbishaji wa milimita 0 - 8 pekee.

Halijoto ya wastani ni sentigredi 20.8; mwezi baridi ni Januari yenye wastani ya 7.5 °C  na mwezi wa joto ni Julai yenye wastani ya 33.1 °C.

## Utawala
Sistan na Baluchistan huwa na wilaya 8 ambazo ni
*    Chahbahar
*    Iranshahr
*    Khash
*    Nikshahr
*    Saravan
*    Sarbaz
*    Zabol
*    Zahedan

## Wakazi
Wakazi walio wengi sana ni Wabaluchi ambao ni jamii kubwa yenye lugha ya pamoja wanaokalia sehemu za Uajemi mashariki, Afghanistan kusini na kusini-magharibi ya Pakistan.

Wengi wao ni Wasunni tofauti na wakazi wengine wa Uajemi walio Washia hasa.

Umaskini ni kubwa mkoani ingawa kuna malighafi kama madini mbalimbali ambazo hazikuanza kuchimbwa bado.

Jamii:Mikoa ya Uajemi
Mkoa wa Bafing

**Mkoa wa Bafing** (kwa Kifaransa: Région du Bafing) ni moja kati ya mikoa 31 ya nchini Cote d'Ivoire.

Uko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Makao makuu ya eneo hilo ni Touba. Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa watu 183,047.

Bafing kwa sasa imegawanywa katika wilaya tatu:

*Koro; 
*Ouaninou; 
*Touba.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Bas-Sassandra

**Mkoa wa Bas-Sassandra** (kwa Kifaransa: Région du Bas-Sassandra) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika kusini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 1.395.233. .

Kuna tarafa tano ambazo ni
* Guéyo,
* San-Pédro,
* Sassandra.
* Soubré,
* Tabou.

Makao makuu yako San-Pédro.

## Marejeo
Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Denguélé

**Mkoa wa Denguélé** (kwa Kifaransa: Région du Denguélé) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 222.446.  

Kuna tarafa nne ambazo ni 
*Madinani, 
*Minignan, 
*Odienné,
*Samatiguila.

Makao makuu yako Odienné.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Lacs

**Mkoa wa Lacs **  (kwa Kifaransa: Région des Lacs) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 476.173.  

Kuna tarafa tano ambazo ni 
*Attiégouakro, 
*Didiévi, 
*Tiébissou, 
*Toumodi, 
*Yamoussoukro, 

Makao makuu yako Yamoussoukro.

## Marejeo

 Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Lagunes

**Mkoa wa Lagunes** (kwa Kifaransa: Région des  Lagunes) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 3.733.362.  

Kuna tarafa saba ambazo ni 
*Abidjan, 
*Alépé, 
*Dabou, 
*Grand-Lahou, 
*Jacqueville, 
*Sikensi, 
*Tiassalé, 

Makao makuu yako Abidjan.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mikoa ya Kodivaa

**Mikoa ya Kodivaa** (Kifaransa: *Régions de Côte d’Ivoire*) ni ngazi ya pili ya ugatuzi nchini Kodivaa. Nchi imegawanywa katika wilaya 14 ambazo ni ngazi ya kwanza ya ugatuzi. Wilaya mbili ni miji iliyoandaliwa kama wilaya huru na wilaya 12 za kawaida zinagawanyika katika mikoa 31.

Mikoa na wilaya zisizo huru, imegawanywa katika tarafa 108 ambazo ni ngazi ya tatu ya ugatuzi.

## Mikoa 
Kwa sasa kuna mikoa 31. Majina na mwaka wa uundaji wake, ni kama ifuatavyo:

300px||right
#Agnéby-Tiassa (2011)
#Bafing (2000)
#Bagoué (2011)
#Bélier (2011)
#Béré (2011)
#Bounkani (2011)
#Cavally (2011)
#Folon (2011)
#Gbêkê (2011)
#Gbôklé (2011)
#Gôh (2011)
#Gontougo (2011)
#Grands-Ponts (2011)
#Guémon (2011)
#Hambol (2011)
#Haut-Sassandra (1997)
#Iffou (2011)
#Indénié-Djuablin (2011)
#Kabadougou (2011)
#La Mé (2011)
#Lôh-Djiboua (2011)
#Marahoué (1997)
#Moronou (2012)
#Nawa (2011)
#N'Zi (2011)
#Poro (2011)
#San-Pédro (2011)
#Sud-Comoé (1997)
#Tchologo (2011)
#Tonkpi (2011)
#Worodougou (1997)
:A. Jimbo huru la Abidjan (2011) (Si mkoa wala kugawanywa katika mikoa) 
:B. Jimbo huru la Yamoussoukro  (2011) (Si mkoa wala kugawanywa katika mikoa)

## Mikoa kabla ya 2011
[thumb|left|300px|ramani ya mikoa ya [Cote d'Ivoire kabla ya 2011.]]
Kabla ya mwaka 2011, Cote d'Ivoire iligawanyika katika mikoa 19 (miji mikuu imewekwa kwenye mabano):

Mikoa hiyo yote iligawanyika tena kwenye wilaya takriban 90.

## Tazama pia 
* Orodha ya majimbo ya Cote d'Ivoire

!
Cote d'Ivoire
Mkoa wa Montagnes

**Mkoa wa Montagnes ** au Mkoa wa Dix-Huit Montagnes (kwa Kifaransa: Région des Montagnes au Région des Dix-Huit Montagnes) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika magharibi ya nchi.  Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 936.502.  

Kuna tarafa sita ambazo ni 
*Bangolo, 
*Biankouma, 
*Danané, 
*Kouibly, 
*Man, 
*Zouan Hounien. 

Makao makuu yako Man.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa N'zi-Comoé

'''Mkoa wa N'zi-Comoé '''  (kwa Kifaransa: Région du N'zi-Comoé) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika kitovu cha nchi.  Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 633.922.  

Kuna tarafa nane ambazo ni 
*Arrah, 
*Bocanda, 
*Bongouanou, 
*Daoukro, 
*Dimbokro, 
*M'Bahiakro, 
*M'Batto, 
*Prikro.

Makao makuu yako Dimbokro.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Tarafa ya Arrah

**Tarafa ya Arrah** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Arrah*) ni moja kati ya Tarafa 3 za Wilaya ya Arrah katika Mkoa wa Moronou ulioko katikati ya Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 33,372 .

Makao makuu yako Arrah (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 8 vya tarafa ya Arrah na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Mkoa wa Sud-Comoé

**Mkoa wa Sud-Comoé** (kwa Kifaransa: Région du Sud-Comoé) ni moja kati ya mikoa 31 ya nchini Cote d'Ivoire.

Uko katika Mashariki ya nchi. Makao makuu ya eneo hilo ni Aboisso. Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa watu 642,620.

Sud-Comoé kwa sasa imegawanywa katika wilaya nne:
*Aboisso; 
*Adiaké;
*Grand-Bassam;
*Tiapoum.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Marahoué

**Mkoa wa Marahoué** (kwa Kifaransa: Région de la Marahoué) ni moja kati ya mikoa 31 ya nchini Cote d'Ivoire.

Uko katika Magharibi ya Kati ya nchi. Makao makuu ya eneo hilo ni Bouaflé. Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa watu 862,344.

Marahoué kwa sasa imegawanywa katika wilaya tano:
*Bonon; 
*Bouaflé; 
*Gohitafla; 
*Zuénoula;
*Sinfra.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mkoa wa Moyen-Cavally

**Mkoa wa Moyen-Cavally** (kwa Kifaransa: Région du Moyen-Cavally) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 508.728.  

Kuna tarafa nne ambazo ni 
*Bloléquin, 
*Duékoué, 
*Guiglo, 
*Toulépleu, 

Makao makuu yako Guiglo.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Wilaya ya Niakaramandougou

**Wilaya ya Niakaramandougou** (kwa Kifaransa: département de Niakaramandougou) ni moja kati ya Wilaya tatu za Mkoa wa Hambol  ulioko katikati mwa Cote d'Ivoire.  

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 133,818.

Makao makuu ya eneo hilo ni Niakaramandougou.

Wilaya ya Niakaramandougou sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Arikokaha;
*Badikaha;
*Niakaramandougou;
*Niédiékaha;
*Tafiré;
*Tortiya.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Hambol
Mkoa wa Zanzan

**Mkoa wa Zanzan** (kwa Kifaransa: Région du Zanzan) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire, kabla ya 2011.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 700.999.  

Kuna tarafa saba ambazo ni 
*Bondoukou, 
*Bouna, 
*Koun-Fao, 
*Nassian, 
*Sandégué, 
*Tanda, 
*Transua.

Makao makuu yako Bondoukou.

## Marejeo

Jamii:Mikoa ya Cote d'Ivoire
Tarafa ya Koun-Fao

**Tarafa ya Koun-Fao** (kwa Kifaransa: département de Koun-Fao) ni moja kati ya tarafa tano za Mkoa wa Gontougo ulioko Kaskazini mashariki mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 116,230.

Makao makuu ya eneo hilo ni Koun-Fao.

Tarafa ya Koun-Fao sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
* Boahia; 
* Kokomian; 
*Kouassi-Datékro; 
* Koun-Fao; 
* Tankessé; 
* Tienkoikro.

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Gontougo
Majira ya saa

thumb|350px|Kanda za muda sanifu duniani
**Majira ya saa** ni maeneo la dunia yenye umbo la mlia unaoenea kati ya ncha zote mbili yaani kuanzia kaskazini hadi kusini.
Ndani ya mlia huu muda sanifu ni uleule, yaani masaa huonyesha saa ileile.

Saa zetu zinalenga kulingana na mwendo wa jua angani. Wakati wa jua kufika kwenye kilele chake angani kabisa ni katikati ya mchana au ni saa 6 mchana.

Kwenye ikweta saa ya upweo ni saa 12 asubuhi. Mahali pote panapopatikana kwenye mstari mmoja kati ya kaskazini na kusini huwa pamoja kimuda wakati wa mchana. Lakini maeneo ambayo ni mbali zaidi upande wa mashariki au magharibi huwa na wakati tofauti maana kwao jua lina upweo au mchana wakati tofauti ama mapema au baadaye.

Zamani kila mji au kijiji kiliweza kuamulia wakati wake kulingana na jua. Tangu kupatikana kwa njia za mawasiliano ya haraka kama simu, barua pepe au usafiri kwa kutumia reli, gari au eropleni imekuwa muhimu kuwa na saa za kulingana kati ya mahali mbalimbali. Hii ni msingi wa kuanzisha kanda wakati.
Kwa hiyo kati ya Dar es Salaam na Mbeya hali halisi kuna tofauti ya zaidi ya nusu zaa. Maanake tukipiga simu wakati wa kucha kutoka Dar kwa mtu huko Mbeya kwake jua bado liko angani maanake yuko magharibi na huko jua linazama baadaye. Lakini ndani ya nchi ya Tanzania miji yote imepangwa kanda wakati moja hivyo kote ni saa ileile.

Jamii:Wakati
Jimbo Katoliki la Bunda

**Jimbo Katoliki la Bunda** (kwa Kilatini "Dioecesis Bundana") ni mojawapo kati ya majimbo 36 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Eneo lake ni la kilometa mraba 5,330 (wilaya ya Bunda, wilaya ya Ukerewe na parokia mbili katika wilaya ya Bunda vijijini) na lina wakazi 1,023,397 (2004), ambao kati yao Wakatoliki ni 335,000 (32.7%). Parokia ziko 13.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mwanza.

Askofu wake ana makao Bunda mjini. Kanisa kuu limejengwa kwa heshima ya Mtume Paulo.

Anasaidiwa na mapadri 22, ambao kati yao 20 ni wanajimbo na 2 ni watawa. Kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 15,227. Pia kuna masista 20.

## Historia
* 27 Novemba 2010: Kuanzishwa kwa jimbo jipya kutokana na jimbo kuu la Mwanza na jimbo la Musoma.

## Uongozi
* Askofu Simon Chibuga Masondole kuanzia tarehe 4 Julai 2021
* Askofu Renatus Leonard Nkwande (kuanzia tarehe 27 Novemba 2010 hadi 11 Februari 2019, alipoteuliwa kuwa Askofu mkuu wa Mwanza)

## Viungo vya nje
* Giga-Catholic Information
* Catholic Hierarchy
* Hati *Cum esset petitum*

Jamii:Mkoa wa Mara
Jamii:Wilaya ya Ukerewe
Utapiamlo

thumbnail|right|200px|Mtoto mwenye Utapiamlo

**Utapiamlo** ni hali ambayo hutokana na kupata chakula ambacho virutubishi vyake havitoshi au viko vingi hadi kusababisha matatizo upande wa afya. 

Hutumika mara kwa mara kurejelea hasa **ukosefu wa lishe** ambapo hakuna kalori, proteni au lishe vya kutosha; hata hivyo, hujumuisha pia kupata lishe kupita kiasi.

## Chanzo
Kwa njia ya chakula mwili unapokea virutubishi vya lazima kama vileː
* kalori
* protini
* mafuta
* wanga (kabohidrati)
* vitamini na 
* madini. 

Katika baadhi ya nchi zinazoendelea lishe kupita kiasi kwa njia ya unene imeanza kutokea katika jamii sawa kama za walio na upungufu wa lishe. 

Sababu nyingine za utapiamlo hujumuisha anorexia nervosa na bariatric surgery. 

Kwa wazee utapiamlo hutokea zaidi kwa sababu ya mambo ya kimwili, kisaikolojia na ya kijamii.

## Tiba
Juhudi za kuboresha lishe ni kati ya njia nzuri zaidi za kusaidia kukua. 

Kuwalisha watu shuleni tu hakutoshi.

Viuavijasumu vya mara kwa mara vinapendekezwa kwa sababu ya hatari ya juu ya maambukizo. kupunguza ufukara, kuondoa uchafu katika mazingira, na kuwawezesha wanawake. 

Watu wengine bilioni moja wanakadiriwa kukosa vitamini na madini. 

Katika mwaka wa 2010 utapiamlo wa protini inayoleta nguvu ulikadiriwa kusababisha vifo 600,000, vilivyo chini kutoka vifo 883,000 katika mwaka wa 1990. 

Ukosefu wa lishe hadi mwaka wa 2010 ulikuwa sababu ya 1.4% ya miaka ya maisha iliyobadilika kwa sababu ya ulemavu. 

Takriban theluthi moja ya vifo katika watoto huaminika kutokana na utapiamlo; hata hivyo, vifo havisemekani kutokana na hiyo. 

Katika mwaka wa 2010 ilikadiriwa kwamba ilichangia takriban vifo milioni 1.5 katika wanawake na watoto, ijapokuwa baadhi ya makadirio ya idadi hiyo huenda yanatakiwa kuwa zaidi ya milioni 3. 

Ukosefu wa lishe ni wa kawaida sana katika nchi zinazoendelea. Takwimu zaonyesha kwamba Afrika ni mojawapo ya bara ambazo watoto wachanga wako na shida ya kurefuka pamoja na kuwanda kupindukia kwa sababu ya utapiamlo. Kulingana na Global Nutrition report , bara la Afrika lakumbana na shida nyingi za lishe. Licha ya shida ya kutorefuka kupiganwa nayo, watoto millioni sitini wa bara hili hawakui vizuri. Lishe anayopata mtu hutegemea na umri wake kwa sababu watoto wachanga hawawezi kula chakula kinacholiwa na wazee. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* https://www.globalnutritionreport.org/files/2017/11/Report_2017.pdf 
* https://qz.com/1121083/africas-malnutrition-problem-for-chi-is-the-only-continent-where-children-are-growing-both-stunted-and-fat/ 

Jamii:Magonjwa
Jamii:Chakula
Muhammad Amour Chomboh

**Muhammad Amour Chomboh** (amezaliwa Makunduchi kisiwani mwa Zanzibar, 25 Januari 1953) ni mbunge wa jimbo la Magomeni katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

## Maisha yake
Mh. Chomboh ni Mwislamu wa aina ya Sunni. Ameoa na wana watoto wanane.

### Historia ya kazi yake
## Tazama pia
* Wabunge wa Tanzania

## Marejeo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Fuko-dhahabu

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Mafuko-dhahabu** au **mafuko butu** ni wanyama wa familia Chrysochloridae ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama wengine waitwao fuko ni wanafamilia wa Bathyergidae na Spalacidae (oda Rodentia), Talpidae (Soricomorpha) na Notoryctidae (Notoryctemorphia). Spishi zote za fuko-dhahabu zinatokea Afrika kusini kwa Sahara. Hula wadudu. Mafuko hawa huchimba mahandaki yao na miguu ya mbele iliyo na ukucha wa tatu ambao umevuvumulika. Vidole vya kwanza na vya nne vimebaki kama masalio na kile cha tano kimepotea. Miguu ya nyuma ina vidole vitano vyenye ngozi katikati. Macho yao hayafanyi kazi na yamefunika kwa ngozi. Masikio ni vipenyo vidogo tu. 

## Hali ya sasa
Miongoni mwa spishi 21 za mafuko-dhahabu, angalau 11 zipo hatarini kwa kutoweka. Sababu za msingi ni uchimbaji wa mchanga, utendaji mbaya wa kilimo, ukuaji wa miji, na kuwindwa na mbwa na paka wa kufugwa.

## Spishi
* *Amblysomus corriae*, Fuko-dhahabu wa Capetown (Fynbos golden mole)
* *Amblysomus hottentotus*, Fuko-dhahabu wa Natal (Hottentot golden mole)
* *Amblysomus marleyi*, Fuko-dhahabu wa Marley (Marley's golden mole)
* *Amblysomus robustus*, Fuko-dhahabu Imara (Robust golden mole)
* *Amblysomus septentrionalis*, Fuko-dhahabu Milimani (Highveld golden mole)
* *Calcochloris leucorhinus*, Fuko-dhahabu wa Kongo (Congo golden mole)
* *Calcochloris obtusirostris*, Fuko-dhahabu Njano (Yellow golden mole)
* *Calcochloris tytonis*, Fuko-dhahabu Somali (Somali golden mole)
* *Carpitalpa arendsi*, Fuko-dhahabu wa Arends (Arends's golden mole)
* *Chlorotalpa duthieae*, Fuko-dhahabu wa Duthie (Duthie's golden mole)
* *Chlorotalpa sclateri*, Fuko-dhahabu wa Sclater (Sclater's golden mole)
* *Chrysochloris asiatica*, Fuko-dhahabu Kusi (Cape golden mole)
* *Chrysochloris stuhlmanni*, Fuko-dhahabu wa Stuhlmann (Stuhlmann's golden mole)
* *Chrysochloris visagiei*, Fuko-dhahabu wa Visagie (Visagie's golden mole)
* *Chrysospalax trevelyani*, Fuko-dhahabu Mkubwa (Giant golden mole)
* *Chrysospalax villosus*, Fuko-dhahabu Manyoya-magumu (Rough-haired golden mole)
* *Cryptochloris wintoni*, Fuko-dhahabu wa De Winton (De Winton's golden mole)
* *Cryptochloris zyli*, Fuko-dhahabu wa Van Zyl (Van Zyl's golden mole)
* *Eremitalpa granti*, Fuko-dhahabu wa Grant (Grant's golden mole)
* *Neamblysomus gunningi*, Fuko-dhahabu wa Gunning (Gunning's golden mole)
* *Neamblysomus julianae*, Fuko-dhahabu wa Juliana (Juliana's olden mole)

## Picha

Amblysomus hottentotus.jpg|Fuko-dhahabu wa Natal
Eremitalpa granti.jpg|Fuko-dhahabu wa Grant

Jamii:Tandaraka na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Mkoa wa Njombe

thumb|Mkoa wa Njombe nchini Tanzania.
**Mkoa wa Njombe** ni mmojawapo kati ya mikoa mipya nchini Tanzania ukiwa umeanzishwa rasmi mwaka 2012. Umepakana na mikoa ya Morogoro, Ruvuma, Mbeya na Iringa, mbali ya Ziwa Nyasa. Mkoa una eneo la km2 21,347 na wakazi 889,946 kadiri ya sensa ya mwaka 2022 , ukishika nafasi ya mwisho kati ya mikoa ya Tanzania Bara. Makao makuu yako Njombe mjini. 

Una postikodi namba **59000 **.
 
## Historia na demografia
Mkoa wa Njombe ulianzishwa mwaka 2012 kutokana na wilaya ya Njombe, Makambako, Makete na Ludewa. Kutokana na hadhi mpya, wilaya ya Njombe imegawanyika kati ya ile ya mjini na ile ya vijijini. Pia, mwezi wa Machi 2012, imeanzishwa wilaya ya Wanging'ombe. Mwaka 2012 katika eneo hilo kulikuwa na wakazi 702,097  katika wilaya sita zifuatazo: Njombe Mjini (wakazi 130,233), Njombe Vijijini (wakazi 85,747), Makambako (wakazi 93,827), Makete (wakazi 97,266), Ludewa (wakazi 133,218), Wanging'ombe (wakazi 161,816).

Mwaka 20222 mchanganuo katika wilaya zake sita ni kwama ifuatavyo: Njombe Mjini (wakazi 182,127), Njombe Vijijini (wakazi 109,311), Makambako (wakazi 146,481), Makete (wakazi 109,160), Ludewa (wakazi 151,361), Wanging'ombe (wakazi 191,506).

Makabila makubwa ya wenyeji mkoani Njombe ni Wabena, Wakinga na Wapangwa, na uwiano wao ni 37:11:3.

Kabila la Wabena liko wilaya ya Njombe na eneo la Malangali likiwa linapakana na wilaya ya Ulanga na wilaya ya Mlimba (Mkoa wa Morogoro), Wakinga wako wilaya ya Makete na Wapangwa wako katika wilaya ya Ludewa.

Yapo pia makabila madogo kama vile Wawanji, Wakisi, Wamanda, Wamagoma n.k. ambao kwa ujumla wao wanachukua asilimia 6 iliyosalia ya watu mkoani.

Karibu wakazi wote wa mkoa ni Wakristo, hasa Walutheri na Wakatoliki.

## Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
* Njombe Kaskazini : mbunge ni Joram Hongoli	(CCM)
* Njombe Kusini :	mbunge ni Edward Mwalongo (CCM)
* Makambako :	mbunge ni Deo Kasenyenda Sanga	(CCM)
* Wanging'ombe :	mbunge ni Gerson Hosea Lwenge (CCM)
* Makete : mbunge ni 	Dk. Norman Adamson Sigalla	(CCM)
* Ludewa : mbunge ni Ndugu. Joseph Zacharius Kamonga (CCM)

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya mkoa wa Njombe
* Orodha ya mito ya mkoa wa Njombe

## Tanbihi
N
Kirukanjia (mamalia)

**Virukanjia** au **sange** ni wanyama wadogo wanaofanana na vipanya wenye pua refu, lakini wanyama hawa si wagugunaji (oda Rodentia) na hula wadudu na nyungunyungu hasa lakini mbegu na makokwa pia na spishi kadhaa hukamata samaki wadogo. Meno yao yamechongoka yenye ncha kali. Virukanjia ni wadogo sana. Spishi kubwa kabisa ina sm 15 na uzito wa g 100; ile ndogo kabisa ina sm 3.5 tu na uzito wa g 2 (Kirukanjia wa Etruski, mamalia wa ardhi mdogo kabisa duniani). Rangi yao ni nyeusi, kijivu au kahawia.

## Picha

Myosorex varius.png|Kirukanjia wa Afrika
Crocidura pachuyra 02-cropped.jpg|Kirukanjia meno-meupe
Sorex ornatus relictus.jpg|Kirukanjia meno-mekundu

Jamii:Kirukanjia na jamaa
Kimwani

Neno au jina la **Kimwani** hurejea mambo mbalimbali, k.m.

*kata katika Mkoa wa Kagera, nchini Tanzania;
*lugha nchini Msumbiji.
Kimwani (lugha)

**Kimwani** ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Wamwani. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimwani imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwani iko katika kundi la G40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimwani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimwani 
*lugha ya Kimwani katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wmw

Jamii:Lugha za Msumbiji
Jamii:Lugha za Kibantu
Roman

**Roman** ni mji uliopo nchini Romania. Mwaka 2002 idadi ya wakazi ilikuwa watu 69.268 (sensa ya 2002).
 

 
Jamii:Miji ya Romania
Jimbo Katoliki la Musoma

**Jimbo Katoliki la Musoma** (kwa Kilatini "Dioecesis Musomensis") ni mojawapo kati ya majimbo 36 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Eneo lake ni la kilometa mraba 25,150 (Mkoa wa Mara isipokuwa wilaya ya Bunda na parokia mbili katika wilaya ya Musoma vijijini) na lina wakazi 1,040,000, ambao kati yao Wakatoliki ni 215,000 (20.7 %). Parokia ziko 30.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mwanza.

Askofu wake ni Michael George Mabuga Msonganzila na makao yake ni Musoma mjini. Kanisa kuu limejengwa kwa heshima ya Mtume Paulo.

Anasaidiwa na mapadri 58, ambao kati yao 38 ni wanajimbo na 20 ni watawa. Kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 3,707. Pia kuna mabruda 12 na masista 200.

## Historia
* 11 Aprili 1946 kuanzishwa kama apostolic vicariate kwa hati *Quo in Tanganikensi* ya Papa Pius XII.
* 24 Juni 1950 kugawanyika kati ya Maswa (leo Jimbo Katoliki la Shinyanga) na Musoma. 
* 5 Julai 1957 kuanzishwa kama dayosisi kwa hati *Quam pollicitationem* ya Papa Pius XII. 
* 27 Novemba 2010: Kuanzishwa kwa Jimbo jipya la Bunda kutokana na jimbo la Musoma na jimbo kuu la Mwanza .

## Uongozi
* Joseph Blomjous, M.Afr. (11 Aprili 1946 - 25 Juni 1950 alipokabidhiwa  Jimbo Kuu la Mwanza)
* Giuseppe Gerardo Grondin, M.M. (1950 - 1957 alipofariki)
* John James Rudin, M.M. † (5 Julai 1957 - 12 Januari 1979 alipojiuzulu)
* Anthony Mayala † (12 Januari 1979 - 18 Novemba 1987 alipofanywa askofu mkuu wa Mwanza)
* Justin Tetmu Samba † (25 Oktoba 1988 - 23 Agosti 2006 alipofariki)
* Michael George Mabuga Msonganzila, kuanzia tarehe 10 Novemba 2007

## Viungo vya nje
* http://www.gcatholic.com/dioceses/diocese/muso0.htm 
* [http://tecdirectory.tripod.com/dmusoma.htm ]  sul Sito della Conferenza episcopale della Tanzania
* Hati *Quo in Tanganikensi*, AAS 39 (1947), uk. 76
* Hati *Quam pollicitationem*, AAS 50 (1958), uk. 137

Jamii:Mkoa wa Mara
Unyafuzi

thumbnail|right|200px|Mtoto anayesumbuliwa na ugojwa wa unyafuzi

**Unyafuzi**, **chirwa** au **kwashakoo** ni aina kali ya utapiamlo inayosababishwa na ukosefu wa protini ya kutosha katika chakula. 

Dalili ya unyafuzi ni upungufu wa uzito, kuchoka sana, na uvimbe wa tumbo.

Maana kwa kuzuia unyafuzi ni kula vyakula viliyo na protini, kwa mfano: 

Nyama za aina mbalimbali (ng'ombe, kuku, mbuzi, samaki, maini na kadhalika), maharagwe, maziwa, na mayai.

Jamii:Magonjwa
Kishona

**Kishona** ni lugha ya Kibantu nchini Zimbabwe inayozungumzwa na Washona. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kishona nchini Zimbabwe imehesabiwa kuwa watu 10,700,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Zambia, Malawi, Botswana na Afrika Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kishona iko katika kundi la S10.

## Viungo vya nje 
* lugha ya Kishona kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kishona
*lugha ya Kishona katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sna
 

Jamii:Lugha za Zimbabwe
Jamii:Lugha za Kibantu
Orodha ya lugha za Benin

right|thumb|Lugha za Benin, Nigeria na Kamerun, 2007
Orodha hii inaorodhesha lugha za Benin:

*Kiaguna
*Kiaja
*Kianii
*Kianufo
*Kibaatonum
*Kibiali
*Kiboko
*Kidendi
*Kiditammari
*Kiede-Cabe
*Kiede-Ica
*Kiede-Idaca
*Kiede-Ije
*Kiede-Nago
*Kiede-Nago-Kura
*Kiede-Nago-Manigri-Kambole
*Kifaransa
*Kifon
*Kifoodo
*Kifulfulde-Borgu
*Kifulfulde-Gorgal
*Kigbe-Ayizo
*Kigbe-Ci
*Kigbe-Defi
*Kigbe-Gbesi
*Kigbe-Kotafon
*Kigbe-Maxi
*Kigbe-Saxwe
*Kigbe-Tofin
*Kigbe-Waci
*Kigbe-Weme
*Kigbe-Xwela
*Kigbe-Xwla-Magharibi
*Kigbe-Xwla-Mashariki
*Kigen
*Kigourmanchema
*Kigun
*Kihausa
*Kiife
*Kikabiye
*Kikyenga
*Kilama
*Kilukpa
*Kimbelime
*Kimiyobe
*Kimokole
*Kinateni
*Kingangam
*Kinotre
*Kitchumbuli
*Kitem
*Kiwaama
*Kiyom
*Kiyoruba

## Tazama pia
*Benin
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/BJ

*
Benin
Kiaguna

**Kiaguna** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Benin inayozungumzwa na Waaguna. Mwaka 1992 idadi ya wasemaji wa Kiaguna imehesabiwa kuwa watu 3470. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaguna iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaguna kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaguna 
*lugha ya Kiaguna katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/aug

Jamii:Lugha za Benin
Orodha ya lugha za Zimbabwe

Orodha hii inaorodhesha lugha za Zimbabwe:

*Kidombe
*Kifanagalo
*Kiingereza
*Kikalanga
*Kikunda
*Kilozi
*Kimanyika
*Kinambya
*Kindau
*Kindebele
*Kinsenga
*Kinyanja
*Kishona
*Kitonga
*Kitsoa
*Kitsonga
*Kitswa
*Kitswana
*Kivenda

## Tazama pia
*Zimbabwe
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/ZW

*
Zimbabwe
Kibiali

**Kibiali** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Benin inayozungumzwa na Wabiali. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibiali nchini Benin imehesabiwa kuwa watu 64,500. Pia kuna wasemaji 1500 nchini Burkina Faso. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibiali iko katika kundi la Kigur.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kibiali 
*lugha ya Kibiali katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/beh

Jamii:Lugha za Benin
Kiboko (lugha)

**Kiboko** ni jina la lugha tofauti, hasa:

*lugha nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo,
*lugha nchini Benin.
Kiede-Nago-Manigri-Kambole

**Kiede-Nago-Manigri-Kambole** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Benin inayozungumzwa na Waede. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiede-Nago-Manigri-Kambole nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 40,000, na nchini Benin watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiede-Nago-Manigri-Kambole iko katika kundi la Kiyoruboidi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimanigri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimanigri 
*lugha ya Kimanigri katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/xkb

Jamii:Lugha za Togo
Jamii:Lugha za Benin
Kifulani-Borgu

**Kifulani-Borgu** ni lahaja ya Kifulani, kilicho lugha ya Kiniger-Kongo nchini Benin inayozungumzwa na Wafulani. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kifulani-Borgu nchini Benin imehesabiwa kuwa watu 280,000. Pia kuna wasemaji nchini Togo na Nigeria. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifulfulde-Borgu iko katika kundi la Kiatlantiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiborgu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiborgu
*lugha ya Kiborgu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/fue

Jamii:Lugha za Benin
Kigbe-Maxi

**Kigbe-Maxi** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Benin na Togo inayozungumzwa na Wagbe. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kifon. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kigbe-Maxi nchini Benin imehesabiwa kuwa watu 66,000. Pia kuna wasemaji 25,300 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbe-Maxi iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimaxi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimaxi 
*lugha ya Kimaxi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mxl

Jamii:Lugha za Benin
Jamii:Lugha za Togo
Kigbe-Waci

**Kigbe-Waci** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Benin inayozungumzwa na Wagbe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kigbe-Waci nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 366,000. Pia kuna wasemaji 110,000 nchini Benin. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbe-Waci iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwaci kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwaci 
*lugha ya Kiwaci katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wci

Jamii:Lugha za Togo
Jamii:Lugha za Benin
Orodha ya lugha za Togo

Orodha hii inaorodhesha lugha za Togo:

*Kiadangbe
*Kiadele
*Kiaja
*Kiakaselem
*Kiakebu
*Kianii
*Kianufo
*Kibago-Kusuntu
*Kibissa
*Kidelo
*Kiditammari
*Kiede-Nago-Manigri-Kambole
*Kiewe
*Kifaransa
*Kifon
*Kifulfulde-Borgu
*Kigbe-Maxi
*Kigbe-Waci
*Kigbe-Xwla-Magharibi
*Kigen
*Kiginyanga
*Kigourmanchema
*Kiife
*Kiigo
*Kiikposo
*Kikabiye
*Kikonkomba
*Kikpessi
*Kilama
*Kilukpa
*Kimiyobe
*Kimoba
*Kimoore
*Kinawdm
*Kingangam
*Kintcham
*Kitem
*Kiwudu
*Kijerumani
*Kiingereza 

## Tazama pia
*Togo
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/TG

*
Togo
Orodha ya lugha za Ghana

Orodha hii inaorodhesha lugha za Ghana:

*Kiabron
*Kiadangbe
*Kiadele
*Kiahanta
*Kiakan
*Kiakposo
*Kianimere
*Kianufo
*Kianyin
*Kiavatime
*Kiawutu
*Kibimoba
*Kibirifor-Kusini
*Kibissa
*Kibuli
*Kichakali
*Kichala
*Kicherepon
*Kichumburung
*Kidagaare-Kusini
*Kidagbani
*Kidangme
*Kideg
*Kidelo
*Kidompo
*Kidwang
*Kiewe
*Kifarefare
*Kifulfulde-Maasina
*Kiga
*Kigikyode
*Kigonja
*Kigua
*Kihanga
*Kihausa
*Kiingereza
*Kijwira-Pepesa
*Kikabiye
*Kikamara
*Kikantosi
*Kikasem
*Kikonkomba
*Kikonni
*Kikplang
*Kikrache
*Kikulango-Bondoukou
*Kikulango-Bouna
*Kikusaal
*Kilama
*Kilarteh
*Kilelemi
*Kiligbi
*Kilogba
*Kimampruli
*Kinafaanra
*Kinawdm
*Kinawuri
*Kinchumbulu
*Kinkonya
*Kintcham
*Kinyangbo
*Kinzema
*Kipaasaal
*Kisafaliba
*Kisehwi
*Kisekpele
*Kiselee
*Kisisaala-Magharibi
*Kisisaala-Tumulung
*Kisiwu
*Kitafi
*Kitampulma
*Kitem
*Kituwuli
*Kivagla
*Kiwali
*Kiwasa

## Tazama pia
*Ghana
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/GH

*
Ghana
Kikabiye

**Kikabiye** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Benin inayozungumzwa na Wakabiye. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikabiye nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 700,000. Pia kuna wasemaji 30,000 nchini Benin, na wengine nchini Ghana upande wa Kaskazini. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikabiye iko katika kundi la Kigur.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikabiye kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikabiye 
*lugha ya Kikabiye katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kbp

Jamii:Lugha za Togo
Jamii:Lugha za Benin
Jamii:Lugha za Ghana
Kikyenga

**Kikyenga** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria na Benin inayozungumzwa na Wakyenga. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kikyenga nchini Nigeria imehesabiwa kuwa watu 4000. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Benin. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikyenga iko katika kundi la Kimande.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikyenga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikyenga 
*lugha ya Kikyenga katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tye

Jamii:Lugha za Nigeria
Jamii:Lugha za Benin
Kiabron

**Kiabron** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waabron. Idadi ya wasemaji wa Kiabron nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 1,050,000. Pia kuna wasemaji 132,000 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabron iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiabron kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiabron 
*lugha ya Kiabron katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/abr

Jamii:Lugha za Ghana
Jamii:Lugha za Cote d'Ivoire
Kiadangbe

**Kiadangbe** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Ghana inayozungumzwa na Waadangbe. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiadangbe nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 2000. Pia kuna wasemaji 200 tu nchini Ghana. Wataalamu wengine hudai kuwa Kiadangbe ni sawa na Kidangme. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadangbe iko katika kundi la Kikwa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadangbe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadangbe 
*lugha ya Kiadangbe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/adq

Jamii:Lugha za Togo
Jamii:Lugha za Ghana
Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Cote d'Ivoire

thumb|right|maeneo ya hifadhi katika 2008
Hii ni orodha ya '''Hifadhi za Taifa ya Cote d'Ivoire''':

## Marejeo
Jamii:Orodha
!
Buku

**Mabuku** ni wanyama wa nusufamilia Cricetomyinae katika familia Nesomyidae ambao wanafanana na panya, lakini panya ni wanafamilia wa Muridae. Mabuku ni wakubwa kiasi, pengine kushinda panya: wale wa *Cricetomys* wana mwili wa sm 25-45, mkia wa sm 36-46 na uzito wa kg 1-1.5; wale wa *Beamys* wana mwili wa sm 13-19, mkia wa sm 10-16 na uzito wa g 55-150; na wale wa *Saccostomus* wana mwili wa sm 9.5-19, mkia wa sm 3-8 na uzito wa g 40-120. Wana pochi kwa ndani ya mashavu yao ambazo wazitumia kwa kuweka chakula. Hula mbegu, matunda, makokwa, mizizi na wadudu na hupenda machikichi sana. Rangi yao ni kijivu au kahawia juu na nyeupe chini.

## Spishi
* *Beamys hindei*, Buku Mkia-mrefu Mdogo (Lesser Hamster-rat au Long-tailed Pouched Rat)
* *Beamys major*, Buku Mkia-mrefu Mkubwa (Greater Hamster-rat au Greater Long-tailed Pouched Rat)
* *Cricetomys ansorgei*, Buku Kusi Southern giant pouched rat) – mara nyingi inaainishwa kama nususpishi ya *C. gambianus*
* *Cricetomys emini*, Buku-misitu (Emin's pouched rat)
* *Cricetomys gambianus*, Buku Kaskazi (Gambian pouched rat)
* *Cricetomys kivuensis*, Buku wa Kivu (Kivu giant pouched rat) – mara nyingi inaainishwa kama nususpishi ya *C. emini*
* *Saccostomus campestris*, Kibuku Kusi (South African pouched mouse) – yumkini mchanganyiko wa spishi
* *Saccostomus mearnsi*, Kibuku Mashariki (Mearns's pouched mouse) – yumkini mchanganyiko wa spishi

## Picha

CrycetomysGambianus Apsilia.JPG|Buku kaskazi
Saccostomus campestris.jpg|Kibuku kusi

Jamii:Panya na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Orodha ya viwanja vya ndege nchini Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya '''viwanja vya ndege nchini Cote d'Ivoire''':

## Orodha 
## Marejeo 
*

Cote d'Ivoire
!
Jamii:Orodha zinazohusu Cote d'Ivoire
Mkoa wa Geita

**Mkoa wa Geita** ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Umepakana na mikoa ya Kagera na Kigoma upande wa magharibi, Shinyanga upande wa kusini na Mwanza upande wa mashariki. Ziwa la Viktoria Nyanza liko kaskazini. Makao makuu ya mkoa yapo Geita mjini, na ndiyo asili ya jina lake. Ni mahali pa uchimbaji wa dhahabu unaoongoza nchini.

Kabla ya kuanzishwa mkoa mpya wa Geita, eneo hili lilikuwa sehemu ya mikoa ya Mwanza, Shinyanga na Kagera. Mkoa wa Geita ulikadiriwa kuwa na wakazi 1,882,141 mnamo mwaka 2015. Kwa sasa wakazi ni 2,977,608 (sensa ya mwaka 2022 ) katika wilaya 6. Ni kati ya mikoa 5 yenye ongezeko la watu kubwa zaidi nchini.

## Wilaya za mkoa wa Geita 
Wilaya za mkoa huo mpya ni:
* Bukombe,  
* Chato,  
* Geita,  
* Geita Mjini
* Mbogwe na  
* Nyang'hwale.

## Wakazi 
Makabila makubwa katika mkoa huu ni Wasukuma, Wasumbwa, Walongo na Wazinza.

## Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
*	Geita Mjini	:	mbunge ni 	Costantine John Kanyansu	(CCM)
*	Geita Vijijini	:	mbunge ni 	Joseph Lwinza Kasheku ‘Msukuma’	(CCM)
*	Busanda	:	mbunge ni 	Tumaini Magesa	(CCM)
*	Mbogwe	:	mbunge ni 	Augustino Masele	(CCM)
*	Bukombe	:	mbunge ni 	Doitto Mashaka Biteko	(CCM)
*	Chato	:	mbunge ni 	Dk.  Medard Matogolo Kalemani	(CCM)

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya mkoa wa Geita
* Orodha ya mito ya mkoa wa Geita

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Matokeo ya Sensa 2002 kwa Mwanza* Serikali ya Tanzania
* Wasukuma 
* Geita investment profile 

G
Mkoa wa Katavi

**Mkoa wa Katavi** ni mmojawapo kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Ulianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 kwa kumega sehemu ya kaskazini ya mkoa wa Rukwa. Unapakana pia na mkoa wa Tabora upande wa mashariki na mkoa wa Songwe upande wa kusini. Eneo lake ni la km2 45,843 mashariki mwa ziwa Tanganyika. Katika sensa ya mwaka 2022 idadi ya wakazi ilihesabiwa kuwa 1,152,958 . Makao makuu yako Mpanda.

Una postikodi namba **50000**

## Wilaya 
Wilaya za mkoa huo ni tano tu: Mlele, Nsimbo, Mpanda mjini, Tanganyika (awali Mpanda vijijini) na Mpimbwe.

## Utamaduni
Kabila kubwa ni lile la Wafipa; pia kuna Wabende, Wapimbwe na Wakonongo na dini yao kwa kiasi kikubwa sana ni Ukristo wa madhehebu ya Kanisa Katoliki.

Wapimbwe wanapatikana katika maeneo ya wilaya ya Mpimbwe katika vijiji vya Mamba, Mpimbwe na Majimoto. Katika kijiji cha Mamba kuna kivutio kizuri: bwawa kubwa la asili la maji ya moto ambayo hayapoi muda wote, ni ya moto iwe mchana au usiku. 

Pia kuna sehemu za mkoa huu ni wa kihistoria katika baadhi ya maeneo. Mfano mtaa wa Madukani ambao walikua wakiishi Wahindi na Waarabu wa Oman kama Mzee Yusuf Al Salmi.

## Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
*	Katavi	:	mbunge ni 	Issack Kamwele	(CCM)
*	Kavuu	:	mbunge ni 	Dk.  Pudenciana Kikwembe	(CCM)
*	Mpanda Mjini	:	mbunge ni 	Sebastian Kapufi	(CCM)
*	Mpanda Vijijini	:	mbunge ni 	Moshi Selemani Kakoso	(CCM)
*	Nsimbo	:	mbunge ni 	Richard Mbogo	(CCM)

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya mkoa wa Katavi
* Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Taarifa juu ya majimbo ya Katavi kabla ya uchaguzi mkuu 2015 (tovuti ya facebook)
*Katavi Postcodes 

## Viungo vya nje 
* Serikali ya Tanzania
* Historia ya Mkoa wa Katavi  (machache tu kwenye tovuti ya mkoa wenyewe)

K
Mkoa wa Simiyu

thumb|Mahali pa mkoa nchini Tanzania. 
**Mkoa wa Simiyu** ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Ulianzishwa rasmi Machi 2012 kwa kumega mkoa wa Shinyanga upande wa mashariki. Eneo lake ni la km2 25,212. Unapakana na mikoa ya Mara upande wa kaskazini, Arusha upande wa mashariki, Shinyanga na Singida upande wa kusini, Mwanza upande wa magharibi. Ndani ya eneo lake kuna sehemu ya Hifadhi ya Taifa ya Serengeti ambayo imeorodheshwa na UNESCO kama Urithi wa Dunia. Kadiri ya sensa ya mwaka 2022, mkoa una wakazi 2,140,497 . Makao makuu yako Bariadi.

Mkoa una postikodi namba **39000** 

## Wakazi 
Kadiri ya sensa ya mwaka 2022, mkoa una wakazi 2,140,497  kutoka 1,584,157 wa mwaka 2012,  walipokuwa wameongezeka 1.8% kwa mwaka katika miaka 2002-2012. 

Msongamano wa watu ulikuwa 63 kwa kilomita mraba.

Kabila kubwa ni lile la Wasukuma.

## Wilaya 
Mkoa huo mpya una wilaya 6 zifuatazo: Bariadi Mjini, Bariadi, Busega, Maswa, Meatu, Itilima.

## Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:

*	Bariadi	:	mbunge ni 	Andrew Chenge	(CCM)
*	Busega	:	mbunge ni 	Raphael Chegeni	(CCM)
*	Itilima	:	mbunge ni 	Njalu Silanga	(CCM)
*	Kisesa	:	mbunge ni 	Luhaga Mpina	(CCM)
*	Maswa Mashariki	:	mbunge ni 	Stanslaus Nyongo	(CCM)
*	Maswa Magharibi	:	mbunge ni 	Mashimba Ndaki	(CCM)
*	Meatu	:	mbunge ni 	Salum Khamis Salum	(CCM)

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya mkoa wa Simiyu
* Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Serikali ya Tanzania
* Wasukuma 

S
*
Orodha ya benki Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya **benki za biashara** nchini Cote d'Ivoire:
*Banque Atlantique Côte d'Ivoire (BACI)	
*Banque Internationale pour le Commerce et l'Industrie de la Côte d'Ivoire	
*Bank of Africa - Côte d'Ivoire	
*Banque Régionale de Solidarité - Côte d'Ivoire	
*Banque pour le Financement de l'Agriculture	
*Société Générale de Banques en Côte d'Ivoire	
*Standard Chartered Bank Côte d'Ivoire	
*COFIPA Investment Bank - Côte d'Ivoire	
*Citibank	
*Banque de l'Habitat de Côte d'Ivoire	
*Société Ivoirienne de Banque	
*Banque Nationale d'Investissement	
*Compagnie Bancaire de l'Atlantique-Côte d'Ivoire	
*Ecobank Côte d'Ivoire	
*Omnifinance Bank - A member of Access Bank Group	
*Versus Banque S.A.	
*Banque Internationale pour l'Afrique Occidentale

## Marejeo
## Tazama pia
* Benki

!
Jamii:Orodha za benki
Orodha ya Marais wa Kodivaa

Ukarasa huu una orodha ya **marais wa Kodivaa** (1960 - hadi leo):

## Tazama pia 
*Kodivaa
*Orodha ya viongozi

!
Cote d'Ivoire
Jimbo Kuu la Tabora

**Jimbo Kuu la Tabora** (kwa Kilatini "Archidioecesis Taboraënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 36 (2025) ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Kahama, Kigoma, Mpanda na Sumbawanga.  

Kanisa Kuu liko jijini Tabora, na linaitwa la Mt. Teresa.

Askofu mkuu wake ni kardinali Protase Rugambwa.

## Historia
* 11 Januari 1887: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Unianyembé kutokana na Apostolic Vicariate ya Tanganyika
* 31 Mei 1925: Kupandishwa cheo kuwa dayosisi
* 25 Machi 1953: Kufanywa jimbo kuu

## Uongozi
* Maaskofu wakuu 
** Protase Rugambwa (tangu 10 Novemba 2023)
** Paul R. Ruzoka (25 Novemba 2006 - 10 Novemba 2023)
** Mario Epifanio Abdallah Mgulunde (9 Machi 1985 – 14 Machi 2006)
** Marko Mihayo (21 Juni 1960 – 9 Machi 1985)
** Cornelius Bronsveld, M. Afr. (25 Machi 1953 – 21 Desemba 1959)
* Maaskofu
** Cornelius Bronsveld, M. Afr. (31 Mei 1950 – 25 Machi 1953)
** Joseph Trudel, M. Afr. (25 Aprili 1933 – 1949)
** Edouard Michaud, M. Afr. (29 Novemba 1928 – 24 Machi 1932)
** Henri Léonard, M. Afr. (27 Juni 1912 – 23 Julai 1928)
* Vicar Apostolic wa Unianyembé 
** Askofu François Gerboin, M. Afr. (28 Januari 1897 – 27 Juni 1912)

## Takwimu
Eneo la jimbo kuu lina kilometa mraba 76,151, ambapo mwaka 2004 kati ya wakazi 1,426,998, Wakatoliki walikuwa 257,390 (sawa na 18%) na kuunda parokia 22.

Mapadri ni 64, ambao kati yao 43 ni wanajimbo na 21 watawa. Hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 4,021.

Jimbo lina pia mabruda 32 na masista 159. 

## Viungo vya nje
* Giga-Catholic Information
* Catholic Hierarchy Informationl
* http://tecdirectory.tripod.com/dtabora.htm  katika tovuti ya Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania
* Hati *Quemadmodum ad Nos*, AAS 45 (1953), uk. 705

Jamii:Mkoa wa Tabora