open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maximilian Kolbe

thumb|right
**Maximilian Maria Kolbe** (8 Januari 1894 &ndash; 14 Agosti 1941) alikuwa padre wa Kanisa Katoliki na mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo Wakonventuali kutoka nchi ya Polandi.

Katika historia ya Kanisa anajulikana kwa jinsi allivyomheshimu Bikira Maria kwa jina la Imakulata, yaani Mkingiwa dhambi ya asili.

Baada ya kuanzisha chama cha Mashujaa wa Imakulata huko Roma (Italia) na Mji wa Imakulata huko Polandi, alikwenda Japani kama mmisionari.

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia alifungwa na wafuasi wa Unazi sehemu mbalimbali na hatimaye katika kambi ya wafungwa wa siasa kule Auschwitz. Huko alijitoa kafara ya upendo na uaminifu kwa Mungu na binadamu kwa kushika nafasi ya mfungwa mwenzake aliyechaguliwa kuachwa bila chakula hadi kufa pamoja na wengine 9. Aliwaandaa hao wote kukabili kifo kwa tumaini la Kikristo na bila ya chuki, na alipobaki peke yake aliuawa kwa sindano ya sumu. 

Papa Paulo VI alimtangaza mwenye heri tarehe 17 Oktoba 1971, halafu Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu mfiadini tarehe 10 Oktoba 1982. 

Sikukuu yake ni tarehe 14 Agosti kila mwaka.

## Sala yake
Wewe umenipenda milele, tangu u Mungu;
hivyo umenipenda na utanipenda milele!...

Upendo wako kwangu ulikuwepo hata kabla sijakuwepo,
na ni kwa sababu ya kunipenda, Mungu mwema, kwamba
umeniita kutoka utovu wa vyote nianze kuwepo!

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* B. HANLEY, O.F.M., Maximilian Kolbe, Upendo uliokithiri – tafsiri ya Parokia la Mt. Maksimilian Kolbe, Mwenge, Dar-es-Salaam – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1992
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 281-286
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 279-281
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 509-512

## Marejeo ya lugha nyingine
* Rees, Laurence. *Auschwitz: A New History*, Public Affairs, 2005. ISBN 1-58648-357-9

## Viungo vya nje
* Patron Saints Index: Saint Maximilian Kolbe 
* ''Kolbe's Gift*, a play by David Gooderson about Kolbe and his self-sacrifice in Auschwitz based on factual evidence and conversations with the late Józef Garliński
* *Saint Maximilian Kolbe'', a popular biography at Catholicism.org

Jamii:Waliozaliwa 1894
Jamii:Waliofariki 1941
Jamii:Wafransisko
Jamii:Mapadri
Jamii:Wamisionari
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Polandi
Vincent Ferrer

thumb|right|Mt. Vincent Ferrer.
**Vincent Ferrer** (Valencia, Hispania, takriban 1350 – Nantes, Ufaransa, 5 Aprili 1419) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mtawa wa Shirika la Wahubiri.

Alisafiri sana kati ya miji ya Ulaya Magharibi, akishughulikia amani na umoja wa Kanisa akisaidia kumaliza Farakano la magharibi. 

Aliwahubiria watu wengi sana Injili ya toba na ujio wa pili wa Yesu hadi mwisho wa maisha yake . 

Mwaka 1455 alitangazwa na Papa Callixtus III kuwa mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 109-111
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 115-116
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 100-101

## Viungo vya nje
### Hotuba zake katika tafsiri ya Kifaransa
* Sermons , Éditions de la Merci, 2010 (ISBN 9782953191752)

### Vitabu juu yake
* The Life and Miracles of St. Vincent Ferrer: The "Angel of the Apocalypse" 
* Stanislaus M. Hogan, *Saint Vincent Ferrer O.P.* (London: Longmans, Green and Co., 1911).
* Andrew Pradel, *St. Vincent Ferrer, of the Order of Friar Preachers: His life, spiritual teaching, and practical devotion*, trans. by T. A. Dixon (London: R. Washbourne, 1875). (The French original received its imprimatur in 1863.)

### Makala
* Albert Reinhart, ‘St. Vincent Ferrer’ in * The Catholic Encyclopedia* (New York: Robert Appleton Company, 1912).
* John Gilmary Shea, ‘Saint Vincent Ferrer’  in *Little Pictorial Lives of the Saints* (New York: Benziger Brothers, 1894).
* Terry H Jones, ‘Saint Vincent Ferrer’ in *Saints.SQPN.com* (Star Quest Production Network).
* ‘St. Vincent Ferrer’ in *Saints and Angels* (Catholic Online).
* ‘Vincenzo Ferreri, in spagnolo Vincente Ferrer: storia di un santo’  (Città di Mercato S. Severino).
* Celebrations for San Vicente Ferrer in Valencia, Spain

Jamii:Waliozaliwa 1350
Jamii:Waliofariki 1419
Jamii:Mapadri
Jamii:Wadominiko
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Skandinavia

[thumb|250px|[Bendera za nchi za Skandinavia (Ufini, Norwei, Iceland, Uswidi na Denmark (imefunikwa)]] 
[thumb|250px|[Picha ya angani ya Skandinavia wakati wa majira ya baridi - rangi nyeupe ni theluji na barafu zinazofunika nchi yote pamoja na sehemu za bahari.]]
**Skandinavia** ni eneo la Ulaya ya Kaskazini. Kwa kawaida neno linataja nchi tano za Norwei, Uswidi, Udani, Ufini na Iceland. Kwa maana nyingine "Skandinavia" ni nchi mbili za rasi ya Skandinavia pekee, yaani Norwei na Uswidi.
Lugha za Skandinavia ziko karibu sana; zote ni Kijerumaniki ya Kaskazini isipokuwa Kifini ambacho ni lugha yenye asili ya Asia.

## Viungo vya nje

Jamii:Ulaya
Che Guevara

thumb|right|300px|Che Guevara (1960)

**Ernesto Guevara** au **Che Guevara** (Rosario, Argentina, 14 Mei 1928; La Higuera, Bolivia, 9 Oktoba 1967 ) alikuwa tabibu mzaliwa wa Argentina aliyekuwa mfuasi wa itikadi za Kisoshalisti za Karl Marx. Guevara anajulikana zaidi kwa harakati zake za kimapinduzi dhidi ya tawala za kibepari huko Amerika ya Kusini na Afrika.

Guevara alipewa jina la "che" huko Amerika ya Kati likimaanisha "mshangao". Alitumia usafiri wa pikipiki kutoka Amerika ya Kusini hadi Amerika ya kati. 

Guevara kwa sababu ya kufiwa na bibi yake aliyemuuguza kwa muda mrefu aliamua kusomea utabibu.

Wakati akisomea utabibu, Che Guevara alizunguka katika nchi mbalimbali za Amerika ya Kusini ambapo alijionea mwenyewe umaskini uliokithiri. Alisikitishwa sana na maisha ya ufukara waliokuwa wakiishi wananchi wengi, huku wachache wakiwa wanamiliki mali za nchi hizo. Alifikiria jinsi ya kuweza kubadili hali hii na kuamua kuwa njia pekee ya kuondoa umaskini na ukandamizaji ni mapinduzi. Aliamua kusoma kwa undani falsafa ya Karl Marx na baada ya hapo alijihusisha na harakati za kisoshalisti nchini Guatemala chini ya rais Jacobo Arbenzi Guzmán.

Mwisho mwa miaka ya 1950, Guevara aliungana na Fidel Castro aliyekuwa akiongoza kundi la kijeshi lililotwaa madaraka kwa nguvu nchini Kuba mwaka 1959. Guevara alikuwa mmoja wa viongozi wa serikali mpya ya Kuba. Katika kipindi hiki, Guevara aliandika vitabu na makala mbalimbali kuhusu nadharia na vitendo vya vita vya msituni kwa nia ya kuondoa madarakani tawala za kibepari na kibeberu. 

Mwaka 1965 Guevara aliondoka nchini Cuba akielekea Kongo-Kinshasa (hivi sasa inaitwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo) kwa siri kusaidia harakati za kuondoa utawala uliokuwa ukiongozwa na vibaraka wa mataifa ya Magharibi chini ya Mobutu Sese Seko baada ya kuuawa kwa Patrice Lumumba. Mmoja ya watu ambao walifanya kazi na Guevara alipokuwa nchini Kongo ni Laurent Kabila, aliyekuwa baadaya rais wa nchi hiyo. 

Guevara aliondoka nchini Congo na kuelekea Bolivia ambapo alikamatwa mwaka 1967 na jeshi la Bolivia likishirikiana na majasusi wa Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA). Jeshi lilitangaza kutoa zawadi nono kwa yeyote atakayesaidia kukamatwa kwa Che Guevara. Baada ya kukamatwa kwake, aliuawa kinyama. 

Baada ya kifo chake, Guevara alichukuliwa kama nguzo ya vuguvugu la kimapinduzi ya kishoshalisti duniani. Picha yake na kofia aina ya *Beret* aliyopenda kuivaa, vimekuwa kama alama za mapinduzi ya mrengo wa kushoto duniani. 

## Viungo vya nje 
* Che Guevara - Alama ya harakati  -by Tony Saunois
* Ernesto Che Guevara at Rodovid Historia ya Che Guevara 
* Picha za Guevara 
* marejeo ya filamu ya Motorcycle Diaries 
*
* Picha, hotuba, maandiko ya Che Guevara 
* Video za Che Guevara 

Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 1967
Jamii:Wanasiasa wa Argentina
Jamii:Wanamapinduzi
Bendera ya Iceland

thumb|250px|Bendera ya Aisilandi
** Bendera ya Iceland** imepatikana tangu mwaka 1915. Ina rangi ya buluu ikionyesha msalaba mweupe ndani yake. Ndani ya msalaba nyeupe kuna msalaba mwembamba zaidi nyekundu.

Muundo wa bendera ni ile ya bendera zote za Skandinavia zinazofuatamfano wa bendera ya kale ya Denmaki inayoitwa *Danebrog*. 

Rangi ya buluu inaikumbusha rangi ya anga juu ya Aisilandi.

Kwa ujumla inafanana mno na bendera ya Unowe isipokuwa kwa kubadilishana rangi. Aisilandi ina uhusiano wa karibu sana na Unowe tangu mwanzo wake.

thumb|75px|Mfano wa bendera ya Unowe

Jamii:Iceland
I
Bendera ya Denmark

thumb|222px|Danebrog
**Bendera ya Denmark** au "**Danebrog**" ni ya rangi nyekundu yenye msalaba mweupe ndani yake. Muundo wa bendera hii imechukuliwa kama mfano na nchi zote za Skandinavia.

Danebrog inasemekana kuwa bendera ya kitaifa ya kale ya dunia inayoendelea kutumiwa tangu karne ya 14 BK hado leo bila mabadiliko.

Hadithi ya kale inasema ya kwamba wakati wa vita ya Denmark huko Estonia bendera hii ilianguka kutoka angani mwaka 1219 wakati wa kipindi kigumu katika mapigano hivyo ikawapa Wadenmark moyo na kuleta ushindi.

Jamii:Denmark
Danmark
Dannebrog

thumb|222px|Bendera ya Danebrog

**Dannebrog** (zamani pia huandikwa **Danebrog**) ni jina la bendera ya Denmark lililopatikana tangu zamani za mfalme Valdemar katika karne ya 13 BK. Ni bendera ya kale ya kitaifa duniani inayoendelea kutumiwa bila mabadiliko hadi leo. 

Danebrog imekuwa kielelezo ya bendera zote za nchi za Skandinavia.

Jamii:Historia ya Denmark
Skagerak

[Thumb|250px|right|Skagerak kati ya [Norway, Uswidi na Denmark.]]
**Skagerak** ni mlango wa bahari kati ya Norway na Denmark karibu na mji wa Skagen. Skagerak inahesabiwa kuwa sehemu ya Bahari ya Kaskazini. Upande wa Mashariki inaanza Kattegat.

Karibu na pwani la Norway kuna mfereji wenye kina kubwa hadi 770 m chini ya UB. 
Mafuta na gesi zinapatikana kwa njia ya pampu kutoka eneo chini ya bahari.

Jamii:Skandinavia
Jamii:Bahari ya Kaskazini
Skagerak
Kattegat

thumb|right|250px|Ramani ya Skagerak na Kattegat

**Kattegat** ni mlango wa bahari katika Ulaya ya kaskazini kati ya rasi ya Jutland ya Denmark na pwani la Uswidi (Sweden). 

Kattegat ni sehemu ya njia ya kuunganisha Bahari ya Kaskazini na Bahari ya Baltiki. Kaskazini yake iko Skagerak na kusini milango ya Oresund na Belt Mkubwa.

Bahari haina kina kubwa lakini kuna usafiri mwingi wa meli za kila aina. Machafuko wa maji kutokana na mbolea wa kilimo yamesababisha kupungua sana kwa samaki katika sehemu hii.

Jamii:Bahari ya Baltiki
Jamii:Skandinavia
Jutland

thumb|250px|Rasi ya Jutland
**Jutland** (Kidenmark: *Jylland*; Kijerumani: *Jütland*) ni rasi katika Ulaya ya kaskazini. Sehemu ya kusini ni Ujerumani na sehemu kubwa ya kaskazini ni Denmark.

Mara nyingi ni sehemu ya Denmark pekee inayohesabiwa kuwa Jutland. Kwa maana hiyo Jutland ni sawa na Denmark Bara maana sehemu nyinhine za nchi ni visiwa tu.

Rasi inatenganisha Bahari ya Kaskazini na Bahari ya Baltiki. 

Eneo la sehemu ya Denmark ni 29,775&nbsp;km² ina wakazi 2,491,852 (2004). Karibi karibu yote ni tambarare na vilima vidogovidogo hadi kimo cha 170 m pekee.

Sehemu ya Kijerumani ilikuwa zamani temi mbili za Schleswig na Holstein na siku hizi jimbo la Schleswig-Holstein ndani ya Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani.

Miji mikubwa ya Jutland ni:
# Århus, Denmark
# Kiel, Ujerumani
# Lübeck, Ujerumani
# Aalborg, Denmark
# Flensburg, Ujerumani
# Esbjerg, Denmark
# Randers, Denmark
# Kolding, Denmark
# Vejle, Denmark
# Horsens, Denmark

### Tazama pia: 
Historia ya Denmark

Jamii:Denmark
Jamii:Ujerumani
Kopenhagen

thumb|200px|right|Kopenhagen, picha ya angani
thumb|200px|right|Katika mji wa kale ya Kopenhagen
**Kopenhagen** (kwa Kidenmark: *København* = "Bandari ya wafanya biashara") ni mji mkuu wa Denmark pia mji mkubwa wa nchi na kitovu cha utawala, uchumi na utamaduni.

## Jiografia 
Kopenhagen iko Zealand (Sjælland) ambacho ni kisiwa kikubwa cha Denmark. Iko karibu na mji wa Malmo katika Uswidi ulio ng'ambo ya mlango wa bahari ya Oresund unaounganisha bahari ya Baltiki na Kattegat kuelekea Bahari ya Kaskazini. Sehemu ndogo ya mji iko kwenye kisiwa cha Amager. 

Eneo la Kopenhagen lina miji ya Kopenhagen yenyewe (wakazi 501,158), Frederiksberg (wakazi 91,855), Gentoftev (wakazi 68,623) na wakazi wengine 453,399 katika miji midogomidogo ndani ya wilaya ya Kopenhagen.

## Mahali pa Kopenhagen panapopendekezwa 
* Palais Amalienborg
* Bakken
* Christiania
* Christiansborg
* Copenhagen Zoo
* Makumbusho ya Sanaa ya Denmark
* Bustani ya Wanyama
* Kanisa la Mt. Alban
* Jumba la Frederiksborg
* Jumba la Kronborg
* Nguva Mdogo
* Makumbusho wa kitaifa
* Bustani ya Tivoli
* Opera ya Kopenhagen 

## Watu mashuhuri wenye uhusiano na Kopenhagen 
* Hans Christian Andersen - mshairi (karne ya 19)
* Arne Jacobsen - msanifu majengo (karne ya 20)
* Niels Bohr - mwanafizikia na mshindi wa tuzo ya Nobel (karne ya 20)
* Tycho Brahe - mwanafalaki (karne ya 16)
* Nicolai Grundtvig - mchungaji, mwanatheologia, mwalimu (karne ya 19)
* Søren Kierkegaard - mwanafalsafa na mwanatheologia (karne ya 19)

## Viungo vya Nje 
* Idara ya Utalii 
* Picha zinazobadilihswa kila siku za Kopenhagen 
* Kastellet 
* [Maelezo kwa wasafiri

Jamii:Denmark(https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Denmark)
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Denmark
Oresund

[thumb|250px|right|**Oresund** inavyoonekana kutoka upande wa [Uswidi ]]

**Oresund** (Kidenmark: *Øresund*, Kiswidi: *Öresund*) ni mlangobahari unaotenganisha kisiwa cha Zealand *(Sjælland)* katika Denmark na jimbo la Skone (*Skåne*) katika Uswidi.

Oresund ni moja kati ya milango mitatu ya bahari inayopita katika visiwa vya Denmark na kuunganisha Bahari ya Kaskazini na Bahari ya Baltiki kwa njia ya Kattegat na Skagerak. Ni kati ya njia za bahari duniani zenye meli nyingi sana.

Tangu mwaka 2000 kuna daraja la kuvukia Oresund kutoka Denmark kwenda Uswidi. Lilifunguliwa rasmi tarehe 1 Julai mwaka 2000 na mfalme Carl XVI Gustav wa Uswidi na malkia Margrethe II wa Denmark.

## Viungi vya nje. 
* Oresundskonsortiet  - Official web site of the bridge builders
* Oresunddirekt - Official public information site for the inhabitants of the Oresundregion

Jamii:Ulaya
Jamii:Milango ya bahari
Jamii:Skandinavia
Bendera ya Uswidi

thumb|250px|Bendera ya Uswidi
**Bendera ya Uswidi** ni ya rangi buluu yenye msalaba njano wa kulala. Muundo wake umefuata muundo wa Danebrog ya Denmark jinsi ilivyo na bendera zote za Skandinavia.

Chaguo la rangi kimetokana na nembo ya mfalme wa Uswidi. Bendera imepatikana tangu mwaka 1663. 

Kuna utaratibu wa kuonyesha bendera: hupandishwa kila siku saa 2 asubuhi, kati ya Novemba hadi Februari saa 3 asubuhi (miezi penye giza). Inashushwa wakati wa kuchwa au mwisho saa 3 usiku (katika miezi ya mwanga giza inachelewa au kupotea kabisa).

Jamii:Uswidi
Uswidi
Papa Pius X

250px|thumb|right|Mt. Pius X.
**Papa Pius X** (Riese, Veneto, Italia Kaskazini, 2 Juni 1835 – Roma, 20 Agosti 1914) alikuwa Papa kuanzia tarehe 4/9 Agosti 1903 hadi kifo chake. Alitokea Riese, Treviso, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Giuseppe Sarto*.

Alimfuata Papa Leo XIII na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 9 Agosti 1903, wa kwanza katika karne ya 20. Akafuatwa na Papa Benedikto XV.

Alitangazwa na Papa Pius XII kuwa mwenyeheri tarehe 3 Juni 1951, halafu mtakatifu tarehe 29 Mei 1954.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Agosti. 

## Maisha
Kabla ya kuchaguliwa kama Papa, aliwahi kuwa paroko, askofu wa Mantova (tangu 1884, halafu Patriarki wa Venice (tangu 1893). Hivyo alikuwa na mang'amuzi mengi ya kichungaji.

Kwa kuwa katika uchaguzi makardinali walimpiga kura kwanza mwenzao Rampolla, lakini huyo aliwekewa kura ya turufu na Kaisari wa Austria-Hungaria, mara alipochaguliwa Pius X alifuta haki hiyo ya Kaisari na kuamua atengwe na Kanisa Katoliki yeyote atakayeingilia tena uchaguzi wa Papa.

Lengo lake lilifafanuliwa na kaulimbiu yake: "Instaurare omnia in Christo", yaani "Kukamilisha yote ndani ya Kristo". Alilitekeleza kwa unyofu, ufukara na nguvu, akihamasisha maisha ya Kikristo kati ya waumini kwa kuwapa nafasi ya kushiriki zaidi ekaristi takatifu, kwa kustawisha ubora wa liturujia na kwa kuhakikisha usahihi wa imani. Kweli alijitahidi kuleta hali mpya katika Kanisa.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 287-288 
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 250-251

## Viungo vya nje 
*Papa Pius X katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki* 

Jamii:Waliozaliwa 1835
Jamii:Waliofariki 1914
Jamii:Papa
Jamii:Wafransisko
Jamii:Watakatifu wa Italia
Papa Pius XI

thumb|right|Papa Pius XI.
thumb|right|Pius XI ofisini.
**Papa Pius XI** (31 Mei 1857 – 10 Februari 1939) alikuwa Papa kuanzia tarehe 6/12 Februari 1922 hadi kifo chake. Alitokea Desio, Milano, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Achille Ratti*.

Alimfuata Papa Benedikto XV na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 12 Februari 1922. Akafuatwa na Papa Pius XII.

## Maisha
Kabla ya kuchaguliwa kama Papa, alikuwa askofu mkuu wa Milano (tangu mwaka 1921).

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1857
Jamii:Waliofariki 1939
Jamii:Papa
Jamii:Wafransisko
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Papa Pius XII

thumb|right|Papa Pius XII (1958)

**Papa Pius XII** (2 Machi 1876 – 9 Oktoba 1958) alikuwa Papa kuanzia tarehe 2 Machi/12 Machi 1939 hadi kifo chake. Alitokea nchi ya Italia. Alitokea Roma, Italia.  

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Eugenio Maria Guiseppe Giovanni Pacelli*. 

Alimfuata Papa Pius XI na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 12 Machi 1939. Akafuatwa na Papa Yohane XXIII.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1876
Jamii:Waliofariki 1958
Jamii:Papa
Jamii:Wafransisko
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Jamii:Watu kutoka Roma
Bendera ya Ghana

thumb|200px|Bendera ya Ghana

**Bendera ya Ghana** ina milia mitatu ya kulala ya rangi nyekundu, dhahabu na kijani pamoja na nyota nyeusi katikati. Hizi ni rangi za Ethiopia zinazoitwa pia rangi za Umoja wa Afrika. Bendera ya Ethiopia ilikuwa ya kwanza katika Afrika ya kurudia rangi hizi na nchi nyingi zilifuata.

Imetumika tangu 1957. Kati ya 1964 hadi 1966 ilibadilishwa kwa kufanya mlia wa katikati mweupe. 
Bendera imetungwa na Mrs. Theodosia Salome Okoh kwa ajili ya sherehe ya uhuru mwaka 1957. 
 
Mara nyingi rangi zinaelezwa kwa njia hiyo: nyekundu kama rangi ya damu iliyomwagika kwa ajili ya ukombozi, dhahabu kwa ajili ya utajiri wa madini na kijani kwa ajili ya misitu na kilimo.

Nyota nyeusi inasemekana imetoka katika nembo ya kampuni ya usafiri kwa meli ya Black Star Line iliyokuwa chini ya Marcus Garvey kuanzia 1919 hadi 1922.

Jamii:Ghana
G
Papa Pius VIII

**Papa Pius VIII** (20 Novemba 1761 – 30 Novemba 1830) alikuwa Papa kuanzia tarehe 31 Machi/5 Aprili 1829 hadi kifo chake. Alitokea nchi ya Italia. Alitokea Cingoli, Italia.  

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Francesco Saverio Castiglioni*. 

Alimfuata Papa Leo XII na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 5 Aprili 1829. Akafuatwa na Papa Gregori XVI.

## Tazama pia
*Orodha ya Mapapa

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Papa Pius VIII katika *Kamusi Elezo ya Kikatoliki*

Jamii:Waliozaliwa 1761
Jamii:Waliofariki 1830
Jamii:Papa
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia
Bendera ya Guinea-Bissau

thumb|right|Bendera ya Guinea-Bissau
**Bendera ya Guinea-Bissau** ina milia mitatu ya rangi nyekundu, njano na kijani pamoja na nyota nyeusi. Mlia mwekundu ulio na nyota nyeusi unasimama upande wa nguzo lakini mbili za njano na kijani zimelala. Hizi ni rangi za bendera ya Ethiopia au rangi za Umoja wa Afrika.

Bendera hii imekuwa bendera rasmi tangu mwaka 1973 nchi ilipopata uhuru kutoka Ureno.

Guinea-Bissau
Jamii:Guinea Bisau
Bendera ya Jamhuri ya Afrika ya Kati

thumb|right|250px|Bendera ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
**Bendera ya Jamhuri ya Afrika ya Kati** ina milia minne ya kulala ya rangi buluu - nyeupe - kijani - njano inayokatwa na mlia mmoja mwekundu wa kusimama. Ndani ya mlia wa juu kuna nyota ya pembetano njano.

Bendera hii imetungwa na Barthélemy Boganda aliyekuwa rais wa kwanza wa eneo la kujitawala wa Ubangui-Shari wakati wa mwisho wa ukoloni wa Ufaransa. 
Boganda aliamini ya kwamba "Afrika na Ufaransa wanapaswa kwenda sambamba". Hivyo aliunganisha rangi za bendera ya Ufaransa (nyekundu-nyeupe-buluu) na rangi za Umoja wa Afrika (nyekundu - kijani - njano).

Nyota ni alama ya uhuru.

Jamii:Jamhuri ya Afrika ya Kati
A
Bendera ya Ufaransa

250px|thumb|Bendera ya Ufaransa
**Bendera ya Ufaransa** (*Kifaransa: Tricolore = rangi tatu*) ina milia mitatu ya kusimama katika rangi za buluu - nyeupe - nyekundu.

Imeanzishwa wakati wa mapinduzi ya Ufaransa kabla ya mwaka 1794. Rangi nyeupe ilikuwa rangi ya kifalme. Rangi za nyekundu na buluu zilikuwa rangi za mji wa Paris. Zote pamoja ziliahi kutumika hata kabla ya mapinduzi lakini bila utaratibu maalumu.

Mbunge La Fayette alianzisha alama ya rangi hizi tatu zikikaa kama mviringo kama kitambulisha cha mapinduzi. 

Mwaka 1794 Buge ilitangaza bendera hii kuwa bendera rasmi ya taifa.

Jamii:Ufaransa
Ufaransa
Global Voices Online

thumb|Logo ya Global Voices
**Global Voices** ni mradi ulio chini ya Kituo cha Intaneti na Jamii cha Berkman (The Berkman Center for Internet and Society) kilicho chini ya Kitivo cha Sheria cha Chuo Kikuu cha Harvard. 

Mradi huo una blogu ambayo kazi yake ni kuandika muhtasari wa masuala yanayoandikwa na kuzungumziwa katika blogu mbalimbali duniani. 

Waanzilishi wa mradi huo ni Ethan Zuckerman na Rebecca Mackinonn. 

## Viungo vya nje
*Blogu ya Global Voices
Charles Richet

left|80px

**Charles Robert Richet** (25 Agosti 1850 – 4 Novemba 1935) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza vimiminiko vya mwili kama damu, jasho na kadhalika. Mwaka wa 1913 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

## Viungo vya Nje 
* ***(en)*** Wasifu ya Richet katika tovuti ya Tuzo za Nobel

Jamii:Waliozaliwa 1850
Jamii:Waliofariki 1935
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Robert Barany

left|80px
thumb|Robert Bárány

**Robert Bárány** (22 Aprili 1876 – 8 Aprili 1936) alikuwa daktari na mwanakemia kutoka nchi ya Hungaria. Mwaka wa 1914 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

## Viungo vya Nje 
* ***(en)*** Wasifu ya Bárány katika tovuti ya Tuzo za Nobel

Jamii:Waliozaliwa 1876
Jamii:Waliofariki 1936
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Otto Meyerhof

left|80px
thumb|Otto Fritz Meyerhof
**Otto Fritz Meyerhof** (12 Aprili 1884 – 6 Oktoba 1951) alikuwa mwanakemia na mwanabiolojia kutoka nchi ya Ujerumani. Baadaye alihamia Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza uhusiano kati ya oksijeni na asidi ndani ya misuli. Mwaka wa 1922, pamoja na Archibald Vivian Hill alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.

Jamii:Waliozaliwa 1884
Jamii:Waliofariki 1951
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Frederick Banting

left|80px 
**Frederick Grant Banting** (14 Novemba 1891 – 21 Februari 1941) alikuwa daktari kutoka nchi ya Kanada. Hasa alichunguza ugonjwa wa usukari, na pamoja na Charles Best aligundua dawa ya insulini. Mwaka wa 1923, pamoja na John Macleod alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**. Mwaka wa 1934 alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1891
Jamii:Waliofariki 1941
Jamii:Wanasayansi wa Kanada
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Bendera ya Zambia

**Bendera ya Zambia** ni ya kijani. Katika kona ya chini kuna eneo ndogo la milia mitatu ya kusimama ya nyekundu, nyeusi na dhahabu. Juu yake iko tai ya dhahabu.

Bendera hii imetokana na bendera ya chama cha kupigania uhuru *United National Independence Party (UNIP)*. Imechukuliwwa kama bendera rasmi ya taifa wakati wa uhuru 24. 10. 1964.  Ilibadilishwa kidogo mwaka 1996.

Rangi ni zilezile za Ethiopia au rangi za Umoja wa Afrika pamoja na rangi nyeusi.

Rangi zinaelezwa mara nyingi kwa njia ifuatayo:
* Kijani ni ya mashamba na misitu 
* Dhahabu ni ya utajiri wa madini hasa shaba 
* Nyeusi ni rangi ya watu 
* nyekundu ni ya mapambano ya kupigania uhuru 

Tai ni ndege ya mto Zambezi iliotoa jina lake kwa nchi ya Zambia.
Bendera ya Zimbabwe

**Bendera ya Zimbabwe** ni ya milia saba ya kulala na pembetatu upande wa nguzo. 

Rangi za milia ni kimsingi ile ya Ethiopia au rangi za Umoja wa Afrika: kijani - njano - nyekundu. Rangi hizo zinarudia mara mbili lakini ufuatano unabadilishwa. Mlia wa saba katikati ni nyeusi.

Rangi hizo zilipatikana pia kwenye bendera ya chama cha ZANU.

Milia ya tatu ya juu ni sawa kabisa na bendera ya Ethiopia. 

Milia mitatu ya chini ni sawa kabisa na bendera ya Ghana inayofuata kielelezo cha Ethiopia lakini kwa kubadilisha ufuatano wa rangi. 

Hivyo bendera inaunganisha bendera ya nchi ya Afrika iliyofaulu kujitetea dhidi ya ukoloni na bendera ya kwanza katika Afrika iliyopata uhuru baada ya ukoloni.

Mlia mweusi wa katikati inadokeza rangi ya kawaida ya watu wa Afrika.

Pembetatu nyeupe upande wa nguzo inaonyesha picha ya ndege juu ya nyota nyekundu. 

Ndege ni mfano wa sanamu za ndege wa jiwe la steatiti zilizopatikana katika maghofu ya Zimbabwe Kuu. Imekuwa nembo la nchi.

Nyota nyekundu chini yake hukumbusha mapambano ya ukombozi.
Otto Warburg

**Otto Heinrich Warburg** (8 Oktoba 1883 &ndash; 1 Agosti 1970) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Ujerumani. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza uvutaji pumzi. Mwaka wa 1931 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**.
Henry Dale

left|80px
right|thumb|Henry Hallett Dale
**Henry Hallett Dale** (9 Juni 1875 &ndash; 23 Julai 1968) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza hali ya kikemia ya nevi. Mwaka wa 1936, pamoja na Otto Loewi alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Tiba**. Pia alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1875
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Tiba
Bendera ya Afrika Kusini

thumb|250px|right|Bendera ya Afrika Kusini
thumb|210px|Bendera ya Afrika Kusini 1928-1994
thumb|210px|right|Bendera ya Afrika Kusini 1910-1928
**Bendera ya Afrika Kusini** ni ya pekee kati ya bendera za dunia ikiwa na rangi sita.

Kimsingi muundo wake ni milia mitatu ya kulala ya nyekundu, kijani na buluu; pamoja na kanda nyembamba nyeupe juu na chini ya mlia wa kijani.

Huu mlia wa katikati (kijani pamoja na kanda neupe) unagawiwa ukionyesha umbo la "Y" ya kulala. Pembetatu ndani ya kichwa cha "Y" ina rangi nyeusi inayotengwa na ijani ya "Y" kwa kanda nyembamba ya dhahabu.

Bendera ilikubaliwa Aprili 1994 baada ya mwisho wa utawala wa ubaguzi wa mbari. Ilitengenezwa na Frederick G. Brownell kama bendera ya muda kwa ajili ya uchaguzi wa Aprili 1994 na kuapishwa kwa Nelson Mandela kama rais wa Afrika Kusini tarehe 10. 05. 1994. Imependwa na watu na kupokelewa katika katiba kama bendera ya kudumu.

Kati ya rangi ni zile za Ethiopia au rangi za Umoja wa Afrika: kijani - njano (=dhahabu) na nyekundu. Bendera inaendeleza pia rangi za bendera ya zamani ya Afrika Kusini iliyotumiwa hadi 1994 yaani machungwa (=dhahabu), nyeupe na buluu.

Vilevile rangi za bendera ya ANC zimepatikana: nyeusi, kijani na njano.

Hakuna maelezo rasmi juu ya maana ya rangi hizi. Lakini mtungaji wa bendera Brownell alieleza mawazo yake wakati wa kutunga hivyo:
* "Y" inaonyesha mwendo wa vikundi, mbari na makabila mengi kuwa taifa moja.
* Nyekundu ni kumbukumbu ya damu iliyomwagika katika historia ya Afrika kusini.
* Bluu ni kwa ajili ya anga (labda mbingu?) inayotazama wananchi wote na bahari mbili zinazozunguka Afrika Kusini
* Kijani ni kumbukumbu ya mashamba na mazingira asilia
* Nyeusi ni ya watu weusi a Afrika Kusini na pia ya kuwa sehemu ya Afrika yote
* Nyeupe ni ya watu weupe wa Afrika Kusini na pia alama ya amani
* Njano / dhahabu hukumbusha juu ya malighafi ya nchi

### Viungo vya Nje 
* Tovuti rasmi ya serikali juu ya bendera.

Jamii:Afrika Kusini
A
Bendera ya Msumbiji

thumb|250px|right|Bendera ya Msumbiji

**Bendera ya Msumbiji** ina milia mitatu ya kulala ya rangi kijani - nyeusi - njano. Mlia mweusi ulio katikati ina kanda mbili nyembamba byeupa kando.
Upande wa nguzo kuna pembetatu nyekundu yenye jembe, bunduki na kitabu juu ya nyota njano ndani yake.

Bendera hii ilikubaliwa mwaka 1983. Msingi wake ni bendera ya chama cha FRELIMO iliyofuata mfano wa bendera ya ANC ya Afrika Kusini.

Tangu mwaka 2005 kulikuwa na maandalizi ya kupata bendera mpya lakini haijakubaliwa hadi 2006. 

Hasa picha ya bunduki aina AK-47 imekumbusha wananchi wengi kuhusu siku za vita ya wenyewe wa wenyewe baada ya kupata uhuru wakupendelea kutokuwa na picha hiyo. Lakini wengine wanaiona kama kumbukumbu ya mapambano ya ukombozi.

Bendera inatumia rangi za Ethiopia au rangi za Umoja wa Afrika ambazo ni kijani - njano - nyekundu.

## Maana ya rangi 
Mara nyingi maana zifuatazo zinatolewa kwa ajili ya maana ya rangi:

Kijani: Utajiri wa ardhi
Nyeusi: Bara la Afrika 
Njano: Utajiri wa madini 
Nyeupe: Amani 
Nyekundu: Mapambano ya uhuru 

*Nembo*: 
Nyota njano: Kushikamana pamoja kwa wananchi 
Kitabu: Elimu 
Jembe: Kilimo 
AK-47: Nia ya kutetea uhuru 
 

M
Jamii:Msumbiji
Kiitalia

**Kiitalia** ("lingua italiana" au "italiano") ni lugha ya kirumi katika lugha za Kihindi-Kiulaya na ndiyo iliyo karibu sana na lugha ya Kilatini.Ikiwa na wasemaji milioni 85 ambao Milioni 67 kama lugha ya mama ni lugha ya 21 kubwa zaidi duniani.Ni lugha rasmi ya Italia, San Marino, Vatikano, Uswisi na katika sehemu za Slovenia na Kroatia.Inatumika pia katika Monako, Malta, Albania na visiwa kadhaa vya Ugiriki), halafu bado katika elimu katika nchi zilizokuwa makoloni ya Italia kama Eritrea, Libya, Ethiopia na Somalia.

Watu wengi wanaokitumia kama lugha mama wamekisambaza katika nchi zote walikohamia, kama vile Ujerumani, Ufaransa, Ubelgiji, Marekani, Kanada, Brazil, Uruguay, Argentina, Venezuela, Australia n.k.

Ni ya 4 kati ya lugha za kigeni zinazosomwa zaidi duniani, hasa kwa sababu ya umuhimu wake katika ustaarabu, kuanzia muziki, lakini pia katika biashara, k.mf. ya bidhaa za utamaduni wa Italia. 

Kihistoria asili yake ni lugha ya Kilatini, hivyo pamoja na Kifaransa, Kihispania, Kireno, Kiromania na lugha nyingine ndogo ni moja ya lugha za Kirumi. Kati ya lugha hizo, Kiitalia ndicho kinachofanana zaidi na Kilatini, labda baada ya Kisardinia.

Imegawanyika katika lahaja nyingi, hasa za Kaskazini na za Kusini mwa rasi hiyo. Imesanifiwa kwa msingi wa lahaja ya Firenze (mkoa wa Toscana, Italia ya Kati).

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kiitalia 
*lugha ya Kiitalia katika Glottolog
*lugha ya Kiitalia katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Lugha za Ulaya
Jamii:Lugha za Italia
Jamii:Kiitalia
Abderrahmane Sissako

**Abderrahmane Sissako** (alizaliwa Mauritania mwaka 1961) aliishi nchini Mali wakati wa utoto na ujana wake, akahamia Urusi, mji wa Moscow, alipokaa miaka kumi na aliposoma kwenye Taasisi ya Sinema (VGIK).

Mwaka 1988 alitunga filamu yake ya kwanza inayoitwa "Mchezo" au "Le Jeu" kwa kifaransa.

Orodha ya filamu zake:
* 1988 : Mchezo/ Le Jeu (filamu fupi) 
* 1993 : Oktoba/ Octobre (filamu fupi) 
* 1995 : Ngamia na fimbo zinazoelea / Le chameau et les bâtons flottants (filamu fupi) 
* 1996 : Sabriya 
* 1997 : Rostov-Luanda 
* 1998 : Maisha Duniyani / La vie sur terre (Mtajo wa pekee katika FESPACO ya kumi na sita mwaka 1999) 
* 2002 : Heremakono (Kusubiri heri) (Tunza kubwa-Étalon de Yenenga katika FESPACO ya kumi na nane mwaka 2003) 

Jamii:Sinema
Jamii:Watu wa Mauritania
Mchikichi

**Mchikichi**  (*Elaeis guineensis*) ni kati ya miti iliyo muhimu zaidi kiuchumi. Matunda yake huleta mawese ambayo hutumika sana kama mafuta ya kupikia, kwa ajili ya madawa mbalimbali na siku hizi pia kama diseli.

Mti unakua hadi kimo cha m. 30. Matunda yake ni madogo yakiwa pamoja kwa shingo. Jumla ya mti mmoja laweza kufikia 50 KG. Matunda haya huharibika haraka hivyo ni muhimu kuyashughulika mara moja baada ya mavuno.

Asili yake Mchikichi ni Afrika ya Magharibi. Mti huu ulipewa jina la kisayansi "Elaeis guenesis" kwa sababu kiasili ilipatikana kwa wingi katika nchi za kanda ya Guinea. Siku hizi inakuzwa zaidi katika Amerika na hasa Asia ya kusini.

## Nchi asilia za mchikichi
Kabla ya ukoloni michikichi ilipatikana katika kanda ya kitropiki ya Afrika. 

Kwanza katika nchi za kanda ya Guinea: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Benin, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Togo. 

Lakini imepatikana pia Afrika ya Mashariki: Kenya, Tanzania, Uganda.
 
## Migunda ya michikichi
Migunda mikubwa ya michikichi iko hasa Malaysia na Indonesia zenye mavuno ya 80% ya mawese duniani. 

Brazil na Kolumbia ziemanza vilevile kupanda michikichi kwa wingi. 

Uthai, Papua–Guinea Mpya na nchi za Afrika ya Magharibi zinachangia asilimia ndogo kwenye soko la dunia ya mawese.  Katika Afrika kuna migunda mikubwa kidogo huko Nigeria, Côte d'Ivoire, Kamerun na Kongo Kinshasa.

## Viungo vya Nje
*Makala kuhusu michikichi

Jamii:Mpopoo na jamaa
Jamii:Miti ipandwayo
Mnazi (kinywaji)

thumb|Mti uitwao mnazi unao toa kinywaji aina ya mnazi
**Mnazi** ni pombe inayotengenezwa na utomvu wa nazi changa iliyogemwa ikiwa mtini. Utomvu huu ukikusanywa ndio unaotoa pombe ya mnazi.

Pombe hii ya mnazi ni maarufu sana maeneo ya mwambao wa pwani Tanzania ambapo minazi huota kwa wingi hasa Tanga. Pombe hii haiongezwi kitu chote ili kukamilika. Huhitaji masaa 8 tu toka kugemwa ili kukamilika kunywewa, ina rangi nyeupe iliyofifia. Mnazi ni pombe ya asili ya Wabondei toka mkoani Tanga. Pombe hii hunywewa pia sehemu nyingine ambapo minazi hukua Afrika, Visiwa vya Karibiani, Asia lakini ikiitwa majina mengine.

Jamii:Vinywaji
Mnazi (mti)

**Mnazi (Cocos nucifera)** ni kati ya miti muhimu zaidi kwa ajili ya uchumi wa kibinadamu katika nchi za tropiki. 

* tunda lake laitwa nazi ni chakula
* nyama ya tunda hukaushwa kuwa nguta (au: mbata). Nguta hutumiwa viwandani kwa kutengeneza mafuta ya kulika. 
* utomvu ni kinywaji chenye afya kwa sababu ya vitamini yake
* utomvu uliochachuka "mnazi" ni kinywaji cha pombe 
* ubao unatumiwa kwa ujenzi wa nyumba au jahazi
* majani kwa paa za nyumba, mikeka au makofia. 
* Mafuu ya mbegu hutumiwa kama kuni au kutengeneza vifaa vya muziki au urembo kama vile bandili, hereni au mikufu.

Mnazi ni mmea wa familia ya Palmae (au: Arecaceae). Asili yake inafikiriwa iko Asia ya kusini lakini umesambaa tangu karne nyingi sana. Mbegu wake unaweza kuzaa hata baada ya kukaa kwenye maji ya bahari kwa muda fulani hivyo inawezekana ya kwamba mnazi ulisambaa peke yake kwenye pwani za bahari. Lakini bila shaka watu waliibeba safarini kwa sababu ni chakula.

Image:1859-Martinique.web.jpg|Mnazi
Image:Cocos nucifera2.jpg|Mnazi inavyokua katika nyumba ya kioo kwenye nchi ya Ulaya
Image:Cocos_nucifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-187.jpg|Picha ya mnazi na tunda lake la nazi
Image:Cocos_nucifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-188.jpg|picha ya maua ya mnazi
Image:Coconut.png|Nazi bila kozi lake

## Viungo vya Nje 
* Coconut Research Center
* Coconut Research Institute of Sri Lanka 
* Kokonut Pacific Developers of Direct Micro Expelling (DME) technology that enables Islanders to produce pure cold-pressed virgin coconut oil 
* Coconut Festival
* Coconut Time Line 
* Plant Cultures: botany, history and uses of the coconut 
* Purdue University crop pages: *Cocos nucifera*

Jamii:Mpopoo na jamaa
Jamii:Mitishamba
Nazi (tunda)

)]]

**Nazi** ni tunda la mbegu la mnazi. Ina ganda la nje, ganda ngumu au mfuu wa ndani, nyama ya mbegu na utomvu ndani ya uwazi wa mbegu.

Ina matumizi mengi katika maisha ya binadamu.

## Nyama ya mbegu
* Nyama ya mbegu wake yake huliwa bichi.
* Nyama iliyokauka huitwa nguta (au: mbata). Nguta hutumiwa kwa kutengeneza mafuta ya kulika.

## Ganda la mbegu
* Ganda la nje ni ya nyuzi nyingi. Zinatumiwa kwa kutengeneza mikeka, kamba na vitu vingi vingine.

* Ganda la ndani ni ngumu. Hutumiwa nyumbani kama chombo cha kikombe au cha kukorogea chakula. Kutokana na mlio wake likipigwa inatumika kama chombo cha muziki. Hutumiwa pia kama kuni. Inavaa vilevile kwa kutengeneza makaa.

## Utomvu
* Utomvu ndani ya mbegu ni kinywaji safi na cha afya.
* Utomvu ukichachuka ni pombe nyepesi inayoitwa "mnazi" 
* Utomvu ni safi kabisa wakati mbegu unafunguliwa hivyo unaweza kusaidia kuongeza damu mwilini mwa mwanadamu kama dawa lenyewe halipo.
Nazi

**Nazi** ni neno linaloweza kumaanisha:

*Nazi (tunda) - tunda la mnazi
ni tunda lenye ganda gumu na kitovu chenye maji ndani. Hii ni aina ya matunda inayopatikana katika nchi za kitropiki.
* Muonekano: Nazi ni tunda lenye ganda gumu na la kijani. Mara nyingi, ganda lake huwa na nyuzi au vitu vya maganda yanayofanya iwe ngumu kuvunja. Ndani ya ganda, kuna kitovu cheupe cha nyama yenye maji.
* Ladha: Nyama ya nazi ina ladha laini na yenye maji. Mara nyingine, inaweza kuwa na ladha tamu. Wengi wanapenda kula nazi safi, lakini pia inaweza kutumika kama sehemu ya sahani mbalimbali na hata kwenye vinywaji kama vile smoothies.
*Virutubisho: Nazi ni chanzo kizuri cha virutubisho. Ina mafuta yenye afya, nyuzinyuzi, vitamini, na madini. Pia, ina maji mengi, ambayo inaweza kuwa muhimu kwa kukidhi mahitaji ya maji mwilini.
*Matumizi: Nazi hutumiwa katika mapishi mbalimbali. Mbali na kula tu kama tunda, inaweza kutumika katika saladi, maandalizi ya vyakula, na hata kutengeneza juisi au smoothies.
Nguta

**Nguta** (pia:**mbata**) ni nyama ya nazi ambayo ni mbegu wa mnazi. Kwa lugha nyingi huitwa "copra" kutokana na neno la Kimalayalam *kopra* (കൊപ്ര) kwa ajili ya nguta. 

Nguta hutumiwa kwa kutengeneza mafuta ya kulika.

Mbegu kupasuliwa baada ya mavuno. Nusu zake zinakaushwa kwa jiko au chumba cha joto muda wa masaa 24. Baadaye nyama kavuu hutoka rahisi katika ganda. 
Nguta inasagwa na kukandamizwa na mafuuta kutolewa.

Mabaki ya nguta yanafaa kama chakula bora cha wanyama.

## Uzalishaji
Kireno

**Kireno** (*Português* - tamka "purtuGESH") ni lugha ya Kirumi inayozungumzwa hasa nchini Ureno na Brazil, lakini pia Kusini mwa Afrika, Asia Kusini na Asia Kusini-Mashariki. 

Imekuwa lugha ya kimataifa kutokana na historia ya ukoloni ya Ureno ikiwa na wasemaji wa lugha ya kwanza milioni 210-215; pamoja na wasemaji wa lugha ya pili kuna watu milioni 270 duniani wanaoelewana kwa Kireno, hivyo ni lugha ya 5 au ya 6 ulimwenguni. 

Kutokana na historia ya ukoloni Kireno kimepatikana katika nchi zifuatazo:

## Kireno kama lugha rasmi
* Ureno
* Brazil
* Angola
* Msumbiji
* Kabo Verde
* Guinea Bisau
* Sao Tome na Principe
* Timor ya Mashariki

## Lugha ya kieneo
* Makau (mkoa wa Uchina)
* Goa (mkoa wa India)

## Historia ya lugha 
Kireno ni moja kati ya lugha za Kirumi maana yake kimetokana na Kilatini cha Dola la Roma lililotawala eneo la Ureno kwa karne nyingi.

Ni karibu hasa na Kigalicia kinachozungumzwa katika Hispania ya Kaskazini.

Wareno waliacha lugha yao katika makoloni yao. Leo hii idadi ya wasemaji katika Ureno ni milioni 10 tu - idadi kubwa kabisa wako nje ya Ureno, hasa Brazil.

Kireno kilisambaa zaidi katika karne ya 20 kwa sababu Wareno waliondoka Ureno kutafuta kazi katika nchi nyingi za Ulaya. Vilevile kuna Wabrazil na Waangola waliotoka kwao kuhamia penginepo wakienda na lugha yao.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kireno 
*lugha ya Kireno katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/por

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Lugha za Ulaya

Jamii:Lugha za Brazil
Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Guinea-Bisau
Jamii:Lugha za Cabo Verde
Jamii:Lugha za Sao Tome na Principe
Jamii:Lugha za Timor ya Mashariki
Togo ya Kiingereza

thumb|Togo iligawiwa 1918; magharibi liliwekwa chini ya Ghana (=Goald Coast), mashariki ikawa chini ya Ufaransa
**Togo ya Kiingereza** ilikuwa eneo lililokabidhiwa mkononi wa Uingereza baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Mwaka 1914 Uingereza na Ufaransa walipatana kuvamia Togo ya Kijerumani na kugawana eneo lake. Theluthi ya magharibi ya koloni ya Kijerumani iliwekwa chini ya Uingereza na kutawaliwa pamoja na maeneo ya Ghana. Sehemu kubwa zaidi ilikuwa chini ya Ufaransa.

Katika Mkataba wa Versailles iliamuliwa ya kwamba koloni za kale za Ujerumani zitakuwa chini ya mamlaka mkuu wa Shirikisho la Mataifa zikitawaliwa na nchi zinazotekeleza utawala. Nafasi ya Shirikisho la mataifa ilichukuliwa baada ya 1945 na Umoja wa Mataifa.

Waingereza walitawala Koloni ya Pwani la Dhahabu, eneo la kulindwa la Ashanti na maeneo ya kaskazini pamoja na Togo ya Kiingereza kama vitengo vinne chini ya Gavana wa Cape Coast. Mwaka 1946 walifuta vitengo na kutawala yote kama "Pwani la Dhahabu".

Masharti ya UM yalikuwa nadharia tu kwa muda mrefu lakini yalipata umuhimu tena wakati wa uhuru. Kwa sababu hiyo wakazi wa maeneo ya Ghana yaliyowahi kuwa sehemu za eneo la Togo ya Kijerumani walipewa nafasi ya kuamua kama wangependelea kuendelea na Ghana au kuunganishwa tena na Togo yenyewe.

Katika kura ya Desemba 1956 waliamua kubaki upande wa Ghana.

Jamii:Togo
Jamii:Ghana
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Ukoloni wa Ujerumani
Waewe

**Waewe** (**Éwé**) ni kabila kubwa la Togo na Ghana ya kusini. 

Lugha yao ni Kiewe (*Eʋegbe*. Jina la lugha limeandikwa au kuitwa pia: Eibe, Ebwe, Eve, Efe, Eue, Vhe, Gbe, Krepi, Krepe, au Popo.)

Kwa jumla kuna takriban wasemaji 3,300,000. Kati yao wako 2,250,000 Ghana (2003) na 860,000 Togo (1991).

Lugha yao hufundishwa katika shule za msingi, Ghana hata katika shule za sekondari. 

Katika Togo ni lugha ya taifa na lugha ya kwanza ya mawasiliano ya Togo Kusini.
 
Waewe wanasemekana wametokea Nigeria. Utaratibu wa kijamii hufuata baba. 

## Viungo vya nje
* Ethnologue juu ya Ewe 

Jamii:Makabila ya Ghana
Jamii:Makabila ya Togo
Hamburg

thumbnail|right|280px|Mji wa Hamburg.

thumb|200px|Picha ya ndege ya bandari ya Hamburg
thumb|200px|Makontena huondelewa hapa kwenye meli
**Hamburg** ni mji mkubwa wa Ujerumani ya Kaskazini. Ni mji mkubwa wa pili nchini baada ya mji mkuu Berlin. Ina bandari kubwa na ni kitovu cha biashara ya nje. Idadi ya wakazi ni 1,744,215.

Hamburg ni dola-mji ikiwa ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani. Jina rasmi ni „Mji Huru na Mji wa Hanse wa Hamburg“. Hanse ilikuwa shirikisho la kimataifa la miji ya biashara iliyojitawala zamani za Karne za kati. Kwa muda mrefu wa historia yake Hamburg ilikuwa kama nchi ndogo ya kujitegema hadi kujiunga na Dola la Ujerumani mwaka 1871. 

Hamburg iko kando ya mto Elbe unaopanuka baada ya kupita mji kuwa na mdomo mpana sana kabla ya kuishia Bahari ya Kaskazini. Meli kubwa zinaweza kuingia mtoni ambako ni salama kabisa na dhoruba za baharini.

Wafanyabiashara wa Hamburg waliwahi kuwa na biashara na nchi za nje kwa jahazi na meli zao tangu karne nyingi. Hata mawasiliano kati ya Afrika na Ujerumani yalipitia hasa Hamburg na mji jirani wa Bremen.

Leo Hamburg pamoja na mazingira yake ni kitovu cha biashara, uchumi na utamaduni wa Ujerumani ya Kaskazini. Kuna viwanda vya ndege za Airbus, viwanda vyaa bidhaa za matumizi ya kila siku, magati, bandari ya 4331 ha iliyoshughulika makontena milioni 8.1 katika mwaka 2005. Hamburg ni mji ambako magazeti mengi ya kitaifa yanatolewa.

Hamburg kuna bandari kubwa zaidi zote Ujerumani na ferri ya mjini ya HADAG pia, ilikuwa na ferri ya kimataifa hadi Uingereza, lakini imefungwa.

Leo bandari karibu zaidi ya ferri ya masafa marefu ni Skandinavienkai huko Lübeck-Travemünde.

Usafiri wa jiji huendeshwa na Ushirika wa Usafiri wa Hamburg HVV.

## Usafiri 
Kuna treni za masafa marefu tano (kituo kikuu, vituo vya Altona, Dammtor, Bergedorf na Hamburg.

Kituo kubwa zaidi za mabasi za masafa marefu ni Kituoni kikuu cha mabasi Hamburg. Kuna uwanjani wa ndege kaskazini wa Hamburg.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Ujerumani

!
Jamii:Miji ya Ujerumani
Jamii:Majimbo ya Ujerumani
Jamii:Miji mikuu ya majimbo ya Ujerumani
Jamii:Dola-Mji
Dola-mji

**Dola-mji** au **mji-dola** ni dola ambalo eneo lake ni mji mmoja pekee.Katika historia kuna mifano mingi ya dola-miji. Mwaka 2015 kulikuwa bado na miji mitatu duniani ambayo ni dola-miji ya kujitegemea kabisa.Pamoja nayo kuna pia madola au majimbo ndani ya nchi za shirikisho yanayoweza kuitwa "dola-mji".

## Dola-mji wa kujitegemea kabisa 
Dola-mji wa kujitegemea kabisa ni:
* alt=Monako|thumb|MonakoMonako
* thumb|SingapuriSingapuri
* Vatikano 

Wakati mwingi Kuwait huitwa pia "Dola-mji" kwa sababu karibu wakazi wote wa dola huishi katika mazingira ya Kuwait mjini. Lakini nchini kuna miji midogo mingine pia.

## Dola mji kama jimbo la kujitawala ndani ya shirikisho 
Dola mji kama jimbo la kujitawala ndani ya shirikisho ni kama mfano:
* Hamburg, Berlin na Bremen katika Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani
* Vienna katika Shirikisho la Jamhuri ya Austria
* Moscow na Sankt Petersburg ndani ya shirikisho la Urusi,
* Addis Ababa na Dire Dawa ambayo ni miji ya kujitawala (astedader akababiwach) katika Shirikisho la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Ethiopia
* Ceuta na Melilla ambayo ni miji ya kujitawala (ciudades autónomas) ya Hispania

China si shirikisho lakini miji ya Hongkong na Makau ina madaraka makubwa ya kujitawala nje ya sheria za China bara. 

## Dola-miji katika historia 
Dola miji ilikuwa muhimu sana katika nchi nyingi kihistoria. Hasa wakati ambapo katika nchi fulani hakukuwa na serikali ya juu miji ilijitawala kabisa na kushindana na miji mingine na falme.

### Dola-miji katika karne ya 20 
Karne ya 20 ilikuwa na dola-miji kadhaa, hasa kati ya vita kuu ya kwanza na ya pili.

* Fiume (Rijeka) katika Kroatia ya leo
* Trieste katika Italia ya leo
* Danzig (Gdansk) katika Polandi ya leo
* Memel (Klaipeda) katika Lithuania ya leo

### Dola-miji ya zamani 
* Miji ya Waswahili kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki ilikuwa dola-miji ya kujitegemea kama vile Mombasa, Malindi, Lamu, Pate na Kilwa. Wakati mwingine utawala wao ulienea zaidi, lakini kimsingi ilikuwa kila mji unaotawala eneo lake.

* Miji ya Uarabuni ilijitegemea kabisa kwa muda mrefu, kwa mfano Maka na Madina.

* Ugiriki ya Kale ilikuwa na dola-miji kwa wingi. Athens, Sparta, Korintho zilikuwa kwa muda mrefu miji tu pamoja na vijiji vichache. Zilijaribu kupanuka, hasa Athens ilifaulu.

* Katika Italia ya nyakati za kati miji muhimu ilijitawala kabisa. Kati ya dola-miji iliyoweza kupanua eneo lao ni hasa Genova na Venezia. 

* Dola la Ujerumani lilikuwa na dola-miji mingi hadi karne ya 19. Iliyobaki hadi leo na hali ya pekee ndani ya shirikisho la jamhuri ni Hamburg na Bremen. Mji wa Berlin ambao leo ni jimbo la kujitegema haukuwa dola-mji katika historia.

*Hanse ilikuwa shirikisho la miji ya biashara katika Ulaya ya Kaskazini na miji hii kwa jumla ilijitawala. 

## Viungo vie nje 
* City-States - History for Kids! 
* Anarcho-Capitalism Dissolves into City-States 

Jamii:Dola-Mji
Jamii:mji-dola
Jamii:Miji
Jamii:Nchi
Jamii:Nchi ndogo sana
Ward Cunningham

**Howard G. "Ward" Cunningham** (amezaliwa 26 Mei 1949) ni mgunduzi wa programu ya wiki kutoka nchi ya Marekani. Programu yake ndiyo inayotumika katika miradi mbalimbali ikiwemo mradi wa kamusi elezo hii.