open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dawa ya famasia

**Dawa ya famasia** (kwa Kiingereza **pharmaceutical**, **medicament** au **drug**) ni dawa inayotumika kwa upimaji, tiba na kinga ya maradhi. 

Namna ya kutumia dawa (kwa Kiingereza pharmacotherapy) ni sehemu muhimu ya uganga wa kisayansi na inategemea fani ya utengenezaji wa dawa (pharmacology) kwa ajili ya ustawi wa mfululizo na inategemea ufamasia kwa matumizi ya kufaa.

Dawa hizo zinaainishwa namna mbalimbali, kama vile kulingana na mtaalamu gani anaweza kuziagiza kwa mgonjwa, au kulingana na asili ya dawa, au kulingana na lengo la tiba. Shirika la Afya Duniani lina orodha ya dawa muhimu zinazotarajiwa kupatikana kokote.

Utengenezaji wa dawa unahitaji kazi na gharama kubwa ambazo kwa kawaida ni juu ya wanasayansi na kampuni za kifamasia. Kwa kawaida serikali inaratibu biashara ya dawa. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* WHO Model List of Essential Medicines
* Medicines in Development | PhRMA 
* Informations and Leaflets of approved pharmaceutical drugs | Diagnosia 
* SuperCYP: Database for Drug-Cytochrome- and Drug-Drug-interactions
1378 KK

Makala hii inahusu mwaka **1378 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 14 KK
1356 KK

Makala hii inahusu mwaka **1356 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
*Amenhotep IV anaanzisha ibada kwa mungu Aten (jua) katika Misri ya Kale, akibadili jina lake kuwa Akhenaten na kuhamishia mji mkuu wake huko Akhetaten (mwanzo wa kipindi cha Amarna).

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 14 KK
Mahimbi

thumb|Shamba la mahindi
**Mahindi** ni aina ya chakula chenye kufanana na magimbi.
 
Zao hili hulimwa katika maeneo yenye maji, hasa karibu na mito au majaruba, kwani zao hili hupendelea sana maji pamoja na hali ya hewa ya ubaridi.
 
Chakula hiki hupendelewa kuliwa zaidi na Waluguru hasa waishio milimani yaani maeneo ya kuanzia Mgeta, Nyandira pamoja na Tchenzema. 

Chakula hiki, ambacho huliwa zaidi kipindi cha kuanzia mwezi wa tatu na kuendelea, hutakiwa kupikwa kwa umakini mkubwa sana, kwani kisipoiva vizuri kinaweza kuleta madhara kwa mlaji, kama kuwashwa kooni na mdomoni au kuvimba mdomo.

Katika Tanzania zao hili hulimwa pia katika maeneo ya Kilimanjaro, Manyara na Tanga.

Jamii:Kilimo
Jamii:Chakula
1401 KK

Makala hii inahusu mwaka **1401 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
*Amenhotep II, Farao wa Misri, (1427 KK–1401 KK)

Jamii:Karne ya 15 KK
Kibru-Mashariki

**Kibru ya Mashariki** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wabru. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibru ya Mashariki nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 55,600. Pia kuna wasemaji 26,700 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibru ya Mashariki iko katika kundi la Kikatuiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibru ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibru ya Mashariki 
*lugha ya Kibru ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kibru ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Vietnam
Kichut

**Kichut** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wachut. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kichut imehesabiwa kuwa watu 1050 nchini Vietnam na 200 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichut iko katika kundi la Kiviet-Muong.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichut kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichut 
*lugha ya Kichut katika Glottolog
*lugha ya Kichut kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Vietnam
1427 KK

Makala hii inahusu mwaka **1427 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
*Amenhotep II anakuwa Farao wa Misri (1427 KK–1401 KK)

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 15 KK
Chekechea

kwa watoto wa chekechea na wanafunzi wapya wa shule ya msingi, Nishapur, Iran.]]
**Chekechea**, maana yake ni kitu kidogo, hivyo pia watoto wadogo. 

Neno hilohilo linatumika pia kwa vituo vya kuwalea (kwa Kiingereza "kindergarten", yaani "bustani ya watoto"). Ndiyo hatua ya kwanza kuelekea elimu rasmi. 

Watoto katika vituo hivyo wanajifunza kupitia michezo mbalimbali. 

Umri wao kwa kawaida ni kati ya miaka 3 na 7.
Umri

mwenye umri wa miaka 95 akiwa amempakata mtoto wa miezi 5.]]
**Umri** ni hesabu ya miaka iliyopita tangu kiumbehai alipoanza kuwepo. Kwa binadamu ni kawaida kuihesabu tangu azaliwe, si tangu atungwe mimba.

Ukuaji (halafu uzeekaji) wa kiumbehai unaendelea moja kwa moja, lakini wataalamu wanatofautisha hatua muhimu kama vile: utoto, ubalehe, ujana, utu uzima, uzee, ukongwe.

Kila hatua ina sifa zake na matatizo yake maalumu.

Jamii:Biolojia
Jamii:Saikolojia
1583 KK

Makala hii inahusu mwaka **1583 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 16 KK
Kicoong

**Kicôông** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam inayozungumzwa na Wacôông. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kicôông imehesabiwa kuwa watu 2030. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kicôông iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicôông kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicôông 
*lugha ya Kicôông katika Glottolog
*lugha ya Kicôông kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Kibadeshi

**Kibadeshi** ilikuwa lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan iliyozungumzwa na Wabadeshi. Mwaka wa 2000 idadi ya Wabadeshi imehesabiwa kuwa watu 2830 lakini kwa vizazi vitatu na zaidi hawakuzungumza lugha yao ya asili, bali wanatumia lugha za Kitorwali, Kipashto au Kiushojo, yaani lugha ya Kibadeshi imesahauliwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibadeshi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibadeshi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibadeshi 
*lugha ya Kibadeshi katika Glottolog
*lugha ya Kibadeshi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Kibhaya

**Kibhaya** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan inayozungumzwa na Wabhaya. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibhaya imehesabiwa kuwa watu 70 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibhaya iko katika kundi la Kiaryan. Wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kimalvi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibhaya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibhaya 
*lugha ya Kibhaya katika Glottolog
*lugha ya Kibhaya kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Kikohistani cha Indus

**Kikohistani ya Indus** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan inayozungumzwa na Wakohistani. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kikohistani ya Indus imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikohistani ya Indus iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikohistani ya Indus kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikohistani ya Indus
*lugha ya Kikohistani ya Indus katika Glottolog
*lugha ya Kikohistani ya Indus kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Kicao-Lan

**Kicao-Lan** ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Wasan-Chay. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kicao-Lan imehesabiwa kuwa watu 169,000. Pia kuna wasemaji nchini Uchina. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kicao-Lan iko katika kundi la Kitai ya Kati.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicao-Lan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicao-Lan
*lugha ya Kicao-Lan katika Glottolog
*lugha ya Kicao-Lan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Kicham-Mashariki

**Kicham ya Mashariki** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vietnam inayozungumzwa na Wacham. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kicham ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 72,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicham ya Mashariki iko katika kundi la Kichamiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicham ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicham ya Mashariki 
*lugha ya Kicham ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kicham ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Kigelao cha Kijani

**Kigelao ya Kijani** (pia **Kihagei**) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Wagelao. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigelao ya Kijani imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Pia kuna wasemaji wachache nchini Uchina. Lugha ya Kigelao ya Kijani imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigelao ya Kijani iko katika kundi la Kikra.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigelao ya Kijani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigelao ya Kijani 
*lugha ya Kigelao ya Kijani katika Glottolog
*lugha ya Kigelao ya Kijani kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za China
Kigelao Nyeupe

**Kigelao Nyeupe** (pia **Kiduoluo**) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina na Vietnam inayozungumzwa na Wagelao. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kigelao Nyeupe nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 1200. Pia kuna wasemaji 20 tu nchini Vietnam (2002). Lugha ya Kigelao Nyeupe imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigelao Nyeupe iko katika kundi la Kikra.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigelao Nyeupe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigelao Nyeupe 
*lugha ya Kigelao Nyeupe katika Glottolog
*lugha ya Kigelao Nyeupe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za China
Kihani

**Kihani** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahani. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kihani nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 740,000. Pia kuna wasemaji 17,500 nchini Vietnam (1999) na wasemaji 1120 nchini Laos (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihani iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihani 
*lugha ya Kihani katika Glottolog
*lugha ya Kihani kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Vietnam
Lugha za Kihmong-Mien

**Lugha za Kihmong-Mien** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika Asia ya Kusini-Mashariki, hasa nchini Uchina, Vietnam na Laos. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni 20 takriban. Zamani lugha za Kihmong-Mien zilifikiriwa kuwa tawi la lugha za Kisino-Tibeti lakini siku hizi zinaaminiwa kuwa familia tofauti yenyewe.

## Viungo vya nje
*lugha za Kihmong-Mien katika Glottolog

Jamii:Makundi ya lugha
Mapinduzi

, 14 Julai 1789 ndiyo mwanzo wa Mapinduzi ya Ufaransa, ambayo ndiyo maarufu kuliko yote.]]
, kiongozi wa Mapinduzi ya Marekani (1775-1783).]]
, kiongozi wa Xinhai Revolution huko China mwaka 1911.]]
, kiongozi wa Mapinduzi ya Urusi ya mwaka 1917.]]

**Mapinduzi** (kutoka kitenzi "kupindua" juu chini) ni mabadiliko ya haraka upande wa siasa na miundo yanayotokana na shinikizo la wananchi, linalotumia mara nyingi nguvu.

Katika historia ya binadamu mapinduzi yalitokea mara nyingi kwa sababu, mbinu, muda na malengo mbalimbali.

Hayo yalifuatwa na athari kubwa juu ya utamaduni na uchumi wa jamii husika.

Pengine mabadiliko hayo ya mwisho pia yanaitwa mapinduzi hata yasiposababisha serikali ianguke.

## Tanbihi 
## Marejeo
* *The International Encyclopedia of Revolution and Protest: 1500 to the Present*, ed. by Immanuel Ness, Malden, MA [etc.]: Wiley & Sons, 2009, ISBN 1-4051-8464-7
* Perreau-Sausine, Emile, *Les libéraux face aux révolutions : 1688, 1789, 1917, 1933*, Commentaire, Spring 2005, pp.&nbsp;181–193

## Viungo vya nje
* Interface journal special issue on "Crises, social movements and revolutionary transformations" 
* Daemon.be, Revolution in Political Risk Management
* John Kekes, City-Journal.org Why Robespierre Chose Terror. The lessons of the first totalitarian revolution , City Journal, Spring 2006.
* Plinio Correa de Oliveira, TFP.org , *Revolution and Counter-Revolution*, Foundation for a Christian, Third edition, 1993. ISBN 1-877905-27-5
* Michael Barken, ZMAG.org , Regulating revolutions in Eastern Europe: Polyarchy and the National Endowment for Democracy, 1 November 2006.
* Polyarchy.org, Polyarchy Documents: Revolution
* DailyEvergreen.com, Vive la Révolution!: Revolution is an Indelible Phenomenon Throughout History by Qasim Hussaini
* Hannah Arendt, IEP.UTM.edu, *On Revolution*, 1963, Penguin Classics, New Ed edition: February 8, 1991. ISBN 0-14-018421-X
* Ernest Mandel, "The Marxist Case for Revolution Today", 1989
Kikanisa cha Sisto IV

la pembenne katikati ya picha ndilo Kikanisa cha Papa Sisto IV.]]
 wa Yesu kumpa Mt. Petro funguo za ufalme wa mbinguni, kazi ya Perugino.]]
.]] 
 maarufu zaidi wa Michelangelo ni *Mungu akimuumba Adamu*.]] 
* ilivyochorwa na Michelangelo katika ukuta juu ya altare.]] 
**Kikanisa cha Sisto IV** (kwa Kiitalia **Cappella Sistina**) ni kikanisa kikubwa nchini Vatikani, ambayo ndiko anakoishi Papa wa Kanisa Katoliki lote duniani. 

Kikanisa hicho kilijengwa miaka 1473-1481 na Giovanni dei Dolci kwa ajili ya Papa Sisto IV.

Kikanisa hicho kinatumika mara chache kwa ibada muhimu sana, na hasa kwa uchaguzi wa Papa mpya unaofanywa na makardinali wote wasiozidi umri wa miaka 80. 

Kwa kawaida zaidi ni mahali pa utalii kutokana na sanaa zilizochorwa kutani na darini hasa na Michelangelo, mchoraji wa Renaissance miaka 1505-1541.

## Tazama pia 
* Basilika la Mt. Petro
* Michelangelo
* Kanisa Katoliki
* Vatikani
* Fresco
* Sanaa ya Italia

## Tanbihi 
* Gabriel Bartz and Eberhard Konig, *Michelangelo*, Konemann, ISBN 3-8290-0253-X
* Massimo Giacometti, editor, *The Sistine Chapel'', Harmony Books, ISBN 0-517-56274-X

## Viungo vya nje
Jamii:Sanaa za Kikristo
Jamii:Usanifu majengo
Mchoro wa ukutani

kisiwani Krete, Ugiriki.]]
 huko abasia ya Melk, miaka ya 1600.]]
* ulivyochorwa na Giotto huko Padua, Italia.]]
**Mchoro wa ukutani** (kwa Kiingereza "Fresco", kutoka neno la Kiitalia linalomaanisha "fresh") ni mchoro ambao unafanywa moja kwa moja ukutani, si unatundikwa juu yake.

## Marejeo
* Helen Gardner, *Art Through the Ages*, Harcourt, Brace and World Inc.
* Ponnamperuma, Senani (2013). *Story of Sigiriya''

## Viungo vya nje
* Fresco School
* Sigiriya Frescoes

Jamii:Uchoraji
Kichin cha Asho

**Kichin ya Asho** (pia **Kiasho**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Bangladesh inayozungumzwa na Waasho. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Asho imehesabiwa kuwa watu 30,000 nchini Myanmar na 4000 nchini Bangladesh. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Asho iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Asho kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Asho 
*lugha ya Kichin ya Asho katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Asho kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Bangladesh
Kichin cha Bualkhaw

**Kichin ya Bualkhaw** (pia **Kibualkhaw**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wabualkhaw. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Bualkhaw imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Bualkhaw iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Bualkhaw kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Bualkhaw 
*lugha ya Kichin ya Bualkhaw katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Bualkhaw kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin cha Chinbon

**Kichin ya Chinbon** (pia **Kichinbon**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wachinbon. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Chinbon imehesabiwa kuwa watu 19,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Chinbon iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Chinbon kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Chinbon 
*lugha ya Kichin ya Chinbon katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Chinbon kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin cha Daai

**Kichin ya Daai** (pia **Kidaai**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wadaai. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Daai imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Daai iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Daai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Daai 
*lugha ya Kichin ya Daai katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Daai kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin cha Lautu

**Kichin ya Lautu** (pia **Kilautu**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Walautu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Lautu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Lautu iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Lautu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Lautu 
*lugha ya Kichin ya Lautu katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Lautu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin cha Mro-Khimi

**Kichin ya Mro-Khimi** (pia **Kimro-Khimi**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wamro-Khimi. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Mro-Khimi ilikuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Mro-Khimi iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Mro-Khimi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Mro-Khimi 
*lugha ya Kichin ya Mro-Khimi katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Mro-Khimi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Orodha ya lugha za Myanmar

right|thumb|Lugha za Myanmar 1972
Orodha hii inaorodhesha lugha za Myanmar:

*Kiachang
*Kiakeu
*Kiakha
*Kianal
*Kianong
*Kiblang
*Kiburma
*Kichak
*Kichakma
*Kichin ya Anu-Hkongso
*Kichin ya Asho
*Kichin ya Bawm
*Kichin ya Bualkhaw
*Kichin ya Chinbon
*Kichin ya Daai
*Kichin ya Falam
*Kichin ya Haka
*Kichin ya Kaang
*Kichin ya Khumi
*Kichin ya Khumi Mashariki
*Kichin ya Laitu
*Kichin ya Lautu
*Kichin ya Mara
*Kichin ya Matu
*Kichin ya Mizo
*Kichin ya Mro-Khimi
*Kichin ya Müün
*Kichin ya Ngawn
*Kichin ya Rawngtu
*Kichin ya Rungtu
*Kichin ya Senthang
*Kichin ya Siyin
*Kichin ya Songlai
*Kichin ya Sumtu
*Kichin ya Tawr
*Kichin ya Tedim
*Kichin ya Thado
*Kichin ya Thaiphum
*Kichin ya Zotung
*Kichin ya Zyphe
*Kidanau
*Kidanu
*Kidrung
*Kihmong-Njua
*Kihpon
*Kiintha
*Kijingpho
*Kikadu
*Kikanan
*Kikaren ya Bwe
*Kikaren ya Geba
*Kikaren ya Geko
*Kikaren ya Mobwa
*Kikaren ya Paku
*Kikaren ya Pwo Magharibi
*Kikaren ya Pwo Mashariki
*Kikaren ya S'gaw
*Kikayah ya Magharibi
*Kikayah ya Mashariki
*Kikayan
*Kikayaw
*Kikhamti
*Kikhün
*Kilahta
*Kilahu
*Kilahu-Shi
*Kilashi
*Kilhao-Vo
*Kilisu
*Kilü
*Kimandarin
*Kimanumanaw
*Kimoken
*Kimon
*Kimru
*Kinaga ya Akyaung Ari
*Kinaga ya Khiamniungan
*Kinaga ya Koki
*Kinaga ya Konyak
*Kinaga ya Kyan-Karyaw
*Kinaga ya Lao
*Kinaga ya Leinong
*Kinaga ya Long Phuri
*Kinaga ya Makuri
*Kinaga ya Makyan
*Kinaga ya Para
*Kinaga ya Ponyo-Gongwang
*Kinaga ya Tangkhul
*Kinaga ya Tase
*Kinusu
*Kipalaung ya Ruching
*Kipalaung ya Rumai
*Kipalaung ya Shwe
*Kipali
*Kipa'o
*Kipyen
*Kirakhine
*Kirawang
*Kiriang
*Kirohingya
*Kisamtao
*Kishan
*Kitai-Laing
*Kitai-Loi
*Kitai-Nüa
*Kitaman
*Kitaungyo
*Kitavoyan
*Kitibeti ya Khams
*Kiwa ya Parauk
*Kiwa ya Vo
*Kiwewaw
*Kiyinbaw
*Kiyinchia
*Kiyintale
*Kizaiwa
*Kizayein
*Kizo

## Tazama pia
*Myanmar
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/MM

*
Myanmar
Kichin cha Anu-Hkongso

**Kichin ya Anu-Hkongso** (pia **Kianu-Hkongso**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Waanu na Wakhongso. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Anu-Hkongso imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Anu-Hkongso iko katika kundi la Kimru.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Anu-Hkongso 
*lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Kilari

Jina la **Kilari** hurejea lugha mbili toauti, yaani

*Kilari inayozungumzwa nchini Jamhuri ya Kongo, na
*Kilari inayozungumzwa nchini Uajemi.
Orodha ya lugha za Afghanistan

right|thumb|Lugha za Afghanistan, 1997
Orodha hii inaorodhesha lugha za Afghanistan:

*Kiaimaq
*Kiarabu cha Kitajiki
*Kiashkun
*Kibalochi cha Magharibi
*Kibrahui
*Kidari
*Kidomari
*Kigawar-Bati
*Kigrangali
*Kigujari
*Kihazaragi
*Kiishkashimi
*Kikamviri
*Kikati
*Kikyrgyz
*Kimogholi
*Kimunji
*Kiormuri
*Kipahlavani
*Kiparachi
*Kiparya
*Kipashai ya Kaskazini-Magharibi
*Kipashai ya Kaskazini-Mashariki
*Kipashai ya Kusini-Magharibi
*Kipashai ya Kusini-Mashariki
*Kipashto cha Kaskazini
*Kipashto cha Kusini
*Kiprasuni
*Kisanglechi
*Kisavi
*Kishughni
*Kishumashti
*Kitirahi
*Kitregami
*Kiturkmen
*Kiuzbeki cha Kusini
*Kiwaigali
*Kiwakhi
*Kiwarduji
*Kiwotapuri-Katarqalai

## Tazama pia
*Afghanistan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/AF

*
Afghanistan
Kiache

**Kiache** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiache imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiache iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiache kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiache 
*lugha ya Kiache katika Glottolog
*lugha ya Kiache kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Mfumo wa mzunguko wa damu

na mishipa ya damu]]
250px|thumbnail|Ateri ndogo ("aterioli") na vena ndogo ("venuli") zinakutana kwenye kapilari

**Mfumo wa mzunguko wa damu** (ing. *circulatory system*) ni jumla ya mishipa ya damu mwilini pamoja na moyo. Ni sehemu muhimu ya uhai wa viumbe wengi (lakini si wanyama wote).

## Kazi ya mzunguko wa damu
Mzunguko wa damu unafikisha mwilini mwote virutubishi, oksijeni, homoni na seli za damu ili kulisha, kukinga dhidi ya maradhi, pamoja na kudhibiti halijoto na uwiano kwa jumla.

Damu ni chombo cha kusafirisha mahitaji ya seli kama vile virutubishi na oksijeni pale panapohitajika, halafu inapokea dutu zisizohitajika tena kutoka seli na kuzipeleka kwa viungo zinapoondolewa mwilini. 

## Ateri, vena, kapilari
Moyo ni ogani inayosukuma damu katika mishipa yake ambayo husafirisha damu kwenda sehemu zote za mwili ili ziweze kutenda kazi. 
* **Ateri** ni mishipa inayopeleka damu kutoka moyoni kwenda mwilini.
* **Vena** ni mishipa inayopeleka damu kuingia moyoni kutoka mwilini.

Ateri huwa nyembamba zaidi kadri zisivyofika mbali na moyo. Mwishoni ni nyembamba sana huitwa aterioli na kuingia katika kapilari ambazo ni vyombo vya damu vyembamba mno zinazolisha seli za mwili moja kwa moja.

Vivyo hivyo vena zinaanza kwa umbo neymbamba upande wa kinyume cha kapilari zikiitwa venuli. Zinaongezeka unene kadri zinavyokuwa karibu zaidi na moyo.
  
Kwa hiyo mwendo au mzunguko wa damu ni moyo - ateri - aterioli - kapilari - venuli - vena - moyo.

## Mizunguko miwili
300px|thumbnail|Mfumo wa mizunguko miwili ya damu
Kwa mamalia pamoja na binadamu mfumo wa mzunguko wa damu kwa jumla huwa na pande mbili:

* mzunguko wa damu wa mwili wote ("systemic circulation")
* mzunguko wa damu wa mapafu ("pulmonary circulation") unaopitisha damu kwenye mapafu wa kusudi la kuondoa hewa chafu na kuingiza oksijeni.

Pande hizi mbili za mzunguko zinashughulikiwa na pande mbili za moyo:
* damu iliyoishia oksijeni inarudi moyoni kupitia vena. Inaingia nusu ya kulia ya moyo na kutoka hapa inasukumwa kwenda mapafu. Ndani ya mapafu gesi ya CO2 inaondolewa katika damu na oksijeni kuongezeka. 
*damu inarudi na kuingia katika moyo upande wa kushoto. Kutoka hapa damu yenye oksijeni inasukumwa katika ateri za kuipeleka kote mwilini.

## Viungo vya nje
*http://cnx.org/content/m46646/latest/
*The Circulatory System 
*Reiber C. L. & McGaw I. J. (2009). "A Review of the "Open" and "Closed" Circulatory Systems: New Terminology for Complex Invertebrate Circulatory Systems in Light of Current Findings". *International Journal of Zoology* **2009**: 8 pages. .
*Patwardhan K. The history of the discovery of blood circulation: unrecognized contributions of Ayurveda masters . Adv Physiol Educ. 2012 Jun;36(2):77–82.
*Michael Servetus Research  Study on the Manuscript of Paris by Servetus (1546 description of the Pulmonary Circulation)

Jamii:Mwili
Jamii:Damu
Upembuzi

**Upembuzi** ni njia ya kuelekea ukweli katika falsafa kwa kuzingatia hoja mbalimbali zinazopingana ili kuona kila moja inasaidia vipi kufikia lengo.

Tofauti na mihadhara, ambapo mara nyingi wasemaji wanapambana kwa hisia kali ili kushinda, wanaofuata upembuzi wanashirikiana kuelewa mada kwa dhati.

Mbinu hiyo ilistawishwa na Sokrates katika shule ya Athene kwa jina la διαλεκτική, dialektikḗ, yaani "mbinu ya kujadili". 

Mwanafunzi wake Plato aliieneza kwa vitabu vyake vilivyoitwa "Majadiliano".

Pengine upembuzi unafanywa na mtu mmoja tu akipima mwenyewe hoja zinazopingana.

Jamii:Falsafa
Orodha ya lugha za Uajemi

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uajemi:

*Kiaimaq
*Kialviri-Vidari
*Kiarabu ya Ghuba
*Kiarabu ya Mesopotamia
*Kiarmenia
*Kiashtiani
*Kiaramaiki Mpya ya Assyria
*Kiavestan
*Kiazeri ya Kusini
*Kibakhtiari
*Kibalochi ya Magharibi
*Kibalochi ya Kusini
*Kibashkardi
*Kibrahui
*Kidari ya Kizoroastri
*Kidezfuli
*Kidomari
*Kidzhidi
*Kieshtehardi
*Kifars ya Kaskazini-Magharibi
*Kifars ya Kusini-Magharibi
*Kifarsi ya Kiajemi
*Kigazi
*Kigeorgia
*Kigilaki
*Kigozarkhani
*Kigurani
*Kiharzani
*Kihazaragi
*Kijadgali
*Kikabatei
*Kikajali
*Kikaringani
*Kikashkay
*Kikazakh
*Kikhalaj
*Kikhalaj ya Kiturki
*Kikho'ini
*Kikhunsari
*Kikoresh-e-Rostam
*Kikoroshi
*Kikumzari
*Kikurdi ya Kaskazi
*Kikurdi ya Kati
*Kikurdi ya Kusini
*Kilaki
*Kilari
*Kilasgerdi
*Kiluri ya Kaskazini
*Kiluri ya Kusini
*Kimandaiki
*Kimandaiki ya Zamani
*Kimaraghei
*Kimazanderani
*Kinatanzi
*Kinayini
*Kiparsi-Dari
*Kipashto ya Kusini
*Kirazajerdi
*Kiromani ya Balkan
*Kirudbari
*Kisalchuq
*Kisangisari
*Kisemnani
*Kisenaya
*Kishahmirzadi
*Kishahrudi
*Kisivandi
*Kisoi
*Kisorkhei
*Kitakestani
*Kitalysh
*Kitaromi ya Juu
*Kitat ya Kiislamu
*Kiturkmen
*Kituruki ya Khorasani
*Kivafsi

## Tazama pia
*Uajemi
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/IR

*
Uajemi
Igamba (Dodoma)

**Igamba** ni jina la kijiji kilichopo katika kata ya Dabalo, wilaya ya Dodoma vijijini.

Mradi wa umeme wa TANESCO umeingia mwaka 2013 na mwaka huo viongozi waliwaahidia wanakijiji wa Igamba kuwa umeme utawaka miaka ya hivi karibuni.

Mnamo Septemba 2013 wakaja wafanyakazi wa Tanesco na kupima sehemu zinazohitaji kuchimbia nguzo za umeme na kuweka vigingi.

Mnamo Februari 2014 likaja lori aina ya SCANIA na kushusha nguzo kijijini Igamba.

Kijiji cha Igamba kilikuwa hakina maendeleo lakini sasa ni moto wa kuota mbali, pia kilikuwa hakina mawasiliano ya kutumia simu za mkononi: ilikuwa hadi mtu apande juu ya mti, tena baadhi ya sehemu, lakini sasa wanakijiji wa Igamba wanatumia mawasiliano ya Halotel (Viettel).

Jamii:Wilaya ya Morogoro Vijijini
Shtuko la moyo

.]]
**Shtuko la moyo** (kwa Kiingereza **acute myocardial infarction** au **heart attack**) linatokea pale ambapo ghafla mshipa wa damu ndani ya moyo unaziba.  Mishipa ya namna hiyo inasafirisha damu na oksijeni. Mshipa mmojawapo moyoni ukiziba, damu haiwezi tena kufikia sehemu ya moyo, na hivyo sehemu hiyo inakuja kukosa oksijeni. Tukio hilo linaitwa iskemia (kwa Kiingerez: ischaemia), nalo mara nyingi linasababisha maumivu kifuani (angina pectoris). Ikiwa iskemia inadumu kirefu, msuli wa moyo unakufa kwa kukosa oksijeni (infarction).  

Shtuko la moyo ni hatari kubwa inayodai msaada wa daktari, lakini dakika za kwanza ndizo muhimu zaidi kwa kuokoa uhai wa mgonjwa wa namna hiyo. Kumbe wengi wanasubiri masaa. 

Baadhi ya madhara yanayotokana na shtuko hilo yanaweza kurekebishwa ikiwa mhusika anatibiwa saa za kwanzakwanza.

## Tanbihi
1585 KK

Makala hii inahusu mwaka **1585 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 16 KK
Maumivu ya kichwa

mwenye maumivu ya kichwa.]]
**Maumivu ya kichwa** (kwa Kiingereza "headache") ni maumivu ya aina 220 tofauti yanayotokea sehemu za kichwa bila hicho kugongwa kwa nje.

Sababu za ndani za maumivu hayo ni kama vile:
*homa
*kusoma au kutazama kompyuta au televisheni kwa muda mrefu
*uchovu au usingizi
*kifafa au matatizo mengine ya neva

Maumivi mengi yanapozwa na dawa, kama vile aspirini.

## Tanbihi
Mfumo wa kingamaradhi

iliyopigwa kwa hadubini ikionyesha neutrofili (njano) ikimeza bakteria ya Anthrax (nyekundu).]]
, mmojawapo kati ya waanzilishi wa imunolojia.]]
**Mfumo wa kingamaradhi** (kwa Kiingereza *immune system*) ni seti ya tishu za mwili zinazofanya kazi pamoja ili kukwepa ugonjwa. 

Mfumo huo unasaidia kiumbehai kutambua na kuzuia hatari kutoka nje kwa afya yake, kama vile virusi, bakteria na vidusia mbalimbali. 

Kumbe pengine mfumo wenyewe umeathiriwa na kwa sababu hiyo unashindwa kufanya kazi. Mfano mmojawapo wa ukosefu huo ni UKIMWI unaosababishwa na VVU. 

Mfumo huo ni wa zamani sana, kiasi kwamba uliweza kuwepo katika eukaryota wa seli moja tu, kabla ya wanyama na mimea kutofautiana.

Fani muhimu ya sayansi inayochunguza mfumo huo inaitwa imunolojia. 

## Tazama pia
*Kingamwili

## Tanbihi
Jamii:Biolojia
Jamii:Afya
Ushonaji

wa mvuvi akishona'', mchoro wa Anna Ancher, 1890.]]
**Sanaa ya ushonaji** ni ufundi unaotumika tangu zamani sana kutengeneza vitu mbalimbali kwa kutumia vifaa maalumu au mikono. Mfano wa vitu hivyo ni nguo, mapazia n.k.

Ushonaji unasaidia kuongeza ujuzi wa kubuni; pia ushonaji unamsaidia binadamu kukidhi mahitaji yake ya kila siku na unaingiza pato kwa taifa.

Kwa maelfu ya miaka, ushonaji wote ulifanywa kwa mikono. Uvumbuzi wa cherehani katika karne ya 19 na kuongezeka kwa utumiaji wa kompyuta katika karne ya 20 ulisababisha uzalishaji mkubwa na usafirishaji wa vitu vilivyoshonwa, lakini kushona kwa mkono bado kunafanywa ulimwenguni kote.

Jamii:Sanaa
Miaka ya 1390 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1399 - 1390 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
Dawa

**Dawa** (kwa Kiingereza *drug*) ni dutu lolote -kama si chakula- ambalo linabadilisha hali ya mwili au ya roho ya mtu baada ya kuingizwa mwilini mwake. 

Njia za kuingiza dawa mwilini ni pamoja na mdomo, pua, ngozi au sindano. 

Kuna madawa asilia yanayoundwa kutokana na mimea na mengine sintetiki (yaani yaliyotengenezwa kwa njia ya kikemia).

Mara nyingi dawa hutumiwa na binadamu kwa makusudi. Yanamezwa, kupakiwa au kudungwa kwa sindano. Kuna pia madawa yanayoweza kuathiri watu yakiwafikia bila kukusudi, mfano kwa kuliwa bila kujua au kutokana na usambazaji wa dawa hewani au kwenye maji kwa mfano baada ya moto mkubwa au ajali.

## Aina za madawa
*Madawa mengi yanayotumiwa na watu hutengenezwa kama madawa ya tiba. Mifano ni aspirin au paracetamol. Ni madawa ambayo yanaagizwa na tabibu dhidi ya ugonjwa fulani. Kusudi ni kutibu, kuponya, kuzuia au kutambua ugonjwa au pia kuimarisha afya. Dawa za famasia zinaweza kutumika kwa muda tu au mara kwa mara katika maradhi yasiyoponyeka. 
*Madawa mengine hupatikana ndani ya mimea au pia wanyama kadhaa. Tangu kale athira zao zilijulikana kwa watu na elimu yao kukusanywa na wataalamu wa kienyeji na kutumiwa kwa tiba au pia kama sumu. Madawa haya hujulikana pia kwa jina la mitishamba. Hadi leo majani, mizizi au sehemu nyingine za mimea hukusanywa kwa utengenezaji wa madawa ya tiba. 
*Madawa mengine yanajulikana kuathiri hali ya kiroho kwa njia inayotafutwa na watumiaji.
**Madawa ya raha kama kafeini ya kahawa au chai na nikotini ya tumbaku yanakubaliwa kwa kiasi kikubwa katika jamii. 
**Madawa ya kulevya, kama vile heroini, ni madawa yanayoweza kusababisha ulevi, mara nyingi pamoja na hali ya uraibu ambako mtumiaji anaanza kutegemea dawa hili hadi hawezi kuiacha tena. Kutokana na hatari kwa afya zinazokuja na matumizi madawa haya yamepigwa marufuku katika nchi nyingi. 
*Madawa ya tiba ya wanyama: ilhali wanyama wengi hasa mamalia wanafanana kimaumbile na binadamu madawa mengine hutumiwa pia kutibu maradhi ya wanyama.
*Madawa ya kilimo ni hasa madawa ya kuua au kuzuia wadudu mashambani au pia kuua au kuzuia upanuzi wa fungi na vijidudu vinavyosababisha maradhi ya mimea. Mara nyingi zinafanya kazi ya sumu na kutokana na hatari ya mabaki yao kwenye mazao ya chakula kwa binadamu kuna jitihada nyingi kutumia dawa za kibiolojia katika kilimo.
Kafeini

**Kafeini** (kutoka Kiingereza *caffeine*) ni dutu ya alkaloidi katika mimea mbalimbali hasa mbuni na mchai. Inaathiri neva za mwanadamu ikiondoa uchovu na kuamsha ubongo. 

Matumizi yake ni hasa katika vinywaji vya kahawa, chai na kinywaji cha mate ya Amerika Kusini, lakini pia katika madawa ya tiba na vinywaji nishati (*energy drinks*).  

## Kafeini kikemia
Kafeini katika hali safi ni unga wa fuwele nyeupe wenye ladha chungu. Fomula yake ya kikemia ni C8H10N4O2. Inajengwa ndani ya mimea kama kinga dhidi ya wadudu maana kwao ni kama sumu. 

## Kafeini na afya
Wanadamu wanatumia sana kafeini kwa kusudi la kuondoa uchovu, lakini inaweza pia kusababisha matatizo ya afya. Inaongeza shinikizo la damu na kasi ya pigo la moyo. 

Huduma ya afya nchini Kanada inapendekeza matumizi yasizidi miligramu 2.5 kwa kila kilogramu ya uzito wa mwili. Watu waliozoea wanaweza kustahimili zaidi, lakini kiasi chote kisizidi miligramu 400.

Taasisi ya afya ya Waverly nchini Marekani inaona vikombe vikubwa 3 vya robo lita kuwa matumizi ya wastani ya kahawa kwa mtu mzima kwa siku moja. Hii inalingana na miligramu 250 za kafeini. Kunywa vikombe 10 vya ukubwa huo kunatazamwa kuwa nyingi mno. 

Watu wanaoitumia mno wanaweza kupata uraibu yaani mwili uananza kutegemea kafeini na kukosa raha kama haupati dawa hii tena. 
 
Watu wenye matatizo ya usingizi au moyo dhaifu wanashauriwa kuepukana na kafeini. Kuzidi kwa kafeini mwilini kunaweza kusababisha hali inayofanana kiasi na ulevi. Kutokana na athira hii kunywa kahawa kuliwahi kukataliwa na wataalamu kadhaa wa Uislamu (lakini leo hii inakubaliwa kama inanyewa kwa kiasi) na inatazamwa kuwa marufuku kati ya wafuasi wengi wa Wasabato na Wamormoni.

Zamani ni watu waliokunywa kahawa nyingi mno walioweza kupata matatizo ya kiafya kutokana na kafeini. Tangu kupatikana kwa vinywaji nishati kama Red Bull hatari imeongezeka hasa upande wa vijana kwa sababu vinywaji hivi vina kiasi cha kafeini sawa na kahawa kali.

Kinyume chake kuna dalili ya kwamba matumizi ya wastani ina faida kwa afya.

## Viwango vya kafeini katika vinywaji na vyakula
Bidhaa zenye kafeini ni kahawa, chai, vinywaji vya soda ("cola"), vinywaji nishati, chokoleti, vidonge vya kafeini.

## Marejeo
1670 KK

Makala hii inahusu mwaka **1670 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
*Babeli inaacha kuwa mji mkubwa kuliko yote duniani baada ya miaka 100 hivi ya kuwa na sifa hiyo.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 17 KK
Krete

ya Heraklion.]]
**Krete** (kwa Kigiriki Κρήτη, *Kríti*, matamshi ya kale, *Krḗtē*) ni kisiwa kikuu na chenye watu wengi zaidi cha Ugiriki, na ni cha tano katika Bahari ya Kati, baada ya Sicily, Sardinia, Cyprus na Corsica. 

Pamoja na visiwa vya jirani vya bahari ya Aegean kinaunda mkoa wa Krete (Περιφέρεια Κρήτης), mmoja kati ya 13 ya nchi nzima. Mwaka 2011, mkoa huo ulikuwa na wakazi 623,065.

Mji mkuu na mji mkubwa ni Heraklion. 

Krete ni sehemu muhimu ya ustaarabu na uchumi wa Ugiriki ukidumisha upekee wake katika utamaduni (kwa mfano upande wa ushairi na muziki). 

## Historia
Zamani (2700–1420 KK hivi) Krete ilikuwa kiini cha ustaarabu wa Minoa, wa kwanza kustawi huko Ulaya.

Inatajwa na Biblia pamoja na tabia za wakazi wake. 

Katika miaka ya 60 Mtume Paulo alimuacha huko askofu Tito ili aweke wakfu mapadri katika kila mji. Halafu alimuandikia barua maarufu.

## Tanbihi
## Vyanzo
*

## Viungo vya nje 
* 
*Natural History Museum of Crete at the University of Crete.
*Cretaquarium Thalassocosmos  in Heraklion.
*Aquaworld Aquarium in Hersonissos.
*Ancient Crete  at Oxford Bibliographies Online: Classics.
*Official Greek National Tourism Organisation website
*Interactive Virtual Tour of Crete
1658 KK

Makala hii inahusu mwaka **1658 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 17 KK
Baraza la mawaziri Tanganyika 1961

**Baraza la mawaziri Tanganyika 1961** lilikuwa la kwanza baada ya Tanganyika kupata uhuru kamili kutoka hali ya nchi lindwa chini ya Waingereza iliyokuwa nayo hadi tarehe 9 Desemba 1961.

## Historia
Baada ya kupata uhuru mwaka 1961, Tanganyika ilikuwa na Baraza la mawaziri lenye mawaziri 11 tu, idadi ndogo kuliko serikali zote zilizofuata. 

Mawaziri ni wafuatao: 
*Waziri mkuu Mwalimu Julius Kambarage Nyerere, 
*Waziri asiye na wizara maalumu Rashidi Mfaume Kawawa, 
*Waziri wa elimu Oscar Kambona, 
*Waziri wa serikali za mitaa Job Lusinde, 
*Waziri wa mawasiliano, nguvu za umeme na ujenzi Amir Jamal, 
*Waziri wa biashara na viwanda Nsilo Swai, 
*Waziri wa ardhi na upimaji Tewa Saidi Tewa, 
*Waziri wa sheria Chief Abdalah Said Fundikira, 
*Waziri wa afya na kazi Dereck N. M. Bryceson, 
*Waziri wa kilimo Paul Bomani, 
*Waziri wa fedha Ernest Vassey na Hassan Hatibu Mushi,
*Waziri wa mambo ya ndani ya nchi Clement G. Kahama.

Jamii:Historia ya Tanzania
Kihmong-Daw

**Kihmong-Daw** ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Daw nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 1,068,000. Pia kuna wasemaji 233,000 nchini Uchina (2004), 170,000 nchini Laos (1995) na 32,400 nchini Uthai (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Daw iko katika kundi la Kichuanqiandian.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihmong-Daw kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihmong-Daw 
*lugha ya Kihmong-Daw katika Glottolog
*lugha ya Kihmong-Daw kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Uthai
1792 KK

Makala hii inahusu mwaka **1792 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
* Hammurabi kuanza kutawala Mesopotamia (hadi 1750 KK hivi)

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 17 KK
Miaka ya 1780 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1789 - 1780 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
Tezi

**Tezi** ni ogani za mwili zinazotoa dutu za pekee ambazo ni muhimu kwa kazi ya mwili kwa jumla na hasa kwa ogani nyingine. Zinapatikana katika wanyama pamoja na wanadamu na pia katika mimea.

Kimsingi kuna aina mbili za tezi:
*tezi eksokrini zinazotoa kiowevu chenye kazi ya pekee, kwa mfano tezi za jasho, tezi za mate au tezi za nyongo ya utumbo. Tezi hizi zinaunganishwa na kichirizi ambacho ni njia ya kupeleka kiowevu pale kinapohitajika, kwa mfano mdomoni, kwenye utumbo na kadhalika.
*tezi endokrini zinazotoa homoni na kuzimwaga katika mzunguko wa damu. Homoni zinazunguka kote mwilini lakini zinaathiri ogani pekee ambazo zina molekuli za kupokea homoni fulani.
Mfumo wa homoni

thumbnail|right|200px|Mfumo wa homoni

**Mfumo wa homoni** (kwa Kiingereza *endocrine system*) ni jumla ya tezi za mwili zinazomwaga homoni kwenye mzunguko wa damu pamoja na ogani zilizo tayari kupokea homoni hizo. Mfumo kwa jumla unaendesha kazi ya ogani za mwili.

Homoni ni kemikali yaani molekuli za pekee zinazowasilisha ujumbe kwa ogani za mwili na kushawishi utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika mwili wa binadamu. 

Mfumo kwa jumla unafanywa hasa na tezi za kumwaga homoni katika mzunguko wa damu lakini pia na seli kadhaa za pekee zinazotoa homoni kupitia kuta za seli kwa ogani husika moja kwa moja, kwa mfano kwa moyo, ini, utumbo na nyingine.

## Jina la kitaalamu
Mfumo wa homoni kwa lugha ya kitaalamu unaitwa "endokrini", yaani "mfumo unaomwaga ndani" kwa maana ya ndani ya mzunguko wa damu. Hii ni tofauti na tezi "exokrini" ("kumwaga nje") zinazotoa homoni au kiowevu cha pekee nje yake kupitia kichirizi hadi pale kinapotakiwa, kwa mfano tezi za jasho (kwenda ngozi ya nje). 

Utaalamu wa mfumo wa homoni huitwa "endocrinology" ambayo ni tawi la elimu ya tiba ya ndani. Mfumo wote husimamiwa na kuongozwa na sehemu ya ubongo inayoitwa hypothalamus.
Ogani

**Ogani** ni sehemu ya mwili au mmea inayofanya kazi fulani ya pekee. 

Ogani huundwa na seli maalumu zilizopo kwa ajili ya kufanya kazi hiyo maalumu ya ogani husika.

Mifano ya ogani za binadamu (pamoja na wanyama wengi kwa jumla) ni moyo, mapafu, ini na kadhalika.  

## Ogani za binadamu 
*Idadi zinatajwa kwa binadamu mwenye umri wa miaka 20-30, urefu wa sentimita 170, uzani wa kilogramu 70.*

Jamii:anatomia
Ugonjwa wa kuambukiza

300px|thumbnail|Bakteria ya "streptococcus pneumoniae" ni pathojeni inayosababisha kifua kikuu.
thumbnail|300px|Wadudu kama mbu huyu wanaweza kupeleka pathojeni kutoka mgonjwa mmoja hadi mwingine.
300px|thumbnail|Kunawa mikono ni njia rahisi ya kuepukana na maambukizo mengi.
**Ugonjwa wa kuambukiza** (kwa Kiingereza *infectious disease*)  ni ugonjwa wowote unaosababishwa na ambukizo, yaani kuingia na kuenea kwa pathojeni kama bakteria, virusi au fungi katika mwili. Wanadamu, wanyama na pia mimea wanaweza kuambukizwa na pathojeni hizi.

## Njia za maambukizo
Baadhi ya magonjwa hayo yanaweza kupitishwa na mgonjwa mmoja kwenda kiumbehai mwingine. Njia za kuambukizwa (yaani njia ya kufika kwa pathojeni mwilini) ni nyingi, zikiwa pamoja na kugusana, maji, chakula, damu au hata hewani.

## Pathojeni kama visababishi
Pathojeni ni jina kwa bakteria, virusi au fungi zinazoweza kusababisha ugonjwa. Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivyo vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.

## Dalili za magonjwa
Magonjwa ya kuambukizwa huwa na dalili tofauti sana. Mara nyingi dalili za ugonjwa hutegemeana na pathojeni iliyosababisha ugonjwa. Dalili zinaweza kuonekana siku chache baada ya kuambukizwa au kuendelea kusambaa polepole katika kipindi cha wiki, miezi hata miaka.

## Kingamwili na maambukizo
Kwa kawaida mgonjwa anapona mwenyewe na mfumo wa kinga mwilini unajifunza kupambana na pathojeni husika. Kama inarudi mwili unaijua tayari, hivyo si kawaida mtu kugonjeka mara mbili na ambukizo lilelile. 

Kwa mtu mwenye kingamwili nzuri maambukizo yanaweza kupita kwa kuonyesha dalili chache tu au hata bila dalili yoyote. Kwa watu wengine dalili za ugonjwa zinaweza kuwa nzito mno na kuhatarisha maisha. 

Suala muhimu ni uwezo wa mfumo wa kinga kutambua na kuondoa kisababaishi cha ugonjwa yaani pathojeni. Leo hii sayansi ya tiba imekuta madawa dhidi ya pathojeni kama vile antibiotika dhidi ya bakteria, antimykotika dhidi ya fungi na virostatika dhidi ya virusi.

Kuna pia uwezekano wa kupiga chanjo dhidi ya virusi kadhaa. Lakini magonjwa ya kuambukizwa mengine hayana tiba hadi leo na magonjwa mapya yanaweza kutokea.

## Makadirio ya vifo duniani kutokana na magonjwa ya kuambukiza kadiri ya WHO 
Jamii:Tiba
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Uraibu

wanaosaidiana kuacha uraibu wa vileo.]]
**Uraibu** (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: *addiction*) ni hali inayopatikana wakati roho au mwili unataka mno kuwa na hisia fulani kiasi cha kuwa na matatizo kutekeleza shughuli hadi kufikia tena hisia inayolengwa.

Hisia za aina hii zinaweza kupatikana kutokana
* kusikia matokeo ya kuingiza pombe au dawa fulani kwenye mwili
* kusikia matokeo ya kuvuta sigara, bangi au madawa mengine
* kujishughulisha mno na michezo ya kompyuta, michezo ya fedha, simu ya mkononi, kutazama televisheni n.k.
* au matendo mengine ya kurudiarudia ambayo yanaweza kuwa tofauti sana, kama vile kununua vitu au kuiba

Uraibu hutazamwa kama ugonjwa au utumwa wa ndani. Katika jamii inaeleweka kwa kawaida kama uraibu wa dawa yaani dutu zinazomfanya mtu kurudia matumizi hata kama inaharibu afya, hali yake katika jamii na hata kuvunja sheria. Hapo ni hasa dawa za kulevya zinazojulikana kuwa zinaunda uraibu.

Lakini matumizi ya kiraibu ya dawa inakuja pamoja na hali ya kiroho inayofanana kabisa na hali ya uraibu wa vitu au matendo mengine.

## Tovuti za nje 
* Addiction Citizendium

Jamii:Maadili
1798 KK

Makala hii inahusu mwaka **1798 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 18 KK
Pathojeni

**Pathojeni** (au **kiambukizi**; kwa Kiingereza: *pathogen*, kutoka Kigiriki: πάθος pathos “mateso” na -γενής -genēs “kuzaa”) ni kile kinachosababisha ugonjwa. Kwa kawaida ni vidubini kama vile bakteria, virusi, fungi au vimelea vinavyoweza kusababisha maradhi. Vidubini hivyo vyote ni vidogo mno, havionekani na macho.

Hata hivyo, si kila bakteria au fungi anasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambao ni lazima kuwepo kwa afya yetu. 

## Hasara kutokana na pathojeni
Athira hatari ya vidubini ni hasa tatu zifuatazo:
* vinaharibu tishu kwa kula seli za mwili (phagocytosis) 
* vinasababisha mjibizo mkali wa kingamwili, hasa homa ya juu inayoweza kuhatarisha uhai
* vinatoa dutu ambazo ni sumu na zinazosababisha uharibifu mwilini

## Kingamwili dhidi ya pathojeni
Mwili una mbinu mbalimbali za kujitetea dhidi za pathojeni. Hasa mfumo wa kingamwili unatambua na kuondoa pathojeni. Kuna pia bakteria kadhaa zinazoishi mwilini (kwa mfano tumboni) zinazoweza kupigana na pathojeni kadhaa. Lakini kama mfumo wa kingamwili umedhoofishwa kwa mfano kwa ambukizo la UKIMWI au kwa kutibiwa kwa dawa za antibiotiki bakteria wa kigeni wanaweza wakaongezeka na kuleta hasara. 

Jamii:Afya
1721 KK

Makala hii inahusu mwaka **1721 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
*Ushuhuda wa kale wa makarafuu (yenye asili kwenye visiwa vya Indonesia) ulitambuliwa katika chombo kilichopatikana Syria .

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 18 KK
Miaka ya 1700 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1709 - 1700 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
1770 KK

Makala hii inahusu mwaka **1770 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
*Babeli kupata mji mkubwa kuliko yote duniani kwa muda wa miaka 100.

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 18 KK
Kihung

**Kihung** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahung. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kihung imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 700 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihung iko katika kundi la Kicuoi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihung kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihung 
*lugha ya Kihung katika Glottolog
*lugha ya Kihung kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za Vietnam
Kijeh

**Kijeh** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wajeh. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kijeh nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 15,200. Pia kuna wasemaji 10,600 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kijeh iko katika kundi la Kibahnariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kijeh kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijeh 
*lugha ya Kijeh katika Glottolog
*lugha ya Kijeh kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Jamii:Lugha za Laos
Mkoa wa Songwe

**Mkoa wa Songwe** ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Umemegwa kutoka ule wa Mbeya mwaka 2016. Jina limetokana na lile la mto Songwe. Eneo lake ni la km2 27,656 na linapakana na Zambia na Malawi upande wa kusini. Tunduma ndio mlango mkuu wa kuingia Zambia na Isongole ni vilevile kwa Malawi. Mikoa ya jirani ni Rukwa na Katavi upande wa magharibi, Tabora upande wa kaskazini, na Mbeya upande wa mashariki. Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 1,035,214 . Makao makuu yako Vwawa.

Msimbo wa posta ni namba ** 54100**.
 
## Wilaya
Mkoa huu una halmashauri za:
* Tunduma
* Ileje
* Mbozi
* Momba
* Songwe

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Mbeya Region Socioeconomic Profile katika TZOnline  

S
*