open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melito wa Sardi

thumbnail|right|200px|Melito wa Sardi

**Melito wa Sardi** (kwa Kigiriki Μελίτων Σάρδεων, *Melíton Sárdeon*) (alifariki mwaka 180) alikuwa askofu wa mji huo karibu na Smirna katika rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki).

Pamoja na kwamba maisha yake hayajulikani vizuri, katika Ukristo wa zamani aliheshimiwa sana: Jeromu, akizungumzia Agano la Kale lilivyokubaliwa na Melito kuwa Neno la Mungu, aliripoti maneno ya Tertullian kwamba waamini wengi wa Afrika Kaskazini walimhesabu kama nabii. 

Hata katika karne za kati jina lake liliendelea kutumika katika uandishi wa vitabu ili vithaminiwe zaidi.

Leo anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa hasa tarehe 1 Aprili, lakini pia 31 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Marejeo
*Hansen, Adolf, and Melito. 1990. The "Sitz im Leben" of the paschal homily of Melito of Sardis with special reference to the paschal festival in early Christianity. Thesis (Ph. D.)--Northwestern University, 1968.
*Melito, and Bernhard Lohse. 1958. Die Passa-Homilie des Bischofs Meliton von Sardes. Textus minores, 24. Leiden: E.J. Brill.http://worldcat.org/oclc/2716281
*Melito, J. B. Pitra, and Pier Giorgio Di Domenico. 2001. Clavis Scripturae. Visibile parlare, 4. Città del Vaticano: Libreria editrice vaticana. http://worldcat.org/oclc/48976256
*Melito, J. B. Pitra, and Jean Pierre Laurant. 1988. Symbolisme et Ecriture: le cardinal Pitra et la "Clef" de Méliton de Sardes. Paris: Editions du Cerf. http://worldcat.org/oclc/20831682
*Melito, and Josef Blank. 1963. Vom Passa: die älteste christliche Osterpredigt. Sophia, Quellen östlicher Theologie, Bd. 3. Freiburg im Breisgau: Lambertus-Verlag. http://worldcat.org/oclc/2915168
*Melito, and Othmar Perler. 1966. Sur la Pâque et fragments. Sources Chrétiennes, 123. Paris: Éditions du Cerf. http://worldcat.org/oclc/1938040
*Melito, and Richard C. White. 1976. Sermon "On the Passover.". Lexington Theological Seminary Library. Occasional studies. Lexington, Ky: Lexington Theological Seminary Library. http://worldcat.org/oclc/3504905
*Melito, and Stuart George Hall. 1979. On Pascha and fragments. Oxford early Christian texts. Oxford: Clarendon Press. http://worldcat.org/oclc/4867053
*Waal, C. van der, and Melito. 1973. Het Pascha der verlossing: de schriftverklaring in de homilie van Melito als weerspiegeling van de confrontatie tussen kerk en synagoge. Thesis—Universiteit van Suid-Afrika. http://worldcat.org/oclc/6469730
*Waal, C. van der, and Melito. 1979. Het Pascha van onze verlossing: de Schriftverklaring in de paaspreek van Melito van Sardes als weerspiegeling van de confrontatie tussen kerk en synagoge in de tweede eeuw. Johannesburg: De Jong.

## Viungo vya nje
**Catholic Encyclopedia*: Melito of Sardis
*Melito, *Homily on Passover* (*Peri Pascha*)  from *Kerux: The Journal of Northwest Theological Seminary*
*A different assembly of Melito’s *Peri Pascha* fragments
*Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with Analytical Indexes
Wimbisauti

**Wimbisauti** (au: wimbi la sauti) ni njia ya uenezaji wa sauti katika nafasi.

Kwa macho ya fizikia "sauti" ni mtetemo wa gimba (kwa mfano utando) unaoendelea kama wimbi katika midia ulipo. Kwa macho ya fiziolojia na saikolojia "sauti" ni mapokezi ya wimbisauti kwa milango ya fahamu hasa sikio na utambuzi wake katika ubongo.

## Wimbisauti na midia
Wimbisauti ni wimbi mekanika yaani inahitaji midia inapoenea. Haiwezi kuenea katika ombwe. Kimsingi ni wimbi la shinikizo lililosababishwa na mtetemo wa gimba asilia halafu mtetemo huu unaendelea katika midia kama ufuatano wa vipindi vifupi vya shinikizo juu na duni katika
*gesi, kwa mfano hewa: mtetemo katika kikoromeo shingoni unatikisisha hewa na kutoka nje kupitia hewa ya nafasi tuliko 
*kiowevu, kwa mfano maji: kama chuma inagongwa kwa nyundo chini ya maji mtetemo wake unaendelea katika maji; mtu mwenye kichwa chini ya maji anasikia sauti hii. Nyangumi  wanawasiliana kwa kuimba chini ya maji, mtetemo wa sauti ao unasafiri kwa njia ya mawimbi ya shinikizo ndani ya maji.
*dutu mango, kwa mfano gimba la metali: kama bomba ndefu inagongwa sauti yake inasikika kwa kuweka sikio moja kwa moja juu ya bomba hata kwa umbali mkubwa. 

Kasi ya wimbisauti ni tofauti kutegemeana na midia inapopita. 
*ndani ya hewa yenye sentigredi 20 sauti inatembea mita 343 kwa sekunde, yaani kilomita 1 kwa sekunde 3, au takriban kilomita 20 kila dakika.
*ndani ya maji ya bahari sauti inatembea mita 1,500 kwa sekunde, hivyo takriban kilomita 90 kila dakika.
*ndani ya gimba la chuma sauti inatembea mita 5160 kwa sekunde, hivyo takriban kilomita 300 kila dakika (kama bomba au pau ndefu vile ya chuma ipo)

## Viungo vya Nje
*What is a soundwave? 
*Sound is a pressure wave (physisclassroom)
*Sound Wave Characteristics (Physics for kids)

* Sounds Amazing; a KS3/4 learning resource for sound and waves 
* HyperPhysics: Sound and Hearing
* Introduction to the Physics of Sound
* Hearing curves and on-line hearing test
* Audio for the 21st Century 
* Conversion of sound units and levels
* Sound calculations
* Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line
* More Sounds Amazing; a sixth-form learning resource about sound waves
Uasilia

, Australia.]]
 ukiangaza wakati wa milipuko ya volkeno Galunggung, Java, Indonesia, 1982.]]
**Uasilia** (kwa Kiingereza: *nature*, neno linatokana na lile la Kilatini *natura* ambalo linamaanisha "tabia ya kuzaliwa nayo" na lilikuwa tafsiri ya neno la Kigiriki *φύσις, physis* lililotumiwa na washairi na wanafalsafa wa kwanza. ), maana yake ni ulimwengu ulivyokuwa kwa asili, kabla ya binadamu kuuathiri kwa utamaduni na hasa kwa ustaarabu wake, uliokuza teknolojia inayomwezesha kufanya mengi, mazuri na mabaya, pengine mambo yanayoleta faida ya haraka lakini yana madhara makubwa kwa siku za mbele. 

Uasilia wote unasomwa kwa mpango na sayansi katika matawi yake yote.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)
* The Wild Foundation – The heart of the global wilderness conservation movement (wild.org)*
* Fauna & Flora International is taking decisive action to help save the world’s wild species and spaces (fauna-flora.org)
* European Wildlife is a Pan-European non-profit organization dedicated to nature preservation and environmental protection (eurowildlife.org)
* Nature Journal (nature.com)
* The National Geographic Society (nationalgeographic.com)
* Record of life on Earth (arkive.org)  * BBC – Science and Nature (bbc.co.uk)
* PBS – Science and Nature (pbs.org) 
* Science Daily (sciencedaily.com)
* European Commission – Nature and Biodiversity (ec.europa.eu)
* Natural History Museum (.nhm.ac.uk)
* Encyclopedia of Life (eol.org).
* Science.gov – Environment & Environmental Quality .
* 
*
Uhalisia

**Uhalisia** (kutoka Kiarabu "halisi"; kwa Kiingereza **Reality**) ni hali iliyopo kweli, tofauti na matarajio au tafsiri za binadamu ambaye mara nyingi anashindwa kuipokea.

Kwa upana zaidi, uhalisia unajumlisha hata mambo yasiyofikiwa na milango ya fahamu, vifaa na mawazo ya binadamu. 

Wanafalsafa, wanahisabati, wanasayansi na wengineo wamejitahidi tangu zamani kuelewa uhalisia, wakitoa majibu mbalimbali. 

Mara nyingi uhalisia unagonganishwa na ndoto na ndoto za mchana, maigizo na propaganda, pamoja na uongo wa kila namna. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* C.D. Broad on Reality
* Stanford Encyclopedia of Philosophy on Realism
* Video: Carl Sagan on the 4th Dimension Explanation
* Video: Animated version of the above with Dr Quantum - Flatland
* Phenomenology Online: Materials discussing and exemplifying phenomenological research
* Concept and Reality, a Meditatiion Perspective 
* The Illusion of Reality by Jim AL-Khalili 
* The Matrix as Metaphysics by David Chalmers 
* The Universes of Max Tegmark
Pikomita

ambayo ina kipenyo cha pikomita 3]]

**Pikomita** (ing. *picometer*, alama pm) ni kipimo cha SI cha kutaja urefo mdogo wa mita 10−12. 
 
Hi ni sawa na sehemu ya milioni 1 (yaani = 1/1,000,000) ya mikromita (inayoitwa pia "mikron"). Zamani iliitwa "micromicron", "stigma" au "bikron". wakati ule alama yake ilikuwa **µµ**. 

Kipimo hiki hutumiwa kwa kutaja vipimo katika fizikia ya atomi na chembe zake, kemia na elimu ya sauti. Kipenyo cha atomi ni kati ya pikomita 62 hadi 520. 

Neno linatokana na lugha ya Kiitalia: piccolo (kadogo). 

## Marejeo
Masafa ya mawimbi

ni alama ya urefu wa wimbi.]]
300px|thumbnail|Lukoka au urefu wa wimbi hupimwa kati ya sehemu zinazolingana ya mawimbi mawili.
**Masafa ya mawimbi** (pia **urefu wa wimbi**, mara chache **lukoka**; kwa Kiingereza *wavelength*) ni namna ya kupima na kutaja ukubwa wa wimbi. 

Ni umbali kati ya sehemu za kulingana za mawimbi mawili ambayo yanafuatana, kwa mfano kati ya kilele na kilele au mabonde yao.

Mawimbi yapo kila sehemu ya mazingira asilia, kwa mfano:
*mawimbi ya maji
*mawimbisauti
*mawimbi sumakuumeme pamoja na nuru na wimbiredio

Masafa ya mawimbi hutofautiana sana. Mawimbi marefu yanayoweza kutambuliwa na milango ya fahamu ya binadamu ni sauti ya besi yenye masafa ya mita 21. Sikio letu linatambua mawimbi yenye masafa kati ya milimita 17 hadi mita 21. 

Mawimbi sumakuumeme yana upeo mkubwa. 
*Masafa ya wimbiredio ni kati ya milimita 1 hadi kilomita 100. 
*nuru inayoonekana kwa macho yetu ina masafa kati ya nanomita 380 (urujuani) hadi 780 (nyekundu). Nyuki huona pia mnururisho mfupi zaidi yaani urujuanimno, lakini hawaoni nyekundu.
*eksirei zina masafa baina ya nanomita 0.01 hadi 10.
*masafa ya mawimbi gammarei iko katika upeo wa pikomita.

## Masafa ya mawimbi na marudio
Masafa ya mawimbi huwa na uhusiano wa kinyume na marudio ya wimbi. Kama marudio ya wimbi ni ya juu, masafa yake yatakuwa madogo. Vilevile kinyume, kama wimbi lina masafa makubwa, marudio yake ni madogo. 

## Marejeo
## Tovuti za Nje
*What is wavelenghth? (wisegeek)

*Conversion: Wavelength to Frequency and vice versa – Sound waves and radio waves 
*Teaching resource for 14–16 years on sound including wavelength 
*The visible electromagnetic spectrum displayed in web colors with according wavelengths

Jamii:Fizikia
Didimo Kipofu

ya Mt. Didimo Kipofu.]]
**Didimo Kipofu** (313 hivi - 398 hivi)) alikuwa mwanateolojia maarufu wa Aleksandria (Misri) ambapo aliongoza chuo cha katekesi kwa karibu miaka 50.

Ingawa hakuweza kuona, alikuwa na kumbukumbu kali sana, hata akaweza kumudu fani zinazofaidika sana na matumizi ya macho.

Aliandika vitabu vingi: Ufafanuzi wa Zaburi zote, wa Injili ya Mathayo na wa Injili ya Yohane, kitabu *Dhidi ya Waario*, na *Juu ya Roho Mtakatifu*, ambavyo Jeromu  alivitafsiri katika Kilatini. Pia aliandika juu ya Isaya, Hosea, Zekaria, Ayubu na mada nyingine nyingi. 

Bahati mbaya, kati ya maandishi ya ufafanuzi ya Didimo, yanayofikiriwa kuhusu vitabu vyote vya Biblia ya Kikristo, vimetufikia vipande tu. Hata hivyo vinatosha kushuhudia upana wa ujuzi wake.

Mfuasi wa Origen, alipinga mafundisho ya Ario na ya Wapneumatomaki.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Marejeo
* Ayres, Lewis, DelCogliano, Mark & Radde-Gallwitz, Andrew (2012). *Works on the Spirit: St. Athanasius the Great and Didymus the Blind*. St. Vladimir's Seminary Press [contains the only English translation of *On the Holy Spirit*]
* Hill, RC, trans. (2006). *Didymus. Commentary on Zechariah, FC*, Washington, DC: Catholic University of America Press. [contains the only English translation of the *Commentary on Zechariah*]
* Sozomen, *The Ecclesiastical History of Sozomen, comprising a history of the church, from AD323 to AD425*. Translated by Chester D. Hartranft. From *Nicene and Post-Nicene Fathers*, Second Series. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. (Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890), Vol. 2, Book III, chapter 15: *Didymus the blind and Aëtius the heretic*. Available at s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume II/Sozomen/Book III/Chapter 15#cite note-0 or http://www.newadvent.org/fathers/26023.htm.
* 

## Marejeo mengine
* Gauche, William (1934). *Didymus the Blind: An educator of the 4th century*. Washington, D. C.: Catholic University of America.
* Layton, Richard (2004). *Didymus the blind and his circle in late-antique Alexandria*. Champaign, IL: University of Illinois Press.
* Weerakkody, D. P. M. (2006). *Didymus the Blind: Alexandrian theologian and scholar*. In Albrecht, G. (Editor). Encyclopedia of disability. Volume 1, p.&nbsp;401.
* Frances Young with Andrew Teal, *From Nicaea to Chalcedon: A Guide to the Literature and its Background*, (2nd edn, 2010), pp.&nbsp;91–101
Nikola Grbić

thumbnail
**Nikola Grbić** (amezaliwa 6 Mei 1973) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Serbia. 

Kwa sasa ni kocha.

Jamii:Waliozaliwa 1973
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Serbia
Kata za Mkoa wa Morogoro

= Huu ni ukurasa wa muda kwa warsha ya Machi 2015 =
Wakati wa kusahihisha idadi ya wakazi katika makala ya kila kata utumie kiungo hiki kama marejeo: 

'*** 

Nakili maandishi koze na kuibandika katika nafasi ya "cite - marejeo". Futa marejeo ya awali, halafu bofya "Hariri - cite - marejeo". Badala ya maandishi  andika kifupi jina la wilaya na la mkoa  (k.m. Morogoro mjini - Morogoro, au: Kilosa-Morogoro).

**Wilaya  ya Gairo | Wilaya  ya Kilombero | Wilaya  ya Kilosa | Wilaya  ya Morogoro Mjini | Wilaya  ya Morogoro Vijijini | Wilaya  ya Mvomero | Wilaya  ya Ulanga**

****Kata za Wilaya  ya Kilosa****  

Berega | Chanzulu | Dumila | Kasiki | Kidete | Kidodi | Kilangali | Kimamba A | Kimamba B | Kisanga | Kitete (Kilosa) | Lumbiji | Lumuma | Mabula | Mabwerebwere | Madoto | Magole | Magomeni (Kilosa) | Magubike | Maguha | Malolo (Kilosa) | Mamboya | Masanze | Mbumi | Mikumi | Mkwatani | Msowero | Ruaha (Kilosa) | Rudewa | Ruhembe | Tindiga | Ulaya (Kilosa) | Uleling`ombe | Vidunda | Zombo 

**Kata za Wilaya  ya Morogoro Vijijini**

Bungu | Bwakila Chini  |  Bwakila Juu  | Gwata |  Kasanga  |  Kibogwa  |  Kibungo Juu  |  Kidugalo  |  Kinole  |  Kiroka  |  Kisaki  |  Kisemu  |  Kolero  | Konde (Morogoro) | Lundi  | Matuli |  Mikese  |  Mkambalani  |  Mkulazi  |  Mkuyuni  |  Mngazi  |  Mtombozi  |  Mvuha  |  Ngerengere  |  Selembala  |  Singisa  |  Tawa  |  Tegetero  |  Tununguo

**Kata za Wilaya  ya Kilombero** **BILA MABADILIKO*' isipokuwa Lumelo-Lumemo (tahajia??)

Chisano | Chita | Idete | Ifakara | Kibaoni | Kiberege | Kidatu | Kisawasawa | Lumemo | Mang'ula | Masagati | Mbingu | Mchombe | Mkula | Mlimba | Mofu | Sanje | Uchindile | Utengule 

**Kata za Wilaya  ya Ulanga** **BILA MABADILIKO**

Biro | Chirombola | Euga | Ilonga | Iragua | Isongo | Itete | Kichangani | Kilosa kwa Mpepo | Lukande | Lupiro | Mahenge | Malinyi | Mbuga | Minepa | Msogezi | Mtimbira | Mwaya | Ngoheranga | Ruaha | Sali | Sofi | Usangule | Vigoi

**Kata za Wilaya  ya Morogoro Mjini** **BILA MABADILIKO**

Bigwa | Boma (Morogoro) | Kiwanja cha Ndege | Kichangani | Kihonda | Kilakala | Kingo | Kingolwira | Mafiga | Mazimbu | Mbuyuni (Morogoro | Mji Mkuu | Mji Mpya | Mlimani | Mwembesongo | Mzinga | Sabasaba (Morogoro) | Sultan Area | Uwanja wa Taifa (Morogoro)

**Kata za Wilaya  ya Mvomero** **BILA MABADILIKO**

Bunduki | Diongoya | Doma | Hembeti | Kanga | Kibati | Kikeo | Langali | Maskati | Melela | Mhonda | Mlali | Mtibwa | Mvomero | Mzumbe | Sungaji | Tchenzema

**Kata za Wilaya  ya Gairo**

Chagongwe | Chakwale | Chanjale | Gairo | Idibo | Iyogwe | Kibedya | Mandege | Msingisi | Nongwe | Rubeho

### Tazama pia 
Kata zote za Tanzania

Jamii:Jumuiya
Kata za Mkoa wa Dar es Salaam

= Huu ni ukurasa wa muda kwa warsha ya Machi 2015 =
Wakati wa kusahihisha idadi ya wakazi katika makala ya kila kata unahitaji kusahihisha pia marejeo yake, maana kwa kawaia rejeo ni bado sensa ya 2002. Hapo unahitaji kuweka rejeo kwa sensa ya 2012. Utumie kiungo hiki kama marejeo: 

'***

Nakili maandishi koze na kuibandika katika nafasi ya "cite - marejeo". Futa marejeo ya awali, halafu bofya "Hariri - cite - marejeo". Badala ya maandishi  andika kifupi jina la wilaya na la mkoa  (k.m. Kinondoni - Dar es Salaam, au: Temeke - Dar es Salaam).

**Kata za Wilaya ya Ilala | Wilaya ya Kinondoni | Wilaya ya Temeke**

**Kata za Wilaya ya Kinondoni**

Bunju | Goba | Hananasif | Kawe | Kibamba | Kigogo | Kijitonyama | Kimara | Kinondoni | Kunduchi | Kwembe | Mabibo | Mabwepande | Magomeni | Makongo | Makuburi | Makumbusho | Makurumla | Manzese | Mbezi | Mbezi juu | Mburahati | Mbweni | Mikocheni | Msasani | Msigani | Mwananyamala | Mzimuni | Ndugumbi | Saranga | Sinza | Tandale | Ubungo | Wazo

**Kata za Wilaya ya Ilala**

Buguruni | Chanika | Gerezani | Gongo la Mboto | Ilala | Jangwani | Kariakoo | Kimanga | Kinyerezi | Kipawa | Kisutu | Kitunda | Kivukoni | Kivule | Kiwalani | Majohe | Mchafukoge | Mchikichini | Msongola | Pugu | Segerea | Tabata | Ukonga | Upanga Magharibi | Upanga Mashariki | Vingunguti

**Kata za Wilaya ya Temeke*'

[Azimio]] | Buza | Chamazi | Chang'ombe | Charambe | Keko | Kibada | Kiburugwa | Kigamboni | Kijichi | Kilakala | Kimbiji | Kisarawe II | Kurasini | Makangarawe | Mbagala | Mbagala Kuu | Mianzini | Miburani | Mjimwema | Mtoni | Pembamnazi | Sandali | Somangila | Tandika | Temeke | Toangoma | Tungi | Vijibweni | Yombo Vituka

(namba za maeneo zinafuata orodha ya sensa ya 2012. Jedwali hii inapanga kata kwa a-b-c)
Ndui

aliyepatwa na ndui mwaka 1973.]]
**Ndui** (kwa Kiingereza: *smallpox*) ilikuwa ugonjwa wa kuambukiza uliosababishwa na aina mbili za virusi: Variola major na Variola minor.

Ulikuwa unaleta kifo cha waliopatwa kwa asilimia 30-35, lakini zaidi kati ya watoto.

Walionusurika wengi waliachwa na makovu ya kudumu hasa katika uso.

## Historia
Inakadiriwa ulikuwepo tangu miaka ya 10000 KK hadi mwaka 1977.

Chanzo chake hakijulikani lakini kuna dalili ya kwamba ilitokea mapema sana katika Misri ya Kale. Pengine farao Ramses V alikuwa mgonjwa wa kwanza anayejulikana kutokana na utafiti wa mumia yake. 

Labda ilipelekwa Uhindi na wafanyabiashara Wamisri mnamo miaka ya 1500 KK. Ugonjwa uliua watu wengi huko Ulaya, Asia na Afrika ilikosambaa pia. 

Matokeo ya ndui yalikuwa mabaya hasa Amerika ambako Waindio yaani wakazi asilia waliwahi kuishi milenia nyingi bila mawasiliano na bila maambukizi kutoka sehemu nyingine za dunia, hivyo walikosa kabisa kinga. Kwa mfano Wahispania waliweza kuvamia milki ya Azteki huko Mexiko kwa sababu wateteaji wa Tenochtitlan walidhoofishwa na ugonjwa uliopelekwa hapo na Wahispania.

Mwaka 1967 tu ndui iliua watu milioni mbili na katika karne ya 20 kwa jumla milioni 300 au 500.

## Chanjo 
thumb|Tangazo la kuhamasisha watu kushiriki katika chanjo ya ndui.
Nchini China na Uhindi ilijulikana tangu kale kwamba kumdunga mtu kwa majimaji kutoka vidonda vya ndui kunasababisha homa kidogo lakini kunamkinga dhidi ya maambukizi makali hata kama takriban asilimia 1-2 ya watu waliodungwa vile walikufa. 

Mnamo 1796 tabibu Mwingereza Edward Jenner alitambua kwamba kumdunga mtu kwa majimaji ya vidonda vya ndui ya ng'ombe kunamkinga pia dhidi ya ndui wa kibinadamu, lakini bila matatizo yale yaliyoweza kutokea kwenye mbinu ya awali.  Chanjo hiyo iliboreshwa na kupunguza kutokea kwa ndui, Nchi nyingi duniani ziliweka taratibu za kutoa chanjo kwa watoto wote. Tangu mwaka 1967 Shirika la Afya Duniani WHO lilianzisha mradi wa kutafuta wagonjwa wa mwisho wa ndui na kuwatibu. Mgonjwa wa mwisho alipatikana nchini Somalia kwenye mwaka 1976.   

Tangu siku zile ndui ni ugonjwa wa kwanza ambao binadamu kwa njia ya chanjo alifaulu kuukomesha.

## Tanbihi 
*Hopkins DR (2002). The Greatest Killer: Smallpox in history. University of Chicago Press. ISBN 0-226-35168-8

## Marejeo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Excerpt available at http://cryptome.info/0001/smallpox-wmd.htm)
* 
* Lord Wharncliffe and W. Moy Thomas, editors. *The Letters and Works of Lady Mary Wortley Montagu, vol. 1,* London: Henry G. Bohn, 1861.

## Viungo vya nje 
* Image of Amhearst letter to Colonel Henry Bouquet – give smallpox to Indians. 
* Smallpox Biosafety: A Website About Destruction of Smallpox Virus Stocks 
* Detailed CIDRAP Smallpox overview 
* Agent Fact Sheet: Smallpox , Center for Biosecurity
* Smallpox Images and Diagnosis Synopsis 
* Variola Virus Genomes  database search results from the Poxvirus Bioinformatics Resource Center

Jamii:Virusi
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
BAKIZA

**BAKIZA** ni kifupi cha **Baraza la Kiswahili la Zanzibar**. Baraza hili liliundwa mnamo mwaka 1983. 

Majukumu makuu ya BAKIZA ni pamoja na kukuza maendeleo ya Kiswahili katika funguvisiwa la Zanzibar, kusimamia matumizi sahihi ya lugha ya Kiswahili katika Baraza la Wawakilishi na katika vyombo vya habari, kama vile magazeti, redio na televisheni, kutunga kamusi na majarida kwa Kiswahili sanifu na fasaha, kupitia na kusanifu maandishi ya Kiswahili kwa matumizi mbalimbali kama vile katika ofisi za serikali na watu binafsi. Kutafsiri kazi mbalimbali kutoka katika lugha nyingine kama vile Kiingereza na Kiarabu na kuziweka katika Kiswahili sanifu na fasaha.

Jamii:Kiswahili
Jamii:Siasa ya Tanzania
Murasaki Shikibu

**Murasaki Shikibu** (紫式部, Kyoto 978 – 1025) alikuwa mwanamkemwandishi na mshairi kutoka nchi ya Japani. 

Anajulikana hasa kwa riwaya yake *Genji Monogatari* (Hekaya ya Genji)  iliyotolewa mwaka 1008.

Murasaki Shikibu ni kati ya waandishi wa kwanza wa kike katika historia ya fasihi ya Japani. Baba yake, Fujiwara no Tametoki, alikuwa pia mshairi. 

## Viungo vya nje 
* Rozan-ji Temple, Kyoto
* Works by Murasaki Shikibu  Open Library
* Works by Murasaki Shikibu  LibriVox

Jamii:Waliozaliwa 978
Jamii:Waliofariki 1025
Jamii:Waandishi wa Japani
Jamii:Kyoto
TAKILUKI

**TAKILUKI** (au **TAKILUKIZA**) ni kifupi cha **Taasisi ya Kiswahili na Lugha za Zanzibar**. Taasisi hiyo ilianzishwa mwaka wa 1979. Inafanya kazi chini ya udhamini wa Wizara ya elimu ya Zanzibar.

## Majukumu ya TAKILUKI
#Kufundisha Kiswahili kwa wageni mbalimbali wanaofika Zanzibar
#Kufanya utafiti kuhusu lahaja mbalimbali na fasihi simulizi ya Kiswahili
#Kutoa mafunzo na masomo ya Kiswahili kwa watumishi wa Serikali, viongozi mbalimbali na wageni ili kukuza ujuzi wao wa lugha ya Kiswahili kwa ujumla na kuwawezesha kutumia Kiswahili fasaha
#Kutoa mafunzo ya lugha za kigeni kwa watu mbalimbali hususani wa Zanzibar
#Kukusanya na kuchambua fasihi simulizi ya visiwa vya Unguja na Pemba

Jamii:Zanzibar

Jamii:Kifupi
Kikosi cha wapagazi

[350px|thumbnail|Kumbukumbu ya wapagazi Waingereza kwenye [Sanamu ya Askari, Dar es Salaam]]
[350px|thumbnail|Wapagazi Waafrika upande wa jeshi la [Schutztruppe]]
**Kikosi cha wapagazi**  (kwa Kiingereza **Carrier Corps**) kilikuwa kitengo cha jeshi la Uingereza wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Kiliujumuisha wapagazi Waafrika walioajiriwa au kulazimishwa kubeba mizigo ya jeshi la Uingereza kwenye mapigano ya Vita Kuu ya Kwanza katika Afrika ya Mashariki dhidi jeshi la Wajerumani lililoongozwa na Paul von Lettow-Vorbeck.

Waingereza walikuwa na tatizo kusafirisha chakula, risasi na mahitaji mengine kwa ajili ya jeshi kubwa katika maeneo pasipo barabara wala reli.

Jeshi la kikoloni la Uingereza lilitumia wanejeshi Waingereza, Wahindi na Wazungu wa Afrika Kusini hasa miaka ya kwanza ya vita. Wanajeshi hao walizoea kusafiri na kiwango cha mzigo wa binafsi. 

Kinyume chake kamanda Mjerumani von Lettow-Vorbeck aliwahi kuandaa jeshi la askari Waafrika walioweza kutumia vyakula vilivyopatikana hata porini na wasiozoea kuwa na mizigo mingi. Hao askari wazalendo walikuwa sehemu kubwa ya jeshi la Schutztruppe la Wajerumani katika Afrika ya Mashariki. Kwa hiyo Wajerumani walitumia wapagazi wachache kuliko Waingereza ingawa hata wao waliajiri au kulazimisha Waafrika kufanya kazi hii kwa ajili ya mahitaji yao.

Upande wa Waingereza wanajeshi wao hawakuzoea vyakula vya mahali. Kwa hiyo kazi ya kusafirisha kilogramu 1 ya mchele kutoka bandari za pwani hadi kufikia wanajeshi barani ilihitaji mara nyingi kilogramu 50 za mchele zilizohitajika kulisha wapagazi waliobeba akiba.

Kwa kazi hii kubwa utawala wa kikoloni wa Waingereza ulianzisha kitengo cha pekee kilichoitwa "Carrier Corps". Ilitumia takriban wanaume 400,000 Waafrika kwa kazi zake, na katika muda wa vita kwa jumla Waafrika takriban milioni 1 walikuwa sehemu ya kikosi cha wapagazi upande wa Uingereza. 

Imekadiriwa ya kwamba angalau 95,000 kati ya hao walikufa, wengi kutokana na njaa na magonjwa. Usimamizi wa kazi ya kujenga kikosi hiki kilikuwa chini ya Mwingereza Oscar Ferris Watkins aliyewahi kufika Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (yaani Kenya) kama mtawala wa kikoloni mwenye cheo cha mkuu wa wilaya. 

Kuna kumbukumbu ya wapagazi mahali mbalimbali kama vile
* kwenye sanamu ya Askari huko Dar es Salaam (Tanzania)
* kwenye makumbusho ya Vita Kuu huko Kenyatta Avenue, Nairobi.
* kwenye makumbusho ya Vita Kuu huko Mbala (jina la kikoloni lilikuwa Abercorn) katika Zambia

Miji mingi ya Afrika Mashariki ina sehemu zinazoitwa kwa majina kama "Kariakoo" kama Dar es Salaam na Dodoma au "Kariakor" huko Nairobi. Ni mahali ambapo wapagazi waliostaafu katika kikosi cha wapagazi walijenga nyumba zao.

## Marejeo
## Tazama pia
* :en:East African Campaign (World War I)
* History of Kenya – Colonial History
* History of Tanzania – First World War
* :en:Oscar Ferris Watkins
* :en:Paul von Lettow-Vorbeck

## Kujisomea
* 
*
*
* 
*
Misigiri

**Misigiri** ni mji mdogo katika kata ya Ulemo kwenye Wilaya ya Iramba (Mkoa wa Singida, Tanzania).  Msigiri inapitiwa na barabara kuu kutoka Dodoma iendayo Mwanza mpaka nje ya nchi kama Kongo, Rwanda na Burundi.

Idadi ya wakazi imeongezeka kutokana na usafiri ulioboreshwa na nafasi za kiuchumi kama vile biashara, kilimo na uchimbaji wa madini ya dhahabu.  Kuna kilimo cha mazao ya biashara kama vile alizeti na  karanga. 

Jamii:Wilaya ya Iramba
John Hocking

**John Hocking** amezaliwa tarehe 6 Agosti 1957 nchini Australia. Ni Katibu Mkuu Msaidizi wa Umoja wa Mataifa, Msajili wa Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY),) na wakati huohuo, Msajili wa Mifumo ya kuendesha Mahakama za Kimataifa za mauaji ya Kimbari (UNMICT).

## Wasifu 
Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Ban Ki-moon alimteua John Hocking kwa awamu mbili,  kwanza tarehe 15 Mei 2009 na tena tarehe 15 Mei 2013, kuongoza Usajili wa Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani, chombo muhimu cha Mahakama hiyo ambacho kinatoa msaada wa kisheria, kidiplomasia na utawala kwa Waamuzi, upande wa Mashtaka, na Ulinzi.  Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Ban Ki-moon alimteua Hocking tarehe 18 Januari 2012 kama Msajili wa kwanza wa Mifumo ya kuendesha Mahakama za Kimataifa za Mauaji ya Kimbari na pia aliaminika kwa kukabidhiwa dhamana ya kuanzisha kazi za Mahakama hiyo.

Hocking alijiunga na ICTY mnamo mwaka 1997 kama afisa mratibu wa sheria katika kesi ya kwanza kujumuisha mashauri yenye mashitaka zaidi ya moja kwenye Mahakama ya kimataifa mauaji ya kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY), kesi ya Celebici. Pia aliwahi kuwa Afisa Mkuu wa Sheria katika Kitengo cha Rufaa cha Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY) na Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Rwanda (ICTR).  Alikuwa Naibu Msajili wa Mahakama ya ICTY mnamo mwaka 2004 hadi 2009. Kabla ya ushiriki wake na Umoja wa Mataifa, Hocking ameshika nyadhifa mbalimbali kama mshauri wa kisheria na sera ya Kimataifa nje na ndani ya nchi, ikiwa ni pamoja na Shirika la Ushirikiano wa Kiuchumi na Maendeleo (OECD) mjini Paris, alifanya kazi katika kituo cha redio na televisheni katika nchi ya Australia (Special Broadcasting Service), Chuo cha Filamu mjini London na pia Tume ya Filamu ya Australia.

Katika miaka ya awali baada ya kumaliza masomo yake na kama njia ya kuendeleza taaluma yake, Hocking aliwahi kuwa msaidizi wa kisheria wa Jaji Michael Kirby, aliyekuwa raisi wa Mahakama ya Rufaa na Mwamuzi wa Mahakama kuu ya Australia na Mwanasheria wa haki za binadamu Geoffrey Robertson Q.C jijini London.

Hocking alipata wadhifa wa kuwa Wakili kupitia taasisi ya Lincoln’s Inn mjini London, kwa mahakama kuu ya Victoria na New South Wales mjini Australia. Pia ana Shahada ya Sheria na sifa kutoka London School of Economics, Shahada ya Sheria kutoka Chuo Kikuu cha Sydney, na Shahada ya Sayansi kutoka Chuo kikuu cha Monash mjini Melbourne, Australia. Alihudhuria pia mafunzo ya Uongozi wa juu katika shule ya Serikali ya Havard Kennedy.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Watu walio hai
Kidukari-sufu

**Vidukari-sufu** au '''vidung'ata'* ni wadudu wadogo wa familia Pseudococcidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Licha ya jina lao wadudu hawa siyo vidukari kwa ukweli lakini aina za wadudu-gamba. Wanachoza nta kama wadudu-gamba wote lakini nta hii haiumbi aina ya gamba. Nta ina umbo wa nyuzi nyeupe ambayo zinawapa wadudu hawa jina lao.

Vidukari-sufu ni sumbufu kama wadudu-gamba wengine. Kinyume na jamaa wao wanasambaza virusi kwa sababu hutembea zaidi, k.m. virusi ya chipukizi lililofura ya mkakao (CSSV), virusi ya mnanasi ulionyauka na virusi ya majani yaliyosokotwa ya mzabibu (GRLaV). Hata shida ya kuvu inayokua kwa mana zao ni kubwa zaidi (angalia ukurasa wa kidukari). Adui wa vidukari-sufu ni sawa na wale wa wadudu-gamba: wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena na nyigu wa kidusia na pia kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) kama *Beauveria bassiana*, *Lecanicillium lecanii* na *Neozygites fumosa*.

Vidukari-sufu ni wadogo. Kiwiliwili chao kimerefuka kidogo na kina urefu wa mm 2-5. Majike huchoza nyuzi za nta nyeupe zilizo na kifano cha sufu au unga (asili ya jina la Kiingereza mealybug). Majike hawana mabawa lakini wana miguu kinyume na wadudu-gamba wengine. Kwa kweli majike huhifadhi umbo wa lava ambayo huitwa neotenia (neoteny). Madume wana mabawa kwa sababu wanayahitaji ili kutafuta majike, lakini wana jozi moja tu, ile ya mbele. Mabawa ya nyuma yamepungua, mara nyingi mpaka alama tu. Madume wengi wanafanana na usubi au nzi wadogo.

Majike wa vidukari-sufu hutaga mayai au huatamia mayai katika ovarioli zao. Kinyume na wadudu-gamba lava wa kila hatua wa vidukari-sufu wana miguu. Kila mara wanapoambua huwa wakubwa zaidi mpaka kuwa wapevu. Wale wa kiume hupitia muda wa pumziko ambapo wanakuza mabawa (kama bundo lakini siyo kweli). Madume hawali na hufa baada ya kukwea majike kadiri ilivyowezekana.

## Spishi zilizochaguliwa
* *Phenacoccus manihoti*, Kidukari-sufu wa Muhogo (Cassava mealybug)
* *Dysmicoccus brevipes*, Kidukari-sufu wa Mnanasi (Pineapples mealybug)
* *Planococcus kenyae*, Kidukari-sufu wa Mbuni (Coffee mealybug)
* *Planococcus lilacinus*, Kidukari-sufu Mzambarau (Cacao mealybug)
* *Planococcus citri*, Kidukari-sufu wa Mchungwa (Citrus mealybug)
* *Ferrisia virgata*, Kidukari-sufu Michirizi (Striped mealybug)
* *Saccharicoccus sacchari*, Kidukari-sufu Pinki wa Muwa (Pink sugarcane mealybug)
* *Rastrococcus iceryoides'', Kidukari-sufu wa Mwembe (Mango mealybug)

## Picha

Ferrisia virgata adult female.jpg|Kidukari-sufu michirizi (jike)
Maconellicoccus hirsutus from CSIRO.jpg|Vidukari-sufu wa mlasa (jike na lava)
Maconellicoccus hirsutus - hibiscus mealybug - adult male.jpg|Kidukari-sufu wa mlasa (dume)
Planococcus citri.jpg|Vidukari-sufu wa mchungwa (majike na dume)
Pseudococcus5673.jpg|Vidukari-sufu wa mizizi

Jamii:Vidukari na jamaa
Kesha

wa karne ya 14.]]
.]]
**Kesha** au **Mkesha** (kwa Kiingereza *Vigil*, kutoka Kilatini *vigilia*, yaani *hali ya kuwa macho*) ni kipindi cha kutolala kwa makusudi, hasa kwa lengo la kidini, kama vile kusali kirefu. 

Mara nyingi kesha linafanyika kabla ya adhimisho maalumu, kama vile sikukuu fulani, lakini kuna waumini, hasa watawa, wanaokesha kila usiku walau kwa muda fulani.

Nje ya dini, makesha yanafanyika hasa kandokando ya mgonjwa aliye mahututi na ya maiti ya marehemu.

## Katika Ukristo
 wakiwasha mishumaa yao katika na mwali mpya kutoka altareni, Adelaide, South Australia, Australia.]]
 akishika *trikiron* na mashemasi wakiwa na mishumaa ya Pasaka wakati wa kuadhimisha usiku wa ufufuko kwenye monasteri ya Msalaba mtakatifu huko Wayne, West Virginia, Marekani.]]
Katika Ukristo, kesha muhimu kuliko yote ("mama wa makesha yote") ni lile la usiku wa Pasaka, unapoadhimishwa ufufuko wa Yesu ambao kadiri ya Injili zote ulitokea usiku kati ya Jumamosi na Jumapili.

Katika kesha hilo yanafanyika masomo mbalimbali kutoka Biblia, yakifuatana na Zaburi na nyimbo nyingine pamoja na sala. Baada ya hapo unaadhimishwa ubatizo ambao ni sakramenti ya kufa na kufufuka pamoja na Yesu Kristo, na pengine kipaimara na ekaristi pia.

Duniani kote linaheshimika sana kesha la Noeli pia, kwa sababu kadiri ya Injili ya Luka Yesu alizaliwa usiku.

Makesha yasiyoendana na sikukuu fulani yanafanyika hasa kwa kuimba Zaburi, tenzi na nyimbo nyingine, na kwa kusoma maandiko matakatifu na mengine ya Kiroho pamoja na kutoa sala maalumu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Usiku wa Pasaka

wa Marekani waliokusanyika kando ya moto wa Pasaka ili kuwasha mshumaa wa Pasaka wakati wa kesha la Pasaka.]]
 Mlutheri akibeba mshumaa wa Pasaka.]]

**Usiku wa Pasaka** ni kesha kuu la mwaka wa Kanisa ambapo Wakristo wanashangilia ufufuko wa Yesu katika giza la kati ya Jumamosi kuu na Jumapili ya Pasaka: ndipo Injili zote zinaposimulia kwamba Yesu Kristo aliweza kufufuka baada ya kusulubiwa na kuzikwa siku ya Ijumaa kuu.

Ndio wakati mwafaka wa kubatiza hasa watu wazima, kwa sababu sakramenti hiyo, pamoja na kipaimara na ekaristi, inashirikisha kifo na ufufuko wa Yesu.

Hata hivyo, madhehebu yanatofautiana katika liturujia hata ya sikukuu hiyo.

## Asili
Kihistoria, usiku wa Pasaka uliadhimishwa na Waisraeli wa kale hasa namna iliyoratibiwa na Torati, ambamo jambo muhimu zaidi ni kula nyama ya mwanakondoo aliyechinjwa kama kafara. Tangu wakati wa Musa mlo huo umekuwa ukumbusho wa kutoka kwao katika unyanyasaji au utumwa nchini Misri.

Yesu alikamilisha hata ibada hiyo kwa kujifanya Mwanakondoo wa Mungu kama alivyotambulishwa na Yohane Mbatizaji katika mto Yordani.

Kwa kujitoa kufa kwa ajili ya uzima wa ulimwengu na ondoleo la dhambi alivuka kutoka dunia hii kurudi kwa Baba na kuwezesha wote kuacha utumwa wa shetani, dhambi na kifo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*50 Easter Vigil Prayers 
*An Easter Vigil service

Jamii:Sikukuu za Uyahudi
Jamii:Sikukuu za Ukristo
Jamii:Liturujia
Moto wa Pasaka

, 2006.]]
**Moto wa Pasaka** au **Moto mpya** unawashwa hasa wakati wa kesha la Pasaka ukimaanisha mwanzo mpya wa uhai uliosababishwa na ufufuko wa Yesu.

Katika moto huo, unaotakiwa kuondoa giza la ulimwengu, unawashwa mshumaa wa Pasaka ambao unamwakilisha Yesu mfufuka ambaye anaongoza waamini kama vile mnara wa nuru ulivyowaongoza Waisraeli jangwani wakati wa Musa.

Mbali na liturujia, katika nchi mbalimbali kuna desturi za kuwasha moto wa namna hiyo, hata siku moja kabla au baada ya Pasaka.

Huko Uholanzi kati ya vijiji kadhaa kuna mashindano kuhusu nani atawasha moto mzuri zaidi. Ule mrefu zaidi ulifikia mita 45.98.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Paasvuursite (Easter Fire Site) (Dutch)
Mshumaa wa Pasaka

akiimba mbiu ya Pasaka *Exultet* karibu na mshumaa wa Pasaka.]]
.]]
**Mshumaa wa Pasaka** au **Mshumaa mkuu** ni mshumaa maalumu unaotumika katika liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo wa magharibi kama kiwakilishi cha Yesu mfufuka.

Mshumaa mpya wa namna hiyo unabarikiwa na kuwashwa kila mwaka katika kesha la usiku wa Pasaka, halafu unawashwa wakati wa maadhimisho mbalimbali, kama vile yale muhimu zaidi ya Kipindi cha Pasaka (hadi Pentekoste) na hata nje yake, kwa mfano wakati wa ubatizo na mazishi ya Kikristo.

Unatakiwa kuwa mkubwa kuliko mishumaa ya kawaida na uweze kudumu hadi Pasaka ya mwaka unaofuata.

Kwa kawaida unachorwa alama mbalimbali, hasa msalaba wa Yesu na herufi za Kigiriki Alfa na Omega, ambazo ni ya kwanza na ya mwisho katika alfabeti ya lugha hiyo ya Agano Jipya, na hivyo zinamaanisha kuwa Kristo ni mwanzo (asili) na mwisho (lengo) wa ulimwengu wote.

Baada ya kuwashwa kwenye moto wa Pasaka, mshumaa huo unapelekwa kwa maandamano hadi mimbarini, na wakati huo waamini wanawasha kwake mishumaa yao binafsi ili kumaanisha kwamba wameshirikishwa mwanga wa Kristo na kumfuata.

## Viungo vya nje
* The Candle Carving Site
Mbiu ya Pasaka

thumb|220px|right|Shemasi akiimba mbiu ya Pasaka.
**Mbiu ya Pasaka** ni utenzi maalumu unaoimbwa na shemasi katika kesha la usiku wa Pasaka akiwa kwenye mimbari, karibu na mshumaa wa Pasaka. 

Utenzi huo ni maarufu kwa jina la *Exsultet* (yaani *Ifurahi*) kutokana na neno la kwanza katika lugha asili, ambayo ni Kilatini.

Kuna ushahidi wa uwepo wake mwishoni mwa karne ya 4.

Kutokana na uzuri wake, Wolfgang Mozart alisema: "Ningetoa miziki yote niliyoitunga kama ningeweza kuwa mtunzi wa Exsultet!"

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Illuminated Manuscript of a Medieval Exultet from Bari in Italy
*
*Chant notation from the 1970 *Missale Romanum*. Church Music Association of America. Retrieved on 2007-03-31.
*Post 2010 Version of the Exsultet  as published by the ICEL
Majira ya kuchipua

**Majira ya kuchipua** (kwa Kiingereza **Spring**) ni mojawapo kati ya majira manne ya kanda za wastani, na halijoto yake ni ya wastani.

Yanafuata majira ya baridi (kwa Kiingereza "winter") na kutangulia majira ya joto (kwa Kiingereza "summer"). 

Majira hayo yanatokea duniani kwa nyakati tofauti kadiri eneo husika lilivyo kaskazini au kusini kwa ikweta. Hata katika nchi ileile, kwa mfano Kenya, majira ni tofauti upande huu na upande huu wa ikweta.

## Viungo vya nje
*Word Lore
*Online Etymology Dictionary
*Glossary of Meteorology 
*Solstice, Equinox & Cross-Quarter Moments for 2011 and other years, for several timezones 
*Earth's Seasons, Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 (from the United States Naval Observatory's Astronomical Applications Department)
*Seasons and Seasonal Cusps as Pagan and Religious Holidays  (from Archaeoastronomy )
*What day does spring start? (BBC, UK News Magazine)

Jamii:Jiografia
Umaksi

]]
**Umaksi** (pia: **Umarksi**, **Umarx**, kwa Kiingereza *Marxism*) ni falsafa ambayo inafuata uyakinifu na inakusudia kuleta maendeleo ya haraka katika jamii kuanzia uchumi unaotazamwa kuwa msingi wa mahusiano yote.

Lengo kuu ni kuondoa matabaka katika jamii na kuleta usawa katika ya binadamu. Njia ni kuwawezesha wanyonge kudai haki zao kwa kuungana na kuleta mapinduzi dhidi ya wanyonyaji.

Katikati ya karne ya 19, waanzilishi wa jitihada hizo walikuwa Wajerumani wawili: Karl Marx na Friedrich Engels. Jina Umaksi linatokana na wa kwanza kati yao, Marx. 

Umaksi uliendelezwa na watu mbalimbali hasa katika karne ya 20 kadiri siasa hiyo ilivyozidi kuenea duniani, hadi kuongoza maisha ya theluthi ya binadamu wote. Kati yao, Vladimir Ilich Lenin, Leon Trotsky, Joseph Stalin nchini Urusi na Mao Zedong huko China. Katika Umoja wa Kisovyeti na nchi zilizotawaliwa na Wakomunisti mabadiliko ya fundisho hili yaliitwa Umaksi-Ulenin (*Marxism-Leninism*) na kuwa itikadi rasmi.

Baada ya ukomunisti kushindikana Ulaya Mashariki pamoja na Urusi kusambaratika (1989), mvuto wa falsafa hiyo umepungua sana.

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, *Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría*, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *Conflict In Perspective* Chap. 5 *Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix*
* 
* Shenfield, S.D. *Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker*
* 

## Viungo vya nje
* Marxists Internet Archive (MIA)
* Marxmail.org 
* Marx Myths & Legends 
* Marxism Page
* London Philosophy Study Guide on Marxism  (offers many suggestions on what to read, depending on the student's familiarity with the subject)
* History of Economic Thought: Marxian School 
* History of Economic Thought: Neo Marxian 

Jamii:Falsafa
Jamii:Siasa
Jamii:Uchumi
Jamii:Ukomunisti
Morisi Mtakatifu

[thumbnail|Morisi Mtakatifu katika [sare ya kijeshi. Sanamu hiyo ipo katika kanisa kuu la Magdeburg, Ujerumani.]]
[thumbnail|Morisi kama mwanajeshi kwenye nembo ya mji wa [Buederich, Ujerumani.]]
**Morisi Mtakatifu** (pia: **Maurice**, **Mauritius**) alikuwa kiongozi wa kikosi cha Thebe katika jeshi la Roma ya Kale.  

## Kifodini chake
Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho kilijumlisha wanajeshi Waafrika kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. 

Huko Agaunum (leo Saint-Maurice-en-Valais), karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

Habari zao ziliandikwa na Eukeri wa Lyon.

## Heshima baada ya kifo
Morisi pamoja na askari wa kikosi cha Thebe waliheshimiwa mapema kama watakatifu na wafiadini Wakristo. Kati yao wanakumbukwa kwa jina Esuperi, Kandidi na Vikta. Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 22 Septemba.

Miji mbalimbali ya Uswisi na Ujerumani walitumia na wanatumia picha za Morisi au watakatifu wengine wa Kikosi cha Thebe katika nembo zao. Mara nyingi kama mji wa Ulaya una picha ya mtu mweusi katika nembo yake hii inammaanisha Morisi Mtakatifu au wenzake.

Morisi aliheshimiwa hasa kama kielelezo cha mwanajeshi bora. 

Mji wa Sankt Moritz (Saint Maurice) nchini Uswisi unabeba jina lake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Kanisa la Kikopti cha Morisi Mtakatifu huko Marekani 
*St Maurice, Catholic Encyclopedia

Jamii:waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 286
Jamii:Wafiadini Wakristo
Barabara Kuu

**Barabara kuu** ni barabara bora zinazotumiwa katika shughuli za kila siku za wanadamu ambapo magari hutumia barabara hiyo yakiwemo magari makubwa kwa madogo kwenda hasa mahali pa mbali kwa mwendo wa kasi.

## Viungo vya nje
*Department for Transport. Kasi: Ujue mipaka yako  (PDF)

Jamii:Miundombinu
Jamii:Ustaarabu
Shughuli

**Shughuli** ni kazi yoyote anayoifanya mwanadamu, hasa inayompatia kipato cha kukidhi mahitaji yake ya kila siku.

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Uchumi
Kihonda Kwa Chambo

**Kihonda Kwa Chambo** ni jina la sehemu ya kata ya Kihonda katika manispaa ya Morogoro ambayo inakua haraka sana upande huu wa kaskazini kuelekea Dodoma.

## Jina
Jina hilo linatokana na lile la mzee maarufu aliyeishi huko, kwenye barabara ya kwenda Dodoma.

## Tatizo la maji
Tatizo la maji limekuwa ni tabu kwa wakazi wa Kihonda kwa sababu maji yanayopatikana ni maji ya chumvi. Kwa upande wa maji ya kunywa ni kazi kupatikana. Tatizo hili linahitaji kutatuliwa kwa namna yoyote nzuri.

Jamii:Morogoro
Mchembe

**Mchembe** ni chakula kinachotokana na viazi vitamu vilivyokaushwa. Hukatwa vikiwa vibichi vipande vidogovidogo, halafu huanikwa kwenye jua. Huweza kukaa muda mrefu pasipo kuharibika.

Tofauti na mbute hutengenezwa na zao la muhogo uliomenywa na huvundikwa na baadae kupikwa.

Pia kuna matobolwa ambavyo ni vipande vidogovidogo vilivyotokana na viazi vilivyopikwa kisha kukatwakatwa.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Kiazi kitamu

**Kiazi kitamu** (*Ipomoea batatas*) ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Convolvulaceae. Kuna aina mbalimbali, k.m.:
* halitumwa - aina njano
* kindoro - aina nyekundu
* kirehana 
* sena - aina nyeupe

Chakula ni kiazi au sehemu nene za mizizi yake yenye wanga, vitamini na madini. 

Majani mabichi (k.m. matembele, miriba, mitolilo) huliwa pia kama mboga.

Katika Afrika ya Mashariki huliwa pia kama mchembe (vipandevipande vilivyokaushwa katika hali mbichi) au mbute (vilivyokaushwa baada ya kupikwa).

Viazi vitamu hulimwa kote duniani katika nchi za joto kiasi penye maji ya kutosha. 

Asili ya mmea iko Amerika ya Kusini na nchini Peru mabaki ya viazi vitamu vyenye umri wa miaka 10,000 yamepatikana. 

Kila mwaka takriban tani milioni 103 zinavunwa na hii inaweka Ipomea batatas kwenye nafasi ya tatu ya mimea ya viazi baada ya kiazi cha kizungu na muhogo. 

Nchi yenye mavuno makubwa duniani ni China (tani milioni 70.5) ikifuatwa na Tanzania na Nigeria (kila moja takriban tani milioni 3.5). 

## Picha za aina za Viazi Vitamu

Ipomoea batatas 006.JPG
Kumara.jpg
Purple Sweet Potato.jpg
5aday sweet potato.jpg

## Marejeo
Jamii:Mnavu na jamaa
Jamii:Mazao
Mbute

**Mbute** ni chakula kinachotokana na zao la muhogo ambao humenywa na kuvundikwa kwa maji halafu huchemshwa.

Chakula hicho huwa kitamu kupita muhogo uliopikwa.

## Maandalizi ya mbute
Mbute hutokana na zao la muhogo ambapo humenywa na kuanikwa kwa muda halafu huvunda kwa muda. Baadaye huchukuliwa na kupikwa hadi huwa tayari kuliwa.mbute huweza kuliwa kama chakula cha asubuhi, mchana pia hata jioni chakula hiki huweza kutumiwa na watu wa lika lote wakiwemo watoto, vijana pamoja na wazee.
## Matumizi ya mbute
**Mbute** hutumika kwa ajili ya chakula kwa mwanadamu hususani katika jamii za kiafrika kama kabila la Wasukuma kwenye Mkoa wa Mwanza nchini Tanzania. Zao hili la muhogo ulio vundikwa hujulikana kwa jina la mbute ambapo huwa ni muhogo ulio kwisha kumenywa na kukaa kwa muda kwa ajili ya matumizi ya baadae kabla ya kuvundikwa na kuwa mbute maalumu kwa ajili ya chakula.

Jamii:Chakula cha Kiafrika
Nubia

Kuhusu kabila la watu la kusini mwa Sudan, tazama Wanuba

[thumbnail|Farao [Ramses II akipigana na Wanubia (mchoro wa mwaka 100 BK hivi).]]
thumbnail|Falme za Kikristo katika Nubia kabla ya Uvamizi wa Waarabu.
**Nubia** (kutokana na jina la wakazi walioteka nchi katika karne ya 4: kwa Kiarabu نوبة *nuba* / *noba*) ni eneo lilipo kando ya mto Naili katika Misri (kusini kwa mji wa Aswan) na Sudan (kaskazini kwa Khartoum). Zamani ilijulikana kwa jina la Kushi na hata Ethiopia.

Katika historia ilikuwa mahali pa falme mbalimbali, na milki za Kushi na Meroe zilikuwa kubwa kati ya hizo. 

Tangu zamani Wanubia walikuwa majirani wa Misri ya Kale upande wa kusini. Kulikuwa na vipindi ambako Misri ilitawala sehemu kubwa za Nubia, na pia vipindi ambako Misri ya Kale ilishindana na majirani hao kwa vita.

Kutokana na picha za ukutani katika makaburi ya Misri inaonekana ya kwamba Wanubia walikuwa Waafrika weusi. Jeshi la Misri ya kale lilikuwa na vikosi vya Wanubia mara kwa mara. Kutokana na picha hizo inaonekana ya kwamba kulikuwa na mafarao (wafalme) wenye asili ya Nubia mara kadhaa.

Mnamo mwaka 700 KK Wanubia walivamia na kuteka Misri na wafalme wao walitawala milki ya Misri kama nasaba ya 25 hadi kufukuzwa katika Misri na uvamizi wa Waashuru. 

Tangu mnamo 600 KK Nubia ilipata kitovu chake upande wa kusini zaidi katika mazingira ya Meroe. 

Waroma wa Kale waliotawala Misri baada ya Julius Caesar walipigana pia mara kadhaa na Wanubia.

Biblia inamtaja Towashi Mwethiopia kama waziri wa "malkia wa Kushi" aliyetembelea Yerusalemu na kuwa Mkristo katika kitabu cha Matendo ya Mitume, mlango wa 8.  

Inajulikana ya kwamba tangu karne ya 6 BK Nubia ilikuwa nchi ya Kikristo. Falme wa Kikristo ziliendelea zikipigana na Waarabu walivamia na kuteka Misri katika karne ya 7. 

Polepole Uislamu ulianza kuenea pamoja na wavamizi Waarabu na milki ya Kikristo ya mwisho katika Nubia ilitekwa na Waislamu mnamo mwaka 1504.

Polepole sehemu kubwa ya Wanubia waliacha lugha yao na kutumia Kiarabu lakini kuna maeneo ambako Kinubia kinazungumzwa hadi leo.

Vilevile walizidi kuacha Ukristo na kusilimu (mchakato huo ulimalizika katika karne ya 19).

Kwa sasa kuna vita vikubwa katika eneo la Nubia baina ya Waarabu na wakaaji wa eneo hilo. Waarabu wanataka kuwanyang'nya Wanubian sehemu yao. Jambo ambalo limezusha vita kwa muda wa miaka na miaka huko Wanubia wakipigania eneo lao. 

## Viungo vya Nje
*African Kingdoms
*Ancient Sudan Website 
*Racism and the Rediscovery of Ancient Nubia
*Medieval Sai Project
*"Journey to Ethiopia, Eastern Sudan, and Nigritia" was written by Pierre Trémaux in 1862-63. It features extensive descriptions and drawings of Nubia.

Jamii:Historia ya Misri
Jamii:Historia ya Sudan
Jamii:Maeneo ya Biblia