open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peggy Luhrs

**Peggy Luhrs** ( 6 Aprili 1945 - 22 Februari 2022 ) alikuwa mwanaharakati wa haki za wanawake wa Marekani. Alikuwa mshirika katika harakati za kutetea haki za wanawake na mashoga huko Vermont kuanzia miaka ya 1970 hadi kifo chake.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Waliofariki 2022
Jamii:Wanaharakati wa Marekani
Jamii:Wanaharakati wanawake
Joanna Manganara

**Joanna Manganara** ni mwanadiplomasia wa Ugiriki, mwanaharakati wa haki za wanawake, kuanzia 2013 hadi 2020 alikuwa rais wa  International Alliance of Women (IAW), ambalo ni shirika kongwe zaidi la kimataifa la wanawake ambalo bado lipo. Pia alikuwa mwakilishi wake mkuu katika Umoja wa Mataifa. Alihudumu kama waziri-mshauri wa haki za binadamu katika wizara ya mambo ya nje ya Ugiriki kuanzia 1980 hadi 2005.

## Marejeo 
Jamii:Wanaharakati wa Ugiriki
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaharakati wanawake
Mbawakawa-duma

**Mbawakawa-duma** ni mbawakawa wa familia Cicindelidae katika nusuoda Adephaga ya oda Coleoptera wanaowinda wadudu wengine wakikimbia kwa kasi, kama duma. Kinyume na ndugu wao, mbawakawa wakimbiaji, huwinda wakati wa mchana. Wengi wana rangi zinazotokea mwanga wa jua. Kuna karibu na spishi 2900 duniani na karibu na spishi kati ya 200 na 300 katika Afrika ya Mashariki.

## Maelezo
Ukubwa wa mbawakawa hao ni wa kati wenye mfikio wa mm 7-70. Sifa bainifu ni macho makubwa yaliyobenuka, miguu mirefu na myembamba na mandibulo kubwa zilizopindika. Pronoto ni nyembamba kuliko mabawa ya mbele (elitra) yasipotumika. Pande za mabawa hao ni sambamba au mapana zaidi kidogo upande wa nyuma. Rangi za wadudu hao ni nyeusi, kahawia au kijani, mara nyingi wenye mabaka ya rangi kali. Pia wanaweza kuwa na rangi za mng'ao wa kimetali.

thumb|left|150px|Buu la umbo la S ndani ya chimbo lake.
Mbawakawa-duma wanaweza kukimbia sana ili kukamata wadudu wengine. Spishi iliyo na kasi kubwa kabisa inayojulikana, *Rivacindela hudsoni*, inapiga mbio za km/h 9 au m/s 2,5, yaani 125 mara urefu wa mwili wake kwa sekunde.

Lava ni kama mabuu lakini wana umbo la S. Hukaa katika machimbo ya urefu hadi m 1. Wana nundu juu ya pingili ya tano ya fumbatio inayobeba kulabu mbili ambazo zinaanga buu ndani ya chimbo lake. Kichwa ni kikubwa chenye mandibulo kubwa.

## Biolojia na ekolojia
Kinyume na mbawakawa wakimbiaji mbawakawa-duma hukiakia mchana. Kwa kawaida wanawinda ardhini lakini kuna spishi za kitropiki zinazoishi juu ya miti. Wanapenda mahali za mchanga kama matuta ya mchanga, kingo za bahari na maziwa, na njia za mchanga. Hao ni mbuai kali wanaowinda wadudu wengine. Hukimbia mbio sana ili kukamata mbuawa wao. Huruka juu pia kwa urahisi na kipindi chao cha mwitikio ni mwepesi sana kama nzi.

Mabuu husubiri ndani ya machimbo yao mpaka mdudu akikaribia. Kisha wanatumia kulabu zao kunyoosha mwili haraka ili kutoka kwa chimbo kwa kiasi na kumkamata mbuawa.

## Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
* *Bennigsenium horni*
* *Chaetodera regalis*
* *Cicindela alboguttata*
* *Cicindela fimbriata*
* *Cicindela flavosignata*
* *Cylindera rectangularis*
* *Dromica mauchii*
* *Elliptica kolbeana*
* *Lophyra neglecta*
* *Manticora scabra*
* *Megacephala regalis*
* *Myriochila melancholica*
* *Prothymidia angusticollis*
* *Ropaloteres alluaudi*

## Picha

Cicindela flavomaculata.jpg|*Cicindela flavomaculata
Carabidae - Habrodera nilotica.JPG|*Habrodera nilotica*
Dromica kolbei - inat 256089654.jpg|*Dromica kolbei*
Lophyra neglecta sublitoralis Cassola, 1995 (3441900449) (2).jpg|*Lophyra neglecta*
Monster Tiger Beetle (Manticora scabra) male (11734886986).jpg|Mbawakawa-duma dubwana (*Manticora scabra*)
Manticora scabra01.jpg|Buu la *M. scabra*
Megacephala regalis citernii Horn, 1912 (3811395075).jpg|*Megacephala regalis*
Myriochila melancholica ssp. melancholica.jpg|*Myriochila melancholica*
Ropaloteres luridus namaquus (Carabidae- Cicindelinae) (37399892351).jpg|*Ropaloteres luridus''

Jamii:Mbawakawa
Noor-ol-Hoda Mangeneh

**Noor-ol-Hoda Mangeneh** (1902 - 1986) alikuwa msomi na mmoja wa watu waanzilishi wa harakati za haki za wanawake nchini Iran. Alizaliwa Tehran. Alikuwa mwanachama wa Jam'iyat-e Nesvan-e Vatankhah ("Mashirika ya Wanawake Wazalendo ya Iran") na alichapisha jarida la wanawake liitwalo *Bibi.*

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1986
Jamii:Wanaharakati wa Iran
Jamii:Wanaharakati wanawake
Victoria Madrigal

**Victoria Madrigal Araya** alikuwa mwalimu nchini Kosta Rika na mwanaharakati. Alikuwa binti wa José Madrigal na Rosa Araya. Dada yake, Vitalia Madrigal (aliyefariki 21 Aprili 1927), pia alikuwa mwalimu na mwanaharakati. Mnamo 1919, Madrigal alishiriki katika mgomo wa walimu ulioongozwa na Ángela Acuña Braun dhidi ya utawala wa Rais Federico Tinoco Granados kwa ukiukaji wa sheria ya kazi. Wengine walioshiriki ni Matilde Carranza, Ana Rosa Chacón, Lilia González, Carmen Lyra, Vitalia Madrigal, Esther De Mezerville, María Ortiz, Teodora Ortiz, Ester Silva na Andrea Venegas.

Sababu kuu ya mgomo wa walimu ilikuwa juu ya mishahara yao kuwa midogo na hiyo ilichangiwa kwa sababu walikuwa wanalipwa kwa vocha tu, ambazo mara nyingi zilishuka thamani na kukombolewa kwa nusu ya thamani yao. Wakati wa maandamano hayo, ofisi ya *La Información*, gazeti rasmi la serikali, lilichomwa moto na walimu.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1929
Jamii:Wanaharakati wa Kosta Rika
Jamii:Wanaharakati wanawake
Joan M. Martin

**Joan M. Martin** ni mwanatheolojia wa Kiprotestanti wa kike. Martin amekuwa akijishughulisha na siasa pamoja na shughuli kadhaa za utetezi wa haki za wanawake na anajulikana kwa ushuhuda wake katika bunge la 1978 kwa niaba ya Equal Rights Amendment.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaharakati wanawake
Jamii:wanateolojia wa Marekani
Elvira López (mwanaharakati)

**Elvira V. López** alikuwa mwanaharakati, mwanamageuzi na mwandishi wa kike wa Argentina.

Pamoja na dada yake, Ernestina López de Nelson, alisoma falsafa katika Chuo Kikuu cha Buenos Aires. Katika nadharia yake dhana kuu ni pamoja na elimu ya wanawake, kazi, na familia. tasnifu hii ilipitia maendeleo ya ufeministi nchini Marekani, Kanada, Afrika, India na Argentina. Sura ya mwisho ilipitia makongamano ya kimataifa ya watetezi wa haki za wanawake. inajumuisha sitiari (maeta) ya kile ambacho mwili wake unawakilisha na unyanyapaa karibu na mazungumzo wakati huo.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa karne ya 19
Jamii:Waliofariki karne ya 20
Jamii:Wanaharakati wa Argentina
Jamii:Wanaharakati wanawake
Ana Martínez Collado

**Ana Martínez Collado** (alizaliwa 1950) ni mwananadharia wa sanaa, mwanafeministi na mwandishi wa masuala ya urembo wa Uhispania.

Martínez Collado amehariri maandishi ya Ramón Gómez de la Serna kuhusu urembo na kuandika kuhusu mwitikio wake kwa sanaa ya kisasa. Mnamo mwaka wa 2006 alisimamia maonyesho ya cyberfeminism katika Jumba la Makumbusho la sanaa ya kisasa huko Castellón de la Plana.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1950
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaharakati wa Hispania
Jamii:Wanaharakati wanawake
Marthe Wandou

**Marthe Wandou** (alizaliwa Kaélé, Kamerun, 15 Oktoba 1963) ni mwanasheria na mwanaharakati wa haki za wanawake wa Kamerun.

Wazazi wake waliunga mkono elimu ya wanawake, na alikuwa mmoja wa wanawake wa kwanza kutoka Kaélé kujiandikisha katika chuo kikuu. Alipata leseni katika sheria za kibinafsi katika Chuo Kikuu cha Yaoundé na shahada ya uzamili katika usimamizi wa miradi katika Chuo Kikuu cha Kikatoliki cha Afrika ya Kati. Pia alisoma masomo ya jinsia katika Chuo Kikuu cha Antwerp .

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Wanaharakati wa Kamerun
Jamii:Wanaharakati wanawake
Patrick Ndakidemi

**Patrick Alois Ndakidemi** (kuzaliwa 22 Julai 1956) ni profesa wa sayansi za kilimo kutoka Taasisi ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela. Ndakidemi ni mbobezi wa masuala ya afya ya mimea kwenye udongo duni pamoja. 

Kwa sasa ni mbunge wa jimbo la Moshi Vijijini tangu mwaka 2020. Pia ni mwenyekiti wa kamati ya kilimo, mifugo na maji ya bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

## Elimu
Profesa Ndakidemi ana shahada ya uzamili kutoka chuo cha Cape Peninsula aliyopata mwaka 2006. Kabla ya hapo alifanya shahada ya uzamivu kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) mwaka 1992 ambapo ndipo alipopata shahada ya kwanza mwaka 1987. Mwaka 1990 alifanikiwa kupata stashahada ya juu kutoka *Agriculture University of Norway*. 

Kabla ya elimu ya juu, alisoma shule ya msingi Singachini na shule ya sekondari Kibo. 

## Tanbihi
Jamii:waliozaliwa 1956
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanabiolojia wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Pius Nwankwo Okeke

**Pius Nwankwo Okeke** (alizaliwa 30 Oktoba 1941) ni mwanaastronomia na mwalimu wa Nigeria ambaye alichangia pakubwa katika utafiti wa anga za juu za Afrika. Anajulikana kama *Baba wa Astronomia nchini Nigeria* .

## Maisha ya awali 
Pius Nwankwo Okeke alisoma shule ya msingi huko Oraukwu.   ambapo alifaulu katika Hisabati. Kisha alijiunga shule ya upili ya *Washington Memorial Grammar* mwaka 1957 hadi 1962. Okeke alisoma shule ya Sayansi ya Dharura huko Lagos, na kufaulu kiwango cha A. Mnamo 1965, hiyo ilimfanya akubaliwe katika Chuo Kikuu cha Lagos kusomea Fizikia. Walakini, kwa sababu ya vita vya wenyewe kwa wenyewe, alihamishiwa Chuo Kikuu cha Nigeria, na kuwahi kumaliza digrii yake ya bachelor mnamo 1971. Pius Nwankwo aliendelea kuwa kama mtafiti mdogo katika chuo kikuu kabla ya kumaliza PhD yake mnamo 1975 ambayo ilimfanya kuwa mtu wa kwanza kufikia hilo. 

## Utafiti na taaluma 
Mnamo 1979, Okeke alikuwa Chuo Kikuu cha Cambridge kama mtafiti wa Uzamivu; alifanya kazi chini ya usimamizi wa Profesa Martin Rees. Pius Nwankwa aliporegea Nigeria mwaka 1989, alikuwa profesa na kiongozi wa Kituo cha Utafiti wa Anga na Mkuu wa Idara ya Fizikia na Astronomia Chuo Kikuu cha Nigeria.  , na kisha Dean wa Kitivo cha Sayansi ya Fizikia kutoka 1999 hadi 2002. Kufikia Novemba 2022, Okeke alikuwa profesa mstaafu katika Chuo Kikuu cha Nigeria. 

Okeke ameandika vitabu 15 kuhusu fizikia na unajimu .  Ametoa mchango usiopimika katika maendeleo ya wasomi, eti, ana jukumu la kuzalisha karibu 3/4 ya wanaastronomia  Nigeria.  Wasifu wake, "Braving the Stars", uliandikwa na Sam Chukwu na Jeff Unaegbu mnamo 2013. 

## Tuzo 
Okeke alizawadiwa tuzo na Royal Astronomical Society (FRAS) ,Nigerian Academy of Science (1998). pia aliwahi pata tuzo African Academy of Sciences (2017).
 na United Nations

## Maisha binafsi 
Okeke ameoana na Francisca Okeke, profesa wa fizikia, na ana watoto sita.   Francisca Okeke ni mwanafizikia mashuhuri ambaye alikuwa ameshinda Tuzo za L'Oréal-UNESCO Kwa Wanawake katika Sayansi mwaka wa 2013.   

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1941
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasayansi wa Nigeria
Ahmed Gomaa Ahmed Radwan

**Ahmed Gomaa Ahmed Radwan** ni profesa wa Misri wa Teknolojia ya Uhandisi na Sayansi Tumizi katika Kitivo cha Uhandisi, Chuo Kikuu cha Cairo, Misri. Yeye ni mshiriki aliyechaguliwa wa Chuo cha Sayansi cha Kiafrika . Radwan pia ni mwanachama mwandamizi wa Taasisi ya Wahandisi ya Umeme na Elektroniki . Alikuwa mkurugenzi wa zamani wa kituo cha Nanoelectronics Integrated Systems Center ya Chuo Kikuu cha Nile, na Mkurugenzi wa Kituo cha Kiufundi cha Maendeleo ya Kazi (TCCD), Chuo Kikuu cha Cairo .   Kwa sasa ni Kaimu Mkuu wa Utafiti na Miradi Inayofadhiliwa, Chuo Kikuu cha Nile, Misri. 

## Elimu 
Ahmed Gomaa Ahmed Radwan alijiunga kwa masomo Chuo Kikuu cha Cairo kuanzia B.SC hadi kiwango cha Ph.D. Nakupata  digrii yake ya B.SC ya Mawasiliano ya Kielektroniki mnamo 1997. Miaka miwili baadaye, aliongeza Diploma ya Hisabati ya Uhandisi (1999) na kumaliza M.Sc katika Hisabati ya Uhandisi mwaka 2002.Pia alipata digrii yake ya udaktari katika Hisabati ya Uhandisi mwaka 2006. 

## Tuzo na uanachama 
Mwaka 2003, alishinda tuzo bora zaidi ya Master Thesis (2001-2004) katika Kitivo cha Uhandisi-Chuo Kikuu cha Cairo, Misri. 

Mwaka 2012, alitunukiwa uanachama Mkuu wa IEEE . 

Katika mwaka huo huo, alipewa tuzo ya mafanikio ya serikali. 

Mwaka 2013, alishinda tuzo ya Sayansi ya Kimwili katika Shindano la Kimataifa la Uchapishaji ya 2013 na Taasisi ya Misr El-Khair. 

Katika mwaka huo huo, pia alishinda tuzo ya mafanikio ya Chuo Kikuu cha Cairo. 

Mwaka 2014, alichaguliwa kuwa mjumbe katika baraza la kwanza la kisayansi la Kituo cha Maendeleo cha Sayansi, Teknolojia na Ubunifu cha Misri (ECASTI).

Mwaka 2016, alishinda tuzo ya Prof. Mohamed Amin Lotfy. 

Mwaka 2018, alipokea medali ya serikali ya daraja la kwanza ya sayansi na sanaa.

Mwaka 2019, alipokea tuzo ubora ya serikali na pia alishinda tuzo ya scopus katika uhandisi na teknolojia. 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wahandisi wa Misri
Farideh Mashini

**Farideh Mashini** au **Farideh Machini** (1960 – 30 Mei 2012) alikuwa mtafiti, mpigania haki za Kiislam, mwanaharakati wa haki za wanawake, na mwanamageuzi wa Irani. Mashini alikuwa mwanachama wa chama cha wanamageuzi, Islamic Iran Participation Front, na vuguvugu la haki za Wanawake nchini Iran. Pia aliwahi kuwa katibu wa Jumuiya ya Ushiriki wa Wanawake, na mtafiti katika Kituo cha Utafiti cha Wanawake cha Iran. Alifariki kwa saratani tarehe 30 Mei 2012.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Waliofariki 2012
Jamii:Wanaharakati wa Iran
Jamii:Wanaharakati wanawake
Shahida El-Baz

**Shahida El-Baz** (2 Novemba 1938 - 21 Oktoba 2021)  alikuwa mwanafeministi wa Misri  ambaye aliandika vitabu vingi kuhusu masuala ya wanawake wa Kiarabu.   El-Baz alikuwa Mkurugenzi Mkuu wa Kituo cha Utafiti cha Waarabu na Waafrika huko Cairo, Misri.   Alikuwa mjumbe wa Baraza Kuu lililoanzisha Jumuiya ya Waarabu ya Sosholojia,   El-Baz alikuwa mtaalamu wa Maendeleo,  Mashirika ya Kiraia,  Masuala ya Jinsia,  Umaskini, Watoto walio katika Mazingira magumu, na sera za Utandawazi.   El-Baz ameandika na kutafiti mada mbalimbali zinazohusiana na uundaji wa vikundi vya wanawake nchini Misri,   michakato ya demokrasia, na athari za vikwazo vya kiuchumi na mipango ya maendeleo ya kimuundo katika hali ya kijamii na kiuchumi ya Wamisri.  Mafeje alifunga ndoa na Shahida El-Baz mnamo 1977. Walikuwa na binti, aliyeitwa Dana.   
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Waliozaliwa 1938
Jamii:Wanaharakati wa Misri
Kata ya Ilala (Dar es Salaam)

**Ilala** ni kata ya Wilaya ya Ilala, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 23,787 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Dar es Salaam
Jamii:Wilaya ya Ilala
John McCarthy

**John McCarthy** (Septemba 4, 1927 – Octoba 24, 2011) alikuwa mwanasayansi wa kompyuta na sayansi utambuzi wa Marekani. Ni moja kati ya waasisi wa taaluma ya Akili bandia . 

Alikuwa mwandishi mwenza wa hati iliyobuni neno "Akili bandia", aliunda lugha ya programu ya Lisp, kwa kiasi kikubwa alichangia muundo wa lugha ya ALGOL, alisadia kutangaza ugawanaji-mda na kuvumbua ukusanyaji taka za kielektroniki.

John McCarthy alitumia mda mwingi wa kazi yake kwenye chuo kikuu cha Stanford . Alipokea tuzo za heshima nyingi, kama vile Tuzo ya Turing ya mwaka 1971 kwa michango yake kwenye Akili bandia , medali ya taifa ya sayansi ya Marekani na Tuzo ya Kyoto.

## Marejeo
Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani
John Brooks (mwamuzi)

**John Brooks** ni mwamuzi wa Ligi Kuu ya kandanda Uingereza, ambaye alipandishwa cheo mnamo Juni 2021. Kabla ya hapo, Brooks alikuwa mwamuzi mteule wa Kundi la 2 la waamuzi tokea mwaka 2018, na kabla ya hapo, alikuwa mwamuzi msaidizi.

Mnamo Desemba 2021, Brooks alichezesha mechi yake ya kwanza ya Ligi Kuu kati ya Wolves na Burnley huko Molineux.

Mnamo Februari 11 2023, Brooks kwa makosa aliondoa bao la Brighton & Hove Albion Pervis Estupiñán dhidi ya Crystal Palace. Mtaalamu aliyepewa jukumu la kuchora mistari alishindwa kuchora mstari hadi kwa mlinzi wa mwisho wa Crystal Palace na kumtambua kimakosa James Tomkins kama mchezaji wa Crystal Palace aliye karibu zaidi na lango lake na kwa wakati alikuwa ni mchezaji mwenzake Marc Guéhi.Baada ya picha kuwasilishwa kwa Brooks, alihukumu vibaya hali hiyo na bila kukusudia akafutilia mbali bao la Brighton & Hove. 

Mkutano wa dharura uliitishwa na PGMOL na mkuu wao Howard Webb baada ya tukio hilo. Kufuatia mkutano huo, John Brooks alipumzishwa na hivyo kutokuchezesha mechi zake mbili zilizofuatia.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1990
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamichezo wa Uingereza
Pande

**Pande** ni jina la kata mbili za Tanzania:
* Pande (Kilwa) (Pande Mikoma)
* Pande (Muheza) (Pande Darajani)
Rajaona Andriamananjara

**Rajaona Andriamananjara** (1 Desemba 1943 – 30 Septemba 2016) alikuwa profesawa sayansi ya kijamii na kiuchumi wa Madagaska.   mwanzilishi na mkurugenzi mkuu wa Taasisi ya Mbinu za Mipango ya Malagasi na pia Rais wa Chuo cha Kitaifa cha Sanaa, Barua na Sayansi cha Madagaska (AcNALS).   

## Elimu 
Andriamananjara alizaliwa tarehe 1 Desemba mwaka wa 1943 huko Ambatomena, nchini Madagaska.  Baada ya kupata shahada yake ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Princeton mnamo 1966,  Andriamananjara alipata master digrii mbili za Uzamili katika Masuala ya Kimataifa na Uchumi kutoka Chuo Kikuu cha George Washington na Chuo Kikuu cha Michigan mnamo 1967 na 1969 mtawalia. Andriamananjara pia alipata shahada yake ya udaktari kutoka kwa taasisi ya mwisho mwaka wa 1971. 

## Kazi 
Andriamananjara alifanya kazi kama mwanauchumi katika Shirika la Fedha la Kimataifa . Aliwahi kufanya kazi na serikali ya Madagaska kama mshauri katika Kurugenzi la Mipango na kama mkurugenzi mkuu wa mipango katika Wizara ya Fedha na Mipango, pia aliwahi kuwa mkurugenzi mkuu mwanzilishi wa Taasisi ya Madagascar ya Mbinu za Mipango. 

Andriamananjara alitunukiwa Tuzo la Madagascar la Knight of the Order of Merit, na AFGRAD Alumni Awards iliyotolewa na America Institute of the USA. 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Wanasayansi wa Madagaska
Nicholas Hoult

**Nicholas Caradoc Hoult** (Uingereza, 7 Desemba 1989) ni mwigizaji, mwanamitindo na mtayarishaji wa filamu wa Uingereza. 

## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Watayarishaji Filamu wa Uingereza
Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza
Msanidi programu

thumb|Wasanidi programu
**Msanidi programu**, au **mhandisi programu**, **msanidi kompyuta** au **koda** (kutoka Kiingereza *programmer, computer programmer, software developer, software engineer* au *coder*) ni mtu anayeunda programu za kompyuta.

Msanidi programu huunda programu ya kompyuta kwa kutoa maelekezo (kupitia lugha ya programu husika) kwa kompyuta, au kwa kusanidi msimbo chanzo uliopo. Wasanidi programu wengi wana uzoefu mkubwa kwenye mahesabu na uandishi wa misimbo chanzo kwa kutumia lugha za programu mbalimbali kama vile PHP, C, C++, Python, JavaScript, au SQL.

Wasanidi programu waliojikita kuunda programu za wavuti hupenda kujiita wasanidi wavuti (kutoka kwenye kiingereza *web developer* au *web programmer).*

## Istilahi 
Hakuna neno rasmi lililoteuliwa, hivyo neno "msanidi programu" na "mhandisi programu" yanaweza kuwa na majukumu sawa kwenye baadhi ya makampuni, kwa kawaida mtu mwenye jina kazi la "msanidi programu" au "msanidi" kazi yake kubwa ni kubadili maelezo ya kina ya mfumo kuwa msimbo chanzo utakaoeleweka na kuchakatwa na kompyuta, kurekebisha makosa na kuhakiki msimbo chanzo. Anaweza kuwa na stashahada ya sayansi kompyuta, stashahada, aliyejifunza mwenyewe, au aliyehudhuria kambi zinazotoa masomo ya uandishi programu au mafunzo ya mtandaoni. Yule mwenye kazi jina la "mhandisi programu" anatarajiwa kuwa na uelewa mpana kuhusu sheria na kanuni za uhandisi, hisabati na njia za kisayansi.

## Historia 
thumb|Mchoro wa Ada Lovelace, mwanahisabati wa kiingereza anayetambulika na wengi kama msanidi programu wa kwanza.

Mwanahisabati wa kiingereza Ada Lovelace, ndiye anayetambulika na wengi kama msanidi wa kwanza wa programu kwasababu aliandika algoriti ya kwanza ya kukokotoa nambari za Bernoulli, algoriti iliyopaswa kuchakatwa na injini ya uchanganuzi ya Charles Babbage  ambayo kwa wakati huo ilikua bado haijaundwa.

Wanachama wa timu ya upangaji programu (Kingereza: *programming)* ya ENIAC ya mwaka 1945, Kay McNulty, Betty Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas na Ruth Lichterman, ndiyo wanajulikana kama wasanidi programu wa kwanza wa kulipwa.

## Tanbihi
Jamii:kazi
Jamii:kompyuta
Nanguruwe

**Nanguruwe** ni jina la kata mbili za mkoa wa Mtwara:
* Nanguruwe (Mtwara Vijijini)
* Nanguruwe (Newala)
Uniqlo

thumb|Duka la Uniqlo huko Osaka
**Uniqlo Co., Ltd.** (kwa Kijapani: 株式会社ユニクロ) ni kampuni ya Japani inayounda, kutengeneza na kuuza nguo za kawaida. Hapo awali ilianzishwa nchini Japani, kampuni hiyo ilipanuka zaidi ya Japani katika karne ya 21 na haraka ikawa chapa kuu ya mavazi, kulinganishwa na kampuni kama vile H&M. Uniqlo ilikuwa na maduka zaidi ya 2,400 ulimwenguni mnamo 2023.

## Hadithi
thumb|Nembo ya Uniqlo
Uniqlo ilianzishwa mwaka wa 1949 huko Ube (Yamaguchi) kama sehemu ya kikundi cha makampuni ya Fast Retailing.

Mnamo 1984, duka la kawaida la nguo za jinsia moja liitwalo "Ghala la Kipekee la Mavazi," baadaye lilifupishwa kuwa "Uniqlo," lilifunguliwa huko Hiroshima.

Uniqlo ilifungua duka lake la kwanza nje ya Japani huko London mnamo 2001 na duka lake la kwanza huko Shanghai mnamo 2002. Duka la kwanza la Uniqlo la Amerika lilifunguliwa huko New York mnamo 2005.

Uniqlo kwa sasa inaajiri zaidi ya watu 30,000 na inafanya kazi katika zaidi ya nchi 25. Kuna zaidi ya maduka 800 ya Uniqlo nchini Japani (zaidi ya 100 huko Tokyo pekee) na zaidi ya 1,600 nje ya Japani.

## Nembo

File:Uniqlo 1999.svg|Nembo ya zamani ya Uniqlo (1998-2009)
File:UNIQLO logo.svg|Nembo ya Uniqlo katika alfabeti
File:UNIQLO logo (Japanese).svg|Nembo ya Uniqlo kwa Kijapani

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Tovuti rasmi ya UNIQLO]
Jamii:Kampuni za Japani
Babylonokia

thumb| *Babylonokia*
thumb| ''Simu ya Nje'
***Babylonokia*** (pia inajulikana kama ***Babylon-Nokia, Simu ya Nje, na Simu ya Cuneiform***) ni kazi ya sanaa ya mwaka 2012 ya Karl Weingärtner katika umbo la kompyuta kibao yenye umbo la simu ya mkononi, funguo zake na skrini inayoonyesha mwandiko wa kikabari .

Weingärtner aliunda kazi hiyo kuwakilisha mageuko ya uhamishaji wa habari kutoka ulimwengu wa zamani hadi leo.  Baadhi ya wanasayansi wa pembezoni na wafuasi wa akiolojia bandia  baadaye waliitafsiri vibaya picha ya kazi ya sanaa kama matokeo ya ugunduzi wa kale wa miaka 800; na kusababisha kitu kuripotiwa na baadhi ya vyanzo vya habari kama fumbo. 

## Mchoro 
Weingärtner alibuni kibao cha udongo kinachofanana na simu na kilichojulikana kama "Babylonokia" kama mchango wake kwenye maonyesho katika Jumba la Makumbusho la Mawasiliano mjini Berlin lenye kichwa "Kutoka Cuneiform hadi SMS: Mawasiliano Zamani na Leo". Kazi hiyo inaonyesha alama za kikabari kwenye funguo na skrini, ikiwa na nia ya kutoa taswira ya mabadiliko ya uhamishaji wa habari kutoka zamani hadi leo. Maonyesho hayo pia yanazingatia athari mbaya za kimataifa za teknolojia ya habari.  kutoka miaka ya 1990 haikuwa na umuhimu wowote kwa msanii. Badala yake, alikuwa akiitumia kama ishara ya vifaa vya rununu kwa ujumla, na sio kama marejeleo maalum kwa modeli hiyo ya simu.

Kazi hii ya sanaa ni ya pekee na msanii ameihifadhi katika ghala maalum. Inapatikana kwa ombi kama mkopo kwa ajili ya makumbusho na maonyesho. Iliundwa kwa kutumia udongo, na ina uzito wa gramu 91 (oz 3¼), na vipimo vyake ni takriban 13.5 kwa 6.5 kwa 0.8 sentimita (5.31 kwa 2.56 kwa 0.31 inchi). 

## Upotoshaji 
Weingärtner alisambaza picha ya kazi hiyo kwenye Facebook kama njia ya kukuza kazi yake, na mtumiaji wa Facebook akabuni jina "BabyloNokia".  Miaka mitatu baadaye, picha hiyo iliwekwa kwenye tovuti ya Klabu ya Njama ikiwa na kichwa cha habari "Simu ya Rununu ya Miaka 800 Yapatiwa Austria? Tazama Hii."  Gazeti la Express lilitumia tena picha ya Weingärtner bila kumbukumbu na kudai kwamba vifaa vya programu viliandikwa karne ya 13 KK. 

Akizungumzia matumizi ya picha hiyo kwenye tovuti na vyombo vya habari, Weingärtner alieleza, "Picha hiyo ilitumiwa bila mimi kujua na bila idhini yangu. [...] Hiyo sio ilikuwa nia yangu. Siamini katika vitu vya nje vya anga (UFOs) wala sio mfuasi wa imani ya wageni." 

## Marejeo 
Jamii:Mawasiliano
Ukusanyaji taka za kielektroniki

thumb
**Ukusanyaji taka za kielektroniki** (kwa Kiingereza: *garbage collection* au *GC* kwa kifupi) ni mchakato kwenye upangaji wa programu za kompyuta unaofanya kazi ya kuokoa kumbukumbu za kompyuta ambazo hazitumiwi tena na programu. Huzuia kumbukumbu kuvuja na kuruhusu wasanidi programu kujikita na kuandika misimbo chanzo bila kujihusisha na usimamizi wa kumbukumbu.

Jamii:kompyuta
Usindikaji wa lugha ya asili

**Usindikaji wa lugha ya asili** au **usindikaji lugha asili** (kutoka kwenye Kiingereza: *Natural Language Processing*, *NLP* kwa kifupi) ni tawi la akili bandia linalojihusisha na kuzipa kompyuta uwezo kuelewa maandishi au maneno yanayotamkwa katika namna ile ile ambayo binadamu wanaweza. Usindikaji lugha asili unaunganisha isimu, takwimu pamoja na mitandao mipana ya neva bandia kuchakata lugha ya binadamu katika mtindo wa maandishi au sauti.

Usindikaji lugha asili unatumika kwenye programu za kompyuta zinazofasiri maandishi kutoka lugha moja kwenda nyingine, kutambua sauti za maneno, na kuunda muhtasari wa vifungu vya maneno. Usindikaji lugha asili unatumika pia kwenye mifumo mikubwa ya lugha, roboti za mazungumzo kama Bard na ChatGPT, roboti za utoaji huduma kwa wateja, biashara, na kuongeza tija kwa wafanyakazi. 

## Historia 
Usindikaji lugha asili ulianza miaka ya 1940, baada ya vita kuu ya pili ya dunia ukiwa na lengo la kuunda mashine kwa ajili ya kufasiri lugha moja kwenda nyingine, kazi hii ilikua ngumu tofauti na matumaini ya awali. Mpaka kufika mwaka 1958, watafiti wakubwa kama Noam Chomsky wakaanza kutambua udhaifu uliokuwepo kwenye mbinu za wakati huo za usindikaji lugha , Noam Chomsky aligundua kua, mifumo (kiingereza: *models*) ya usindikaji lugha asili ya wakati huo ilikosa uwezo wa kung'amua maana ya sentensi ukiacha sintaksi yake, kwa maneno mengine mifumo ya usindikaji lugha asili ya wakati ule ilikua na uwezo wa kutambua muundo wa kisarufi wa sentensi lakini haikua na uwezo wa kutambua maana ya hio sentensi. 

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Mtandao wa neva bandia

thumb|Mtandao wa neva bandia ni kundi la nodi au makutano (kiingereza node) uliohamasishwa na au kuigwa kutoka kwenye mtandao wa neva za ubongo (uliyorahisiswa). Hapa kila duara au nodi inawakilisha neva bandia, na mshale ukiwakilisha mahusiano au muunganiko kutoka mwisho wa neva bandia moja kwenda mwanzo wa neva bandia nyingine.
**Mtandao wa neva bandia** au **mtandao neva bandia** (kwa Kiingereza: *artificial neural network*, kifupi *ANN*, pia hufupishwa kama *neural network*, kifupi *NN*) ni mbinu kwenye taaluma ya akili bandia inayozipa uwezo kompyuta kuchakata taarifa mithili ya ubongo wa binadamu. Ni mbinu ya kujifunza kwa mashine inayojulikana kama kujifunza kwa kina, inayotumia nodi au neva bandia zilizounganishwa kwenye safu ya matabaka yenye muundo unaofanana na ubongo wa binadamu.

Mtandao wa neva bandia unatengeneza mfumo unaojirekebisha (Kiingereza: *adaptive system*) ambao kompyuta hutumia kijifunza kulingana na makosa na kuendelea kuwa bora zaidi. 

Teknolojia nyuma ya mitandao ya neva bandia imehamasishwa na utendaji kazi wa ubongo na mifumo ya neva, mitandao hii inaiga kwa uchache utendaji kazi wa neva za kibiolojia haswa mfumo wa umeme kwenye neva za ubongo. 

Neva bandia hupangwa kwenye safu katika namna ambayo mwisho wa kila neva bandia ni mwanzo wa neva bandia nyingine. Muunganiko huu wa neva bandia unaiga mawasiliano kati ya neva za ubongo, kwa njia hii mtandao wa neva bandia hujifunza kwa kurekebisha uzito wa muunganiko baina ya neva bandia. 

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Kujifunza kwa mashine

thumb|Kielelezo kikionyesha mpangilio wa matawi makuu ya akili bandia, kujifunza kwa mashine (*machine learning*) na kujifunza kwa kina (*deep learning*).

**Kujifunza kwa mashine** (kwa Kiingereza; *machine learning*, kifupi *ML*) ni tawi la akili bandia linalojihusisha na uundaji wa algoriti zinazotumia takwimu kujifunza kutoka kwenye data kisha kutumia uelewa huo kuchakata data mpya.

## Viungo vya Nje 
* Fundamentals of Machine Learning for Predictive Data Analytics 

Jamii:kompyuta
Msimbo bandia

[thumb|Mfano wa msimbo bandia ulioandikwa kwa kuchanganya [Sintaksi|sintaksia za hisabati na maneno ya lugha ya kiingereza]]
**Msimbo bandia** (kwa Kiingereza: *Pseudocode)* ni njia isiyo rasmi ya kuandika msimbo chanzo usiyozingatia sheria au muundo rasmi wa lugha ya programu au teknolojia itakayotumika. Hutumika kuandaa muhtasari au rasimu ya haraka haraka ya programu. Msimbo bandia huonyesha muhtasari wa mtiririko wote wa programu bila kuelezea taarifa zote za msingi. Wabunifu wa mifumo hutumia misimbo bandia ili wasanidi programu waweze kuelewa mahitaji ya mradi wa programu na kuandika misimbo kama inavyotakiwa.

Msimbo bandia ni njia rahisi kwa binadamu kuonyesha mantiki ya programu kabla ya kuandika msimbo chanzo wenyewe. Hutumia lugha ya kawaida na sintaksi mithiri ya lugha za programu kuonyesha hatua kwa hatua mtiririko mzima wa programu. Msimbo bandia hauchakatwi na kompyuta kwasababu sio programu ila hutumika kama ramani itakayoongoza uandishi wa mwisho wa msimbo chanzo .

## Matumizi 
Kwenye vitabu vya kiada na machapisho ya kisayansi yanayohusiana na sayansi ya kompyuta na hisabati, msimbo bandia hutumika kuelezea utendaji kazi wa algoriti ili wasanidi programu waweze kuielewa hata kama hawatumii lugha ya programu moja. Kiwango cha taarifa kwenye msimbo bandia kwa baadhi ya kesi huweza kufikia kile cha lugha ya programu.

Msanidi programu anayetaka kutumia algoriti fulani haswa ile ngeni kwake, huanza kwa kuandika msimbo bandia kisha hufasiri huo msimbo bandia kwenda kwenye lugha ya programu anayoitumia. Kabla ya kuanza mradi wa programu, msanidi programu anaweza anza na msimbo bandia kabla ya kuanza rasmi uandishi wa msimbo chanzo.

## Sintaksia 
Kwa kawaida, msimbo bandia sio lazima ufate muundo au sintaksi ya lugha yoyote ile, hakuna fomu moja inayokubalika na wote ya kuandika misimbo bandia. Baadhi ya waandishi hukopa mtindo na sintaksi kutoka kwenye lugha za programu kama C, C++ , Java, au Python.

Kulingana na maamuzi ya mwandishi, misimbo bandia hutofautiana kwenye mtindo, kwa baadhi unaweza fanana na lugha ya programu na kwa wengine huwa ni maelezo mafupi tu ya utendaji kazi wa programu

## Marejeo 
Jamii:Kompyuta
Kujifunza kwa kina

[thumb|Kielelezo cha [mtandao wa neva bandia wenye matabaka matatu au zaidi]]
**Kujifunza kwa kina** au **kujifunza kina** (kwa Kiingereza *deep learning*) ni tawi la kujifunza kwa mashine linalotumia mitandao ya neva bandia yenye matabaka zaidi ya matatu, mitandao hii ya neva bandia hujifunza kwa kuchakata taarifa mithili ya ubongo wa binadamu. Japokua mtandao wa neva bandia wenye tabaka moja unaweza kutoa majibu, ule wenye matabaka mengi zaidi una uwezo wa kutoa majibu kwa usahihi mkubwa zaidi. 

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Kilimanihewa

**Kilimanihewa** ni jina la kata mbili za Tanzania:
* Kilimanihewa (Nachingwea)
* Kilimanihewa (Nanyumbu)
Kilimanihewa (Nanyumbu)

**Kilimanihewa** ni kata ya Wilaya ya Nanyumbu katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2022, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,927 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nanyumbu
Jamii:kata za Mkoa wa Mtwara
Roboti la mazungumzo

thumb|ELIZA, roboti la mazungumzo lililoundwa mwaka 1966, lilifanikiwa kuwahadaa watu kuamini kuwa wanazungumza na binadamu kweli
**Roboti la mazungumzo** au **roboti mazungumzo** (kwa Kiingereza: *chatbot*, *conversational robot* au *chatterbot*) ni programu ya kompyuta inayoiga mazungumzo ya binadamu kwa njia ya maandishi au sauti. JapokuWa sio kila roboti la mazungumzo linatumia akili bandia, roboti nyingi za mazungumzo kwa sasa zinatumia usindikaji wa lugha ya asili kuelewa swali la mtumiaji na kuzalisha jibu lake.

Roboti mazungumzo hurahisisha utafutaji taarifa kwa kujibu haraka maswali na maombi ya watumiaji kwa njia ya maandishi, sauti au vyote.
## Marejeo
Jamii:Kompyuta
Midjourney (akili bandia zalishi)

thumb|Nembo ya Midjourney
**Midjourney** ni programu na huduma ya akili bandia ya kuzalisha iliyoundwa na kusimamiwa na maabara ya kujitegemea ya tafiti za akili bandia yenye makazi yake San Francisco, nchini Marekani ya Midjourney inc.

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Google I/O

[thumb|[Sundar Pichai kwenye Google I/O, 2017]]
**Google I/O** au **I/O** kwa kifupi, ni mkutano wa kila mwaka wa wasanidi programu unaoandaliwa na Google, mjini Mountain View, California. Neno "I/O", limetolewa kwenye namba googol, huku "I" ikiwakilisha "1" kwenye googol, na "O" ikiwakilisha "0" kwenye namba.

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Akili mnemba ya jumla

thumb|Kielelezo cha akili bandia ya jumla.
**Akili mnemba ya jumla** (kwa Kiingereza; *Artificial General Intelligence* au *AGI* kwa kifupi) ni tafiti za kinadharia ya akili mnemba inayojaribu kuunda programu ya kompyuta yenye utashi wa kibinadamu na zaidi, yenye uwezo wa kujifundisha yenyewe. Lengo la tafiti hii ni kuunda programu ya kompyuta yenye uwezo wa kufanya kazi ambazo haikufundishwa wala kuundwa kwa ajili ya kazi hizo.

Mifumo ya sasa ya akili bandia hufanya kazi chini ya mipaka iliyowekwa na waundaji wake, mfano, mfumo wa akili bandia wa kutambua au kuunda picha hauwezi kutengeneza wavuti.

Akili bandia ya jumla ni harakati ya kuunda mfumo wa akili bandia unaoweza kujiongoza, unaojitambua na wenye uwezo wa kujifunza ujuzi mpya. Wenye uwezo wa kutatua matatizo magumu katika mazingira na muktadha ambao haikufundishwa wakati wa uumbaji wake. 

## Marejeo
Jamii:kompyuta
Akili mnemba ya kuundia

[thumb|''Théâtre D'opéra Spatial* (kwa Kifaransa, maana yake ni "Ukumbi wa opera wa anga za juu") ni picha ya kwanza ya [akili bandia iliyotengenezwa na akili bandia zalishaji ya Midjourney, kushinda tuzo ya sanaa za kidijitali.]]
**Akili mnemba ya kuundia**, **akili mnemba undizi** (kwa Kiingereza: *generative artificial intelligence*, *generative AI*, *GenAI* au *GAI'' kwa kifupi) ni akili mnemba yenye uwezo wa kuzalisha maandishi, picha, sauti, au video kwa kutumia mitandao ya neva bandia ya kujifunza kwa kina . 

Akili bandia zalishi hujifunza alama na miundo ya data za mafunzo kisha hutumia elimu hii kuzalisha data mpya zinazofanana na data za mafunzo.
## Marejeo
Jamii:kompyuta
Googol

thumb|Kielelezo kinachoonyesha urefu au ukubwa na namba ya Googol
**Googol** ni namba kubwa **10100**. Inaandikwa kama tarakimu 1 ikifuatiwa na sifuri mia moja: **10,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000,​000**.

## Marejeo
Jamii:namba
Mafunzo yaliyosimamiwa

thumb|Kielelezo kikionyesha mafunzo yaliyosimamiwa kwa ufupi
**Mafunzo yaliyosimamiwa** (kwa Kiingereza: *supervised learning* au *SL* kwa kifupi) ni dhana ya kwenye kujifunza kwa mashine inayotumia data zenye lebo, kufundisha algoriti kuainisha au kutabiri matokeo.

Data zenye lebo hujumuisha maingizo (kama maandishi, sauti, au picha) na matokeo yao yanayolingana (kama kategoria, lebo, au alama). Lengo la mafunzo yaliyosimamiwa ni kujifunza funguo (kiingereza:*function*) itakayobadilisha ingizo jipya kwenda matokeo sahihi kulingana na alama na mahusiano iliyojifunza kwenye data za mafunzo.

Mafunzo yaliyosimamiwa yamegawanyika katika kategoria mbili, uainishaji (kwa Kiingereza: *classification*) na urudishaji au urejeshaji (kwa Kiingereza : *regression*). Uainishaji ni kazi ya kubadili maingizo kwenda kwenye matokeo yenye thamani za kipekee (kiingereza discrete values), kama kuainisha kama barua pepe ni barua taka au sio barua taka, mbwa au paka, hisia hasi au hisia chanya, kwa maneno mengine, uainishaji hufanya kazi ya kupanga maingizo kwenye makundi maalumu kulingana na mahusiano iliyojifunza kati ya maingizo na matokeo kwenye data za mafunzo. Urudishaji ni kazi ya kubadili maingizo kwenda kwenye matokeo yenye thamani zinazoendeleea, kama bei, umri au joto, kwa maneno mengine, urudishaji hufanya kazi ya kutabiri tokeo jipya kulingana na mahusiano iliyojifunza kati ya maingizo na matokeo kwenye data za mafunzo. 

Algoriti maarufu za mafunzo yaliyosimamiwa ni pamoja na urejeshaji mstari (kiingereza: *linear regression*), urejeshaji vifaa (kiingereza: *logistic regression*), *K-nearest neighbors,* mashine vekta saidizi *(*kiingereza: *support vector machines) na mtandao wa neva bandia.*

Mafunzo yaliyosimamiwa yana matumizi mengi kwenye utambuzi picha (kiingereza: image recognition), usindikaji wa lugha ya asili, utambuzi wa hotuba (kiingereza: speech recognition), uchambuzi wa hisia (kiingereza: sentiment analysis), utambuzi wa ulaghai (kiingereza: fraud detection), na mifumo ya mapendekezo (kiingereza: recommender system). 

Mafunzo yaliyosimamiwa ni moja kati ya dhana zinazotumika sana na zilizofanyiwa tafiti nyingi kwenye kujifunza kwa mashine na akili bandia.

### Marejeo
Jamii:Kompyuta
Matarawe

**Matarawe** ni jina la kata mbili za Mkoa wa Ruvuma, Tanzania:
* Matarawe (Mbinga)
* Matarawe (Songea Mjini)
OpenAI

**OpenAI** ni kampuni ya Marekani inayofanya tafiti na utoaji huduma wa akili bandia. Ilianzishwa na kundi la wajasiriamali, wawekezaji, na watafiti mashuhuri mnamo Desemba 2015. Lengo kuu la kampuni hii ni kuhakikisha akili bandia ya jumla (akili bandia yenye uwezo wa kiakili mkubwa kuliko binadamu) inawanufanisha binadamu wote kwa ujumla, kuzuia hatari zinazotishia uwepo wa binadamu pamoja na matumizi mengine mabaya.

Kampuni inajiendesha kama "shirika la faida iliyopunguzwa" (kiingereza  *capped-profit entity*), kwa kuzuia kiasi cha faida kinachopata kwenye bidhaa na huduma zake huku ikiongozwa na shirika baba lisilo la kifaida linalosimamia na kuongoza malengo na shughuli zake .

OpenAI inasifika kwa tafiti zake zilizovunja rekodi kwenye akili bandia haswa kwenye tawi la usindikaji wa lugha ya asili, maono ya kompyuta (kiingereza: *computer vision*) na mafunzo ya kujiimarisha (kiingereza: *reinforcement learning*). Baadhi ya bidhaa zao zilizopata umaarufu zaidi ni roboti la mazungumzo la ChatGPT, mfumo wa akili bandia ya kuzalisha picha ya DALL·E, na OpenAI Codex, mfumo wa kuandika misimbo chanzo ya kompyuta ya kiwango cha juu kwa kutumia maelekezo ya lugha asilia.

## Marejeo
Jamii:kampuni za Marekani
Jonathan M. Gregory

]]
**Jonathan Michael Gregory** FRS ni mtaalamu wa hali ya hewa anayeshughulikia taratibu za mabadiliko ya kimataifa na makubwa katika hali ya hewa na usawa wa bahari katika miongo mingi na misimu mirefu   katika Met Office na Chuo Kikuu cha Reading.  

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanaume wa Uingereza
Jamii:wanasayansi wa Uingereza
Mahathir Mohamad

**Mahathir Mohamad** (amezaliwa 10 Julai 1925) ni Waziri Mkuu wa zamani wa Malaysia (1981-2003, 2018-2020). Aliongoza maendeleo ya haraka ya kiuchumi ya Malaysia wakati wa uongozi wake na alijulikana kwa kuzungumza kwa niaba ya nchi za dunia ya tatu.

Muda wa pili wa Mahathir Mohamad kama Waziri Mkuu ulianza mnamo Mei 2018 baada ya kushinda uchaguzi mkuu wa Malaysia wa 14. Hii ilikuwa ni kipindi kipya baada ya kustaafu kwake mnamo mwaka wa 2003. Mahathir alikua Waziri Mkuu kwa mara ya kwanza kuanzia mwaka wa 1981 hadi mwaka wa 2003, na kurejea kwake madarakani kulionekana kama mabadiliko makubwa katika siasa za Malaysia. Ahadi zake kuu katika kampeni zilihusisha kupambana na ufisadi, kufanya marekebisho katika mashirika ya serikali, na kurejesha utulivu wa kiuchumi na kijamii wa nchi.

Serikali ya Mahathir Mohamad ilianzisha sera kadhaa muhimu katika kipindi chake cha pili cha uongozi. Alifanya jitihada za kupambana na ufisadi kwa kuunda tume maalum na kufanya uchunguzi wa matumizi mabaya ya fedha za umma. Katika eneo la kifedha, alifanya marekebisho ya bajeti na kupunguza deni la taifa ili kuboresha usimamizi wa fedha za umma. Alipitisha mapitio ya miradi mikubwa ya miundombinu kama vile reli na barabara, kuhakikisha utekelezaji wake kwa ufanisi.

## Tanbihi
Jamii:wanasiasa wa Malaysia
Stella Fakiyesi

**Stella Fakiyesi** (alizaliwa mnamo 1971) ni mpiga picha mbunifu na mchoraji kutoka Nigeria. Kazi za Fakiyesi katika upigaji picha na sanaa ya uoni zimeangaziwa katika maonyesho mengi ya kimataifa.

## Kazizake 
Kazi ya Fakiyesi imeonyeshwa katika maonyesho ya kimataifa katika makumbusho na nyumba za sanaa, zikiwemo:

* The Museum of Modern Art, New York
* The Tate Modern, London
* The Smithsonian National Museum of African Art, Washington, D.C.
* The Centre Pompidou, Paris
* The Johannesburg Art Gallery

## Tunzo alizo pokea 
* The World Press Photo Award
* The Getty Images Grant for Creative Photography
* The Aperture Portfolio Prize

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1971
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Mlowa

**Mlowa** ni jina la kata mbalimbali nchini Tanzania:
* Mlowa (Iringa)
* Mlowa (Makambako)
* Mlowa Barabarani
* Mlowa Bwawani
Nike Davies-Okundaye

.]]
Chifu **Nike Davies-Okundaye** (pia anajulikana kama **Nike Okundaye**, **Nike Twins Seven Seven** na **Nike Olaniyi**, alizaliwa 1951) ni Myoruba kutoka nchini Nigeria na mbunifu wa nguo anayevutia. 

Anajulikana zaidi kama msanii kwa kazi yake ya nguo na vipande vya kudarizi.

## Maisha ya awali 
Nike Okundaye alizaliwa mwaka 1951 huko Ogidi, Jimbo la Kogi, Kaskazini-Kati mwa Nigeria, na alilelewa katikati ya ufumaji wa kitamaduni wa Kiyoruba na kupaka rangi kama ilivyokuwa katika mji wake wa asili.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Wanawake wa Nigeria
Jamii:Wasanii wa Nigeria
Mkimbizi (Iringa)

**Mkimbizi** ni kata ya manispaa ya Iringa, mkoa wa Iringa, nchini Tanzania.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 15,020 .

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Iringa
Jamii:Wilaya ya Iringa Mjini
Uyole (kata)

**Uyole** ni kata ya Mbeya Mjini, kusini mwa Tanzania.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 13,695 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,543. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Mbeya Mjini 
Jamii:Kata za Mkoa wa Mbeya
Ibanda (Kyela)

Kwa mji wa Uganda wenye jina hilo, tazama Ibanda.

**Ibanda** ni kata ya Wilaya ya Kyela, Mkoa wa Mbeya, Tanzania.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 3,307 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kyela 
Jamii:Kata za Mkoa wa Mbeya
Tembela (Mbeya Vijijini)

Kwa maana tofauti, tazama Tembela (Mbeya Mjini)

**Tembela** ni kata ya Wilaya ya Mbeya Vijijini.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 10,541 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Mbeya
Jamii:Wilaya ya Mbeya Vijijini
Claude Gaillard

]]
**Claude Gaillard** (alizaliwa  Montriond, 15 Agosti 1944) alikuwa mwanachama wa Bunge la Kitaifa la Ufaransa akiwakilisha wilaya ya Meurthe-et-Moselle na chama cha siasa cha Union for a Popular Movement (UMP). 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Wanaume wa Ufaransa
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Indroyono Soesilo

**Dwisuryo** **Indroyono Soesilo** (alizaliwa Bandung, Indonesia, 27 Machi 1955) alikuwa Waziri Mratibu wa Wizara ya Mambo ya Ndani nchini Indonesia.  

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Taron Egerton

**Taron Egerton** (amezaliwa 10 Novemba 1989) ni mwigizaji maarufu wa Wales. 

Anajulikana kwa jukumu lake kama Gary "Eggsy" Unwin katika *Kingsman: The Secret Service* (2014) na *Kingsman: The Golden Circle* (2017).

## Filamu alizocheza 
* 2013: *Lewis* ... Liam Jay
* 2014: *The Smoke* ... Dennis "Asbo" Severs
* 2014: *Testament of Youth* ... Edward Brittain
* 2015: *Kingsman: The Secret Service* ... Gary "Eggsy" Unwin	
* 2015: *Legend* ... Edward "Mad Teddy" Smith	
* 2016: *Eddie the Eagle* ... Eddie "The Eagle" Edwards
* 2016: *Sing* ... Johnny
* 2017: *Kingsman: The Golden Circle* ... Gary "Eggsy" Unwin
* 2018: *Billionaire Boys Club* ... Dean Karny
* 2018: *Robin Hood* ... Robin Hood
* 2018: *Watership Down* ... El-Ahrairah
* 2019–2020: *Moominvalley* ... Moomintroll
* 2019: *The Dark Crystal: Age of Resistance* ... Rian
* 2019: *Rocketman* ... Elton John
* 2021: *Sing 2* ... Johnny
* 2022: *Black Bird* ... Jimmy Keene
* 2023: *Tetris* ... Henk Rogers

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*Taron Egerton — IMDb

Jamii:Waigizaji filamu wa Welisi
Jamii:Waliozaliwa 1989
Jamii:Watu walio hai
H. Muhammad Amin

**H. Muhammad Amin** (5 Julai 1960 – 6 Agosti 2021) alikuwa mwanasiasa wa Indonesia.

## Maisha 
Alihudumu kama Makamu Gavana wa Nusa Tenggar Mashariki kutoka 2013 hadi 2018. Aligombea tena urais katika uchaguzi wa 2018, lakini akashindwa na Zulkieflimansyah. 

Amin alifariki kutokana na matatizo ya COVID-19 wakati wa janga la COVID-19 nchini Indonesia.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1960
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Saleh Husin

**Saleh Husin** (alizaliwa Rote, Indonesia, 16 Septemba 1963) ni mwanasiasa wa Indonesia. Alihudumu kama Waziri wa Viwanda chini ya Baraza la Mawaziri la Kazi kutoka mwaka wa 2014 hadi 2016. Tarehe 27 Julai 2016, nafasi yake ilichukuliwa na Airlangga Hartanto .   

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
FDGB-Pokal

**FDGB-Pokal** (Freier Deutscher Gewerkschaftsbund Pokal au Free German Trade Union Federation Cup) ilikuwa mashindano ya mpira wa miguu ya kuondokana yaliyofanyika kila mwaka katika Ujerumani Mashariki. Ni taji la pili muhimu zaidi la kitaifa katika mpira wa miguu wa Ujerumani Mashariki baada ya kombe la DDR-Oberliga. Mwanzilishi wa mashindano hayo alikuwa shirika kubwa la wafanyakazi la Ujerumani Mashariki.

## Historia 
FDGB-Pokal ya kwanza (kwa ujumla hujulikana kwa Kiingereza kama Kombe la Ujerumani Mashariki) ilipiganwa mwaka 1949, miaka minne kabla ya DFB-Pokal kwanza ilichezwa katika nusu ya magharibi ya nchi. Mashindano ya kwanza ya kikombe cha kitaifa yalikuwa Tschammerpokal iliyoanzishwa mwaka 1935.

## Marejeo
Dada Rosada

**H. Dada Rosada** (au **Kang Dada** ), ni meya wa zamani wa mji wa Bandung, Java Magharibi nchini Indonesia.  

Mnamo 2014, alipatikana na hatia ya ufisadi na alihukumiwa kifungo cha miaka 10 jela. 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Zubir Amin

**Zubir Amin** (26 Julai 1939 – 23 Desemba 2021) alikuwa mwanasiasa wa Indonesia. Alihudumu kama balozi wa Indonesia nchini Madagaska kuanzia 1979 hadi 1982 na Uturuki kuanzia 1982 hadi 1984.  Amin alifariki tarehe 23 Desemba 2021, akiwa na umri wa miaka 82. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1939
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Imdaad Hamid

**Imdaad Hamid** (5 Julai 1944 – 3 Agosti 2022) alikuwa mwanasiasa wa Indonesia. Alihudumu kama meya wa Balikpapan kuanzia 2001 hadi 2011. 

Imdaad alifariki mjini Jakarta tarehe 3 Agosti 2022, akiwa na umri wa miaka 78. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Waliofariki 2022
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Hamka Haq

**Hamka Haq** (18 Oktoba 1952 - 7 Desemba 2023) alikuwa mwanataaluma na mwanasiasa Wa Indonesia. Alikuwa mbunge kutoka 2014 hadi 2019. Haq alifariki akiwa na umri wa miaka 71. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waliofariki 2023
Jamii:Wanaume wa Indonesia
Jamii:wanasiasa wa Indonesia
Kitangili

**Kitangili** inaweza kumaanisha:
*Kitangili (Igunga), kata ya Wilaya ya Igunga - Mkoa wa Tabora - Tanzania
*Kitangili (Nzega), kata ya Mji wa Nzega - Mkoa wa Tabora - Tanzania
*Kitangili (Shinyanga), kata ya Shinyanga mjini - Mkoa wa Shinyanga - Tanzania
Evgeny Korendyasov

**Evgeny Nikolayevich Korendyasov** (kwa Kirusi Евгений Николаевич Корендясов; amezaliwa tarehe 10 Aprili 1936) ni mwanadiplomasia wa Umoja wa Kisovyeti na Urusi na pia mkalimani kutoka Kifaransa.

Alihitimu katika Chuo Kikuu cha Moscow cha Mahusiano ya Kimataifa cha Wizara ya Mambo ya Nje ya Umoja wa Kisovyeti (MGIMO) mwaka 1960. Tangu tarehe 21 Agosti 1987 hadi tarehe 2 Novemba 1992 alikuwa Balozi wa Umoja wa Kisovyeti na baadaye Shirikisho la Urusi (tangu mwaka 1991) nchini Burkina Faso. Kuanzia tarehe 1 Julai 1996 hadi tarehe 24 Novemba 2000 alikuwa balozi wa Urusi nchini Mali na Niger. Ana cheo cha kibalozi cha balozi alichokipata mwaka 1991.

Ameoa na ana binti pamoja na mwana wa kiume.

## Tanbihi 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Watu wa Urusi