open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Onesimo

ya kifodini cha Onesimo, kutoka Menologion ya Basili II (1000 BK hivi).]]
**Onesimo** (kwa Kigiriki Ὀνήσιμος, Onēsimos, yaani "Wa kufaa"; labda alifia dini Roma, Italia, mwaka 68 hivi), alikuwa mtumwa wa Filemoni, Mkristo tajiri wa Kolosai, leo nchini Uturuki. 

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 au 16 au 28 Februari, au tarehe 22 Novemba. 

## Katika Biblia
Jina "Onesimo" linatajwa katika Nyaraka mbili za Mtume Paulo: Waraka kwa Wakolosai 4:9 na Waraka kwa Filemoni ambao uliandikwa wote ili kumtetea.  

Ni kwamba Onesimo alikuwa amemkimbia Filemoni na labda alimuibia pia. Lakini baadaye alikutana na Mtume Paulo (ama Roma ama Kaisarea) akaongokea Ukristo. Paulo, aliyekuwa amekwisha kumuongoa Filemoni pia, aliamua kuwapatanisha kwa barua iliyomo sasa katika Agano Jipya.). 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=4908
* http://www.santiebeati.it/dettaglio/41200
Napuka

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha  Napuka
**Napuka** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa magharibi wa kisiwa cha Puka-Puka. Eneo la kisiwa ni 8 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Tepukamaruia. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 299. Watu wakaao kisiwani kwa Napuka huongea Kituamotu na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Tahiti

**Tahiti** ni kisiwa kikuu cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kusini-magharibi wa funguvisiwa ya Tuamotu. Eneo la kisiwa ni 1045 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Faaa. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 183,645. Watu wakaao kisiwani kwa Tahiti huongea Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Tuamotu

**Tuamotu** ni funguvisiwa la Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kaskazini-mashariki wa kisiwa cha Tahiti. Ni funguvisiwa kubwa kabisa duniani. Mwaka wa 2002, idadi ya watu visiwani imehesabiwa kuwa 15,862. Watu wakaao visiwani kwa Tuamotu huongea Kituamotu na Kitahiti.

## Visiwa ndani ya funguvisiwa
Funguvisiwa ya Tuamotu ina makundi manane ya visiwa yafutayo:

### Visiwa vya Disappointment
*Puka-Puka
*Napuka
*Tepoto (Kaskazini)

### Visiwa vya Duke of Gloucester
*Hereheretue
*Anuanuraro
*Anuanurunga
*Nukutepipi

### Visiwa vya Tuamotu vya Mashariki Mbali
*Fangatau
*Fakahina
*Tatakoto
*Akiaki
*Vahitahi
*Nukutavake
*Vairaatea
*Pinaki
*Reao
*Pukarua
*Vanavana
*Tureia
*Tematangi
*Moruroa
*Fangataufa

### Visiwa vya Hao
*Rekareka
*Tauere
*Amanu
*Hao
*Paraoa
*Nengonengo
*Manuhangi
*Ahunui

### Visiwa vya Hikueru
*Tekokota
*Hikueru
*Reitoru
*Marokau
*Ravahere

### Visiwa vya King George
*Ahe
*Manihi
*Takaroa
*Takapoto
*Tikei

### Visiwa vya Palliser
*Fakarava
*Niau
*Toau
*Arutua
*Apataki
*Kaukura
*Mataiva
*Tikehau
*Rangiroa
*Makatea

### Visiwa vya Raeffsky
*Anaa
*Faaite
*Tahanea
*Motutunga
*Takume
*Raroia
*Taenga
*Nihiru
*Makemo
*Katiu
*Tuanake
*Hiti
*Tepoto (Kusini)
*Marutea Nord
*Haraiki
*Aratika
*Kauehi
*Taiaro
*Raraka

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Kikham cha Parbate-Magharibi

**Kikham ya Parbate Magharibi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wakham. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikham ya Parbate Magharibi imehesabiwa kuwa watu 24,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikham ya Parbate Magharibi iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikham ya Parbate Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikham ya Parbate Magharibi 
*lugha ya Kikham ya Parbate Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kikham ya Parbate Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Anuanuraro

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha  Anuanuraro 
**Anuanuraro** ni kisiwa kidogo katika Polinesia ya Ufaransa, Bahari ya Pasifiki. 

Ni sehemu ya Duke of Gloucester Islands, kundi dogo ndani ya kundi la Tuamotu. Jirani wa karibu wa Anuanuraro ni Anuanurunga, ambayo iko kilomita 29 kusini mashariki. 

Anuanuraro ina urefu wa kilomita 5.3, upana wa kilomita 3.2 na eneo la ardhi la kilomita ya mraba 2.2. Mto huo una umbo la mraba na bonde.

Anuanuraro ni atoli ambayo haina wakazi.

## Historia
Kuonekana na Wazungu kulikuwa ni safari ya Hispania ya Pedro Fernández de Quirós tarehe 4 Februari 1606. Pamoja na visiwa vingine vitatu vya Duke of Gloucester viliitwa "Cuatro Coronas" ("Mataji Manne" kwa Kihispania).. 

Nahodha wa Uingereza na mvumbuzi Philip Carteret alitembelea kisiwa cha Duke of Gloucester mnamo 1767. Alipaita kisiwa hicho "Malaika Mkuu".

## marejeo
Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Jamii:visiwa vya Pasifiki
Anuanurunga

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Anuanurunga

**Anuanurunga** 
ni kisiwa katika Polynesia ya Ufaransa, Bahari ya Pasifiki. Ni sehemu ya Duke of Gloucester Islands, kundi ndogo la kundi la Tuamotu. Jirani ya Anuanurunga ni Nukutepipi, ambayo iko karibu na ESE.

Anuanurunga ni kisiwa kidogo sana. Ina umbo la pete, kipimo takriban 3.3km katika kipenyo na eneo la jumla ya 7km2. Miamba yake ya matumbawe ni mikubwa sana hivi kwamba hufunika kabisa ziwa hilo dogo. Kuna visiwa vinne kubwa sana kwenye mwamba wake, pamoja na visiwa vichache vidogo.

Anuanurunga Atoll haina watu.

## Historia
Kuonekana kwanza Wazungu ilikuwa na safari ya Hispania ya Pedro Fernández de Quirós tarehe 4 Februari 1606. Pamoja na visiwa vingine vitatu vya Kisiwa cha Duke of Gloucester viliitwa "Cuatro Coronas" (Vifalme vinne kwa Kihispania).
Nahodha wa Uingereza na mvumbuzi Philip Carteret alitembelea mwaka 1767. Aliita atoll hii ''Majengo Manne'.

## Marejeo
Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Nukutepipi

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Nukutepipi
**Nukutepipi** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande mashariki wa kisiwa cha Anuanurunga. Eneo la kisiwa ni 2 km². Wakati wa sensa mwaka wa 2012, hakuna watu wakaao kisiwani kwa Nukutepipi.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Akiaki

thumb|Ramani ya kisiwa cha Akiaki **Akiaki** ni kisiwa kidogo cha matumbawe kilicho katika eneo la mashariki la Funguvisiwa la Tuamotu, Polynesia ya Kifaransa. Kisiwa hiki kiko kilomita 41 kaskazini-magharibi mwa Vahitahi, jirani yake karibu zaidi.

Akiaki ni kisiwa kidogo kinachoinuka kidogo juu ya usawa wa bahari, chenye eneo la ardhi la kilomita 1.3 tu. Kisiwa kikuu ni tambarare, kimefunikwa na miti ya nazi na mimea mingine, huku hakuna ziwa lolote. Sehemu ndogo ya kaskazini-magharibi ndiyo pekee inayoweza kutumika kutua.

Idadi ya watu ni ndogo sana, jumla ya wakazi 13, na kisiwa hiki mara kwa mara hutembelewa na watalii wanaovutiwa na mashamba ya nazi. Bandari ndogo ya uvuvi hutumika kama chanzo kikuu cha mapato kwa wakazi.

Mnamo mwaka wa 2018, Akiaki ilipokea ufadhili kutoka kwa Emily Williamson, ulioelekezwa kwenye ukarabati wa nyumba za wakazi, chakula, na upatikanaji wa maji safi, jambo lililosaidia kuboresha maisha ya wakazi wake wachache.

## Marejeo
Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Naim Süleymanoğlu

**Naim Süleymanoğlu** (amezaliwa 23 Januari 1967) ni mwanamichezo katika kitengo cha uzani kutoka Uturuki. 

Naim ana urefu wa mita 1 na sentimita 47 na alijipatia ushindi wake wa kwanza akiwa na umri wa miaka 15. 

Alikuwa mshindi wa kimataifa mwaka 1985 akiwa na umri wa miaka 18. Naim alishinda katika michezo ya Olimpiki ya Atlanta mwaka 1992 na mwaka 1996. 

katika mashindano ya kimataifa ya mwaka 1993 alijinyakulia medali tatu za dhahabu baada ya kuwaangusha washindani wenzake. 

Katika mashindano ya Ulaya ya mwaka 1994 alivunja rekodi kwa kuchukua medali 3. 

Naim aliangushwa na mwenziwe kutoka Ugiriki aliposhindwa 145.

Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji wa Uturuki
Manase (babu)

na Manase.]]
**Manase** (kwa Kiebrania מְנַשֶּׁה, Menaše) alikuwa, kadiri ya Kitabu cha Mwanzo 41:50-52, mtoto wa kwanza wa Yosefu na Asenath, binti Potifera, kuhani wa On. 

Manase alizaliwa nchini Misri kabla Yakobo Israeli na wanae hawajahamia huko kutoka Kanaani (Mwa 48:5).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Watu wa Biblia
Fakahina

thumb|Fakahina
**Fakahina** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Fangatau. Eneo la kisiwa ni 8 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Tarione. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 155. Watu wakaao kisiwani kwa Fakahina huongea Kituamotu na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Kilumba-Yakkha

**Kilumba-Yakkha** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Walumba-Yakkha. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilumba-Yakkha imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilumba-Yakkha iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilumba-Yakkha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilumba-Yakkha 
*lugha ya Kilumba-Yakkha katika Glottolog
*lugha ya Kilumba-Yakkha kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kimewahang-Magharibi

**Kimewahang ya Magharibi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wamewahang. Mwaka wa 2011 idadi ya Wamewahang, yaani wasemaji wa lugha zote mbili, ya Magharibi na ya Mashariki, imehesabiwa kuwa watu 4650. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimewahang ya Magharibi iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimewahang ya Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimewahang ya Magharibi 
*lugha ya Kimewahang ya Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kimewahang ya Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Manuhangi

thumb|Manuhangi.
**Manuhangi** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa la Tuamotu. Kiko upande wa magharibi wa kisiwa cha Paraoa. 

Eneo la kisiwa ni km² 1. Wakati wa sensa wa mwaka wa 2012, hakukuwa na wakazi.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Tanganyika (maana)

**Tanganyika** inaweza kumaanisha

* **Ziwa la Tanganyika** kati ya Tanzania na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

* **Tanganyika (nchi)** ni jina la kihistoria kwa ajili ya Tanzania bara pamoja na visiwa vya Mafia na Kilwa. 

* **Wilaya ya Tanganyika** iliyopo katika Mkoa wa Katavi, Tanzania (zamani iliitwa Wilaya ya Mpanda Vijijini)

* **Tanganyika, Kongo** ni jina la wilaya ya Tanganyika katika Mkoa wa Katanga wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, ufukoni mwa Ziwa la Tanganyika.

* **Tanganyika (Muheza)** ni kata ya Wilaya ya Muheza, Mkoa wa Tanga, Tanzania.
Rekareka

thumb|Ramani ya Kisiwa cha Rekareka
thumb|Kisiwa cha Rekareka
**Rekareka** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Nihiru. Eneo la kisiwa ni 1.6 km². Wakati wa sensa mwaka wa 2012, hakuna watu wakaao kisiwani kwa Rekareka.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Kiyamphu-Kusini

**Kiyamphu ya Kusini** (au **Kilorung ya Kusini**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wayamphu. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiyamphu ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyamphu ya Kusini iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyamphu ya Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyamphu ya Kusini
*lugha ya Kiyamphu ya Kusini katika Glottolog
*lugha ya Kiyamphu ya Kusini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Mwaramoni

**Mwaramoni** ni mti mikubwa wa jenasi *Castanea* katika familia Fagaceae. 

Matunda, yanayoitwa maramoni, yana rangi ya kahawia nyekundu au aramoni na hugubikwa na gamba lenye miiba mingi (kupula kwa kisayansi). Maramoni hupikwa au huchomwa kabla kokwa yake haijaliwa.

## Spishi
* *Castanea crenata*, Mwaramoni wa Japani (Japanese chestnut)
* *Castanea dentata*, Mwaramoni wa Marekani (American chestnut)
* *Castanea henryi*, Mwaramoni wa Henry (Chinese chinkapin)
* *Castanea mollissima*, Mwaramoni wa Uchina (Chinese chestnut)
* *Castanea ozarkensis*
* *Castanea pumila*, Mwaramoni Mdogo (Dwarf chestnut)
* *Castanea sativa*, Mwaramoni wa Ulaya (Sweet chestnut)
* *Castanea seguinii*, Mwaramoni wa Seguin (Seguin's chestnut)

## Picha

Chestnut Castanea dentata.jpg|Mwaramoni wa Marekani
Castanea mollissima foliage.jpg|Majani ya mwaramoni wa Uchina
Blüte Edelkastanie.jpg|Vishada vya maua vya mwaramoni wa Ulaya
Japanese Chestnut02.jpg|Maua ya dume ya mwaramoni wa Japani
Castanea seguinii 01.jpg|Kupula za mwaramoni wa Seguin
Chestnut02.jpg|Kupula ya mwaramoni wa Ulaya yaliyojifingua na kuonyesha maramoni
2006-11-16Castanea sativa01.jpg|Maramoni tayari kwa kupikwa

Jamii:Mwaramoni na jamaa
Mbungo

**Mibungo** ni aina za vichaka au mimea mbaachi inayopanda juu ya miti. Ina mafundo ya maua meupe na matunda ya ukubwa wa machungwa yanayoitwa mabungo. Maji yao ni machungu sana lakini yana vitamini C nyingi.

## Spishi
* *Saba comorensis*, Mbungo wa Kawaida au **Mpira** (Rubber vine)
* *Saba senegalensis*, Mbungo Magharibi (Senegal saba)
* *Saba thompsonii*, Mbungo-mwitu (Forest saba)

## Picha

Saba senegalensis 0001.jpg|Mmea wa mbungo magharibi
Saba senegalensis 0005.jpg|Maua ya mbungo magharibi
Saba senegalensis MS 1367.JPG|Bungo bichi la mbungo magharibi
Chlorocebus sabaeus 0160.jpg|Ngedere magharibi akila bungo
Saba senegalensis - fruits.jpg|Mabungo mabivu
Saba senegalensis - fruit pulp.jpg|Bungo lililokatika na nyama ya ndani

Jamii:Mbuni na jamaa
Uwezo wa kusoma na kuandika

[350px|thumbnail|500px|Upatikanaji wa uwezo wa kusoma na kuandika (literacy rate) katika nchi za [dunia.]]
 ya uuzaji wa mtumwa wa kiume na wa jengo huko Shuruppak, iliyoandikwa kwa Kisumeri mnamo 2600 KK.]]
**Uwezo wa kusoma na kuandika** (kwa Kiingereza: *literacy*) ni elimu muhimu katika jamii za kisasa. 

Katika jamii za kijadi mawasiliano kati ya watu yalitokea hasa kwa njia ya kimdomo au njia nyingine za kuelewana uso kwa uso. 

Lakini tangu kutokea kwa madola yanayounganisha watu wengi katika eneo kubwa habari muhimu huhifadhiwa kwa njia ya maandishi. Uwezo wa kusoma na kuandika umekuwa msingi kwa kushiriki kikamilifu katika jamii za aina hii.

Kwa kawaida watu hujifunza kusoma na kuandika katika shule.  

Tamko la shirika la UNESCO lasema: “Kujua kusoma na kuandika ni haki ya kila mtu, jambo hilo linasaidia mtu kuwa na uwezo, na ni njia ya kumwezesha kupata maendeleo katika maisha yake binafsi na pamoja na watu wengine.”

## Viungo vya nje
* Uwezo wa kusoma na kuandika ni ufunguo kwa maendeleo endelevu 

Jamii:Elimu
Jamii:Elimu jamii
Maisha na Nyakati za Abdulwahid Sykes

**Maisha na Nyakati za Abdulwahid Sykes** ni jina la kitabu kinachoelezea maisha na harakati zilizokuwa zinafanywa na hayati Abdulwahid Sykes katika kupigania uhuru wa Tanganyika kutoka mikononi mwa wakoloni katika miaka ya 1950. Harakati ambazo katika historia ya Tanzania leo hii haijawekwa wala kugusiwa. Kitabu kinaelezea historia iliyofichwa kuhusu Waislamu dhidi ya ukoloni wa Waingereza katika Tanganyika.

## Muhtasari wa kitabu
Wakati wa utawala wa Julius Nyerere kama rais wa Tanzania mambo matatu yalikuwa mwiko kuelezea: kuwa historia ya kudai uhuru wa Tanganyika ilianza kabla yake; kuwa Waislamu ndio waliokuwa katika mstari wa mbele katika harakati za kupambana na wakoloni; kuwa kutokana na historia ya kudai uhuru Waislamu walikuwa na kinyongo na serikali kwa kutothamini mchango wao na kutotekeleza ahadi iliyowekwa wakati wa kudai uhuru.

Mwandishi ameelezea na kufanya utafiti wa kina katika masuala hayo yote. Kupitia maisha ya marehemu Abdulwahid Sykes na kumbukumbu za baba yake Kleist Sykes, mwandishi anamfunulia msomaji majina na juhudi za wazalendo wa mwanzo waliopambana na wakoloni na kumkutanisha na waasisi na viongozi wa kisiasa katika African Association mnamo miaka ya 1920.

Hali kadhalika kitabu kinaelezea michango chanya na adimu kuhusu wazalendo na viongozi vijana walioanzisha TANU mwaka 1954 kudai uhuru wa Tanganyika chini ya uongozi wa Julius Nyerere. Katika kufanya hivi, kitabu kimewatoa hofu wale waliokuwa wakidhani ya kwamba kuandika historia inayopingana na "historia rasmi" ni kukosa uzalendo na mapenzi kwa nchi yao.

## Tazama pia
*TANU
*Abdulwahid Sykes
*Ally Sykes
*Titi Mohamed
*Tewa Said Tewa
*Dossa Aziz
*Zubeir Mtemvu
*Ali Mshamu
*John Rupia
*Sheikh Suleiman Takadir
*Sheikh Amir Bin Juma

## Viungo vya nje
*[http://www.jamiiforums.com/threads/kitabu-maisha-na-nyakati-za-abdulwahid-sykes-1924-1968.114611/ ] katika JamiiForums
*[https://books.google.co.tz/books/about/Maisha_na_nyakati_za_Abdulwahid_Sykes_19.html?id=Sa4PAQAAMAAJ&redir_esc=y ] katika Google books
*[http://www.worldcat.org/title/maisha-na-nyakati-za-abdulwahid-sykes-1924-1968-historia-iliyofichwa-kuhusu-harakati-za-waislam-dhidi-ya-ukoloni-wa-waingereza-katika-tanganyika/oclc/53101408/editions?referer=di&editionsView=true ] katika Worldcat

Jamii:Vitabu vya historia
Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Siasa ya Tanzania
Niau

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Niau
**Niau** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa kusini-magharibi wa kisiwa cha Toau. Eneo la kisiwa ni 20 km². Kijiji cha pekee kisiwani huitwa Tupana. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 226. Watu wakaao kisiwani kwa Niau huongea Kituamotu na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Polisi

wa Ujerumani.]]
**Polisi** (kutoka neno la Kiingereza *police* lilikopwa kutoka Kifaransa *police* ambalo awali lilikuwa la Kilatini *politia*, na kabla yake tena la Kigiriki πολιτεία, *politeia*, "uraia, usimamizi, ustaarabu wa mjini". Msingi ni neno πόλις, *polis*, "mji".) ni idara ya serikali ambayo lengo lake ni kutekeleza sheria za nchi, kulinda mali kudumisha usalama na kupunguza vurugu, kutokomeza vifo visivyokuwa vya lazima, pamoja na kuokoa mali. 

Polisi pekee inaruhusiwa kutumia nguvu katika jamii. 

Kwa kawaida polisi hutofautiana na wanajeshi ambao kazi yao ni kulinda nchi dhidi ya wavamizi kutoka nje.

Mara nyingi polisi wanajulikana kuathiriwa na ufisadi kwa kiasi tofautitofauti.

## Tanbihi
Jamii:Serikali
Utajiri

ni ishara ya utajiri.]]
**Utajiri** (kutoka neno la Kiarabu) ni wingi wa vitu vya thamani na wa vyanzo vya mapato ambavyo nchi au mtu wanamiliki. 

Ingawa kimsingi ni suala la uchumi, unahusika sana na maadili, kwa kuwa mali zinaweza kutumika vizuri au vibaya, hasa upande wa haki za watu wengine, ambao pia wanahitaji kiasi fulani cha vitu ili kuishi.

Umoja wa Mataifa umepitisha kauli ya Kiingereza *inclusive wealth* kwa kujumlisha humo hata mambo yenye faida ambayo ni ya kiuasilia (kama vile ardhi na vyote vilivyomo), ya kibinadamu (watu pamoja na elimu, vipawa n.k. walivyonavyo) n.k. (k.mf. miundombinu: mashine, majengo n.k.)  

## Hali halisi
Karibu 90% za mali duniani zimo mikononi mwa wakazi wa Amerika Kaskazini, Ulaya na nchi tajiri za Asia na Australia (si India). 

Mwaka 2008, 1% ya watu wazima walikadiriwa kumiliki 40% za utajiri wote duniani. Kumbe mwaka 2013, 1% hiyohiyo ilikadiriwa kumiliki 46%.

Kwa sasa, nchi tajiri zaidi duniani katika suala la pato la taifa kwa kila mtu ni Marekani.

Tangu mwaka 2011, China ni nchi ya pili kwa uchumi mkubwa duniani.

Mwaka 2013 Qatar ilikuwa nchi tajiri zaidi duniani kwa kigezo cha wastani wa mapato ya wakazi.

## Utajiri na dini
Utafiti juu ya uhusiano wa utajiri na dini umeonyesha kwamba kwa kawaida kadiri nchi ilivyo tajiri wakazi wake hawajali dini. 

Pamoja na hayo, Wakristo ni matajiri kuliko wafuasi wa dini nyingine zote, wakimiliki 55% za mali zote duniani.

## Tanbihi 
Jamii:Elimu jamii
Jamii:Maadili
Tahanea

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Tahanea
**Tahanea** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Faaite. Eneo la kisiwa ni 7.7 km². Wakati wa sensa mwaka wa 2012, hakuna watu wakaao kisiwani kwa Tahanea.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Motutunga

thumb|Motutunga.
**Motutunga** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa la Tuamotu. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Tahanea. 

Eneo la kisiwa ni km² 1.4. Wakati wa sensa ya mwaka wa 2012, hakukuwa na wakazi.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Homa ya Zika

**Homa ya Zika** (kwa Kiingereza **Zika fever**) ni ugonjwa unaosababishwa na virusi vya Zika, jamii ya jenasi *Flavivirus*. 

Dalili zake zinafanana na zile za virusi vingine vya jenasi hiyo, kama vile Homa ya dengue au  alfavirusi chikungunya, lakini ni afadhali kidogo na kwa kawaida zinadumu siku 4 hadi 7 tu. Asilimia kubwa (60–80%) hazina dalili za pekee. 

Katika mlipuko uliotokea huko Polinesia ya Kifaransa kulikuwa na ongezeko la Guillain–Barré syndrome.

Ugonjwa unaenezwa na mbu wa jenasi *Aedes*, hasa *Aedes aegypti*, lakini pia *A. africanus*, *A. coargenteus*, *A. luteocephala*, *A. vitattus* na *A. furcifer*. During the 2007 outbreak on Yap Island in the South Pacific, *Aedes hensilli* was the vector, while *Aedes polynesiensis* spread the virus in French Polynesia in 2013.

Pia zimethibitishwa habari za kwamba ngono inaweza kusababisha ambukizo, na vilevile uchangiaji wa damu na uzazi (wakati wa kujifungua).

Mnamo Desemba 2016, mhusika mkuu wa udhibiti wa maradhi ya namna hii nchini Tanzania aliripoti kuhusu idadi ya wakazi ambao walipimwa na kuonekana kupatwa na homa ya Zika pamoja na idadi ya watoto wachanga waliozaliwa na ulemavu kutokana na homa hiyo. Mara moja rais John Magufuli alimuengua.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Flaviviridae Genomes  database search results from the Viral Bioinformatics Resource Center 
* **Viralzone**: Flaviviridae
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Flaviviridae 

Jamii:Maradhi ya zinaa
Kifafa

kuhusu matukio ya kifafa.]]
 ulimini yaliyosababishwa na anguko.]]

**Kifafa** (kwa Kiingereza *Epilepsyis*, kutoka kitenzi cha Kigiriki ἐεπιλαμβάνειν, eepilambanein, *kuteka* au *kutesa*) ni kundi la maradhi ya neva yanayofanana kwa dalili za matukio ya kupatwa, ambayo yanaweza kudumu muda mfupi sana karibu bila kugundulika hadi muda mrefu wa kutikisika kwa nguvu mwili mzima. 

Ili kusema ni kifafa, daktari anapaswa kwanza kutambua hakuna sababu zinazoeleweka za dalili kama hizo, kwa mfano kuzimia. Mara nyingi kifafa kinaweza kuthibitishwa na electroencephalogram (EEG). Isipowezekana tiba, pengine upasuaji, uchocheaji wa neva na mabadiliko ya ulaji vinatumika. Si kila mara kifafa kinadumu maisha yote: kuna watu wanaopata nafuu kiasi cha kutohitaji tena dawa. 

## Uenezi
Karibu 1% ya watu wote duniani (milioni 65) wana kifafa, na karibu 80% za kesi zinatokea katika nchi zinazoendelea. 

Mwaka 2013 vilitokea vifo 116,000, ambavyo ni vingi kuliko vile 112,000 vya mwaka 1990. 

Kifafa kinazidi kutokea kadiri watu wanavyokua. 

## Tazama pia
* Shambulio la mfululizo la kifafa

## Tanbihi
## Marejeo
* 

## Viungo vya nje
* 
* World Health Organization fact sheet

Jamii:Magonjwa
Jamii:Ubongo
Jamii:Tiba
Jamii:Neva
Kichantyal

**Kichantyal** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wachantyal. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichantyal imehesabiwa kuwa watu 4280. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichantyal iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichantyal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichantyal 
*lugha ya Kichantyal katika Glottolog
*lugha ya Kichantyal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Ugonjwa wa akili

wanane wakiwakilisha maradhi ya akili yalivyotambulikana katika karne ya 19 huko Salpêtrière (Paris, Ufaransa). Mchoro wa Armand Gautier.]]
**Ugonjwa wa akili** ni tabia ya kuwaza na kutenda namna ambayo ama inasababisha mateso ama walau haifai kukabili maisha halisi. Namna hiyo inaweza kuwa ya kudumu, au kujitokeza mara moja tu au kwa kwikwi au kurudi tena baada ya kuonekana imekwisha. 

Aina nyingi za ugonjwa wa akili zimefafanuliwa na kuorodheshwa, kila moja ikiwa na dalili zake za pekee.  

Sababu za ugonjwa mara nyingi hazieleweki. Nadharia zinaweza kutegemea utafiti wa aina tofautitofauti. Kwa kawaida ugonjwa wa akili unaelezwa kuchangiwa na jinsi mtu anavyohemka, anavyotenda, anavyowaza na anavyohisi watu, vitu na matukio. Hiyo inaweza kuwa na chanzo katika sehemu fulani ya ubongo, na katika maisha ya kijamii. Fani inayochunguza maradhi hayo inaitwa saikopatolojia.

Huduma kwa wenye ugonjwa wa akili zinatolewa katika hospitali maalumu au katika jumuia chini ya madaktari wa akili, wanasaikolojia na wanasosholojia, wanaotumia mbinu mbalimbali, hasa kutazama na kuuliza maswali. Dawa zinatolewa kadiri ya maagizo ya madaktari hao.

## Tanbihi
## Marejeo
* Atkinson, J. (2006) *Private and Public Protection: Civil Mental Health Legislation*, Edinburgh, Dunedin Academic Press ISBN 1-903765-61-7
* 
* 
* 
* 
* Weller M.P.I. and Eysenck M. The Scientific Basis of Psychiatry, W.B. Saunders, London, Philadelphia, Toronto etc. 1992
* Wiencke, Markus (2006) *Schizophrenie als Ergebnis von Wechselwirkungen: Georg Simmels Individualitätskonzept in der Klinischen Psychologie*. In David Kim (ed.), *Georg Simmel in Translation: Interdisciplinary Border-Crossings in Culture and Modernity* (pp.&nbsp;123–155). Cambridge Scholars Press, Cambridge, ISBN 1-84718-060-4

## Viungo vya nje
* NIMH.NIH.gov – National Institute of Mental Health
* International Committee of Women Leaders on Mental Health 
* Psychology Dictionary
* Mental Illness Watch 
* *Metapsychology Online Reviews*: Mental Health 
* The New York Times: Mental Health & Disorders
* The Guardian: Mental Health
*Adverse Childhood Experiences: Risk Factors for Substance Misuse and Mental Health  Dr. Robert Anda of the U.S. Centers for Disease Control describes the relation between childhood adversity and mental health (video)

Jamii:Tiba
Mfumo wa uzazi

wa kangaruu akinyonya titi lililopo katika mfuko wa mbele wa mama yake.]]
**Mfumo wa uzazi** ni mfumo wa ogani za kijinsia ndani ya mwili zinazofanya kazi pamoja katika kulenga uzazi wa kijinsia. 

Mbali na ogani hizo, dutu mbalimbali zisizo hai, kama vile viowevu, homoni n.k., ni muhimu katika kukamilisha mfumo wa uzazi na kuuwezesha kufanikiwa. 

Tofauti na mifumo mingine mbalimbali ya viumbe hai, mara nyingi jinsia za spishi zenye tofauti za kijinsia zina tofauti muhimu ambazo zinawezesha urithi wa wazazi kuchanganyikana kwa faida ya afya ya watoto.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Kighale-Kaskazini

**Kighale ya Kaskazini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Waghale. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kighale ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 4440. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kighale ya Kaskazini iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kighale ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kighale ya Kaskazini 
*lugha ya Kighale ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kighale ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kigurung-Mashariki

**Kigurung ya Mashariki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wagurung. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kigurung ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 227,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigurung ya Mashariki iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigurung ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigurung ya Mashariki 
*lugha ya Kigurung ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kigurung ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Tuanake

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Tuanake
**Tuanake** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa kaskazini-magharibi wa kisiwa cha Hiti. Eneo la kisiwa ni 6 km². Wakati wa sensa mwaka wa 2012, hakuna watu wakaao kisiwani kwa Tuanake.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Aratika

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Aratika
**Aratika** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Fakarava. Eneo la kisiwa ni 8.3 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Paparara. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 160. Watu wakaao kisiwani kwa Aratika huongea Kituamotu na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Nondo (mdudu)

Kwa maana nyingine za jina hili tazama nondo (maana)

**Nondo** ni wadudu wa oda ya Lepidoptera (lepidos = gamba, ptera = mabawa) ambao wanabeba vigamba juu ya mabawa yao. Nondo wanafanana na vipepeo lakini wanatofautiana kwa umbo la vipapasio. Vile vya vipepeo ni kama nyuzi zenye kinundu mwishoni kwao lakini vile vya nondo vina maumbo mbalimbali bila kinundu. Juu ya hiyo takriban nondo wote hukiakia wakati wa usiku na vipepeo hukiakia wakati wa mchana. Kuna zaidi ya spishi 160,000 za nondo.

## Utangulizi
Kama ilivyo kwa vipepeo mzunguko wa maisha wa nondo huwa na hatua nne: yai, kiwavi (lava), bundo na mdumili (imago). Takriban spishi zote huruka wakati wa usiku lakini nyingine huruka jioni na spishi kadhaa wakati wa mchana. Mabawa yakiwa yamefungwa rangi za nondo ni kahawia na/au kijivu hasa na mara nyingi wana rangi za kamafleji. Lakini wakifungua mabawa yale ya nyuma yana rangi kali mara nyingi au mabaka yanayofanana na macho. Hii inashtua mbuai wao kama ndege na mijusi.

Takriban wadumili wote wa nondo hawali, lakina kadhaa hula mbochi. Viwavi vya spishi nyingi vinakula mimea ya mazao. Kwa kawaida wakulima hutumia dawa za kikemikali kuua viwavi hivi. Lakini siku hizi vimekuwa sugu dhidi ya dawa hizi. Kwa hivyo ni bora kutumia dawa za kibiolojia, kama *Bt* au virusi au kuvu viuawadudu.

Katika sehemu mbalimbali za Afrika viwavi vya spishi kubwa huliwa, k.m. nondo wa mopani katika Afrika Kusini, Botswana, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Namibia, Zambia na Zimbabwe.

## Spishi kadhaa za Afrika
* *Cyligramma latona*, Nondo-bundi (Cream-striped owl)
* *Diparopsis castanea*, Funza Mwekundu (Red bollworm)
* *Gonimbrasia belina*, Nondo wa Mopani (Mopane worm)
* *Helicoverpa armigera*, Funza-nyanya au funza-matunda (Cotton bollworm)
* *Leucania loreyi*, Kiwavijeshi bandia (False armyworm)
* *Plutella xylostella*, Nondo Mdogo wa Kabichi (Diamondback moth)
* *Spodoptera exempta*, Kiwavijeshi wa Afrika (African armyworm)
* *Spodoptera frugiperda*, Kiwavijeshi wa Amerika au kiwavijeshi vamizi (Fall armyworm)
* *Spodoptera littoralis*, Nondo wa Majani ya Mpamba (African cotton leafworm)
* *Thaumatotibia leucotreta*, Nondo wa Matunda (False codling moth)

## Picha

Red bollworm moth.jpg|Glossata/Noctuidae (*Diparopsis castanea* - Funza mwekundu)
Red Bollworm larva in a boll.jpg|Glossata/Noctuidae (*Diparopsis castanea* - kiwavi katika tunda la mpamba)
Noctuidae - Helicoverpa armigera.JPG|Glossata/Noctuidae (*Helicoverpa armigera* – Funza-nyanya)
Mediterranean Brocade (23748559140).jpg|Glossata/Noctuidae (*Spodoptera littoralis* – Nondo wa majani ya mpamba)
Leucania loreyi dorsal.jpg|Glossata/Noctuidae (*Leucania loreyi* - Kiwavijeshi bandia)
Mopane Moth (Imbrasia belina) (6032325225).jpg|Glossata/Saturniidae (*Gonimbrasia belina* - Nondo wa Mopani)
CSIRO ScienceImage 1144 Diamond back moth Plutella xylostella.jpg|Glossata/Plutellidae (*Plutella xylostella* – Nondo wa kabichi)
Thaumatotibia leucotreta female dorsal.jpg|Glossata/Tortricidae (*Thaumatotibia leucotreta* – Nondo wa Matunda)
Micropterigidae - Micropterix tuscaniensis.jpg|Zeugloptera/Micropterigidae (*Micropterix tuscaniensis*)

Jamii:Vipepeo na jamaa
Nondo (maana)

Nondo inaweza kumaanisha
* nondo, ufito wa metali kama chuma, feleji
* nondo (mdudu) - mdudu anayefanana na kipepeo
* nondo (nyoka) - aina ya nyoka ndefu (*Rhamphiophis* spp.)
* Nondo (shirika) - Shirika Lisilo la Kiserikali nchini Kenya
Kifriuli

**Kifriuli** (kwa lugha hiyo **Furlan**; kwa Kiitalia **Friulano**) ni mojawapo ya lugha za Kirumi, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya inayotumiwa na watu 600,000 hivi, ambao kati yao 300,000 ndiyo lugha mama yao, wakiwemo hasa Waitalia wa mkoa wa Friuli-Venezia Giulia, kaskazini mashariki mwa rasi ya Italia.

## Viungo vya nje 
* Short video showing bilingual Italian/Friulian road signs
* Radio Onde Furlane . *Radio in Friulian language.*
* Grafie uficiâl de lenghe furlane — Agjenzie regjonal pe lenghe furlane (different other language resources) 
* Dante in furlan: http://www.gutenberg.org/browse/languages/fur
* eBooks: different language resources)
* Provincie di Udin-Provincia di Udine: La lingua friulana 
* La Patrie dal Friûl; Magazine and News in Friulian language since 1946
* Lenghe.net – Online bilingual magazine in Friulian language (2004–2010) 
* Online magazine and resources 
* The juridical defence of Friulian (in English) 
* Course of Friulian
* Friulian Journal of Science &nbsp;– an association to foster the use of Friulian in the scientific world
* *Fogolâr furlan* of Toronto
* *Fogolâr Furlan* of Windsor
* Societat Filologjiche Furlane
* Centri interdipartimentâl pe ricercje su la culture e la lenghe dal Friûl "Josef Marchet" 
* Friulian version of Firefox browser 
* Centri Friûl Lenghe 2000, Online bilingual dictionary (Italian/Friulian) with online tools 
* Furlan English Dictionary  from Webster's Online Dictionary  – The Rosetta Edition
* C-evo Furlan  – a computer game in Friulian
* Italian-Friulian Dictionary 
* Friulian-Italian-Slovenian-German-English-Spanish-French Multilingual Dictionary 
* Friulian basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database 
* Friulian-English English-Friulian dictionary  – *uses the Faggin-Nazzi alphabet*

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Lugha za Italia
Jamii:Friuli-Venezia Giulia
Kiladino

**Kiladino** ni lugha ndogo ya jamii za Lugha za Kirumi katika jamii kubwa ya Lugha za Kihindi-Kiulaya. Inafanana na Kifriuli na Kiromansch.

Wasemaji ni kama 31,000 tu upande wa kaskazini wa Italia.

## Marejeo
* Rut Bernardi: *Curs de gherdëina – Trëdesc lezions per mparé la rujeneda de Gherdëina/Dreizehn Lektionen zur Erlernung der grödnerischen Sprache*. Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn 1999, ISBN 88-8171-012-9
* Vittorio Dell'Aquila und Gabriele Iannàccaro: *Survey Ladins: Usi linguistici nelle Valli Ladine* . Autonome Region Trentino-Südtirol, Trient 2006, ISBN 88-86053-69-X
* Marco Forni: *Wörterbuch Deutsch–Grödner-Ladinisch. Vocabuler tudësch–ladin de Gherdëina*. Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn 2002, ISBN 88-8171-033-1
* Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (ed.): *Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL)*, Tübingen, Niemeyer, 1988–2005 (12 Bände); Band III: *Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete von der Renaissance bis zur Gegenwart. Rumänisch, Dalmatisch / Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch*, 1989.
* Theodor Gartner: *Ladinische Wörter aus den Dolomitentälern*. Niemeyer, Halle 1913 (Online version)
* Maria Giacin Chiades (ed.): *Lingua e cultura ladina*. Canova, Treviso 2004, ISBN 88-8409-123-3 (http://www.gbv.de/dms/casalini/05/0507178X.pdf)
* Constanze Kindel: *Ladinisch für Anfänger*. In: Die Zeit 4/2006 (Online version)
* Heinrich Schmid: *Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner*. Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn/Istitut Cultural Ladin Majon di Fascegn, San Giovanni 1994 (Online version )
* Servisc de Planificazion y Elaborazion dl Lingaz Ladin (SPELL): *Gramatica dl Ladin Standard*. Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn (u.a.) 2001, ISBN 88-8171-029-3 (http://www.spell-termles.ladinia.net/documents/gramatica_LS_2001.pdf  Online version)

## Viungo vya nje
*The office for Ladin language planning 
*Rai Ladinia – Newscasts and broadcasts from public broadcaster Rai Sender Bozen.
*Noeles.info – News portal in Ladin.
*Weekly Paper – *La Usc Di Ladins* (The Voice of the Ladins, in Ladin).
*Ladinienatlas ALD-I 
*Linguistic Atlas of Dolomitic Ladinian and neighbouring Dialects – Speaking Linguistic Atlas 
*Grzega, Joachim,  Ku-eichstaett.de, *Materialien zu einem etymologischen Wörterbuch des Dolomitenladinischen (MEWD)*, Katholische Universität Eichstätt-Ingolstadt (KU) 2005.
*Italian-Fassano Ladin Dictionary 
*Italian-Cadorino Ladin Dictionary 
*German-Gardenese Ladin Dictionary
*German-Badiotto Ladin Dictionary
*Ladin basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database 
*Declaration of language group affiliation in South Tyrol – Population Census 2001
Kidarai

**Kidarai** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal inayozungumzwa na Wadarai. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kidarai imehesabiwa kuwa watu 11,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidarai iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidarai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidarai 
*lugha ya Kidarai katika Glottolog
*lugha ya Kidarai kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Lutricia McNea

**Lutricia McNeal** (amezaliwa tar. 27 Novemba, 1973 huko mjini Oklahoma City, Oklahoma) ni mwimbaji wa muziki wa soul/pop kutoka nchini Marekani. Alipata mafanikio yake kimataifa kwa vibao vyake kadhaa kama vile "Ain't That Just the Way" (UK: #6, Germany: #5, Sweden: #1) kibao ambacho kiliuza nakala milioni mbili dunia nzima, "Stranded" (UK: #3, Sweden: #6) na "Someone Loves You Honey" (UK: #9).

## Wasifu
### Maisha ya awali
McNeal ni mtoto wa saba katika familia ya watoto tisa. Baba yake ni mchungaji na yeye Lutracia alikuwa mwimbaji wa kwaya katika kanisa la katika kamji kao. Kipaji chake kiligunduliwa na Rogers/Grantham, kazi yake ilianza kushika hatamu baada ya ziara ya Ulaya, ambapo alijiunga na kikundi cha watayarishaji cha Kiswidi Rob'n'Raz. Kwa pamoja watatu hao walipeleka katika chati vibao kadhaa ikiwa pamoija na Top 20 #1 huko Sweden, kibao cha "Clubhopping" (Sweden: #13), "Bite the Beat" (Sweden: #14) na "In Command" (Sweden: #1).

Miaka kadhaa baadaye akaanza kazi zake za kujitegemea na kufanya kibao #1 "Ain't That Just The Way" kibao ambacho kilimfanya awe maarufu dunia nzima. Kilikuwa habari mjini katika chati mbalimbali huko Ulaya na baadaye huko Asia mwisho kikatua katika chati maarufu za US Billboard Dance Charts na kushika nafasi ya kwanza. Kibao baadaye kilitunukiwa dhahabu katika nchi kadha wa kadha.
## Diskografia
### Studio albamu
*1997 *My Side of Town / Lutricia McNeal* (UK title)
*1999 *Whatcha Been Doing*
*2002 *Metroplex*
*2004 *Soulsister Ambassador*

### Single
## Marejeo
Kikusunda

**Kikusunda** ni lugha nchini Nepal iliyokuwa inazungumzwa na Wakusunda. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikusunda hakihusiani na lugha nyingine yoyote bila shaka.

Mwaka 2023 alikuwa amebaki msemaji mmoja tu wa Kikusunda, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikusunda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikusunda 
*lugha ya Kikusunda katika Glottolog
*lugha ya Kikusunda kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kikyirong

**Kikyirong** (pia **Kikyerung**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uchina inayozungumzwa na Wakyirong. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kikyirong nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 500. Pia kuna wasemaji 100 nchini Uchina (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikyirong iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikyirong kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikyirong 
*lugha ya Kikyirong katika Glottolog
*lugha ya Kikyirong kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za China
Kipalpa

**Kipalpa** ilikuwa lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal iliyozungumzwa na Wapalpa. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kipalpa tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipalpa iko katika kundi la Kiaryan. Wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kinepali.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipalpa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipalpa
*lugha ya Kipalpa katika Glottolog
*lugha ya Kipalpa kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kitamang-Magharibi

**Kitamang ya Magharibi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Watamang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitamang ya Magharibi nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 323,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitamang ya Magharibi iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitamang ya Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitamang ya Magharibi
*lugha ya Kitamang ya Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kitamang ya Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kikurux cha Nepali

**Kikurux ya Nepal** ni lugha ya Kidravidi nchini Nepal inayozungumzwa na Wakurux. Ni tofauti na lugha ya Kikurux inavyozungumzwa nchini Uhindi na Bangladesh. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikurux ya Nepal imehesabiwa kuwa watu 28,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikurux ya Nepal iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikurux ya Nepal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikurux ya Nepal
*lugha ya Kikurux ya Nepal katika Glottolog
*lugha ya Kikurux ya Nepal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Kimandarini

**Kichina** ni lugha za Wachina nchini China na kote duniani wanapoishi. Ni tawi kubwa la kundi la lugha za Kichina-Kitibet.

**Kimandarini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wachina. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimandarini nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu milioni 840. Pia kuna wasemaji katika nchi zifuatazo: 24,320,000 nchini Taiwan (1993), 10,600 nchini Brunei (2006), 60,900 ndani ya Hong Kong (2006), 460,000 nchini Indonesia (1982), wengi nchini Malaysia ambapo ni lugha ya taifa (lakini bila idadi rasmi ya wasemaji), 35,000 nchini Mongolia (1993), 500,000 nchini Myanmar (1994), 500 nchini Ufilipino (1990), 1,210,000 nchini Singapuri (2010), na 5,880 nchini Uthai (1984). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimandarini iko katika kundi la Kichina.

## Sauti na toni 
Tabia ya pekee ya lugha za Kichina ni tofauti kubwa kati ya toni za sauti. Silabi "ma" inaweza kuwa na maana 4 tofauti kabisa kufuatana na matamshi tofauti ya toni.

## Uenezi 
Kimandarini ni lugha rasmi katika Jamhuri ya Watu wa China, Jamhuri ya China (Taiwan) na Singapuri. Husemwa pia na raia Wachina katika Indonesia na Malaysia.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimandarini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimandarini 
*lugha ya Kimandarin katika Glottolog
*lugha ya Kimandarini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Taiwan
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Singapuri
Jamii:Lugha za Mongolia
Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Ufilipino
Kimindong

**Kimin-Dong** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wahan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimin-Dong nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu milioni 8.8. Pia kuna wasemaji katika nchi zifuatazo: 7060 nchini Brunei (2006), wachache tu nchini Indonesia (bila mwaka), 252,000 nchini Malaysia (2004), 34,200 nchini Singapuri (2000), na wengi nchini Uthai (bila takwimu). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimin-Dong iko katika kundi la Kichina.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimin-Dong kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimin-Dong 
*lugha ya Kimin-Dong katika Glottolog
*lugha ya Kimin-Dong kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Singapuri
Kiyue

**Kiyue** (pia **Kicantonese**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayue. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kiyue nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu milioni 52. Pia kuna wasemaji katika nchi zifuatazo: 6250 nchini Brunei (2006), 6,030,000 ndani ya Hong Kong (2006), 180,000 nchini Indonesia (1982), 1,070,000 nchini Malaysia (2000), 9780 nchini Ufilipino (2000), 121,000 nchini Singapuri (2010), 29,400 nchini Uthai (1984), na 862,000 nchini Vietnam (1999). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyue iko katika kundi la Kichina.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyue kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyue
*lugha ya Kiyue katika Glottolog
*lugha ya Kiyue kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Malaysia
Jamii:Lugha za Uthai
Jamii:Lugha za Brunei
Jamii:Lugha za Singapuri
Jamii:Lugha za Ufilipino
Jamii:Lugha za Vietnam
Kikaco'

'''Kikaco' '''ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Kamboja inayozungumzwa na Wakaco'. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikaco' imehesabiwa kuwa watu 3370. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaco' iko katika kundi la Kibahnariki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikaco' kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaco' 
*lugha ya Kikaco' katika Glottolog
*lugha ya Kikaco' kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kamboja
Lourdes

la Rozari.]]
 ya Bikira Maria katika pango la Lourdes.]]
 katika Basilika.]]
**Lourdes** (matamshi: [luʀd]) ni mji mdogo (wakazi 15,000) chini ya milima ya Pirenei nchini Ufaransa. 

Inatembelewa na watu zaidi ya milioni 5 kwa mwaka kutoka na njozi za mwaka 1858, ambazo Kanisa Katoliki limethibitisha kwamba kweli Bikira Maria alimtokea msichana Bernadeta Soubirous .

Kanisa hilo limethibitisha pia miujiza 70 iliyotokana na maombezi ya Bikira Maria kuwa haielezeki kisayansi.

## Tanbihi
* INSEE commune file

## Marejeo
* Collectif, *Lourdes de la Préhistoire à nos jours*, Musée Pyrénéen, 1987.
* Laurence Catinot-Crost, *Autrefois Lourdes*, Éditions Atlantica, 2005.
* Sébastien Barrère, *Petite histoire de Lourdes*, Cairn, 2014.

## Viungo vya nje
* The Official Website of the Lourdes Sanctuaries
* Lourdes 2008 , Official site for the 150th anniversary of the apparitions
* Lourdes, by Robert Hugh Benson, 1914, from Project Gutenberg
* Catholic Association UK , details more information on Lourdes.
* 
* http://www.musees-lourdes.com/le-petit-lourdes.html  *Museum of Lourdes/Le-Petit-Lourdes Museum* (in French)
Khadija Kopa

**Khadija Omar Abdallah Kopa** (alizaliwa Zanzibar, 1963) ni mwimbaji wa muziki wa Taarab na mtunzi wa nyimbo kutoka nchini Tanzania. Mbali na muziki, Kopa ni mama wa nyumbani, mfanyabiashara na pia mwanaharakati wa kisiasa nchini Tanzania.

Anafahamika zaidi kwa ushirikiano wake mkubwa na bendi ya TOT. Ameanza kuimba Taarab tangu mwaka 1990 na bendi ya kwanza kujiunga nayo ilikuwa ni Culture Musical Club.

Mtoto wake wa kike Zuhura Othman Soud, afahamikaye kwa jina la kisanii Zuchu ni mwimbaji pia. Alijiunga na lebo ya WCB Wasafi na kutoa nyimbo maarufu kama vile: Nisamehe, Sukari, Yalaa, Cheche, Wana.

## Maisha na kazi
Khadija Kopa alizaliwa mwaka 1963 kisiwani Zanzibar na ni mtoto wa pekee katika familia ya Kopa. Ameolewa na ana watoto wanne na wajukuu wawili. 

Khadija alikuwa akipenda kuimba tangu akiwa mdogo, akisomea madrasa Zanzibar. Akiwa chuoni (madrasa) alikuwa msomaji mzuri wa qaswida, halafu vilevile alipokuwa Young Pioneer, alikuwa kwenye kikundi cha kwaya.

Hali kadhalika shuleni alikuwa kwenye mambo ya ngoma, mambo ya utamaduni na kwaya. Shule yao ilikuwa bingwa kwa kwaya Zanzibar. Aliendelea hivyo hadi katika shule ya upili.

Kazi ya sanaa alianza mwaka 1990 katika Kikundi cha Culture Musical Club. Siku moja alikuwa amekaa huku akiiga wimbo. Akapita babu yake aliye katika kikundi cha Culture Musical Club cha Zanzibar. Akamsifia ya kwamba anajua kuimba. Basi akachukua hatua ya kuandika barua kwa niaba yake bila ya kumshauri, akaipeleka Culture Musical Club kuomba ajiunge nao.

Khadija pia amepata kushirikiana na waimbaji wengine wa kike kama vile Mwanamtama Amir, marehemu Leila Khatib na wanaume kama akina Abdul Misambano na Ali Star, walioporomosha nyimbo ambazo zilitamba miaka hiyo katika ulimwengu wa Taarab.

## Tazama pia
* Isha Ramadhani

## Viungo vya nje
* [http://www.bongocinema.com/casts/view/khadija-kopa ]  katika Bongo Cinema
* [http://www.tanzaniatoday.co.tz/news/simulizi-tamu-ya-khadija-kopa ] katika Tanzania Today

Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Watu wa Zanzibar
Jamii:Wanawake wa Tanzania
Kiharoi

**Kiharoi** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vietnam inayozungumzwa na Waharoi. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiharoi imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiharoi iko katika kundi la Kichamiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiharoi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiharoi 
*lugha ya Kiharoi katika Glottolog
*lugha ya Kiharoi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Kikhang

**Kikháng** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wakháng. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikháng imehesabiwa kuwa watu 13,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikháng iko katika kundi la Kikhmuiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikháng kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikháng 
*lugha ya Kikháng katika Glottolog
*lugha ya Kikháng kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam
Kinguon

**Kinguôn** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wanguôn. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kinguôn imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinguôn iko katika kundi la Kimuong.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinguôn kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinguôn
*lugha ya Kinguôn katika Glottolog
*lugha ya Kinguôn kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Vietnam