open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chuo Kikuu cha Nairobi

thumb|Chuo kikuu cha Nirobi
**Chuo Kikuu cha Nairobi** (UoN)  ni chuo kikuu kikubwa zaidi nchini Kenya. Ingawa historia yake kama taasisi ya elimu ilianza 1956, hakikufanya kuwa chuo kikuu huria mpaka 1970 wakati Chuo Kikuu cha Afrika Mashariki kiligawanywa katika vyuo vikuu huria: Chuo Kikuu cha Makerere nchini Uganda, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam nchini Tanzania, na Chuo Kikuu cha Nairobi.

Mwaka wa 2002 Chuo hiki kilikuwa na wanafunzi 22,000, na 17,200 kati yao walikuwa wakisomea shahada ya msingi na 4,800 walikuwa wakisomea shahada ya kumudu. Chuo kikuu kimezindua mipango kadhaa ya kisera na kuanzisha shahada sambamba kukabiliana na mahitaji ya elimu nchini Kenya.

## Historia 
Mwanzo wa Chuo Kikuu cha Nairobi huanzia 1956, pamoja na uanzishwaji wa Royal Technical College ambapo walisajili kundi la kwanza la wahitimu wa masomo ya A-levels katika masomo ya kiufundi mwezi wa Aprili mwaka huo huo. Royal Technical College ilibadilishwa kuwa Chuo cha pili katika Afrika Mashariki tarehe 25 Juni 1961 chini ya jina Royal College Nairobi. Chuo kilikuwa na uhusiano maalum na Chuo Kikuu cha London ambapo kilianza kuandaa wanafunzi katika vitivo ya sanaa, sayansi, na uhandisi kwa tuzo ya shahada kutoka Chuo Kikuu cha London.

Tarehe 20 Mei 1964, Royal College Nairobi ilibadilishwa jina ikawa University College Nairobi kama chuo kilichokuwa sehemu ya Inter-territorial Federal University of East Africa, na baadaye vizazi ya wanafunzi waliojiunga walikuwa wakihitimu shahada zao kutoka Chuo Kikuu cha Afrika Mashariki badala ya Chuo Kikuu cha London. Mwaka 1970, University College Nairobi kiligeuzwa kikawa chuo kikuu cha Taifa cha kwanza nchini Kenya na kikabadilishwa jina kuwa Chuo Kikuu cha Nairobi.

Hivi majuzi, chuo kikuu kimefanya mahusiano na Chuo Kikuu cha Rome La Sapienza na Vrije Universiteit Brussel huko Ubelgiji hasa kwa madhumuni ya utafiti.

## Vyuo 
Kwa mtazamo wa upanuzi wa haraka na ugomo wa utawala, chuo kikuu kilifanywa marekebishaji mwaka 1983 kusababisha mgawanyiko wa utawala kupitia uumbaji wa vyuo vya kampasi sita zinazoongozwa na wakuu.

* Chuo cha Kilimo na Afya ya Wanyama (Kampasi ya Kabete Kaskazini)
* Chuo cha Usanifu na Uhandisi (Kampasi Kuu)
* Chuo cha Biolojia na Sayansi za Kimwili (Kampasi ya Chiromo)
* Chuo cha Elimu na Mafunzo ya Nje (Kampasi ya Kikuyu)
* Chuo cha Sayansi ya Afya (Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta)
* Chuo cha Utu na Sayansi ya Kijamii (Kampasi Kuu)

## Vitivo 
* Kitivo cha Kilimo
* Kitivo cha Sanaa
* Kitivo cha Biashara (Faculty of Commerce)
* Kitivo cha Elimu
* Kitivo cha Masomo ya Nje
* Kitivo cha Sheria
* Kitivo cha Sayansi
* Kitivo cha Sayansi ya Kijamii
* Kitivo cha Afya ya Wanyama
* Taasisi ya Masomo ya Kiafrika
* Shule ya kompyuta na data
* Shule ya Uhandisi
* shule ya Sayansi ya Uuguzi
* Shule ya Sayansi ya Meno
* Shule ya Utabibu
* Shule ya Madawa
* Shule ya Mazingira yaliyojengwa

## Viungo vya nje 
* Chuo Kikuu cha Nairobi tovuti rasmi
* Taarifa Kuhusu Kenya na vyuo vikuu 
* Vyuo vikuu bora nchini Kenya

Jamii:Vyuo vikuu vya Kenya
Jamii:Elimu jijini Nairobi
Nonini

**Nonini** (jina lake haswa ni **Hubert Nakitare**, amezaliwa 1 Oktoba 1982) ni msanii wa nyimbo aina ya hip hop kutoka nchini Kenya; awali akisajiliwa na "Calif Records", lakini baadaye alijiunga na "Homeboyz Productions". 

Yeye alijitosa kwenye ulingo wa muziki wa mijini nchini Kenya kupitia wimbo wake "Nonini ni Nani?" kupanda kwa umaarufu wake kitaifa na kikanda hakuanza hata hivyo mpaka alipotoa wimbo wake "Manzi wa Nairobi" mwaka 2002, wimbo ambao ulisifu uzuri wa wanawake wa Kenya na kufuatiliwa na wimbo "Weh Kamu". Yeye aliendelia kwa kutoa albamu yake "Hanyaring Game" mwishoni mwa mwaka wa 2004 ambayo ilihusisha wimbo maarufu "Keroro" neno la kisheng lenye maana ya pombe ya bia. Nonini anajulikana kwa kutoa wimbo wa kwanza wa Genge mapema katika kazi yake ya uimbaji.

Baadaye, wimbo Nani mwenza, kwa ushirikiano na mwanamuziki kutoka Tanzania Juma Nature, uliweza kujulikana kikanda. Katika ubunifu mkubwa hivi karibuni, ameshirikiana pamoja na msanii "Nameless" kuunda wimbo wa kitaifa wa Ijumaa ujulikanao kama "furahi day" ambao umechezwa sana katika vituo vya utangazaji. Nyimbo zote mbili ziko kwenye albamu yake ya pili Mwisho Ya Mawazo,iliyotolewa mwaka 2007. Albamu yake iliwahusisha wanamuziki wakiwemo Nyota Ndogo, Mercy Myra, Profesa Jay na Q-Chief Agosti 2007, Nonini alikuwa miongoni mwa Wakenya 100 wenye ushawishi mkubwa kama ilivyochanguliwa na gazeti la "The Standard" Nonini alishinda tuzo bora la kimuziki la Chaguo La Teeniez mwaka 2008 kwa video yake ya "Mtoto Mzuri" katika Mwaka wa 2009 alitajwa kama Balozi wa "International Lifestyle" na Chuo Kikuu cha Limkokwing nchini Malaysia.

Nonini ni nusu Mluhya na nusu Mkamba.

## P-Unit
P-Unit hivi karibuni alianza kikundi kipya kinachojulikana kama P-Unit (Pro Habo Unit) kinacho wahusisha waimbaji Bonnie, Frasha, Gabu na yeye mwenyewe. Kikundi cha P-Unit kimetoa baadhi ya nyimbo hasa cha "Si lazima". "Si lazima" ni wimbo unaozungumzia wakati wa uhusiano ambapo wanandoa hawahitaji kufanya ngono wanaweza kwenda nyumbani na kutofanya mapenzi. Watu wametambua suala la kejeli katika ujumbe wake na nyimbo alizocheza hapo awali. Katika mwaka wa 2007 kwenye tuzo la kimuziki cha Kisima P-Unit ilishinda kwenye kitengo cha tuzo la Kikundi cha boomba Kwa Nonini, ilikuwa ni mara ya kwanza yeye kushinda tuzo la Kisima licha ya kuwa hewani kwa miaka mingi. Wimbo wao wa pili ulijulikana kama Kushoto-Kulia; nyimbo zote mbili ziko kwenye albamu yake ya Mwisho ya Mawazo. P-Unit ilishinda katika kundi bora kwenye "Chaguo La Teeniez" mwaka wa 2007 na 2008 na kundi hilo liliteuliwa kwa uzinduzi wa tuzo la (mwaka 2008) "MTV Africa Music" wakati wa tuzo la mziki la Kisima P-Unit ilishinda katika kitengo cha Kikundi jamii cha boomba, vilevile pamoja na mwanamziki DNA kutokana na Ushirikiano wao kwa wimbo wa "Una".

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Nonini Official Website 
* Myspace page

Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jumuiya ya Wanablogu Tanzania

thumb|right|400px|Logo ya **JUMUWATA**.
**Jumuiya Ya Wanablogu Tanzania** (kifupi: Jumuwata) ni chama cha wanablogu wa Tanzania. 

Chama hicho kinaongozwa na Ramadhani Msangi (Mwenyekiti), Simon Kitururu (Katibu) na Da Mija (Mweka Hazina). 

Nia ya Jumuwata ni kusaidia Watanzania kuweza kufaidika na mabadiliko ya teknolojia kama vile blogu, podikasti, n.k. 

## Viungo vya nje
*Blogu ya Jumuiya ya Wanablogu Tanzania
*Makala kuhusu Jumuwata
Kaizari Karoli V

thumbnail|right|280px|Kaizari Karoli V
**Karoli V** (pia: **Carlos I wa Hispania**; 24 Februari 1500 &ndash; 21 Septemba 1558) alikuwa Kaizari wa Dola Takatifu la Kiroma kuanzia 1519 hadi kujiuzulu mwezi wa Septemba 1556. 

Alimfuata babu yake, Maximilian I, na kufuatiwa na mdogo wake Ferdinand I.

Kwa jina la Carlos I alikuwa mfalme wa kwanza wa Hispania tangu mwaka 1516. Kwa kuwa nchi hiyo ilikuwa na makoloni mengi hasa barani Amerika, aliweza kusema, "Katika ufalme wangu jua halitui kamwe".

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1500
Jamii:Waliofariki 1558
Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Wafalme wa Hispania
Kaizari Maximilian I

thumb|right|Kaizari Maximilian I
**Maximilian I** (22 Machi 1459 – 12 Januari 1519) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1493 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake Federiki III, na kufuatiwa na mjukuu wake Karoli V.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1459
Jamii:Waliofariki 1519
Kaizari Federiki III

thumbnail|right|280px|Kaizari Federiki III
**Federiki III** (21 Septemba 1415 &ndash; 19 Agosti 1493) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1440 hadi kifo chake. Alimfuata binamu yake Albert II, na kufuatiwa na mwana wake Maximilian I. Tarehe 19 Machi 1452, alivishwa taji la Kaizari na Papa Nikolasi V mjini wa Roma, akiwa Kaizari wa mwisho kuvishwa hivyo.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1415
Jamii:Waliofariki 1493
Isimu

**Isimu** (au "maarifa ya lugha") ni sayansi inayochunguza lugha. Imegawiwa katika matawi mbalimbali:
* fonetiki kuhusu sauti zinazotolewa na binadamu
* fonolojia kuhusu mfumo wa sauti katika lugha fulani
* mofolojia kuhusu mfumo wa maneno
* sintaksi kuhusu mfumo wa sentensi
* semantiki kuhusu maana
* isimujamii kuhusu uhusiano kati ya lugha na jamii

## Marejeo 
* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam

## Tazama pia 
* Lango la lugha

*
Isimu
Isimu
Fonetiki

**Fonetiki** (kutoka Kiingereza "Phonetics") ni tawi la sayansi ya isimu. Inashughulikia uchunguzi wa sauti za lugha za binadamu, pamoja na utamkaji na usikiaji wake. Kwa ujumla, fonetiki ni tawi la isimu linalochunguza jinsi sauti zinavyozalishwa, zinavyosafirishwa na zinavyomfikia msikilizaji. 

Etimolojia ya neno fonetiki imebeba dhana mbili: foni na etiki. Foni humaanisha sauti, ilihali etiki ni dhana pana kidogo.

Vitamkwa huandikwa kwa kutumia alfabeti ya kifonetiki ya kimataifa (au kifupi cha jina lake kwa Kiingereza, *International Phonetic Alphabet*).

Fonetiki inagawanyika katika:
* fonetiki akustika
* fonetiki maabara (au fonetiki majaribio)
* fonetiki masikizi
* fonetiki matamshi
* fonetiki tibamatamshi

## Tanbihi
## Marejeo 
### Ya Kiswahili
* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam

### Mengineyo
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Reprinted in )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
*the Web Site of the Phonetic Sciences Laboratory of the Université de Montréal. 
*The International Society of Phonetic Sciences (ISPhS)
*A little encyclopedia of phonetics, Peter Roach. (pdf)
*The sounds and sound patterns of language U Penn
*Official IPA chart (International Phonetic Association)
*Real-time MRI videos of the articulation of speech sounds, from the USC Speech Articulation and kNowledge (SPAN) Group 
*Extensive collection of phonetics resources on the Web   (University of North Carolina)
*Phonetics and Phonology   (University of Osnabrück)
*A note on practical phonetic training

Jamii:Isimu
Clinton Davisson

left|80px
thumb|Clinton Davisson (kushoto) pamoja na Lester Halbert Germer

**Clinton Joseph Davisson** (22 Oktoba 1881 – 1 Februari 1958) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza elektroni. Mwaka wa 1937, pamoja na George Thomson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1881
Jamii:Waliofariki 1958
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
George Paget Thomson

thumbnail|right|200px| George Thomson

**George Paget Thomson** (3 Mei 1892 &ndash; 10 Septemba 1975) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza elektroni. Mwaka wa 1937, pamoja na Clinton Davisson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**. Thomson ni mwana wa Joseph John Thomson aliyetuzwa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1908.

## Viungo vya nje
*Wasifu yake Thomson katika tovuti rasmi ya Tuzo ya Nobel

Jamii:Waliozaliwa 1892
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Fonolojia

**Fonolojia** (hasa huitwa **Sarufi Matamshi**) ni tawi la isimu yaani sayansi ya lugha. Inashughulikia uchunguzi na uchambuzi wa mfumo wa sauti ama matamshi ya lugha mahususi, kwa mfano ugawanyaji wa irabu na konsonanti za lugha ya Kiswahili. Hivyo fonolojia huchunguza sauti za lugha moja na matokeo yake yana umuhimu katika kubuni alfabeti ya kufaa kwa lugha husika. 

Ala za sauti (vipashio vya utamkaji) zinatumika katika utamkaji wa fonimu (vitamkwa) za lugha husika. Mkondo wa hewa wakati wa utamkaji. Kuwepo na kutokuwepo kwa mguno wakati wa utamkaji (ghuna/sighuna). 

Tawi hili la isimu hushughulikia kanuni zinazotawala uchambuzi wa mfumo wa sauti, yaani, sauti kutamkwaje na wapi katika kinywa cha mwanadamu.

Dhana ya fonolojia inajipambanua vizuri zaidi ikifasiliwa kwa kutofautishwa na fonetiki. Wakati fonetiki ni taaluma inayochunguza sauti zitamkwazo na binadamu bila kuzihusisha na lugha yoyote, fonolojia huchunguza mfumo wa sauti wa lugha mahususi kama vile sauti za Kiswahili, Kiingereza, Kimwera na Kinyaturu. Kwa ufupi, fonetiki huchunguza sauti zote zitamkwazo na binadamu; fonolojia huchunguza mfumo wa sauti wa lugha mahususi. 

Hivyo, fonetiki huchunguza sauti nyingi kadiri iwezekanavyo, lakini fonolojia huchunguza sauti chache tu zilizomo katika mfumo wa sauti wa lugha husika. Mathalani, mfumo wa sauti wa lugha ya Kiswahili una sauti thelathini tu (irabu tano na konsonanti ishirini na tano).

Jambo lingine la kuzingatia ni vipashio vya kiuchambuzi vya matawi haya mawili. Wakati fonetiki kipashio chake cha msingi ni "foni", fonolojia kipashio chake cha msingi ni "fonimu". Kwa kuzingatia maelezo ya hapo awali, ni wazi kuwa foni ni nyingi zaidi kuliko fonimu, kwa kuwa foni ni kila sauti itamkwayo na binadamu, wakati fonimu ni sauti zile tu zilizomo katika mfumo wa sauti wa lugha mahususi. Hivyo, kuna fonimu za Kiswahili, za Kiingereza, za Kichina, n.k., lakini foni si za lugha yoyote, wala huwezi kusema kwa uhakika kuna foni ngapi, kwa kuwa bado kuna lugha nyingi duniani ambazo hazijatafitiwa.
 
Historia ya fonolojia inaweza kuwa imeanza na Ashtadhyayi, sarufi ya Kisanskrit iliyoandikwa na Pāṇini katika karne ya 4 KK. Kwa namna ya pekee Shiva Sutras, nyongeza ya Ashtadhyayi, inaorodhesha fonemi ya lugha hiyo, pamoja na kujadili mofolojia, sintaksia na semantiki.

## Marejeo 
## Tanbihi 
*TUKI, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, 1990
*Massamba, D., "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, 2004
*Massamba, D.P.B. - Kinore, Y.M. - Msanjila, Y.P., "Fonolojia ya Kiswahili Sanifu", TUKI, Dar es Salaam 2004 - ISBN 9976-911-70X

Jamii:Isimu
Sanaa

, mchoro wa Leonardo da Vinci unaotunzwa huko Paris (Ufaransa).]]
**Sanaa** (kutoka neno la Kiarabu) ni ufundi anaoutumia mwanadamu ili kuwasilisha fikira au mawazo yaliyo ndani ya akili yake. 

Vilevile sanaa ni uzuri unaojiibua katika umbo lililosanifiwa. 

Kusanifu ni kuumba, kufanya jambo au kitu kwa kutumia ufundi/ustadi ili kiweze kuvutia watu kwa uzuri wake. Mtu hueleza hisia zinazomgusa kwa kutumia umbo fulani ambalo limesanifiwa. 

Hivyo kazi yoyote ya sanaa inategemewa ioneshe ufundi wa hali ya juu ili iwe na mvuto kwa hadhira yake. 

Tunaweza kuona kazi ya sanaa kupitia tanzu za fasihi, uchoraji, ususi, ufumaji, utarizi, uchongaji, ufinyanzi na kadhalika. 

Kila umbo huwa na nyenzo zinazotumika katika kuliumba umbo hilo. Kwa mfano katika uchongaji kuna mti (gogo), panga, tezo, msasa, rangi na kadhalika.

## Aina za sanaa
### Sanaa za maonyesho
thumb|Sanaa ya uchoraji
Hizi ni sanaa ambazo uzuri wake hujitokeza katika umbo la kudumu, umbo ambalo linaweza kuhifadhiwa, hivi kwamba uzuri wake ukaendelea kuonekana wakati wowote ule. 

Hizi ni baadhi tu ya aina za sanaa ambazo hutoa umbo la kudumu
*Maonyesho
*Uchongaji
*Uchoraji
*Ufinyanzi
*Ufumaji
*Ushonaji
*Ususi
*Utarizi
*Usanifu
*Muziki na Mashairi

### Sanaa za vitendo
Uzuri wa sanaa hizi umo katika umbo la vitendo, hivyo ilimradi kuupata uzuri huo ni lazima kutazama vitendo vinavyofanyika. Katika sanaa hizi lazima kuwe na chenye sifa kuu nne, ambazo ni:
*Dhana ya kutendeka (tendo)
*Mtendaji (fanani)
*Uwanja wa kutendea 
*Watazamaji (hadhira)

### Upekee wa fasihi
Kati ya hizo, fasihi ni tanzu ya pekee kwa sababu zifuatazo: 
# Hutumia lugha.
# Huwa na wahusika maalumu.
# Huwa na muundo unaoeleweka.
# Hutumia mandhari halisi au ya kubuniwa.
# Huwa na mtindo unaoeleweka.
# Huwa na fani na maudhui.

## Tazama pia
* Sanaa ya Afrika

## Viungo vya nje
* A look at how general economic principles govern the arts.

Jamii:Utamaduni
Kitiriko

**Kitiriko** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, mchanganyiko wa Kihehe na Kigogo. Inasemwa na Watiriko.
Kaizari Ferdinand I

thumbnail|right|280px|Kaizari Ferdinand I
**Ferdinand I** (10 Machi 1503 &ndash; 25 Julai 1564) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1558 hadi kifo chake. Alimfuata kaka yake, Karoli V, na kufuatiwa na Maximilian II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1503
Jamii:Waliofariki 1564
Kaizari Maximilian II

thumbnail|right|280px|Kaizari Maximilian II
**Maximilian II** (31 Julai 1527 &ndash; 12 Oktoba 1576) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1564 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Ferdinand I, na kufuatiwa na Rudolf II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1527
Jamii:Waliofariki 1576
Kaizari Rudolf II

thumb|right|Kaizari Rudolf II
**Rudolf II** (18 Julai 1552 – 20 Januari 1612) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 12 Oktoba 1576 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Maximilian II, na kufuatiwa na mdogo wake, Matthias.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1552
Jamii:Waliofariki 1612
Kaizari Ferdinand II

thumbnail|right|280px|Kaizari Ferdinand II
**Ferdinand II** (9 Julai 1578 &ndash; 15 Februari 1637) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1619 hadi kifo chake. Alimfuata binamu yake, Matthias, na kufuatiwa na Ferdinand III.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1578
Jamii:Waliofariki 1637
Kaizari Ferdinand III

thumbnail|right|280px|Kaizari Ferdinand III
**Ferdinand III** (13 Julai 1608 &ndash; 2 Aprili 1657) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1637 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Ferdinand II, na kufuatiwa na Leopold I.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1608
Jamii:Waliofariki 1657
Kaizari Leopold I

thumbnail|right|280px|Kaizari Leopold I
**Leopold I** (9 Juni 1640 &ndash; 5 Mei 1705) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1658 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, III, na kufuatiwa na Joseph I.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1640
Jamii:Waliofariki 1705
Kaizari Joseph I

thumbnail|right|280px|Kaizari Joseph I
**Joseph I** (26 Julai 1678 &ndash; 17 Aprili 1711) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1705 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Leopold I, na kufuatiwa na Karoli VI.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1678
Jamii:Waliofariki 1711
Kaizari Karoli VI

thumbnail|right|280px|Kaizari Karoli VI
**Karoli VI** (1 Oktoba 1685 &ndash; 20 Oktoba 1740) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1711 hadi kifo chake. Alimfuata kaka yake, Joseph I, na kufuatiwa na Karoli VII.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1685
Jamii:Waliofariki 1740
Kaizari Karoli VII

thumbnail|right|280px|Kaizari Karoli VII
**Karoli VII** (6 Agosti 1697 &ndash; 20 Januari 1745) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia mwezi wa Februari 1742 hadi kifo chake. Alimfuata Karoli VI, na kufuatiwa na Francis I.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1697
Jamii:Waliofariki 1745
Kaizari Francis I

thumbnail|right|280px|Kaizari Francis I
**Francis I** (8 Desemba 1708 &ndash; 18 Agosti 1765) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia tarehe 13 Septemba 1745 hadi kifo chake. Alimfuata Karoli VII, na kufuatiwa na Joseph II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1708
Jamii:Waliofariki 1765
Kaizari Joseph II

, 1775.]]
**Joseph II** (13 Machi 1741 &ndash; 20 Februari 1790) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1765 hadi kifo chake. Alimfuata baba yake, Francis I, na kufuatwa na mdogo wake, Leopold II.

Sera zake katika utawala Austria peke yake miaka 1780-1790 zimeitwa *Ujosefu* (au *Josefini*). Sera hizo zilifuata falsafa ya mwangaza na kuingilia na kubana mamlaka ya Kanisa katika mambo mengi, hata madogo sana.

Kwa sababu hiyo alilaumiwa vikali na Kanisa Katoliki na kuhusianishwa na tapo la Wamasoni.

Pamoja na hilo, alipatwa na upinzani mkubwa, na hatimaye alifuta baadhi ya maamuzi yake. 

Alipokufa, Leopoldo II alizidi kurudisha mambo yalivyokuwa awali na kujali hisia za wananchi.

## Marejeo
* 
* 
* 
* 

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1741
Jamii:Waliofariki 1790
Kaizari Matthias

thumbnail|right|280px|Kaizari Matthias
**Matthias** (24 Februari 1557 &ndash; 20 Machi 1619) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1612 hadi kifo chake. Alimfuata kaka yake, Rudolf II, na kufuatiwa na Ferdinand II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1557
Jamii:Waliofariki 1619
Kaizari Leopold II

thumbnail|right|280px|Kaizari Leopold II
**Leopold II** (5 Mei 1747 &ndash; 1 Machi 1792) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1790 hadi kifo chake. Alimfuata kaka yake, Joseph II, na kufuatiwa na Francis II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1747
Jamii:Waliofariki 1792
Kaizari Francis II

thumbnail|right|280px|Kaizari Francis II
**Francis II** (12 Februari 1768 &ndash; 2 Machi 1835) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1792 hadi kujiuzulu mwaka wa 1806. Alimfuata baba yake, Leopold II. Alipojiuzulu, Dola Takatifu la Kiroma la Taifa la Ujerumani lilivunjika hadi mwaka wa 1871.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1768
Jamii:Waliofariki 1835
Kaizari Sigismund

thumbnail|right|280px|Kaizari Sigismund
**Sigismund** (15 Februari 1368 – 9 Desemba 1437) alikuwa Kaizari wa Dola la Ujerumani kuanzia 1410 hadi kifo chake. Alivishwa taji la Kaizari mwaka wa 1433 tu. Alimfuata Rupert, na kufuatiwa na Albert II.

Jamii:Makaizari wa Ujerumani
Jamii:Waliozaliwa 1368
Jamii:Waliofariki 1437
Sari

thumb|Jengo la Manispaa ya Melal,Sari	

**Sari** (kwa Kiajemi: ساری‎, *Sārī*; pia: **Shahr-e-Tajan** na **Shari-e-Tajan**) ni makao makuu ya mkoa wa Mazandaran katika Uajemi. 

Mji uko kaskazini mwa milima ya Alborz na karibu na Bahari ya Kaspi.

Idadi ya wakazi inakadiriwa kuwa takriban nusu milioni. 

Jamii:Miji ya Uajemi
Charles Thomson Rees Wilson

thumb|right|Charles Wilson
left|80px

**Charles Thomson Rees Wilson** (14 Februari 1869 &ndash; 15 Novemba 1959) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uskoti. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali. Mwaka wa 1927, pamoja na Arthur Compton alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1869
Jamii:Waliofariki 1959
Jamii:Wanasayansi wa Uskoti
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Louis de Broglie

left|80px

**Louis-Victor Broglie** (15 Agosti 1892 &ndash; 19 Machi 1987) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza sifa za elektroni na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1929 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1982
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Watiriko

**Watiriko** ni kabila dogo lililo kusini mwa wilaya ya Mpwapwa, mkoa wa Dodoma ulio katikati ya nchi ya Tanzania, hasa Kibakwe, Chamtumile, Ikuyu, Wotta na maeneo ya karibu na hayo. 

Kabila hilo lina asili ya mchanganyiko wa Wahehe-Wabena na Wagogo. Lugha yao ni Kitiriko, ambayo maneno yake ni mchanganyiko wa maneno ya makabila hayo matatu, isipokuwa mila na desturi zao zimeelemea sana kwa Wahehe, mfano: wanatahiri watoto wanaume. Michezo yao ya kiutamaduni na nyimbo zao ni za Kigogo zaidi, japo pia wana baadhi ya nyimbo za kitamaduni zenye asili ya Kihehe kama "kiduo". 

## Historia
Inasemekana wahamizi wa zama za vita vya kikabila kabla ya vita kuu ya kwanza, walitokea upande wa kusini wa Tanganyika, hasa mkoa wa Iringa, wakaja mpaka mto Ruaha, wakavuka mto hadi Mpwapwa kusini ya sasa, wakachagua kuishi huko.

Kusudi wapate kukubalika katika jamii ya nchi hii mpya (ambapo ilikuwa ni himaya ya Wagogo, ijapo walikuta sehemu ile haikuwa na wakazi) iliwalazimu kuiga mila na desturi za wenyeji wa karibu na eneo lile, mfano: kutoga masikio, kutoa meno mawili ya chini, kufanya tohara kwa wanaume na watoto wa kike. Kwa njia hiyo walikubalika katika jamii ile na waliweza kuwa watawala (au *watemi*).

Waliweza kuoa wenyeji wa pale, na matokeo yake ikapatikana lugha iliyokuwa mchanganyiko wa Kigogo na Kihehe; hadi leo lugha hiyo wanaiita Kitiriko. 

Kabila hili linatawaliwa na koo chache zenye nguvu kama vile Mduwile ambao chimbuko lao ni maeneo ya bondeni katika kijiji cha Lwihomelo ambapo kuna eneo lijulikanalo kama Pitiliko. Koo kubwa za Watiriko ni Malamso, Kalinga, Ikuyu, Mtalaze, Chamtumile, na nyingine. Koo nyingine ni kama Chugulu, Semwali na Kinoga ambao asili yao ni mlima Semi karibu na Kibakwe.

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Mpwapwa
Paul Dirac

left|80px
thumb|right|220px|Paul Dirac (1933)

**Paul Adrien Maurice Dirac** (8 Agosti 1902 – 20 Oktoba 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza sifa za elektroni ndani ya nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1933, pamoja na Erwin Schrodinger alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Percy Bridgman

left|80px

**Percy Williams Bridgman** (21 Aprili 1882 – 20 Agosti 1961) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sifa za halijoto na kanieneo. Mwaka wa 1946 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1882
Jamii:Waliofariki 1961
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Edward Victor Appleton

left|80px
thumb|220px|
**Edward Appleton** (6 Septemba 1892 – 21 Aprili 1965) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi katika anga ya nje. Mwaka wa 1941 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1947 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1892
Jamii:Waliofariki 1965
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Patrick Blackett

thumbnail|right|Patrick Blackett
left|80px

**Patrick Maynard Stuart Blackett** (18 Novemba 1897 – 13 Julai 1974) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi katika anga ya nje. Mwaka wa 1948 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1974
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Hideki Yukawa

left|80px

**Hideki Yukawa** (23 Januari 1907 &ndash; 8 Septemba 1981) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujapani. Hasa alichunguza vijipande vya atomu. Mwaka wa 1949 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1981
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Kyoto
Cecil Frank Powell

left|80px
thumb|220px|
**Cecil Frank Powell** (5 Desemba 1903 – 9 Agosti 1969) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza vijipande vya atomu. Mwaka wa 1950 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1969
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
John Douglas Cockcroft

left|80px

**John Douglas Cockcroft** (27 Mei 1897 – 18 Septemba 1967) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza kiini cha atomu. Mwaka wa 1948 alipewa cheo cha "Sir". Mwaka wa 1951, pamoja na Ernest Walton alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1967
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ernest Walton

left|80px

**Ernest Walton** (6 Oktoba 1903 – 25 Juni 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ireland. Hasa alichunguza mwendo wa vijipande vya atomu. Mwaka wa 1951, pamoja na John Douglas Cockcroft alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wanasayansi wa Ireland
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Edward Purcell

**Edward Mills Purcell** (30 Agosti 1912 &ndash; 7 Machi 1997) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku wa atomu. Mwaka wa 1952, pamoja na Felix Bloch alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Roma, Italia, 29 Septemba 1901 – Chicago, Marekani, 28 Novemba 1954) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadaye alihamia Marekani akawa raia wa huko. Hasa anajulikana kwa uchunguzi wake wa atomu na mambo ya kinyuklia kwa jumla. Mwaka wa 1938 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

left|80px

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Fermi alikuwa mmoja wa viongozi wa Mradi wa Manhattan huko Marekani, ambao ulifanikisha kubuni na kutengeneza bomu la nyuklia. Fermi aliongoza majaribio ya kwanza ya kutoa nguvu ya nyuklia kwa utaratibu wa kudhibitiwa, na hivyo kuonyesha uwezekano wa kutengeneza bomu la nyuklia.

Baada ya vita, Fermi aliendelea kufundisha na kufanya kazi nchini Marekani, na alikuwa miongoni mwa waanzilishi wa taasisi ya utafiti wa nyuklia huko Chicago, inayojulikana kama Enrico Fermi Institute. Mchango wake katika sayansi ya nyuklia na fizikia unaheshimiwa kwa kiasi kikubwa, na njia ya kudhibiti nguvu ya nyuklia iliyobuniwa na Fermi imekuwa msingi wa matumizi ya nishati ya nyuklia.

Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1954
Jamii:Wanasayansi wa Italia
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Isidor Isaac Rabi

left|80px

**Isidor Isaac Rabi** (29 Julai 1898 – 11 Januari 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sifa za atomu. Mwaka wa 1944 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1898
Jamii:Waliofariki 1988
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Max Born

left|80px

**Max Born** (11 Desemba 1882 – 5 Januari 1970) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sifa za mawimbi na kuboresha nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1954, pamoja na Walther Bothe alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1882
Jamii:Waliofariki 1970
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Walther Bothe

**Walther Wilhelm Georg Bothe** (8 Januari 1891 &ndash; 8 Februari 1957) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa kuvumbua njia mpya ya kutambua vijipande vya atomu. Mwaka wa 1954, pamoja na Max Born alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Polykarp Kusch

thumb|right|Polykarp Kusch
left|80px

**Polykarp Kusch** (26 Januari 1911 – 20 Machi 1993) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sifa za kisumaku za elektroni. Mwaka wa 1955, pamoja na Willis Lamb alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1911
Jamii:Waliofariki 1993
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Willis Lamb

**Willis Eugene Lamb** (12 Julai 1913 &ndash; 15 Mei 2008) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku wa atomu na kuboresha nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1955, pamoja na Polykarp Kusch alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Adolf Otto Reinhold Windaus

thumb|right|Adolf Windaus

**Adolf Windaus** (25 Desemba 1876 &ndash; 9 Juni 1959) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza dutu zinazofanya kazi kibiolojia, kama vitamini. Mwaka wa 1928 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Richard Adolf Zsigmondy

thumbnail|right|200px|Richard Zsigmondy
**Richard Zsigmondy** (1 Aprili 1865 &ndash; 23 Septemba 1929) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Austria. Hasa alichunguza koloidi. Mwaka wa 1925 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1865
Jamii:Waliofariki 1929
Jamii:Wanasayansi wa Austria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Arthur Harden

thumb|right|Arthur Harden
left|80px

**Arthur Harden** (12 Oktoba 1865 – 17 Juni 1940) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza sifa za sukari na kazi za vimeng'enya. Mwaka wa 1929, pamoja na Hans von Euler-Chelpin alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Mwaka wa 1936 alipewa cheo cha "Sir".

Jamii:Waliozaliwa 1865
Jamii:Waliofariki 1940
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Hans von Euler-Chelpin

thumb|right|Hans von Euler-Chelpin
left|80px

**Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin** (15 Februari 1873 – 7 Novemba 1964) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza vimeng'enya na vitamini. Mwaka wa 1929, pamoja na Arthur Harden alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1873
Jamii:Waliofariki 1964
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Felix Bloch

left|80px
thumbnail|right|220px|Felix Bloch, 1952

**Felix Bloch** (23 Oktoba 1905 – 10 Septemba 1983) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswisi. Hasa alichunguza usumaku ndani ya atomu. Mwaka wa 1952, pamoja na Edward Purcell alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1983
Jamii:Wanasayansi wa Uswisi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Frits Zernike

thumb|right|Frits Zernike
left|80px

**Frits Zernike** (16 Julai 1888 – 10 Machi 1966) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Hasa anajulikana kwa uvumbuzi wake wa hadubini iwezeshayo kuangalia vyembe hai. Mwaka wa 1953 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1888
Jamii:Waliofariki 1966
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Carl Bosch

**Carl Bosch** (27 Agosti 1874 &ndash; 26 Aprili 1940) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza njia za usanisi kwa kanieneo kubwa. Mwaka wa 1931, pamoja na Friedrich Bergius alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Friedrich Bergius

left|80px

**Friedrich Bergius** (11 Oktoba 1884 – 30 Machi 1949) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza ubadilishaji wa dutu mbalimbali, kwa mfano mkaa kuwa petroli, au mbao kuwa sukari. Mwaka wa 1931, pamoja na Carl Bosch alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1884
Jamii:Waliofariki 1949
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Harold Urey

thumb|right|Harold Urey
left|80px

**Harold Clayton Urey** (29 Aprili 1893 – 5 Januari 1981) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa anajulikana kwa kugundua deuterium. Mwaka wa 1934 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1893
Jamii:Waliofariki 1981
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Peter Debye

thumb|right|Peter Debye
left|80px

**Peter Joseph William Debye** (24 Machi 1884 &ndash; 2 Novemba 1966) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uholanzi. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Petrus Josephus Wilhelmus Debije*. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza mfumo wa atomu, mionzi ya eksirei, na sifa za gesi. Mwaka wa 1936 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Mwaka wa 1940, kabla WaNazi hawajavamia Uholanzi, Debye alihamia Marekani alikoishi hadi kifo chake.

Jamii:Waliozaliwa 1884
Jamii:Waliofariki 1966
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Norman Haworth

thumb|right|Norman Haworth
left|80px

**Walter Norman Haworth** (19 Machi 1883 – 19 Machi 1950) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kuchunguza mfumo wa vitamini C. Mwaka wa 1937, pamoja na Paul Karrer alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Mwaka wa 1947 alipewa cheo cha "Sir".

Jamii:Waliozaliwa 1883
Jamii:Waliofariki 1950
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Paul Karrer

**Paul Karrer** (21 Aprili 1889 &ndash; 18 Juni 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswisi. Hasa alichunguza mfumo wa vitamini mbalimbali. Mwaka wa 1937, pamoja na Norman Haworth alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Adolf Butenandt

left|80px

**Adolf Friedrich Johann Butenandt** (24 Machi 1903 – 18 Januari 1995) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza homoni zisababishazo kuvutiwa kijinsia. Mwaka wa 1939, pamoja na Leopold Ruzicka alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Serikali ya Ujerumani walimlazimisha kukataa tuzo lakini aliruhusiwa kuipokea mwaka wa 1949.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Otto Hahn

thumb|right|Otto Hahn, 1938
left|80px
**Otto Hahn** (8 Machi 1879 – 28 Julai 1968) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa kugundua mpasuko wa kinyuklia. Mwaka wa 1944 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1879
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
James B. Sumner

left|80px

**James Batcheller Sumner** (19 Novemba 1887 – 12 Agosti 1955) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza vimeng'enya. Mwaka wa 1946, pamoja na John Howard Northrop na Wendell Stanley alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1887
Jamii:Waliofariki 1955
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Leopold Ruzicka

left|80px
thumbnail|right|200px|Leopold Ruzicka (1939)
**Leopold Stefan Ružička** (13 Septemba 1887 &ndash; 26 Septemba 1976) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswisi. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza mfumo wa dawa za kuwaua wadudu. Mwaka wa 1939, pamoja na Adolf Butenandt alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Wendell Stanley

left|80px

**Wendell Meredith Stanley** (16 Agosti 1904 – 15 Juni 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza kugandisha virusi kama fuwele. Mwaka wa 1946, pamoja na James Sumner na John Howard Northrop alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Robert Robinson

left|80px

**Robert Robinson** (13 Septemba 1886 &ndash; 8 Februari 1975) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza misombo ya kikaboni, kwa mfano alkaloidi. Mwaka wa 1939 alipewa cheo cha "Sir". Mwaka wa 1947 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1886
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Arne Tiselius

thumbnail|right|Arne Tiselius
left|80px

**Arne Wilhelm Kaurin Tiselius** (10 Agosti 1902 – 29 Oktoba 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza mbinu za kutenganisha protini. Mwaka wa 1948 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
William Giauque

**William Francis Giauque** (12 Mei 1895 – 28 Machi 1982) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sifa za halijoto chini kabisa. Mwaka wa 1949 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1895
Jamii:Waliofariki 1982
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Kurt Alder

left|80px

**Kurt Alder** (10 Julai 1902 – 20 Juni 1958) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa kubuni njia mpya ya usanisi wa misombo ya kikaboni. Mwaka wa 1950, pamoja na Otto Diels alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1958
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Georg von Hevesy

thumb|right|Georg von Hevesy
left|80px

**Georg Charles de Hevesy** (1 Agosti 1885 &ndash; 5 Julai 1966) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Hungaria. Alifanya kazi katika nchi mbalimbali, kwa mfano Uingereza, Ujerumani na Uswidi. Hasa alichunguza isotopi. Mwaka wa 1923 aligundua elementi ya hafnium. Mwaka wa 1943 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1885
Jamii:Waliofariki 1966
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Otto Diels

left|80px

**Otto Paul Hermann Diels** (23 Januari 1876 – 7 Machi 1954) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza usanisi wa misombo ya kikaboni. Mwaka wa 1950, pamoja na Kurt Alder alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1876
Jamii:Waliofariki 1954
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Edwin McMillan

left|80px

thumb|**Edwin Mattison McMillan**
**Edwin Mattison McMillan** (18 Septemba 1907 – 7 Septemba 1991) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa anajulikana kwa kugundua elementi ya neptunium. Mwaka wa 1951, pamoja na Glenn Seaborg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Glenn T. Seaborg

left|80px

**Glenn Theodore Seaborg** (19 Aprili 1912 – 25 Februari 1999) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza elementi nzito sana. Mwaka wa 1951, pamoja na Edwin McMillan alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1912
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
A.J.P. Martin

left|80px

**Archer John Porter Martin** (1 Machi 1910 – 28 Julai 2002) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mbinu za kutenganisha dutu zinazofanana. Mwaka wa 1952, pamoja na Richard Synge alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1910
Jamii:Waliofariki 2002
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Richard Laurence Millington Synge

left|80px

**Richard Lawrence Millington Synge** (28 Oktoba 1914 – 18 Agosti 1994) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mbinu za kutenganisha dutu zinazofanana. Mwaka wa 1952, pamoja na Archer John Porter Martin alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1914
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Hermann Staudinger

left|80px

**Hermann Staudinger** (23 Machi 1881 – 8 Septemba 1965) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza plastiki laini. Mwaka wa 1953 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1881
Jamii:Waliofariki 1965
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Linus Pauling

thumb|right|Linus Pauling
left|80px

**Linus Pauling** (28 Februari 1901 – 19 Agosti 1994) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mfumo wa molekuli kubwa, kwa mfano protini. Mwaka wa 1954 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Tena, mwaka wa 1962 alipokea **Tuzo ya Nobel ya Amani**.

Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Nikolay Semyonov

thumbnail|right|280px|Nikolay Semyonov
left|80px

**Nikolay Nikolayevich Semyonov** (15 Aprili 1896 – 25 Septemba 1986) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza nishati mwendo. Mwaka wa 1956, pamoja na Cyril Hinshelwood alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1896
Jamii:Waliofariki 1986
Jamii:Wanakemia wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Cyril Norman Hinshelwood

thumbnail|right|280px|Cyril Hinshelwood
left|80px

**Cyril Norman Hinshelwood** (19 Juni 1897 &ndash; 9 Oktoba 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mwendo wa athari za kikemia. Mwaka wa 1948 alipewa cheo cha "Sir". Mwaka wa 1956, pamoja na Nikolay Semyonov alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1967
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Alexander Todd

thumbnail|right|280px|Alexander Todd
left|80px

**Alexander Robertus Todd of Trumpington** (2 Oktoba 1907 – 10 Januari 1997) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mfumo wa nukleotidi na usanisi wake. Mwaka wa 1957 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Frederick Sanger

thumbnail|right|Frederick Sanger
left|80px

**Frederick Sanger** (amezaliwa 13 Agosti 1918) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mfumo wa molekuli mbalimbali. Alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia** mara mbili, mwaka wa 1958 peke yake, na mwaka wa 1980 pamoja na Paul Berg na Walter Gilbert.

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
John Howard Northrop

left|80px

**John Howard Northrop** (5 Julai 1891 – 27 Mei 1987) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mbinu za uchachushaji pamoja na vimeng'enya. 

Mwaka wa 1946, pamoja na James Sumner na Wendell Stanley alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1891
Jamii:Waliofariki 1987
Jamii:Wanakemia wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Willard Libby

left|80px

**Willard Frank Libby** (17 Desemba 1908 – 8 Septemba 1980) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa anajulikana kwa kugundua mbinu za kurejea kipindi kupitia kaboni 14. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1980
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Melvin Calvin

thumb|right|Melvin Calvin
left|80px

**Melvin Calvin** (8 Aprili 1911 – 8 Januari 1997) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usanidinuru. Mwaka wa 1961 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1911
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
John Kendrew

thumbnail|right|280px|Mwanakemia John Kendrew
left|80px

**John Cowdery Kendrew** (24 Machi 1917 – 23 Agosti 1997) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mfumo wa protini mbalimbali. Mwaka wa 1962, pamoja na Max Perutz alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**. Mwaka wa 1974 alipewa cheo cha "Sir".

Jamii:Waliozaliwa 1917
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Vincent du Vigneaud

**Vincent du Vigneaud** (18 Mei 1901 &ndash; 11 Desemba 1978) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza homoni mbalimbali na usanisi wake. Mwaka wa 1955 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Max Perutz

left|80px
thumb|Max Perutz
**Max Ferdinand Perutz** (19 Mei 1914 – 6 Februari 2002) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Austria. Baadaye alihamia Uingereza. Hasa alichunguza sifa za himoglobini. Mwaka wa 1962, pamoja na John Kendrew alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1914
Jamii:Waliofariki 2002
Jamii:Wanasayansi wa Austria
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Giulio Natta

left|80px

**Giulio Natta** (26 Februari 1903 – 2 Mei 1979) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Italia. Hasa alichunguza ubunifu wa molekuli ndefu ili kuboresha plastiki. Mwaka wa 1963, pamoja na Karl Ziegler alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Italia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Karl Ziegler

left|80px
thumb|Karl Ziegler
**Karl Ziegler** (26 Novemba 1898 – 12 Agosti 1973) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sifa za plastiki na usanisi wake. Mwaka wa 1963, pamoja na Giulio Natta alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1898
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Jaroslav Heyrovský

left|80px

**Jaroslav Heyrovsky** (20 Desemba 1890 – 27 Machi 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ucheki. Hasa anajulikana kwa kuvumbua polarografia. Mwaka wa 1959 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Heyrovský alifanya kazi kubwa katika uwanja wa elektrokemia. Mchango wake mkubwa ulikuwa katika maendeleo ya metodi ya polarografia, ambayo ni mbinu inayotumika kuchunguza michakato ya kemikali kwa kutumia umeme.

Polarografia ilikuwa teknolojia mpya ya wakati huo iliyoruhusu uchambuzi wa kina wa viwango vya chini vya kemikali mbalimbali katika suluhisho.
Jaroslav Heyrovský ni mojawapo ya wanasayansi wa Kicheki wenye mchango mkubwa katika uwanja wa kemia na elektrokemia, na mafanikio yake yalileta tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka 1959.

Jamii:Waliozaliwa 1890
Jamii:Waliofariki 1967
Jamii:Wanasayansi wa Ucheki
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Manfred Eigen

**Manfred Eigen** (amezaliwa 9 Mei 1927) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza athari mbalimbali za kikemia. Mwaka wa 1967, pamoja na Ronald Norrish na George Porter alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.
Ronald Norrish

thumbnail|right|280px|Mwanakemia Ronald Norrish
left|80px

**Ronald George Wreyford Norrish** (9 Novemba 1897 &ndash; 7 Juni 1978) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kutumia miako mifupi wa nuru ili kuchunguza athari za kikemia. Mwaka wa 1967, pamoja na Manfred Eigen na George Porter alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1978
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Dorothy Hodgkin

left|80px
thumb|Dorothy Hodgkin

**Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin** (12 Mei 1910 &ndash; 29 Julai 1994) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mfumo wa misombo mbalimbali, kwa mfano vitamini B12. Mwaka wa 1964 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.

Jamii:Waliozaliwa 1910
Jamii:Waliofariki 1994
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Kemia
Robert Mulliken

**Robert Sanderson Mulliken** (7 Juni 1896 &ndash; 31 Oktoba 1986) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mfumo wa molekuli. Mwaka wa 1966 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Kemia**.