open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kombe la Dunia la FIFA la 1998

**Kombe la Dunia la FIFA la 1998** lilikuwa toleo la kumi na sita la Kombe la Dunia la FIFA, michuano ya kimataifa ya mpira wa miguu kwa timu za taifa za wanaume. Mashindano yalifanyika nchini Ufaransa kuanzia 10 Juni hadi 12 Julai 1998. Liliwazesha mashabiki kutokana na ongezeko la timu kutoka 24 hadi 32, na kuongeza uwiano wa mataifa kutoka mabara yote.

Hatua za kufuzu zilihusisha timu zaidi ya 160, na hatimaye timu 32 zikashiriki katika fainali. Mfumo wa mashindano ulikuwa na makundi nane ya timu nne, kisha hatua ya mtoano kwa timu 16 bora, nusu fainali, nafasi ya tatu, na fainali.

Mashindano haya yanakumbukwa kwa ubora wa timu ya Ufaransa, iliyoongozwa na nyota kama Zinedine Zidane na Thierry Henry. Katika fainali iliyochezwa Uwanja wa Stade de France mjini Saint-Denis, Ufaransa iliifunga Ureno 3–0 na kutwaa Kombe la Dunia lao la kwanza. Mabao mawili ya Zidane kutoka kwa vichwa vilivyofanywa katika kona na Emmanuel Petit alifunga bao la tatu mwishoni mwa mchezo.

Uholanzi ilishika nafasi ya tatu baada ya kuifunga Kroatia 2–1 katika mchezo wa kutafuta nafasi ya tatu, ikiwa imeonyesha kiwango bora cha mashindano pamoja na viwango vya juu vya ushambuliaji.

## Viungo vya nje 
* Kombe la Dunia la FIFA la 1998 Ufaransa, FIFA.com  
* Maelezo katika RSSSF

Jamii:Kombe la Dunia la FIFA
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Kombe la Dunia la FIFA la 2006

**Kombe la Dunia la FIFA la 2006** lilikuwa toleo la kumi na tisa la Kombe la Dunia la FIFA, mashindano ya kimataifa ya mpira wa miguu kwa timu za taifa za wanaume. Mashindano yalifanyika nchini Ujerumani kuanzia 9 Juni hadi 9 Julai 2006. Liliwazesha mashabiki na kuonyesha ushindani mkali, teknolojia na udhibiti bora wa mashindano.

Hatua za kufuzu zilihusisha timu 198, na hatimaye timu 32 zikashiriki fainali. Mfumo wa mashindano ulikuwa na makundi nane ya timu nne, kisha hatua ya mtoano kwa timu 16 bora, nusu fainali, nafasi ya tatu, na fainali.

Mashindano haya yanakumbukwa kwa fainali maarufu kati ya Italia na Ufaransa iliyochezwa Uwanja wa Olympiastadion mjini Berlin. Mechi ilimalizika 1–1 baada ya muda wa ziada, na Italia kuibuka washindi 5–3 katika raundi ya penalti. Fainali hii pia ilikumbukwa kwa kadi nyekundu ya Zinedine Zidane kwa kutesa kiuno cha kichwa dhidi ya Marco Materazzi.

Ujerumani ilishika nafasi ya tatu baada ya kuifunga Ufaransa 3–1 katika mchezo wa kutafuta nafasi ya tatu. Nyota wa mashindano walijumuisha Fabio Cannavaro, Andrea Pirlo, na Ronaldinho.

## Viungo vya nje 
* Kombe la Dunia la FIFA la 2006 Ujerumani, FIFA.com  

Jamii:Kombe la Dunia la FIFA
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Kufuzu Kombe la Dunia la 1970

**Kufuzu Kombe la Dunia la 1970** kunahusu hatua za mashindano zilizofanyika kuamua timu zitakazoshiriki fainali za Kombe la Dunia la FIFA la 1970 zilizofanyika nchini Meksiko.

## Mfumo wa kufuzu 
Hatua za kufuzu ziliandaliwa na mabara yote ya soka duniani: Afrika, Asia, Ulaya, Amerika ya Kusini, Kaskazini na Amerika ya Kati, na Oceania. Timu 75 zilijaribu kufuzu, huku fainali ya mwisho ikibeba timu 16.  

Timu hizo zilishirikishwa kwenye mchuano wa mtoano au makundi, kulingana na kila bara. Mashindano ya kufuzu yalifanyika kati ya mwaka 1968 na 1969.  

## Matokeo makuu 
* Brazil (bingwa wa 1962) ilifaulu kufuzu moja kwa moja.  
* Italia, Ujerumani Magharibi, Urusi na Uholanzi walifikia fainali baada ya ushindi wa makundi au mtoano wa robo fainali.  
* Timu za Kaskazini na Amerika, Afrika, na Asia pia ziliingia, ikiwemo Marekani kama mshiriki wa kwanza wa CONCACAF.  

## Vikundi vya fainali 
Fainali za kufuzu zilizounda kikundi cha mwisho cha timu 16 zilizocheza katika Meksiko ziliendelea kuzingatia mfumo wa mtoano na makundi.  

## Viungo vya nje 
* Hatua za kufuzu za Kombe la Dunia 1970, FIFA.com  
* Maelezo kamili katika RSSSF

Jamii:Kufuzu Kombe la Dunia
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Kombe la Dunia la FIFA la 1986

**Kombe la Dunia la FIFA la 1986** lilikuwa toleo la kumi na tatu la Kombe la Dunia la FIFA, michuano ya kimataifa ya mpira wa miguu kwa timu za taifa za wanaume. Mashindano yaliyofanyika nchini Meksiko kuanzia 31 Mei hadi 29 Juni 1986. Meksiko ikawa nchi ya kwanza kuandaa Kombe la Dunia mara mbili, baada ya kufanya hivyo pia mwaka 1970.

Hatua za kufuzu zilihusisha timu 121 kutoka mabara yote, na hatimaye timu 24 zikashiriki katika fainali. Mfumo wa mashindano ulihusisha makundi sita ya timu nne, kisha hatua ya mtoano kwa timu 16 bora.

Mashindano haya yanakumbukwa zaidi kwa ubora wa Diego Maradona, aliyeng’ara kwa kiwango cha juu na kuongoza Argentina kutwaa taji lao la pili. Katika robo fainali dhidi ya Uingereza, Maradona alifunga mabao mawili maarufu: ‘‘**Goli la Mkono wa Mungu**’’ na ‘‘**Goli la Karne**’’ ambapo alipitia zaidi ya wachezaji watano kabla ya kufunga.

Katika fainali iliyochezwa katika Uwanja wa Azteca huko Mexico City, Argentina iliishinda Ujerumani Magharibi 3–2 katika mchezo uliokuwa na ushindani mkubwa. Mabao ya Argentina yalifungwa na José Luis Brown, Jorge Valdano na Jorge Burruchaga.

Ufaransa ilishika nafasi ya tatu baada ya kuifunga Ubelgiji 4–2 katika mchezo wa kutafuta nafasi ya tatu, ikiwa na kizazi chenye nyota kama Michel Platini.

## Viungo vya nje 
* Kombe la Dunia la FIFA la 1986 Meksiko, FIFA.com  
* Maelezo katika RSSSF

Jamii:Kombe la Dunia la FIFA
Jamii:Wiki Loves Sports 2025
Ashot Zorian

**Ashot Zorian** (1905 – 4 Juni 1970) alikuwa msanii na mwalimu wa Armenia-Misri aliyezaliwa katika Milki ya Osmani. Alijulikana kwa uchoraji wa mtindo wa Ufovisti, ukiwemo michoro ya watu na mandhari ya “still life.” Katika maandishi ya Kiingereza, jina lake huandikwa kwa namna tofauti kama Ashot Zoryan au Ashod Zorian.

## Maisha ya mapema 
Ashot Zorian alizaliwa mwaka 1905 katika mji wa pwani wa Giresun, uliokuwa sehemu ya Dola la Osmani (leo ni kaskazini-mashariki mwa Uturuki).

Hakuna taarifa nyingi kuhusu maisha yake ya awali pamoja na familia yake; jina la mama yake halijulikani, na baba yake aliitwa Apig Zorian, ambaye alikuwa mwanasheria.

Mnamo 1915, wakati wa kuanza kwa Maangamizi ya Waarmenia, baba yake aliuawa.

Utoto wake uliendelea akiwa na dada yake, huku wakiishi mafichoni katika mji wa milimani wa Şebinkarahisar.

Kuna simulizi mbalimbali kuhusu maisha yake kipindi hicho: baadhi ya vyanzo vinasema alifanywa mtumwa na familia ya Kituruki, ilhali vingine vinaripoti kuwa alifanya kazi kwa familia ya Kikurdi. Ni katika kipindi hiki ambapo jina lake lilifanyiwa mabadiliko na kuitwa *Huseyin Zorian* (au *Hussein*).

Katika miaka ya 1920, alipelekwa katika Kituo cha Mayatima cha Waarmenia cha Yesayan kilichopo Istanbul.

Akiwa miongoni mwa mayatima wa Kiarmenia, alichaguliwa na kupewa ufadhili wa masomo kwenda Ulaya.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1970
Jamii:wachoraji wa Armenia
Jamii:wachoraji wa Misri
Asia Alfasi

**Asia Alfasi** (amezaliwa 20 Aprili 1984) ni msanii na mwandishi wa vichekesho (*comic artist*) mwenye asili ya Libya na Uingereza, anayejulikana kwa kazi zake zinazoathiriwa na mtindo wa manga. Alizaliwa Libya na alihamia Uskoti akiwa na umri wa miaka saba. Kwa sasa anaishi Birmingham, Uingereza.  

Kazi za Alfasi huonyesha mchanganyiko wa ushawishi wa Uislamu, utamaduni wa Kilibya, utamaduni wa Kiingereza, na sanaa ya Kijapani. Alianza kujulikana zaidi baada ya kuwa mwanamke wa kwanza kushiriki na pia kushinda shindano la Hi8us Midlands Stripsearch, akishinda kupitia mkusanyiko wa kazi zake uliomwonyesha mhusika wake *Monir*.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wasanii wa Libya
Jamii:wasanii wa Uingereza
Jamii:Error, Fix, and Contribute Campaign 2025-26 in Tanzania
Elfu moja mia mbili thelathini na saba

**Elfu moja mia mbili thelathini na saba** ni namba inayoandikwa **1237** kwa tarakimu za kawaida na MCCXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1236 na kutangulia 1238.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1237 KK na 1237 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Elfu moja mia mbili thelathini na nane

**Elfu moja mia mbili thelathini na nane** ni namba inayoandikwa **1238** kwa tarakimu za kawaida na MCCXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1237 na kutangulia 1239.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1238 KK na 1238 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Elfu moja mia mbili thelathini na tisa

**Elfu moja mia mbili thelathini na tisa** ni namba inayoandikwa **1239** kwa tarakimu za kawaida na MCCXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1238 na kutangulia 1240.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1239 KK na 1239 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Elfu moja mia mbili na arubaini

**Elfu moja mia mbili na arubaini** ni namba inayoandikwa **1240** kwa tarakimu za kawaida na MCCXL kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1239 na kutangulia 1241.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1240 KK na 1240 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Anne Muraya

**Anne Muraya** ni mhasibu, mfanyabiashara, na mtendaji mkuu wa shirika kutoka Kenya ambaye aliteuliwa kama afisa mkuu mtendaji wa Deloitte East Africa, kuanzia tarehe 1 Juni 2022. Hadi wakati huo, aliwahi kuhudumu kama Mshirika Mkuu wa Afrika wa Masuala ya Biashara Husika na Sera za Umma huko Deloitte. Wakati huohuo alifanya kazi kama kiongozi wa ukaguzi wa hesabu kwa eneo la Afrika Mashariki. Katika wadhifa wake mpya, Muraya anasimamia shughuli za kampuni katika nchi nane, ambazo ni: Burundi, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Somalia, Sudan Kusini, Tanzania na Uganda . Yeye ndiye mwanamke wa kwanza kuhudumu katika nafasi hiyo, katika historia ya kampuni hiyo.

## Historia na elimu 
Muraya ni raia wa Kenya. Ana Shahada ya Kwanza ya Elimu (B.Ed.) katika Hisabati na Kemia, aliyopewa na Chuo Kikuu cha Kenyatta mwaka wa 1994. Yeye ni mhasibu aliyeidhinishwa na ni mwanachama wa Chama cha Wahasibu Waliosajiliwa Kenya(ICPAK),Chama cha Wahasibu waliosajiliwa Uganda( (ICPAU)),na chama cha Wahasibu waliosajiliwa Rwanda(ICPAR).

## Kazi 
Mwaka 1994, Muraya alijiunga na Deloitte kama mkaguzi, katika ofisi yao ya Nairobi, mji mkuu wa Kenya. Miaka ilivyopita, alipanda cheo hatua kwa hatua  na mwaka wa 2017, aliteuliwa kama mwanamke wa kwanza kuwa "kiongozi wa ukaguzi" katika ukanda wa Afrika Mashariki wa Deloitte. Baadaye, aliteuliwa kuwa Mshirika Mkuu wa masuala ya biashara endelevu na Sera za Umma kwa eneo la Afrika la Deloitte. Huko pia, alikuwa mwanamke wa kwanza kuhudumu katika wadhifa huo.

## Familia 
Ni mama wa watoto wawili watu wazima, mmoja wa kiume na mmoja wa kike.

## Mambo mengine ya kuzingatia 
Muraya ni mwanachama wa Deloitte Africa Audit Executive Committee(Exco). EXCO huamua mwelekeo wa kimkakati wa biashara ya ukaguzi na uthibitishaji kwa ukanda wa Afrika na kufuatilia utekelezaji wa mkakati huo.Yeye pia ni mwanachama wa Deloitte Global Advisory Council. Kundi hili linajumuisha washirika 30 wa Deloitte, walioteuliwa kutoka maeneo mbalimbali duniani kutoa ushauri kwa Afisa mkuu mtendaji wa Deloitte Global.

## Tazama pia 
* Rita Kavashe
* Ruth Doreen Mutebe

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanawake wa Kenya
Elfu moja mia mbili arobaini na moja

**Elfu moja mia mbili arobaini na moja** ni namba inayoandikwa **1241** kwa tarakimu za kawaida na MCCXLI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1240 na kutangulia 1242.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1241 KK na 1241 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Elfu moja mia mbili arobaini na mbili

**Elfu moja mia mbili arobaini na mbili** ni namba inayoandikwa **1242** kwa tarakimu za kawaida na MCCXLII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1242 na kutangulia 1243.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1242 KK na 1242 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Elfu moja mia mbili arobaini na tatu

**Elfu moja mia mbili arobaini na tatu** ni namba inayoandikwa **1243** kwa tarakimu za kawaida na MCCXLIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1242 na kutangulia 1244.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 1243 KK na 1243 BK.

## Tanbihi
Jamii:Namba asilia
Yaadga

**Yaadga** ni mkoa wa kaskazini mwa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 16,414 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 1,939,319.

Makao makuu yako mjini Ouahigouya.

## Marejeo
Y
Bankui

**Bankui** ni mkoa wa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 19,722 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 2,120,600.

Makao makuu yako mjini Dédougou.

## Marejeo
B
Kwagh-Hir

thumb|Maski ya Kwagh-hir ya miaka ya 1960
**Kwagh-hir** (maana halisi ni: *kitu cha kichawi* au *kitu cha uchawi* na inatamkwa *kwaa-hii*) ni aina ya sanaa yenye vipengele vingi na yenye mafundisho ya kitamaduni ya Wativ wa katikati mwa Nigeria ambayo ilipata umaarufu katika miaka ya 1960. Ni onyesho la hadhara lenye kuigiza linalosimulia hadithi za kimaadili za matukio ya zamani na ya sasa, na huunganisha uchezeshaji wa vibonzo (puppetry), sherehe za barakoa (masquerading), mashairi, muziki, dansi na simulizi zenye uhai ili kuonyesha mada zake za kimaadili. Inatumika na watu wa Tiv kuimarisha imani za kitamaduni na kueneza hadithi za kipekee kwa elimu, kuelimisha kijamii, kutoa burudani ya kijamii na kushughulikia masuala ya jamii.

Kwagh-hir ni aina ya sanaa ya juu zaidi ya kwagh-alom, desturi ya zamani ya watu wa Tiv ambapo familia ilifurahiwa na kikao cha hadithi kilichosimuliwa na wasimuliaji wabunifu, kawaida katika saa za mapema za usiku baada ya kazi za shambani za siku hiyo, chini ya mwanga wa mwezi.

Aina inayojulikana zaidi ya kwagh-hir kulingana na *Jonathan Fogel* linaweza kuwa onyesho la *Punch na Judy*, ambapo wahusika wanaotambulika husherehesha wanasiasa wa sasa na matukio ya habari huku pia wakirejelea mila na desturi mbalimbali za kitamaduni.

Kwagh-hir iliingizwa kwenye Orodha ya Uwakilishi ya Urithi wa Utamaduni Usioonekana wa Binadamu mnamo 2019 kwa uamuzi wa Kamati ya Kihali ya Serikali: 14.COM 10.B.27.

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Nigeria
Jamii:Sanaa ya Afrika
Goulmou

**Goulmou** ni mkoa mashariki mwa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 18,143 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 2,240,200.

Makao makuu yako mjini Fada N’Gourma.

## Marejeo
G
Guiriko

**Guiriko** ni mkoa magharibi mwa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 25,343 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 2,572,600.

Makao makuu yako mjini Bobo-Dioulasso.

## Marejeo
G
Kadiogo

**Kadiogo** ni mkoa katikati ya Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 2,869 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 3,623,800.

Makao makuu yako mjini Wagadugu.

## Marejeo
K
Djôrô

**Djôrô** ni mkoa kusini mwa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 16,202 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 986,700.

Makao makuu yako mjini Gaoua.

## Marejeo
D
Vitambaa vya Kongo

[thumb|Foronya la Mto, kutoka katika mkusanyo wa Makumbusho ya Ethnografia, [Stockholm.]]
Katika Ufalme wa Kongo na majimbo yake (Loango, Kakongo, Ngoyo), sanaa za ufumaji zilikuwa ishara ya ufalme na ukuu. Uzi uliotolewa kutoka kwenye makuti ya mti wa mchikichi wa raffia ulihitimisha msingi wa sanaa za ufumaji za Kongo. Nyenzo hii iliweka vikwazo ambavyo vilishindwa kwa ubunifu ili kutengeneza aina na mitindo mbalimbali ya vitambaa. Kitambaa cha raffia (umoja: *Lubongo*, *Libongo*; wingi: *Mbongo*; pia huitwa *Mpusu*) kilitumika kama sarafu.

## Kofia ya Mkuu au ya Mtu Mashuhuri, *Mpu* au *Ngunda*
[thumb|Mpu, kutoka kwenye mkusanyiko wa Makumbusho ya [Brooklyn]]
[thumb|Mpu, kutoka kwenye mkusanyiko wa Makumbusho ya Kifalme ya [Afrika ya Kati (Koninklijk Museum voor Midden-Afrika)]]
*Mpu* ilikuwa kofia laini iliyofumwa kwa nyuzi za rafi ya dhahabu au nyuzi za mananasi, na ilikuwa sehemu muhimu ya vazi la kiutawala la chifu. Mavazi hayo pia yalijumuisha kanzu ya matundu iitwayo *kinzembe*, begi ya kifua iliyofumwa, begi la matambiko (*nkisi*), kikapu cha masalio, kengele yenye pande mbili na kiti.

Kwa Wakongo, Wambundu na makabila yanayohusiana nayo kaskazini mwa Angola, *mpu* ilikuwa ishara ya mamlaka aliyokabidhiwa mtu aliyechaguliwa kushika wadhifa wa uongozi mtakatifu.

Kuna aina kadhaa za kofia za *mpu*. *Ngunda* (kutoka mzizi 'ngu', unaomaanisha *mama*) ni aina ya kofia isiyo na umbo gumu, yenye mtindo wa duara juu na iliyopambwa kwa michoro iliyojitokeza juu, ambayo hutolewa kwa machifu wapya wakati wa sherehe za kuingizwa madarakani. *Ngola* ni kofia ndefu, yenye umbo la koni, inayovaliwa na viongozi wakuu wa himaya ya Kongo.

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Angola
Jamii:Utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Daniel Etim Effiong

**Daniel Etim Effiong** (anajulikana pia kama Daniel Etim-Effiong ; alizaliwa 24 Juni 1988) ni mwigizaji wa Nigeria na mkurugenzi wa filamu wa Nollywood.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1988
Jamii:watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria
Sirba

**Sirba** ni mkoa mpya wa Burkina Faso. Mkoa huo uko upande wa mashariki wa nchi.

Makao makuu yako mjini Bogandé.

## Marejeo
S
Tannounyan

**Tannounyan** ni mkoa kusini magharibi mwa Burkina Faso. Mkoa huo una eneo la km² 18,917 na idadi ya wakazi mwaka 2024 ilikuwa 945,000.

Makao makuu yako mjini Banfora.

## Marejeo
T
Dan Aceda

**Dan Okoth** (anajulikana zaidi kama **Dan Aceda**, alizaliwa Wilaya ya Kisumu, Magharibi mwa Kenya, 1984) ni mwanamuziki, mjasiriamali, mbunifu, na mwigizaji wa Kenya. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1984
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanamuziki wa Kenya
Hhohho

**Hhohho** ni mkoa wa Eswatini, upande wa kaskazini. Una eneo la km2 3,625 na wakazi 377,812 (sensa ya mwaka 2023). Makao makuu ni Mbabane.

## Tazama pia
* Mikoa ya Eswatini

H
Jamii:Hhohho
Mkoa wa Manzini

**Mkoa wa Manzini** ni mkoa wa Eswatini, upande wa magharibi. Una eneo la km2 4,093 na wakazi 374,293 (sensa ya mwaka 2023). Makao makuu ni Manzini.

## Tazama pia
* Mikoa ya Eswatini

M
Jamii:Mkoa wa Manzini
Lubombo

**Lubombo** ni mkoa wa Eswatini, upande wa mashariki. Una eneo la km2 5,849 na wakazi 248,594 (sensa ya mwaka 2023). Makao makuu ni Siteki.

## Tazama pia
* Mikoa ya Eswatini

L
Jamii:Lubombo
Shiselweni

**Shiselweni** ni mkoa wa Eswatini, upande wa kusini. Una eneo la km2 3,787 na wakazi 235,427 (sensa ya mwaka 2023). Makao makuu ni Nhlangano.

## Tazama pia
* Mikoa ya Eswatini

S
Jamii:Shiselweni
Mikoa ya Eritrea

File:Regions of Eritrea.svg|right|thumb|Regions of Eritrea
poly 167 182  163 205  179 211  184 203  176 179 Maekel Region
poly 167 182  176 179  118 108  118  50   59  85   53 133 Anseba Region
poly 163 205  167 182   53 133   19 258   91 276  135 239  147 206 Gash-Barka Region
poly 184 203  179 211  147 206  135 239  153 254  221 248  225 226  189 200 Debub Region
poly 176 179  184 203  189 200  225 226  221 248  271 259  279 220  200 159  155  21  118  50  118 108 Northern Red Sea Region
poly 279 220  271 259  419 388  442 361  319 241 Southern Red Sea Region

**Mikoa ya Eritrea** ni ngazi ya kwanza ya ugatuzi nchini Eritrea. Iko sita:

## Marejeo 

E
Mikoa ya Eswatini

ya nchi na mikoa yake.]]
**Mikoa ya Eswatini** ni ngazi ya kwanza ya ugatuzi katika ufalme huo wa Kusini mwa Afrika. Iko minne: Hhohho, Lubombo, Manzini na Shiselweni.

## Marejeo 

E
Aci Castello

'''''' ni mji wa mkoa wa Sicilia, Italia visiwani wenye wakazi 18,122 (2011).

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Italia

## Tanbihi
Jamii:Miji ya Italia
Jamii:Sisilia
Kanaga

**Kanaga** ni barakoa ya Wadogon wa Mali ambayo kihistoria huvaliwa na wanachama wa Jamii ya Awa wakati wa sherehe inayoitwa dama. Sherehe ya dama hufanywa, miezi au hata miaka kadhaa baada ya mtu kufariki, ili kuipeleka nafsi yake kwenye ulimwengu wa wafu. Maski ya Kanaga ni mojawapo ya maski maarufu zaidi kati ya aina nyingi za maski zinazotumika wakati wa sherehe ya *dama*; mnamo mwaka 1935, mwanaanthropolojia wa Ufaransa *Marcel Griaule* alihesabu maski 29 kati ya 74 kwenye sherehe moja kama aina ya Kanaga.

Umbo la kofia linaweza kuwakilisha wanyama mbalimbali: *kommolo tebu* (ndege), mjusi, kenge, barâmkamza dullogu (mdudu wa majini), mkono wa Mungu au roho ya kike ya miti (gyinu ya'). Maski hii inaonyeshwa katika aina za kiume na kike, ambapo toleo la kiume ndilo lenye idadi kubwa zaidi.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Mali
Faraja

wa A. Kindler.]]
**Faraja** (kutoka neno la Kiarabu) ni msaada wa aina yoyote unaotolewa kwa mwingine aliyepatwa na dhiki, msiba au shida nyingine ili kumuinua kisaikolojia na kumfanya asijisikie mkiwa. 

Katika michezo, mara nyingi aliyeshindwa anapata faraja akipongezwa na mshindi kwa jinsi alivyojitahidi.

Katika tiba, faraja ina nafasi muhimu pamoja na dawa.

Katika dini pia faraja ina nafasi muhimu kwa mtoaji na kwa mpokeaji vilevile . 

## Katika Uyahudi
Sehemu muhimu ya kazi ya manabii ilikuwa kuwafariji watu wa Israeli baada ya adhabu za Mungu kuwakatisha tamaa. Hivyo katika vitabu vyao tunakuta sura kadhaa zilizoitwa "Kitabu cha faraja", k.mf. Yeremia 30-31, lakini hasa Isaya 40-55.

## Katika Ukristo
Injili inasimulia jinsi wanawake wa Yerusalemu waliojitahidi kumfariji Yesu akienda kusulubiwa (Lk 23:27) kama yeye alivyofariji wengi katika matatizo yao mbalimbali (Math 8:16-17; 11:28-30) . Wakatoliki wanahimizwa kuendelea kumfariji kwa kufidia dharau anazopata bado katika dhambi za umati hasa za watu aliowapatia neema nyingi zaidi 

Mtume Paulo alisanisi habari njema katika maneno haya: "Na ahimidiwe Mungu, Baba wa Bwana wetu Yesu Kristo, Baba wa rehema, Mungu wa faraja yote: atufarijiye katika dhiki zetu zote ili nasi tupate kuwafariji wale walio katika dhiki za namna zote, kwa faraja hizo, tunazofarijiwa na Mungu. Kwa kuwa kama vile mateso ya Kristo yanavyozidi kwetu, vivyo hivyo faraja yetu inazidi kwa njia ya Kristo" (2Kor 1:3-5)

## Tanbihi
Jamii:Saikolojia
Jamii:maadili
Mtozaushuru

wa Zakayo'' (Pietro Monaco, miaka ya 1730): Yesu akisema na Zakayo aliyepanda juu ya mkuyu ili amuone.]]
**Mtozaushuru** ni mtu anayefanya kazi ya kukusanya kodi au ushuru kwa niaba ya serikali. 

Maarufu sana ni Wayahudi ambao walifanya kazi hiyo kwa niaba ya Dola la Roma na kwa ajili hiyo walitazamwa na wananchi wenzao kama wasaliti wa taifa na wakosefu wakubwa mbele ya Mwenyezi Mungu. Hata hivyo Yesu aliwatendea kwa huruma ili kuwaokoa, hata akamuita mmojawao, Mathayo, kuwa mtume wake.

## Viungo vya nje
* https://www.britannica.com/topic/publican
* https://www.newadvent.org/cathen/12553d.htm

Jamii:kazi
Teolojia ya msalaba

wa karne ya 15).]]
**Teolojia ya msalaba** (kwa Kilatini: *theologia crucis*) ni tawi la teolojia ya Ukristo ambalo linachunguza hasa maana ya mateso ya binadamu kwa mwanga wa mateso ya Yesu Kristo yaliyofikia kilele chake msalabani.

Kwa kuzingatia nyaraka za mtume Paulo, Martin Luther ndiye aliyeelekeza teolojia upande huo . Yeye aliona msalaba kuwa njia pekee ya kumjua kweli Mungu.

Kanisa Katoliki linaona msalaba kuwa njia ya lazima kuelekea ukamilifu wa Kikristo kwa kuungana na Yesu aliyeteswa juu ya chombo hicho cha wokovu 

## Tanbihi
## Marejeo
* 
* Deutschlander, Daniel M.  "The Theology of the Cross: Reflections on His Cross and Ours".  Northwestern Publishing House, 2009.
* 
* 
* Forde, Gerhard.  *On Being a Theologian of the Cross*.  Eerdmans, 1997.  .
* 
* Hall, Douglas John.  *Lighten Our Darkness.*  Academic Renewal Press, 2001. .
* von Loewenich, Walter.  ''Luther's Theology of the Cross*.  Augsburg, 1976.  .
* McGrath, Alister.  *Luther's Theology of the Cross*.  Blackwell Publishing, 1990. .

## Viungo vya nje
*  ; 
* Robert Kolb, Luther on the Theology of the Cross 
*  *Bollettino Staurós'' , "Staurós Bulletin" founded in 1975at Recanati by the Passionists
* Lecture on the theology of the Cross by Dr. Gordon Isaac of the Gordon Conwell Seminary (login provided for free).

Jamii:teolojia
Jamii:Ukristo
Utamaduni wa Kibantu

ya lugha za Kibantu.]]
**Utamaduni wa Kibantu** unajumuisha aina mbalimbali za utamaduni za makabila zaidi ya 400 ya Kibantu yaliyoenea katika nchi nyingi za Afrika, hasa ya Kati, ya Mashariki na ya Kusini kutoka makazi yao ya awali huko Kamerun. Utamaduni wao ni sehemu muhimu ya utamaduni wa Kiafrika, kwa kuwa unahusu 30% ya wakazi wote wa bara hilo.

## Tazama pia
* Dini asilia za Kiafrika
* Muziki wa Kibantu

## Tanbihi
## Marejeo
* Christopher Ehret, *An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400*, James Currey, London, 1998
* Christopher Ehret and Merrick Posnansky, eds., *The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History*, University of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1982
* April A. Gordon and Donald L. Gordon, *Understanding Contemporary Africa*, Lynne Riener, London, 1996
* John M. Janzen, *Ngoma: Discourses of Healing in Central and Southern Africa*, University of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1992
* James L. Newman, *The Peopling of Africa: A Geographic Interpretation*, Yale University Press, New Haven, 1995. .
* Kevin Shillington, *History of Africa*, 3rd ed. St. Martin's Press, New York, 2005
* Jan Vansina, *Paths in the Rainforest: Toward a History of Political Tradition in Equatorial Africa*, University of Wisconsin Press, Madison, 1990
* Jan Vansina, "New linguistic evidence on the expansion of Bantu", *Journal of African History* 36:173–195, 1995

## Viungo vya nje
Jamii:utamaduni wa Afrika
Imigongo

[thumb|Sanaa ya *Imigongo* ikionyeshwa kwenye Tamasha la Kimataifa la Jiografia huko '[Saint-Dié-des-Vosges, Ufaransa.]]
**Imigongo** ni aina ya sanaa inayopendwa sana nchini Rwanda ambayo kwa kawaida hutengenezwa na wanawake kwa kutumia kinyesi cha ng’ombe. Mara nyingi hutengenezwa kwa rangi nyeusi, nyeupe na nyekundu, mandhari maarufu ni pamoja na miundo ya duara na kijiometri ambayo huchorwa kwenye kuta, vyombo vya udongo na turubai.

Picha hizo hutengenezwa kwa kutumia kinyesi cha ng’ombe ambacho huwekwa kwenye mbao za kuni katika miundo ya duara (spiral) na kijiometri. Kinyesi hicho huchanganywa na majivu, ambayo huua bakteria na kuondoa harufu, na huachwa yakakamaa na kisha kupambwa kwa kutumia rangi zilizotengenezwa kutoka kwenye vifaa vya asili. Rangi za kitamaduni ni nyeusi, nyeupe, nyekundu, kijivu na njano-kahawia, lakini kwa karibuni rangi nyingine pia zinaanza kutumika.

Picha za imigongo awali zilikutwa huko Kibungo ndani ya kuta za makazi kama mapambo ya *kimiujiza* katika karne ya 18.

Kuna pia hadithi kwamba imigongo ilibuniwa kama mapambo ya ndani na Kijana Kakira wa Ufalme wa Gisaka katika Wilaya ya Nyarubuye katika miaka ya 1800.

Wakati wa Mauaji ya Kimbari ya mwaka 1994 na Mauaji ya Nyarubuye, ujuzi huu karibu ulipotea kabisa. Hata hivyo, ushirika wa wanawake ulio kando ya barabara ya kuelekea Rusumo katika Mkoa wa Mashariki karibu na Kirehe umeokoa na kufufua aina hii ya sanaa ya kipekee ya Rwanda. Kijadi, miundo ya kijiometri hutengenezwa, lakini kadiri wasanii hawa wanawake wanavyoongezeka kujiamini, wameanza kufanya majaribio na picha za kisasa zaidi na bunifu zinazoonyesha roho ya mandhari ya Rwanda mimea, wanyama wake na watu wake.

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Rwanda
Jamii:Sanaa ya Afrika
Sanaa ya Jadi ya Kiafrika

thumb|Kikapu-sinia cha Sudan, tabar ya nyuzi za mimea zilizofumwa, zikiwa zimepakwa rangi tofauti.
**Sanaa ya Jadi ya Kiafrika** inajumuisha aina mbalimbali za vitu: vifaa vya nyumbani, vitu vya chuma, vinyago, vitambaa vya Kiafrika, barakoa za jadi za Kiafrika na sanamu za mbao. 

## Vitu vya chuma
Sehemu kubwa ya sanaa za Jadi za Kiafrika zinaundwa na vitu vya chuma, kutokana na sehemu kwa heshima ya jadi ya kutengeneza chuma kama *mchakato unaolinganishwa na uundaji wa maisha yenyewe.* Hali ya zamani, vipande vya sherehe vilibadilishana kama sehemu ya mila za kijamii (mfano, ndoa), leo hii nchini Senegal, vitu vya chuma vinatumika tena kama sanaa za Jadi za Kiafrika zinazotumika kwa matumizi ya kila siku.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Kifwebe

thumb|Barakoa ya Kifwebe ya Wasongye
**Kifwebe** (wakati mwingine huitwa **Bifwebe**) ni neno ambalo linamaanisha barakoa (maski), na linarejelea barakoa za jadi zinazovaliwa na Wasongye na Waluba wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mara nyingi huvaliwa katika maonyesho yanayofanywa na wanaume pekee, ambapo malengo yake hutofautiana sana na yanaweza kuwa ya kidini au ya kijamii.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Waguadalupe

akimtokea Petro wa Alkantara*, mchoro wa Luca Giordano.]]
**Waguadalupe** walikuwa tawi la Hispania la utawa wa Ndugu Wadogo lililotokana na juhudi za kuleta urekebisho za Yohane wa Guadalupe (karne ya 15 - 1506). Ndiyo sababu waliitwa hivyo. Mwenyewe alifuata juhudi za namna hiyo za Yohane wa Puebla (1453 - 1495) akafaulu kupata kibali cha Papa Aleksanda VI tarehe 25 Septemba 1496.

Kati ya mafanikio makubwa ya tawi hilo kuna uinjilishaji wa Meksiko. Wafransiskani 2 walifika huko pamoja na wavamizi (1519), lakini kazi rasmi ilianza miaka 5 baadaye, walipotumwa Waguadalupe 12 walioandaliwa vizuri; hao wakatunga sarufi, kamusi na katekisimu kwa lugha ya Kiazteka na kuanzisha shule. Watu waliongoka kwa wingi mkubwa ajabu: 200,000 hadi mwaka 1529, 1,000,000 hadi 1531, 5,000,000 hadi 1536, 9,000,000 hadi 1540 (Wamersedari, halafu Wadominiko na Waagustino walisaidia pia). 

Baadaye tawi hilo likaja kuongozwa na Yohane Pascual (karne ya 15 - 1553) likaitwa la Wapaskwali, na hatimaye na Petro wa Alkantara (1499-1562) likaitwa pia la Waalkantara au Ndugu Wadogo Pekupeku.

## Tanbihi
## Marejeo
* Guerrino Pelliccia e Giancarlo Rocca (curr.), *Dizionario degli Istituti di Perfezione* (DIP), 10 voll., Edizioni paoline, Milano 1974-2003 
* Matthew Bunson *The Catholic Almanac's Guide to the Church*, Our Sunday Visitor Inc., U.S. (2001), p.&nbsp;56 
* Toribio de Benavente Motolinia, *Motolinia's History of the Indians of New Spain*. Translated by Elizabeth Andros Foster. Greenwood Press 1973 
* Robert Ricard. *The Spiritual Conquest of Mexico: An Essay on the Apostolate and the Evangelizing Methods of the Mendicant Orders in New Spain, 1523–1572.'' Originally published in French 1933. Translated by Lesley Byrd Simpson. Berkeley: University of California Press 1966 

## Viungo vya nje
* Los franciscanos en la Castilla del siglo XV  
* Historia de las familias franciscanas: origen y desarrollo del movimiento franciscano  
* History of the Franciscan movement 

Jamii:mashirika ya kitawa
Sàngódáre Gbádégesin Àjàlá

**Sàngódáre Gbádégesin Àjàlá** (1948–2021) alikuwa msanii wa Nigeria aliyebobea katika uchoraji wa vitambaa kwa kutumia mikono. Kazi zake zilionyeshwa katika maonyesho ya kati ya *Venice Biennale* ya 60 mwaka 2024.

Àjàlá alikuwa kabila la Wayoruba. Hakupata elimu ya darasani na alijifunza mwenyewe. Kwa muda mrefu aliishi katika nyumba ya Susanne Wenger na alimchukulia kama mama yake mlezi. Kazi yake kuu ilikuwa ukuhani wa mungu Shango. Kama hivyo, Àjàlá alikuwa na maarifa ya kina juu ya rangi za kitamaduni za Yoruba, na alizitumia kutengeneza batiki zake, wakati mwingine akitumia hadi rangi 35.

Mnamo mwaka 2014, batiki yenye urefu wa futi 25 (mita 7.6) iitwayo Oro Sise: The Initiation iliyonanywa na Àjàlá ilinunuliwa na kuonyeshwa na Shule ya Biashara ya Saïd katika Chuo Kikuu cha Oxford.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1948
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wayoruba
Jamii:wachoraji wa Nigeria
Bengala

ya Asia.]]
**Bengala** (pia: **Bengal**) ni eneo la Asia Kusini ambalo liko kaskazini kwa ghuba ya Bengali na limegawanyika kati ya Bangladesh na Uhindi. Mbali ya tofauti ya dini (Uislamu na Ubanyani) iliyosababisha mgawanyo huo, eneo hilo lina umoja upande wa historia, utamaduni na lugha (Kibengali ni lugha mama ya 92% ya wakazi wote). Wakazi wake ni 275 milioni hivi, nao wanafanya eneo hilo kuwa mojawapo kati ya yale yenye msongamano mkubwa zaidi duniani (1,144 watu kwa kilomita ya mraba).

Jamii:jiografia ya Uhindi
Jamii:jiografia ya Bangladesh
Tableau Ferraille

**Tableau Ferraille** ni filamu ya Senegal ya mwaka 1997 iliyoandikwa na kuongozwa na Moussa Sene Absa. Filamu hii imewekwa katika mji wa ufukweni karibu na Dakar unaoitwa *Tableau Ferraille*, au “Scrap Heap” (Tuta la Chuma Chakavu). Inasimulia maisha ya kisiasa ya Daam, mwanasiasa mwenye tamaa na nia njema, gramuwa na Ismaël Lô, ambaye anajitahidi kuokoa mji wake kutoka kwenye vurugu zinazolikumba sehemu kubwa ya Afrika.

## Marejeo 
Jamii:Filamu za 1997
Jamii:Filamu za Senegal
Tadesse Mamechae

**Tadesse Mamecha** (pia anajulikana kama Tadesse Mamecha Gebre-Tsadik; alizaliwa 1941) ni mchongaji kutoka Ethiopia. Kazi yake maarufu zaidi ni “The Afar”, sanamu inayosimama mbele ya Jumba la Taifa la Maonesho kwenye Barabara ya Churchill.

Tadesse Mamecha alisoma katika Shule ya Sanaa ya Addis Ababa kuanzia mwaka 1958 hadi 1962. Aliendelea na masomo yake katika Chuo cha Sanaa cha Leningrad (U.S.S.R.) kuanzia mwaka 1963 hadi 1970 na akahitimu kwa shahada ya Uzamili katika Sanaa Nzuri (M.A. in Fine Arts). Alirejea Ethiopia na akafundisha katika Shule ya Sanaa ya Addis Ababa.

Kazi zake zimewahi kuonyeshwa Addis Ababa, Sweden na Denmark. Vilevile, kazi zake zimeonyeshwa katika Makumbusho ya Taifa mjini Addis Ababa hadi hivi karibuni mwezi Februari 2011.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1941
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wachongaji wa Ethiopia
Tariq Teguia

**Tariq Teguia** (alizaliwa 1966) ni mwongozaji wa filamu, mwandishi wa maandishi ya filamu na mtayarishaji kutoka Algeria.

## Maisha na Kazi 
Alisomea sanaa za kuona na falsafa mjini Paris. Alifanya kazi kama mwalimu wa historia ya sanaa na mpiga picha kabla ya kutengeneza filamu fupi kadhaa zilizopokelewa vizuri katika miaka ya 1990 na filamu fupi ya maandishi (documentary short) mwaka 2003.

Filamu yake ya kwanza ya kiwango cha juu, Rome wa la n-toura (*Rome Rather Than You*, 2006), ilishinda Tuzo Maalum ya Majaji katika Tamasha la Kimataifa la Filamu la Fribourg mwaka 2007. Mkosoaji wa jarida la *Variety*, Robert Koehler, alisifu “filamu ya kwanza ya Tariq Teguia iliyokamilika kwa kiwango cha juu ... Ingawa mwisho wake unatabirika, safari kuelekea huko na matokeo ya papo hapo yanaonyesha kuwa Teguia ni mwongozaji mwenye ahadi kubwa.”

Kwa upande mwingine, Eric Henderson wa *Slant Magazine* alipinga, akiandika kwamba filamu hiyo “imebuniwa kwa majivuno, kutekelezwa kwa kisingizio cha kisanii, na kurefushwa kwa ukaidi.”

Filamu yake iliyofuata, Gabbla (2008), ilipata Tuzo ya FIPRESCI katika Tamasha la Kimataifa la Filamu la Venice mwaka 2008 na Tuzo Maalum ya Majaji ya Daum katika Tamasha la Filamu la Kimataifa la Jeonju mwaka 2009.

Tuzo Kuu ya Majaji katika Tamasha la Filamu la Entrevues Belfort 2013 ilienda kwa filamu yake Thwara Zanj (Zanj Revolution) (2013).

## Filmografia 
* Haçla (2003, filamu fupi ya maandishi; mwongozaji, mwandishi wa maandishi, mtayarishaji)
* Roma wa la n'toura (*Rome Rather Than You*, 2006; mwongozaji, mwandishi wa maandishi, mtayarishaji)
* Gabbla (*Inland*, 2008; mwongozaji, mwandishi wa maandishi, mtayarishaji)
* Venice 70: Future Reloaded (2013, filamu ya maandishi)
* Thwara Zanj (*Zanj Revolution*, 2013; mwongozaji, mwandishi wa maandishi)

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1966
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watayarishaji filamu wa Algeria
Dwa (kigoda)

thumb|Kigoda cha Dwa
**Dwa** au **asesedwa** au wakati mwingine **gwa** ni kigoda cha Waashanti wa Ghana.

## Matumizi 
Mara nyingi hutengenezwa kwa mbao, *dwa* hupambwa kwa kiwango tofauti kulingana na hadhi ya mwenye kiti hicho, Ina umuhimu mkubwa wa kitaasisi na wa kiishara kati ya watu wa Akan. Viti hivi huwa na umbo la mstatili na vina nguzo tano za kuvinyooshea (*annan*). Kiti cha kifalme au *ahennwa* kinachukuliwa kuwa *roho ya taifa*; mara tu mfalme (*ahene*) anapokalia kiti hicho, yeye pia huwa mtakatifu kama hicho kiti.

*Mmarima dwa* ni viti vya wanaume, wakati *mmaa dwa* ni vya wanawake. *Adammadwa* (ikimaanisha *kiti cha senti mbili*) ni kwa ajili ya watu maskini.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Ghana
Sanaa ya Wadan

[thumb|[Barakoa ya Wadan ya *deangle*, kutoka kwenye mkusanyo wa Makumbusho ya Brooklyn.]]
[thumb|[Kijiko cha sherehe cha Wadan (*wunkermian*), kutoka kwenye mkusanyo wa Makumbusho ya Brooklyn.]]
[thumb|[Fimbo yenye uso wa Janus, kutoka kwenye mkusanyo wa Makumbusho ya Brooklyn.]]
**Sanaa ya Wadan** inaundwa na Wadan wa Liberia na Kodivaa.

## Vinyago
Vinyago ndio aina muhimu zaidi ya sanaa kwa Wadan wa Liberia. Vinachukuliwa kuwakilisha nguvu kubwa zaidi za kiroho, zinazojulikana kama *ge* au *gle*.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Liberia
Jamii:utamaduni wa Kodivaa
Chiwara

[thumb|Ulinganifu wa mitindo minne mikuu ya maski ya Chiwara ya watu wa Bambara wa [Mali. Kutoka juu kushoto kwa mzunguko wa saa: muundo wa kiabstrakti, Bougouni/mkoa wa kusini, wima/Segu/mkoa wa kaskazini, na mlalo/Bamako/mkoa wa Kaskazini.]]
[thumb|Chiwara mbili katika Taasisi ya Sanaa ya [Chicago. Mtindo wa kike (kushoto) na mtindo wa kiume wima.]]
**Chiwara** (pia **Chi wara**, **Ci Wara**, au **Tyi Wara**) ni kipande cha kifalme kinachoashiria swala, kinachotumika na kabila la Wabambara nchini Mali. Chama cha kuanzisha vijana cha Chiwara hutumia vinyago vya Chiwara, pamoja na ngoma na sherehe zinazohusiana hasa na kilimo, kufundisha vijana wa kiume maadili ya kijamii pamoja na mbinu za kilimo.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Mali
Wabongo (Sudani Kusini)

**Wabongo** ni kabila linalozungumza lugha za Kisudani cha Kati, wanaoishi upande wa mashariki wa Mto Nile kaskazini-magharibi mwa Uganda na katika eneo jirani la Sudani Kusini, katika makazi madogo yaliyosambaa kusini na mashariki mwa Wau. Wanazungumza lugha ya Kibongo, moja ya lugha ya Bongo-Baka. Awali ya miaka ya 1990, idadi yao ilikadirika kuwa watu 200,000, ambapo asilimia 40% ni Waislamu. Tofauti na Wadinka na makabila mengine ya Waniloti, Wabongo si watu wa kufuga ng’ombe na hawatumii ng’ombe kama mahari. Kilimo cha kujikimu na uwindaji ni chanzo kikuu cha chakula, ingawa pesa hupatikana kwa kufanya kazi katika misitu, ujenzi, kuuza asali na njia nyingine mbalimbali. Kabla ya kuingizwa kwa kazi za chuma kutoka nje, walijulikana kwa utengenezaji wao wa jadi wa zana za chuma. Tangu miaka ya 1970, sanamu kubwa za mbao za Bongo za kiume zinazotumika kwenye mazishi zilikusanywa Ulaya na kuelezwa kama mifano muhimu ya sanaa za kabila za Kiafrika.

## Historia 
thumb|Mchoro wa eneo la mazishi la kienyeji la Wabongo uliofanywa na *Georg Schweinfurth*
Georg August Schweinfurth, mchunguzi wa Ujerumani, aliyeishi kwa miaka miwili miongoni mwa Wabongo karibu na mwaka 1865, aliripoti kuwa kabla ya kuibuka kwa wavamizi wa watumwa, karibu mwaka 1850, walikuwa na idadi ya angalau 300,000. Wavamizi wa watumwa na baadaye wafuasi wa Mahdi kutoka kaskazini mwa Sudan, walipunguza kwa kiasi kikubwa idadi yao na haikuwahi mpaka serikali ya kikoloni ya Anglo-Misri Sudan ikianzisha udhibiti madhubuti kati ya mwaka 1904 na hadi mwaka 1906 ndipo ambapo kupona kwa idadi ya watu kulikuwa kunawezekana.

Kabla ya karne ya 20, wanaume wa Bongo walivaa kitambaa kidogo tu kinachofunika kiuno, pamoja na minyororo mingi ya chuma mikononi (iliyopangwa kama silaha za kinga), wakati wanawake walivaa mkanda tu, ambao ulikuwa na nyasi zilizounganishwa. Hivi sasa, jinsia zote mbili kwa kiasi kikubwa zinatumia vitambaa vya pamba kama nguo. Vito vya kabila vilikuwa na pamoja na michoro ya chuma au plagi, ambayo ilipita kupitia midomo ya chini. Wanawake mara nyingi walivaa duara lenye kipenyo cha inchi kadhaa kwa mtindo huu, pamoja na pete au kipande cha nyasi katika ulimi wa juu na pete katika kiganga cha pua. Wabongo, tofauti na wakazi wengine wa juu wa Nile, si wafugaji wa wanyama hasa, bali wanatumia muda wao katika kilimo. Mazao yanayolimwa zaidi yalikuwa mtama, tumbaku, ufuta na durra.

## Marejeo
Jamii:makabila ya Uganda
Jamii:makabila ya Sudan Kusini
Yohane wa Guadalupe

**Yohane wa Guadalupe** (karne ya 15 - 1506) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo nchini Hispania ambaye alifuata juhudi za kuleta urekebisho za Yohane wa Puebla (1453 - 1495) akafaulu kupata kibali cha Papa Aleksanda VI tarehe 25 Septemba 1496. 

Baadaye tawi alilolianzisha, na ambalo kwa heshima yake liliiitwa la Waguadalupe, likaja kuongozwa na Yohane Pascual (karne ya 15 - 1553) likaitwa la Wapaskwali, na hatimaye na Petro wa Alkantara (1499 - 1562) likaitwa pia la Waalkantara au Ndugu Wadogo Pekupeku.

## Tanbihi
## Marejeo
* Guerrino Pelliccia e Giancarlo Rocca (curr.), *Dizionario degli Istituti di Perfezione* (DIP), 10 voll., Edizioni paoline, Milano 1974-2003. 

## Viungo vya nje
* Los franciscanos en la Castilla del siglo XV  
* Historia de las familias franciscanas: origen y desarrollo del movimiento franciscano  
* History of the Franciscan movement 

Jamii:Wafransisko
Jamii:watu wa Hispania
Sanaa ya Bijago

thumb|Sanamu ya mwanamke MHNT
thumb|Sanamu ya madhabahu ya Bijago
**Sanaa ya Bijago** (pia: **Sanaa ya Bidyogo**) ni sanaa ya Kiafrika inayozalishwa na makabila ya wenyeji wa Visiwa vya Bijagos nchini Ginebisau. Inajumuisha vitu vingi vinavyotumika katika maisha ya kila siku na kwenye matambiko, vikifuata mchoro wa kitamaduni wa kipekee kwa tamaduni yao, ingawa kuna tofauti kutoka kisiwa kimoja hadi kingine. Vipande hivyo vya sanaa vinajulikana kama sanaa ya Bidyogo na muonekano wake wa kipekee ndio unaifanya sanaa ya Bidyogo kutofautiana na sanaa nyingine zote za Kiafrika, isipokuwa ile ya watu wa karibu wa Baga, ambao wanashiriki baadhi ya michoro na wanachukuliwa kama *kabila linalohusiana* na Bacquart.

## Marejeo
Jamii:Sanaa ya Afrika
Jamii:utamaduni wa Guinea Bisau
Wapaskwali

**Wapaskwali** (jina rasmi: Wakonventuali Wareformati) walikuwa tawi la Hispania la utawa wa Ndugu Wadogo lililotokana na juhudi za kuleta urekebisho za Yohane Pascual (karne ya 15 - 1553). Ndiyo sababu waliitwa hivyo. Juhudi hizo zilifuata zile za namna hiyo za Yohane wa Puebla (1453 - 1495) na Yohane wa Guadalupe (karne ya 15 - 1506), ambaye wafuasi wake walitangulia kuitwa Wakonventuali Wareformati wakajulikana zaidi kama Waguadalupe.

Hatimaye Petro wa Alkantara (1499 - 1562) alihamia kanda yao na kuistawisha hata tawi likaitwa la Waalkantara au Ndugu Wadogo Pekupeku.

## Tanbihi
## Marejeo
* Guerrino Pelliccia e Giancarlo Rocca (curr.), *Dizionario degli Istituti di Perfezione* (DIP), 10 voll., Edizioni paoline, Milano 1974-2003. 

## Viungo vya nje
* Los franciscanos en la Castilla del siglo XV  
* Historia de las familias franciscanas: origen y desarrollo del movimiento franciscano  
* History of the Franciscan movement 

Jamii:Wafransisko
Jamii:mashirika ya kitawa
John Banovich

thumb|John Banovich akiwa na Simba Mdogo
**John Banovich** (alizaliwa Lewistown, Montana, 1964) ni mchoraji wa Marekani anayetumia rangi ya mafuta. Anajulikana kwa uchoraji wake mkubwa wa wanyamapori. Kazi za Banovich zimeonyeshwa katika maeneo mengi, ikiwa ni pamoja na maonyesho ya Ndege katika Sanaa (Birds in Art) ya Makumbusho ya Sanaa ya Leigh Yawkey Woodson, Makumbusho ya Sanaa ya Hiram Blauvelt na Klabu ya Salmagundi.

## Maisha ya Awali 
Shauku yake ya sanaa na wanyama ilianza akiwa mdogo, akivutiwa na *The Jungle Book* na *Grizzly Adams* na akahimizwa na mapenzi ya Baba yake kwa wanyamapori na maisha ya nje. Akiwa darasa la sita, Banovich alikuwa ameuza picha mbili.

Baada ya shule ya upili, Banovich alijiunga na Chuo Kikuu cha Montana huko Missoula kusomea masomo mawili kwa wakati mmoja, somo la sanaa na somo la zoolojia. Baadaye alihamisha masomo yake kwenda Taasisi ya Sanaa ya Seattle kupata shahada katika mawasiliano ya kuona (visual communications).

## Marejeo
Jamii:Wachoraji wa Marekani
Alstonia boonei

**Alstonia boonei** ni mti mkubwa sana, wa majani yanayopotea msimu kwa msimu, unaopatikana katika misitu ya kitropiki na unamiliki familia ya Dogbane. Mti huu ni asili ya Afrika Magharibi ya kitropiki, ukienea hadi Ethiopia na Tanzania. Jina lake la kawaida katika biashara ya mbao kwa Kiingereza ni **cheese wood**, **pattern wood** au **stool wood** (angalia Ufalme wa Ashanti na kiti cha dhahabu) huku jina lake la kawaida katika biashara ya mbao ya Ufaransa likiwa *emien* (imetokana na lugha ya kienyeji ya Kodivaa).

## Marejeo
Jamii:Miti ya Afrika
Sanaa ya Ethiopia

thumb|Uchoraji katika Monasteri ya Istifanos
**Sanaa ya Ethiopia** ni taswira ya sanaa inayowakilisha Kanisa la Kiorthodoksi Tewahedo la Ethiopia. Katika jamii iliyo na Wakristo kwa kiasi kikubwa katika ustaarabu, tamaduni za sanaa ya Ethiopia zimeendelea kwa mamia ya miaka sambamba na Sanaa ya Kikristo duniani kote, na pia tangu karne ya 7, tamaduni za kisanii za Uislamu kufuatia uvamizi wa Waislamu. Maonesho makuu ya kisanaa yamekuwa usanifu majengo, uchoraji, ufundi wa kutengeneza vito vya dhahabu na mapambo ya maandiko ya kale. Pia kuna aina mbalimbali za tamaduni katika utengenezaji wa vitambaa, vingi vikiwa na mapambo ya kijiometri yaliyosokotwa, sambamba na mitindo mingine mingi iliyo rahisi na isiyo na mapambo mengi.
thumb|Waraka wa Gondarine

## Muhtasari 
thumb|Kanisa la Mtakatifu George, Lalibela (Biete Ghiogis), lililochongwa kwenye mwamba
Sanaa ya miamba ya kabla ya historia zinazolinganishwa na zile za maeneo mengine ya Afrika bado zinapatikana katika maeneo kadhaa. Mpaka ujio wa Ukristo, nguzo za mawe, ambayo mara nyingi yalichongwa kwa michoro rahisi, yaliwekwa kama alama za makaburi na kwa madhumuni mengine katika maeneo mengi; *Tiya* ni mojawapo ya maeneo muhimu. Tamaduni za *kabla ya Axumite* za Zama za Chuma kuanzia takribani karne ya 5 KK hadi karne ya 1 BK ziliathiriwa na Ufalme wa Kush uliokuwa kaskazini, pamoja na wakazi waliotoka Arabia. Tamaduni hizi ziliunda miji yenye mahekalu rahisi ya mawe, kama vile magofu yanayoendelea kuonyesha utamaduni wa sanaa ya makanisa ya jadi. Ufalme wenye nguvu wa Aksum uliibuka katika karne ya 1 KK na kutawala Ethiopia hadi karne ya 10, na ulikuwa kwa kiasi kikubwa cha ukristo kuanzia karne ya 4.

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Ethiopia
Jamii:Sanaa ya Afrika
John Kilaka

**John Kilaka** (alizaliwa Sumbawanga, 4 Novemba 1966) ni mwandishi na mchoraji kutoka kusini-magharibi mwa Tanzania, anayejulikana zaidi kwa kuunda vitabu vya picha kwa watoto.

Kilaka ni msanii, msimulizi wa hadithi na mpenzi wa kukusanya tamaduni na hadithi za kale. Akiwa mdogo, alipenda sana kuchora na alitambua mapema kuwa alihitaji kwenda Dar es Salaam ili kupata elimu. Huko ndipo alipozifahamu sanaa za uchoraji wa Tingatinga, na leo ni mmoja wa vinara wake.

Alianza kazi ya uchoraji vitabuni kupitia kitabu cake cha *Fresh Fish*. Kitabu hicho kilipata mafanikio makubwa kimataifa, pamoja na kitabu cha *True Friends* ambacho kilipokea tuzo ya *New Horizon* katika Maonyesho ya Vitabu vya Watoto ya Bologna mwaka 2004.

Mwaka huohuo, Kilaka alitunukiwa tuzo ya *Peter Pan Silver Star* (*Peter Pans silverstjärna*) kwa kazi yake *Fresh Fish*. Kitabu chake cha hivi karibuni zaidi ni *The Amazing Tree* (2009), ambacho kilitafsiriwa katika lugha nyingi, ikiwemo Kiswidi kwa jina *Förtrollad frukt*, lililotafsiriwa na *Britt Isaksson*. Kitabu hiki pia kilipokea tuzo ya *Silver Star* mwaka 2011. Vitabu vyake vyote vitatu ni hadithi za mafumbo zinazohimiza urafiki.

## Marejeo 
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Jamii:Wasanii wa Tanzania