open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John William Kijazi

**John William Kijazi** (18 Novemba 1956  - 17 Februari 2021 ) hadi kifo chake alikuwa katibu mkuu kiongozi katika utawala wa rais John Pombe Magufuli.

Alisoma uhandisi kwenye vyuo vikuu vya Dar es Salaam na Birmingham miaka 1982 - 1992 akaajiriwa na Wizara ya Ujenzi ya Tanzania na kupanda ngazi hadi kuwa Katibu Mkuu wa wizara hiyo. 

Mwaka 2007 alihamia Wizara ya Mambo ya Nje akawa balozi wa Tanzania nchini Uhindi.

Mwaka 2016 aliteuliwa kuwa Katibu Mkuu kiongozi katika serikali ya rais Magufuli.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Wahandisi wa Tanzania
Sireno wa Sirmio

(dirisha la kati).]]
**Sireno wa Sirmio** (pia: **Sinero**; Ugiriki, karne ya 3 - Sirmium, leo nchini Serbia, 302 hivi) alikuwa mtunzabustani Mkristo ambaye alikamatwa kwa kushtakiwa na mwanamke mwasherati aliyeonywa naye kuhusu tabia yake chafu. Hatimaye aliuawa kwa kukatwa kichwa kwa sababu ya imani yake iliyomfanya akatae kuabudu miungu  wakati wa dhuluma ya kaisari Dioklesyano. 

Ndiyo maana anaheshimiwa tangu zamani na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 23 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 302

Jamii:Watakatifu wa Ugiriki
Milburga

).]]
**Milburga** (jina asili: **Mildburh**; alifariki 23 Februari 727) alikuwa binti wa ukoo wa kifalme wa Mercia, leo nchini Uingereza.

Alikuwa abesi wa monasteri ya Wabenedikto wa Wenlock, maarufu kwa unyenyekevu na miujiza. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Milburga at Patron Saints Index
*23 February saints at *SaintPatrickDC.org*

Jamii:Wabenedikto
Yohane Mvunaji

lake.]]
**Yohane Mvunaji** (kwa Kiitalia: Giovanni Theristis; Palermo, mkoa wa Sicilia, Italia, 1049 – Stilo, Calabria, 1129) alikuwa mmonaki wa Ukristo wa Mashariki katika mkoa asili ya wazazi wake, Calabria.

Aliitwa "Mvunaji" kwa sababu ya huruma yake kwa maskini iliyomfanya aende mara nyingi kuwasaidia shambani.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi sawia kama mtakatifu, ingawa aliishi baada ya farakano kati yao. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* *Acta Sanctorum* (il frate stilese Stefano Bardaro tradusse la *Vita* del Santo dal greco al latino).
* Luigi Cunsolo, *Storia di Stilo e del suo regio demanio*, Stilo 1965, pp.&nbsp;233–242 (la *Vita* in italiano).
* Franco Danilo, *Il katholikon di San Giovanni Theristis*, Kaleidon, 2007, ISBN 978-88-88867-12-0
* *Il monastero di San Giovanni Theristis*, in «Annali di Studi religiosi» Centro per le scienze religiose in Trento, VII (2006), pp.&nbsp;276–279.

Jamii:Waliozaliwa 1049
Jamii:Waliofariki 1129
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabazili
Jamii:Watakatifu wa Italia
Panya-mawe

{{Uainishaji 
| rangi = #D3D3A4
| jina = Panya-mawe
| picha = Namaqua rock mouse feeding on Pagoda Lily nectar.jpg
| upana_wa_picha = 250px
| maelezo_ya_picha = Panya-mawe wa Namakwa (*Aethonys namaquensis*)
| domeni =  
| himaya =   Animalia (Wanyama)
| faila =   Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)
| nusufaila = Vertebrata (Wanyama wenye uti wa mgongo)
| ngeli =   Mamalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)
| oda =  Rodentia (Wanyama wagugunaji)
| familia_ya_juu = Muroidea (Wanyama kama panya)
| familia = Muridae (Wanyama walio na mnasaba na vipanya)
| nusufamilia = Murinae
| jenasi = *Aethomys*
| bingwa_wa_jenasi = Thomas, 1915
| subdivision = **Spishi 11:**
* *A. bocagei* (Thomas, 1904)
* *A. chrysophilus* (de Winton, 1897)
* *A. granti* (Wroughton, 1908)
* *A. hindei* (Thomas, 1902)
* *A. ineptus* (Thomas & Wroughton, 1908)
* *A. kaiseri* (Noack, 1887)
* *A. namaquensis* {A. Smith, 1834)
* *A. nyikae* (Thomas, 1897)
* *A. silindensis* (Roberts, 1938)
* *A. stannarius* (Thomas, 1913)
* *A. thomasi*  (de Winton, 1897)
}}
**Panya-mawe** ni wanyama wagugunaji wa jenasi *Aethomys* katika nusufamilia Murinae ya familia Muridae. Huishi katika maeneo yenye mawe na miamba.

## Msambazo
Panya-mawe wanatokea Afrika ya Mashariki na ya Kusini na spishi moja huko Kameruni na Nijeria. Spishi tatu tu hupatikana katika Afrika ya Mashariki: panya-mawe mwekundu, panya-mawe wa Hinde na Panya-mawe wa Kaiser.

## Maelezo
Panya-mawe huonekana sana kama panya wa kawaida, kama panya kahawia, lakini pua yao ni nzito zaidi. Wana urefu wa sm 10-18 wenye mkia wa sm 12-20. Wana uzito kati ya g 50 na 110. Manyoya yao ni rangi fulani ya kahawia na pengine yenye kiasi cha nyekundu. Sehemu zao za chini ni nyeupe au kijivu iliyofifia.

Panya hao hukiakia kwa kawaida wakati wa usiku na hula mimea. Hujilisha kwa mchanganyiko wa dutu ya mimea iliyo na uwiano mkubwa wa mbegu. Hadi 10% ya lishe yao ni wadudu.

## Spishi
* *Aethomys bogacei*, Panya-mawe wa Bocage (Bocage's rock rat)
* *Aethomys chrysophilus*, Panya-mawe Mwekundu (Red rock rat)
* *Aethomys granti*, Panya-mawe wa Grant (Grant's rock rat)
* *Aethomys hindei*, Panya-mawe wa Hinde (Hinde's rock rat)
* *Aethomys ineptus*, Panya-mawe wa Tete (Tete veld rat)
* *Aethomys kaiseri*, Panya-mawe wa Kaiser (Kaiser's rock rat)
* *Aethomys namaquensis*, Panya-mawe wa Namakwa (Namaqua rock rat)
* *Aethomys nyikae*, Panya-mawe wa Nyika (Nyika rock rat)
* *Aethomys silindensis*, Panya-mawe wa Silinda (Silinda rock rat)
* *Aethomys stannarius*, Panya-mawe Magharibi (Tinfield's rock rat)
* *Aethomys thomasi*, Panya-mawe wa Angola (Thomas's rock rat)

## Picha

Red veld rat.jpg|Panya-mawe mwekundu

Jamii:Panya na jamaa
Alfabeti ya Morse

right|thumb|322x322px|Alfabeti ya Morse na namba zake.
thumb|Alfabeti ya Morse bado inatumika kwenye meli na manowari, kwa kutumia taa.

**Alfabeti ya Morse (msimbo wa Morse)** ni namna ya kuwasilisha herufi, namba au alama nyingine kwa kutumia mahadhi. 

Msimbo wa Morse inatumia nukta na mistari, au alama mbili, moja fupi na nyingine ndefu zaidi. 

Alfabeti ya Morse imepata jina lake kutoka Samuel Morse, anayekumbukwa kama mbuni wake. Haitumiwi sana leo kama ilivyokuwa katika karne ya 19 na 20. Tangu karne ya 20 teknolojia tofauti zimechukua nafasi yake. 

Kuna aina tofauti za msimbo wa Morse kwa nchi tofauti.

Kuna alama tatu tofauti katika msimbo wa Morse; kuna fupi, kawaida huitwa 'dit', ndefu, inayoitwa 'dah', na kituo. Dah ni ndefu mara tatu kuliko "dit", na kituo huwa na urefu sawa na "dit".

## Njia tofauti za kutuma msimbo wa Morse 
Msimbo wa Morse unaweza kutumwa kwa njia tofauti. Kwenye meli, taa zinazoangaza mara nyingi zilitumika badala ya mawasiliano ya redio.

## Viungo vya Nje 
* Morse Code resources
* Morse code MP3 practice files. 200 hours of at increasing speeds plus an ASCII-to-CW file generator program.
* International Morse Code, Hand Sending US Army training video 1966.
* Morse Code Radio Operator Training "Technique of Hand Sending" US Navy 1944.
* Codes of the World 

## Marejeo 
Jamii:Mawasiliano
Jamii:Alfabeti
Charlestown, Massachusetts

thumb|Charlestown wakati wa baridi
thumb|Hospitali ya Spalding, Charlestown
**Charlestown** ilikuwa mji ulioanzishwa mwaka 1628 huko Massachusetts, Marekani. Ilikuwa mji mkuu wa kwanza wa Massachusetts Bay Colony ya Uingereza. 

Tangu 1874 imekuwa sehemu ya mji wa Boston. Inapatikana kwenye rasi iliyopo kaskazini-mashariki mwa Boston kati ya mito ya Charles River na Mystic River.

Samuel Morse alizaliwa hapa.

## Viungo vya Nje
* History in pictures and maps
* 

Jamii:Miji ya Marekani
Samuel Morse

right|thumb| Samuel Morse
**Samuel Finley Breese Morse** (Aprili 27, 1791 - Aprili 2, 1872) alikuwa mvumbuzi wa Marekani. Alibuni telegrafu ya kwanza yenye waya mmoja tu. Jina lake hukumbukwa hasa kwa ajili ya kubuni alfabeti ya Morse.

Tangu miaka ya 1700, kulikuwa na aina tofauti za telegrafu zilizotumia nyaya nyingi. Morse alitumia miaka kadhaa kubuni mashine iliyoweza kupeleka ujumbe kwa kutumia waya mmoja tu, alichofaulu mnamo 1836.  Morse na msaidizi wake walibuni msimbo au alfabeti iliyoweza kuonyesha herufi zote kwa kutumia nukta na mistari pekee, ambazo ziliweza kutekelezwa kwa kubofya telegrafu.

Uvumbuzi wa Morse uliwezesha mawasiliano ya haraka na watu walio mbali. Hapo nyaya nyingi za telegrafu zilijengwa. Kati ya nyaya za kwanza za telegrafu ulikuwa ule uliojengwa kati ya Washington, DC na Baltimore nchini Marekani mnamo 1844. Kufikia miaka ya 1860, kulikuwa na nyaya za telegrafu kote baina ya miji ya Marekani, na mnamo 1866, waya wa kwanza wa telegrafu ulivuka Bahari ya Atlantiki. 

## Maisha 
Samuel FB Morse alizaliwa huko Charlestown, Massachusetts.

Morse alikuwa mchoraji kabla ya kuwa mvumbuzi. Alikuwa profesa wa sanaa katika Chuo Kikuu cha New York. Alitaka kuchora picha kadhaa kwa ajili ya bunge la Marekani lakini hakukubaliwa kwa kazi hiyo. Alisikitishwa sana, hivi kwamba aliacha uchoraji akahamia uvumbuzi. 

Morse alikuwa Mkristo mwaminifu. Ujumbe wa kwanza aliotuma kwenye telegrafu yake ya 1844 ulikuwa "Je! Mungu ametenda nini?", ambayo ni nukuu hutoka Kitabu cha Hesabu katika Biblia.

Alifariki katika jiji la New York mnamo Aprili 2, 1872.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 1872
Jamii:Waliozaliwa 1791
Jamii:Wavumbuzi wa Marekani
Maziwa ya soya

thumb|Maziwa ya Soya.
**Maziwa ya soya** ni kinywaji kinachofanana na maziwa lakini kinatokana na mbegu za soya.

Maziwa ya soya yana asili yake huko China ambapo soya imetoka. Baadaye, mimea ya soya na vyakula vyake vilikuja Japan, hatimaye kusambaa kote duniani.

Walaji mboga upande wa vegani wanaitumia kwa sababu haina uhusiano na wanyama, wengine wanaipendelea kwa sababu za kiafya. Katika Ulaya hairuhusiwi kuuzwa kwa jina la "maziwa". 

## Marejeo
Jamii:Vinywaji
Jamii:Chakula
Jamii:Afya
Rupert Murdoch

**Rupert Keith Murdoch** (alizaliwa 11 Machi 1931) ni mjasiriamali wa vyombo vya habari kutoka nchini Australia. 

Anamiliki kampuni ya News Corporation yenye mamia ya magazeti, vituo vya redio na televisheni kote duniani, hasa kwa lugha ya Kiingereza. Media zake ni pamoja na magazeti ya *The Sun* na *The Times (Uingereza),* *The Daily Telegraph, Sky News Australia, Herald Sun* na *The Australian (Australia)*, *Fox News*, *The Wall Street Journal* na *New York Post (Marekani)*. Aliwahi kumiliki pia Runinga ya *Sky* (hadi 2018) na kampuni ya filamu 21st Century Fox (hadi 2019).  

Tangu mwaka 1985 amekuwa raia wa Marekani. 

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1931
Jamii:Wanaume wa Australia
Jamii:Wafanyabiashara wa Marekani
Marjarini

thumb|Marjarini ilivyo.
**Marjarini** (kutoka Kiingereza "Margarine") ni mafuta ya kuliwa yaliyobuniwa kama mbadala wa siagi. Iko katika hali laini kiasi, ili iweze kupakuliwa kwa jotoridi la wastani.  Hutengenezwa kwa kutumia uto (mafuta ya mimea) au pia kwa kutumia mafuta ya nyama. Inaweza pia kuwa na unga wa maziwa, chumvi na dawa ya emulshani. Marjarini hutumiwa katika vyakula vingi vilivyookwa kiwandani. 

Marjarini ilibuniwa pale Ufaransa katika miaka ya 1860, wakati serikali ilitafuta mafuta mbadala kwa ajili ya jeshi yasiyoharibika haraka. .

Katika Afrika ya Mashariki marjarini hujulikana mara nyingi kwa jina la blubendi (blue band) kutokana na rajamu ya marjarini inayouzwa sana.

## Marejeo 
Jamii:Chakula
Al Capone

thumb|Al Capone mnamo 1930
**Al Capone** (kwa jina halisi **Alphonse Gabriel Capone**; 17 Januari 1899 - 25 Januari 1947) alikuwa mhalifu mashuhuri nchini Marekani. Alizaliwa jijini New York katika ukoo wa wahamiaji kutoka Italia akahamia Chicago ambako aliongoza genge la uhalifu katika enzi ya prohibition ambako pombe ilipigwa marufuku Marekani.  

Capone alisimamia sehemu kubwa ya biashara haramu ya pombe pamoja na ukahaba mjini Chicago, Illinois, kuanzia mwaka 1925 hadi 1931. Genge lake lilishambulia wenye vilabu vya siri waliokataa kununua pombe kutoka kwake na kupigana na magenge mengine, ambako watu waliuawa.

Hatimaye vyombo vya dola vilifaulu kumpeleka mahakamani kwa mashtaka ya ukwepaji wa ushuru wa mapato. Alipatikana na hatia, Capone alihukumiwa kifungo cha miaka 11 gerezani.

Capone aliachiliwa kutoka gerezani mnamo 1939 kwa sababu alikuwa mgonjwa akaaga dunia mnamo 1947 baada ya kupata kiharusi.  

## Tanbihi
## Marejeo 
* 2.“Al Capone.” World of Criminal Justice. Gale, (2002). Biography in Context.Web. 10-June 2014

## Viungo vya nje
* Tovuti ya Mario Gomes kwenye kila kitu kinachohusiana na Al Capone
* Jarida la South Beach Mgeni Ambaye Hajakaribishwa: Al Capone huko Miami. (na picha)
* Kamilisha faili za FBI kwenye Al Capone
* Little Chicago: Capone katika Johnson City, Tennessee  Archived  
* Al Capone kwenye Maktaba ya Uhalifu
* Works by or about Al Capone    
Jamii:Waliofariki 1947
Jamii:Waliozaliwa 1899
Jamii:Watu kutoka New York
Jamii:Wahalifu wa Marekani
Kochi, Kerala

[thumb|[Nyumba za kisasa kwenye mwambao wa Kochi.]]
[thumb|[Kanisa katoliki huko Kochi.]]
**Kochi** (kwa Kimalayalam കൊച്ചി Kocci, pia **Cochin**) ni mji katika jimbo la Kerala kwenye kusini-magharibi ya Uhindi. 

Kochi ina bandari asilia kwenye mwambao wa Bahari ya Kiarabu ikiwa na historia ndefu ya biashara ya kimataifa. 

Mnamo mwaka 2021 mji ulikuwa na wakazi 600,000, rundiko la jiji hufikia wakazi milioni 2.1.
 
## Viungo vya nje
* Kochi Municipal Corporation
* Bandari ya Kochi 
* Daiosesi Cochin 
* Kanisa Kuu Santa Cruz  
* Fort Kochi 

Jamii:Miji ya Kerala
Pedro Álvares Cabral

thumb|Pedro Cabral.
[thumb|Njia ya Cabral akielekea Uhindi kupitia [Brazil.]]
**Pedro Álvares Cabral** (1467 au 1468 hivi - 1520 hivi) alikuwa mwanajeshi, baharia na mpelelezi kutoka nchini Ureno. Anakumbukwa kama Mzungu wa kwanza aliyefika Brazil (mnamo 22 Aprili 1500).

Mfalme Manuel I wa Ureno alimtuma Cabral kwenye safari kuelekea Uhindi. Cabral alisafiri mnamo 9 Machi 1500 na jahazi 13, akifuata njia ya mpelelezi Mreno aliyetangulia, Vasco da Gama. Akipita pwani ya Afrika katika Bahari Atlantiki, alitumia njia iliyompeleka upande wa magharibi. Mnamo tarehe 22 Aprili 1500 akakuta pwani ya nchi kavu aliyoamini mwanzoni ilikuwa kisiwa lakini aliona baadaye labda ni bara, akaitangaza kuwa mali ya Ureno kufuatana na Mkataba wa Tordesillas.  

Cabral alikaa nchini Brazil kwa siku 10 kisha akaendelea na safari kwenda Uhindi. Wakati wa kuzunguka Afrika kwenye Rasi ya Tumaini Njema alipoteza jahazi kadhaa. Alipofika Uhindi pale Calicut alipigana na wafanyabiashara Waislamu, hatimaye alifaulu kununua viungo vya chakula huko Cochin mwanzoni mwa Januari 1501.

Cabral alirudi Ureno mnamo 23 Juni 1501, akiwa na meli 5 tu kati ya 13 za awali, zilizobeba mzigo mkubwa wa viungo na manukato.

Cabral alistaafu kwenye shamba lake huko Santarém, Ureno. Alifariki mnamo 1520 na alizikwa katika nyumba ya watawa huko Santarém, Ureno.

## Marejeo
## Kujisomea 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Jamii:Wapelelezi kutoka Ureno
Calicut

thumb|Kitovu cha mji.
thumb|Kozhikode / Calicut mnamo 1572.
**Kozhikode** (pia **Calicut**) ni mji wa Jimbo la Kerala katika kusini ya Uhindi. Kozhikode ni mji mkubwa wa tatu wa Kerala. Rundiko la Jiji lina wakazi 2,030,519 (sensa 2011). 

Mji uko takribani km 380 upande wa kaskazini wa mji mkuu wa Kerala, Thiruvananthapuram.

Mji una bandari asilia iliyokuwa tangu karne nyingi kimoja cha vitovu vya biashara ya viungo na nchi za nje. Hivyo Calicut ilikuwa bandari ya kwanza iliyyofikiwa na Wareno baada ya Vasco da Gama kuzunguka Afrika mnamo 1498. 

## Marejeo 
Jamii:Miji ya Uhindi
Imam Muslim

thumb|Toleo la "Sahihi Muslim"
**Muslim ibn al-Hajjaj** (jina lake kamili lilikuwa: **Abu al-Husayn ‘Asakir ad-Din Muslim ibn al-Hajjaj ibn Muslim ibn Ward ibn Kawshadh al-Qushayri an-Naysabūrī**, lakini alijulikana zaidi kama **Imam Muslim**; 815 - 875) anajulikana kwa mkusanyiko wake wa Hadithi za Mtume Muhammad unaokubaliwa kuwa mkusanyiko muhimu pamoja ule ya Al-Bukhari. Unajulikana kama Sahih Muslim.

Muslim alizaliwa Nishapur katika mkoa wa Khorasan, iliyopo katika Iran ya kaskazini-mashariki ya leo. Kufuatana na mapokeo alikuwa Mwajemi au Mwarabu.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
* Biodata at MuslimScholars.info
* Biography at Sunnah.com
*Short Bio of Imam Muslim
*Biography of Imam Muslim 
*English translation of Sahih Muslim 
*Interactive Family tree of Imam Muslim by Happy Books 
#Interactive diagram of teachers and students of Imam Muslim by Happy Books 

Jamii:Historia ya Uislamu
Jamii:Waislamu
Kipanya-mawe

**Vipanya-mawe** ni wanyama wagugunaji wadogo wa jenasi *Petromyscus*, jenasi pekee ya nusufamilia Petromyscinae katika familia Nesomyidae. Wanafanana na vipanya, lakini hao ni wanafamilia wa Muridae. Wanatokea Afrika ya Kusini katika maeneo yenye mawe na miamba.

## Maelezo
Jenasi hii ni tofauti sana na wagugunaji wengine hivi kwamba imewekwa peke yake katika nusufamilia Petromyscinae. Katika miainisho ya hapo awali kipanya-kinamasi (*Delanymys brooksi*) pia alikuwa amewekwa katika nusufamilia hiyo, lakini sasa ana nusufamilia yake mwenyewe. Vipanya-mawe hupatikana katika Afrika ya Kusini. Wanyama hao wana mfereji wa umbo la V katika taya la juu chini ya jicho wenye ncha kali. Magego yao ni katikati ya jino la mtindo wa mabuku wahenga wa Ulaya (Cricetidae) na jino la mtindo wa vipanya-miti (Dendromurinae).

## Spishi
* *Petromyscus barbouri*, Kipanya-mawe wa Barbour (Barbour's rock mouse)
* *Petromyscus collinus*, Kipanya-mawe Kibete (Pygmy rock mouse)
* *Petromyscus monticularis*, Kipanya-mawe Milima (Brukkaros pygmy rock mouse)
* *Petromyscus shortridgei*, Kipanya-mawe wa Shortridge (Shortridge's rock mouse)

Jamii:Panya na jamaa
Rudolf Diesel

thumb|Rudolf Diesel.
**Rudolf Christian Karl Diesel** (18 Machi 1858 - 30 Septemba 1913) alikuwa mhandisi na mvumbuzi kutoka nchini Ujerumani. Uvumbuzi wake unaojulikana zaidi ni injini ya dizeli. 

Alizaliwa huko Paris akiwa mtoto wa wahamiaji Wajerumani; familia ilipaswa kurudi Ujerumani wakati wa Vita ya Kifaransa-Kijerumani ya 1870.

Baada ya kumaliza shule alipenda kuwa mhandisi akafaulu kupata msaada wa masomo akaingia katika chuo cha ufundi cha Bavaria pale Munich alipohitimu mwaka 1880. Alianza kazi katika kampuni ya profesa wake wa awali, Carl von Linde, alipobuni na kutengeneza hasa mashine ya kupoza. Pamoja na hayo alianza kazi yake ya injini ya mwako wa ndani yenye shinikizo kubwa. 

Alikuwa na wazo la kuunda injini ambayo ilitegemea ukandamizaji mkubwa wa fueli (mafuta) ili kuiwasha. Na hii angeweza kufanya bila cheche. Mbinu unaotumia cheche ulibuniwa tayari na Nikolaus Otto aliyeunda  injini ya mwako ndani.

Mnamo 1892 alipata hakimiliki ya injini yake na mwaka 1896 injini ya kwanza ya dizeli ilipatikana iliyoendelea jinsi alivyotaka.

Injini ya dizeli iliendelea kutengenezwa kwa milioni nyingi; ilikuwa hasa injini ya kuendesha vyombo vikubwa kama vile meli na malori; maendeleo ya teknolojia yameleta pia injini ndogo. 

Diesel alipata pesa nyingi kutokana na leseni kwa uvumbuzi wake.

Jamii:Waliofariki 1913
Jamii:Waliozaliwa 1858
Jamii:Wavumbuzi wa Ujerumani
Robert Fulton

thumb|Robert Fulton
thumb|Meli ya Fulton
**Robert Fulton** (14 Novemba 1765 - 25 Februari 1815) alikuwa mhandisi na mvumbuzi wa Marekani aliyebuni na kutengeneza meli ya mvuke iliyokuwa ya kwanza kufaulu kiuchumi.

Fulton alifanya kazi katika Ulaya, yaani Ufaransa na Uingereza, alipohusika katika shughuli mbalimbali za uhandisi, pamoja na majaribio ya kutumia injini ya mvuke kwa maboti na mashua.

Mnamo mwaka 1806 alirudi Marekani alipopewa kazi ya kutengeneza meli ya mvuke kwa usafiri wa abiria na mizigo kwenye mto Hudson kati ya New York na Albany.

Hii ilikuwa meli ya mvuke ya kwanza iliyoweza kutekeleza shughuli zake bila matatizo na kufaulu kiuchumi.

Kaunti ya Fulton (kata katika jimbo la Georgia) iliitwa jina lake.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Robert Fulton Birthplace
* Photos of Fulton's Birthplace
* 
* CHAPTER XIII: ROBERT FULTON in *Great Fortunes, and How They Were Made* (1871), by James D. McCabe, Jr., Illustrated by G. F. and E. B. Bensell, a Project Gutenberg eBook.
* 
* 
* Examples of art by Robert Fulton  at the Art Renewal Center
*  Archived from the original.
* 
* *Booknotes* interview with Kirkpatrick Sale on *The Fire of His Genius: Robert Fulton and the American Dream*, November 25, 2001.
*Collection of Robert Fulton manuscripts  – digital facsimile from the Linda Hall Library

Jamii:Waliofariki 1815
Jamii:Waliozaliwa 1765
Jamii:Wavumbuzi wa Marekani
Leo Fender

thumb|Makumbusho ya kampuni ya Fende, pamoja na picha ya Leo Fender
**Clarence Leonidas Fender** (anajulikana pia kama **Leo Fender**; Agosti 10, 1909 - Machi 21, 1991) alikuwa mtengenezaji wa ala za muziki wa Amerika.

Alianzisha kampuni inayoitwa Fender Electric Instrument Manufacturing Company. Inafanya gitaa za umeme, gita za besi za umeme, na amplifaya za gitaa. Leo Fender alitengeneza gitaa za umeme ambazo aliziita *Telecaster* na *Stratocaster.* Fender pia alitengeneza gitaa ya besi ya kwanza, ambayo aliiita *Precision Bass*. Mnamo miaka ya 1960, Fender alitengeneza gitaa nyingine ya besi, ambayo aliiita *Jazz Bass*.

Ala hizo zote (*Telecaster, Stratocaster, Precision Bass,* na *Jazz Bass*) zilikuwa maarufu. Kampuni ya Fender iliuza maelfu na maelfu ya vyombo hivi. Bendi nyingi za muziki wa rock na pop kutoka miaka ya 1960 hadi 2000 zimetumia gitaa hizo za umeme. 

## Viungo vya Nje 
* Fender Musical Instruments website
* G&L Guitars website
* Phyllis Fender Interview – NAMM Oral History Library (2003)

Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Waliozaliwa 1909
Jamii:Wavumbuzi wa Marekani
Robert Fisk

right|222x222px
**Robert Fisk** (12 Julai 1946 &#x2013; 30 Oktoba 2020) alikuwa mwandishi na mwanahabari raia wa Uingereza na Eire. Aliandika hasa kuhusu hali ya nchi za Mashariki ya Kati kuanzia mwaka 1976 hadi kifo chake. 

Kuanzia 1989 hadi kifo chake, alikuwa mwandishi wa *Independent*.  Fisk alizaliwa Maidstone, Kent .

Fisk alisoma katika Chuo Kikuu cha Lancaster na katika Chuo cha Trinity Dublin.

Alijua vizuri sana lugha ya Kiarabu. Alikuwa mmoja wa wanahabari wachache waliopata nafasi ya kumhoji Osama bin Laden. Alimhoji mara tatu kati ya miaka 1993 na 1997.  

Fisk alifariki kwa kiharusi mnamo 30 Oktoba 2020 katika hospitali ya Dublin, Ireland akiwa na umri wa miaka 74. 

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 2020
Jamii:Waliozaliwa 1946
Jamii:Waandishi wa habari
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Waandishi wa Ireland
Baba Yaga

[thumb|Baba Yaga na [kijana katika mchoro wa I. Bilibin (mnamo 1911).]]
**Baba Yaga** ni mhusika katika mitholojia ya Urusi na mataifa mengine ya Kislavoni. Hapo ndiye mchawi wa kike anayewazwa kama mwanamke mbaya asiyependeza. Katika hadithi zake anaishi kwenye nyumba inayosimama juu ya mguu wa kuku. 

## Viungo vya Nje
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*
*

Jamii:Mitholojia ya Urusi
Rainer Maria Rilke

[thumb|Rainer Maria Rilke [mwaka 1900.]]
**Rainer Maria Rilke** (4 Desemba 1875 - 29 Desemba 1926) alikuwa mshairi na mwandishi wa Austria.  

Kazi zake zinazojulikana zaidi ni pamoja na mkusanyo wa mashairi ya *Duino Elegies*, *Sonnets kwa Orpheus*, na riwaya ya *The Notebooks of Malte Laurids Brigge*.

## Maisha
Rilke alizaliwa huko Prague, wakati ule chini ya Milki ya Austria-Hungaria. 

Rilke alisoma fasihi, historia ya sanaa, na falsafa huko Munich na Prague. Alisafiri sana Ulaya na Afrika Kaskazini. 

Alifariki kwa leukemia huko Montreux, Uswisi.

## Tovuti zingine 
*    
* Works by or about Rainer Maria Rilke 
* Rainer Maria Rilke, Profile

Jamii:Waliofariki 1926
Jamii:Waliozaliwa 1875
Waazeri

thumb|Uenezi wa wasemaji wa Kiazeri.
[thumb|[Vijana Waazeri katika sare ya kimapokeo]]
**Waazeri** (pia: **Waazerbaijani**, **Waturuki wa Azerbaijan**) ni watu wanaoongea lugha ya Kiazeri, wakazi hasa wa kaskazini-magharibi mwa Iran na nchi ya Azerbaijan. 

Idadi yao hukadiriwa kuwa kati ya milioni 25 - 30; wengi wanaishi Iran (milioni 15) na Azarbaijan (milioni 9). Wachache wako pia Uturuki, Georgia na Armenia. Karibu wote ni Waislamu wa dhehebu la Shia.

Asili yao ni mchanganyiko wa mataifa na makabila mbalimbali. Watu wa maeneo ya Azerbaijan walikuwa wameanza kutumia Kiajemi kabla ya uvamizi wa Waarabu. Tangu karne ya 11 makabila ya Kituruki walipita hapa katika uhamisho wao kutoka Asia ya Kati kuelekea magharibi, wengi walibaki. Polepole wakazi walibadilisha tena lugha hadi Kiturki cha wageni kimekuwa lugha ya wananchi.  

## Marejeo
Jamii:Watu wa Uajemi
Jamii:Watu wa Azerbaijan
Nzi-vunjajungu

**Nzi-vunjajungu** ni wadudu wadogo kiasi wa familia Mantispidae katika oda Neuroptera (wadudu mabawa-vena) ambao wana miguu ya mbele inayofanana na ile ya vivunjajungu.

## Maelezo
Nzi-vunjajungu wana urefu wa kati ya mm 5 na 47 na wana upana wa mabawa wa mm 5-30. Kadhaa, kama spishi za *Pseudoclimaciella*, huiga nyigu, lakini wengi sana ni hudhurungi pamoja na rangi za kijani, njano na pengine nyekundu. Majina ya kienyeji na ya kisayansi yametokana na muonekano wao wa vivunjajungu, kwani miguu yao ya mbele yenye miiba imetoholewa ili kukamata mawindo ya wadudu wadogo na inafanana sana na miguu ya mbele ya vivunjajungu (tofauti pekee ni kwamba vibano hukosa nyayo na havitumiwi kutembea kabisa). Wana mabawa manne kama viwambo ambayo yanaweza kuwa na ruwaza pengine (haswa katika spishi zinazoiga nyigu) lakini kwa kawaida huwa mangavu.

Wapevu ni wadudu mbuai ambao hukiakia usiku mara nyingi na huvutiwa pengine na taa. Hujilisha kwa wadudu wenye ukubwa unaofaa, ambao huwakamata kama vile vivunjajungu. Walakini, mifumo ya msingi ya mwenendo wa kukamata mawindo ni tofauti kati ya nzi-vunjajungu na vivunjajungu. Nzi-vunjajungu ni wawindaji wamilifu, lakini kama ilivyo na Neuroptera wengine, huruka kwa ugumu.

Lava wa Symphrasinae ni vidusia vya kukaa juu ya lava wa nyuki, nyigu au bungo-mavi. Lava wa Calomantispinae ni mbuai wa arithropodi wadogo, mara nyingi lava wao. Mantispinae wana maendeleo maalumu zaidi ya lava kati ya nzi-vunjajungu wote wanaochunguliwa hadi leo (historia ya maisha ya Drepanicinae bado haijulikani): lava wao hutafuta buibui wa kike au vifuko vyao vya mayai ambayo huingia kujilisha kwa mayai.
Lava wa hatua ya kwanza wa mantispinae wanafanana na wadudu mikia-miwili (campodeiform: umbo la *Campodea*). Wanatumia mikakati miwili kupata mayai ya buibui: wanaweza kupenya moja kwa moja hariri ya vifuko vya mayai wanavyopata, au wanaweza kupanda na kubebwa na buibui wa kike kabla ya uzalishaji wa kifuko (phoresy) na huingia kwenye kifuko wakati kinapojengwa. Lava wanaopanda buibui huchukua nafasi kwenye au karibu na pediseli kwa kawaida; spishi fulani zinaweza kuingia kwenye mapafu-kitabu ya buibui. Wanajitunza juu ya buibui kwa kujilisha kwa hemolimfi yake. Uhamisho wa lava kutoka buibui hadi buibui unawezekana wakati wa kupandana au wa ulaji wa wenzao. Vikundi vikuu vyote vya buibui wawindao vinashambuliwa na nzi-vunjajungu wanaopanda buibui. Vifuko vya mayai vya spishi zinazojenga tandabui pia huingizwa na wapenyaji wa vifuko vya mayai.
Ndani ya kifuko cha mayai lava hubambua kuwa na umbo linalofanana na mabuu ya bungo-mavi (scarabaeiform). Kisha huanza kujilisha kwa mayai wakitoa yaliyomo ndani yao kupitia mrija wa kutoboa/kufyonza ulioundwa kwa mandibula na maksila zilizotoholewa. Hatua ya mwisho inageuka kuwa bundo.

## Spishi za Afrika
## Jenasi za mabara mengine
## Picha

Red-spotted Mantidfly (37035396004).jpg|Calomantispinae (Red-spotted mantidfly, *Nolima pinal*)
Mantispidae fg1.jpg|Drepanicinae (*Ditaxis biseriata*)
Mantispa asphavexelte.jpg|Mantispinae (*Mantispa asphavexelte*)
Theristria imperfecta (3031660838).jpg|Symphrasinae (*Theristria imperfecta*)

Jamii:Wadudu mabawa-vena
Ider

**Ider**  ni mto uliopo Mongolia; unapita kati ya Khövsgöl na Zavkhan aimags kaskazini magharibi mwa Mongolia. Pamoja na mto Delgermörön ni vyanzo vya mto Selenge. Una urefu wa kilomita 452 (281 mi), na una beseni la kilomita za mraba 24,600 (9,500 sq mi). Chanzo kiko katika safu za Khangai, ukutana na Delgermörön uko Tömörbulag. Mto huo uganda siku 170-180  kwa mwaka. Kuna daraja la mbao, ambalo lilijengwa mnamo 1940, karibu na Jargalant ni daraja la zege lipo huko Galt.
thumb|Daraja la mbao lililopo huko Jargalant.
Jamii:Mito ya Mongolia
Theobald A. Mvungi

**Theobald A. Mvungi** ni mwandishi nguli wa vitabu vya fasihi ya Kiswahili hususani ushairi. 
Mwandishi huyu amevuma sana kwa kazi yake ya kifasihi inayofahamika kwa jina maarufu kama vile *Chungu Tamu* ambacho ni kitabu cha mashairi zaidi ya 30.

Jamii:Washairi wa Kiswahili
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Mto Uilgan

thumb|Mto Uilgan.
**Mto Uilgan** ni mto uliopo Mongolia. 

Mto huu huanzia katika makutano ya mito midogomidogo karibu na mpaka wa Urusi na huingia ndani ya Mto Üür kidogo kutoka kituo cha jumla cha Tsagaan-Üür Mto Arigiin.

Jamii:Mito ya Mongolia
Uuaji

thumb|Uaji katika nyumba - taswira ya Jacub Schikaneder (1890)
**Uuaji** (kwa Kiingereza: *homicide*) kwa macho ya sheria ni tendo la mtu mmoja linalosababisha kifo cha mtu mwingine. 

Uuaji kwa maana hiyo unahitaji tendo la mtu ambalo limelengwa, unaweza kutokana kwa bahati mbaya, kwa kutojali au kupuuza hata bila nia ya kusababisha hasara, au kwa kusudi. 

Kisheria mauaji huangaliwa kwa namna tofauti zinazoweza kutofautiana kati ya nchi na nchi kufuatana na mifumo mbalimbali ya sheria, kama ni jinai au la. Namna hizo ni pamoja na kuua bila kukusudia (Kuuwa bila kunuia, ing. *manslaughter*) au kuua kwa kukusudia (Kuua kwa kunuia, ing. *murder*), kujitetea, kujilinda, kuua vitani, kuua kwa amri ya wakubwa, au kutekeleza adhabu ya kifo. 

Sheria zinazofuata mapokeo ya Sheria ya Kiroma zinatofautisha mara nyingi kati ya mauaji yanayotekelezwa kwa kukusudia na bila kukusudia; sheria za nchi kama Marekani hutofautisha kati ya ngazi au uzito tofauti wa uuaji kwa kukusudia (*first - second degree murder*) ambayo haipo katika sheria zinazofuata mapokeo ya Uingereza kama Tanzania.

Kwa jumla dini zinakataza uuaji kama dhambi kubwa, ingawa si kila mara, hasa katika juhudi za kujihami dhidi ya mvamizi.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Introduction and Updated Information on the Seville Statement on Violence
* The Seville Statement
* Atlas of United States Mortality – U.S. Centers for Disease Control
* Lord Mustill on the Common Law concerning murder (sheria ya Uingereza)

Jamii:Maadili
Jamii:Makosa ya jinai
Kuua kwa kukusudia

thumb|Polisi kwenye mahali pa uuaji kwa kusudi mjini Rio de Janeiro, Brazil
**Kuua kwa kukusudia** (kwa Kiingereza: * murder*) ni kosa la jinai kadiri ya sheria ambapo mtu mmoja anasababisha kifo cha mtu mwingine kwa makusudi na kwa nia mbaya.

## Katika sheria za Tanzania
Sheria ya Tanzania inafafanulia: *"Mtu yeyote ambaye, kwa dhamira ya uovu, anasababisha kifo cha mtu mwingine kwa kitendo kisicho halali au kuacha kutenda ana hatia ya kuua kwa kukusudia."* 

Adhabu ya kuua kwa kukusudia ni adhabu ya kifo, ingawa adhabu hiyo haijatekelezwa tena Tanzania tangu mwaka 1994, nchini Kenya tangu 1987, Uganda tangu 2005 https://www.pgaction.org/ilhr/adp/uga.html. 

## Adhabu yake
Idadi ya nchi zilizofuta adhabu ya kifo inazidi kuongezeka.

Katika sheria za kisasa uuaji wa makusudi hutazamwa kama jinai dhidi ya jamii unaopaswa kuadhibiwa na dola. Katika mifumo ya sheria ya kimapokeo ulitazamwa mara nyingi kama jambo la binafsi, pia kwa kutotofautisha kati ya kuua kwa kusudi na bila kusudi; hapo ukoo wa aliyeuawa alikuwa na haki ya kulipiza kisasi kwa kumwua muuaji au ndugu wake. Ili kupakana marudio ya kisasi mifumo mingi ya kimapokeo ilijua pia malipo ya fidia.

Mfumo wa fidia unapatikana katika nchi kadhaa (mfano Iran, Saudia, Pakistan) zinazofuata sharia ya Kiislamu ambako ni juu ya familia ya aliyeuawa kuamua kuhusu fidia au utekelezaji wa adhabu ya kifo.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Lord Mustill on the Common Law concerning murder

* Introduction and Updated Information on the Seville Statement on Violence
* The Seville Statement
* Atlas of United States Mortality – U.S. Centers for Disease Control
* Cezanne's depiction of "The Murder" – National Museums Liverpool

Jamii:Maadili
Jamii:Makosa ya jinai
Evesi wa Nikomedia

**Evesi wa Nikomedia** (pia **Evensi**; kwa Kigiriki: Εβένσιος, Ebensios; aliuawa Nikomedia, leo nchini Uturuki, 24 Februari 303) alikuwa mtu maarufu wa mji huo ambaye, kwa kusukumwa na imani yake, alithubutu kuchana hadharani hati ya kaisari Dioklesyano iliyotangaza dhuluma dhidi ya Wakristo. Kwa sababu hiyo aliteswa kwa kila namna na hatimaye kuchomwa moto.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:waliozaliwa karne ya 3
Nestori wa Magido

[thumb|[Mchoro mdogo wa kifodini chake.]]
''''* (alifariki Perge katika Pamfilia, leo nchini Uturuki, 251) alikuwa askofu wa mji huo ambaye, wakati wa dhuluma ya kaisari Decius wa Dola la Roma, aliuawa kwa kusulubiwa kutokana na imani yake kwa Yesu aliyetufilia msalabani .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yao ni tarehe 25 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Index of Roman Catholic Saints
**St. Nestor''
*Hieromartyr Nestor the Bishop of Magydos in Pamphylia Orthodox icon and synaxarion

Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Sesari wa Nazianzo

[thumb|[Picha takatifu ya Mt. Sesari.]]
**Sesari wa Nazianzo** (Arianzo, leo Güzelyurt, mkoani Kapadokia, katikati ya nchi ambayo leo inaitwa Uturuki, 331 hivi - Nazianzo, 369 hivi) alikuwa mganga wa ikulu.

Tangu zamani anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 25 Februari.

## Maisha 
Alizaliwa katika familia ya kisharifu ya watakatifu. Baba yake aliitwa Gregori mzee na mama yake Nonna. Kaka yake alikuwa Gregori wa Nazienzi.

Baba, aliyekuwa Myahudi, aliongokea Ukristo kwa msaada wa mke wake na hatimaye akawa askofu wa Nazianzo.

Hata hivyo Sesari alibatizwa tu muda mfupi kabla hajafa kwa tauni, baada ya kunusurika kufa katika tetemeko la ardhi lililopata mji wa Nisea alipokuwa afisa wa serikali.

Alikuwa amesoma fani mbalimbali kwanza huko Kaisarea wa Kapadokia, halafu Aleksandria ya Misri, alipowazidi wanafunzi wenzake wote.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo 
* McGuckin, John A. *St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography*. Crestwood, NY: 2001, St. Vladimir's Seminar Press.  ISBN|0-88141-222-8
* Migne, J.P. (General Editor). *Cursus Completus Patrologiae Graecae*. 167 volumes. Paris: 1857-1866.

Jamii:Waliozaliwa 331
Jamii:Waliofariki 369
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Walburga

**Walburga** (Devonshire, Wessex, Uingereza, 710 hivi – Heidenheim, Ujerumani, 25 Februari 779) alikuwa abesi Mbenedikto wa monasteri dabo, ya kike na ya kiume, katika Ujerumani ya leo, alipokuwa amefuata kaka zake wamisionari Wilibaldi na Winibaldi kwa ombi la askofu Bonifas mfiadini..

Anaheshimiwa tangu zamani kama mtakatifu, hasa baada ya kutangazwa na Papa Adriani II tarehe 1 Mei 870. 

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 68
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 60

## Viungo vya nje
*Abbey of Saint Walburga 

Jamii:Mabikira
Jamii:Wamonaki

Jamii:Watakatifu wa Ujerumani
Toribio Romo

yake halisi.]]
**Toribio Romo** (jina kamili kwa Kihispania **Toribio Romo González**; Santa Ana de Guadalupe, Jalisco, Mexico, 19 Septemba 1900 - Tequila, Jalisco, 25 Februari 1928) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa na waliochukia upadri bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei ila ya kwake mwenyewe ni tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Gutierrez, Marco A. Garcia. "Toribio Romo: protector de los mojados: es un espejismo del desierto que hace milagros de carne y hueso." Contenido,  June, 2002 
*Murphy, James. The Martyrdom of Saint Toribio Romo. Liguori Publications (November 1, 2007)
*Thompson, Ginger. "Santa Ana de Guadalupe Journal; A Saint Who Guides Migrants to a Promised Land." The New York Times, August 14, 2002.
*Sheehan, Thomas. Dictionary of Patron Saints' Names. Our Sunday Visitor (September 2001)
*Chapman, Erica.  Trad. oral.  2016

## Viungo vya nje
* Tulsa Oklahoma Diocesan Shrine:  Diocesan Shrine dedicated to Saint Toribio Romo located in Tulsa, Oklahoma.
* Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass
Magendo

thumb|Kitabu kilichoandaliwa kwa magendo ya sigara
thumb|Mtenda magendo aliyejaribu kusafirisha ndege wanaohifadhiwa
**Magendo** (kwa Kiingereza: *smuggling*) ni jinai inayohusu usafirishaji haramu wa bidhaa, vitu au watu kuvukia mipaka ndani au nje ya nchi fulani. Ndani ya nchi fulani vitu husafirishwa kwa namna haramu kama yanatakiwa kuonyeshwa kwenye mageti za taasisi kama vile gereza, bandari au vituo vya kudhibiti biashara.

Mara nyingi magendo hutekelezwa kwa shabaha ya kuepuka kulipia ushuru wa forodha au kufanya biashara na bidhaa haramu kama madawa ya kulevya.

## Marejeo
*Smuggling in 18th and 19th century Britain
*Smuggled Goods and Products information
*''King's Cutters and Smugglers 1700-1855'', by E. Keble Chatterton, from Project Gutenberg
*"Organized Crime." Oxford Bibliographies Online: Criminology. 

;Shirika inayofanya kazi dhidi ya magendo ya watu:
*Ansar Burney Trust - working in the Middle East

Jamii:Maadili
Vikta mkaapweke

**Vikta mkaapweke** (alifariki Arcis-sur-Aube, Champagne, leo nchini Ufaransa, karne ya 6 hivi) alikuwa mkaapweke aliyesifiwa na Bernardo wa Clairvaux.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 6
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Paula Montal

[thumb|[Picha yake halisi.]]
**Paula Montal** (Arenys de Mare, Barcelona, Hispania, 11 Oktoba 1799 - Olesa de Montserrat, 26 Februari 1889) alikuwa bikira mwanzilishi wa shirika la Mabinti wa Maria wa Shule za Kikristo ambalo ndani ya Kanisa Katoliki linahudumia wasichana na elimu yao kwa kufuata karama ya Yosefu Calasanz. 

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 18 Aprili 1993 na mtakatifu tarehe 25 Novemba 2001.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Hagiography Circle
* Saints SQPN
* The Compass 
* Catholic Ireland

Jamii:Waliozaliwa 1799
Jamii:Waliofariki 1889
Jamii:Mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Baldomero wa Lyon

**Baldomero wa Lyon** (pia: **Waldimer, Garmier, Germier, Gaumier, Galmier, Geaumier**; Ouvacou Auditiac, karne ya 7 - Lyon, 27 Februari 660 hivi) alikuwa mhunzi wa mji huo, leo nchini Ufaransa, ambaye alijulikana kwa maadili na ukarimu wake. 

Miaka yake ya mwisho alimfuata abati Vivensioli kwenda kuishi na wamonaki na alipewa daraja ya shemasi mdogo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 7
Jamii:Waliofariki 660
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Basili na Prokopi

**Basili na Prokopi** (walifariki Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, karne ya 8) walikuwa wamonaki walioteswa na kufungwa na kaisari Leo III wa Bizanti kwa sababu ya kutetea heshima kwa picha takatifu. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 27 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
**Bibliotheca Sanctorum* II, p. 949

Jamii:Waliofariki karne ya 8
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Anna Line

**Anna Line** (1563 hivi &ndash; 27 Februari 1601) alikuwa mwanamke Mwingereza aliyebadilisha imani yake ya dini kutoka Ushirika wa Anglikana kuingia Kanisa Katoliki.

Kwa vile aliwaficha mapadri nyumbani mwake na kuhudhuria Misa zao, alipelekwa mahakamani na kuuawa kwa kunyongwa. 

Mwaka 1929 alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenyeheri na mwaka 1970 alitangazwa na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni tarehe 27 Februari.
 
## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*The Neat-Herd's Daughter (mini-bio)

Jamii:Waliozaliwa 1563
Jamii:Waliofariki 1601
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Gabrieli wa Bikira Maria wa Mateso

[thumb|587x587px|Mt. Gabrieli akiwa amevaa [kanzu ya shirika lake. Mchoro kwenye ukumbi wa parokia ya Fiè allo Sciliar.]]
**Gabrieli wa Bikira Maria wa Mateso, C.P.** (jina la kuzaliwa: **Francesco Possenti**; Assisi, Umbria, Italia, 1 Machi 1838 &ndash; Isola del Gran Sasso, Abruzzo, Italia, 27 Februari 1862) alikuwa kijana aliyependa starehe lakini aliacha yote akawa frateri Mpasionisti ila alifariki mapema kwa kifua kikuu akiwa akoliti tu, kabla hajafikia upadri. 

Papa Pius X alimtangaza mwenye heri tarehe 31 Mei 1908, na Papa Benedikto XV alimtangaza mtakatifu tarehe 13 Mei 1920.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 72-73

## Viungo vya nje
*Catholic Encyclopedia article: *Blessed Gabriel*
*Saint Gabriel Possenti Society at *gunsaint.com*
*Shrine of St. Gabriel (in Italian)
Judita Vannini

thumb|Mt. Judita Vannini.
**Judita Vannini** (7 Julai 1859 - 23 Februari 1911) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, pamoja na Luigi Tezza, alianzisha shirika la Mabinti wa Mt. Kamili kwa ajili ya kuhudumia wagonjwa .

Alitangazwa mwenye heri na Papa Yohane Paulo II tarehe 16 Oktoba 1994, halafu mtakatifu na Papa Fransisko tarehe 13 Oktoba 2019. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Hagiography Circle
* Saints SQPN
* Daughters of Saint Camillus
Romano wa Condat

yake.]]
''''* (390 - 463) alikuwa mmonaki nchini Ufaransa aliyekwenda kuishi msituni akapatikana tu miaka michache baadaye. Hapo akaanza kupata wafuasi akawa abati mwanzilishi wa monasteri ya Condat mbali ya kuanzisha nyingine mbili za kiume na nyingine ya kike pamoja na mdogo wake Lupisino wa Condat na dada yao. 

Mwaka 444 alipewa upadirisho na Hilari wa Arles.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 73-74
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 62-63

## Marejeo ya lugha nyingine
**The Life of the Jura Fathers: The Life and Rule of the Holy Fathers Romanus, Lupicinus, and Eugendus, Abbots of the Monasteries in the Jura Mountains'', Trans. by Tim Vivian, Kim Vivian, and Jeffrey Burton Russell, (Spencer, Mass.: Cistercian Publications, 1999).

## Viungo vya nje
*Romanus of Condat 
*Saints Romanus

Jamii:Waliozaliwa 390
Jamii:Waliofariki 463

Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watawa waanzilishi
Marana na Sira

[thumb|[Picha takatifu ya watakatifu Marana na Sira.]]
**Marana na Sira** (walifariki 450 hivi) walikuwa mabikira wa Berea, leo Aleppo, Syria, walioishi maisha magumu sana na kimya cha karibu mfululizo katika banda lisilowakinga dhidi ya hali ya hewa, wakitegemea chakula kutoka kwa wahisani waliotembelea makazi yao na kuwapa dirishani .

Theodoreto wa Kuro aliandika juu yao sura XXIX ya kitabu chake "Religiosa Historia" walipokuwa bado hai.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu mabikira.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 28 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4

Jamii:Wakaapweke

Jamii:Watakatifu wa Siria
Faustiniani wa Bologna

**Faustiniani wa Bologna** (alifariki karne ya 4) alikuwa askofu wa pili wa mji huo, Italia Kaskazini.

Aliimarisha na kustawisha hasa kwa mahubiri yake bora Kanisa la huko wakati wa dhuluma ya serikali ya Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Oswadi wa York

.]]
**Oswadi wa York** (alifariki 29 Februari 992) alikuwa mmonaki kwanza kanoni, baadaye aliyepata kuwa askofu wa Worcester kuanzia mwaka 971 halafu wa York nchini Uingereza kuanzia mwaka 972 hadi kifo chake.

Msomi mfurahivu na mpole, alichangia urekebisho wa Kanisa na wa umonaki kwa kuingiza kanuni ya Mt. Benedikto katika monasteri mengi .

Alifariki wakati wa kuwaosha miguu maskini kama ilivyokuwa kawaida yake wakati wa Kwaresima.

Tangu kale Paulinus anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 75
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 63-64

## Marejeo ya lugha nyingine
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* Anonymous life of Oswald (in Latin), pg. 399 ff.
* 2 more lives of St. Oswald, plus relevant extracts of the Historia Rameseiensis, pg. 1 ff.
* St. Oswald and the Church of Worcester (1919)

Jamii:Waliozaliwa karne ya 10
Siviardi

'''''' (alifariki Le Mans, Neustria, 681) alikuwa mmonaki nchini Ufaransa aliyepata kuwa abati wa Saint-Calais. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 681