open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Bwimbo

**Peter D. Bwimbo** (alizaliwa Bulamba, Wilaya ya Ukerewe, 4 Machi 1929) alikuwa mlinzi mkuu wa kwanza wa mwalimu Julius Nyerere katika kipindi cha kabla ya uhuru na baada ya uhuru na miongozi mwa watu wa mwanzo walioasisi usalama wa taifa Tanzania.

## Kuzaliwa 
Peter Bwimbo baba yake akijulikana kama Bwimbo bin Ekara na mama yake akiitwa Karyanja binti Mugheta.

Wakati Bwimbo anazaliwa ulikuwa ni msimu wa kupalilia magugu katika mashamba ya mazao ya chakula, hivyo alipewa jina la *Mabagara* huku akiendelea kupewa majina mengine mbalimbali likiwemo jina la Ekara ambalo ni jina la babu yake mzaa baba na jina lingine ambalo aliwahi kuipewa ni Magurira na kulingana na tamaduni za majina yao,inasemekana majina hayo yalikumkubali na kama yasingemkubali basi angekubana na tatizo la kusumbuliwa na mizimu 

## Elimu 
Katika kipindi hicho cha ukuaji wa Peter Bwimbo, upatikanaji wa elimu ulikuwa mgumu sana lakini baba yake Peter ndiye aliyekuwa mtu wa mwanzo aliyeanza kumfundisha Peter kusoma katika chumba kidogo walichokuwa wakisoma nyakati za usiku huku wamewasha taa ya chemli, yeye pamoja na dada zake walianza kwa pamoja lakini baadae baba yao aliamua kuacha kufundisha watoto wengine kwa sababu walikuwa hawaelewi na aliendelea kumfundisha Peter peke yake.

Siku moja katika mwaka 1942 wakati Peter Bwimbo anauza miwa nje ya nyumba yao,alikuja kijana mmoja aitwae Masamaki Bin Kabisi na kuomba maji ya kunywa, kijana huyo alikuwa amevalia mavazi ya shule na Peter alipomuona alivutiwa na mavazi hayo na kumuuliza ni wapi anasoma na kijana yule alijibu kuwa anasoma native adminstration Bwiru Mwanza.

Baada ya Peter kuvutiwa na kusoma,alimuomba baba yake ampeleke shule na bahati nzuri baba yake alikubali na kuamua kumpeleka katika shule aliyoelekezwa na Masamaki. Alipofika shuleni alihojiwa kama aliwahi kusoma shule yoyote lakini alisema kuwa hajawahi kusoma, ndipo walimu walimfanyia usaili na kukubali aanze na darasa la kwanza, Peter alianza shule akiwa na umri wa miaka 14.

Mwaka 1949 alijiunga na chuo cha ualimu cha Pasiansi Mwanza na mwaka uliofuatia baada ya likizo ya kwanza Peter Bwimbo alianza rasmi mchakato wa kujiunga na jeshi la polisi na mnamo tarehe 2 Machi alipatiwa namba ya polisi A 518 na kuanza kulipwa mshahara wa shilingi sabini na tano.

Kwa wakati huo katika idara za jeshi walikuwa wanaajiriwa wanaume pekee yako lakini kufikia mwaka 1962 baada ya uhuru ndipo askari wakike walianza kujiunga na idara za polisi, Mwalimu Julius Nyerere aliomba serikali ya ilete maafisa wa kike ili kutoa mafunzo kwa askari wa wanawake, na serikali ya Uingereza ilikubali na kumleta Doreen Ann Prissick ambaye alianza kufundisha askari wa kike; kwa wakati huo Peter Bwimbo alikuwa yupo katika kikosi cha Special Branch. 

## Vitabu 
Peter Bwimbo, mbali na taaluma za uaskari na usalama  alizopitia, pia ni mwandishi, na kitabu alichokiandika kinaitwa Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere  kilichochapishwa na Mkuki na Nyota mwaka 2016.

## Tanbihi
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Shule ya Wavulana Tabora

**Shule ya Wavulana Tabora** (maarufu kama Tabora boys au Tabora school) ni mojawapo ya shule kongwe nchini Tanzania. 

Shule hii ilianzishwa mnamo mwaka 1922. Ilikuwa moja ya shule 3 za serikali ya kikoloni kwa ajili ya wavulana Waafrika, hasa kwa watoto wa machifu. Hadi miaka ya 1950 hivi ilikuwa shule ya pekee ya serikali kwa ajili ya Waafrika iliyoendelea hadi mwisho wa sillabasi ya sekondari yaani dara sa la 12. 
Leo ni miongoni mwa shule za watoto wenye vipaji maalumu.

Miongoni mwa watu maarufu waliosoma katika shule hii ni Rashidi Kawawa, Kaluta Amri Abeid pamoja na baba wa taifa la Tanzania, Mwalimu Julius Nyerere. Kupata orodha fupi angalia hapa

## Marejeo
Jamii:Shule
Utenzi wa Hati na Adili

**Utenzi wa Hati na Adili** ni mfululizo wa tenzi mbili alizoziandika Shaaban Robert kwa watoto wake wawili Mwanjaa na Suleyman baada ya kifo cha mama yao Amina Bint Kihere kilichotokea mwaka 1942 

Mwanjaa alitungiwa utenzi unaoitwa Hati na Suleyman alitungiwa utenzi unaoitwa Adili 

Katika tenzi hizo mbili Shaaban Robert alisisitiza watoto wake wasome sana elimu. Kama inavyojulikana, Shaaban Robert alikuwa akipenda sana watoto wake wasome na hata mwaka 1959 alishindwa kuhudhuria mkutano wa washairi ulioitishwa na Kaluta Amri Abeid na ulioshirikisha washairi maarufu wa Tanganyika.

Katika kuonyesha umuhimu wa elimu kwa watoto wake, mwaka 1945 Shaaban Robert aliamua kuomba uhamisho wa kazi kutoka Mpwapwa hadi Tanga ili kumtafutia mwanae wa kike sehemu salama ya kusoma, baada ya binti yake huyo kuwa miongoni mwa wasichana watano walofaulu mtihani wa darasa la nne na kufanikiwa kuingia darasa la tano.

Katika moja ya kusisitiza elimu kwa mwanawe, katika utenzi wa Hati, Shaaban Robert alitoa beti hizi:

30. Jifunze pata elimu,

Uwe mtu taalamu,

Halali na haramu,

Uweze kupambanua.

31. Elimu kitu kizuri,

Kuwa nayo ni fahari,

Sababu humshauri,

Mtu la kutumia.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mdhamini

**Mdhamini** ni riwaya ya kipepelezi iliyoandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi mwaka 2019 ikizungumzia kisa cha watoto watano waliopewa mafunzo mazito na kuhitimu kwa kiwango cha juu hadi kuiogopesha idara ya usalama wa taifa .

Watoto hao pacha wanakusudiwa kuingiza katika idara ya usalama wa taifa tayari wakiwa na kiwango cha juu cha mafunzo lakini muda mfupi kabla hawajatimiza lengo mpelelezi mahari na mhusika mkuu katika riwaya hii, Jacob Matata, anashutukia mchezo huo baada ya kupewa kazi na mkuu wake wa kitengo Bi Anita afuatilie sakata la watoto waliopotea miaka mingi iliyopita wakiwa hospitali tofautitofauti na kuwaacha pacha wenzao.

Kwa umahiri mkubwa, huku akishirikiana na baadhi ya majasusi wenzake na polisi, Jacob Matata anafanikiwa kuzima ndoto za mtu aitwaye Mdhamini aliejitolea kuwandaa watoto hao waliotishia usalama wa taifa.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mali kwa mali

350px|thumb|Uchoraji wa mwaka 1876 unamwonyesha mkulima Mmarekani anayejaribu kulipa deni dukani kwa kuku; uso wa mwenye duka unaonyesha wakati ule haikuwa njia ya kawaida
[thumb|300px| Mnamo 1769 [Maori alimpa baharia Mwingereza samaki wa kamba akipata kipande cha nguo (uchoraji kutoka New Zealand)]]
**Mali kwa mali** (kwa Kiingereza: barter) ni biashara ya kubadilishana bidhaa kwa bidhaa bila kutumia hela.  Kawaida bidhaa zinazobadilishwa zinatakiwa kuwa na thamani sawa. Umbo tofauti la biashari hii ni kulipa kwa bidhaa, yaani kubadilisha huduma kwa bidhaa.   

Mali kwa mali ilikuwa njia ya kawaida ya biashara baina ya jamii tofauti kabla ya kusambaa kwa hela. Katika jamii za kisasa si kawaida, isipokuwa katika mazingira ambapo thamani ya pesa imeshuka mno, yaani hali ya mfumukobei mkali.  

Biashara ya mali kwa mali inafaa kama watu wawili ambao wana vitu ambavyo vinahitajiwa na mwingine. Ilitokea hasa katika mazingira ya vijijini ambako mazao mbalimbali na bidhaa zilizotengenezwa na wahunzi au wafinyanzi zinaweza kubadilishwa. Ilikuwa kawaida katika Afrika ya Mashariki wakati wa biashara ya misafara hadi karne ya 19 ambako vitu kutoka nje kama vitambaa, ushanga (gololi za kioo), waya, silaha za moto au pombe kali zilibadilishwa kwa pembe za ndovu au watumwa.     

Katika mazingira ya biashara ya kubadilishana vinaweza kutokea vitu kadhaa vinavyofanya kazi kama pesa. Mara nyingi ni mifugo; katika Kenya kwenye mwanzo wa karne ya 20 ilikuwa kawaida kukadiria ng'ombe 1 sawa na kondoo au mbuzi 10; viwango hivyo vilikuwa kawaida hadi miaka ya 1930 hivi, pamoja na ushanga (uliitwa "ukuta" pale) na kombe za kauri kwa manunuzi madogo.

## Marejeo 
Jamii:Pesa
Jamii:Biashara
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Paoneaanga Meyer–Womble

**Paoneaanga Meyer-Womble** (kifupi: MWO) ni paoneaanga pa mlima Evans, Colorado, Marekani. Panamilikiwa na kuendeshwa na Chuo Kikuu cha Denver. 

Pako karibu na mlima Evans katika Msitu wa Kitaifa wa Arapaho takriban kilomita 60 magharibi mwa Denver, Colorado (USA), katika mwinuko wa mita 326 (futi 14,193).

## Tazama pia 
* Paoneaanga pa Griffith
* Paoneaanga pa Tartu

## Viungo vya nje 
* Friends of the Observatory
* Collection of articles on the observatory  at the LA Times
* Live Lecturers sent into a Black Hole by Danny King at Bloomberg News
* Make Astronomers the Stars Op/Ed by Margaret Wertheim in the LA Times
* Light Pollution in L.A. Area

Jamii:Colorado
Jamii:Paoneaanga
Mwanasheria

**Mwanasheria** ni mtaalamu wa fani ya sheria. Mara nyingi huingia katika kazi ya wakili, lakini anaweza vilevile kufundisha sheria katika vyuo, kuwa mshauri wa kampuni n.k.

Ili kufahamu vizuri kuhusu kazi za mwanasheria ni vema ujiulize maswali haya, ‘Ni nini asili ya Sheria? Sheria inatoka wapi? au chanzo cha sheria ni nini?' 

Kwa ufupi ni kwamba zipo dhana nyingi na tofautitofauti sana zinazoelezea asili ya sheria ambazo zimeelezewa na wasomi wa sheria wa karne zilizopita. Hata hivyo wasomi hawa wa sheria wanakubaliana kuwa asili ya sheria inaweza kufuatiliwa tangu kuanza kuishi kwa mwanadamu hapa ulimwenguni. Hivyo msimamo wa wasomi wa sheria wengi ni kuwa sheria ilianza pale watu walipoanza kuishi kama jamii. 

Jamii:Kazi
Msiba

**Msiba** (kutoka neno la Kiarabu: مصيبة) ni hali au tukio lolote la kusikitisha au la kuleta majonzi linalompata mtu binafsi au jamii, kama vile kifo cha ndugu, ajali, kufilisika n.k.

Dini mbalimbali zinasaidia kukabili misiba inayoweza ikatokea maishani.

Mara nyingi utamaduni kuhusu misiba unategemea dini ya wahusika.

Jamii:Utamaduni
Jamii:Dini
Ufalme wa Bunyoro

**Ufalme wa Bunyoro** linapatikana mashariki mwa Uganda na linaongozwa na mfalme (*omukama*), kwa sasa Solomon Iguru I, ambaye ni wa 27 kwa Bunyoro-Kitara. 

Ufalme wa Bunyoro uliwahi kuwa na nguvu sana katika Afrika Mashariki na ya Kati kuanzia karne ya 13 hadi ile ya 19. 

Zamani uchumi ulitegemea uwindaji wa tembo, simba, chui na mamba. Siku hizi Wanyoro ni hasa wakulima wanaozalisha ndizi, mtama, mhogo, yam, pamba, tumbaku, kahawa na mpunga. 

Leo Wanyoro wanakadiriwa kuwa 1,400,000. Wengi wao ni Wakristo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*The National University of Bunyoro-Kitara Kingdom
*Bunyoro-Kitara Kingdom
*Bunyoro-Kitara Kingdom NGO.
*Royal Coat of Arms of Bunyoro-Kitara 
*More on the Bunyoro Culture

Jamii:Mkoa wa Magharibi (Uganda)
Wamasaba

**Wamasaba** (kwa Kimasaba: *Bamasaaba*) ni kabila la Kibantu linaloishi mashariki mwa Uganda, katika wilaya za Sironko, Manafwa, Bududa, Mbale na Bulambuli. 

Wanahusiana sana na Wabukusu na Waluhya wa Kenya magharibi. 

Wanakadiriwa kuwa 2,700,000.

Wengi wao ni wakulima wanaozalisha hasa mtama, mahindi na ndizi.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Uganda
Jamii:Mkoa wa Mashariki (Uganda)
Jamii:Wilaya ya Sironko
Jamii:Wilaya ya Manafwa
Jamii:Wilaya ya Bududa
Jamii:Wilaya ya Mbale 
Jamii:Wilaya ya Bulambuli
Mto Gongola

**Mto Gongola** ni mto unaopatikana nchini Nigeria. Chanzo chake Huanzia kwenye mteremko wa Jos na kuangukia kwenye bonde la Gongola. Mkondo wake ni mita za ujazo 1420. Mto huu unapita katika miji ya Numan na Gombe.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Marejeo
*Reuben K. Udo (1970). Geographical regions of Nigeria. University of California Press. p. 150 "Gongola River". Encyclopædia Britannica. Retrieved 2010-05-21.

Jamii:Mito ya Nigeria
Watooro

**Watooro** (kwa Kitooro au Rutooro: *Abatooro*) ni kabila la Kibantu linaloishi magharibi mwa Uganda, katika wilaya za Kabarole, Kamwenge, Kyegegwa na Kyenjojo ambazo kwa jumla zina wakazi 1,000,000. 

Wanahusiana sana na Wanyoro.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Toro People

Jamii:Makabila ya Uganda
Jamii:Mkoa wa Magharibi (Uganda)
Jamii:Wilaya ya Kabarole
Jamii:Wilaya ya Kamwenge
Jamii:Wilaya ya Kyegegwa
Jamii:Wilaya ya Kyenjojo
Patapotea

**Patapotea** ni riwaya ya kipelelezi iliyoandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi inayozungumzia mkasa wa muandishi wa kitabu cha Saa 72 anaejiingiza matatizoni baada ya kuwa ametoka mkoani Arusha kwenda Kigoma kumfuatilia  Mwendawazimu mmoja aliejitolea kufa wakati akiokoa kitabu kisiungue ndani ya kijumba chake kilichokuwa kinaungua moto.

Mwendawazimu huyo alifanya tukio la kuingia ndani ya nyumba inayowaka moto baada ya kuichomwa moto na watu wa manispaa ua mji wa Kigoma.

Tukio hilo lina washangaza wengi na ndipo mtunzi wa kitabu hicho anapoamua kufunga safari ya kutoka Arusha kwenda kumtafuta mwenda wazimu huyo bila ya kufahamu matatizo anayokwenda kukumbana nayo huko mbele na baadae kujikuta akiangukia nchini Congo katika mikono ya waasi. 

## Marejeo
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mto Donga

thumb|Kanda ya magharibi ya Kamerun. Mto wa Donga kaskazini.
**Mto Donga** ni mto uliopo katika nchi ya Nigeria na Kameruni. 

Mto huo chanzo chake kinapatikana katika Mambilla Plateau huko Nigeria Mashariki, ndiyo sehemu ya mpaka wa kimataifa kati ya nchi ya Nigeria na Kameruni, na unapita kaskazini magharibi, baadaye unaishia katika Mto Benue huko Nigeria. 

Beseni la Donga ni la kilomita za mraba 20,000 (7,700 sq mi) katika eneo hilo. Katika kilele chake, unapita karibu na Mto Benue huo hutoa mita za ujazo 1,800 (futi 64,000) ya maji kwa sekunde. 

Katika Jimbo la Taraba nchini Nigeria, kuna hifadhi tatu (3) za misitu ambao niːBaissa, Amboi na Mto Bissaula, kwenye bonde la mto Donga. ambao unaishia kwenye mteremko chini ya Plateau ya Mambilla, kusini-magharibi mwa Hifadhi ya Kitaifa ya Gashaka Gumti.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Orodha ya mito ya Kamerun
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Nigeria
Jamii:Mito ya Kamerun
Jamii:Mto Niger
Jamii:Atlantiki
Jamii:Jimbo la Taraba
Mto Faro

thumb|Ramani inayoonyesha bonde la mifereji ya maji ya Mto Benué. Mto wa Faro unaweza kuonekana kusini mwa hiyo.
**Mto Faro** ni mto uliopo nchini Nigeria. 

Chanzo chake kinapatikana kwenye uwanda wa juu wa  Adamawa(kwa kiingereza: Adamawa Plateau) ambao unapatikana kusini-mashariki mwa mji wa  Ngaoudere. Ni mto wa pembeni wa mto Benue.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
Jamii:Mto Niger
Jamii:Mito ya Nigeria
Mto Wase

thumb|Mto Wase ni mto unaopatikana ndani ya mji wa Wase
**Mto Wase** ni mto unaopatikana katika mji wa Wase, jimbo la Plateau nchini Nigeria. Mto huu unaunganika na Mto Benue jijini Dampar huko kitongoji cha Ibi 

Mto huu umbali wake ni km 132 (mi 82)

Mahindi, magimbi, maembe na mboga za majani ni mazao yanayooteshwa pembezoni mwa mto huu.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
W
Jamii:Jimbo la Plateau
Mto Rima

thumb|**Mto Rima**
thumb|mito ya nigeria
**Mto Rima** ni mto unaopatikana kaskazini mwa nchi ya Nigeria. Upande wa kaskazini zaidi, mto huo unaungana na mto Goulbi de Maradi. Mto huu unaelekea kusini magharibi na kuungana na mto Sokoto karibu kabisa na Sokoto, kisha unaelekea mpaka kusini kuingia mto Niger.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo
## Viungo vya nje
*https://www.geonames.org/2324484/river-rima.html

Jamii:Mito ya Nigeria
Jamii:Mto Niger
Jamii:Jimbo la Sokoto
Watwa

**Watwa** (pia: **Batwa**, **Cwa**) ni kundi la wabilikimo wa Afrika ya Kati (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Burundi, Rwanda, Uganda), lakini pia Zambia, Angola, Namibia na Botswana ambao wanaishi kwa kushirikiana na majirani wao wa makabila ya Kibantu.

Kihistoria inafikiriwa kwamba ndio wakazi asili ya misitu ya eneo hilo kabla ya uvamizi wa wakulima

Kwa kiasi kikubwa Watwa wamemezwa na makabila hayo ya Kibantu, kwa mfano katika Tanzania ya leo.

## Tanbihi
## Marejeo
*
* 
* 
*
Mto Awbana

**Mto Awbana** ni mto unaopatikana nchini Nigeria. 

Chanzo cha mto Awbana kinapatikana jimbo la Imo. Mto Awbana unaishia kwenye ziwa la Oguta.

## Marejeo 

* https://www.geonames.org/2348794/awbana-river.html

Jamii:Jimbo la Imo
A
Mto Akwayafe

**Mto Akwayafe** (pia unafahamika kama **Mto Akpakorum**) ni mto nchini Nigeria barani Afrika ambao humwaga maji yake katika Ghuba ya Guinea. 

Mto huo ni sehemu ya mpaka kati ya nchi ya Kamerun na Nigeria.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo
A
A
A
Mto Zamfara

thumb|Mto Zamfara

**Mto Zamfara** ni mto ulioko kaskazini mwa Nigeria. Kuna majina tofauti katika majimbo ambayo unapitia, baadhi ni baadhi ya majimbo hayo ni Gulbi Gindi, Gulbi Zamfara, Mto Zamfara na Mto Gindi. 

Unatokea katika Jimbo la Zamfara. Una urefu wa kilomita 250 katika Jimbo la Kebbi ambapo unaungana na Mto Sokoto umbali wa kilomita 50 kusini magharibi mwa Birnin Kebbi.

Mto wa Zamfara unaanza katika eneo ambalo ni mita 188 juu ya usawa wa bahari. 

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
Jamii:Jimbo la Zamfara
Jamii:Jimbo la Kebbi
Jamii:Mito ya Nigeria
Mto Anambra

**Mto Anambra** ni mto nchini Nigeria ambao chanzo chake ni mto Niger na huishia katika bahari ya Atlantiki. pia uliitwa na Wazungu Anam kama tawi la Mto Niger. Na jina hili baadaye likafupishwa kama Anam bra (Anambra), jina ambalo linajulikana rasmi hadi leo. Watu wa Anam, ambao wamezungukwa pande zote na mto, wanaiita "Ọnwụbala", ingawa miji mingine ya jirani kama Umuleri (mwaeri) na Aguleri huitaja kama "Omambala".

Mto Anambra una mtiririko wa kilomita 210 (mi 130) ndani ya Mto wa Niger na hupatikana Anambra, Nigeria. Mto huo ndio tawimto muhimu zaidi la Mto Niger baada ya Lokoja. Mtiririko wa mto wa Anambra unatolewa katika Bahari ya Atlantiki kupitia maduka mengi ya kutengeneza eneo la kilomita za mraba 25,000 (sq mi 9,700) mkoa wa Niger Delta.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Marejeo
*

A
Mto Imo

thumb|**Mto Imo**
**Mto Imo** ni mto nchini Nigeria. 

Chanzo chake kinapatikana Okigwe kwenye jimbo la Imo. Unaishia kwenye bahari ya Atlantiki. Mto huu unalisha eneo la kinamasi lenye ukubwa wa heka 26,000 na ujazo wa kilomita za ujazo 4 za maji ya mvua kwa mwaka.

Jamii zinazokaa pembezoni mwa mto zinaamini kuna mungu wa kike anayeitwa Imo Mmiri  ndiye anayemiliki mto huo.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
I
Jamii:Jimbo la Imo
Mto Goulbi de Maradi

thumb|**Mto Goulbi de Maradi**

**Mto Goulbi de Maradi** ni mto unaopatikana kusini ya kati ya Niger na kaskazini ya kati ya Nigeria. 

Chanzo chake huanzia karibu na Katsina nchini Nigeria na kuishia kwenye mto Rima. Mto huo umbali wake hauzidi kilomita 48 kutoka Niger hadi kwenye mipaka ya Nigeria.

Mto huo ni muhimu sana sababu unatumika kwa kilimo pamoja na umwagiliaji. Mto hupita katika miji ya Niger ambayo ni Maradi, Goudan Roumdji na Madarounfa. 

Mto Goulbi de Maradi ni mto wa msimu na unapatikana sana kipindi cha mvua nyingi.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
* Goulbi De Maradi river readings at Madarounfa, 1954-1977, UNESCO.
* Suttie, J.M., The agro-pastoral potential of the Goulbi de Maradi and the El Fadama River Basins (Niger). FAO - AGO;ESP. Maradi (Niger), Jan 1985
* Schembri, H., Measurement of the pressure and conductivity of the waters of the phreatic system of the upper cretaceous and quaternary water tables in the Goulbi de Maradi and El Fadama basins. FAO - AGO;ESP. Maradi (Niger), Jan 1985

G
G
G
Mto Osun

thumb|Chanzo cha mto Osun huko Oshogbo.
**Mto Osun** ni mto nchini Nigeria ambao chanzo chake kinapatikana jimbo la Ekiti na umepita kusini mwa Yorubaland ya kusini magharibi mwa Nigeria kuingia mjini Lagos Lagoon na kuishia Ghuba ya Guinea katika ya Atlantiki. 

Ni mojawapo ya mito kadhaa iliyoainishwa katika hadithi za kienyeji kuwa wanawake ambao waligeuka kuwa maji yanayotiririka baada ya tukio fulani lenye kuogofya kuwaogopa au kuwakasirisha.

Mto Osun una urefu wa kilometa 267. Mto huo ulipewa jina la Oṣun, jina lililotokana na jina la miungu la Osun au Oshun iliyokuwa maarufu katika jamii ya Wayoruba. 

Ibada ya jadi katika Shimoni la Ọṣun karibu na mto wa Ọṣun huko Osogbo imekuwa maarufu kama Hija na kivutio muhimu cha watalii, ikivuta watu kutoka kote nchini Nigeria na nje ya nchi kwa sherehe ya kila mwaka mwezi Agosti.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
Jamii:Jimbo la Ekiti
O
Mto Aba

thumb|Mto Aba.
**Mto Aba** ni mto uliopo ukanda wa kusini mwa Nigeria. 

Chanzo chake kipo upande wa kaskazini wa mji wa Aba, na ukipita katika mji unapokea uchafu mwingi, hasa kutokana na majitaka na damu ya machinjo ya Aba. 

Mto huo unaishia kwenye mto Imo. Njia yake huwa na urefu wa km 50. 

## Marejeo 
Jamii:Jimbo la Abia
A
Mto Nworie

**Mto Nworie** ni mto mdogo nchini Nigeria. Unaanza karibu na mji wa Owerri na kupita humo. Karibu na Nekede unaishia kwenye mto Otamiri. 

Urefu wa njia yake ni km 9.2.

Maji ya mto huo yamechafuliwa mno na mwaka 2017 serikali ilitangaza onyo kuhusu sumu ndani yake.

## Marejeo
Operesheni Panama

**Operesheni Panama** ni riwaya ya kipelelezi ilioandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi na kutoka mwaka 2019  Ni riwaya inayozungumzia sana utakatishaji fedha unavyofanyika na jinsi fedha hizo zinavyoweza kutoroshwa katika nchi husika, zikaenda nchi nyingine na baadaye kurejea tena katika nchi ya kwanza na kuonekana ni fedha halali.

Katika riwaya hii mhusika mkuu Mike Dagas anarejea nchini akitoka katika mafunzo ya ujasusi aliyyachukua kwa takribani miaka zaidi ya kumi, lakini kabla hata ya kufika nyumbani kwake anajikuta akiaanza kufuatiliwa na jasusi mmoja mbobezi na mtunza siri mkuu wa jeshi aitwaye mtaalamu wa fundi na kupewa kazi nzito ya kufuatilia watakatishaji wa fedha. Safari ya kufuatilia watakatisha fedha inaanza katika mazingira magumu ambayo Mike Dagas analazimika kuwa kichaa ili kufahamu mengi yaliyopo katika biashara hiyo. 

Mwisho, Mike Dagas anajikuta akifika nchini Panama na kufanikiwa kukomboa kiasi kikubwa cha fedha lakini ikiwa tayari maisha ya watu wengi yamepotea.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Barua za Shaaban Robert 1931-1958

**Barua za Shaaban Robert 1931-1958** ni mkusanyo wa barua zipatazo kama mia moja ambazo zilihifadhiwa na Yusuph Ulenge kwa zaidi ya miaka sitini kabla ya kuja kukabidhiwa kwa Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili mnamo mwaka 1993 wakati wataalamu toka katika taasisi hiyo walipokuwa wakifanya utafiti. 

Kitabu hiki ni zawadi nzuri kwa waandishi na watunzi wa mashairi kwa sababu kimeelezea mambo ambayo yalikuwa hayafahamiki na wengi kuhusu Shaaban Robert na ukoo wake 

Katika kitabu hiki, kimedhihirisha pia uwezo mwingine wa Shaaban Robert wa kuzungumza na kuandika lugha ya kigeni ya Kiingereza, jambo ambalo wengi walikuwa hawafahamu kama mtaalamu huyo wa Kiswahili alikuwa anafahamu hadi lugha za kigeni na hata kusoma kwa njia ya posta.

Ndani ya kitabu hiki, msomaji ataweza kufahamu zaidi kuhusu imani aliyokuwa nayo Shaaban Robert katika suala la elimu hadi kumsisitizia ndugu yake Yusuoh Ulenge asimame katika elimu.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mto Tapoa

thumb|**Mto Tapoa**
**Mto Tapoa** ni mto unaopatikana Niger na kupitisha maji yake Burkina Faso, halafu unatengeneza sehemu ndogondogo ambayo imepita katika mipaka ya Burkina Faso na Niger badala yake inaingia katika mto Niger kusini magharibi mwa Niger.

Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Niger
Jamii:Mito ya Burkina Faso
Jamii:Mto Niger
Maisha Yangu na Baada ya Miaka Hamsini

**Maisha Yangu Baada ya Miaka Hamsini** ni kitabu kilichoandikwa na Shaaban Robert mwenyewe akielezea historia na matukio yaliyotokea katika maisha yake na changamoto mbalimbali alizozipitia katika maisha yake ya kikazi kama muajiriwa wa Serikali na baadae kama muandishi wa mashairi.

Kitabu hiki kitawasaidia sana wasomi, wataalamu na waandishi wa fasihi ya Kiswahili katika kufanya utafiti wa masuala mbalimbali yanayohusu fasihi kwa ujumla na wanafasihi wake. 

Ndani ya kitabu hiki zinapatikana zile tenzi mbili maarufu za Utenzi wa Hati na Adili ambazo aliwaandikia watoto wake wawili Mwanjaa na Suleyman  

Japokuwa ametumia lugha ya kifasihi sana katika kitabu hiki, lakini Shaaban Robert ameweza kueleza mambo mbalimbali aliyowahi yapitia kama vile ubaguzi wa rangi aliowahi fanyiwa wakati anasafiri kikazi ndani ya Tanganyika wakati wa ukoloni tukio ambalo lilitokea 13 Julai 1944 wakati anatoka Korogwe, mkoa wa Tanga, kuelekea Mpwapwa.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Tapoa (maana)

**Tapoa** inaweza kumaanisha
*Mto Tapoa, mto nchini Burkina Faso 
*Tapoa, wilaya katika Mkoa wa Est (Mashariki) nchini Burkina Faso
* El Tapoa, mji katika nchi ya Niger
Mto Okpara

thumb|mto okpara
**Mto Okpara** ni mto wa nchini Benin na Nigeria. 

Inatokea katika Idara ya Borgou, inapita kusini na kuwa mpaka kati ya Nigeria na Benin kabla ya kuingia tena Benin na inachangia Mto Ouémé, ambao mwishowe huingia kwenye Bahari ya Atlantiki. 

Vijiji kadhaa kando ya mto huu vinagombaniwa na Benin na Nigeria..

## Tazama pia
*Orodha ya mito ya Benin
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo
Jamii:Mito ya Afrika
Jamii:Mito ya Benin
Ziwa Oguta

thumb|Ziwa Oguta, Nigeria
**Ziwa Oguta** ni 'ziwa la kidole' lenye konda linaloundwa na utupaji wa Mto Njaba chini na alluvium. 

Ni ziwa asili kubwa zaidi katika Jimbo la Imo, kusini mashariki mwa Nigeria ndani ya mkoa wa msitu wa mvua wa Niger Delta. 

Sehemu ya ziwa Oguta inajumuisha eneo la mifereji ya maji ya Mto Njaba na sehemu ya kijito cha Mto Niger katika mkoa wa kusini mwa Onitsha.

## Marejeo 
Jamii:Maziwa ya Nigeria
Jamii:Jimbo la Imo
Mto Ogun

thumb|Mto Ogun, Nigeria
**Mto Ogun** ni mto unaopatikana nchini Nigeria. Chanzo chake kinapatikana kwenye jimbo la Oyo karibu na Shaki. Njia yake yote ni km 480 hadi bahari ya Atlantiki.

## Mwendo na matumizi
Mto huu huanzia karibu na miji ya Sepeteri na Shaki, iliyopo Jimbo la Oyo la juu kwenye viwianishi 8°41′0″N 3°28′0″E. Unapotiririka, hupitia maeneo mbalimbali ya jimbo hilo kisha kuingia Jimbo la Ogun na hatimaye kufika Lagos, ambako huishia kwenye Ziwa la Lagos katika maeneo ya Isheri na Owode Onirin.

Katika njia yake, mto huvukwa na Bwawa la Ikere Gorge, lililopo katika Halmashauri ya Iseyin, Oyo. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 690, na liko karibu na Hifadhi ya Taifa ya Old Oyo, jambo linalolifanya kuwa kivutio kizuri cha utalii kutokana na shughuli za burudani zinazopatikana karibu. Pia, mto unapita moja kwa moja ndani ya hifadhi hiyo.

Miongoni mwa vijito vinavyochangia maji yake ni Mto Ofiki, unaotokea eneo la karibu na Shaki, na ni mojawapo ya vijito vikubwa zaidi vya mto huu. Kijito kingine muhimu ni Mto Oyan, unaovukwa na Bwawa la Oyan, ambalo hutoa maji kwa miji ya Abeokuta na Lagos.

Katika maeneo yenye makazi ya watu wengi, mto huu una matumizi kadhaa ya kila siku: hutumika kwa kuoga, kufua, kunywa, na mara nyingi hutumiwa pia kutolea taka hasa zile za kikaboni kutoka kwenye machinjio yaliyo pembezoni mwa mto.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
O
Jamii:Jimbo la Oyo
Jamii:Atlantiki
Mto Oueme

300px|thumb|Mdomo wa Oueme kwenye bahari.
300px|thumb|Ramani ya njia ya Oueme.
**Mto Oueme** ni mto nchini Benin.

Chanzo chake kinatoka kwenye milima ya Atakora. Mto Oueme unaishia kwenye bahari ya Atlantiki.

Mto Oueme una urefu wa kilomita 510. Mto Oueme unapita katikati ya miji ya Carnotville na Ouémé hadi kwenye bonde kubwa la Ghuba ya Guinea karibu na mji wa bandari wa Cotonou.

## Tazama pia
*Orodha ya mito ya Benin
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*https://www.geonames.org/2392326/oueme.html

O
Jamii:Atlantiki
Mto Otamiri

**Mto Otamiri** ni kati ya mito mikubwa zaidi ya jimbo la Imo. Chanzo chake kiko karibu na Nekede ikiendelea kupita kwa Owerri, Eziobodo, Olokwu Umuisi, Mgbirichi na Umuagwo na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Maji ya mto Otamiri hufunika takriban kilomita za mraba 10,000 na mvua ya kila mwaka ya milimita 2,250 hadi 2,500. Maji hayo yamefunikwa zaidi na mimea ya misitu ya mvua iliyojaa, na halijoto ya 27 °C (81 °F= kwa mwaka. 

Mto Otamiri unajiunga na Mto Nworie huko Nekede huko Owerri, mto ulio karibu na kilomita 9.2. Mto wa Nworie unakabiliwa na shughuli kubwa za kibinadamu na za viwandani, na hutumiwa kama chanzo cha maji ya kunywa na masikini wakati mfumo wa maji wa umma unashindwa. Taka nyingi kutoka Owerri hutupwa kwenye eneo la kutuliza taka la Avu huko Owerri Magharibi kwenye barabara kuu ya Port Harcourt, ambayo husababisha msongamano mkubwa wa fosfati na nitrati katika mto Otamiri.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo

*https://www.geonames.org/2325510/otamiri-river.html
Jamii:Mito ya Nigeria
Jamii:Jimbo la Imo
Mto Oli

ya Benin Kaskazini ikiwa na mto Oli kusini mashariki.]]
**Mto Oli** ni mto unaopatikana katika nchi ya Nigeria na Benin. Ni tawimto la Mto Niger.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo
O
O
O
Jamii:Mto Niger
Mto Oramiriukwa

**Mto Oramiriukwa** ni mto nchini Nigeria.

Chanzo chake kinapatikana kwenye chemchemi ya serikali ya Imo. 

Mto Oramiriukwa una urefu wa kilomita 14 na unaishia kwenye mto Otamiri.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

O
Jamii:Jimbo la Imo
Saa 72

**Saa 72** ni riwaya ya kikomando na kipelelezi inayoelezea mkasa wa makomandoo wa tano wanaotumwa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwa ajili ya kumuua mbabe wa kivita ajulikanae kama Joseph Katanga aliyekuwa ameachiwa huru na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai na kurejea nchini Congo DRC na kuweka nia ya kugombea urais 

Katika riwaya hii iliyoandikwa mwaka 2018 na Japhet Nyang'oro Sudi kitengo cha kijasusi cha Ofisi Fukuzi kinamtuma mpelelezi wake makini mwenye uwezo mkubwa katika mapigano kwa ajili ya kwenda nchini Kongo kukamilisha kazi ya kumuangamiza mbabe huyo wa kivita ambae mwanzo walijua itakuwa ni kazi rahisi hasa wakiwatumia makomandoo wao ambao walijikuta wakiingia katika mtego mapema na kufeli misheni yao.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mwanangu Nakuusia

**Mwanangu Nakuusia** ni utendi mrefu wa Kiswahili ulioandikwa na mwandishi Audax Kahendaguza Vedasto mwaka 1994 lakini ukaja kuchapishwa mwaka 2009.

Utenzi huu ulikuwa ukizungumzia wosia ambao muandishi alikuwa akimuusia mtoto wake namna ya kuishi Duniani katika maisha ya kawaida na maisha ya kiroho. Ni utenzi ambao uliwagusia mtoto wa kike na mtoto wa kiume kwa wakati mmoja 

Utenzi huo wenye jumla ya beti mia saba hamsini na saba, umeanza mtunzi akiwa amekaa na mwanae ambaye ni wa kike na yule wa kiume huku amsihi atulie ili apewe wosia ambao utamuangazia kuhusu dunia ambayo inahitaji akili nyingi ili kuishi salama na mwisho anamalizia kwa kujieleza wasifu wake kama baba na mtunzi ndani ya utenzi huu.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Mto Otin

thumb|Muonekano wa mto Mto Otin,Nigeria
**Mto Otin** ni mto nchini Nigeria unaopatikana katika Jimbo la Osun. 

Chanzo chake ni mji wa Odo-Otin uliopo Kaskazini-Mashariki mwa Jimbo la Osun. 

Mkondo wake ni mita za ujazo 2684. Njia yake ni km 36. Mto huu ni tawimto la Mto Erinle.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*
* https://www.geonames.org/2325478/river-otin.html

O
Jamii:Jimbo la Osun
Mto Ogunpa

thumb|**Mto Ogunpa**

**Mto Ogunpa** ni mto uliopo Nigeria. 

Chanzo kipo ndani ya jiji la Ibadan unapopita. Njia yake ina urefu wa kilomita 21.5. 

Kuna hatari ya mafuriko: mwaka 2011 mnamo Agosti watu takribani mia moja walikufa. 

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
O
Jamii:Ibadan
Orodha ya mito ya Nigeria

Hii **Orodha ya mito ya Nigeria** inataja baadhi yake tu, yakiwemo matawimto, kwa kuzingatia mabeseni yake.

## Bahari ya Atlantiki
*Mto Oueme
**Mto Okpara
*Mto Ogun
**Mto Oyan
***Mto Ofiki
*Mto Ona (Mto Awna)
**Mto Ogunpa
*Mto Osun
**Mto Erinle
***Mto Otin
**Mto Oba
**Mto Omi Osun
*Mto Benin
*Mto Osse
*Mto Niger
**Mto Escravos (distributary)
**Mto Forcados (distributary)
**Mto Chanomi Creek (distributary)
**Mto Nun (distributary)
**Mto New Calabar (distributary)
**Mto Anambra
**Mto Benue
***Mto Okwa
***Mto Mada
***Mto Katsina Ala
****Mto Menchum
***Mto Ankwe
***Mto Donga
****Mto Bantaji (Mto Suntai)
***Mto Wase
***Mto Taraba
****Mto Kam
***Mto Pai
***Mto Gongola
****Mto Hawal
***Mto Faro
**Mto Gurara
**Mto Kaduna
***Mto Mariga
***Mto Tubo
***Mto Galma
**Mto Moshi
***Mto Teshi
**Mto Oli
**Mto Malendo
**Mto Sokoto
***Mto Ka
***Mto Zamfara
***Mto Gaminda
***Mto Rima
****Mto Goulbi de Maradi
****Mto Gagere
****Mto Bunsuru
*Mto Bonny
*Mto Imo
**Mto Aba
**Mto Otamiri
*Mto Kwa Ibo
*Mto Cross
**Mto Akwayafe
**Mto Great Kwa
**Mto Calabar 
**Mto Asu
***Mto Aboine
****Mto Ekulu
**Mto Anyim

## Ziwa Chad
*Mto Yobe
**Mto Komadugu Gana
**Mto Jama'are (Mto Bunga)
***Mto Katagum
**Mto Hadejia
***Mto Chalawa
****Mto Kano
****Mto Watari
*Mto Ngadda
*Mto Yedseram

## Marejeo
*Prentice-Hall, Inc., *American World Atlas* 1985

## Viungo vya nje
*Army Map Service 1967
*GEOnet Names Server 

Jamii:Mito ya Afrika
Mto Kaduna

'''''' unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Plateau, Jimbo la Kaduna na Jimbo la Niger). Ni tawimto la mto Niger.

Njia yake yote ni km 550.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
K
Jamii:Jimbo la Plateau
Jamii:Jimbo la Kaduna
Jamii:Jimbo la Niger
Jamii:Mto Niger
Mto Bonny

thumb|Mto Bonny,Nigeria
'''''' unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Rivers) na kuishia katika bahari ya Atlantiki. 

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*Photos of Bonny River 

B
Jamii:Jimbo la Rivers
Mto Kwa Ibo

'''''' unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Abia na Jimbo la Akwa Ibom) na kuishia katika bahari ya Atlantiki. 

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
K
Jamii:Jimbo la Abia
Jamii:Jimbo la Akwa Ibom
Mto Cross (Nigeria)

ya mto Cross, kati ya Kamerun na Nigeria.]]
'*** (pia: **Manyu**, **Oyono*') unapatikana nchini Kamerun na Nigeria (Jimbo la Cross River) na kuishia katika bahari ya Atlantiki. 

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Kamerun
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
## Viungo vya nje
*Nigerian Tourism, Cross Rivers State

C
C
C
Jamii:Jimbo la Cross River
Jamii:Atlantiki
Mto Ona (Nigeria)

thumb| Mto Ona (Nigeria)
**Mto Ona** (pia: **Awna**) ni mto unaopatikana nchini Nigeria na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
O
Jamii:Atlantiki
Mto Sokoto

la mto Sokoto.]]
''''* (zamani ulijulikana kama Gublin Kebbi) unapatikana kaskazini mashariki mwa Nigeria (Jimbo la Katsina, Jimbo la Zamfara, Jimbo la Sokoto na Jimbo la Kebbi). Ni tawimto la mto Niger.

Chanzo cha mto huo ni karibu na Funtua kusini mwa Jimbo la Katsina, kilomita 275 (maili 171) katika mstari wa moja kwa moja kutoka Sokoto. Unapita Gusau kaskazini-magharibi kupita katika Jimbo la Zamfara, ambapo Bwawa la Gusau linaunda hifadhi inayohudumia mji na maji. Zaidi ya hapo, mto unaingia Jimbo la Sokoto ambapo hupita Sokoto na unajiunga na Mto Rima, kisha ukageuka kusini na unapitia Birnin Kebbi katika Jimbo la Kebbi. Karibu kilomita 120 (mi 75) kusini mwa Birnin Kebbi, unafikia kuungana na Mto Niger.

Tambali zilizo karibu na mto huu hupandwa sana na mto huo hutumika kama chanzo cha umwagiliaji. Mto pia ni njia muhimu ya usafirishaji. Bwawa la Bakolori, lenye urefu wa kilomita 100 (mi 62) kutoka Sokoto, ni hifadhi kubwa kwenye Mto Sokoto. Imekuwa na athari kubwa kwa kilimo cha chini cha mafuriko.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
* *The Hydrology and Plankton of the River Sokoto* . J. Holden, J. Green. Journal of Animal Ecology, Vol. 29, No. 1 (May, 1960), pp.&nbsp;65–84. https://www.jstor.org/stable/2271
* *Isotope And Geochemical Characterization Of Surface And Subsurface Waters In The Semi-Arid Sokoto Basin, Nigeria'', Adelana et al.,  African Journal of Science and Technology (AJST), Science and Engineering Series Vol. 4, No. 2, pp.&nbsp;80–89, December 2003 https://web.archive.org/web/20060619110516/http://www.ansti.org/volume/adelana-final.pdf

K
Jamii:Jimbo la Katsina
Jamii:Jimbo la Zamfara
Jamii:Jimbo la Sokoto
Jamii:Jimbo la Kebbi
Jamii:Mto Niger
Mto Yobe

1900.]]
**Mto Yobe** ni mto unaopatikana nchini Niger na Nigeria (Jimbo la Borno na Jimbo la Yobe) na kuishia katika ziwa Chad.

## Tazama pia 
*Orodha ya mito ya Niger
*Orodha ya mito ya Nigeria
*Mito mirefu ya Afrika

## Marejeo 
Y
Y
Jamii:Jimbo la Borno
Jamii:Jimbo la Yobe
Jamii:Ziwa Chad
Nyanda za Juu za Adamawa

thumb|Mazingira ya karibu na Ngaoundal katika Mkoa wa Adamwa wa Kamerun.
**Nyanda za juu za Adamawa** (kwa Kiingereza: *Adamawa Plateau*; ) ni eneo la Afrika ya Kati linalopatikana kuanzia kusini-mashariki mwa Nigeria kupitia kaskazini mwa Kamerun (mikoa ya Adamawa na Kaskazini) hadi Jamhuri ya Afrika ya Kati. 

Jina la nyanda za juu hizo lilitolewa kwa kumbukumbu ya kiongozi Mwislamu wa Wafulani, Modibo Adama. Sehemu yake nchini Nigeria inajulikana pia kama Milima ya Gotel. 

Nyanda za Juu za Adamawa ndizo chanzo cha mito mingi, pamoja na Mto Benue. Ni muhimu kwa madini yake ya boksiti.  Mwinuko wa wastani ni kama mita 1,000,  lakini mwinuko unaweza kufikia urefu wa mita 2,650. Uoto ni hasa savana, watu wanaoishi hapa ni wachache. Ufugaji wa ng'ombe ni kazi kuu katika eneo hilo.  

## Marejeo 
Jamii:Milima ya Nigeria
Jamii:Milima ya Kamerun
Jamii:Milima ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Lions Club International

**Lions Club International** (kifupi: **LCI**) ni klabu iliyoanzishwa mwaka 1917 katika mji wa Chicago nchini Marekani  kama taasisi isiyojiendesha kifaida.

Kwa sasa makao yake makuu yapo katika eneo la Oak Brook, Illinois.

Kufikia Januari mwaka 2020 taasisi hii ilikuwa na jumla ya wanachama milioni moja nukta nne, na klabu zipatazo 46,000 katika nchi zaidi ya mia mbili duniani kote .

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*

Jamii:Chicago, Illinois
Hatijava

**HatiJava** kwa kingereza **JavaScript** ni lugha ya programu. Iliundwa na Brendan Eich na ilianzishwa 4 Desemba 1995. Leo tunatumia Javascript kusudi kuzijenga tovuti. Ilivutwa na Python.

## Historia 
Ilianzishwa 4 Desemba 1995 katika Netscape. Kisha Ilitelekezwa katika Microsoft 1996.

## Falsafa 
Namna ya JavaScript ni namna nyingi.

## Sintaksia 
Sintaksia ya JavaScript ni rahisi sana.

## Mifano ya JavaScript 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu ! ».
```javascript
console.log("Jambo ulimwengu !");
```
Programu kwa kuhesabu factoria ya nambari moja.
```javascript
function factorial(n) {
    if (n === 0)
        return 1; // 0! = 1

    return n * factorial(n - 1);
}

factorial(3); // returns 6
```

## Tanbihi 
* *Exploring ES2016 and ES2017 * – what's new in ECMAScript 2016 and ECMAScript 2017 (ECMAScript is the standard specification that JavaScript follows)
* *Google JavaScript Style Guide* – Google’s coding standards for source code in JavaScript
* *Human JavaScript* – "tools, patterns, and approaches optimized for people"
* *JavaScript Garden * – collection of tips and documentation on JavaScript's quirks
* *JavaScript Guide* – programmer's manual, from the Mozilla Developer Network

Jamii:Teknolojia
Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Mwanangu Rudi Nyumbani

**Mwanangu Rudi Nyumbani** ni kitabu cha tungo za mashairi (Diwani) chenye kuzungumzia mambo mbalimbali ya kijamii kupitia fasihi andishi ya Kiswahili.

Kitabu hicho ni muswada wa tungo iliyojinyakulia ushindi wa Tuzo ya Mabati Cornell mwaka 2017 baada ya kusomwa na majaji watatu ambao ni Ken Walibora, Daulat Abdallah Saidi pamoja na Ali Attas

Mwanangu Rudi Nyumbani  ni shairi lilobeba jina la diwani hii, likiwa ni shairi la mama kumsisitiza mtoto wake arudi nyumbani ili ajishughulishe na kilimo kwani mji wa Mzizima hauwezi kutokana na tabu nyingi zikiwemo wizi, miundombinu mibaya ambayo si salama kwa mtoto wake, msongamano wa magari.

Mama pia, kupitia njia ya simu, anaendelea kumwambia mtoto wake jinsi anavyoumia kwa yeye kukosa kazi.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Jedwali

[thumb|482x482px|[Jedwali la Elementi|Jedwali la elementi.]]
[thumb|486x486px|Mfano wa jedwali la [takwimu.]]
Katika hisabati, **jedwali** (kwa Kiingereza: *table* au *database*) ni mkusanyo wa data katika hifadhidata. Jedwali lina nguzo na safu.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Hisabati
Jamii:Takwimu
Jamii:Sayansi
Jamii:Teknolojia
Jamii:Kompyuta
Zaina Foundation

**Zaina Foundation** ni asasi isiyo ya kiserikali na ya kifaida iliyosajiliwa kwa mujibu wa sheria mwaka 2017 ikiwalenga sana wanawake na watoto wa kike katika kuwawezesha juu ya matumizi sahihi ya mitandao na mifumo ya kidijitali 

Taasisi hii imekuwa ikiandaa mafunzo na semina mbalimbali kwa wanawake na watoto wa kike juu ya namna ya kutumia ulinzi katika mitandao ili kujikinga na unyanyasaji wa kijinsia  na ulinzi wa kimtandao.

## Malengo 
Kuwezesha wasichana na wanawake katika teknolojia kupitia usalama wa dijiti na semina za kujenga uwezo wa faragha na mafunzo.

## Maono 
Kuendeleza na kusaidia wanawake ambao ni waandishi wa habari, watetezi wa haki za binadamu, wanafunzi wa teknolojia, wanasheria, na wanafunzi sawa, kuboresha kabisa njia pamoja na kulinda taarifa za mitandaoni.

Taasisi hiyo ilianzishwa na Zaituni Njovu ambaye ni mtaalamu wa teknolojia za habari na mawasiliano .

## Tanbihi
Jamii:Intaneti
Jamii:Mashirika
Jamii:Malezi
Jamii:Dar es Salaam
Augusta na Faustina

'''''' ni kati ya wanawake wa Aleksandria (Misri) walioishi vizuri Ukristo wao hadi kuufia. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Kresentiani wa Afrika Kaskazini

'''''' (alifariki baada ya 453) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki.

Alipelekwa uhamishoni katika dhuluma ya Genseriki, mfalme wa Wavandali.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Patrick Mfugale

**Patrick Aron Lipilima Mfugale** (Ifunda, mkoa wa Iringa , 1950 - 29 Juni 2021) alikuwa mhandisi maarufu nchini Tanzania, mtendaji mkuu wa Mamlaka ya Barabara nchini Tanzania TANROADS.

## Maisha
Mfugale alimaliza elimu ya upili katika shule ya Moshi mwaka 1975. Alipata shahada ya kwanza ya uhandisi mwaka 1983 kutoka Chuo Kikuu cha Rokii (Uhindi) iliyofuatwa na shahada ya pili kwenye Chuo Kikuu cha Loughborough (Uingereza) mwaka 1995.

Mwaka 2003 alipokea tuzo ya Bodi ya Wahandisi wa Tanzania na mwaka 2018 alipokea tuzo nyingine iitwayo "Engineering Execellency". Patrick Mfugale alitengeneza mfumo wa usimamizi madaraja uitwao "Bridge Management System".

Katika mradi wa barabara za juu nchini Tanzania, serikali iliamua kulipa daraja moja jina Daraja la Mfugale.

Mfugale amefariki dunia mwezi Julai 2021

## Madaraja aliyojenga 
Mfugale amefanikiwa kusimamia ujenzi jumla ya madaraja elfu moja na mia nne, yafuatayo ni madaraja machache aliyosimamia:

*Daraja la Mkapa kwenye mto Rufiji
*Daraja la Rusumo mkoani Kagera
*Daraja la Kikwete, kwenye mto Malagarasi
*Daraja la Nyerere, Kigamboni

## Marejeo
Jamii:Wahandisi wa Tanzania
Jamii:Madaraja nchini Tanzania
Visual Basic

**Visual Basic** au **VB** ni lugha ya programu. Iliundwa na Microsoft na ilianzishwa mwaka wa 1991. Iliundwa ili kuumba programu kwa Windows Microsoft. Leo tunatumia Visual Basic 6.0. Ilivutwa na Basic.

## Historia 
Ilianzishwa mwaka wa 1991 nchini Marekani. Alan Cooper alikuwa mtu aliyeshiriki kuumba Visual Basic. 

## Falsafa 
Namna ya Visual Basic ni ile inaozingatiwa kuhusu kipengee.

## Sintaksia 
Sintaksia ya Visual Basic ni ngumu sana; inafananishwa na lugha za programu nyingine kama JavaScript, Python au Ruby. Ilivutwa na sintaksia ya Basic, lugha ya programu nyingine.

## Mifano ya Visual Basic 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».
```vb
Private Sub Form_Load()
    ' Inachapa sanduku ya ujumbe ambao inasema "Jambo ulimwengu !"
    MsgBox "Jambo ulimwengu !"
End Sub
```
Programu kwa kuchapa kifaa.
```vb
Option Explicit
Dim Count As Integer
Private Sub Form_Load()
    Count = 0
    Timer1.Interval = 1000 
End Sub
Private Sub Timer1_Timer()
    Count = Count + 1
    Label1.Caption = Count
End Sub
```

## Marejeo 
* Root, Randal; Romero Sweeney, Mary (2006). A tester's guide to .NET programming. Apress. p. 3. ISBN 978-1-59059-600-5. "You can choose a language based on how easy it is to learn. For beginners, Visual Basic is a good choice. [~snip] A big advantage of Visual Basic is that it is a popular language since it is easy to learn."
* Microsoft Visual Basic Programmer's Guide Version 3.0 - Microsoft Corporation 1993 Denning, Adam (2015-06-22).
* "Getting ready for Windows 10 – SDKs, compatibility, bridges". Building Apps for Windows blog. Retrieved 2015-08-02.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Mwaozi Tumbe

**Mwaozi Tumbe** (pia: **Mwana Ozi Tumbe**) ni jina la mwanamke maarufu katika historia ya pwani ya kusini ya Kenya. 

Habari zake zimesimuliwa kwa zaidi ya karne tatu, hivyo hakuna uhakika kuhusu sehemu kadhaa za hadithi zinazosimuliwa.

Inaonekana alikuwa binti Guo Kuu Mwatumbe, kiongozi wa Wachifundi na mfalme wa mwisho wa mji wa Tumbe. Leo hii Tumbe ni eneo la maghofu karibu na Msambweni (Kaunti ya Kwale), lakini hadi karne ya 17 ilikuwa mahali muhimu kati ya miji ya Washirazi kwenye pwani ya Kenya na Tanzania na mji mkuu wa Wachifundi. 

Kwenye mwanzo wa karne ya 17 Wavumba chini ya Mwana Kyambi Kyandi Ivoo walipasha utawala wao juu ya miji ya Washirazi wengine, na Tumbe pekee chini ya mfalme Mwatumbe iliendelea kutetea uhuru wake.

Mwatumbe alifariki bila mrithi wa kiume. Binti yake Mwaozi alitegemea kushika nafasi hiyo lakini Wachifundi walimkataa kutokana na jinsia yake. Hapo sehemu ya masimulizi inaeleza kwamba Mwaozi alifanya mapatano ya siri na Ivoo wa Vumba, eti amsaidie kukamata Tumbe na kuiingiza katika himaya yake lakini alipaswa kumpa cheo cha malkia.

Kufuatana na urithi Mwaozi alifaulu kwa kupiga mayowe mara kadhaa wakati wa usiku na kuita mji kwamba unashambuliwa. Baada ya hii kutokea mara kadhaa watu wa mji walidhani hana akili timamu. Lakini binti huyo alituma habari kwa maadui Wavumba wawe tayari usiku fulani. Katika usiku ule alipiga tena mayowe lakini hakuna aliyechukua silaha maana walifikiri ilikuwa kama usiku zilizotangulia. Hivyo Wavumba waliingia mjini wakashinda, Tumbe ilikuwa sehemu ya himaya ya Ivo.

Sasa Mwaozi alimkumbusha Ivo atimize upande wake wa mapatano na kumfanya malkia wa Tumbe. Lakini Ivo alimwogopa akizingatia jinsi binti huyo alivyowatendea ndugu zake, alimjibu aje kwake Vumba. Alipofika alimkamata akamfunga akampeleka kwenye kisiwa cha Kisite alipomwacha. Kwenye kisiwa hicho pasipo watu alikufa njaa.

Kutoka hapa kuna namna mbalimbali ya masimulizi hayo lakini kwa jumla yanasema mvua ilikwisha kwenye pwani ya Washirazi na watu walikuwa na shida kubwa. Hivyo walikwenda kutafuta mifupa ya Mwaozi wakaizika pale Bogoa kwenye kisiwa cha Wasini. Jiwe la kaburi lake linaonyeshwa hadi leo. Wenyeji wanaendelea kukutana kaburini kila mwaka na kufanya sala ya kuomba mvua.

## Marejeo
* Martin Walsh: The legend of Mwaozi Tumbe:  History, myth and cultural heritage on Wasini Island, katika “Kenya Past and Present Issue 37, 2008” (makala online here kupitia Research Gate)

Jamii:Wanawake wa Kenya
Jamii:Kaunti ya Kwale
Wakiga

kwa utamaduni wa Wakiga.]]
**Wakiga** (kwa lugha yao: **Abakiga**, yaani *watu wa mlimani*) ni kabila la Kibantu wanaoishi kusini mwa Uganda na kaskazini mwa Rwanda, nchi yao asili. 

Lugha yao ni Kikiga (Rukiga), mojawapo kati ya lugha za Kibantu. 

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Uganda
Jamii:Makabila ya Rwanda
Tobago

**Tobago** ni kisiwa cha Karibi kinachounda na Trinidad na visiwa vingine vidogo nchi huru ya Trinidad na Tobago.

Eneo lake ni la Km² 300, na linakaliwa na watu 60,874, wengi wakiwa na asili ya Afrika.

## Viungo vya nje 
*Tobago Hotel & Tourism Association
*Tobago House of Assembly
*Tobago at worldstatesmen.org.

Jamii:Visiwa vya Karibi
Jamii:Trinidad na Tobago
Trinidad (kisiwa)

**Trinidad** (jina la Kihispania lenye maana ya "Utatu") ni kisiwa cha Karibi, cha tano kwa ukubwa, kinachounda na Tobago na visiwa vingine vidogo nchi huru ya Trinidad na Tobago.

Eneo lake ni la Km² 4,768, na linakaliwa na watu 1,300,000, wengi wakiwa na asili ya India na Afrika.

## Viungo vya nje 
* 
* 
* Gotrinidadandtobago.com: Trinidad and Tobago tourism website

Jamii:Visiwa vya Karibi
Jamii:Trinidad na Tobago