open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kipalau

**Kipalau** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Palau inayozungumzwa na Wapalau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipalau imehesabiwa kuwa watu 18,950, ambao 14,800 huishi nchini Palau. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalau iko katika kundi lake lenyewe la Kipalau.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipalau kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipalau
*lugha ya Kipalau katika Glottolog
*lugha ya Kipalau kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Palau
Visiwa vya Juan Fernandez

cha Robinson Crusoe Island, kilivyokuwa kati ya karne ya 19 na karne ya 20.]]
**Visiwa vya Juan Fernandez** viko katika bahari ya Pasifiki, vina asili ya volkeno na ni sehemu ya Jamhuri ya Chile.

Kwa jumla vina eneo la kilometa mraba 99.6 na wakazi 900 wanaotegemea utalii na uvuvi.

Jamii:Chile
Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Kisiwa cha Salas y Gomez

thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Salas y Gomez
**Kisiwa cha Salas y Gomez** kiko katika bahari ya Pasifiki na ni sehemu ya Jamhuri ya Chile.

Kina eneo la kilometa mraba 0.15 na hakina wakazi.

Jamii:Chile
Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Visiwa vya Desventuradas

**Visiwa vya Desventuradas** (yaani **Visivyobahatika**) viko katika bahari ya Pasifiki na ni sehemu ya Jamhuri ya Chile.

Kwa jumla vina eneo la kilometa mraba 5.36 na havina wakazi wa kudumu.

Jamii:Chile
Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Anton Praetorius

wa kwanza wa Ripoti ya 1602]]. 
**Anton Praetorius** (Lippstadt, Ujerumani, 1560 – Laudenbach an der Bergstrasse, 6 Desemba 1613) alikuwa mchungaji wa Kiprotestanti, mwanateolojia katika kanisa la John Calvin na mwandishi wa vitabu. 

Alipiga vita ile desturi mbaya ya kushtaki watu fulani barazani hivi tu kuwa wachawi. Vilevile alipiga vita ili mateso ya wale walioshtakiwa yaondolewe.

## Maisha
* 1586 mke wake Mariamu alijifungua mtoto wa kiume, jina lake aliitwa Yohana.
 kubwa la Heidelberg]]
* 1595 Praetorius alitunga shairi juu ya *Pipa kubwa katika Boma la Heidelberg*.
* 1596 alipata kuwa mchungaji binafsi wa mtawala fulani huko Birstein karibu na Frankfurt/Main.

* 1597 Praetorius alileta udaku mkali barazani ili kupinga mateso ya mama fulani aliposhtakiwa kuwa mchawi. Hakimu hakuendelea kumshtaki yule mama akafunga shauri. Mama huyo aliachishwa huru. Lakini Praetorius aliachishwa kazi yake kama mchungaji wa pale.
 ya mchungaji]]
* 1598 Praetorius alipata kuwa mchungaji wa usharika wa Laudenbach/Bergstrasse. Aliandika kitabu *Ripoti juu ya Uchawi na Wachawi*. Katika kitabu hicho alileta udaku ili iondolewe ile desturi mbaya ya kuwaonea watu kuwa wachawi, tena yaondolewe mateso. Alikiandika kitabu hicho akitumia jina la fumbo *Yohana Scultetus* lililokuwa jina la mwanawe.
* 1602 na 1613 alikichapa kitabu chake tena, lakini mara hii alitumia jina lake la kweli. Toleo la pili 1602, la tatu 1613.
* 1629 yeye alipokuwa amekwisha kufa toleo la nne la kitabu chake *Ripoti juu ya Uchawi na Wachawi* lilichapwa.

## Vitabu vyake 
* *De pii magistratus officio, iure ac potestate in religione et ecclesiis ad verbi Dei normam reformandis*, 1596
* *Gründlicher Bericht von Zauberey und Zauberern* per "Ioannem Scultetum Westphalo-camensem", 1598 (Kitabu cha kupinga uoneaji wa wachawi na mateso)
* *De sacrosanctis novi foederis Iesus Christi Sacramentis*, 1602

## Marejeo 
* Hartmut Hegeler: *Anton Praetorius, Kämpfer gegen Hexenprozesse und Folter.* Unna 2002, ISBN 3980896943 (Kitabu cha Hartmut Hegeler juu ya maisha ya Anton Praetorius aliyepiga vita uoneaji wa wachawi na mateso yao)

## Viungo vya nje 
* Maisha ya Anton Praetorius na vitabu juu Yake
* Toleo la kitabu cha Praetorius la mwaka 1613 jinsi ilivyoandikwa katika lugha ya Kijerumani
* Anton Praetorius   

Jamii:Waliozaliwa 1560
Jamii:Waliofariki 1613
Jamii:Wakalvini
Jamii:Wanateolojia wa Ujerumani
Jamii:Historia ya Ujerumani
Baraka

ya *Yesu Kristo Pantokrator* iliyochorwa na  Theofane Mgiriki (karne ya 14). Mkono wake wa kulia umeinuliwa ili kubariki.]]
**Baraka** ni tendo la kumtakia au kumuombea mtu mema, hasa kutoka kwa Mungu. Pengine mtendaji ana mamlaka fulani juu ya yule anayeombewa (kwa mfano ni mzazi), hasa katika dini husika (kwa mfano ni kuhani).

Baraka zinaweza kulenga maisha ya kawaida (afya, uhai, uzazi, amani, mafanikio n.k.) au mema ya kiroho zaidi (utakaso). 

## Uyahudi
 akimbariki Yakobo*, mchoro wa Govert Flinck (Rijksmuseum Amsterdam).]]
Uyahudi ulistawisha sana baraka (kwa Kiebrania **בּרכה**, berâkhâh, wingi ni *Berakhot*) hasa kwa ibada za Hekalu la Yerusalemu, lakini pia nyumbani. 

Mara nyingi hizo baraka zilitolewa baada ya mtu kutimiza amri fulani ya Mungu (*mitzvah*). 

Muhimu kuliko zote ni Baraka ya kikuhani iliyotolewa na mwanamume wa ukoo wa Haruni (*kohen*) inavyoelekezwa katika kitabu cha Hesabu 6:23-27.

## Ukristo
Kufuatana na urithi wa Uyahudi na wa Yesu mwenyewe hasa katika Kupaa mbinguni, Ukristo toka mwanzo ulitumia baraka katika liturujia yake, hasa kama hatima. 

Ni hivyo katika Makanisa ya mashariki na ya magharibi vilevile.

Neno la Kigiriki lenye maana ya kubariki ni εὐλογία, eulogia, ambalo kama lile la Kilatini (benedictio) linaundwa na maneno mawili (*εὐ*, *bene*, vizuri + *λογία*, *dictio*, usemi). Neno la Kiingereza (*benediction'') na la lugha nyingine mbalimbali limekopwa kutoka Kilatini.

Baraka inaweza kutoka neno kwa neno katika Biblia (kwa mfano kutoka Nyaraka za Mtume Paulo), au kutungwa na mtoaji au kuwa na mchanganyiko wa hayo mawili. 

Moja kati ya ibada zinazopendwa zaidi na Wakatoliki ni baraka kuu, ambayo inatolewa na mkleri kwa kushika mikononi Mwili wa Kristo baada ya kuuabudu kwa muda fulani, hata masaa, ukiwa juu ya altare umezungukwa na mishumaa. 

Katika Kanisa Katoliki zina pia umuhimu wa pekee baraka ya Papa au ya mwakilishi wake  na baraka ya mwisho kwa wagonjwa mahututi . 

Kati ya Waorthodoksi baraka zinatumika kwa wingi zaidi, hata mwanzoni kabisa mwa ibada. Hata hivyo ya mwisho ndiyo muhimu zaidi. Padri anabariki kwa mkono wa kulia, ila askofu kwa mikono yote miwili. Baraka za fahari zaidi zinaweza kutolewa kwa kutumia sanamu ndogo ya msalaba.

Katika madhehebu mengi ya Uprotestanti, kiongozi wa ibada ananyosha mikono juu ya waumini kama alivyoelekeza Martin Luther katika Deutsche Messe.  

## Uislamu
Katika Uislamu hakuna ukuhani, lakini muumini yeyote anabariki wenzake kwa kuwaambia kila wanapokutana السلام عليكم ورحمة الله وبركاته, as-salāmu alaikum wa rahmatul-lāhi wa barakātuh, yaani "Amani, huruma na baraka za Mungu viwe juu yenu". 

## Tanbihi 
Jamii:Liturujia
Jamii:Teolojia
Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli

.]]
 ya karne ya 17 kutoka Urusi inayoonyesha mafundisho ya Nasadiki hiyo.]]

**Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli** (pia **Imani ya Nikea**) ni fomula rasmi ambayo ilipitishwa na Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) ikakamilishwa na Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli (381) ili kubainisha imani sahihi ya Kanisa Katoliki dhidi ya uzushi, hasa wa Ario na wafuasi wake. 

Katima mazingira hayo, lengo kuu lilikuwa kwanza kumkiri Yesu kama Mungu kweli sawa na Baba, halafu kwamba Roho Mtakatifu anastahili kuabudiwa pamoja na Baba na Mwana (Utatu Mtakatifu).

Hadi leo hiyo kanuni ya imani inatumika sana katika madhehebu mengi ya Ukristo, hata kama sehemu ya liturujia.

## Tafsiri ya Kiswahili
## Tofauti kati ya toleo la Nisea na lile la Konstantinopoli
Tunaweza kulinganisha matoleo hayo mawili ya Kigiriki kama ifuatavyo: 

## Suala la Filioque
Mwishoni mwa karne ya 6, baadhi ya makanisa ya Kilatini yaliongeza neno *Filioque* (*na (kwa) Mwana*) yakifundisha kwamba Roho Mtakatifu anatoka kwa Mungu Baba na pia kwa Mungu Mwana. Badiliko hilo lilipingwa na Makanisa ya Kiorthodoksi kama upotoshaji wa imani juu ya mahusiano kati ya nafsi tatu za Mungu 

Idara husika ya Kanisa Katoliki huko Vatikano iliweka wazi mwaka 1995 kwamba, kama maneno ya Kigiriki *καὶ τοῦ Υἱοῦ* ("na kwa Mwana") yangeongezwa kwa ἐκπορεύομαι yangekuwa ya kizushi kweli lakini neno *Filioque* si la kizushi likiongezwa kwa neno la Kilatini *procedit* kwa kuwa hilo si sawa na ἐκπόρευμαι

## Tanbihi 
## Marejeo 
* 
* A. E. Burn, *The Council of Nicaea* (1925)
* G. Forell, *Understanding the Nicene Creed* (1965)
* 

## Viungo vya nje 
* Extensive discussion of the texts of the First Council of Nicea 
* Philip Schaff, *Creeds of Christendom* Volume I: Nicene Creed
* Athanasius, *De Decretis* or Defence of the Nicene Definition
* Line-by-Line Roman Catholic Explanation of the Nicene Creed 
* Nicene Creed in languages of the world
* Essays on the Nicene Creed from the Wisconsin Lutheran Seminary Library 
* Modern English translations of the documents produced at Nicaea
* "The Nicene Creed", run time 42 minutes, BBC "In Our Time" audio history series, moderator and historians, Episode 12-27-2007 

Jamii:Utatu Mtakatifu
Vikoza

**Vikoza** ni kitongoji katika kata ya Tchenzema, tarafa ya Mgeta, Wilaya ya Mvomero ya  mkoa wa Morogoro.

## Uchumi
Watu wa Vikoza wamejikita zaidi katika kilimo. Mazao ambayo wakulima hao huyalima ni pamoja na mahindi, maharage, viazi vya aina zote, matunda na kadhalika.
Ulinganifu

**Ulinganifu**  (pia: mpachano, *ing.* *symmetry* ) ni tabia ya maumbo na magimba yenye sehemu zinazolingana. Kama sehemu za kitu ni kama pacha zinaitwa linganifu.

Miili ya viumbehai wengi inafuata muundo wa ulinganifu kwa sababu macho, masikio, mikono, miguu na viungo vingine (si vyote!) viko mahali sawa upande wa kushoto kama upande wa kulia. Hii ni kama taswira geu inayoakisiwa. Mfuno huu unaweza kuitwa ulinganifu wa mstari kwa sababu sehemu pacha ya geu inatokea kwenye mstari wa kioo au jira ya ulinganifu.

Kuna mfumo wa pili unaofuata **nukta ya ulinganifu** (pia: nukta ya pacha). Hapo pande mbili zina umbali sawa na kitovu ambacho ni nukta ya ulinganifu.

## Mifano ya maumbo linganifu 

File:Symmetry.jpg|Maumbo linganifu na jira za ulinganifu]]
File:Punktspiegelung.png|Umbo lenye mfumo wa ulinganifu wa nukta ("Zentrum" = Kitovu")
file:Starfish.JPG|Ulinganifu wa nukta kwamfano wa kiti cha pweza
file:Da_Vinci_Vitruve_Luc_Viatour.jpg|Ulinganifu katika sanaa (mchoro wa Leonardo da Vinci)
file:Castle_Howard_Vit_Brit2_edited.jpg|Ulinganfu katika usanifu majengo

## Marejeo 
## Kujisomea 
*

## Viungo ya Nje
*Calotta: A World of Symmetry
*Dutch: Symmetry Around a Point in the Plane 
*Chapman: Aesthetics of Symmetry 
*ISIS Symmetry 
**International Symmetry Association – ISA* 
*Institute *Symmetrion*
Kamusi Sanifu ya Kompyuta

**Kamusi Sanifu ya Kompyuta** (kifupi: **KSK**) ni kamusi ya Kiswahili iliyotolewa mwaka 2011 na Taasisi ya Taaluma za Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.

Ilitungwa na Omari M. Kiputiputi kwa kushirikiana na mratibu Selemani S. Sewangi.

Maelezo yote ya msamiati ni kwa lugha ya Kiswahili kwenye kurasa zaidi ya 600. 

Kamusi hii haina sehemu ya Kiingereza-Kiswahili.

## Marejeo
* Omari Kiputiputi: KAMUSI SANIFU YA KOMPYUTA, Taasisi ya Taaluma za Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Toleo la Kwanza 2011, ISBN 9789987531127

Jamii:Kompyuta
Bunzi

Neno **bunzi** linaweza kumaanisha:

* Suke la muhindi (bunzi (muhindi))
* Aina ya nyigu wenye kiundo kirefu kiasi (bunzi (Eumeninae) au bunzi (Sphecidae))
Mbawakawa

**Mbawakawa** (pia **mbawakavu**, **mbawakau**) ni jina la kawaida la wadudu walio wadogo hadi wakubwa wa oda Coleoptera. Majina mengine yanayotumika ni **mende** na **kombamwiko**, lakini kwa kuwa majina hayo hutumika pia kwa wadudu wa oda Blattodea, ni bora kutumia **mende-kibyongo** na **kombamwiko-kibyongo**.

Kwa kawaida kiunzi nje cha wadudu hao ni kigumu sana. Hata mabawa ya mbele yamekuwa kama magamba magumu na pengine magamba hayo yameunganika kuwa moja. Kiunzi kigumu hicho kinazuia mbuai wadogo wasiwale mbawakawa. Sehemu za kinywa ni sahili lakini spishi mbuai zina mandibuli kubwa na kali mara nyingi. Macho yao yameundwa kwa sehemu nyingi kama wadudu wote lakini macho ni madogo kwa kulinganisha na kichwa kuliko wadudu wengine wengi. Pingili ya kwanza ya toraksi (kidari) huitwa protoraksi (ile ya mbele). Upande wake wa juu ni pronoto na inaonekana zaidi. Pingili ya pili na ya tatu zimeungana kwa kawaida na pamoja huitwa pterotoraksi (ile yenye mabawa). Kiungo kati ya protoraksi na pterotoraski hupindika kwa rahisi na kwa hivyo mbawakawa wanaweza kusogeza kichwa chao katika pande zote kwa rahisi zaidi kuliko wadudu wengine, isipokuwa vivunjajungu.

Oda ya Coleoptera ni kubwa kuliko zote za wanyama na ina zaidi ya spishi 400,000. Spishi nyingi bado hazijafafanuliwa na wataalamu wanakisia kwamba jumla ya spishi itazidi milioni moja na kwamba 25% ya spishi zote za wanyama ni Coleoptera. Kwa sasa karibu 40% ya spishi za wanyama zilizofafanuliwa ni Coleoptera. Lakini hivi karibuni wanasayansi wameanza kumaizi kwamba oda hii si monofiletiki, yaani haina mhenga mmoja tu. Nusuoda ya Adephaga inaweza kuwa oda na labda makundi mengine ya Coleoptera yatapewa oda zao.

Kuna majina mbalimbali kwa makundi ya mbawakawa, kama vile: bungo, dundu, fukusi, kidungadunga, kimetameta/kimulimuli, kipukusa, kisaga, mdudu-kibibi, sururu na tuta.

## Picha

Wuestenlaufkaefer-01.jpg|Adephaga/Carabidae (mbawakawa mkimbiaji *Anthia thoracica*)
Lophyra sp Tiger beetle edit1.jpg|Adephaga/Cicindelidae (mbawakawa-chui *Lophyra* sp.)
Cybister fimbriolatus feeding.JPG|Adephaga/Dytiscidae (mbawakawa-maji mbuai *Cybister fimbriolatus*)
Gyrinus sp croud.jpg|Adephaga/Gyrinidae (mbawakawa-maji mzunguko *Gyrinus* sp.)
Hygrobia hermanni (Fabricius, 1775).jpg|Adephaga/Hygrobiidae (mbawakawa-maji mlizi *Hygrobia hermanni*)
Hydroscapha natans01.jpg|Myxophaga/Hydroscaphidae (mbawakawa mlamwani *Hydroscapha natans*)
Callosobruchus maculatus (female on seed).jpg|Polyphaga/Chrysomelidae (kisaga madoa *Callosobruchus maculatus* juu ya kunde)
Sitophilus.oryzae.7438.jpg|Polyphaga/Curculionidae (kidungadunga wa mchele *Sitophilus oryzae*)
Variable Oil Beetle (Mylabris variabilis) (8332197389).jpg|Polyphaga/Meloidae (bungo-lengelenge *Mylabris variabilis*)
Scarabaeus nigroaeneus, Roodeplaat NR, d.jpg|Polyphaga/Scarabaeidae (bungo-mavi *Scarabaeus nigroaeneus*)
Pachnoda marginata peregrina (Congo chafer).jpg|Polyphaga/Scarabaeidae (bungo-maua *Pachnoda marginata*)
Paederus littoralis01.jpg|Polyphaga/Staphylinidae (bungo nusubawa *Paederus littoralis* – anafanana na “nzi wa Nairobi”)

Jamii:Mbawakawa
Bungo (mdudu)

**Bungo** ni jina linalotumika kwa kawaida kwa mbawakawa wakubwa wa oda za chini Staphyliniformia, Scarabaeiformia na Elateriformia na familia za juu Tenebrionoidea na Chrysomeloidea za oda ya chini Cucujiformia, zote katika oda Coleoptera. Ili iwe rahisi inapendekezwa kuziita spishi ndogo zaidi za vikundi hivi bungo pia. Mifanano ya familia za bungo ni bungo mbawa-nusu, bungo walangozi, bungo maridadi, bungo-fyatuo, bungo-mavi, bungo wapenda-giza na bungo-lengelenge.

## Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
**Staphyliniformia**
* *Paederus sabaeus*
* *Teretrius nigrescens*
**Scarabaeiformia**
* *Homoderus gladiator*
* *Scarabaeus catenatus*
**Elateriformia**
* *Cardiophorus samburensis*
* *Euphemus funerarius*
**Tenebrionoidea**
* *Tenebrio giganteus*
* *Tribolium castaneum*
**Chrysomeloidea**
* *Conchyloctenia punctata*
* *Pachnoda ephippiata*

## Picha

Paederus littoralis01.jpg|*Paederus littoralis (inafanana na nzi wa Nairobi)
Teretrius (Neotepetrius) nigrescens (Lewis, 1891).jpg|*Teretrius nigrescens* (kidusia wa dumuzi mkubwa)
Homoderus.mellyi.jpg|*Homoderus mellyi*
Scarabaeus catenatus Gerstaecker, 1871 (3029787698) (2).jpg|*Scarabaeus catenatus*
Randhalsiger Herzschild-Schnellkäfer (Elateridae- Cardiophorus ruficollis) (7796877346).jpg|*Cardiophorus ruficollis*
Tenebrio giganteus (Gmelin, 1790) (28872264321).png||*Tenebrio giganteus*
Tribolium castaneum.jpg|*Tribolium castaneum* (bungo mwekundu wa unga)
Vibrant beetle (cropped).jpg|*Conchyloctenia punctata*
Pachnodaephippiata.JPG|*Pachnoda ephippiata''

Jamii:Mbawakawa
Pantokrator

ya kale zaidi ya aina ya *Kristo Pantokrator*, (Monasteri ya Mt. Katerina, Mlima Sinai, Misri.]]
, Kanisa la Kaburi na Ufufuo wa Yesu, Yerusalemu.]]
 ya Kristo Pantokrator katika kanisa kuu la Cefalù, Sisilia, Italia.]]
**Pantokrator** ni aina mojawapo ya michoro ya Yesu Kristo ambayo inalenga kumtangaza kuwa Mwenyezi Mungu.

Sababu ni kwamba neno hilo la Kigiriki *Παντοκράτωρ* lilitumiwa na watafsiri wa kwanza wa Biblia ya Kiebrania kwa ajili ya majina mawili ya Mungu: *YHWH Sebaoth* (Bwana wa majeshi) na *El Shaddai* (Mwenyezi Mungu).

Jamii:Teolojia
Jamii:Sanaa
Jamii:Yesu Kristo
Mlinganyo

350px|thumbnail|Mlinganyo ni kama mizani; ni muhimu ya kwamba hatua zinatekelezwa pande zote mbili kwa shabaha ya kurahisisha mlinganyo
**Mlinganyo** (kutoka kitenzi "kulinga") katika hisabati (aljebra) ni kauli inayosema kuwa viwango viwili ni sawa yaani vinalingana. Milinganyo yote hutumia alama ya "=" 

kama vile 
2 + 3 = 5

ambayo inasema "mbili ongeza tatu inalingana na tano".

Mlinganyo wa undani zaidi unatumia alama kwa viwango visivyojulikana awali na vinapaswa kugunduliwa,

**Mfano :**

3x + 3 = 9

Suluhisho linapatikana kwa kufuata hatua zinaopeleka "x" peke yake upande mmoja wa mlinganyo. Hatua hizi zinapaswa kuwa sawa pande zote mbili:
*3x + 3 **- 3** = 9 **-3**    ***(ondoa 3 pande zote mbili)***
*3x     =  6
*3x **: 3** = 6 **: 3**          ***(gawanya kwa 3 pande zote mbili)***
* x = 2

Hapo kazi ni kujua maana ya x ni nini ambayo ni 2 katika mfano huu.
Kimetameta

**Vimetameta** au **vimulimuli** ni wadudu ambao wanatoa nuru (bio-uangazaji) au katika hatua za lava au wakiwa wapevu. Kuna makundi mawili:

* mbawakawa wa familia mbalimbali za Elateroidea (Kimetameta (mbawakawa))
* visubi-kuvu wa familia Keroplatidae (Kimetameta (kisubi))
Fukusi

**Fukusi**, **vidungadunga** au **vipukusa** ni wadudu wa familia ya juu Curculionoidea katika oda Coleoptera. Kuna familia 7 na moja, Curculionidae, ni baina ya familia kubwa kabisa yenye jenasi 6800 na spishi 83,000. Familia ya juu ina spishi 97,000. Pengine familia mbili nyingine zinatambuliwa, Platypodidae na Scolytidae, lakini siku hizi hupatiwa cheo cha nusufamilia, ijapokuwa njia ya maisha yao ya kupukusa katika ubao imegeuza umbo lao sana.

## Maelezo
Sifa bainifu ya fukusi ni domo refu lenye sehemu za kinywa kwenye ncha yake. Ukubwa wao unatofautiana kutoka mm 1 hadi 40. Vipapasio vya spishi nyingi sana vimepindika kama kisugudi, lakini fukusi wa kimsingi wana vipapasio nyofu.

Lava za fukusi hula tishu za mimea, miti au viyoga au mbegu zao. Wapevu hula maua, matunda, mbelewele, viyoga na kwa nadra wadudu, kama vile wadudu-gamba.

## Kama chakula
Lava za fukusi, zile kubwa hasa, huliwa mahali pengi pa dunia. Zinaweza kuliwa mbichi, zilizopikwa, zilizokaangwa au zilizobanikwa.

## Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
* *Alcidodes leucogrammus*, Fukusi Milia wa Mkunde
* *Aperitmetus brunneus*, Fukusi wa Mizizi ya Mchai
* *Araecerus fasciculatus*, Kidungadunga wa Buni
* *Cosmopolites sordidus*, Fukusi wa Mgomba
* *Cylas formicarius*, Fukusi wa Kiazi Kitamu
* *Euwallacea xanthopus*, Kipukusa wa Msandarusi
* *Hypolixus haerens*, Fukusi wa Mchicha
* *Neochetina bruchi*, Fukusi wa Yasinthi-maji
* *Rhynchophorus phoenicis*, Sururu
* *Sitophilus oryzae*, Kidungadunga wa Mchele
* *Sitophilus zeamais*, Kidungadunga wa Mahindi
* *Sphrigodes mixtus*, Fukusi wa Nyambene
* *Sternochetus mangiferae*, Fukusi wa Maembe
* *Xylosandrus crassiusculus*, Kipukusa Ambrozia wa Asia

## Picha

Araecerus-fasciculatus-06-fws.jpg|Anthribidae/Choraginae (Kidungadunga wa buni, *Araecerus fasciculatus*)
Attelabus nitens natur.jpg|Attelabidae/Attelabinae (*Attelabus nitens*)
Two Weevils..Semi-punctated Belid Weevil - Rhinotia semipunctata... - Flickr - gailhampshire.jpg|Belidae/Belinae (*Orthorhynchus semipunctatus*)
Cylas formicarius (14576849194).jpg|Brentidae/Brentinae (Fukusi wa kiazi kitamu, *Cylas formicarius*)
CSIRO ScienceImage 2703 Waterhyacinth weevil Neochetina bruchi.jpg|Curculionidae/Brachycerinae (Fukusi wa Yasinthi-maji, *Neochetina bruchi*)
Mango seed weevil 2.jpg|Curculionidae/Cryptorhynchinae (Fukusi wa maembe, *Sternochetus mangiferae*)
Curculionidae - Rhynchophorus phoenicis.jpg|Curculionidae/Dryophthorinae (Sururu, *Rhynchophorus phoenicis*)
Sitophilus.oryzae.7438.jpg|Curculionidae/Dryophthorinae (Kidungadunga wa mchele, *Sitophilus oryzae*)
Maize weevil.jpg|Curculionidae/Dryophthorinae (Kidungadunga wa mahindi, *Sitophilus zeamais*)
L208.jpg|Curculionidae/Scolytinae (Kipukusa wa mchai, *Euwallacea fornicatus*)
Pronotal mycangium from ambrosia beetle.jpg|Curculionidae/Scolytinae (Kipukusa ambrozia wa Asia, *Xylosandrus crassiusculus*)
Rhinorhynchus rufulus (Broun, 1880). Male.jpg|Nemonychidae/Rhinorhynchinae (*Rhinorhynchus rufulus*)
Curculio larva.jpg|Lava za Curculionidae

Jamii:Mbawakawa
Jamii:Mbawakawa
Kisaga

**Visaga** ni mbawakawa wa nusufamilia Bruchinae katika familia Chrysomelidae. Wadudu hao hujilisha kwa mbegu za spishi za Fabaceae (k.m.  maharagwe) na za familia nyingine kadhaa. Hupitia takriban maisha yao yote katika mbegu moja. Familia hii inapatikana duniani kote na ina spishi zaidi ya 4000. Tabia zao zinafanana na zile za vidungadunga (Curculionidae) na kwa hivyo moja ya majina yao kwa Kiingereza ni bean weevils.

Kwa ujumla visaga ni wagumu wenye umbo la duaradufu na vichwa vyao vidogo vimeinamishwa chini. Urefu wao unaanzia mm 1 kufikia mm 22 kwa spishi fulani za kitropiki. Rangi kawaida ni nyeusi na/au kahawia na mara nyingi wana ruwaza ya madoa. Ingawa mandibuli zao zinaweza kurefuka, hawana pua ndefu iliyo sifa ya vidungadunga wa kweli. Mabawa ya mbele ni fupi na hayafikii kabisa ncha ya fumbatio.

Wapevu hutaga mayai juu ya mbegu, kisha mabuu hutafuna tundu la kuingilia mbegu. Wanapokuwa tayari kuwa mabundo, kwa kawaida mabuu hukatia mpevu shimo la kutoka, kisha kurudi kwenye chumba chao cha kujilisha. Visaga wapevu huwa na tabia ya kujifanya kama wamekufa na kuanguka kutoka kwa mmea wakisumbuliwa.

Vidusiwa huwa mimea ya jamii ya kunde (Fabaceae), lakini kuna spishi pia zinazopatikana katika Convolvulaceae, Arecaceae na Malvaceae, na spishi kadhaa huchukuliwa kuwa wasumbufu, k.m. kisaga wa kunde na kisaga wa karanga.

Spishi nyingi ni asili ya Afrika ya Mashariki, k.m. zile zinazoshambulia mbegu za migunga, lakini nyingine zimewasilishwa, kama kisaga wa azuki na kisaga wa njegere.

* *Acanthoscelides obtectus*, Kisaga wa maharagwe wa Amerika
* *Algarobius prosopis*, Kisaga wa mrashia
* *Bruchus pisorum*, Kisaga wa njegere
* *Bruchus rufimanus*, Kisaga wa maharagwe mapana
* *Callosobruchus chinensis*, Kisaga wa azuki
* *Callosobruchus maculatus*, Kisaga wa kunde au kisaga madoa-manne
* *Callosobruchus phaseoli*, Kisaga wa maharagwe
* *Caryedon serratus*, Kisaga wa karanga
* *Spermophagus albomaculatus*, Kisaga madoa-meupe
* *Spermophagus incertus*
* *Spermophagus marmoreus*, Kisaga madoadoa
* *Zabrotes subfasciatus*, Kisaga wa maharagwe wa Meksiko

## Picha

Chrząszcz na ziarnach fasoli.jpg|Kisaga wa maharagwe wa Amerika
CSIRO ScienceImage 7107 Pea weevil.jpg|Kisaga wa njegere
Bruchus-rufimanus-05-fws.jpg|Kisaga wa maharagwe mapana
Callosobruchus chinensis (Linné, 1758) male.jpg|Kisaga wa azuki
Starr 020708-0005 Lablab sp..jpg|Kisaga wa maharagwe
CSIRO ScienceImage 10793 Mexican bean Weevil Zabrotes subfasciatus.jpg|Kisaga wa maharagwe wa Meksiko

Jamii:Mbawakawa-majani
Taa

**Taa** ni kifaa kinachotoa nuru kwa kusudi la kuangaza mahali penye giza.

Siku hizi taa nyingi zinatumia nguvu ya umeme unaobadilishwa kuwa nuru. 

Zamani taa zilikuwa kwa kawaida vifaa ambako mafuta, gesi au nta zilichomwa. Taa za aina ii ziko bado. Lakini sasa kwa watu wengi ni umeme uliokuwa chanzo cha nuru.

## Picha za taa

File:Behrens-aeg-werkstattleuchte.jpg|Taa ya kiwandani, mnamo miaka ya 1920
COLLECTIE TROPENMUSEUM Olielamp gemaakt van een Heineken bierblikje TMnr 4261-163.jpg|Taa ya mafuta iliyotengenezwa kutokana na kopo 
File:Okragla.jpg|Taa ya kiwandani yenye kinga dhidi ya pigo
File:Nightstandlamp.jpg|Taa ya kutumia kando la kitanda
Diodi

thumbnail|Diodi mbalimbali
**Diodi** ni kijenzi au kiambajengo elektroniki muhimu. Inafanya kazi kama valvu ya umeme ikiruhusu mkondo wa umeme kutiririka kuelekea upande mmoja tu.

Diodi hutumiwa kubadilisha mkondo geu (AC) kuwa mkondo mnyovu (DC). Zinapatikana mara nyingi katika mitambo ya kutolea umeme kama vile ugawi wa umeme wa kompyuta. Kwa ndani vijenzi vya kompyuta hutumia mkondo mnyofu lakini umeme kutoka nje ni mkondo geu unaohitaji kubadilishwa, kazi inayofanya na diodo katika ugawi wa umeme.]]

Siku hizi diodi hutumiwa zaidi na zaidi kwa umbo la diodi itoayo nuru (LED) ambazo siku hizi zinatumiwa katika taa kwa matumizi kidogo cha nishati kuliko taa za kawaida.

Siku hizi diodi hutengenezwa kwa kutumia dutu za nusu kipitishi *(ing. semiconductor)* kama vile silikoni au germani.

## Marejeo
Jamii:elektroniki
Alfajiri

, Venezuela.]]
**Alfajiri** (kutoka Kiarabu فجر, fajir) ni kipindi cha siku ambacho kinaleta mwanga wa kwanza kabisa baada ya giza la usiku: wakati huo jua lenyewe halijaonekana, ila unaeleweka upande litakapotokea.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati ambapo wanaelekea kutoka usingizini ili kuanza shughuli mbalimbali.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala, ili siku nzima na utendaji wake viongozwe na mwanga wa Mungu.

Katika Uislamu ni kipindi kimojawapo ambacho Waislamu wanaamrishwa kuswali ili wapate thawabu kutoka kwa Mwenyezi Mungu, tena ndiyo kipindi cha kwanza kati ya vitano vya sala vya kila siku, na ndio mwanzo wa saumu katika mwezi wa Ramadhani.

## Viungo vya nje
*Worldwide timetable for dawn time calculation

Jamii:Wakati
Usiku kati

ya usiku kati ulioingiza mwaka mpya 2007 (Sydney, Australia, 1 Januari 2007).]]
**Usiku kati** ni nukta inayotenganisha siku moja na nyingine katika hesabu ya binadamu. 

Inatokea kila baada ya saa 24.

Kwa namna ya pekee inaadhimishwa pale inapotenganisha siku ya mwisho ya mwaka, karne au milenia na ile ambayo ni mwanzo wa mwaka, karne au milenia nyingine.

Jamii:Wakati
Usiku wa manane

inavyoangazwa na taa usiku, hasa kwenye miji na maendeleo makubwa.]]
**Usiku wa manane** (pia: **usiku wa manani**) ni kipindi cha usiku baada ya masaa 8 hivi ya giza.

Mara nyingi kinaendana na kuvika kwa jogoo kwa mara ya kwanza katika siku mpya.

Katika dini mbalimbali, hususan Ukristo, ni wakati muhimu wa sala, hasa kwa wale wanaokesha.

Jamii:Wakati
Pambazuko

, Vietnam.]]

**Pambazuko** (au macheo au maawio ya jua) ni hasa nukta ambapo jua linaanza kuonekana upande wa mashariki wa dunia, lakini pia kipindi chote cha siku ambacho kinafuata na kuathiriwa na nukta hiyo.

Kurudi kwa mwanga wa kutosha duniani baada ya giza la usiku ni mfano muhimu katika sanaa na katika dini ambao unachukuliwa kama mzuri na wa kuleta tumaini jipya.

Kinyume cha mapambazuko au macheo ni machweo wakati wa jioni.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Sun or Moon Rise/Set Table for one Year 
* Full physical explanation of sky color, in simple terms
* An Excel workbook with VBA functions for sunrise, sunset, solar noon, twilight (dawn and dusk), and solar position (azimuth and elevation)
*Daily almanac including Sun rise/set/twillight for every location on Earth 
*Monthly calendar with Sun/Moon rise/set times for every location on Earth 
* Geolocation service to calculate the time of sunrise and sunset 
* Sunrise calendar using geolocation to calculate the exact time for Sunrise or Sunset
Adhuhuri

wakati wa adhuhuri.]]
 mnarani inayoonyesha adhuhuri.]]
**Adhuhuri** (kutoka Kiarabu الظهر) ni kipindi cha mchana ambapo jua liko juu zaidi, baina ya asubuhi na alasiri.

Adhuhuri ni kipindi kati ya saa sita na saa nane za mchana.

Kinyume chake ni usiku kati.

Kwa kawaida binadamu anatumia nafasi hiyo kupumzika kidogo na kupata chakula kabla hajaendelea na kazi.

Vivyo hivyo, dini mbalimbali, hasa Ukristo na Uislamu, zinamuelekeza kumkumbuka zaidi Mungu kwa kusali kidogo.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 
* Generate a solar noon calendar for your location
* U.S. Government Printing Office Style Manual (2008), 30th edition 
* Shows the hour and angle of sunrise, noon, and sunset drawn over a map.

Jamii:Wakati
Jamii:Sala
Jamii:Uislamu
Mchana

[600px|thumb|[Picha iliyotengenezwa kwa tarakilishi ili kuonyesha jinsi jua linavyoonekana kusogea, pamoja na matokeo yake kwa mandhari.]]
Mchana ni kipindi chote cha siku ambapo nuru ya jua inaangaza sehemu fulani ya dunia.

Kinyume chake ni usiku.

Kwa wakati mmoja, jua linaangaza karibu nusu ya dunia. Huko ni mchana, kumbe katika nusu ya pili ni usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa utendaji mwingi zaidi.

Jamii:Wakati
Alasiri

ya Atlantiki wakati wa alasiri.]]
**Alasiri** (kutoka Kiarabu) ni kipindi cha mchana kati ya adhuhuri na jioni, wakati ukali wa mwanga wa jua unapozidi kupungua.

Kwa kawaida wakati huo kwa binadamu unafuata mlo: hivyo utendaji wake unapungua pamoja na umakinifu wake. Ndiyo sababu ajali nyingi huwa zinatokea wakati huo.

Dini mbalimbali zenye ratiba ya sala, kwa mfano Ukristo na Uislamu, zina kipindi maalumu kwa alasiri.

## Marejeo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Wakati
Machweo

, dakika moja kabla ya kuchwa huko Ureno.]]
.]]
**Machweo** (au Magharibi) ni kipindi cha siku ambapo jua linatoweka kabisa kwa macho ya watu wa eneo fulani, kabla ya kwanza usiku. Kinyume chake ni macheo au pambazuko inayotokea wakati usiku unakwisha na mchana unaanza.

Wakati huo rangi nyekundu inatawala mandhari.

Binadamu na wanyama wengi wakati huo wanakwenda mahali pa kupumzika usiku.

Dini mbalimbali zinaagiza sala kwa wakati huo, kwa mfano Ukristo na Uislamu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Full physical explanation in simple terms
* The colors of twilight and sunset
* Complete Sun and Moon Data for One Day  by The United States Naval Observatory

Jamii:Wakati
Asubuhi

wakati wa asubuhi.]]
**Asubuhi** (kutoka Kiarabu: صباح) ni kipindi cha siku ambacho kinaleta mwanga wa kwanza wa mchana baada ya giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuamka kwa kutoka usingizini ili kuanza shughuli mbalimbali.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.

Jamii:Wakati
Jioni

, British Columbia, Canada.]]
**Jioni** (yaani "kwenye jio" la usiku) ni kipindi cha siku karibu na machweo ambako mwanga wa mchana unazidi kupungua hata kuingia kwa giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuacha shughuli mbalimbali na kujiandaa kwa usingizi, ingawa uenezi wa taa umebadilisha sana ratiba ya watu wengi.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.

Katika kalenda ya Kiyahudi na kalenda ya Kiislamu jioni ni mwisho wa siku na kuanzia machweo ni mwanzo wa siku mpya, tofauti na hesabu sabifu ya kimataifa inayohesabu siku mpya kuanzia  "katikati ya usiku" yaani saa sita usiku (24.00 h au 0.00 h)

Jamii:Wakati
Zakaria (Injili)

wa karne ya 15 kuhusu Uzazi wa Mt. Yohane Mbatizaji, Elizabeti akiwa upande wa kushoto.]]
[thumb|250px|*Mt. Zakaria akiandika jina la Mbatizaji* kadiri ya [Rogier van der Weyden.]]
 ya Kigeorgia iliyoko Yerusalemu.]]
**Zakaria** (kwa Kiebrania זכריה, Zekariah; kwa Kigiriki Ζαχαρίας, Zakarias; kwa Kiarabu زَكَرِيَّا, Zakariya; maana yake ni "YHWH amekumbuka") alikuwa kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK. Mke wake aliitwa Elizabeti, naye pia alikuwa wa ukoo wa Haruni.

Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa mwanamke, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.

Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.

## Katika Injili
Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.

Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake kumsifu Mungu Mkombozi na kutoa unabii juu ya ujio wa Kristo, atakayetokea karibuni kutoka juu kama jua linalopambazuka .

Kadiri ya Lk 1:68-79, siku hiyo Zakaria alitunga wimbo ambao ni maarufu kwa jina la neno la kwanza katika tafsiri ya Kilatini, Benedictus (yaani "Asifiwe"). Katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo, wimbo huo wa Kiinjili unatumika kila siku katika Masifu ya asubuhi.

## Katika Kurani
Hata Kurani inamtaja mara kadhaa kama nabii na mzazi wa nabii Yahya, hasa katika sura ya 3 na ya 19.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 390-391
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 345

## Viungo vya nje
*Prophet Zachariah the father of St John the Baptist Orthodox icon and synaxarion

Jamii:Manabii wa Agano Jipya

Jamii:Watu wa Kurani
Jamii:Waliozaliwa karne ya 1 KK
Jamii:Yohane Mbatizaji
Elizabeti (Injili)

wa karne ya 15 kuhusu Uzazi wa Mt. Yohane Mbatizaji, Elizabeti akiwa upande wa kushoto.]]
[thumb|250px|*Mt. Zakaria akiandika jina la Mbatizaji* kadiri ya [Rogier van der Weyden.]]
**Elizabeti** (au **Elisabeti**, kwa Kiebrania אֱלִישֶׁבַע / אֱלִישָׁבַע, Elišévaʿ; kwa Kigiriki Ἐλισάβετ, Elisabet; kwa Kiarabu  أليصابات, Alyassabat; maana yake ni "Mungu ameapa") alikuwa mwanamke wa ukoo wa Haruni aliyeolewa na Zakaria, kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK. 

Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa Elizabeti, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.

Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.

## Katika Injili
[250px|thumb|Elizabeti (kushoto) akitembelewa na Bikira Maria kadiri ya [Philippe de Champaigne.]]
Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa Zakaria alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.

Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake na kutoa unabii.

Katikati ya matukio hayo, Elizabeti alitembelewa na jamaa yake, Bikira Maria, akiwa pia mja mzito. Kabla ya kuongea lolote, salamu ya Maria ilimfanya Yohane aruke kwa shangwe tumboni mwa mamaye, na kusababisha Elizabeti atambue hali ya Maria na kumtolea kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu maneno ya sifa kwa imani yake na ujauzito wake wa pekee .

## Katika Kurani
Hata Kurani inamzungumzia bila kumtaja kwa jina, ikieleza Mungu alivyoponya utasa wake aweze kumzaa nabii Yahya, hasa katika sura ya 21.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 390-391
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 345

## Viungo vya nje
* Stained glass depiction of Elizabeth and Zachary, Cathédrale Saint-Etienne de Bourges

Jamii:Manabii wa Agano Jipya
Jamii:Waliozaliwa karne ya 1 KK
Jamii:Yohane Mbatizaji
Herodia

.]]

**Herodia** (kwa Kigiriki Ηρωδιάς, Hērōdiás; (15 KK hivi — baada ya 39 BK) alikuwa mwanamke wa ukoo wa Herode huko Uyahudi chini ya himaya ya Dola la Roma. 

Ni maarufu hasa kwa kufanya mpango wa kumuua Yohane Mbatizaji hata akaufanikisha.

## Uhusiano wa kifamilia
*Baba yake alikuwa Aristobulo IV, mtoto wa Herode Mkuu. 
* Mama yake alikuwa Berenike, aliyezaliwa na Kostabaro, gavana wa Idumea na Salome I, dada wa Herode Mkuu.
*Mume wake wa kwanza, Herode II, alikuwa pia mtoto wa Herode Mkuu na wa mke wake wa tatu, Mariamne II.
*Hatimaye aliolewa na Herode Antipa, mtoto mwingine wa Herode Mkuu ila kwa mke wa nne, Malthake.
, 1531.]]

Herode Mkuu alipoua wanae Aleksanda na Aristobulo IV mwaka 7 KK, Herodia alibaki yatima, hivyo Herode alimuoza kwa mwanae Herode II.

Baadaye Herodia alitengana na mumewe ili aolewe na Herode Antipa, mtawala wa Galilaya na Perea.

Herode II na Herodias walimzaa Salome (binti Herode).

Kadiri ya Injili, Yohane Mbatizaji alifungwa na Herode Antipa kwa sababu ya kulaumu ndoa hiyo; hatimaye Herodia alifanya njama na binti yake Salome, akafaulu kumfanya Herode amkate kichwa Yohane.

.]]
Hatimaye Herode Antipa alinyang'anywa madaraka na kupelekwa uhamishoni sehemu za Ufaransa wa leo, ambako Herodia alimfuata.

## Tanbihi
, 1496.]]
## Marejeo
* Gillman, Florence Morgan. ''Herodias: At Home in the Fox's Den*. Interfaces. Collegeville, Minn.: Liturgical Press, 2003.
* Meier, John P. *A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus*, Volume Two: *Mentor, Message and Miracles*. Anchor Bible Reference Library, New York: Doubleday, 1994.
* Theissen, Gerd. *The Shadow of the Galilean: The Quest of the Historical Jesus in Narrative Form''. Philadelphia: Fortress, 1987.

## Viungo vya nje
* Herodias, A Dramatic Poem  by Joseph Converse Heywood.
* Herodias (third of the Three Tales) , by Gustave Flaubert (English).

Jamii:Waliofariki karne ya 1
Yohakimu

**Yohakimu** (kutoka Kiebrania יְהוֹיָקִים, *Yəhôyāqîm*, kwa Kigiriki  Ἰωακείμ, *Iōākeím*, yaani "Yule ambaye YHWH amemuinua") anaheshimiwa kama baba wa Bikira Maria na babu wa Yesu kadiri ya mapokeo ya Ukristo na Uislamu, ingawa hatajwi katika Biblia isipokuwa katika kitabu cha karne ya 2 kinachoitwa Injili ya Yakobo na vingine vilivyofuata.

Humo anatajwa pia mke wake Ana. 

Wote wawili wanaheshimiwa kama watakatifu katika madhehebu mengi ya Ukristo, hasa tarehe 26 Julai.

Katika Kurani anajulikana kama nabii Imran.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 248-250
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 256-257
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 215
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 66

## Viungo vya nje 
* Brief American Catholic article on "Sts. Joachim and Ann" 
* "Here Followeth the Nativity of Our Blessed Lady"  from the Caxton translation of the Golden Legend
* The Protevangelium of James 
* The Gospel of Pseudo-Matthew
* Foley O.F.M., Leonard. *Saint of the Day, Lives, Lessons, and Feast*, (revised by Pat McCloskey O.F.M.), Franciscan Media, ISBN 978-0-86716-887-7 
* St. Joachim, Father of the Virgin at the Christian Iconography web site

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1
Jamii:Watakatifu wa Israeli
Jamii:Bikira Maria
Jamii:Watu wa Kurani
Jamii:Manabii katika Uislamu
Jamii:Wayahudi
Ana (nabii)

, Padova, Italia.]]

**Ana** (kwa Kiebrania חַנָּה, Hannah, kwa Kigiriki Ἄννα, Anna) alikuwa mwanamke wa karne ya 1 KK katika Israeli.

Ni maarufu kama nabii kutokana na habari iliyomo katika Injili ya Luka (2:36-38). 

Humo tunaambiwa kwamba alikuwa binti Fanueli, wa kabila la Asheri.

Alipoachwa mjane ujanani baada ya miaka 7 ya ndoa, alihamia hekalu la Yerusalemu akifunga chakula na kusali hadi miaka 84.

Mtoto Yesu alipoletwa hekaluni siku 40 tu baada ya kuzaliwa, Ana alitangaza habari zake kwa waliokuwepo . 

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu nabii.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 au 16 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
* 

Jamii:Manabii wa Agano Jipya
Mauaji ya albino

[thumb|[Mvulana Mwafrika albino.]]
**Mauaji ya albino** ni mauaji juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi maarufu kama maalbino au zeruzeru. 

Mambo yanayofanywa juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi ni haya yafuatayo.

Imani za kishirikina ambazo husababisha watu wasio na hatia kuuliwa kwa lengo la kutaka kutajirika kupitia watu hawa.

Lingine ni uwepo wa elimu finyu juu yao kuhusu umuhimu wa binadamu kuishi na si kuuliwa kama kwamba si watu ambao waliumbwa na Mungu. Hivyo basi hali hii hupelekea watu wenye ulemavu kama huu kukosa haki zao za msingi kama vile ile ya kuishi. 

Njia za kuzuia mauaji ya maalbino ni yafuatayo: Uwepo wa elimu juu ya umuhimu wa maalbino na si kuuliwa. Hivyo jamii haina budi kuwapa wote elimu, waelimishwe pia kuweka sheria na adhabu kali dhidi ya watu wanaowaonea wenye ulemavu.

## Marejeo
Jamii:Haki za binadamu
Jamii:Ubaguzi
Jamii:Mashindano ya uandishi wa makala za haki za binadamu
Umoja

ya Taifa la Tanzania ikihimiza Umoja hasa katika nchi hiyo]]
Umoja katika hisabati unahusu sifa maalumu za namba moja na za mambo yote yasiyo na wingi. 

Kutokana na maana hiyo ya msingi, neno umoja linatumika katika fani mbalimbali, kuanzia dini, ambapo katika imani ya wengi (kama vile Wayahudi, Wakristo na Waislamu) umoja ni hasa sifa ya Mungu.

Katika Ukristo, imani katika umoja wa Mungu katika Nafsi tatu (Baba, Mwana na Roho Mtakatifu) ndio msingi wa umoja wa Kanisa pia kadiri ya Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli kwa njia ya ubatizo uleule mmoja ambao waamini wote wanatakiwa kuupokea.

Jamii:Hisabati
Jamii:Dini
Jamii:Mungu
Bilioni

unaoonyesha bilioni kupitia michemraba A, B, C na D, ambapo A inaingia katika B, B katika C na C katika D.]]
**Bilioni** (kutoka Kiingereza "billion") ni namba ambayo inamaanisha milioni elfu moja na kuandikwa **1,000,000,000**.

Inafuata 999,999,999 na kufuatwa na 1,000,000,001.

Inaweza kuandikwa pia kifupi **1 × 109**.

Kiambishi awali giga kinatumika pia kumaanisha mara 1,000,000,000, ingawa katika lugha nyingine nyingi neno linalofanana na "bilioni" linamaanisha milioni milioni (1,000,000,000,000).

## Matumizi tofauti
Katika Kiingereza cha Uingereza hadi mwaka 1964 neno "milliard" lilikuwa kawaida kwa namba inayoitwa sasa "bilioni". "Bilioni" ilikuwa kawaida cha Kiingereza cha Marekani tu, lakini ilingia polepole pia katika matumizi ya Kiingereza cha kimataifa. 

Mwaka 1974 serikali ya Uingereza ikaamua kutumia umbo hilo.

Kwa Kiingereza mifumo hii miwili kwa kutaja namba kubwa sana huitwa "short scale" (Kimarekani) na "long scale" (Kiingereza cha zamani). 

Nchi nyingine, hasa za Ulaya, Afrika na Amerika ya Kilatini zimeendelea kutumia "long scale" kwa lugha kama Kifaransa, Kijerumani au Kihispania. Kwa hiyo katika nchi hizo 1,000,000,000 huitwa kwa neno kama "miliardi" na bilioni ni namba ya "milioni x milioni".

Tofauti inaweza kuleta mara nyingi makosa kama matini inatafsiriwa au kama kitabu cha kale kutoka Kiingereza hutumiwa.

## Tazama pia
* Milioni
* Trilioni

## Tanbihi
Alfayo

**Alfayo** ni jina la mwanamume linalotajwa katika Agano Jipya kama baba wa wawili kati ya Mitume wa Yesu, yaani:

*Mtume Mathayo
*Yakobo Mdogo

Hakuna taarifa yoyote kwamba hao walikuwa ndugu, hivyo inawezekana wazazi wao walikuwa tofauti ila wenye jina moja.

Wengine wanasema baba Yakobo ndiye Kleopa, mume wa Maria (mama) wa Yakobo.

## Tanbihi
Baraba

.]]
**Baraba** (kutoka Kiaramu *bar abba* בר אבא, yaani "mwana wa baba") alikuwa mwanamume wa Israeli katika karne ya 1 BK. 

Ni maarufu hasa kwa sababu katika Injili, inaposimuliwa hukumu ya Ponsyo Pilato dhidi ya Yesu mjini Yerusalemu, inaelezwa kwamba Wayahudi waliokuwepo walimuomba Pilato kwamba kwa ajili ya Pasaka awaachie huru Baraba, si Yesu, ambaye hatimaye alisulubiwa (Mk 15:6-15; Lk 23:13-25; Yoh 18:38-19:16).

Habari ya Math 27:25, kwamba hao walijitakia damu ya Yesu iwe juu yao (yaani walichukua jukumu la kifo chake badala ya Pilato aliyekuwa hataki kukiagiza), ilichangia baadaye chuki na dhuluma za baadhi ya Wakristo dhidi ya Wayahudi.

Baraba alikuwa gerezani kama mpigania uhuru (Mk 15:7; Lk 23:19; Yoh 18:40).

## Tanbihi 
## Marejeo
*Brown, Raymond E. (1994) *The Death of the Messiah, Vol. 1*. New York: Doubleday

Jamii:Waliofariki karne ya 1
Binti Yairo

, 1546.]]
**Binti Yairo** ni maarufu kama msichana aliyefufuliwa na Yesu Kristo kama inavyosimuliwa na Injili ndugu (Mk 5:21–43; Math 9:18–26; Lk 8:40–56).

Yairo, baba yake, alikuwa amemkimbilia Yesu kwa ajili yake.

Walipofika nyumbani walikuta msiba umeshaanza, lakini Yesu alifukuza waombolezaji, akamfufua mtoto huyo wa miaka 12 mbele ya wazazi wake, Petro, Yakobo Mkubwa na Yohane tu.

Hatimaye aliagiza binti apewe chakula.

## Tazama pia
* Miujiza ya Yesu

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Miujiza ya Yesu
Nikodemo

ya Yesu kutoka msalabani (*Pietà*, sanamu iliyochongwa na Michelangelo).]]
**Nikodemo** (kwa Kigiriki Νικόδημος, Nikodemos) alikuwa mwalimu wa Torati wa madhehebu ya Mafarisayo tena mwanabaraza wa Baraza la Israeli katika karne ya 1 BK.

Anaheshimiwa na Wakristo wengi kama mtakatifu, ingawa sikukuu yake inaadhimishwa katika tarehe tofautitofauti, hasa tarehe 31 Agosti. 

## Nikodemo katika Injili
Anajulikana kwa sababu ya kutajwa mara kadhaa katika Injili ya Yohane, kama mtu aliyevutiwa na Yesu Kristo ingawa aliogopa maneno ya Wayahudi wenzake.

Ndiyo sababu alimtembelea usiku ili kumuuliza maswali ya dini yao bila kujulikana (Yoh 3:1–21).

Baadaye katika baraza alimtetea Yesu kwamba si haki kuhukumu mtu bila kumsikiliza kwanza, lakini alinyamazishwa (Yoh 7:50–51).

Hatimaye alimsaidia Yosefu wa Arimataya, ambaye alitarajia Ufalme wa Mungu uliotangazwa na Yesu, akachukua jukumu la kumzika (Yoh 19:39–42) . 

## Nikodemo katika picha
File:Henry Ossawa Tanner - Jesus and nicodemus.jpg|thumb|270px| |Nicodemus (left) talking to Jesus, by Henry Ossawa Tanner
File:Fritz von Uhde - Christus und Nikodemus (ca.1886).jpg|thumb|270px|Christus und Nicodemus, by Fritz von Uhde (1848–1911)
File:Entierro de Cristo (Tiziano).jpg|thumb|270px||Entombment, by Tizian
File:Crijn Hendricksz.jpeg| Jesus and Nicodemus by Crijn Hendricksz, 1616–1645 
Accademia - Cristo in pietà sostenuto dalla Madonna, Nicodemo e san Giovanni Evangelista con le Marie - Cima da Conegliano.jpg|Cima da Conegliano, Nicodemus with Christ's body, Apostle John on the right and Mary to left.
File:Pietro Perugino cat39.jpg|Entombment, by Pietro Perugino, with Nicodemus and Joseph from Arimatea
File:William Brassey Hole Nicodemus.jpg| Nicodemus (right) talking to Jesus, by William Brassey Hole, (1846–1917)
File:Henry Ossawa Tanner - Nicodemus coming to Christ.jpg|Tanner - Nicodemus coming to Christ II

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo 
*Cornel Heinsdorff: *Christus, Nikodemus und die Samaritanerin bei Juvencus. Mit einem Anhang zur lateinischen Evangelienvorlage* (= Untersuchungen zur antiken Literatur und Geschichte, Bd.67), Berlin/New York 2003

## Viungo vya nje 
*Jewish Encyclopedia: Nicodemus
*"St. Nicodemus", ''Butler's Lives of the Saints''
Mzee Simeoni

, 1830 n.k.]]
**Mzee Simeoni** alikuwa mwanamume mwadilifu wa Yerusalemu (leo nchini Palestina/Israeli) katika karne ya 1 KK.

Ni maarufu hasa kwa kumpakata mtoto Yesu alipoletwa na wazee wake katika hekalu la Yerusalemu siku 40 tu baada ya kuzaliwa Bethlehemu.

Kadiri ya Injili ya Luka (2:25-35) alikwenda kumlaki kwa kuongozwa na Roho Mtakatifu aliyekuwa amemuahidia hatakufa kabla hajamuona Masiya.

Alipomtambua katika mtoto huyo alishangilia na kumsifu Mungu kwa wimbo maarufu alipomtangaza Yesu kuwa ndiye wokovu ulioandaliwa kwa mataifa yote .

Baada ya hapo alimtabiria Bikira Maria kwamba upanga utamchoma moyo kuhusiana na upinzani utakaompata mwanae.

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu, hasa tarehe 2, 3 au 15 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Entry for February 3  from the Prologue from Ohrid with a brief hagiography of St. Simeon.
*Icon and hagiography from the website of the Orthodox Church in America.
*

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1 KK
S
S
S
Deus Kaseke

**Deus Kaseke,** (alizaliwa  Mbeya, Tanzania, 27 Agosti 1994),ni mchezaji wa kandanda au mpira wa miguu kutoka Tanzania. 

Pia alichezea klabu mashuhuri nchini Tanzania ambayo ni Yanga Sc. Kaseke alivaa jezi namba 4 katika klabu hiyo.

Kwa sasa anatumikia Singida Big Stars inayoshiriki NBC Premier League.

## Timu alizowahi chezea
*2010-2012, Polisi Iringa    
*2012-2015, Mbeya City F.C.
*2015-2017, Yanga Sc
*2017-2018, Singida United F.C.
*2018-      Yanga Sc

## Viungo vya nje
*  Takwimu za footballdatabase.eu kuhusu Deus Kaseke

Jamii:Waliozaliwa 1994
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania