open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karne ya 14

**Karne ya 14** ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 1301 hadi 1400. Kikamilifu kilianza tar. 1 Januari 1301 na kuishia 31 Desemba 1400. Namba zake zinafuata hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

Kama kila "karne" ni kipindi kinachohesabiwa kwa hiari ya kibinadamu kwa sababu ni mgawanyo wa kalenda tu - hali halisi maendeleo na mabadiiliko makubwa hayafuati migawanyo ya kalenda ya kibinadamu.

Kuna mambo mengi yaliyotokea wakati wa karne hii. 

## Watu na matukio 
### Karne ya saa za kwanza 
Labda badiliko kubwa lilikuwa uenezi wa saa za kimekanika kwenye minara ya miji ya Ulaya. Tofauti na saa za jua au saa za maji ziliwaonyesha watu wengi wakati tena bila ya kutegemea hali ya hewa. Wataalamu wengi huamini ya kwamba hakuna mitambo mingine iliyobadilisha utamaduni wa binadamu kuliko saa.

### Karne ya kifo katika Ulaya 
Ulaya iliathiriwa mara ya kwanza na ugonjwa wa kuambukiza wa tauni. Tauni iliua wakulima wengi ikasababisha njaa kali; zote pamoja zikaua zaidi ya theluthi ya wakazi wote wa Ulaya.
Vifo vingi vilisababisha hofu kubwa kati ya watu. Wayahudi walishtakiwa kuwa sababu ya maradhi na vifo wakauawa na kudhulumiwa katika nchi nyingi za Ulaya. 

### Uenezaji wa milki ya Waturuki Waosmani 
Udhaifu wa Ulaya katika karne hii ilisaidia uenezaji wa milki ya Waturuki Waosmani kutoka Anatolia kujiandaa kuingia nchi za Balkani (Ulaya ya Kusini-Mashariki). Hivyo utawala wa Kiislamu ulielekea kuenea hata katika mashariki ya Ulaya utakaokuwepo kwa karne tano zilizofuata. Baadaye athira yake ilifikia pwani za Uswahilini na Uganda.

### Milki za Afrika 
Katika Afrika ya Magharibi Wahaussa wanaunda milki zao za kwanza. Mali inapanuka. Majengo makubwa ya Zimbabwe Kuu yanaanzishwa.

14
*
Asia ya Kusini-Mashariki

400px|thumb|right|Mahali pa Asia ya Kusini-Mashariki duniani
thumb|400px|Ramani ya Asia ya Mashariki
**Asia ya Kusini-Mashariki** ni kanda la bara la Asia lenye nchi zifuatazo:

* Brunei
* Myanmar (zamani Burma)
* Kambodia
* Timor ya Mashariki
* Indonesia
* Laos 
* Malaysia
* Ufilipino 
* Singapur
* Uthai (zamani Siam)
* Vietnam

Maeneo ya kibara -bila visiwa- yanajulikana pia kwa jina la Indochina.

## Tazama pia 
* Asia ya Kati
* Asia ya Mashariki
* Asia ya Kusini
* Asia ya Magharibi

Jamii:Asia
Asia ya Kusini

thumb|250px|right|Asia ya Kusini

**Asia ya Kusini** ni sehemu ya Asia yenye nchi zifuatazo:

* Uhindi
* Pakistan
* Nepal
* Bhutan
* Bangladesh 

halafu nchi za visiwani
* Sri Lanka
* Maldivi

Umoja wa Mataifa umehesabu pia Afghanistan na Uajemi katika kanda hili.

## Jiografia 
Asia ya Kusini jinsi ilivyoelezwa hapo juu (bila Uajemi na Afghanistan) ni karibu sawa na Bara Hindi. Tofauti ni ya kwamba Asia ya Kusini hujumuisha nchi zinazotajwa ilhali Bara Hindi ni eneo linalokaa ju ya bamba la Uhindi. Kuna sehemu hasa za Pakistan yasiyo juu ya bambala Uhindi bali kwenye mitelemko ya nyanda za juu za Uajemi. 

Asia ya Kusini imetengwa na maeneo mengine ya Asia kwa safu za milima mikubwa. 

Eneo lake ni takriban kilomita za mraba milioni 4,5 au 10 % za bara lote la Asia. Takriban 20 % za wakazi wa dunia huishi hapo.

## Tazama pia 
* Asia ya Kati
* Asia ya Mashariki
* Asia ya Kusini-Mashariki
* Asia ya Magharibi

*
Bamba la Ulaya-Asia

thumb|350px|Mabamba gandunia ya dunia yetu
**Bamba la Ulaya-Asia ** ni bamba la gandunia kubwa katika ganda la dunia. Inabeba sehemu kubwa ya bara za Ulaya na Asia isipokuwa Bara Hindi na mashariki mwa Siberia si sehemu zake. Kwa lugha nyingine inawezekana kusema inabeba Eurasia.

Limepakana na bamba la Amerika Kaskazini, bamba la Australia, bamba la Uhindi, bamba la Uarabuni na bamba la Afrika. 

Jamii:Jiografia
Jamii:Gandunia
Jamii:Asia
Jamii:Ulaya
Ganda la dunia

[thumb|350px|Ganda la dunia linaloitwa pia [tabakamwamba huonyeshwa kwenye picha kama mlia wa kijivu wa nje. Linakaa juu ya koti ya dunia au tabakalaini ambayo ni magma au mwamba moto katika hali ya kiowevu kama uji. Ndani ya koti kuna mizunguko ya mikondo ya mwamba moto kama ndani ya sufuria inayochemka. Katikati ya picha upande wa juu mkondo wa moto unasukuma dhidi ya ganda la nje. Unakata ganda na kusababisha kutokea kwa mabamba mawili yanayoachana polepole. Yanapoachana mgongo hukitokeza ambayo ni kama safu ya milima ya volkeno. Hapa magma kutoka koti hupanda juu na kupoa kuwa mwamba mpya. 

Mabamba mawili ya katikati yanayosukumwa na kupaa kwa magma hujisukuma chini ya mabamba jirani. Hapa kando ya bamba huelekea chini kungia katika tabakalaini ambako mwamba wake unayeyuka na kuwa magma tena.
]]
**Ganda la dunia** (pia: **gamba la dunia**; pia **utando wa dunia**) ni tabaka ya juu ya sayari yetu. Sehemu yake ya juu kabisa ni uso wa dunia. Ni sehemu ya tabakamwamba. 

Dunia yetu hutazamiwa na sayansi kuwa na tabaka mbalimbali kama kitunguu. Tabaka ya nje ni imara yaitwa "ganda la nje la dunia". 
Chini yake ni tabaka inayoitwa "koti ya dunia" iko chini ya ganda hili la juu. Tabaka hii -inayoitwa "tabakamwamba"- inakaa juu ya tabaka moto na laini ya ndani zaidi.

Ganda la dunia si imara kabisa kama kama kipande kimoja lakini limevunika lina vipande mbalimbali. Vipande hiyi vyaitwa mabamba. Ganda ni jumla la mabamba yanayosukumwa na nguvu ya shindikizo kutoka kitovu cha dunia. Mabamba hugusana kila upande; mara yanasukumana mara bamba moja lasukumwa chini ya bamba lingine. 

Mwamba wa ganda hutokea pale ambako magma (yaani mwamba moto wa kiowevu) inapanda juu penye migongo ya kati kwenye sakafu ya bahari kama Mgongo kati wa Atlantiki inapopoa na kuganda. Nguvu ya kupanda kwa magma husukuma mabamba ya ganda.

Kinyume chake sehemu za ganda la dunia huzama chini pale ambako bamba moja linajisukuma chini ya bamba lingine na kuyeyuka katika magma ya koti ya dunia. 

Tawi la sayansi linalochunguza dunia yetu kwa ndani hasa tabia za tabaka zake huitwa gandunia.

Jamii:Jiolojia
Jamii:Gandunia
Jamii:Sayansi za dunia
Kuala Lumpur

thumb|Kuala Lumpur
right|500px

**Kuala Lumpur** (Jawi:كوالا لمڤور) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Malaysia. Eneo lake ni km² 243.65 na idadi ya wakazi 1,453,978 *(mwaka 2005)*. 

## Jiografia 
Kuala Lumpur iko km 35 kutoka pwani la magharibi la rasi ya Malay mahali panapoungana mito ya Gombak na Klang kwenye 3° 09' 35" N 101° 42' 12" O3° 09' 35" N 101° 42' 12" O.

## Viungo vya Nje 
* DBKL 
* Kuala Lumpur maps

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Malaysia
Jeddah

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Jeddah 

250px|thumb

**Jeddah** (kar.: جدّة jiddah *huandikwa pia Jedda, Jiddah, Jidda*) ni mji mkubwa wa pili nchini Saudia na bandari kwenye mwambao wa Bahari ya Shamu (21.50° N 39.1667° E). 

Kuna wakazi milioni 3.4. 

Jeddah ni kitovu cha uchumi na biashara cha Saudia.

Waislamu wengi hupita humo wakati wa hajj wakitumia uwanja wa ndege wa Jeddah kwenda kuhiji Makka na Madina.

## Miji wenzake 
Mji wa Jeddah una miji wenzake 23 (kwa Kiingereza "twin towns"):

## Gallery 

Image:Eve-grave-jeddah.jpg|Eve Grave
|Jeddah Corniche

Jamii:Miji ya Saudia
Riyad

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Riyad 

**Riyad** (Kar.:** الرياض‎ ***ar-riyāḍ*) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Ufalme wa Uarabuni wa Saudia. 

Iko katikati ya Bara Arabu kwenye nyanda za juu za eneo la Najd. Kuna wakazi milioni 4.3 ambao ni karibu 20 % za watu wote katika Saudia.

## Jiografia 
Mazingira ya Riyad ni jangwa lakini mahali penyewe pamekuwa na visima vya maji tangu karne nyingi kuna pia mvua kidogo. Siku hizi maji hupelekwa hasa kwa mabomba kutoka pwani penye vituo vya kuondoa chumvi kwenye maji ya baharini. 
Nyanda za juu hupokea kiasi cha mvua hasa wakati wa Aprili.

## Historia 
Miji na vijiji vya mabonde yenye visima ya eneo la Riyad vilikuwa chanzo cha Saudia ya kisasa. Familia ya Saud ilitawala hapa tangu karne ya 18 na kujiunga na harakati ya Wahabiyya. Utawala huu ulivunjwa na Dola la Uturuki katika karne ya 19 lakini Wasaud walirudi mwaka 1902 na kutwaa boma la Riyad. 

Abd al Azis Ibn Saud (1880-1953) alieneza himaya yake kutoka hapo baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia (iliyoondoa Waturuki katika Uarabuni) kwa kushambulia na kutwaa maeneo mengine ya Bara Arabu na mwishowe Makka.
 

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Saudia
Astana

[thumb|[Nembo ya mji.]]
**Astana** ni mji mkuu wa Kazakhstan. Kuna wakazi 1 350 228 (mwaka 2022).

## Jina
Mji uliitwa kwa jina "Akmola" ukateuliwa mwaka 1997 kuwa mji mkuu badala ya Almaty. Jina jipya la "Astana" lilimaanisha "mji mkuu". Uhamisho wa mji mkuu umesababishwa na nia ya kupeleka makao makuu ya serikali katika moyo wa nchi ilhali Almaty iko kando kabisa, mpakani mwa Kirgizia. 

Mwaka 2019 jina limebadilishwa tena kuwa Nursultan kwa heshima ya rais mstaafu Nursultan Nazarbayev.

Mnamo septemba 17, 2022, Rais Tokayev alisaini amri juu ya kubadili jina la mji Mkuu Kwa Astana. Amri ilianza kutumika tangu tarehe ya kuchapishwa.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Kazakhstan
Kimaasai

thumb|Kabila la Kimasai	

**Kimaasai** (au *Kimaa*) ni lugha ya Kiniloti inayozungumzwa na Wamaasai nchini Kenya na Tanzania. 

Lugha hiyo huandikwa kwa herufi za Alfabeti ya Kilatini.

## Marejeo 
* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Hinde, Hildegard. 1901. *The Masai language: grammatical notes together with a vocabulary*. Cambridge: University Press. Kurasa 75.
* König, Christa. 1993. "Aspekt im Maa". *Afrikanistische Monographien* 3. Köln: Institut für Afrikanistik, Chuo Kikuu cha Köln. Kurasa 383.
* Mol, Frans. 1995. *Lessons in Maa: a grammar of Maasai language*. Lemek (Kenya): Maasai Centre Lemek. Kurasa 317.
* Mol, Frans. 1996. *Maasai language and culture: dictionary*. Lemek (Kenya): Maasai Centre Lemek. Kurasa xvii, 411.

## Viungo vya nje 
*lugha ya Kimaa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimaasai 
*lugha ya Kimaasai katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mas Orodha ya Ethnologue
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html  Tovuti ya Chuo Kikuu cha Göteborg, Uswidi
*http://www.isp.msu.edu/AfrLang/language.php?id=38  Kitabu cha Mtandao kuhusu Lugha za Kiafrika

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kiniloti
Jamii:Lugha za Kinilo-Sahara
Almaty

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Almaty 

thumb|400px|Astana na Almaty nchini Kazakhstan

**Almaty** (Kikazakhi: Алматы/- Almaty ; hadi 1994 Alma-Ata) ni mji mkubwa wa Kazakhstan na kitovu chake cha uchumi, elimu na utamaduni. Idadi ya wakazi ni milioni 2. Ilikuwa mji mkuu wa nchi hadi 1996 lakini tangu 1997 serikali ilihamia Astana. 

## Historia 
Eneo la mji lilikaliwa na watu tangu milenia kabla ya Kristo. 

Tangu karne ya 10 BK lilikua hapa mji wa Almatu. Jina lake limepatikana kutokana na sarafu ya Dirham ya mwaka 684 BH (1285 BK). Mji ulistawi kutokana na biashara kwenye barabara ya hariri hadi kuharibiwa kwa biashara hii katika karne ya 14. 

Mwaka wanajeshi Warusi walijenga boma karibu na maghofu ya Almatu wakati Urusi ulipoeneza himaya yake katika Asia ya Kati. Mji mpya ulianzishwa kwa jina Verny ((Верный)) ukaitwa hivyo hadi 1921. Baada ya mapinduzi wa kibolsheviki jina likabadilishwa kuwa Alma-Ata. Mji ukawa mji mkuu wa Jamhuri ya Kisovyeti ya Kikazakh ndani ya Umoja wa Kisovyeti.

Tangu 1991 Alma-Ata ilikuwa mji mkuu wa nchi huru mpya Kazakhstan ikabadilishwa jina kuwa Almaty. Serikali iliamua kuhamisha makao makuu ya serikali kwenda katika kitovu cha kijiografia ya nchi na tangu 1997 Almaty si mji mkuu tena.

Lakini makampuni makubwa, vyuo na taasisi za utamaduni vimebaki Almaty.

Image:Almaty church.jpg|Kanisa la Kiorthodoksi
|Msikiti
Image:Modern Almaty.jpg|Almaty ya kisasa

Jamii:Miji ya Kazakhstan
Makka

Makkah (Mecca).jpg|thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Makka 
**Makka** (rasmi: **Makkah al-Mukarramah**; Kar.: مكة المكرمة‎) ni mji wa Ufalme wa Uarabuni wa Saudia. Ina wakazi 1,294,167 *(mwaka 2004)*. Mji uko kwenye bonde la Ibrahimu mnamo km 80 kutoka pwani la Bahari ya Shamu na bandari ya Jeddah. Mazingira ya mji ni jangwa mahali penyewe kuna visima vilivyowezesha kuwepo kwa mji tangu kale.

## Makka kama mahali patakatifu wa Uislamu 
Makka ni mji mtakatifu wa Uislamu. Kila mwaka mamilioni wa Waislamu wanahiji kwenda Makka. Wakati huu wa hajj wanajaribu kufuata nyayo za mtume Muhammad. Makka ni mji uliofungwa kwa wasio Waislamu.

Kwa Waislamu Makka ni mji wa kuzaliwa kwake mtume Muhammad pia mahali alipokaa alipoanza kupokea aya za Kurani. Mjini kuna pia jengo la Kaaba linaloaminiwa ni msikiti iliyojengwa na Adamu na kutengenezwa upya na Ibrahimu (Abrahamu). 

Hajj ya kwenda Makka ni moja kati ya nguzo tano za Uislamu.

## Picha

Image:Mecca-1850.jpg|Makka mwaka 1850
Image:Day of Hajj. Mecca, Saudi Arabia.jpg|Kambi ya Wahiji
Image:Panel tile Mecca Louvre MAO3919-2-242.jpg|Ramani ya Kituruki ya Makka ya 1787 
Image:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|Msikiti Mkuu wa Makka pamoja na Kaaba baada ya swala ya Ijumaa

## Viungo vya nje 
* [Kibla ya Makka (kiing.(https://sw.wikipedia.org/wiki/kiing.))] 

Jamii:Miji ya Saudia
Jamii:Uislamu
Jamii:Bahari ya Shamu
Usultani

**Usultani** ni nchi au eneo chini ya mamlaka ya Sultani. Katika mazingira ya Kiislamu jina limelingana mara nyingi na "Ufalme" ingawa limetumiwa pia na watawala wa ngazi za chini.

Jamii:Uislamu
Jamii:Serikali
Sultani

**Sultan** (kar. ** سلطان ** sultân:) ni cheo cha kiislamu cha mtawala wa nchi anayerithi nafasi yake kama mfalme. 

## Maana ya neno
Neno lenyewe lamaanisha "nguvu", "mamlaka" au "utawala" likawa baadaye kama cheo cha mtawala wa kiislamu mwenye kujitegemea bila kuwa na mwingine juu yake. 

## Masultani katika historia
Kiasili cheo cha Sultan ilikuwa ngazi moja chini ya Khalifa. Lakini watawala wa Milki ya Osmani waliendelea kujiita "sultani" hata baada ya kupokea cheo cha khalifa pia.

Baadaye cheo cha sultani kilitumiwa katika nch mbalimbali na watawala wa ngazi mbalimbali.

Katika historia ya Uswahilini "sultani" ilikuwa mara nyingi neno lingine kwa chifu mkubwa kama yeye alikuwa Mwislamu.

Katika historia sehemu ya watawala wa Kiislamu walipendelea cheo cha mfalme (kar.: malik) au Emir / Amir (*mwenye amri*). 

## Masultani leo
Leo hii kuna nchi mbili zinazotawaliwa na mfalme mwenye cheo cha Sultani ni Omani na Brunei.

Masultani wengine wenye madaraka ni watawala wa majimbo tisa ya shirikisho la Malaysia (Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Selangor na Terengganu).

Kuna watawala wa jadi katika nchi mbalimbali wanaoendelea kutumia cheo lakini hawana madaraka tena.

Watawala wa nchi Moroko (tangu 1956), Uarabuni wa Saudia, Yordani (tangu 1946) wanatumia cheo cha mfalme (malik). Nchi za Libya, Misri, Irak na Yemeni zilikuwa na wafalme.

Nchi kama Kuwait na falme za Kiarabu hutawaliwa na watawala wanaorithi cheo lakini wanatumia cheo cha "amiri".
Tashkent

thumb|250px|Mahali pa Tashkent nchini Uzbekistan
thumb|250px|Barabara mjini Tashkent
**Tashkent** (Тошкент kwa Kiuzbeki -*Toshkent*-, Ташкент kwa Kirusi; maana yake ni "mji wa mawe") ni mji mkuu wa Uzbekistan. Mwaka 1999 ilikuwa na wakazi 2,142,700.

Tashkent imekuwa na makazi ya kibindadamu tangu angalau miaka 1,500. Mji ulistawi kwa biashara kwenye barabara ya hariri. Baada ya kutawaliwa na Waarabu na Wamongolia mji ulitwaliwa na Urusi mwaka 1865 ukawa makao makuu ya jimbo la Turkestan.

Baada ya mapinduzi ya kibolsheviki Tashkent ilifikishwa katika Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiuzbeki ingawa mazingira yake upande wa kaskazini yakawa sehemu ya Kazakhstan. 1930 imekuwa mji mkuu wa jamhuri.

Tangu 31 Agosti 1991 mji umekuwa mji mkuu wa Uzbekistan huria.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Uzbekistan
Kikazakhi

**Kikazakhi** ni moja ya lugha za Kiturki za magharibi nchini Kazakhstan, Uchina, Uajemi, Mongolia, Uturuki na Uzbekistan inayozungumzwa na Wakazakh. 

Kwa lugha yenyewe kuna majina "Қазақ Тілі *(kasak tili)*, Қазақша *(kazaksha)* kwa mwandiko wa Kisirili; Qazaq tili, Qazaqşa kwa mwandiko wa Kilatini, au قازاق ڌﻳل *(kazak tili)* kwa mwandiko wa Kiarabu. 

Kikazakhi ni lugha rasmi katika nchi za Kazakhstan, Uchina na Urusi.

## Wasemaji 
Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikazakh nchini Kazakhstan imehesabiwa kuwa watu karibu milioni kumi. Pia kuna wasemaji 1,250,000 nchini Uchina (2000), 500,000 nchini Urusi (2002), 992,000 nchini Uzbekistan (2010), 7700 nchini Uturuki (2014), 3000 nchini Uajemi (1982), na kuna Wakazakh 106,000 nchini Mongolia (2010) ambao wengi wao huongea Kimongolia cha Halh lakini.

## Mwandiko 
Kihistoria Kikazakhi kiliwahi kuandikwa kwa herufi za asili ya Kiaramu. Katika karne zilizopita alfabeti za Kisirili, Kiarabu na Kilatini zilitumiwa.

Katika Kazakhstan na Mongolia lugha inandikwa kwa herufi za Kisirili. Huko China wasemaji wa kikazakhi hutumia alfabeti ya Kiarabu. 

Mwaka 2006 serikali ilipeleka mapendekeazo ya kutumia herufi za Kilatini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikazakh kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikazakh 
*lugha ya Kikazakh katika Glottolog
*lugha ya Kikazakh kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Uajemi
Jamii:Lugha za Mongolia
Jamii:Lugha za Uturuki
Jamii:Lugha za Uzbekistan
Jamii:Lugha za Kiturki
Macau

thumb|Makao Makuu ya serikali ya Macau
**Macau** (Kireno: Macau; Kichina: 澳門; pinyin: Àomén), rasmi **Mkoa Maalum wa Utawala wa Macao**, ni jiji la pwani na Mkoa Maalum wa Utawala (SAR) lilio kusini mwa Uchina, likiingilia kati ya Delta ya Mto Pearl kutoka Hong Kong. Kwa eneo la kilomita za mraba 32.9 (maili 12.7), ni mojawapo ya maeneo yenye idadi kubwa ya watu kwa kilomita za mraba duniani, na idadi ya watu inakadiriwa kuwa karibu 700,000. Ikiwa imeorodheshwa kuwa ya 184 kwa ukubwa wa eneo, Macau ina msongamano mkubwa wa watu wa takriban 21,000 kwa kila kilomita ya mraba.

Tarehe 23 Oktoba 2018 rais wa China Xi Jinping alizindua rasmi daraja la baharini refu kuliko yote duniani (kilometa 55) linalounganisha Hong Kong, Macau na China bara (mji wa Zhuhai).

## Koloni la Ureno 
Macau ilikuwa kituo cha Ureno tangu karne ya 16 na Wareno wakaikodi tangu mwaka 1670. 

Macau kama koloni ilithibitishwa katika Mkataba wa Beijing wa mwaka 1887 kati ya China na Ureno.

## Macau kama eneo la pekee la China 
Mwaka 1999 ilirudishwa mikononi mwa serikali ya China lakini kwa hali ya pekee inayofanana na ile ya eneo la jirani la Hong Kong. 

Hivyo Macau inaendendelea kuratibu yenyewe mambo yake kwa ndani, lakini madaraka kuhusu usalama, jeshi na siasa ya nje yako Beijing.

## Watu
Wakazi wengi (88.4%) ni Wachina asilia, 1.8% ni Wareno. Kwa kuwa uzazi ni mdogo sana, kuna wahamiaji wengi, hasa Wafilipino (4.6%) na Wavietnam (2.4%).

Lugha rasmi ni Kichina na Kireno. Katika matumizi ya kawaida, Kichina cha Canton kinaongoza (87.5%), na Kiingereza kina waongeaji wengi (2.8%) kuliko Kireno (0.7%).

Upande wa dini, 58.9% wanafuata dini za jadi za Kichina (mchanganyiko wa Ukonfusio na Utao), 17.3% ni Wabuddha au Watao, 7.2% ni Wakristo. 15.4% hawana dini yoyote.

## Uchumi
Uchumi wa Macau hutegemea utalii na hasa michezo ya kamari. Kuna pia viwanda vya nguo.

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
; Serikali
* Portal of the government of Macau
* Government Information Bureau
* Macau Yearbook 
* Cultural Affairs Bureau
* Gaming Inspection and Coordination Bureau

; Taarifa za jumla
* 
* Macau  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Macau profile from the BBC News
* 
* Country Study: Macau from the United States Library of Congress (August, 2000)
* Dr Howard M Scott "Macau" 

; Utalii
* Macau Government Tourist Office
* Macau City Guide 

; Malezi
* Macau Child Development Association

; Michezo
* Rink Hockey in Macau

Jamii:Miji ya China
Jamii:Mto Lulu
Orhan Pamuk

left|80px
thumb|right|Orhan Pamuk

**Ferit Orhan Pamuk** (amezaliwa 7 Juni 1952) ni mwandishi kutoka nchi ya Uturuki. Katika hadithi zake anajaribu kuunganisha riwaya ya Ulaya ya kisasa na mapokezi ya nchi za Mashariki. Mwaka wa 2006 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

## Viungo vya nje 
*  Tovuti yake rasmi

Jamii:Waliozaliwa 1952
Jamii:Waandishi wa Uturuki
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Serbia

**Serbia** (kwa Kiserbokroatia: Република Србија au Republika Srbija) ni nchi ya Ulaya kwenye rasi ya Balkani. 

Imepakana na Hungaria, Bulgaria, Romania, Masedonia Kaskazini, Kosovo (au Albania), Montenegro, Bosnia na Herzegovina na Kroatia.

Nchi ni mwanachama wa Umoja wa Mataifa na inatarajia kujiunga na Umoja wa Ulaya.

Mji mkuu ni Belgrad, wenye wakazi milioni 1,2. 

Miji mingine muhimu ni Novi Sad (mji mkuu wa jimbo linalojiendesha la Vojvodina), Niš (mji mkubwa zaidi wa kusini na mashariki mwa Serbia) na Kragujevac katika Serbia sahihi, Priština katika jimbo linalojiendesha la Kosovo (hali si ya uhakika). 

Miji mingine mikubwa ni Subotica, Novi Pazar, Pančevo, Zrenjanin, Kraljevo, Kruševac, Leskovac, Smederevo na mingine. 

Miji muhimu kihistoria na kiutamaduni (ingawa midogo) ni Sremski Karlovci, Negotin, Vranje, Zaječar na Požarevac.

## Historia
Waslavi walihamia Balkani baada ya karne ya 6.

Kati yao, Waserbia waliunda falme mbalimbali mwanzoni mwa Karne za Kati. 

Mwaka 1217 Ufalme wa Serbia ulitambuliwa na Roma na Bizanti na mwaka 1346 ulifikia kilele cha ustawi wake kama Dola la Serbia. 

Hali hiyo haikudumu muda mrefu, tena katikati ya karne ya 16 eneo lote la Serbia ya leo lilitekwa na Waosmani, ingawa wakati mwingine sehemu yake ilitawaliwa na Dola la Wahabsburg. 

Mwanzoni mwa karne ya 19, mapinduzi ya Serbia ilileta ufalme wa kikatiba wa kwanza katika Balkani. 

Ufalme huo ulizidi kuenea na baada ya vita vikuu vya kwanza vilivyosababisha vifo vingi vya raia zake, Serbia iliungana na makabila kuanzisha Yugoslavia iliyodumu hadi miaka ya 1990 iliposambaratika kwa vita vya wenyewe kwa wenyewe. 

Mwaka 2006 hata Montenegro ilitengana na Serbia, ila kwa amani. 

Mwaka 2008 bunge la jimbo la Kosovo lilijitangazia uhuru.

## Watu
Nchi, ukiondoa Kosovo, ina wakazi 6,567,783 kwenye eneo la km² 88,499. Wengi wao wana asili ya Kislavoni, lakini 2.8% wana asili ya Hungaria, 2% ni Waromani, n.k.

Upande wa dini 81.1% ni Waorthodoksi, 3.9% Wakatoliki, 1.7% Wakristo wengine, 4.2% Waislamu.


Jamii:Balkani
Jamii:Yugoslavia
Jamii:Nchi za Ulaya

Jamii:Nchi
Serbia na Montenegro

thumb|250px|Ramani ya Serbia na Montenegro
**Serbia na Montenegro** (Kiserbia Србија и Црна Гора / Srbija i Crna Gora) ilikuwa nchi ya Ulaya kwenye rasi ya Balkani kati ya 2003 hadi 2006.

Ilikuwa aina ya shirikisho la madola ya Serbia na Montenegro. Shirikisho hili lilikuwa yote yaliyobaki ya Yugoslavia ya awali. Serbia na Montenegro ziliwahi kuwa jamhuri za Yugoslavia zikabaki baada ya kuondoka kwa jamhuri zote nyingine kama vile Kroatia, Slovenia, Masedonia na Bosnia-Herzegovina hadi mwaka 1992. 

Tangu 1992 Serbia na Montenego ziliendela kushikamana kwa jina la Shirikisho la Jamhuri ya Yugoslavia. Mwaka 2003 zilipatana kuunda jumuiya mpya ya madola yao kwa jina la "Serbia na Montenegro" iliyokuwa ushirikiano wa nchi mbili zilizojitegemea. 

Kila nchi ilikuwa na pesa yake.

Mwaka 2006 wananchi wa Montenegro walipiga kura kuondoka katika umoja huu na kuwa nchi ya pekee kabisa.

Jamii:Nchi za kihistoria za Ulaya
Jamii:Yugoslavia
Jamii:Historia ya Serbia
Jamii:Historia ya Montenegro
Kiuzbeki

right|thumb|upright=1.25|Enezi la Kiuzbeki: buluu-nyeusi = wasemaji zaidi ya 50%; buluu-nyeupe = wasemaji chini ya 50%
**Kiuzbeki** ni moja ya lugha za Kiturki za mashariki na lugha ya Kiturki yenye wasemaji wengi katika Asia ya Kati. 

Kwa lugha yenyewe kuna majina "O‘zbek tili" kwa mwandiko wa Kilatini, "Ўзбек тили" (uzbek tili) kwa mwandiko wa Kisirili; au "ئۇزبېك تىلى" (o'zbek tili) kwa mwandiko wa Kiarabu.

## Wasemaji 
Kiuzbeki ni lugha rasmi nchini Uzbekistan ambako kuna wasemaji milioni 21.

Wasemaji wengine wa lugha hii wako Tajikistan (milioni 1.2), Afghanistan (milioni 1), Kyrgyzstan (550,096), Kazakhstan (332,017) na Turkmenistan (317,333). 

## Mwandiko 
Tangu uenezaji wa Uislamu Kiuzbeki iliandikwa kwa alfabeti ya Kiarabu.

Mapinduzi ya kibolsheviki yalileta mwandiko wa Kilatini kati ya 1929 na 1940 kwa kuiga mfano wa Uturuki. Lakini tangu 1940 siasa ikabadilika tena na lugha ikahamishwa kwa mwandiko wa Kisirili kama Kirusi. 

Tangu uhuru wa mwaka 1991 mipango ilijadiliwa kurudi kwa mwandiko wa Kilatini. Azimio lilifanywa 1995 kutumia alfabeti ya Kilatini. Lakini hadi sasa mwandiko wa Kisirili bado unapatikana. Waislamu wengine wameendelea kutumia herufi za Kiarabu. 

Shule zinatakiwa kufundisha miandiko yote mitatu ili vijana waweze kuendelea kusoma maandishi ya miaka ya nyuma.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kiuzbeki
*lugha ya Kiuzbeki katika Glottolog
*lugha ya Kiuzbeki katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Kiturki
Jamii:Lugha za Uzbekistan
Jamii:lugha za Afghanistan
Budapest

thumb|250px|Bunge la Hungaria mjini Budapest.
**Budapest** ni mji mkuu wa Hungaria, pia mji wake mkubwa wenye wakazi milioni 1.7. 

Mto Danubi unatiririsha maji kupitia Budapest. 

Mji wa leo ulianzishwa mwaka 1873 kwa kuunganisha miji mitatu ya jirani ya Buda, Obuda na Pest. 

## Jiografia 
Bupapest iko mahali ambako mto Danubi umetoka katika milima ya Hungaria ya Kati na kuingia katika tambarare. Mahali pa juu mjini ni mlima Janos wenye kimo cha mita 527. 
 
## Picha 

Picha:Panorama-budapeszt3.jpg
Picha:Synagogue-Budapest.jpg
Picha:Budapest Vajdahunyad Castle R01.jpg
Picha:Hősök tere éjszaka - Budapest.jpg

## Utamaduni 
* Budapest tourism info Portal 
* Info Budapest
* Information portal about Budapest 
* History of Budapest 
* Budapest tourist map 

Jamii:Miji ya Hungaria
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Cotonou

thumb|200px|Mahali pa Cotonou nchini Benin
thumb|left|270px
**Cotonou** ni mji mkubwa wa Benin na kitovu chake cha kiuchumi. Rasmi si mji mkuu wa nchi ambao kisheria ni mji wa Porto Novo. Lakini hali halisi wizara nyinga zina ofisi zao hapa siyo Porto Novo.

Mji una wakazi zaidi ya milioni moja. Uko katika kusini ya nchi kati ya pwani la Atlantiki na ziwa Nokoue kwenye 6°22'N 2°26'E.

Mji una pia bandari kuu ya Benin. Coutounou iko katika Mkoa wa Littoral. 

Jamii:Benin
Lobamba

thumb|right|Mahali pa Lobamba nchini Eswatini.
**Lobamba** ni kati ya miji mikuu miwili ya Eswatini. Lobamba ni mji mkuu wa mfalme na pia makao ya bunge la nchi. Serikali inakaa Mbabane.

Lobamba inaona sherehe kubwa ya kitaifa kila mwaka ni ngoma ya Umhlanga au ngoma ya mafunjo ambako wasichana wanachukuwa mafunzo na kuzipeleka kwa ikulu ya ntombi (mama wa mfalme). Ni kawaida ya kwamba mfalme anaweza kumteua mke mpya kati ya wasichana hawa wakicheza.

Majengo maalumu ni pamoja na ikulu, boma la kifalme, jumba la mama wa mfalme, Makumbusho wa Kitaifa ya Uswazi, Bunge na makumbusho ya mfalme Sobhuza II.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Eswatini

Jamii:Miji ya Eswatini
Eswatini
Antigua na Barbuda

thumb|left|250px|Ramani ya Antigua na Barbuda
thumb|300px|left|Bandari ya maboti Antigua
**Antigua na Barbuda** ni nchi ya visiwani ya Amerika kwenye bahari ya Karibi. Ni nchi mwanachama wa Jumuiya ya Madola. 

Inaundwa na visiwa viwili vya  Antigua na Barbuda vinavyokaliwa na watu pamoja na visiwa vingine vidogo kama cha Redonda visivyo na wakazi. 

Antigua na Barbuda ni sehemu ya funguvisiwa la Antili Ndogo pamoja na Guadeloupe, Dominica, Martinique, Saint Lucia, Saint Vincent na Grenadini, Barbados, Grenada, Trinidad na Tobago upande wa kusini halafu Montserrat, Saint Kitts na Nevis, Saint Barthélemy, Saint Martin na Anguilla upande wa magharibi.

## Watu
Idadi ya wakazi ni watu 100,772 (2020). Wengi wao hukaa Antigua. Barbuda ina watu 1,638 tu. 

Walio wengi sana (91 %) wametokana na watumwa kutoka Afrika waliopelekwa hapa wakati wa ukoloni, lakini kuna mchanganyiko mkubwa wa damu.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wengi wanazungumza Krioli na 10,000 hivi Kihispania, hasa wahamiaji.

Upande wa dini, 92.7% ni Wakristo, hasa Waanglikana (17.6%), wakifuatwa na Waadventista Wasabato, Wapentekoste, Wamoravian, Wamethodisti, Wakatoliki, Wabaptisti n.k. Wengine ni Rastafari (3.6%), Baha'i (1.1%) n.k.

## Utawala
Nchi hufuata utaratibu wa ufalme wa Kikatiba. Mkuu wa dola ni mfalme Charles III wa Uingereza anayewakilishwa na Gavana Mkuu. 

Serikali imo mikononi mwa waziri mkuu anayetegemea kura za bunge.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
St. John's (Antigua na Barbuda)

300px|thumb|Barabara mkuu wa St. John
'''St John's''' ni mji mkuu wa Antigua na Barbuda katika Antili Ndogo za Bahari ya Karibi (Amerika ya Kati).
Mji uko kwenye kisiwa cha Antigua. Kuna wakazi 24,226 (mwaka 2000) hivyo ni pia mji mkubwa kabisa wa nchi ndogo.

## Viungo vya Nje 
* Ramani ya St. John's  kwa Caribbean-On-Line.com

Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Antigua na Barbuda
Yerevan

thumb|right|250px|Mji wa Yerevan pamoja na mlima Ararat
**Yerevan** (*pia: Erevan, Erivan;* kwa Kiarmenia: Երեւան au Երևան) ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa Armenia. 

Idadi ya wakazi ni juu ya milioni moja (mwaka 2004). 

Iko kando ya mto Hrazdan na kutazama mlima Ararat ambao ni mlima mtakatifu wa Waarmenia.

Mji ni wa kale: ulianzishwa kama boma la Erevuni katika milki ya Urartu mnamo 782 KK.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi

Jamii:Miji ya Armenia
Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Tirana

thumb|200px|Kitovu cha mji Tirana
thumb|200px|Mahali pa Tirana nchini Albania

**Tirana** (Kialbania: *Tiranë* au *Tirana*) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Albania. Idadi ya wakazi imekadiriwa kuwa kati ya 350,000 *(kadirio rasmi ya mwaka 2003)* na milioni moja.

## Jiografia 
Mji uko karibu na mlima Dajti (m 1611 juu ya UB) takriban km 30 kutoka mwabao wa Adria. 

## Madhehebu 
Kihistoria Tirana ilikuwa kasa mji wa Kiislamu wakati wa utawala wa Waturuki Waosmani. Kuna pia maaskofu wa kikristo wa kanisa orthodoksi na kanisa katoliki. Siku hizi kuna madhehebu yote kutokana na uhamiaji ndani ya nchi. Dini zote zilipigwa marufuku katika Albania wakati wa utawala wa ukomunisti hadi 1990. Maisha ya kidini imejengwa upya tangu kurudi wa uhuru huu. Tirana ni pia makao makuu ya jumuiya ya kiislamu ya Bektashi. 

## Historia 
Tirana ilianzishwa na Waosmani Waturuki mnamo 1614. Ikawa mji mkuu baada ya uhuru wa Albania mwaka 1920. 

Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Albania
Bahari ya Adria

thumb|right|Bahari ya Adria jinsi inavyoonekana kutoka angani.
[thumb|right|[Ramani ya bahari ya Adria.]]
**Bahari ya Adria** ni ghuba ya Mediteranea kati ya Rasi ya Italia na Rasi ya Balkani. Jina linatokana na mji wa Adria.

Nchi zinazopakana nayo ni Italia upande wa magharibi, halafu Slovenia, Kroatia, Bosnia na Herzegovina, Montenegro na Albania upande wa mashariki.

Bahari ya Adria huelekea kaskazini magharibi kutoka 40°N hadi 45° 45' N. Urefu wake ni km 770 na upana waka kwa wastani ni km 160. Sehemu nyembamba ni mlangobahari wa Otranto wenye upana wa km 85. Eneo lake ni mnamo km² 160,000. 

Mwambao wa kaskazini una visiwa zaidi ya 1,300, hasa mbele ya pwani ya Kroatia.

Jamii:Bahari
Jamii:Ulaya
Jamii:Ghuba za Mediteranea
Jamii:Jiografia ya Italia
Jamii:Jiografia ya Slovenia
Jamii:Jiografia ya Kroatia
Jamii:Jiografia ya Bosnia na Herzegovina
Jamii:Jiografia ya Montenegro
Jamii:Jiografia ya Albania
Bukhara

thumb|400px|Majengo ya kihistoria ya Bukhara
**Buckara** (Kiuzbeki **Buxoro**; Kiajemi: بُخارا *bukhārā*, Kirusi *Бухара*/*Buchara*) ni kati ya miji muhimu ya Uzbekistan. Idadi ya wakazi ilikuwa 237,900* (mwaka 1999)*.

## Historia 
Bukhara ni kati ya miji ya kihistoria iliyostawi tangu miaka elfu mbili mia tano kwenye barabara ya hariri kati ya China na nchi za magharibi. Bukhara ilikuwa hasa sehemu ya milki za Uajemi na kwa muda wa karne mbili mji mkuu wa milki ya Samaniya waliokuwa Wajemi. Tangu mapigano ya Talas mwaka 751 Bukhara pamoja na Asia ya Kati iliingizwa katika himaya ya Uislamu. 

Baadaye mji ulikuwa mkononi mwa Wamongolia lakini tabia ya Kiajemi (au kwa lugha nyingine: Kitajiki) ya wakazi wake imebaki hadi leo. 
Katika karne za 16 na 17 Bukhara ikawa tena mji mkuu wa milki ikapambwa na misikiti, madarasa na majengo mengine mazuri. 

Wakati wa upanuzi wa Urusi katika Asia ya Kati dola la Bukhara likawa nchi lindwa chini na jirani mkubwa lakini ilibaki na madaraka kwa ndani hadi kufika kwa jeshi la mapinduzi ya Kibolsheviki katika Uzbekistan mwaka 1920. Bukhara ikatangazwa kuwa jamhuri na 1924 ikaingizwa katika Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiuzbeki na hivyo katika Umoja wa Kisovyeti.

## Utamaduni 
Kuna majengo mazuri ambayo ni sababu ya kuandikishwa kwa Bukhara katika orodha la urithi wa dunia la UNESCO.

Wakazi walio wengi wanatumia lugha ya Kitajiki. 

## Picha za Bukhara 

Image:Bokhara1909.jpg|Geti ya jumba la amiri wa Bukhara
Image:Prokudin-Gorskii-16.jpg|Kiota ya korongo ukutani wa jumba la Amiri 
Image:bukhara_ark.jpg|Kuta za boma la Amiri
Image:Moschea e minareto Kalon a Bukhara.jpg|Msikiti ya Po-i Kalyan
Image:bukhara_chor_minor.jpg|"chor minor" au "minara minne" ilikuwa geti ya madrasa iliyopotea
Image:Prokudin-Gorskii-19.jpg|Alim Khan (1880-1944) aliyekuwa amiri wa mwisho wa Bukhara 
Picha:Bukhara - Samanid Mausoleum.jpg|Kaburi la masultani wa Samaniya iliyotumiwa kati ya 892 - 943 BK

Jamii:Miji ya Uzbekistan
Jamii:Barabara ya hariri
Ulaya ya Mashariki

**Ulaya ya Mashariki** ni sehemu ya mashariki ya bara la Ulaya lakini hakuna maelewano juu ya mipaka yake hasa upande wa magharibi.
[thumb|Ulaya Mashariki kutoka [Anga|angani.]]
## Ulaya ya Mashariki kufuatana na Umoja wa Mataifa 
Umoja wa Mataifa hujumuisha nchi zifuatazo humo:

* Belarus
* Bulgaria
* Hungaria
* Moldova
* Polandi
* Romania
* Slovakia
* Ucheki
* Ukraine
* Urusi

Orodha hii imejumlisha nchi zote za Ulaya zilizokuwa sehemu za Umoja wa Kisovyeti au zilizoshikamana nao kisiasa hadi mwaka 1989 (isipokuwa Ujerumani ya Mashariki). Tatizo lake ni ya kwamba watu wa Polandi, Hungaria, Ucheki na Slovakia zinajihesabu kuwa sehemu za Ulaya ya Kati.
thumb|Ukuaji wa Ukristo Ulaya.
## Ulaya ya Mashariki kijiografia 
Kijiografia mara zinatajwa humo nyingi nchi za Ukraine, Belarus, Moldova na sehemu ya Ulaya wa Urusi. Isipokuwa sehemu za kaskazini za Urusi huhesabiwa mara nyingi upande wa Ulaya ya Kaskazini.

## Ulaya ya Mashariki kiutamaduni 
Mara nyingi nchi zinazokaliwa na watu wenye lugha za Kislavoni huhesabiwa humo. Lakini kwa njia hii Romania na Hungaria si nchi za Ulaya ya Mashariki lakini Ucheki, Slovenia na Kroatia zimo. Kihistoria hata sehemu za Ujerumani zilikaliwa na Waslavoni, na Wasorbi katika mashariki bado hutumia lugha yao.

Hivyo kuna nji ya pili inayosema: Nchi zote zenye lugha za Kislavoni zilizoguswa hasa na Kanisa la Kiorthodoksi kama vile Urusi, Ukraine, Belarus.

Jamii:Ulaya
Nchi za visiwa

thumb|right|250px|Nchi za visiwani
**Nchi za visiwa** ni nchi zilizopo kabisa kwenye eneo la kisiwa au visiwa mbalimbali bila kuwa na eneo barani. Kuna nchi 47 za aina hii duniani ambazo ni robo za nchi zote za dunia. Nchi nyingi za aina hii ni ndogo sana. Kuna nchi za aina hii zilizopo kwenye kisiwa kimoja tu kama Kupro; nyingine zina visiwa vingi kama Indonesia.

## Nchi kubwa za visiwani 
Nchi kwenye visiwa vikubwa vinafanana katika mengi na nchi za barani. Eneo linatosha kwa kilimo kinacholisha idadi kubwa ya wakazi. Mifano yake nio nchi kama Japani, Sri Lanka, Ufilipino, Kuba, Uingereza, Iceland na Madagaska. Nchi kubwa kabisa ya visiwani ni Indonesia. 

## Nchi ndogo za visiwani 
Nchi ndogo za visiwani hasa kama ni ndogo sana zina tabia za pekee. Mara nyingi ardhi haitoshi kulisha watu wengi hivyo idadi ya wakazi ni ndogo na wengi wamehamia nje. Siku hizi nchi nyingi za aina hii zimetegemea hasa utalii. Mifano yake ni Komori, Bahamas, Tonga na Maldivi.

#### nchi huru za visiwani 
* Antigua na Barbuda
* Bahamas
* Bahrain
* Barbados
* Brunei
* Kabo Verde
* Komori
* Kuba
* Kupro
* Dominica
* Jamhuri ya Dominika
* Timor ya Mashariki
* Shirikisho la Mikronesia
* Fiji
* Grenada
* Haiti
* Iceland
* Indonesia
* Eire
* Jamaika
* Japani
* Kiribati
* Madagaska
* Maldivi
* Malta
* Visiwa vya Marshall
* Morisi
* Nauru
* New Zealand
* Palau
* Papua Guinea Mpya
* Ufilipino
* Jamhuri ya China (Taiwan)
* Saint Kitts na Nevis
* Saint Lucia
* Saint Vincent na Grenadini
* Samoa
* São Tomé na Príncipe
* Shelisheli
* Singapur
* Visiwa vya Solomon
* Sri Lanka
* Tonga
* Trinidad na Tobago
* Turks na Caicos
* Tuvalu
* Ufalme wa Maungano (Uingereza)
* Vanuatu
* Zanzibar


Jamii:Jiografia
Gaza

thumbnail|right|280px|Sehemu ya mji wa Gaza. 
[thumb|300px|[Ramani ya Kanda la Gaza pamoja na mji wa Gaza.]]
**Gaza** (kwa Kiarabu: غزة; kwa Kiebrania: עזה‎ 'azzah) ni mji mkubwa wa Ukanda wa Gaza ambao ni kati ya maeneo chini ya mamlaka ya Palestina. Ni makao ya ofisi nyingi za serikali ya Palestina.

Una wakazi 590,481 (2017). 

Jamii:Miji ya Palestina
Jamii:Miji ya Biblia
Ramallah

right|thumb|300px|Ramallah

**Ramallah** (kwa Kiarabu رام الله اﷲ, yaani "mlima wa Mungu") ni mji wa Palestina katika eneo la magharibi ya Yordani. 

Mji uko kilometa 10 kaskazini kwa Yerusalemu.

Idadi ya wakazi ni 57,000 hivi, wengi wao wakiwa Waislamu na asilimia 25 Wakristo. 

Mjini kuna ofisi za serikali ya Mamlaka ya Palestina pamoja na moja kati ya ikulu mbili za Rais, Mahammod Abbas. 

Jamii:Miji ya Palestina
Tuul (mto)

thumb|Mto tuul
**Tuul** (kwa Kimongolia: Туул гол) ni mto muhimu wa Mongolia. Mto una urefu wa km 704 na beseni la km² 49,840. 

Chanzo chake ni ambapo matawimto ya Namiya na Nergui inaungana kwenye mtelemko wa mlima Khentei. Tuul inapeleka maji yake kwenda ziwa Baikal kupitia mto Selenge. Inapita katika mji mkuu Ulanbaatar.

Beseni la Tuul ni asilimia 3.19 tu za eneo la Mongolia lakini zaidi ya nusu ya wakazi wa nchi huishi humo.

## Viungo vya Nje 
*Kuhusu beseni ya Tuul

Jamii:Mito ya Mongolia
Yerusalemu ya Mashariki

thumb|300px|right|Ramani ya Yerusalemu ya Mashariki (kijani); pamoja na makazi mapya ya Israeli katika eneo la Palestina (buluu nyeusi)
**Yerusalemu ya Mashariki** ni ile sehemu ya mji wa Yerusalemu iliyotawaliwa na Yordani kati ya 1948 na 1967 halafu kutwaliwa na Israel wakati wa vita ya siku sita ya 1967. Sehemu hii ni pamoja na "mji wa kale" na mahali patakatifu pa dini tatu za Uyahudi, Ukristo na Uislamu.

Baada ya vita ya Kiarabu-Kisraeli ya 1948 Yerusalemu iligawiwa kwa pande mbili:
* Yerusalemu ya Magharibi au "mji mpya" ikawa upande wa Israel
* Yerusalemu ya Mashariki au "mji wa kale" ikawa upande wa Yordani.

Wayahudi waliokaa upande wa mashariki (mtaa wa Kiyahudi katika mji wa Daudi) walipaswa kuondoka, vivyo hivyo wakazi Waarabu waliokaa upande wa magharibi. 

Mji ulikua sana upande wa Israel ukawa mji mkuu wa nchi. Sehemu ya mashariki haikuona maendeleo makubwa kama mji mmojawapo wa Yordani.

Baada ya vita ya 1967 Israeli iliingiza sehemu ya mashariki katika manisipaa yake ya Yerusalemu ya Israel, kwa jumla 6.4&nbsp;km² ya Yerusalemu ya Yordani na 64&nbsp;km² za vijiji vya eneo la magharibi ya Yordani. Wakazi wa mji wa mashariki hawakuulizwa na jumuiya ya kimataifa haikubali hatua hiyo.

Mamlaka ya Palestina inatumaini ya kwamba siku moja sehemu ya mashariki ya Yerusalemu itakuwa mji mkuu wa Palestina. Israel inasimama imara ya kwamba mji hutagawiwa tena.

Jamii:Yerusalemu
Jamii:Palestina
Manama

thumb|200px|right|Mahali pa Manama nchini Bahrain
thumb|left|275px|Kitovu cha mji wa Manama
**Manama** ni mji mkuu wa Bahrain pia mji mkubwa wa nchi mwenye wakazi 150.000.  Iko katika kaskazini ya nchi ambako kuna ardhi yenye rutba kiasi tofauti na jangwa tupu katika kusini.

### Historia 
Manama imejulikana tangu karne ya 14 ilipotajwa katika maandiko. Ilitawaliwa na Ureno katii ya 1521 hadi 1602, na Uajemi kati ya 1602 hadi 1783. Baadaye imekuwa makao ya familia ya kifalme ya Al-Khalifa inayotawala nchi. Tangu 1971 imekuwa mji mkuu wa Bahrain.

Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Bahrain
Dhaka

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mji wa Dhaka 
thumb|260px|right|Mahali pa Dhaka nchini Bangladesh
thumb|260px|right|Bandari ya Sadarghat mjini Dhaka
thumb|300px|Shahid Sriti Stombho - Sohrawardy Uddan.
**Dhaka** ni mji mkuu wa Bangladesh pia mji mkubwa wa nchi wenye wakazi 12,560,000 (mwaka 2005). Uko kando ya mto Dhaleswari inayoendelea kuleta mafuriko mara kwa mara wakati wa mvua za monsuni. 

Miji ilipatikana katika eneo la Dhaka tangu karne ya 7 BK. Kabla ya kuja kwa Uislamu utamaduni wa eneo lilikuwa la Kihindu na Kibuddha. 
Wakati wa utawala wa Wamoghul idadi ya Waislamu iliongezeka. Dhaka ilikuwa na mchanganyiko wa dini hadi mgawanyo wa Uhindi wa 1947 wakati ambapo Wahindu walikimbia au kufukuzwa katika sehemu hii ya nchi si wengi tena waliobaki.   

1947 Dhaka ilikuwa mji mkuu wa sehemu ya mashariki ya Pakistan. Baada ya uasi wa Pakistan ya Mashariki ikawa mji mkuu wa nchi mpya ya Bangladesh.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi

Jamii:Dhaka
Jamii:Miji ya Bangladesh
Jamii:Miji Mikuu Asia
Andorra la Vella

thumb|right|250px|Bunge la Andorra

**Andorra la Vella** (Kikatalani: Andorra ya Kizee) ni mji mkuu pia mji mkubwa nchini Andorra yenye wakazi 22,035. 

Iko katika bonde la milima ya Pirenei kwa kimo cha m 1409. Uchumi unategemea sana utalii hasa ski miezi ya baridi.

Andorra la Vella hana uwanja wa ndege wala kituo cha treni lakini kuna huduma ya basi kwenda nje ya nchi.

Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Andorra
Gibraltar

left|
thumb|300px|Mwamba wa Gibraltar 2006
thumb|right|300px|Ramani ya Gibraltar
**Gibraltar** ni eneo la ng'ambo la Uingereza ambalo linaundwa na rasi ndogo katika bahari ya Mediteranea kwenye ncha ya kusini ya rasi ya Iberia katika Ulaya ya Kusini. Imepakana na Hispania.

## Umuhimu wa Gibraltar 
Gibraltar imekuwa mahali muhimu tangu karne nyingi kwa sababu rasi hii iko kwenye Mlango wa Gibraltar ambako kuna km 14 za maji tu kati ya Afrika na Ulaya. Mwenye kutawala Gibraltar aliweza kutawala mwendo wa jahazi na meli kati ya Atlantiki na Mediteranea wakati wa vita. Hii ni sababu ya kwamba Uingereza ilitwaa rasi hii na kuitetea tangu mwaka 1704.

## Jina la Gibraltar 
Jina la Gibraltar limetokana na uvamizi wa Waarabu wakati wa upanuzi wa Uislamu. Mwaka 711 jemadari Tariq ibn-Ziyad aliongoza jeshi lake kushambulia Hispania. Rasi inayoitwa leo "Gibraltar" ilipewa jina la "jabal at-Tariq" (mlima wa Tariq) lililotamkwa baadaye "Gibraltar". Kabla ya kuja kwa Waarabu mataifa ya kale yaliita mlango huu "Nguzo za Herakles" wakitaja milima midogo ya Gibraltar na Ceuta kwa jina hili.

## Historia 
Gibraltar ilikuwa sehemu ya Hispania kati ya 1501 na 1704. Mwaka 1704 wakati wa vita kati ya Hispania na Uingereza ilitwaliwa na Waingereza na Waholanzi. Mwaka 1713 Hispania ilikubali kwa nafasi ya amani ya Utrecht kuwa rasi itakuwa chini ya mamlaka ya Uingereza. 

Hispania imedai mara nyingi kurudishiwa eneo hilo ikishtaki Uingereza kuwa na koloni la mwisho katika Ulaya. Lakini wakazi wenyewe walipigia kura mwaka 2002 hoja ya kubaki upande wa Uingereza badala ya Hispania na zaidi ya 98% wakakubali.

## Mengine 
Wakazi wa Gibraltar ni takriban 32,000 walio wengi huwasiliana kwa Kilyanito, lahaja ya Kihispania, lakini wote wajua Kiingereza. 

Upande wa dini, 72.1% ni Wakatoliki, 7.7% Waanglikana, 3.8% Wakristo wa madhehebu mengine, 3.6% Waislamu, 2.4% Wayahudi, 2.0% Mabanyani, n.k.

Mwamba wa Gibraltar wenye kimo cha mita 426 ni mahali pa pekee Ulaya penye nyani huru.

## Viungo vya nje 
* Government of Gibraltar
* The Unofficial Homepage
* Gibraltar Broadcasting Corporation (with radio streaming)
* Virtual Tour of Gibraltar 

Jamii:Gibraltar
Jamii:Nchi za Ulaya
Jamii:Maeneo ya ng'ambo ya Ufalme wa Muungano
Jamii:Mediteranea

Jamii:Nchi
Nchi ya kimabara

**Nchi ya kimabara** ni nchi yenye eneo kwenye bara mbili au zaidi. 

Mifano yake ni:
*Uturuki (Ulaya na Asia)
*Urusi (Ulaya na Asia)
*Misri (Afrika na Asia)
*Yemeni (Asia na visiwa upande wa Afrika)

Nchi kadhaa yana maeneo ya ng'ambo kama urithi wa uenezi wa kikoloni, hasa kama wakazi wa maeneo yasiyopewa uhuru wamezoea au kukubali kabisa kuendelea kama raia wa nchi iliyokuwa mkoloni zamani.

Mifano yake ni:
*Ufaransa (Ulaya) yenye maeneo katika Amerika ya Kaskazini (Saint Pierre na Miquelon), Amerika ya Kusini (Guyana ya Kifaransa), Afrika (visiwa vya Mayotte na Réunion) na Pasifiki (Polynesia ya Kifaransa ).
*Uingereza (maeneo kwenye mabara yote kwa mfano Gibraltar katika Ulaya, Saint Helena katika Afrika, Visiwa vya Virgin vya Uingereza katika Amerika, Diego Garcia katika Asia) 

Jamii:Jiografia
Orodha ya Marais wa Misri

Orodha hii inataja **marais wa Misri** tangu kutangazwa jamhuri tarehe 18 Juni 1953:

{| class="wikitable" width=60%
|- bgcolor="#cccccc"
|-
|Ali Muhammad Nagib
|18 Juni 1953 – 14 Novemba 1954
|-
|Gamal Abdel Nasser
|14 Novemba 1954 – 28 Septemba 1970
|-
|Anwar as-Sadat
|28 Septemba 1970 – 6 Oktoba 1981
|-
|Sufi Abu Taleb
|6 Oktoba 1981 – 14 Oktoba 1981 (mtendaji tu)
|-
|Muhammad Hosni Mubarak
|14 Oktoba 1981 - 2011
|-
|Mohamed Hussein Tantawi
|11 Februari 2011 - 2012
|-
||Mohamed Morsi
|30 Juni 2012 - 2013
|-
|Adly Mansour
|4 Julai 2013 - 2014
|-
|Abdel Fattah el-Sisi
|8 Juni 2014 - hadi leo
|-
*
Misri
Baku

thumbnail|right|280px|Sehemu za Mji wa Baku 

[thumb|right|260px|Mahali pa Baku nchini [Azerbaijan]]
thumb|260px|Mnara wa Wasichana ni sehemu ya ukuta wa mji wa kale
**Baku** (Kiazeri: Bakı) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Azerbaijan. Iko kando la Bahari Kaspi kwenye rasi ya Apsheron kwa 40°23′N 49°52′E. Rundiko la mji lina wakazi milioni tatu pamoja na wakimbizi wengi kutokana na vita katika Kaukazi. 

Mji una pande tatu:
* Mji wa Kale (İçəri Şəhər)
* Mji mpya uliojengwa tangu kupatikana kwa mafuta ya petroli katika karne ya 19 hadi 1920
* Mji wa Kisovyeti uliojengwa wakati wa utawala wa Umoja wa Kisovyeti.

Mji wa kale umezungukwa na ukuta kama boma. Sehemu hii iliingizwa na UNESCO katika orodha la urithi wa dunia.

Tangu 1872 Baku ilikuwa mahali pa maendeleo ya haraka sana kutokana na upatikanaji wa mafuta ya petroli. Kabla ya vita kuu ya kwanza ya dunia nusu ya mafuta yaliyopatikana duniani yalitokea Baku. 


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Azerbaijan
Azerbaijan
Orodha ya marais wa Aljeria

Orodha hii inataja marais wa Algeria:

{| class="wikitable" width=60%
|- bgcolor="#cccccc"
|-
|Abdur Rahman Fares
|28 Machi 1962 &ndash; 4 Agosti 1962
|-
|Ferhat Abbas
|20 Septemba 1962 &ndash; 15 Septemba 1963
|-
|Ahmed Ben Bella
|15 Septemba 1963 &ndash; 19 Juni 1965
|-
|Houari Boumedienne
|19 Juni 1965 &ndash; 27 Desemba 1978
|-
|Rabah Bitat
|27 Desemba 1978 &ndash; 9 Februari 1979 (mtendaji tu)
|-
|Chadli Bendjedid
|9 Februari 1979 &ndash; 11 Januari 1992
|-
|Mohamed Boudiaf
|14 Januari 1992 &ndash; 29 Juni 1992 (aliuawa)
|-
|Ali Kafi
|29 Juni 1992 &ndash; 31 Januari 1994
|-
|Liamine Zeroual
|31 Januari 1994 &ndash; 27 Aprili 1999
|-
|Abdelaziz Bouteflika
|27 Aprili 1999 - 2019
|-
|Abdelkader Bensalah
|2 Aprili 2019 - 19 Desemba 2019
|-
|Abdelmadjid Tebboune
|19 Desemba 2019 - 
|-

*
Algeria
Sofia

Kuhusu matumizi mengine ya jina hili angalia Sofia (Madagaska)

thumb|100px|left|Sofia katika Bulgaria
thumb|250px|Sofia mbele ya milima ya Vitosha
**Sofia** (Kibulgaria: София) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Bulgaria mwenye wakazi 1,246,791. 

Mji uko upande wa magharibi wa Bulgaria kando la mto Iskar mbele ya milima ya Vitosha inayofikia kimo cha mita 2286 . 
Ni kitovu cha kisiasa, kiuchumi na kiutamaduni wa nchi.

Sofia ni mji wa kale mianzo yake ni katika karne ya 7 KK. Wakati wa Dola la Roma ilijulikana kwa jina "Serdica" au "Sardica". 

Tangu mwaka 809 BK ilikuwa sehemu ya milki ya Bulgaria ikaitwa "Sredec". Jina la Sofia limetumiwa tangu 1329. Asili yake ni katika kanisa la Mt. Sofia (yaani: Hekima takatifu ya Mungu).

Mji ulirudi nyuma chini ya utawala wa milki ya Osmani ulipotwaliwa na jeshi la Kirusi mwaka 1878 ulikuwa na wakazi 20,000 pekee.

Bunge la kwanza la Bulgaria tar. 22 Machi 1879 likatangaza Sofia kuwa mji mkuu wa Bulgaria. Mji ikakua ikafikia lakhi mwaka 1910 na lakhi tatu mwaka 1939.

Baada ya vita kuu ya pili ya dunia idadi ya wakazi ikaendelea kupanda hadi kupita milioni mnamo 1975.

Wakazi walio wengi ni Wakristo Waorthodoksi. Kuna pia Waislamu na Wayahudi.

## Picha za Sofia 

Image:PC270105.JPG|Majengo ya serikali mjini
Image:Sofia Alexander Newski.JPG|Kanisa Kuu la Aleksander Nevski
image:Banya Bashi Mosque Sofia.jpg|Msikiti ya Banya Bashi
image:StGeorgeRotundaSofia.JPG|Kanisa la Mt. George limejengwa zamani za Dola la Roma
Image:National-theatre-bulgaria.JPG|Nyumba ya maagizo ya taifa

Jamii:Miji ya Bulgaria
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Dola la Roma
Amsterdam

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Amsterdam 

**Amsterdam** ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Uholanzi. Inajulikana kama mji wa mifereji mingi wenye wakazi 800,000, vyuo vikuu viwili na uwanja wa ndege wa kimataifa mkubwa wa "Schiphol".

## Kujisomea vitabu kufuatana na wakati wa kutolewa
### Vitabu vya karne ya 17-18
* 
* 

### Vitabu vya karne ya 19
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Vitabu vya karne ya 20
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Vitabu vya karne ya 21
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
*  Tovuti rasmi
*  Utalii - tovuti rasmi  


Jamii:Miji ya Olimpiki
Jamii:Miji Mikuu Ulaya