Australia

**Australia**, rasmi kama **Jumuiya ya Australia**, ni nchi iliyo katika Oceania, inayojumuisha bara la Australia, kisiwa cha Tasmania, na visiwa vingine vidogo. Inapakana na Bahari ya Hindi magharibi na Kusini, Bahari ya Pasifiki mashariki, na nchi za Indonesia, Timor ya Mashariki, na Papua Guinea Mpya kaskazini. Ina idadi ya watu takriban milioni 27, ikiwa ya 55 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni Sydney na mji mkuu ni Canberra.Australia imegawanyika katika majimbo 6 na maeneo 2 yanayojiendesha. 

Inajulikana kwa mazingira yake ya kipekee, ikiwemo Jangwa la Outback, Miamba ya Matumbawe ya Great Barrier Reef, na wanyama wa kipekee kama kangaruu na koala.
Vilevile Australia huangaliwa pamoja na visiwa vya Pasifiki katika orodha ya mabara ya dunia kama "Australia na Pasifiki".

Australia ni demokrasia ya kibunge ya shirikisho inayofuata mfumo wa utawala wa kifalme wa kikatiba, ambapo Mfalme Charles III ni mkuu wa nchi wa heshima, na Waziri Mkuu ndiye mkuu wa serikali. Australia ni mwanachama wa mashirika ya kimataifa kama vile Umoja wa Mataifa (UN), G20, Jumuiya ya Madola (Commonwealth), na OECD. Taifa hili lina utulivu wa kisiasa, mfumo wa mahakama huru, na hupata viwango vya juu katika masuala ya demokrasia na maendeleo ya binadamu. Mfumo wake wa kisheria unategemea sheria ya kawaida ya Kiingereza, na serikali yake imegawanyika katika ngazi za shirikisho, majimbo, na mamlaka za mitaa.

Australia ina uchumi wa kipato cha juu unaochochewa na sekta za madini, kilimo, huduma, na elimu ya juu. Ni miongoni mwa wauzaji wakuu duniani wa madini ya chuma, mkaa, na gesi asilia. Idadi kubwa ya watu huishi mijini, hususan katika miji mikuu kama Sydney, Melbourne, Brisbane, na Perth.Ingawa Kiingereza ndiyo lugha ya taifa, jamii ya Australia ni ya kitamaduni mseto, ikiakisi urithi wa Waasili wa asili (Aboriginal) na mawimbi ya uhamiaji wa kimataifa. Changamoto kuu za kitaifa ni pamoja na mabadiliko ya tabianchi, usimamizi wa rasilimali za maji, na uhifadhi wa bioanuwai.

## Demografia 
**Australia** ina msongamano wa watu wa wastani wa watu 3.4 kwa kila kilomita ya mraba ya eneo lote la ardhi, jambo linaloifanya kuwa moja ya nchi zenye msongamano mdogo zaidi wa watu duniani. Idadi kubwa ya watu inapatikana kwenye **pwani ya mashariki**, hasa katika eneo la kusini-mashariki kati ya Kusini Mashariki mwa Queensland upande wa kaskazini-mashariki na Adelaide upande wa kusini-magharibi.

Australia pia ina kiwango kikubwa cha miji mikuu, ambapo 67% ya idadi ya watu waliishi katika Maeneo ya Takwimu za Miji Mikuu (maeneo ya miji mikuu ya majimbo na miji mikuu ya wilaya ya bara) mwaka 2018. Maeneo ya miji mikuu yenye zaidi ya wakazi milioni moja ni Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth, na Adelaide.

Kama ilivyo kwa nchi nyingi zilizoendelea, Australia inakumbwa na mabadiliko ya idadi ya watu kuelekea kwenye idadi kubwa ya wazee, ikiwa na wastaafu wengi na idadi ndogo ya watu wa umri wa kufanya kazi. Mnamo mwaka 2021, wastani wa umri wa watu ulikuwa miaka 39. Mnamo 2015, 2.15% ya idadi ya watu wa Australia waliishi nje ya nchi, moja ya viwango vya chini zaidi duniani.

### Dini
Katika sensa ya mwaka 2021, Wakristo walikuwa 43.9% ya wakazi wote, wakiongozwa na Wakatoliki (20%) na Waanglikana (9.8). Waislamu walikuwa 3.2%, Mabanyani 2.7%, Wabuddha 2.4%, Singasinga 0.8%, Wayahudi 0.4% n.k. 38.9% walisema hawana dini yoyote.

### Lugha
Australia haina lugha rasmi, lakini 72% ya wakazi nyumbani wanaongea Kiingereza cha Kiaustralia tu. Lugha nyingine zinazotumika na zaidi ya 1% ya wakazi ni ni Kichina, Kiarabu, Kivietnam, Kipanjabi n.k. Wachache nyumbani wanaongea mojawapo kati ya lugha asili za Australia. Angalia pia Orodha ya lugha za Australia.

## Jiografia 
[right|thumbnail|Hali ya hewa Australia kufuatana na [Köppen classification.]]
Bara la Australia linakaa juu ya sehemu imara ya bamba la Australia bila mipaka ya gandunia na kwa hiyo hakuna volkeno; matetemeko ya ardhi ni madogo tu. 

Umbali kati ya magharibi na mashariki ni km 4,000, na kati ya kaskazini na kusini umbali ni km 3,700. 

Australia huzungukwa na bahari ya Hindi, bahari ya Pasifiki na Bahari ya Kusini. Kwa jumla ina pwani yenye urefu wa kilomita 34,218. 

Great Barrier Reef mbele ya pwani ya mashariki-kaskazini ni vipwa vya matumbawe vikubwa duniani; ina urefu wa kilomita 2,000.

Sehemu kubwa ya bara ni jangwa au maeneo yabisi sana. Takriban asilimia 40 ya eneo limefunikwa na matuta ya mchanga. Ardhi yenye rutuba iko kusini-mashariki na kona ya kusini-magharibi pamoja na hali ya hewa isiyo na joto kali. Hali ya hewa kaskazini ni ya kitropiki na huko kuna misitu minene pamoja na savana na jangwa.

Sehemu kubwa ya uso wa nchi ni tambarare na majangwa. Kwenye pwani ya mashariki na pia upande wa magharibi kuna safu za milima inayopanda hadi kimo cha mita 2,200. Sehemu ya juu kabisa huitwa milima ya theluji au Alpi za Australia na mlima Kosciuszko unafikia kimo cha mita 2,229. Huko kuna barafuto za kudumu.

Sehemu ya chini iko kwenye beseni la ziwa Eyre iliyopo mita 17 chini ya usawa wa bahari. Tako la beseni hilo mara nyingi ni kavu kabisa, huwa pamejaa maji mara chache tu baada ya mvua kubwa sana.

Mahali pakavu kabisa ni jangwa la Simpson lenye usimbishaji chini ya 200 mm kwa mwaka.

Mito muhimu inaanza katika Alpi za Australia: ni Murray na Darling inayomwagilia beseni la Murray-Darling na hii ni eneo muhimu la kilimo cha Australia.

Mingine ni Mto Snowy na Mto Murrumbidgee, halafu mto Fitzroy (Queensland), mto Ord, mto Swan (Australia ya Magharibi), mto Derwent, mto Tamar (Tasmania) na mto Hawkesbury (New South Wales).

Sehemu kubwa ya bara haina watu. Wakazi wengi pamoja na miji yote wako kwenye pwani ya mashariki na kusini. 

Miji mikubwa ni Sydney (wakazi milioni 3.7), Melbourne (wakazi milioni 3.6), Brisbane (wakazi milioni 1.7), Perth (wakazi milioni 1.4) na Adelaide (wakazi milioni 1.1).

Mji mkuu, Canberra (wakazi 308,700), ulijengwa kati ya Sydney na Melbourne kwa sababu miji hiyo miwili ilishindwa kukubaliana ni upi unaostahili kuwa mji mkuu.

Uchumi katika maeneo yabisi ni hasa ufugaji wa kondoo milioni 130 na ng'ombe milioni 25.

### Ekolojia 
Australia ilitengana na mabara mengine miaka milioni mingi iliyopita. Kwa sababu hiyo kuna aina nyingi za pekee za mimea na wanyama zisizopatikana penginepo duniani. Wanyama wa pekee ni kwa mfano kanguru na koala. Miti ya Australia kama vile mkalitusi imepelekwa kote duniani katika nchi zenye hali ya hewa ya kufaa.

## Historia 
Watu wa kwanza walifika Australia takriban miaka 65,000 iliyopita. Walitunza utamaduni wa wawindaji-wakusanyaji hadi kufika kwa wakoloni (1606).

Hakuna habari kama watu wa Asia walifikia Australia lakini tangu karne ya 17 BK Waholanzi halafu Waingereza walifika kwa jahazi zao.

Australia ikawa mahali pa koloni la kigereza na wafungwa kutoka Uingereza walipelekwa huko katika karne ya 19. Baadaye walifika pia walowezi huru.

Idadi ya Waustralia asilia imepungua sana kutokana na magonjwa mapya wakiambukizwa na Wazungu, pia walitendewa vibaya na kufukuzwa katika sehemu kubwa ya nchi yao.

Australia ilipata uhuru wake mwaka 1901 lakini inaendelea kumkubali malkia ya Uingereza kama Mkuu wa Dola akiwasilishwa na Gavana Mkuu. Mamlaka imo mikononi mwa waziri mkuu na serikali yake.

## Uchumi 
**Uchumi wa Australia** ni uchumi ulioendelea sana na ni miongoni mwa uchumi mkubwa duniani. Nchi hii imeainishwa kama uchumi wa kipato cha juu wenye viwango bora vya maendeleo ya binadamu. Mnamo 2024, pato la taifa (GDP) la Australia linakadiriwa kuwa takribani dola za Marekani trilioni 1.8 kwa thamani ya kawaida (nominal), na kuiweka miongoni mwa uchumi 15 wakubwa duniani, huku pato la mtu mmoja mmoja likizidi dola 69,570. Australia ni mwanachama wa mashirika makubwa ya kiuchumi ya kimataifa kama G20, OECD, na WTO, na imejijengea sifa ya uthabiti wa kiuchumi, ikiwa na viwango vya chini vya ukosefu wa ajira, mfumuko wa bei wa wastani, na ukuaji endelevu kwa muda mrefu.

Muundo wa uchumi wa Australia unatawaliwa na sekta ya huduma, inayochangia zaidi ya asilimia 60 ya pato la taifa na kuajiri sehemu kubwa ya nguvu kazi, hasa katika nyanja za fedha, afya, elimu, na huduma za kitaalamu. Sekta za viwanda kama uchimbaji madini, ujenzi, na utengenezaji pia zina mchango mkubwa, huku uchimbaji madini hasa usafirishaji wa nje wa chuma cha madini ya chuma (*iron ore*), makaa ya mawe, na gesi asilia ukiwa mhimili muhimu wa biashara ya kimataifa ya nchi hiyo. Kilimo, ingawa kinachangia kwa kiwango kidogo, bado kina ushindani mkubwa kimataifa kwa kuzalisha mazao kama ngano, nyama ya ng’ombe, na sufu. Uchumi wa Australia umeunganishwa kwa karibu na eneo la Asia-Pasifiki, ukiwa na washirika wakuu wa kibiashara kama China, Japan, Korea Kusini, na Marekani.

Katika miaka ya karibuni, uchumi wa Australia umeendelea kukua kwa kiwango cha wastani huku ukikabiliwa na changamoto za kimuundo. Ukuaji wa uchumi unachochewa zaidi na uwekezaji wa sekta binafsi na matumizi ya kaya, huku ukuaji wa pato la taifa ukitarajiwa kuwa takribani asilimia 2 hadi 2.3 katika miaka ya mwisho ya muongo huu. Hata hivyo, changamoto kama kupungua kwa kasi ya ongezeko la uzalishaji , ongezeko la gharama za makazi, pamoja na masuala ya nishati na mazingira zimekuwa vipaumbele muhimu vya sera za serikali. Licha ya changamoto hizi, Australia inaendelea kuwekeza katika miundombinu, teknolojia za kidijitali, na nishati mbadala ili kuhakikisha ukuaji wa muda mrefu na kudumisha kiwango cha juu cha maisha kwa wananchi wake.

## Serikali 
Muundo wa utawala ni wa shirikisho. Kuna majimbo 6 ya kujitawala pamoja na maeneo ambayo yako moja kwa moja chini ya serikali ya shirikisho.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo
* 
* 
* 
* 

## Marejeo mengine
* Denoon, Donald, et al. (2000). *A History of Australia, New Zealand, and the Pacific*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-17962-3
* Goad, Philip and Julie Willis (eds) (2011). *The Encyclopedia of Australian Architecture* Cambridge University Press, Port Melbourne, Victoria. ISBN 978-0-521-88857-8
* Hughes, Robert (1986). ''The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding*. Knopf. ISBN 0-394-50668-5.
* Powell JM (1988). *An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe*. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4
* Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) *Australia and New Zealand: economy, society and environment*. London: Arnold; NY: OUP; 0340720336 paper 0-340720328 hard.

## Viungo vya nje
* About Australia  from the Department of Foreign Affairs and Trade website
* Governments of Australia website (federal, states and territories)
* Australian Government website
* Australian Bureau of Statistics
* Community organisations portal 
* Tourism Australia
* 
* Australia  at *UCB Libraries GovPubs''
* 


Jamii:Nchi za Australia na Pasifiki
Jamii:Bara
Jamii:Jumuiya ya Madola

Jamii:Nchi za G20

Jamii:Nchi