Kupinga Sayansi

**Kupinga Sayansi** ni mkusanyiko wa mitazamo na aina ya kupinga usomi inayojumuisha kukataa sayansi na mbinu ya kisayansi. Watu wenye mitazamo ya kupinga sayansi hawaikubali sayansi kama njia ya lengo (sayansi) lengo inayoweza kutoa maarifa ya ulimwengu (falsafa)|ulimwengu kwa ujumla.

Kupinga sayansi hujitokeza kwa kukataa dhana za kisayansi kama vile kukataa mabadiliko ya tabianchi|mabadiliko ya tabianchi, kupinga mageuzi na makundi ya kidini|mageuzi ya viumbe, na ufanisi wa chanjo. Pia hujumuisha pseudoscience, mbinu zinazodai kuwa za kisayansi lakini zinapinga mbinu ya kisayansi. Kupinga sayansi husababisha imani katika nadharia za njama zisizo sahihi na tiba mbadala.

Ukosefu wa imani katika sayansi umehusishwa na kuendeleza msimamo mkali wa kisiasa na kutokuamini matibabu ya kitabibu.

## Historia
Katika siku za mwanzo za Mapinduzi ya Kisayansi, wanasayansi kama Robert Boyle (1627–1691) walikumbana na upinzani kutoka kwa watu kama Thomas Hobbes (1588–1679), waliokuwa na mashaka kuhusu iwapo sayansi ni njia sahihi ya kupata maarifa halisi kuhusu dunia.

Msimamo wa Hobbes unachukuliwa na Ian Shapiro kuwa ni wa kupinga sayansi:

Katika *Six Lessons to the Professors of Mathematics*...[kilichochapishwa mwaka 1656, Hobbes] alitofautisha kati ya fani 'zinazothibitishwa', kama 'ambazo ujenzi wa mada yake uko mikononi mwa msanii mwenyewe,' na zile 'zisizothibitishwa' 'ambapo sababu zake zinatafutwa.' Tunaweza kujua sababu za kile tunachotengeneza. Hivyo jiometri ni ya kuthibitishwa, kwa sababu 'mistari na maumbo tunayojadili hutolewa na sisi wenyewe' na 'falsafa ya kiraia ni ya kuthibitishwa, kwa sababu tunatengeneza taifa sisi wenyewe.' Lakini tunaweza tu kubashiri kuhusu dunia ya asili, kwa sababu 'hatujui ujenzi wake, bali tunautafuta kupitia athari zake.'

Katika kitabu chake *Reductionism: Analysis and the Fullness of Reality*, kilichochapishwa mwaka 2000, Richard H. Jones aliandika kuwa Hobbes "aliwasilisha wazo la umuhimu wa mambo yasiyo ya kiakili katika tabia ya binadamu". Jones aliwaweka Hobbes pamoja na wengine anaowaita "wapinga ufinyu wa uchambuzi" na "wanaojali mtu binafsi", wakiwemo Wilhelm Dilthey (1833–1911), Karl Marx (1818–1883), Jeremy Bentham (1748–1832) na J S Mill (1806–1873), na baadaye akaongeza Karl Popper (1902–1994), John Rawls (1921–2002), na E. O. Wilson (1929–2021) kwenye orodha.
Jean-Jacques Rousseau, katika *Hotuba Kuhusu Sanaa na Sayansi* (1750), alidai kuwa sayansi inaweza kupelekea mmomonyoko wa maadili. "Rousseau anahoji kuwa maendeleo ya sayansi na sanaa yamesababisha kuporomoka kwa maadili na utu" na "ukosoaji wake wa sayansi una mengi ya kutufundisha kuhusu hatari zinazohusiana na kujitolea kisiasa kwa maendeleo ya kisayansi, na kuhusu njia ambazo furaha ya baadaye ya binadamu inaweza kulindwa".

Hata hivyo, Rousseau hakusema katika hotuba zake kuwa sayansi ni *mbaya kwa lazima*, na alieleza kuwa watu kama René Descartes, Francis Bacon, na Isaac Newton wanapaswa kuheshimiwa sana.

Katika hitimisho la hotuba hizo, anasema kuwa watu hao waliotajwa wanaweza kukuza sayansi kwa manufaa makubwa, na kwamba mmomonyoko wa maadili unatokana zaidi na ushawishi mbaya wa jamii kwa wanasayansi.

William Blake (1757–1827) alionyesha upinzani mkubwa katika michoro na maandishi yake dhidi ya kazi za Isaac Newton (1642–1727), na anaonekana kuwa huenda ndiye wa kwanza (na bila shaka maarufu na wa kudumu zaidi) katika kile kinachoonekana na wanahistoria kama mwitikio wa kivutio cha kisanii au Romanticism|kimapenzi dhidi ya sayansi. Kwa mfano, katika shairi lake la mwaka 1795 "Auguries of Innocence", Blake anaeleza uzuri wa robin mwekundu wa Ulaya aliyefungwa katika kile kinachoweza kufasiriwa kama gereza la kihisia la hesabu na sayansi ya Newton.
Newton (Blake)|Mchoro wa Newton wa William Blake unamwonyesha mwanasayansi "kama shujaa aliyepotoka ambaye macho yake yalielekezwa tu kwenye michoro ya kijiometri isiyo na uhai iliyochorwa ardhini".

Blake aliamini kuwa "Newton, Bacon, na Locke kwa kusisitiza kwao hoja ya kiakili walikuwa si zaidi ya 'walimu wakuu watatu wa kutokuamini Mungu, au Fundisho la Shetani'...mchoro huo unaendelea kutoka kwenye rangi na furaha upande wa kushoto, hadi kwenye ukame na giza upande wa kulia. Kwa mtazamo wa Blake, Newton huletea si mwanga, bali usiku".

Katika shairi la mwaka 1940, W.H. Auden alifupisha mtazamo wa Blake dhidi ya sayansi kwa kusema kuwa al "[alikatisha mahusiano kwa laana, na Ulimwengu wa Newton]".

Mwandishi mmoja wa wasifu wa Newton wa hivi karibuni anamchukulia zaidi kama mwanazuoni wa enzi za Renaissance, mchawi, na mwanfalsafa wa asili kuliko mwakilishi halisi wa Enlightenment|Enzi ya Mwangaza ya kisayansi, kama ilivyotangazwa na Voltaire (1694–1778) na Newtonianism|Wafuasi wa Newton wengine.

Masuala ya kupinga sayansi yanaonekana kuwa hoja ya msingi katika mabadiliko ya kihistoria kutoka kwa "kabla ya sayansi" au "protoscience" kama vile alchemy|alchemia. Fani nyingi zilizotangulia kupokelewa kwa mbinu ya kisayansi, kama jiometri na astronomia, hazionekani kama kupinga sayansi. Hata hivyo, baadhi ya imani zilizokuwepo ndani ya fani hizo kabla ya mbinu ya kisayansi (kama zile zilizopingwa na Galileo (1564–1642)) zinaonekana kuwa zao la mtazamo wa kupinga sayansi.

Friedrich Nietzsche katika *The Gay Science* (1882) anahoji ukinzani wa kisayansi:

"[...] katika Sayansi, imani haina haki ya uraia, kama inavyosemwa kwa sababu nzuri. Ni pale tu zinapojishusha hadi kuwa dhana ya muda, mtazamo wa majaribio wa muda, au hadithi ya kuongoza, ndipo zinaweza kuruhusiwa kuingia na hata kupata thamani fulani ndani ya eneo la maarifa – lakini daima chini ya uangalizi wa polisi, polisi wa mashaka. Je, hii haimaanishi kwamba, kwa kuzingatia zaidi, imani inaweza kuingia katika sayansi tu pale inapokoma kuwa imani? Je, nidhamu ya roho ya kisayansi haianzi hapa, kwa kutoruhusu mtu kuwa na imani yoyote? Huenda ndivyo ilivyo. Lakini bado mtu lazima aulize ikiwa si kweli kwamba, ili nidhamu hii ianze, imani lazima iwepo tayari, na hata ile ya kuamuru na isiyo na masharti ambayo ilijitolea kwa ajili yake. Ni wazi kuwa Sayansi pia inategemea imani; hakuna Sayansi 'bila dhana za awali'. Swali la iwapo ukweli unahitajika lazima liwe limekubaliwa kabla, na kwa kiwango ambacho kanuni, imani, na msimamo vinaelezwa: 'hakuna kitu kinachohitajika zaidi ya ukweli, na kwa kuhusiana nayo, kila kitu kingine kina thamani ya daraja la pili'".

Neno "scientism", lililotokana na masomo ya sayansi, lilichukuliwa na kutumiwa na wanajamii na wanasayansi wa falsafa kuelezea mitazamo, imani na tabia za wafuasi wa matumizi ya dhana za kisayansi nje ya fani zake za jadi.

Kimsingi, scientism hutangaza sayansi kama njia bora au pekee ya lengo la kuamua thamani za maadili na maarifa. Neno scientism hutumiwa kwa kawaida kwa mtazamo wa kukosoa, likimaanisha matumizi ya kisayansi kwa sura tu katika hali zisizofaa kwa mbinu ya kisayansi. Neno hili hutumiwa kwa mtazamo wa dharau, likielekezwa kwa watu wanaoonekana kulichukulia sayansi kama dini. Neno reductionism pia hutumiwa kwa mtazamo kama huo (kama mashambulizi ya kisayansi ya kisirisiri). Hata hivyo, baadhi ya wanasayansi wanajisikia huru kuitwa reductionists, huku wakikubali kuwa kuna mapungufu ya dhana na falsafa katika reductionism.

Hata hivyo, mitazamo isiyo ya reductionist (tazama Emergentism) imeundwa katika fani mbalimbali za kisayansi kama fizikia ya takwimu, nadharia ya machafuko, nadharia ya ugumu, cybernetics, nadharia ya mifumo, biolojia ya mifumo, ikolojia, nadharia ya taarifa, n.k. Fani hizi huamini kuwa mwingiliano mkubwa kati ya vitengo huzalisha matukio mapya katika viwango vya juu ambavyo haviwezi kuelezwa kwa reductionism pekee. Kwa mfano, si muhimu (au haiwezekani kwa sasa) kuelezea mchezo wa chess au mitandao ya jeni kwa kutumia mechanics ya quantum. Mtazamo wa emergentist wa sayansi ("Zaidi ni Tofauti", kwa maneno ya mshindi wa Tuzo ya Nobel ya mwaka 1977 Philip W. Anderson)
umechochewa na mbinu za sayansi ya kijamii ya Ulaya (Durkheim, Marx) ambazo hukataa individualism ya kimetodolojia.

## Siasa
Elyse Amend na Darin Barney wanahoji kuwa ingawa kupinga sayansi inaweza kuwa lebo ya kuelezea hali fulani, mara nyingi hutumiwa kama silaha ya kisiasa, ikitumika kudhalilisha wapinzani wa kisiasa. Kwa hivyo, tuhuma za kupinga sayansi si lazima ziwe na msingi wa kweli.

### Nanga inayoonekana
Moja ya maonyesho ya kupinga sayansi ni "kukataa ulimwengu (falsafa)|ulimwengu wa pamoja na... kuhalalisha mbadala", na kwamba matokeo ya utafiti wa kisayansi hayaakisi daima uhalisia wa ndani bali yanaweza kuakisi tu itikadi ya makundi yenye nguvu katika jamii.

Alan Sokal anasema mtazamo huu huunganisha sayansi na mrengo wa kulia wa kisiasa, na huonekana kama mfumo wa imani wa kihafidhina na wa kufuata mkondo, unaokandamiza ubunifu, unaopinga mabadiliko, na unaotenda kwa udikteta. Hii ni pamoja na mtazamo kuwa sayansi ina mtazamo wa dunia wa "mabepari na/au ulaya-centriki na/au uzalendo wa kiume".

Harakati dhidi ya nyuklia, mara nyingi huhusishwa na mrengo wa kushoto, imekosolewa kwa kupitiliza katika kuonyesha madhara ya nishati ya nyuklia, na kupunguza madhara ya mazingira ya vyanzo visivyo vya nyuklia ambavyo vinaweza kuzuiwa kupitia nishati ya nyuklia.

Upinzani dhidi ya viumbe vilivyobadilishwa kijenetiki (GMOs) pia umehusishwa na mrengo wa kushoto.

### Nanga inayoonekana
Asili ya fikra za kupinga sayansi inaweza kufuatiliwa hadi kwenye mwitikio wa Romanticism dhidi ya Enzi ya Mwangaza, harakati inayojulikana kama Counter-Enlightenment. Romanticism husisitiza kuwa hisia, shauku, na uhusiano wa asili na mazingira ni thamani za msingi, na kuwa fikra za kiakili ni zao tu la maisha ya binadamu.

Kupinga sayansi kwa mrengo wa kulia wa kisasa kunajumuisha kukataa mabadiliko ya tabianchi, kupinga mageuzi na makundi ya kidini, na upotoshaji kuhusu chanjo ya COVID-19 na kusitasita.

Ingawa mitazamo hii imejikita katika maeneo ya sayansi yanayoonekana kuchochea hatua za serikali, ni yenye nguvu kiasi cha kuwafanya wahafidhina kupunguza uthamini wao kwa sayansi kwa ujumla.

Sifa za kupinga sayansi zinazohusishwa na mrengo wa kulia ni pamoja na kutumia nadharia za njama kuelezea kwa nini wanasayansi wanaamini wanachoamini, kwa lengo la kudhoofisha imani au mamlaka inayohusishwa na sayansi (mfano katika nadharia ya njama kuhusu ongezeko la joto duniani).

Katika nyakati za kisasa, imejadiliwa kuwa siasa za mrengo wa kulia hubeba mwelekeo wa kupinga sayansi. Ingawa baadhi ya watu wamependekeza kuwa hali hii ni ya asili kwa wahafidhina au kwa imani zao, wengine wamehoji kuwa ni "tabia ya kihistoria na kisiasa" ambapo matokeo ya kisayansi yalitokea kupinga au kuonekana kupinga mitazamo ya dunia ya wahafidhina badala ya wale wa mrengo wa kushoto.

### Dini
Katika muktadha huu, kupinga sayansi kunaweza kuchukuliwa kuwa kunategemea hoja za kidini, kimaadili, na kitamaduni. Kwa falsafa ya aina hii ya kupinga sayansi kwa misingi ya dini, sayansi huonekana kama nguvu ya kimada na inayopinga kiroho, inayodhoofisha maadili ya jadi, utambulisho wa kikabila, na hekima ya kihistoria iliyokusanywa, kwa faida ya hoja ya kiakili na kozmopolitanizimu.

Maadili ya jadi na ya kikabila yanayoangaziwa hapa yanafanana na yale ya ubaguzi wa rangi wa wazungu katika teolojia ya Utambulisho wa Kikristo. Hata hivyo, mitazamo kama hiyo ya mrengo wa kulia pia imeendelezwa na madhehebu ya kihafidhina ya Uislamu, Uyahudi, Uhindu, na Ubuddha. Harakati mpya za kidini kama New Age (mrengo wa kushoto) na Falun Gong (mrengo wa kulia wa mbali) pia hukosoa mtazamo wa kisayansi wa dunia kwa kudai kuwa unakuza falsafa ya kupunguza mambo kuwa rahisi, kutokuamini Mungu, au kimada.

Sababu ya mara kwa mara ya hisia za kupinga sayansi ni utheisti wa kidini unaotegemea tafsiri halisi za maandiko matakatifu. Hapa, nadharia za kisayansi zinazopingana na maarifa yanayodaiwa kuwa ya kimungu huonekana kuwa na kasoro. Kwa karne nyingi, taasisi za kidini zimekuwa na mashaka kuhusu kukubali dhana kama heliosentrizimu na mwendo wa sayari, kwa sababu zinapingana na tafsiri kuu ya vifungu mbalimbali vya maandiko.

Hivi karibuni, mkusanyiko wa teolojia za uumbaji zinazojulikana kama uumbaji, ikijumuisha nadharia ya muundo wenye akili ya teleolojia, imekuwa ikitolewa na wafuasi wa dini (hasa wahafidhina wa kidini) kama jibu kwa mchakato wa mageuzi kupitia uteuzi wa asili.

Moja ya teolojia kali zaidi za uumbaji, uumbaji wa dunia changa, pia hupingana na utafiti katika kozmolojia, jiolojia ya kihistoria, na asili ya uhai. Uumbaji wa dunia changa hupatikana zaidi katika Ukristo wa Kiprotestanti wa kihafidhina, ingawa pia upo katika Kanisa Katoliki na Uyahudi, ingawa kwa kiwango kidogo.

Kwa kiwango ambacho juhudi za kushinda mitazamo ya kupinga sayansi zimekwama, baadhi ya watafiti wanapendekeza mbinu mbadala ya utetezi wa sayansi. Moja ya mbinu hizo inasisitiza umuhimu wa kuelewa kwa usahihi wale wanaokataa sayansi (bila kuwahukumu kama watu wa nyuma au wasioelimika), na pia kujaribu kueneza sayansi kupitia watu wanaoshiriki maadili ya kitamaduni na hadhira lengwa, kama vile wanasayansi wanaoshikilia pia imani za kidini.
## Maeneo
Kwa kihistoria, kupinga sayansi kulitokea kama mwitikio dhidi ya umaterializimu wa kisayansi. Karne ya 18 ya Enzi ya Mwangaza ilileta "wazo la mfumo mmoja wa sayansi zote", lakini kulikuwepo na watu waliokuwa na hofu kuhusu dhana hiyo, ambao "walihisi kuwa vikwazo vya hoja na sayansi, vya mfumo mmoja unaokumbatia yote... vilikuwa kwa namna fulani vinazuia, kikwazo kwa mtazamo wao wa dunia, minyororo kwa fikra au hisia zao".
## Vyombo vya Habari vya Kupinga Sayansi
Vyombo vikuu vya habari vinavyohusishwa na kupinga sayansi ni pamoja na tovuti kama Natural News, Global Revolution TV, TruthWiki.org, TheAntiMedia.org, na GoodGopher. Mitazamo ya kupinga sayansi pia imekuwa ikitolewa kwenye mitandao ya kijamii na mashirika yanayojulikana kwa kueneza habari za uongo kama vile vikundi vya wavuti vya Urusi|vikundi vya wavuti.

## Marejeo
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Jamii:Sayansi