open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pamba

*Kwa matumizi mbalimbali ya neno hili angalia hapa*
thumb|300px|Pamba tayari kwa mavuno
**Pamba** ni nyuzi nyeupe na laini zinazotokana na tunda la mpamba (*Gossypium* sp.). Nyuzi hizi zinaonekana kama sufi na mipamba inalimwa kwa nyuzi hizi ambazo ni msingi wa kutengeneza kitambaa na nguo. 

Ndani ya tunda nyuzi za pamba zinaunganishwa na punje za mbegu wa mmea. Kusudi yao ni kusambaza mbegu kwa sababu zinafanya kazi kama tanga zinashika nguvu ya upepo na kuwezesha mbegu kuelea hewani mbali kiasi. 

Pamba yenyewe inapatikana kutoka spihi nyingi za gossypium zinazokua kiasili katika sehemu mbalimbali za dunia. Lakini karibu pamba yote inayolimwa kwa matumizi ya nguo imetokana na spishi nne za mipamba ambazo ni 
* *Gossypium herbaceum* L. (asili ya Asia) 
* *Gossypium arboreum* L. (asili ya Asia) 
* *Gossypium hirsutum* L. (asili ya Amerika)
* *Gossypium barbadense* L. (asili ya Amerika).

Kitambaa cha pamba huwa na faida nyingi kuliko vitambaa vya sintetiki. Pamba inaweza kushika unyevu hadi asilimia 80% ya uzito wake hivyo kitambaa chake kinapendeza hasa katika mazingira ya joto kwa sababu mtu husumbuliwi sana na jasho. 

thumb|Mipamba shambani
[thumb|200px|[Fukusitunda (*Anthonomus grandis*) anakula mpamba na kutaga mayai ndani ya matunda yake na kuharibu mavuno]]
thumb|200px|Mavuno ya kisasa kwa kutumia mashine inayovuna pamba na kuigandamiza kama mabloku makubwa kwa usafiri

## Mavuno duniani 2004/2005 
2004/2005 jumla ya tani 26.043.000&nbsp;t za pamba zilivunwa duniani. Nchi zenye mavuno kubwa zilikuwa zifuatazo:

Jamii:Nguo
Jamii:Nyuzi
Brad Bellick

**Bradley "Brad" Bellick** lilikuwa jina la kutaja uhusika wa katika tamthiliya ya Kimarekani ya Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Wade Williams. Akiwa kama mmoja kati ya kiongozi wa mfululizo huu wa Prison Break, ameshiriki katika misimu yote minne ya mfululizo. 

Uhusika ulitambulishwa ukiwa kama Captain Brad Bellick, akiwa kama kiongozi wa maofisa wa polisi wa jela ya Fox River State Penitentiary. Kiasili, alikuwa adui mkubwa wa Michael Scofield na kikosi kizimu cha waliotoroka jela. Katika msimu wa pili, uhusika ulibadilika kabisa kutoka kule jela, ambampo ilimwezesha kuwa mmoja kati ya wahusika wakuu wa mfululizo huu. 

Akiwa yeye sio mwenye akili nyingi kama jinsi alivyo Scofield au Agent Mahone, amepata kujionyesha kuwa na yeye kuwa mjanja wa hali ya juu, na katika mfululizo wa pili aliweza kuwakamata watorkaji kadhaa waliotorka kule Fox River na kusafiri hapa na pale katika Amerika kwa kutumia bajeti ndogo kabisa. 

Katika mfululizo wa nne, Bellick amekuwa mmoja kati ya wanachama wa  Scofield waliojitolea kuitafuta Scylla, lakini alijitolea mhanga maisha yake kwa dhumuni la kuulinda mpango wao.
## Viungo vya nje 
* Captain Brad Bellick's biography  at Fox.com

Jamii:Wahusika wa Prison Break
Amaury Nolasco

**Amaury Nolasco** (**Amaury Nolasco Garrido** amezaliwa tar. 24 Desemba 1970) ni mwigizaji anayejulikana sana kwa kuigiza kama Fernando Sucre kwenye tamthiliya *Prison Break*.

## Maisha ya awali 
Nolasco alizaliwa Puerto Rico, aliposoma baiolojia muda wote katika chuo cha Puerto Rico ili aje kuwa daktari. Kwa ufupi hakuwa na mpango wa kuja kuwa muigizaji. Baada ya kufanya shughuli ndogondogo za uigizaji, Nolasco alihamia New York, ambapo alipata mafunzo katika American British Dramatic Arts.

Rafiki wa utotoni wa Nolasco ni  Jorge Posada, walikutana darasa la kwanza. Alifanya kazi kama kwenye klabu moja Los Angeles kama mhudumu.

## Wasifu 
Punde tu, Nolasco alishiriki katika tamthiliya kadhaa kama vile *Arli$$*, *Crime Scene Investigation* na *ER*. Alishiriki kwa mara ya kwanza kwenye filamu kama *Orange Julius* kwenye *2 Fast 2 Furious* ya Universal. Baadae akashirikia kama *Bernie Mac* kwenye *Mr. 3000*.

Pia amecheza kwenye baadhi ya tamthilya na filamu kama *George Lopez*, *CSI: NY* na * Benchwarmers*. Ameuza sura kwenye *Mind of Mencia*, Aprili 29, 2007. Nolasco ameigiza kwenye filamu *Transformers* iliyoachiwa kwenye majira ya joto 2007. Lakini amefanya vizauri zaidi na kujitambulisha zaidi baada ya akuigiza kwenye tamthilia *Prison Break* ya FOX Network.

Nolasco ameuza sura kwenye video ya muziki *Yes  We Can* ya  *Will.I.Am*, ambayo inaonesha kumuunga mkono mgombea urais wa marekani 2008, Barack Obama.

## Magizo 
### Filamu 
### Tamthiliya 
## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* 
* 
* Wiki Page 
* Amaury Nolasco's biography  at *Prison Break*'s official site

Jamii:Waigizaji filamu wa Puerto Rico
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1970
Jamii:Watu walio hai
Mount Rushmore

[thumb|200px|Sanamu kwenye Mount Rushmore ni vichwa vya [George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt Abraham Lincoln ((kuanzia upande wa kushoto)]]
thumb|200px|Mlima Mount Rushmore kwa jumla

**Mount Rushmore** ni mlima mashuhuri nchini Marekani uliopo kwenye safu la milima ya Black Hills katika jimbo la South Dakota. 

Mount Rushmore imekuwa mashuhuri kwa sababu pana sanamu za marais manne wa Marekani George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt na Abraham Lincoln. Kila kichwa kina kimo cha mita 18. Msanii Gutzon Borglum alichonga mawe magumu ya matale kati ya 1927 hadi 1941 kwa msaada wa wafanyakazi 400 akitumia baruti pamoja na mashine za kuchonga.

Maindio wa Lakota ambao ni wenyeji asilia wamesikitishwa na sanamu hizi kwa sababu kwao milima ya Black Hills ni mahali patakatifu.

## Viungo vya Nje 
* Official Site
* The Making of Mount Rushmore 

Jamii:South Dakota
Jamii:Makumbusho ya Marekani
Matale

**Matale** inaweza kumaanisha:
* itale, aina ya mwamba
* Matale (Monduli), kata ya zamani ya Wilaya ya Monduli, Tanzania bara
* Matale (Chake Chake), kata ya Wilaya ya Chake Chake, Pemba
* Matale A, kata ya Wilaya ya Longido, Tanzania bara
Itale

thumb|250px|Miamba mikubwa ya itale inakaa kama pandikizi la kobe
**Itale** (pia: **matale**; kwa ing. *granite*) ni mwamba mgumu wenye asili ya kivolkeno.

Imetokea pale ambapo magma imepoa na kuganda. Ndani ya magma kuna madini mbalimbali na mengine yalianza kuganda mapema kuwa fuwele wakati wa kupoa zinazoonekana kama punjepunje ndani ya itale.

Itale ni sehemu kubwa ya ganda la dunia. Inatokea ndani ya ganda lakini kutokana na mwendo wa gandunia ndani ya ganda sehemu kubwa zimesukumwa juu na kuwa milima ya itale au pandikizi ya miamba tu. 

Itale ni jiwe bora kwa ujenzi. Ni ngumu sana, hivyo kuta za itale ni imara kabisa. Kama itale inakatwa, kusuguliwa na kung'arishwa inapata uso wa kupendeza unaofaa kwa mapambo ya ukuta, sakafu au meza za kazi.

Kwa uchongaji sanamu ni jiwe gumu sana linaloleta matokeo ya kudumu.

## Picha

Image:Granit.jpg|Itale nyekundu iliyong'arishwa kutoka Ujerumani 
Image:Migmatite gran violet.jpg|Itale ya buluu iliyong'arishwa kutoka Brazil 
Image:Granite wall of chapel La Hougue Bie, Jersey.jpg|Ukuta wa Itale

Jamii:miamba
Kanisa la Moravian Tanzania

**Kanisa la Moravian Tanzania** (kifupisho: **KMT**) ni muungano wa majimbo ya Kanisa la Moravian nchini Tanzania. Idadi ya Wakristo wake imekadiriwa kuwa 738,000. Makao makuu yako Mbeya mjini. 

Kwa pamoja KMT inaendesha Chuo Kikuu Teofilo Kisanji. 

Kazi nyingine ya pamoja ni kutolewa kwa "Kiongozi Kalenda" ambayo ni chaguo la maneno ya Biblia kwa kila siku.

## Majimbo ya KMT
Kuna majimbo matano ya KMT ambayo ni
* Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Kusini (Moravian Church in Southern Tanzania) - makao makuu ni Rungwe
* Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Magharibi (Moravian Church in Western Tanzania) - makao makuu ni Tabora
* Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Kusini Magharibi (Moravian Church in South-Western Tanzania) - makao makuu ni Mbeya Mjini
* Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Rukwa (Moravian Church in Tanzania Rukwa Province) - makao makuu ni Sumbawanga
* Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Ziwa Tanganyika (Moravian Church in Tanzania Lake Tanganyika Province)- makao makuu ni Kigoma

Kila jimbo ni kanisa kamili la kujitegemea. 

Pamoja na hayo kuna majimbo mawili ya misheni ambayo hayajafikia hali ya kujitegemea kikamilifu, hivyo bado yanashirikiana kila moja na jimbo mzazi. Hayo ni 
* Jimbo la Misheni Mashariki ya Tanzania na Zanzibar (mzazi: Jimbo la Kusini - Rungwe)
* Jimbo la Misheni Kaskazini (mzazi: Jimbo la Kusini Magharibi - Mbeya).
* Jimbo la Misheni Kusini Magharibi Iringa (mzazi: Jimbo la Kusini Magharibi - Mbeya)

## Historia
Kazi ya Wamoravian ilianza Tanzania mnamo mwaka 1891 wamisionari wa kwanza kutoka Ujerumani walipofika Rungwe katika eneo la Wanyakyusa. Kutoka Unyakyusa kazi ilipanuka kwa kuunda vituo huko Utengule (Mbeya)]] (kwa Wasafwa) na Mbozi (kwa Wanyiha). 

Kazi katika magharibi ya nchi ilianza mwaka 1897 Wamoravian walipokabidhiwa kituo cha Urambo kilichowahi kuanzishwa na shirika la misioni la London (LMS). 

Ndiyo chanzo cha majimbo ya Kusini (Rungwe) na Magharibi (Tabora). 

Jimbo la Kusini Magharibi lilitengwa na lile la Kusini mwaka 1976. 

Jimbo la Rukwa lilijitegemea na lile la Tabora mnamo 1986.

Jimbo la Ziwa Tanganyika lilianzishwa rasmi mwaka 2013.

Hasa katika mkoa wa Mbeya kanisa la Moravian ni kubwa kati ya madhehebu ya Kiprotestanti.

## Viungo vya nje
*Tovuti ya KMT pamoja na majimbo ya Morabian Tanzania 
*Ukurasa wa KMT 
*Orodha ya watendaji na vitengo vya KMT
Lincoln Burrows

**Lincoln Burrows** ni jina la kutaja mhusika mkuu wa kipindi cha mfululizo wa televisheni maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Dominic Purcell. Njama kuu za mchezo huu wa Prison Break una mhusisha Lincoln Burrows' kwa kuhusika na mauaji ya kaka wa makamo wa rais na halafu baadaye ndugu wa Burrow (Michael Scofield) ana fanya mpango wa kumsaidia kumtorosha kaka yake jela dhidi ya adhabu ya kifo.

Ndugu wa Lincoln, Michael Scofield imechezwa na Wentworth Miller. Katika sehemu za mwanzo, Lincoln mdogo ilichezwa na Max Kirsch, wakati Michael ilichezwa na Hunter Jablonski.

Ikiwa kama sheria za uhusika mkuu, Lincoln amecheza katika kila sehemu maarufu za mfululizo mzima. Mahusiano ya wandugu hawa katika mfululizo huu ilikuwa ni kufanya upelelezi wa kina na hata kuthubutu kujitolea mhanga katika kila sehemu ya mchezo huu.

Katika mahojiano, mbunifu wa mfululizo huu Bw. Paul Scheuring alisema ya kwamba "ni vigumu mno" kushirikisha uhusika wa Lincoln na Michael.Australian Associated Press, "Prison Break success shocks creator", *Sydney Morning Herald*. 27 Januari 2006. Retrieved on 7 Aprili 2007. Dominic Purcell alishiriki katika mfululizo huu siku tatu nyuma kabla ya matayarisho ya mfululizo kamili kuanza.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Lincoln Burrows' biography  at Fox.com

Jamii:Wahusika wa Prison Break
Senati (Marekani)

[thumb|300px|[Jengo la Capitol mjini Washington DC ni makao ya senati.]]
**Senati ya Muungano wa Madola ya Amerika** *(kutoka Kilatini "senatus" - baraza la wazee)* ni sehemu ya bunge la Marekani pamoja na Nyumba ya Wawakilishi. Wabunge wake huitwa "**maseneta**".

Kila jimbo kwenye shirikisho la Muungano wa Madola ya Amerika linachagua maseneta wawili kwa kipindi cha miaka sita bila kubagua kati ya majimbo. Maana yake jimbo kama Wyoming lenye wakazi nusu milioni lina maseneta wawili sawa na jimbo la Kalifornia lenye wakazi milioni 37.

Idadi ya majimbo ya Marekani ni 50 hivyo kuna maseneta 100. Uchaguzi si wakati mmoja kwa wote lakini theluthi moja inachaguliwa kila baada ya miaka miwili. 

Pamoja na sehemu nyingine ya bunge, yaani Nyumba ya Wawakilishi, Senati inaamua juu ya sheria zinazopaswa kupita pande zote mbili.

Senati ina jukumu la kuamua juu ya vita na amani. Rais wa nchi anapaswa kupata kibali cha senati kabla ya kuita maafisa muhimu kama mawaziri na mahakimu wa mahakama kuu ya kitaifa.

Seneta anapaswa kuwa na umri wa angalau miaka 30 na kuwa raia wa Marekani tangu miaka 9 au zaidi.

Jamii:Siasa ya Marekani

Jamii:Washington, DC
Wenzo

thumb|150px|Kwa wenzo mtu anapandisha mzigo mkubwa

**Wenzo** ni mashine sahili inayosaidia kuhamisha na kupandisha mizigo mikubwa kwa kutumia nguvu ndogo.

Kimsingi ni pau kama gogo, mti au nondo inayowekwa chini ya mzigo kwa upande moja na kushikwa upande mwingine. Wenzo hulala juu sehemu ya mhimili inayoitwa "nukta fungwa" na nukta hii ni mahali pa kugeuza wenzo. Nukta fungwa inagawa wenzo kwa sehemu mbili zinazoitwa "mkono mzigo" na "mkono kani". 

Utaratibu wa wenzo ni kimsingi ya kwamba kani ndogo kwenye mkono kani mrefu inapandisha mzigo mkubwa kwenye mkono mzigo mfupi.

## Nguvu ya wenzo 
thumb|150px|Kanuni ya nguvu ya wenzo: *kani upande wa mzigo F1; urefu wa mkono mzigo D1; Kani ya kuinulia F2; urefu wa mkono kani D2; *
Kanuni ya nguvu ya mwenzo inasema:
:„Kani zidisha urefu wa mkono kani ni sawa na mzigo zidisha urefu wa mkono mzigo"
:*(Kani ya kuinulia FK; urefu ni D; urefu wa mkono kani DK; kani upande wa mzigo FM; urefu wa mkono mzigo DM) *
:: F_\mathrm{K} \cdot D_\mathrm{K} = F_\mathrm{M} \cdot D_\mathrm{M}
[thumb|150px|Kwa kutumia wenzo kani ndogo ya 5 [kg inaweza kuwa sawa na kani ya 100 kg.]]

## Utaalamu 
Watu waligundua nguvu ya mwenzo tangu kale. Wamisri walitumia nyenzo waliposafirisha mawe makubwa kwa ujenzi wa piramidi.

Mtaalamu wa Ugiriki ya Kale Archimedes alikuwa mtu wa kwanza wa kuelewa na kutamka kanuni ya nguvu ya wenzo: "Uzani mbili sawa zikiwa na umbali sawa na nukta fungwa ziko katika hali ya msawazo, na uzani mbili sawa zisizo na umbali sawa hunama upande wa uzani ulio mbali zaidi". 

Maarufu ni sentensi yake "Nipe wenzo ndefu ya kutosha na mahali imara pa kusimama nitahamisha dunia yote". 

Jamii:Uhandisi
Jamii:Vifaa
Jamii:Umakanika
Msawazo

**Msawazo** ni hali ya usawa (ulinganisho, urari) kati ya athira au kani zinazopingana. Kama athira zinasawazika kuna hali ya msawazo.

## Mifano ya fizikia
Katika umakanika (fizikia) msawazo ni hali ambapo kani tofauti zinasawazika, kwa mfano kwenye wenzo kama zao la kani na urefu wa mkono kani ni sawa na zao la mzigo na urefu wa mkono mzigo.

Katika uchumi kuna msawazo kama kiasi cha bidhaa sokoni kinalingana na mahitaji ya wateja.

Samaki wanaweza kufika katika hali ya msawazo kwa kushika kiasi cha hewa ndani ya miili yao kinachosababisha kiwango cha ueleaji sawa na nguvu ya graviti inayowavuta chini. Kimsingi nyambizi (sabmarini) inatumia mtindo huohuo kwa njia ya hewa katika tangi yake.

### Astronomia; Watroia kwenye nukta msawazo
259px|thumb|Nukta msawazo zinazoweza kutokea (Langrangian points L1 - L5)
Katika astronomia kuna nukta msawazo kwenye obiti ya sayari; sayari inayozunguka Jua (au nyota nyingine) kwa kawaida hufyeka obiti yake kwa kukusanya magimba madogo yanayovutwa na graviti yake. Lakini katika uhusiano wa kani za Jua na kani ya sayari kuna sehemu kwenye obiti yake ambako kani hizo zinabatilishana  na kwenye sehemu hizo asteroidi zinaweza kubaki zinazozunguka Jua kwa kutumia njia ya obiti ya sayari. Hizi nukta msawazo (ing. *Langrangian points*) ziko kwa umbali wa pembe 60° pande zote mbili za sayari na pia 180° kinyume chake. Jambo hilo lilitambuliwa mara ya kwanza kwenye obiti ya sayari Mshtarii (Jupiter) yenye makundi mawili ya asteroidi yanayoitwa "Watroia" zilizopo kwenye obiti yake kwa nukta msawazo. 

Jamii:Fizikia
Lincoln "L. J." Burrows Jr.

**Lincoln Burrows Jr. (LJ)** ni jina la kutaja mhusika wa mufululizo wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Marshall Allman. LJ mdogo aliokuwa akionyeshwa katika historia ya awali ya maisha yake ilichezwa na Nickolas Loquercico. 

Mwigizaji huyu Marshall Allman alikuwa ameorodheswha katika moja kati ya wahusika wakuu tangu mwanzoni mwa mfululizo hadi sehemu ya kumi na nne ya msimu wa pili. LJ Burrows ni mhusika mkuu wa mfulululizo huu, lakini pia ni mmoja kati ya walioshiriki kidogo katika mfululizo huu.
## Maisha ya awali 
Mama wa LJ na baba walitengana tangu yungali bwana mdogo. Baba yake, Lincoln Burrows (Dominic Purcell) alikuwa akimtembelea kila Jumapili baada ya kutengana, lakini kwa bahati mbaya akapigwa marufuku kumtembelea. 

Inamuuma kwa kitendo cha baba yake kukaa mbali naye, L. J. alipinga kabisa kuwa Lincoln alikuwa baba yake. L. J. alilelewa na mama yake,  Bi. Lisa Rix (Jessalyn Gilsig), L. J. alikuwa na umri wa kama miaka kumi na nne hivi na anaishi katika kitongoji kimoja cha mjini Chicago hadi pale Lincoln alipo poteza lufaa yake.
*Fox Broadcasting Company*, L. J. Burrows .
 Wote wawili (Lincoln na Michael) walikuwa wamehukumiwa kifungo cha miaka mitano jela, na hali hiyo ilimwathiri vibaya kabisa L. J.
## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* L. J. Burrows' biography  at Fox.com

Jamii:Wahusika wa Prison Break
Cherehani

right|thumb|200px|Cherehani cha zamani cha Singer.
thumb|Kola singer kwa kazi nzito.
right|thumb|200px|Jinsi ya kuunganisha uzi wa juu na uzi wa chini katika cherehani
thumb|Nyuzi za rangi ya msingi.
thumb|Mashine nyingine ya kushonea.
alt=Brother electro-mecanica|thumb|Mfano wa mashine ya kushonea ya kutumia umeme.
**Cherehani** *(pia:* **charahani***; kutoka Kiajemi چرخ, charakh, "gurudumu" na خان, khan "nyumba"; kwa Kiingereza "sewing machine") * ni mashine ya kushonea vitu kama kitambaa, nguo, viatu au mifuko.

Inatumia uzi kwa kuunganisha vipande viwili vya kitambaa au ngozi. Tofauti na ushonaji kwa mkono, cherehani hutumia nyuzi mbili, moja ya juu na nyingine ya chini, zinazounganishwa.
 
Cherehani ya kwanza ilitengenezwa wakati dunia ilipokuwa ikipata mfumo mpya wa kiufundi (industrial revolution). Ushonaji huu wa cherahani ulianznshwa ili kupunguza kazi za kushona zilizokuwa zikifanywa kwa mikono.

Cherehani ya kwanza ilitengenezwa mwaka 1790 na mvumbuzi Mwingereza Thomas Saint na baadaye ikaendelea kuboreshwa ili iwe ya kufana Zaidi na kufanya kazi kwa haraka zaidi. Hadi hapo kushona kulifanywa kwa mkono kutengeneza suruali, mashati, viatu na nguo zilizo na sindano na nyuzi. Hivyo, historia ya mashine ya kushona haikuwepo bila sanaa ya zamani ya kushona kwa mkono ambayo imekuwapo zaidi ya miaka 10,000. Sindano ya kwanza ilifanywa na mifupa ya mifugo au pembe na nyuzi zilizotokana na mishipa ya wanyama. 

Siku hizi mwendo wa cherehani unatokana mara nyingi na injini ya umeme. Kuna pia vyerehani vinavyosukumwa kwa mguu au kwa mkono. 

Siku hizi kuna aina nyingi kwenye viwanda zilizobuniwa kwa shughuli maalum. Baadhi ya mashine za kushona na zile za viwandani hutumia mnyororo. 
 
Kuna cherehani aina mbili: zile za kushona nyumbani ambazo huwa ndogo na zingine zinazotumiwa katika makampuni ya kushonea nguo ambazo hufanya kazi kwa haraka na sanasana hutumia nguvu za stima.

Mashine ya kushona inaweza kufanya aina tofauti za kazi ambazo kwa mfano hujumuisha njia za kuburudisha, kushikilia na kusonga kitambaa chini ya sindano ya kushona ili kuunda muundo wa kushona. 

## Historia
Charles Fredrick Wiesenthal, mvumbuzi wa Ujerumani, aliumba "sindano iliyoundwa kwa mashine". Hakuna maelezo katika hati miliki yake ambayo inahusu mashine ya kushona, lakini haja ya uvumbuzi wake ni hivyo imeonyeshwa. 

Hati miliki ya kwanza ya mashine ya kushona iliyotolewa kwa Thomas Saint iliundwa kushona ngozi na nguo, ilitumia nyuzi moja na kuunda kushona mlolongo miaka 35 kabla ya mhandisi Wiesenthal.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Vifaa
Jamii:Mashine
Elementi sintetiki

**Elementi sintetiki** ni elementi za kikemia ambazo hazitokei kiasili duniani bali zinaweza kutengenezwa katika maabara. Zinaitwa pia transurania kwa sababu ziko nzito kushinda urani ambayo ni elementi nzito zaidi inayopatikana duniani kiasili.

Hazipo kiasili kwa sababu si imara kutokana na nusumaisha fupi mno; kama zilipatikana kutokana na mmenyuko wa kinyuklia asilia, zilipotea tayari tangu muda mrefu. 

Muda wa maisha ya elementi sintetiki ni kati ya sekunde (au sehemu za sekunde tu) hadi miaka kadhaa. Zote ni nururifu yaani zinatoa mnururisho wa kinyuklia.

## Orodha ya elementi sintetiki
Elementi zifuatazo hazitokei kiasili duniani. Zote ni transurania zikiwa na namba atomia kuanzia 95 kwenda juu.
Curi

**Curi** ni elementi katika mfumo radidia yenye alama **Cm**. Namba atomia ni **96** na uzani atomia ni 247. Ni metali nururifu ngumu sana inayohesabiwa kati ya elementi ya tamburania.  Rangi yake ni kifedha-nyeupe. Ina fuwele za pembe sita.

Curi iligunduliwa mwaka 1944 na wanasayansi Wamarekani waliofanya utafiti kwa mradi wa bomu ya nyuklia. Ilipatikana kutokana na majaribio ya plutoni. 

Jina limechaguliwa kwa heshima ya Marie Curie na Pierre Curie.

Curi inatoa mnururisho mkali wa chembe alfa lakini inakosa chembe gamma. Matumizi yake ni katika beteri za pekee kwa mfano beteri za vifaa vya kurekebisha pigo la moyo. Beteri inayotumia nishati nururifu inadumu muda mrefu lakini ni muhimu kuepukana na chembe gamma hatari; chembe alfa haziharibu mwili wa kibinadamu. 

Elementi inatumiwa pia kwa kutengeneza tamburania nzito zaidi.

Jamii:Aktinidi
Jamii:Elementi
Wikimedia Foundation

thumb||Nembo la Wikimedia Foundation
[thumb|right|Wikimedia Foundation, [San Francisco]]
**Wikimedia Foundation** ni shirika lisilo la kiserikali lililopo Marekani linaloendesha mradi wa Wikipedia pamoja na miradi mingine. 

Shabaha yake ni usambazaji wa elimu huria inayopatikana bure kwa watu wote kwa njia ya mtandao. Lilianzishwa na Jimmy Wales mwaka 2001. Shirika linaendeleza maendeleo ya programu huria za wikiwiki zinazomruhusu msomaji si kusoma tu bali kuandika na kuhariri vilevile. 

Kwa ujumla karibia miradi yote ya Wikimedia Foundation si ya kibiashara na maudhui yote yaliyomo katika miradi hiyo hutungwa na wachangiaji wengi wanaojitolea bila malipo kutoka karibia pande zote za Dunia.

Mapato ya shirika hutokana na michango ya watu binafsi. Makampuni makubwa kama Amazon na Google yamewahi kutoka zawadi za dolar milioni, na mfadhili Georg Soros alituma pia zawadi ya dolar milioni 2 .
 
Mnamo mwaka 2018/2019 mapato ya taasisi yalifikia dolar milioni 120 ilhali matumizi yake yalikuwa milioni 91. 

Miradi mingine ya Wikimedia Foundation ukiacha ule wa Wikipedia ni pamoja na Wikamusi (Wiktionary), Wikiquote, Wikisource, Wikinews, Wikibooks, Wikiversity, Wikimedia Commons na Meta-Wiki. 

Shirika hili haliangalii yaliyomo kama makala ya Wikipedia ambayo hutungwa na jumuiya za watumiaji katika lugha zinazofikia karibu 200. 

## Marejeo
## Viungo vya Nje 
* 


Jamii:San Francisco, California
Jamii:Elimu huria
Veronica Donovan

**Veronica Donovan** ni jina la kutaja uhusika wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Robin Tunney. Uhusika wa Veronica mdogo ulichezwa na Annie Yokom, ambamye ameonekana mara moja tu katika mfululizo mzima.
## Maisha ya awali
Veronica Donovan alisha wahi kutembea na Lincoln Burrows (Dominic Purcell) na baadaye akaja kuwa rafiki wa karibu sana na Michael Scofield wakati wakiwa shule walikuwa chui na paka. Aliondosha mbali kabisa na jiji Chicago na kwenda kujinga na Chuo Kikuu cha Illinois cha mjini Urbana-Champaign ambamo alipokea hati ya B.A. ya sayasi ya siasa. 

Baadaye aliokea tena digrii ya Uanasheria katika chuo cha mjini Waco, Texas, akarudi zake mjini Chicago na kuanza kufanya kazi kama mwansheria katika kampuni ya Bianchi and Guthrie. Mahusiana yao baina ya yeye na Lincoln hayakudumu kwa muda mrefu kisha baadaye wote wawili wakatengana, na kisha Lincoln akakutana na Bi. Lisa Rix na kuzaa mtoto mmoja waitwaye LJ. Katika upande mwingine, Veronica naye akaja kuwa mchumba wa Bw. Sebastian Balfour.
## Viungo vya nje
Mtoto

thumb|200px|right|Watoto nchini Namibia.
 ya dunia inayoonyesha idadi ya watu wenye umri wa chini ya miaka 15 mwaka 2005.]]
**Mtoto** ni mwanadamu mwenye umri mdogo, asiye mtu mzima bado. Kuna tofauti katika tamaduni mbalimbali kuhusu umri ambapo mtu si mtoto tena.

Mara nyingi miaka kabla ya kubalehe inatazamiwa kuwa kipindi cha utoto na baadaye mtu anaitwa kijana. 

## Sheria 
Umoja wa Mataifa umetoa azimio juu ya haki za watoto (Convention on the Rights of the Child) lililokubaliwa na karibu nchi zote za dunia isipokuwa Marekani na Somalia kuwa mkataba wa kimataifa. Mkataba huu unaeleza ya kwamba utoto ni kipindi hadi kufikia umri wa miaka 18.

Mkataba wa Kiafrika juu ya haki na ustawi wa watoto (African Charter on the Rights and Welfare of the Child) uliokubaliwa na Umoja wa Afrika unamwona pia kila mtu hadi umri wa miaka 18 kuwa mtoto.

Kuna nchi zinazotofautiana kisheria kati ya watoto na vijana. Kwa mfano Ujerumani inawaangalia wale walio kati ya miaka 14 na 18 kuwa vijana na kuwapa haki tofauti na watoto na watu wazima.

Mtoto kwaujumla hapewi madaraka kama mtu mzima, yuko chini ya usimamizi na uangalizi wa wazazi au walezi.

## Utamaduni 
Hali ya mtoto inaamuliwa zaidi na utamaduni na mapokeo yake. Kuna tamaduni ambako kijana wa miaka 16 anatazamwa kuwa mtu mzima tayari. Hasa wasichana wanaolewa mapema na baadaye wanatazamwa kuwa mwanamke na mama kamili hata wakiwa na umri mdogo tu.

Katika mazingira ya wakulima au wafugaji mtoto anategemewa kufanya kazi kulingana na nguvu zake; anaweza kupewa wajibu kamili hata kama kisheria anatazamwa kuwa mtoto bado.

Kwa lugha mbalimbali katika uhusiano na wazazi wake mtu anaendelea kuitwa mtoto hata kama  ameshakuwa mtu mzima na ameshazaa mwenyewe. 

## Tazama pia 
* Mzazi
* Kaka
* Dada

Jamii:Familia
Jamii:Umri
Benjamin Miles "C-Note" Franklin

**Benjamin Miles "C-Note" Franklin** ni jina la kutaja uhusika wa mfululizo wa kipindi cha TV cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Rockmond Dunbar.

Uhusika ulitambulishwa ukiwa kama mfungwa katika sehemu ya kwanza. Mwigizaji alipigiwa debe kama nyota mpya aliotakiwa kupandishwa daraja la wanachama wa kawaida (wahusika wakuu) katikati ya kumaliza msimu wa kwanza.
## Viungo vya nje
Plau

[thumb|250px|[Trekta inavuta plau yenye ulimi 5; ardhi nyuma ya plau imegeuzwa]]
thumb|250px|Plau sahili huko Misri mnamo 1200 KK; aina hii bado inatumiwa katika nchi kadhaa

**Plau** (kut. Kiing. plough (UK) au plow (US)) ni mashine sahili ya kulimia ardhi kwenye kilimo.

Plau huvutwa shambani kwa nguvu ya trekta au mashine, mnyama au pia ya kibinadamu. Ulimi wa plau unakata ardhi na kuigeuza. Kwa njia hii ardhi inalainishwa na tabaka za chini zenye lishe mpya ya mimea zinapelekwa juu. Vilevile majani yasiyotakiwa yanachimbwa chini ya ardhi hivyo kuipa nafasi mimea mipya kutokana na mbegu unaopandwa.

## Historia 
Plau kwa jumla imechukua nafasi ya kilimo kwa jembe. Plau za kwanza zilikuwa tu miti yenye tawi la kando lililofanya kazi ya ulimi wa baadaye.

Baadaye zimetenegenzwa kwa ubao tu na ulimi wa fimbo kali ulivuta mistari ya makuo kwa ajili ya mbegu kwenye ardhi.

Watu waliendelea kuongeza jembe la chuma kwenye ncha ya ulimi hivyo kuifanya plau ya kudumu zaidi hate penye ardhi gumu. 

Baadaye ulimu ulipanushwa na kupokea umbo lililorudisha ardhi kando la mstari wa makuo. Tangu kupatikana kwa matrekta plau ziliongezeka ulimi.

Siku hizi plau kubwa huwa na gurudumu ya kisu mahali pa ulimi. 

Jamii:Vifaa
Jamii:zana za kilimo
Paul Kellerman

**Paul Kellerman** ni jina la kutaja uhusika wa katika mfululizo wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika ulichezwa na Paul Adelstein. Uhusika huu ulitambulishwa katika sekta ya Huduma ya Siri ya kikachero (agent) katika mfululizo wa pilot, lakini mwigizaji huyu hakuingizwa katika wahusika hadi hapo ilipofikia kwenye sehemu ya tatu ya mfululizo huu. Uhusika huu ni maarufu kwa kuwa upo katika sehemu ya watu wenye roho mbaya (mmoja kati ya makachero wa The Company).

## Viungo vya nje
* Agent Kellerman's biography  at Fox.com
* Ryan, M, "Getting out was the easy part: Season 2 of 'Prison Break' ", *Chicago Tribune*. 18 Agosti 2006.
Sofia Lugo

**Sofia Lugo** ni jina la kutaja uhusika wa mfululizo wa kipindi cha televisheni cha Prison Break. Uhusika ulichezwa na Danay Garcia. Uhusika ulitambulishwa kuwa kama moja kati ya wahusika pale ilipofikia katika msimu wa tatu wa mfululizo huu. Sofia Lugo ni msichana wa James Whistler aishie huko mjini Panama. Ingawa, kwa kila mfululizo jinsi ulivyokuwa ukiendelea, mahusiano yao yakawa ayanakufa taratibu na mama naye akaangukia kimapenzi kwa Lincoln Burrows.
## Viungo vya nje
Alexander Mahone

**Alexander Mahone** ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na William Fichtner. Uhusika huu ulitambulishwa katika sehemu ya pili ya msimu wa mfululizo huu. Amecheza katika sehemu maarufu za mwanzoni kabisa na tangu hapo akawa anaonekana katika kila sehemu ya mfululizo huu. 

Mahone alikuwa Kachero Maalum wa FBI, alibobea katika fani ya kuwawinda wafungwa waliotoroka, na ana uzoefu huo kwa takriban miaka kumi na minne. Baada ya nyota wa mfululizo huu, Michael Scofield (imechezwa na  Wentworth Miller), kufaulu kuwatorosha wafungwa wenzake kutoka katika jela ya Fox River State Penitentiary, Mahone amesaini mkataba na kukusanya nguvu ili kuwarudisha watoro wote waliotoroka. Humu kacheza kama ana umri wa miaka 42.
## Marejeo
## Viungo vya nje
* Official biography of Alexander Mahone  at Fox.com
Gretchen Morgan

[thumb| Gretchen Morganni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha [televisheni cha Prison Break]]

**Gretchen Louise Morgan** (amezaliwa tar. 29 Machi 1977 mjini Johnstown, West Virginia) ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Prison Break. Uhusika huu umechezwa na Jodi Lyn O'Keefe. Mhusika huyu alianza kuwa kama mmoja kati ya wahusika wakuu wa mfululizo huu baada ya kufikia katika msimu wa tatu wa mfululizo huu.

Huyu ni mwanadada asiye na huruma, hana subira, na asiye sita kumchinja mtu aliyejaribu kukwaza mpango wake usifane. Huyu mwanamke aliyeshika nafasi ya aliyekuwa adui mkuu wa Msimu wa 2 wa mfululizo huu, Bw. William Kim, ameonekana kuwa na uwezo mkubwa wa utesaji na kusimama vilivyo katika swala zima la martial arts.

## Viung vya nje
Neno

**Neno** ni sehemu fupi ya lugha yenye maana. Ni sauti inayotamkwa au kuandikwa pamoja na kutaja jambo fulani. 

Neno linaweza kuwa fupi lenye mofimu (yaani sauti inayowakilisha maana fulani) moja tu au kuwa ndefu lenye mofimu mbalimbali. Kwa kawaida ni muunganiko wa silabi kadhaa, zikiwemo konsonanti na vokali.

"Neno" linaweza kumaanisha neno lililosemwa au neno lililoandikwa, au wakati mwingine wazo au barua.

"Neno tata" kawaida litajumuisha mzizi na maana moja au zaidi maelezo (mwamba, nyekundu, haraka-haraka, kukimbia, kutarajia), au mizizi zaidi ya mmoja kwenye kiwanja (bodi-nyeusi, sanduku la mchanga). Maneno yanaweza kuwekwa pamoja ili kujenga vitu vikubwa vya lugha, kama vile misemo (mwamba mwekundu, kuweka juu), vifungu (nilitupa mwamba), na sentensi (Alitupa mwamba, lakini alikosa).

Leonard Bloomfield alianzisha dhana ya "Aina ndogo za Bure" mnamo 1926. Maneno hufikiriwa kama sehemu ndogo ya maana ya hotuba ambayo inaweza kusimama peke yake. Hii hulinganisha vitengo vya sauti na vitengo vya maana. Walakini, maneno mengine yaliyoandikwa si aina ya bure kabisa.

Wataalamu wanaona neno ni sehemu ya lugha yenye kituo kidogo mbele na nyuma yake, au kwa maandishi jumla ya herufi zenye maana zilizotengwa kwa nafasi nyuma na mbele. 

Katika mazungumzo wakati mwingine si rahisi kutofautisha maneno kama ni maneno marefu au maneno mawili. Kwa mfano kuna maneno yaliyobuniwa juzi tu kwa kutaja mambo ya teknolojia na sayansi ambayo yanaunganisha maneno mawili kuwa moja: 
* garimoshi (gari + moshi) kama kifupi cha "gari la moshi" iliyokuwa kawaida zamani 
* mawasilianoanga (mawasiliano + anga - "telecommunication") 

Si wazi mara moja kwa wakilizaji wanaosikia haya mara ya kwanza kama ni neno moja au maneno mawili. 

Wataalamu wa lugha hutofautiana aina za maneno kama vile nomino, kitenzi, kivumvishi, kielezi, kiunganishi kiwakilishi na kihisishi

Maneno kwa pamoja yanaunda sentensi yakifuata masharti ya sarufi katika lugha husika.

## Tazama pia
*Aina za maneno

Jamii:Lugha
Jamii:Sarufi
Mavazi

[thumb|150px|[Kanga ni mavazi ya wanawake wa Afrika Mashariki (hapa: Pate).]]
thumb|150px|Mwanamke akifua nguo zake
**Mavazi** (kutoka kitenzi "kuvaa") ni nguo ambazo huvaliwa na watu ili kufunika mwili au sehemu zake. Mavazi huwa na makusudi mbalimbali:
* hukinga mwili dhidi ya baridi au jua kali pamoja na athira nyingine za mazingira zinazoweza kuathiri vibaya mwili uchi.
* huwasilisha ujumbe kwa watu wengine kwa kuonyesha mtu fulani ni sehemu ya kundi (k.m. jeshi, timu, dini, kabila) au tabaka (nguo ghali za tajiri) au anapendelea jambo (nembo kwenye nguo).

Kimsingi nguo zinalingana na hali ya hewa na mazingira. Penye joto mavazi huwa mepesi na penye baridi huwa mazito zaidi. Kila utamaduni umebuni aina zake za mavazi. 

Historia inaonyesha pia ya kwamba tangu kale tamaduni mbalimbali zimepokea mavazi kutoka nje na kubadilisha mitindo yao. Hata kama katika majira ya utandawazi watu wanavaa nguo zilezile bado wanaweza kuzitumia tofauti.

Kuna mavazi ya aina nyingi, kwa mfano ya kitambaa, nguo, sufi, ngozi au plastiki.

Vilevile mavazi hutofautishwa kama ni ya wanaume, wanawake au watoto, kama ni mavazi ya kikazi au ya nyumbani au ya sikukuu.

Tofauti nyingine ni kama mavazi ya chini au ya juu, au kama ni mavazi ya sehemu mbalimbali za mwili kama vile suruali, mashati, koti au viatu.

Utengenezaji na uuzaji ya mavazi ni sehemu muhimu ya biashara na kuna kazi nyingi zinazotegemea mavazi.
Mavazi pia ni tasnia kubwa duniani inayohusisha ubunifu, uzalishaji, na mauzo ya nguo. Watu wanaweza kuchagua mavazi yao kulingana na mahitaji yao binafsi, muktadha wa kijamii, na mwenendo wa wakati huo.

## Viungo vya nje
*
Bohri

thumb|left|Niels Bohr
**Bohri**  (pia: Bori) ni elementi sintetiki yenye namba atomia 107 kwenye mfumo radidia.  Imepewa jina lake kwa heshima ya mwanafizikia Niels Bohr.

Ni nururifu sana na hadi sasa haina matumizi nje ya utafiti wa kisayansi kutokana nusumaisha yake mafupi mno ambayo ni sekunde 61 tu kwa isotopi yake imara zaidi Bh-270 lakini isotopi nyingine zina nusumaisha mafupi tena. 

Jamii:Elementi
Mwandiko

**Mwandiko** ni maandishi ya mtu aliyoyafanya kwa kutumia mkono wake.

Kwa kuwa kila mmoja ana namna yake ya pekee ya kuandika, unatumika kutambua kama maandishi ya yake kweli, kuanzia sahihi.

Hata watoto pacha wanaochanga urithi uleule wa kibiolojia wanatofautiana katika mwandiko.

Ndiyo sababu wapo wanaoona uwezekano wa kutambua tabia au hali yake katika mwandiko wake, hasa akiandika bila kujali upendezwe kwa uzuri.

Uharibikaji wa namna ya kuandika ni pia dalili ya kuzeeka na kuugua maradhi fulanifulani .

## Tazama pia
* Grafolojia
* Kaligrafia

## Tanbihi
Jamii:Mwandiko
Jamii:saikolojia
Maandishi

[thumb|350px|[Sanamu ya mwandishi (Misri ya Kale).]]
[thumb|450px|Mitindo ya maandishi duniani **buluu**: [alfabeti ya Kilatini; **kibichi**: alfabeti ya Kiarabu; **nyekundu**: Kisirili; **njano**: mwandiko wa Kichina; **kichungwa**: miandiko ya Kihindi.]]
**Maandishi** (pia: **maandiko**) ni hati ambayo hushika sauti za lugha kwa njia ya alama zinazoandikwa. 

## Mitindo ya miandiko 
Sehemu kubwa ya maandishi duniani inatumia alfabeti mbalimbali. Kati yake alfabeti ya Kilatini imesambaa zaidi, ikifuatwa na alfabeti ya Kiarabu na alfabeti ya Kisirili. 

Asia ya Mashariki imeendelea kutumia mwandiko wake wa alama zinazodokeza neno lote badala ya herufi tu. Mtindo wa kutumia alama kwa neno lote ulitumika pia katika utamaduni wa Misri ya Kale na Meksiko ya Kale.

Miandiko ya Uhindi, inayotokana na mwandiko wa Brahmi, hutumia miandiko mbalimbali inayoonyesha silabi. Hata lugha za Ethiopia hufuata mtindo wa kufanana nayo.

## Historia ya maandishi 
Hakuna hakika maandishi yalianza lini na wapi, ila wataalamu wengi huona ya kwamba Sumer katika Mesopotamia ilikuwa ya kwanza duniani. 

Wengine huona ya kwamba sanaa ya kuandika ilianzishwa na watu mbalimbali kwa nyakati tofauti katika pande mbalimbali za dunia. Si rahisi kuwa na hakika kwa sababu maandishi yenyewe hudumu kwa muda tu kutegemeana na mata na vifaa vilivyotumiwa. 

Maandishi yaliyowekwa penye mawe magumu tena penye hali ya hewa yabisi hukaa miaka elfu kadhaa. Kwa njia hiyo tuna ushuhuda wa maandishi ya mapema hasa kutoka nchi kama Mesopotamia, Misri, Bara Hindi na China. Lakini hatuwezi kukanusha uwezekano wa maandishi yaliyotumia mata kama magome ya miti yanayooza haraka hasa katika mazingira yenye mvua nyingi.

Watu waliandika juu ya miamba, vigae vya mwandiko wa kikabari, bao za nta, kitambaa, ubaoni au mabati ya metali mbalimbali. Mainka wa Peru walitumia mwandiko wa mafundo kwenye kamba.

Kati ya mata zote za kutunza maandishi ni hasa karatasi inayotumiwa zaidi leo. Ilibuniwa China ilipojulikana mnamo mwaka 100 BK na kusambaa polepole barani Asia halafu Ulaya.

Siki hizi maandishi ya elektroniki yamesambaa pamoja na matumizi ya tarakilishi na mtandao.

## Tazama pia 
* Alfabeti
* Alfabeti ya Kiarabu
* Alfabeti ya Kigiriki
* Kisirili
* Alfabeti ya Kilatini
* Mwandiko wa Kichina
* Mwandiko wa kikabari
* Hiroglifi

*
Mofimu

**Mofimu** ni kipashio kidogo kuliko vyote katika lugha chenye maana ya kisarufi /kileksika. Mofimu katika sarufi ni jina la sehemu ndogo kabisa yenye kuwakilisha maana katika neno. Kipashio hiki hakiwezi kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana. Mfano: 

*"Analima" - A-na-lim-a

Neno analima lina mofimu nne ambazo hufungamana na kujenga neno analima. Kila moja ya mofimu hizi isimamapo pekee haina maana yoyote isipokuwa ina maana kisarufi ambayo humwezesha mwanaisimu kuchambua maana hiyo.

## Mifano ya jumla
* neno "msemaji" (nomino) lina mofimu nne ndani yake:
** "m" - ni mofimu ya ngeli nomino
** "sem" - ni kiini cha tendo
** "a" - inaonyesha nia 
** "ji" - inaonyesha ubadilishaji wa kitenzi kuwa nomino ya mtendaji

* neno "nimefika" (kitenzi) lina pia mofimu nne ndani yake:
** "ni" - ni mofimu ya nafsi ya kwanza ya umoja
** "me" - ni mofimu ya wakati / halinjeo
** "fik" - ni kiini cha tendo / kitenzi
** "a" - inaonyesha nia / kiambishi tamati

## Aina za mofimu
Kuna aina kuu mbili za mofimu nazo ni:
*Mofimu huru
*Mofimu Tegemezi/Funge /Ambata

### Mofimu huru
Mofimu huru ni silabi moja au zaidi yenye maana kamili ya neno na inaweza kujisimamia bila msaada wa viambishi au silabi nyingine. Aghalabu mofimu huru huwa nomino, vivumishi au vielezi visivyochukua viambishi vya ngeli.
Kwa mfano:

*Daktari
*Ndoa
*Nyumba

### Mofimu tegemezi/funge/ambata
Mofimu tegemezi huhitaji viambishi au mofimu nyingine tegemezi ili kuleta maana iliyokusudiwa. Mofimu hizi hujumuisha hasa mzizi wa neno (au shina la kitenzi), vivumishi, nomino au vielezi ambavyo vinahitaji viambishi viwakilishi vya ngeli ili kutoa maana iliyokusudiwa.

Shina la kitenzi au mzizi wa neno au kiini cha kitendo ni sehemu ndogo zaidi inayosimamia kitenzi chenyewe bila mnyambuliko, nyakati au viambishi vinginevyo.

Viambishi ni mofimu tegemezi ya silabi moja inayowakilisha dhana fulani kama vile hali, ngeli, nafsi, wakati na kadhalika.

;Kwa mfano:

**m-tangaz-a-ji*
**wa-me-tu-sumbu-a*
**wa-ku-lim-a*

****m** - mofimu ya ngeli ya M-WA kwa umoja
*****tangaz** - mzizi wa neno, kiini cha kitendo cha kutangaza
******a** - kiishio cha kitenzi
*******ji** - inaonyesha kazi au mazoea

***wa** - kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya tatu
***me** - kiambishi cha wakati timilifu
***tu** - kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya kwanza wingi - kitendewa/mtendwa
***sumbu** - shina la kitendo cha kusumbua
***a** - kiishio

## Marejeo
*

Jamii:Isimu
Jamii:Lugha
Mrihi

**Mrihi**, **mriti**, **msasa**, **mtondo**, **mtondoro**, **mtundu** au **mundu** (*Brachystegia spiciformis*) ni mti wa familia Fabaceae unaotokea misitu ya miyombo.

## Picha

Brachystegia spiciformis 1DS-II 3-2820.jpg|Majani
Brachystegia spiciformis 1DS-II 3-2819.jpg|Jozi ya mwisho ya vijani ikionyesha stipula zinazotokeza
Brachystegia spiciformis02.jpg|Maua
Brachystegia spiciformis00.jpg|Maua
Meta-Wiki

thumb|right|Nembo ya Meta-Wiki
**Meta-Wiki** ni tovuti ya Wikimedia Foundation na mahali muhimu pa kuendeleza na kusimamia miradi yote ya shirika hii. 

Miradi kama Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikisource, Wikinews, Wikibooks, Wikiversity au Wikimedia Commons hutumia programu ya pamoja inayozidi kuendelezwa.

Vile maswali ya kuanzisha miradi ya wiki kwa lugha mpya yanajadiliwa hapa. Kama jumuiya inayohariri wikipedia kwa lugha fulani imepatwa na fitina na inashindwa kupatana kati yao wasimamizi kwenye ngazi ya Meta-Wiki wanaweza kuingilia kati.

Vilevile wasimamizi wa Meta-Wiki wanaangalia kama haki za hatimiliki inaangaliwa katika matumizi ya picha. Ila mara nyingi wao hufanya kazi za kuratibu miradi yote ya Wiki, yaani, swala zima la kiufundi wao ndiyo wana uwezo mkubwa wa kutatua matatizo ya miradi yote husika na Wikimedia.

## Kiungo 
* 

Jamii:Wikipedia
Blues

[thumb|400px|Wanamuziki wa mwanzoni kabisa wa muziki wa blues Bi. [Bessie Smith.]]

**Blues** ni aina ya muziki ambao ulianzia nchi Marekani mwanzoni kabisa mwa karne ya 20. Uliazishwa na watumwa wa zamani wa Kiafrika waliokuwa wakiimba nyimbo za kiroho, nyimbo za utukufu, na muziki wa chant.
## Baadhi ya wanamuziki wa blues 
* Louis Armstrong (1901-1971)
* Blind Blake (c. 1893-c. 1933)
* Blues Brothers
* Big Bill Broonzy (1893/1898-1958)
* Ray Charles (1930-2004)
* Robert Cray (born 1953)
* Bo Diddley (born 1928)
* Buddy Guy (born 1936)
* John Lee Hooker (1917-2001)
* Etta James (amezaliwa 1938)
* Robert Johnson (1909/1912-1938)
* B. B. King (born 1925)
* Leadbelly (1885-1949)
* Louisiana Red (1932)
* Taj Mahal (mwanamuziki) (amezaliwa 1942)
* Memphis Slim (1915-1988)
* Jelly Roll Morton (1890-1941)
* Ma Rainey (1886-1939)
* Bessie Smith (1894-1937)
* Mamie Smith (1883-1946)
* Big Joe Turner (1911-1985)
* Stevie Ray Vaughan (1954-1990)
* T-bone Walker (1910-1975)
* Muddy Waters (1915-1983)
* John Bonham (1948-1980)
* Andrew Lennon (1897-1945)

## Viungo vya nje 
* Blues Foundation
* Blues Classroom from the Public Broadcasting Service (PBS)

Jamii:Muziki wa blues
Muziki wa klasiki

, 1820. Ndiye daraja kati ya kipindi cha Klasiki na kipindi cha Romantiki.]]
**Muziki wa Klasiki** upo katika aina za orchestra (muziki unaopigwa na jopo la watu au kwa jina lingine waweza kuitwa bendi). Asili ya muziki huu ni hasa kwenye utamaduni wa Kimagharibi na hasa kwenye muziki wa liturujia.

Kwa kawaida hulenga ala za nyuzi, yaani Violin, viola, cello, na besi-mbili ambavyo vyote ni vyombo vya nyuzi; kwa pamoja, vinategemeana kufanya orchestra. 

Wanaorchestra wana mwelekezaji wao (kondakta) ambaye anaweka sawa tempo (kasi au mdundo), na anawaelekeza wanaorchestra kwa kutumia fimbo maalum wakati wanapiga moja kati ya nyimbo ambazo huzipiga kwa maonyesho maalum. 

Kuna watunzi kedekede wa muziki wa klasiki. Lakini hapa pana orodha ndogo ya watunzi hao kwa mwenendo wa nyakati:

### Zama za Kati 
Mtindo wa Zama za Kati ulienea sana kunako karne ya 5 hadi kwenye karne ya 15 na waliotingisha walikuwa kina:
* Leonin
* Perotin
* Guillaume de Machaut

### Zama za Mwamko 
Mtindo wa Renaissance ulibamba sana kuanzia karne ya 15 hadi karne ya 17 na waliotingisha walikuwa kina:
* Giovanni da Palestrina
* Claudio Monteverdi
* Thomas Tallis

### Kipindi cha Baroko 
Baroko ilikuwa kipindi kuanzia takriban mwaka 1600 hadi 1750. Wakati huo walitinga hasa:
* Johann Sebastian Bach
* George Frideric Handel
* Georg Philipp Telemann
* Henry Purcell
* Antonio Vivaldi

### Kipindi cha Klasiki 
Katikati ya karne ya 18 hadi kunako miaka ya 1820 ilikuwa ikijulikana kama Kipindi cha Classical yenye watunzi maarufu kama:
* Joseph Haydn
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven

### Kipindi cha Romantiki 
Kipindi hiki kilianza kunako 1820 na kudumu hadi 1910; kilijukana kama Kipindi cha Romantiki na kutoa watu kama:
* Ludwig van Beethoven
* Hector Berlioz
* Pyotr Ilyich Tchaikovsky
* Robert Schumann
* Johannes Brahms

### Karne ya 20 
Kile kinachojulikana kama Muziki wa klasiki wa karne ya 20 umekuja kuanzia 1910 na kuendelea na watunzi wafuatao na wengineo:
* Claude Debussy
* Maurice Ravel
* Arnold Schoenberg
* Igor Stravinsky
* Bela Bartok
* Benjamin Britten
* Dmitri Shostakovich
* Phillip Glass
* Dmitri Kabalevsky

Kwenye karne ya 20, muziki wa klasiki umebadilika sana. Kuanzia mwaka 1950, ala za umeme zilianza kutumika kwa kutengeneza sauti mpya, na vifaa vya muziki vya umeme vikaanza kutumiwa katika kufanyia muziki huu vilevile. 

Tangu mwaka 1970, watunzi wengi wa muziki huo wakaanza kutofautisha baina ya muziki wa rock, pop, classical, asili, jazz na muziki wa dunia, kwa kutoa aina mpya za mitindo ili kuendeleza fani nzima ya muziki.

## Viungo vya nje 
* Historia ya Muziki wa Klasiki
* Video ya wanamuziki mashuhuri wa Muziki wa Klasiki
* Video ya nyimbo 50 maarufu za Muziki wa Klasiki
* Ala za Muziki wa Klasiki
* Zana bora za kusikiliza Muziki wa Klasiki 

Jamii:Aina za muziki
Renaissance

[thumb|400px|*Shule ya Athens* ni [mchoro wa Raphael. Haya ni maonyesho ya michoro ya kipindi cha Renaissance picha ya eneo kutoka katika Ugiriki ya Kale, ambao kume shehena wanafalsafa maarufu kedekede wa Kigiriki, waandishi, wasanii na wanahisabati. Raphael alitumia sura za watu mashuhuri wengi kutokana na kipindi chake. Kwa mfano, slimtumia Leonardo da Vinci kumchora Plato.]]
**Renaissance** (pia: **zama za mwamko**, **mwamko-sanaa**, **renesansi**) ni kipindi cha historia ya Ulaya kilichoanza kunako miaka ya 1400, mwishoni mwa kipindi cha Zama za Kati (ambacho kinajulikana pia kwa jina la Kiingereza *Middle Ages*), hadi miaka ya 1500, mwanzoni mwa nyakati zetu.

"Renaissance" ni neno la Kifaransa lenye maana ya "kuzaliwa upya". Sababu zilizopelekea kipindi hicho kuitwa hivyo ni kwamba, wakati huo, watu walianza kuwa na shauku ya kujifunza kuhusu mambo ya kale, kwa namna moja au nyingi walijifunza hasa mambo ya Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale. 

Renaissance ilionekana kama "kuzaliwa upya" kwa masomo hayo. Renaissance mara nyingi ilisemwa kama ndiyo mwanzo wa "modern age".

Wakati huo wa Renaissance, kulikuwa na wasanii wengi sana, wengi wao walikuwa waandishi na wengi wao walikuwa wanafalsafa. Watu walijifunza mambo ya hisabati na sayansi mbalimbali. Mtu aliye mjanja wa kujua vitu vingi huitwa "Mtu wa Renaissance". Leonardo da Vinci, ambaye alikuwa mchoraji, mwanasayansi, mwanamuziki na pia mwanafalsafa, ndiye Mwana Renaissance mashuhurizaidi .

Awali Renaissance ilianzia nchini Italia, lakini punde ikaenea katika Ulaya nzima. Katika Italia kipindi hicho kimegawanyika katika hatua tatu:

* Renaissance ya Awali.
* Renaissance ya Juu
* Renaissance ya Mwisho ambayo pia huitwa kipindi cha Mannerist.
 
Kipindi kilichofuata baada ya Mannerist kilikuwa kinaitwa Baroko ambacho pia kilienea Ulaya nzima kunako 1600. Nje ya Italia, ni vigumu kuelezea wapi kipindi cha Renaissance kiliishia na wapi kipindi cha Baroko kilianza.

## Viungo vya nje 
* Links for Middle School students  *from the Courtenay Middle School Library Collection*

Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Italia
Jamii:Karne ya 15
Jamii:Karne ya 16
John Abruzzi

**John Abruzzi** ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Peter Stormare. Huyu ni mhusika mkuu katika mfululizo, lakini alitambulika akiwa kama mnyapara wa jela ya Fox River State Penitentiary. Huyu yupo sawa tu na Theodore Bagwell, ni adui kidogo wa wale wahusika wakuu wa mchezo huu, ingawa alionekana kukawisha maswali ya mwandada Veronica Donovan aliyokuwa akiyafanya juu ya upelelezi wake kwenye vipengele vya usoni.
## Viungo vya nje
* John Abruzzi's biography  at Fox.com
Gallus Steiger

thumb|Kanisa la Wabenedikto huko Peramiho (2012), Gallus Steiger alipozikwa.
**Gallus Steiger** (Bueron, Uswisi, 29 Machi 1879 – Peramiho, Songea, Tanzania, 26 Novemba 1966) alikuwa mmisionari, abate na askofu wa Kanisa Katoliki.

## Maisha
Alisoma katika shule maarufu ya abasia ya Wabenedikto huko Einsiedeln, Uswisi. 

Mwaka 1902 alifunga nadhiri za utawa kama Mbenedikto huko St.Ottilien (Ujerumani). 

Alitumwa kama mmisionari na kufika Dar es Salaam tarehe 4 Juni 1906. 

Baada ya Waingereza kushinda Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, waliwafukuza wamisionari wenzake Wajerumani, lakini yeye kama raia wa Uswisi hakufukuzwa. Mwaka 1920 aliruhusiwa kuendelea na umisionari huko Ndanda kusini mashariki mwa Tanganyika. Mwaka 1922 aliteuliwa kuwa Prefect Apostolic wa huko Lindi akawa mkuu wa wamisionari Wabenedikto. 

Mwaka 1928 alikuwa Abate (mwanzoni wa Lindi na mwaka 1931 Abate wa Peramiho) na aliwekwa wakfu kuwa askofu mwaka 1934 huko Einsiedeln. 

Alistaafu mwaka 1953 akaendelea na umisionari hadi kufariki kwake huko Peramiho. Alizikwa kwenye kanisa kuu la Peramiho.

## Marejeo
* Pugu Hadi Peramiho - kimehaririwa na P. Gerold Rupper, OSB, BPNP, Peramiho 1988, ISBN 9967 67 031 1

Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Wamisionari
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Tanzania
Jamii:Watu wa Uswisi