open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kinyambo

**Kinyambo** (au *Orunyambo*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyambo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinyambo imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyambo iko katika kundi la E20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyambo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyambo
*lugha ya Kinyambo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/now
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyambo)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Bickmore, Lee. 1989. Kinyambo prosody. PhD thesis. University of California at Los Angeles (UCLA).
*Rugemalira, Josephat. 1993. Runyambo verb extensions and constraints on predicate structure. PhD thesis. University of California at Berkeley. Kurasa 322.
*Rugemalira, Josephat M[uhozi]. 1995. Verb extensions in Runyambo. *Afrikanistische Arbeitspapiere*, 41, uk.51-87.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Trinidad na Tobago

**Jamhuri ya Trinidad na Tobago** ni nchi ya visiwani katika Karibi ya kusini, karibu na pwani ya Venezuela, kusini kwa kisiwa cha Grenada cha Antili Ndogo. Nchi jirani nyingine kuvukia bahari ni Barbados na Guyana. 

Nchi ina eneo la km² 5,128 ambalo karibu lote ni kisiwa kikuu cha Trinidad. Kile cha Tobago kina asilimia 6 tu za eneo pamoja na 4% ya wakazi. Kuna visiwa vidogo vingine 21.

Ni jamhuri mwanachama wa Jumuiya ya Madola.

Ni nchi iliyoendelea, ikishika nafasi ya tatu kati ya zile za Amerika baada ya Marekani na Kanada.

## Historia
Visiwa vilikaliwa na Waindio kwa karne nyingi kabla ya ujio wa Kristofa Columbus na Wahispania (1498). 

Trinidad ilibaki chini ya wakoloni hao hadi mwaka 1797 vilipotekwa na Waingereza ambao walikabidhiwa pia Tobago mwaka 1802. Viliunganishwa mwaka 1889 na kubaki koloni hadi mwaka 1962 vilipopata uhuru.

Mwaka 1976 nchi imeanza kuwa jamhuri.

## Watu
Wakazi wengi wana asili ya India (37.6%), lakini pia ya Afrika (36.3%) na sehemu nyingine. Hivyo kuna machotara wa aina mbalimbali (24.2%).

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wananchi wengi wanaongea kwa kawaida aina mbili za Krioli. Asilimia 5 wanaongea Kihispania.

Upande wa dini wengi (63%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, kuanzia Kanisa Katoliki (21.5%), Wapentekoste (12%) na Anglikana (5.7%). Wahindu ni 18% na Waislamu ni 5%.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
* Trinidad and Tobago Government Portal
* Official Trinidad and Tobago Tourism Company Website
* 
* Trinidad and Tobago  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Trinidad and Tobago profile from the BBC News
* World Bank Summary Trade Statistics Trinidad and Tobago
* 
* Key Development Forecasts for Trinidad and Tobago from International Futures
*  Guanaguanare – the Laughing Gull. Carib Indians in Trinidad – includes 2 videos
Barbadosi

**Barbadosi** ni nchi ya kisiwani katika Bahari ya Karibi takriban 430 km kaskazini - mashariki kwa Venezuela (Amerika Kusini).

Nchi jirani za karibu kuvukia bahari ni Saint Lucia na Saint Vincent upande wa magharibi, Trinidad na Tobago upande wa kusini na Grenada upande wa kusini-magharibi. 

Barbados ni kisiwa cha Antili Ndogo. Kwa urefu kinafikia km 34 na kwa upana 23.

Wakazi ni 277,821, na kwa asilimia 91 wana asili ya Afrika, 4% ya Ulaya, 1% ya India. 

Lugha rasmi ni Kiingereza, ingawa wakazi wengi kabisa wanaongea kwa kawaida aina ya Krioli inayoitwa Kibajan.

Upande wa dini, 75.6% ni Wakristo, hasa Waanglikana (23.9%) na Wapentekoste (19.5%). Dini nyingine kwa pamoja zinafikia 3%, kwa kuwa 21% hawana dini yoyote.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Kinyika

**Kinyika** ni lugha ya Kibantu nchini Malawi na Zambia inayozungumzwa na Wanyika. Isichanganywe na Kinyiha (ambacho huitwa Kinyika pia) wala na Kinyiha cha Malawi ambacho kinafanana nacho. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyika imehesabiwa kuwa watu 10,000, yaani 5000 nchini Malawi na 5000 nchini Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyika iko katika kundi la M20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyika kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyika
*lugha ya Kinyika katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nkv

## Marejeo
*Krüger, Susanne; Lindfors, Anna-Lena; Nagler, Louise; Woodward, Mark. 2009. "A sociolinguistic survey of the Nyiha and Nyika language communities in Tanzania, Zambia and Malawi." 

Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Zambia
Dominika

thumbnail|right|280px| Kisiwa cha Dominica

[thumb|250px|left|[Ramani ya Dominica.]]
**Dominika** ni nchi ya kisiwani katika Bahari ya Karibi. Haitakiwi kuchanganywa na Jamhuri ya Dominika ambayo ni nchi nyingine katika Karibi. 

Nchi ni mwanachama wa Jumuiya ya Madola, lakini ni jamhuri.

## Jina
Jina limetokana na lugha ya Kilatini na linamaanisha „Jumapili“ kwa sababu Kristoforo Kolumbus alifika huko mara ya kwanza siku ya Jumapili tarehe 3 Novemba 1493.

## Jiografia 
Kisiwa kina urefu wa km 46.4 na upana wa km 25.6; eneo lake ni km² 746. 

Mlima mkubwa ni volkeno ya Morne Diablotins yenye kima cha m 1,447 juu ya UB. 

Kuna misitu mingi na maeneo ya kuhifadhiwa.

## Historia 
Dominica ilikuwa kati ya visiwa vya mwisho katika Karibi vilivyotekwa na Wazungu kutokana na utetezi mkali wa wenyeji Waindio. Ni pia mahali pa mwisho ambako bado wako Wakaribi (3,000) waliopotea penginepo kwenye visiwa vya Karibi. 

Tabia ya kisiwa kuwa na milima mingi ilifanya isionekane ni mahali pazuri pa kilimo ya mashamba makubwa. Hivyo mataifa yaliyounda makoloni kwa muda mrefu hayakuvutwa kulipa gharama za kupeleka wanajeshi wengi kisiwani waliohitajika kukandamiza Waindio.

Hispania iliacha majaribio ya kuteka kisiwa katika karne ya 16. 

Uingereza ilijaribu kuunda utawala wake juu ya kisiwa mwaka 1627 ikaacha. 

Mwaka 1635 Ufaransa ilipeleka bendera yake Dominica lakini ikaacha pia. 

Tangu mwaka 1748 Uingereza na Ufaransa walipatana ya kwamba kisiwa kitakuwa eneo lisilotawaliwa na upande mmoja. 

Katika miaka iliyofuata walowezi wachache Wafaransa walianzisha mashamba na mji wa Roseau. 

Baada ya vita ya miaka saba Uingereza ulichukua utawala wa kisiwa na kupeleka huko walowezi pamoja na watumwa kutoka Afrika. Waindio walirudishwa polepole katika maeneo ya milimani.

Uhuru ulipatikana tarehe 3 Novemba 1978.

## Miji 
Miji mikubwa zaidi kisiwani ni:

* 1. Roseau: wakazi 16,571  
* 2. Portsmouth: wakazi 3,633 
* 3. Marigot: wakazi 2,669
* 4. Berekua: wakazi 2,608 
* 5. Mahaut: wakazi 2,369
* 6. Saint Joseph: wakazi 2,184

## Watu
Kwa sasa wakazi 75% wana asili ya Afrika na 19.2% ni machotara.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wengine wanazungumza Krioli zinazotegemea Kifaransa au Kiiingereza.

Upande wa dini, 80% ni Wakatoliki, 10-12% ni madhehebu ya Kisabato, 3% wanafuata dini za jadi.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
* Official website of the Government of the Commonwealth of Dominica.
* Dominica – Art, Articles, Culture, History & Resources  (Lennox Honeychurch)
* Chief of State and Cabinet Members 
* 
* Dominica  at *UCB Libraries GovPubs*.
* Dominican creole or Kwéyòl (presentation, vocabulary and conversation guide)
* 
* Discover Dominica: Nature Island of the Caribbean , official government tourism website by the Discover Dominica Authority.
* Official website of the Dominica Cricket Association.
Puerto Rico

thumb|left|300px|Ramani ya Puerto Rico
** Puerto Rico**, rasmi **Jumuiya ya Puerto Rico** ni nchi katika Bahari ya Karibi ambayo ni eneo la kushirikishwa la Marekani katika visiwa vya Antili Kubwa.Iko upande wa mashariki wa Jamhuri ya Dominika na upande wa magharibi ya Visiwa vya Virgin. Funguvisiwa la Puerto Rico linajumuisha kisiwa kikuu cha Puerto Rico pamoja na visiwa vidogo kama vile Mona, Vieques, Monito, Desecheo, Caja de Muertos, Pajaros, Icacos, Palominos, Palominitos, Culebrita, na Culebra.

Jina la Puerto Rico kwa Kihispania humaanisha "bandari tajiri".

Puerto Rico ina katiba yake na matawi yake ya kisheria, mtendaji na mahakama. Uhusiano na Marekani ni kupitia uraia wa pamoja, sarafu na ulinzi.

## Historia
Ilikuwa koloni la Hispania mpaka ilipovamiwa na Marekani tarehe 25 Julai 1898, wakati wa Vita ya Marekani dhidi Hispania na kutawaliwa kama koloni hadi mwaka 1917 ambapo watu wa Puerto Rico walipewa uraia wa Marekani na kiwango cha utawala katika mambo ya ndani. 

Tangu mwaka 1948 gavana amechaguliwa na wananchi, si kuteuliwa tena na rais wa Marekani.

Puerto Rico si jimbo kamili la Marekani bali nchi inayojitawala katika mambo ya ndani ilhali siasa ya nje na mambo ya uchumi hutawaliwa na Marekani. 

Wakazi ni raia wa Marekani lakini hawashiriki katika uchaguzi wa rais. Kuna mwakilishi wa Puerto Rico katika bunge la Washington lakini hapigi kura. 

Watu wa Puerto Rico humchagua Gavana na wabunge wao. 

Katika kura za miaka 1967 na 1993 walikataa kulenga uhuru lakini walikataa pia kuwa jimbo kamili la Marekani, wakapendelea hali ya eneo la kushirikishwa. Kumbe mwaka 2012, kura zilionyesha kuwa 54% wanapenda badiliko, hasa kujiunga na Marekani kama jimbo la 51.

## Watu
Tangu mwaka 2000 idadi ya wakazi inazidi kupungua na kuzeeka.

Karibu nusu ya wakazi wote wanajitambulisha kwa machotara, halafu kama Wazungu (17.1%) na Waafrika (7%) kwa asili. Vipimo vinaonyesha kuwa Wazungu wamechangia 64% na Waafrika 25%, wakati Waindio wamechangia 11% ya DNA ya wakazi wa sasa.

Lugha rasmi ni kwanza Kihispania (inayozungumzwa kawaida na 95% za wananchi), halafu Kiingereza.

Upande wa dini, walio wengi ni Wakristo, hasa Wakatoliki (56%) na Waprotestanti (33%).
Waalagwa

**Wasi** (au *Waalagwa*) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, hasa tarafa ya Kolo katika vijiji kama Kwa Dinu, Mneniya, Hurui n.k.  Watu hao wapo pia mkoani Manyara (Babati mjini na Galapo). Kati ya makabila yaliyopo Kondoa linaweza kuwa kabila la pili kwa ukubwa na wingi baada ya Warangi.

Lugha yao ni Algwaisa si Chasi ambayo ni mojawapo ya lugha za Kiafrika-Kiasia, si ya Kibantu, kwani huendana na Kifyomi, Kiiraqw na Kiburunge ambazo zote hizi ni lugha za Kikushi. Kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta.

## Historia
Katika tarafa ya Kolo kulikuwa na mmiliki aliyeitwa sultani Salim Kimolo (toka enzi za ukoloni). Sultani huyo alikuwa anaongea sana lugha hiyo, ukizingatia yeye alikuwa mtu kama jamii ya Wamang'ati au Wairaqw. Alipofika Kondoa - Kolo na lugha hiyo ilipochukua nafasi akapaita Kolo kama Kolowasi. Alikuwa na watoto 43, na watu wote walimuheshimu na kutumia lugha hiyo hata katika kutoa maamuzi wakati wa kesi mbalimbali. Watu wengi wa jamii hii ni Waislamu kutokana na mahusiano kati ya sultani Salim Kimolo na Waarabu hapo zamani. 

Watu wamestaarabika, ni wakulima na wafugaji.

A
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Chasi

**Chasi** (au **Kialagwa** au **Algwaisa**) ni mojawapo ya lugha za Kikushi zinazotumika nchini Tanzania. Inazungumzwa na Wasi: kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifiomi, Kiiraqw na Kiburunge. 

Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kialagwa imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kialagwa iko katika kundi la Kikushi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Chasi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kialagwa
*lugha ya Kialagwa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wbj
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) G”teborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Mous, Maarten. 2001. Basic Alagwa syntax. In: *New data and new methods in Afroasiatic linguistics: Robert Hetzron in memoriam*, uk.125-135. Kuhaririwa na Andrzej Zaborski. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag.

Jamii:Lugha za Tanzania
Waburunge

**Waburunge** ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa. Lugha yao ni Kiburunge, mojawapo ya lugha za Kikushi.

Waburunge kwa idadi ni wachache sana (300,000 hivi) na wanapatikana katika tarafa za Goima na Mondo, pia wachache wapo katika kata za Gwandi, Kondoa Mjini. Sasa hivi wanakaa kila kona ya Tanzania na wanapenda kushirikiana na watu wa makabila tofauti.

Lugha yao si ya Kibantu ila ina uhusiano kidogo na lugha za Wairaqw na Wagorowa kwani Mburunge anaweza kuelewa Mwiraq anachokiongea kutokana na maneno yao kuwa na mizizi ileile bali viambishi tofauti.

## Utamaduni wao
Waburunge wana tamaduni zifuatazo wanazoziheshimu sana hadi leo:
1. kiongozi mkuu wa hili kabila ni mzee na ana baraza lake la wazee 
2. wanarithi wajane, ila si wote 
3. wanaume wanatahiriwa porini na wanakaa huko kwa zaidi ya miezi sita; wakati wa kutolewa hufanyiwa sherehe ya ngoma ambayo inaitwa "choraa" kwa mchana na usiku vijana waliokuja kwa ajili ya ngoma hucheza na kukesha ngoma inaitwa goroisoo' na akina mama hucheza "slasla/aso" na ngoma hizo huambatana na pombe pamoja na nyama 
4. kwao mwanamke hausikii sana kwenye mambo ya maendeleo 
5. katika suala la ndoa mwanamke anaweza kuozeshwa hata kwa mtu asiyemjua wala kumuona hata siku moja, kwani anasikiliza anachoambiwa na wazazi wake 
6. kuhusu dini wengi wameanza kujiunga nazo: robo ya Waburunge ni Wapagani bali wengine wamejiunga na Ukristo na wachache sana wapo katika Uislamu 
7. suala la elimu kwao ni si kipaumbele sana, kwani huona kumpeleka mtoto shule ni sawa na kupoteza muda 
8. wana ngoma zao za asili na wanaziheshimu sana kwani kila mtu anachezeshwa kutokana na jinsia yake na kanuni za ukoo lakini kila mtu lazima acheze kwa mwaka; ngoma yao kuu hufanyika mwezi wa saba kuanzia tarehe saba hadi kumi katika kijiji cha Chambalo 
9. wanaamini pombe ni kitu muhimu kwani katika shughuli zozote za mkusanyiko lazima pombe iwepo. pombe yao ya asili ni pombe ya udo inayotokana na mtama mwekundu na pombe ya asali(kangara), pombe hizo ndizo hutumika kwenye mila na ngoma zote za asili za waburunge
10. wanafuga,kuwinda na kurina asali pia 
11. wanapenda kukaa milimani sana 
12. wana njia zao za asili za kutambua majira ya mwaka na jinsi mwaka utakavyokuwa kama utakuwa na mvua nyingi au kidogo 
13. wana njia za asili za kuhifadhi vyakula 
14. wana nyumba zao za asili ambazo zinajengwa kwa miti na udongo                              
15. ni watu wakarimu sana na wana moyo wa upendo kama ukijua jinsi ya kuishi nao
16. ni watii lakini pia wakorofi sana 
17. kwa asili ni wachapakazi sana, kwani kijana wao hufundishwa umahiri wa kazi akiwa jandoni
18. watani wao ni Wasukuma, Wanyiramba, Wagogo na Wakaguru
19. ni wepesi kuelewa jambo, hivyo mnaweza mkaongea kitu mkaelewana.
20. ni wasiri sana kwenye mambo yao, si rahisi kuyajua.

Burunge
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Kiburunge

**Kiburunge** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Waburunge. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiburunge ilihesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kiburunge iko katika kundi la lugha za Kikushi.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Kiessling, Roland. 1994. *Eine Grammatik des Burunge*. (Afrikanistische Forschungen, Bd 13.) Hamburg: Research & Progress Verlag. Kurasa iv, 275. [ISBN 3-89645-291-6]

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiburunge kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiburunge 
*lugha ya Kiburunge katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bds
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Wadatoga

.]]
**Wadatooga** (pia huitwa *Wataturu* au ''Wamang'ati'') ni kabila la watu wa Kinilo nchini Tanzania wanaoishi hasa katika mikoa ya Manyara, Arusha, Singida, wachache pia Mara, Tabora, Simiyu na Shinyanga. 

Lugha yao ni moja, Kidatooga, ingawa lahaja zake zinatofautiana  kiasi kwa kufanya maelewano kuwa magumu. 

Mwaka 2000 walikadiriwa kuwa 87,978.

Kuna walau makundi kumi:
* Wabajuta
* Wagisamjanga (Kisamajeng, Gisamjang)
* Wabarabayiiga (Barabaig, Barabayga, Barabaik, Barbaig)
* Waasimjeeg (Tsimajeega, Isimijeega)
* Warootigaanga (Rotigenga, Rotigeenga)
* Waburaadiiga (Buradiga, Bureadiga)
* Wabianjiida (Biyanjiida, Utatu)
* Wadamarga
* Wadarorarega
* Wagidang'odiga

Watani wao ni Wasukuma na Wamasai, ingawa mwanzoni walikuwa wanaogopwa sana na Wamasai. 

Desturi yao ni kuoa wake wengi na kuwa na utajiri wa mifugo. Jamii hiyo inategemea sana mifugo. Kilimo ni kwa sehemu ndogo sana.

Wadatoga ni watu wakarimu sana na hufanya kazi kwa umoja na si vinginevyo.

Wanaume hunyoa vipara kwa sehemu ya kichwa ila wanawake hufuga nywele zenye urembo, tofauti na Wamang'ati .

Miundo ya kucheza ngoma ni miundo ya kushikana mikono au kucheza kwa duara.

Wanaume hufanyiwa tohara kwa kisu bila ganzi; kisu hicho hupitishwa kwenye moto ili kuzuia damu kuvuja baada ya kukata. Huacha kimshipa chini kikiwa kinaning'inia kwa kuamini kwamba huleta ladha kipindi cha kujamiana. 

Tiba za asili ndiyo kitu pekee wanachokitumia. Pia ni jamii ambayo hujihusisha na kuunga mifupa. 

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Mkoa wa Singida
Jamii:Mkoa wa Arusha
Kidatooga

**Kidatooga** (pia huitwa *Kitaturu*, ''Kimang'ati* au *Kibarabaig*) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadatooga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidatooga ilihesabiwa kuwa watu 87,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi Kidatooga kiko katika kundi la lugha za Kiniloti.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Creider, Chet A.; Rottland, Franz. 1997. Noun classification in southern Nilotic: Datooga. *Afrika und Übersee*, 80 (1), uk.71-93.
*Dempwolff, Otto. 1916/17. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 11: Wörter der Tatogasprache. *Zeitschrift für Kolonialsprachen'', 7, uk.314-319.
*Eaton, Helen. 1997. The Barabaig noun. BA thesis. University of Reading (UK). Kurasa 130.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidatooga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidatooga
*lugha ya Kidatooga katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tcc
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Grenada

**Grenada** ni nchi ya kisiwani kusini mwa Bahari ya Karibi. Iko kaskazini kwa Trinidad na Tobago na kusini kwa Saint Vincent. 

Ni nchi mwanachama wa jumuiya ya madola  na mkuu wa Dola ni Mfalme Charles III wa Uingereza anayewakilishwa kisiwani na Gavana Mkuu.

## Jiografia 
Eneo la nchi ni kisiwa kikuu cha Grenada pamoja na visiwa kadhaa za funguvisiwa ya Grenadini kama vile Carriacou, Petit Martinique, Rhonde Island na vingine vidogo.  

Idadi kubwa ya wakazi iko Grenada penyewe pamoja na miji ya St. George's (mji mkuu), Grenville na Gouyave. 

Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno vyenye ardhi yenye rutuba. Grenada ina milima, na mkubwa zaidi ni mlima St. Catherine wenye kimo cha mita 840.

## Watu 
Wakazi ni 110,000: walio wengi (82%) ni wa asili ya Afrika wametokana na watumwa waliopelekwa huko kulima mashamba ya miwa au ni machotara (13%) waliotokana na watumwa wale na mabwana wao Wafaransa. Waliobaki (5%) ni Wazungu na Wahindi. Wananchi walio wengi wanaishi nje: ni kama mara mbili kuliko waliobaki nchini.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini walio wengi kwa kawaida wanaongea Krioli.

Upande wa dini, karibu wote ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (53%). Kati ya madhehebu ya Uprotestanti, wanaongoza Waanglikana.

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Tanbihi
## Marejeo
*Adkin, Mark. 1989. *Urgent Fury: The Battle for Grenada: The Truth Behind the Largest U.S. Military Operation Since Vietnam*. Trans-Atlantic Publications. ISBN 0-85052-023-1
*Beck, Robert J.  1993.  *The Grenada Invasion:  Politics, Law, and Foreign Policy Decisionmaking*.  Boulder:  Westview Press.  ISBN 0-8133-8709-4
*Brizan, George 1984. ''Grenada Island of Conflict: From Amerindians to People's Revolution 1498–1979*. London, Zed Books Ltd., publisher; Copyright, George Brizan, 1984.
*Martin, John Angus. 2007. *A–Z of Grenada Heritage*. Macmillan Caribbean.
*
*Sinclair, Norma. 2003. *Grenada: Isle of Spice (Caribbean Guides)*. Interlink Publishing Group; 3rd edition. ISBN 0-333-96806-9
*Stark, James H. 1897. *Stark's Guide-Book and History of Trinidad including Tobago, Grenada, and St. Vincent; also a trip up the Orinoco and a description of the great Venezuelan Pitch Lake*. Boston, James H. Stark, publisher; London, Sampson Low, Marston & Company.
*Steele, Beverley A. 2003. *Grenada: A History of Its People (Island Histories)*. MacMillan Caribbean. ISBN 0-333-93053-3

## Viungo vya nje
*
*Official Website of the Government of Grenada
*Chief of State and Cabinet Members 
*
*Grenada  at *UCB Libraries GovPubs''.
*
*Grenada from the BBC News.
*Presentation Brothers College 
*Key Development Forecasts for Grenada from International Futures.
Wagorowa

**Wagorowa** (huitwa pia **Wafiome**) ni kabila dogo la watu wa Tanzania ambao wanaishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, na Mkoa wa Manyara karibu na mji wa Babati. 

Lugha yao ni Kigorowa, moja kati ya lugha za Kikushi. Ndiyo sababu wengine wanawajumlisha na Wairaqw. 

Kukadiria idadi ya watu wa Gorowa ni vigumu, kwani uhusiano wa kikabila au lugha haijarekodiwa katika sensa ya kitaifa. Idadi ya wasemaji wa Kigorowa imehesabiwa kuwa 132,748, ingawa ni muhimu kutambua kwamba baadhi ya Wagorowa wanaweza kutozungumza lugha hiyo, kwa hivyo nambari hii haitalingana kabisa na idadi ya watu.

## Tanbihi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Jamii:Mkoa wa Manyara
Kiiraqw

**Kiiraqw** ni mojawapo kati ya lugha za Kiafrika-Kiasia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiraqw iko katika kundi la lugha za Kikushi.

Inatumika na kuzungumzwa hasa na kabila la Wairaqw kaskazini mwa Tanzania kutokana na kuwepo kwao katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kama wenyeji wa karne nyingi.

Baadhi ya watu husema Kiiraqw ni sawa na "Kimbulu", kumbe siyo. Hakuna lugha inayoitwa Kimbulu. Mbulu ni jina la wilaya ambayo ina idadi kubwa ya Wairaqw kuliko eneo lingine lolote nchini Tanzania. Lakini ikumbukwe kuwa Mbulu si eneo pekee wanakopatikana Wairaqw, kitu ambacho kingesababisha watu wengine kuita lugha ya Kiiraqw kuwa Kimbulu.

Mwaka 2001 idadi ya wasemaji wa Kiiraqw ilihesabiwa kuwa watu 462,000. Kwa sasa wanakadiriwa kuwa milioni 1 hivi.

Kiiraqw, kama moja ya lugha zinazozungumzwa nchini Tanzania, ni lugha ambayo haina ufanano wa aina yoyote na lugha za Kibantu kama Kiswahili, Kisukuma, Kingoni, Kinyakyusa n.k.

Vitenzi katika lugha za Kibantu vimeishia na irabu, jambo ambalo ni tofauti kabisa katika lughà ya Kiiraqw ambapo vitenzi vyake vyote vinaishia na konsonanti. Mifano: neno "nenda" Kwa Kiiraqw ni "tlaw", "kula" ni "ãyiim", Lima ni "dosl"

Pamoja na utangulizi huo, utafiti wa kina unapaswa kufanyika ili kuielewa vizuri lugha hiyo na kuja na matokeo makubwa zaidi

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Maghway, Josephat B. 1995. *Annotated Iraqw lexicon*. (African language study series, vol 2.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 210.
*Mous, Maarten. 1993. *A grammar of Iraqw*. (Cushitic language studies/ Kuschitische Sprachstudien, vol 9.) Hamburg: Helmut Buske Verlag. Kurasa xvi, 361. [ISBN 3-87548-057-0]
*Desdery Sulle; (2013) Short research on Kiiraq; as a Cushitic Language speaker.
*Desdery Sulle; (2014). An investigation on verb  derivations in Iraqw language (In relation to increase and decrease the number of arguments). Songea. St. Augustine university of Tanzania Library

## Viungo vya nje
*Lugha ya Kiiraqw kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiiraqw 
*lugha ya Kiiraqw katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/irk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kikushi
Waluo

**Waluo** (pia **Wajaluo**) ni kabila kutoka Sudan Kusini. Wako hasa magharibi mwa Kenya, kaskazini mwa Uganda na mashariki mwa Tanzania katika Mikoa ya Mara na Mwanza. Nchini Kenya ni kabila la nne kwa wingi wa watu (11% za wakazi wote wa nchi). Inawezekana katika nchi hizo kwa jumla wamezidi milioni 7, mbali na makabila ya jamii hiyohiyo.

Lugha yao ni Kiluo. Wenyewe hujiita Jaluo na lugha yao Dhulou. 

Waluo ni mkusanyiko wa kabila la Waniloti ambalo lilisafiri kutoka Afrika ya Kaskazini kufuata mto Nile kwenda Kusini. Waluo wengi wameenea kandokando ya Ziwa Viktoria kutokana na utamaduni wao wa uvuvi.. It is estimated that Dholuo has 90% lexical similarity with Lep Alur (Alur language); 83% with Lep Achol (Acholi language); 93% with Dhopadhola (Padhola language), 74%  with Anuak, and 69% with Jurchol (Luwo) and Dhi-Pari (Pari). 

## Wajaluo mashuhuri
*Philemon Sarungi - Mtaalamu wa udaktari na kiongozi nchini Tanzania
*Gidi Gidi Maji Maji - Wasanii wa muziki aina ya hip hop
*Tom Mboya - mwanasiasa aliyeuawa mwaka 1969
*Barack Obama - mwanasiasa na Rais wa Marekani ni mwana wa baba Mjaluo
*Jaramogi Oginga Odinga - mwongozi wa Wajaluo kutoka wakati wa kupigania uhuru, mwanzilishi wa vyama vya KANU, KPU, FORD-Kenya na makamu wa rais wa kwanza
*Raila Amolo Odinga - mwana wa Jaramogi na mwanasiasa muhimu wa kitaifa
*Robert Ouko - waziri wa mambo ya nje aliyeuawa 1990. 
*Daniel Owino Missiani - mwanamuziki Mtanzania aliyewahi kuwania tuzo la muziki aina ya rhumba nchini Kenya alifariki mwaka 2006 na kuzikwa Shirati Rorya
*Riaga Ogalo - mwenyekiti wa Wajaluo Afrika Mashariki
*Odemba Kagose - mtemi wa Buturi
*Ochuodho Awino - mtemi wa Kamageta 
*Mirimbo Oreck Ragare - mzee wa kwanza Kamageta kununua baiskeli, alikufa mwaka 1999 katika kijiji cha Osiri.
*Daniel Opanga Oole wa Kamageta (baba wa balozi Joshua Watson Opanga) - mwanzilishi wa kanisa la Wamenonite huko Kamageta, kata ya Roche, Rorya, alifariki mwaka 1992 
*Timothy Apiyo - waziri mkuu mstaafu wa Tanzania

## Marejeo 
Jamii:Makabila ya Kenya
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Uganda
Jamii:Mkoa wa Mara
Jamii:Kaunti ya Kisumu
Kisandawe

la awali la Kikhoisan.]]
**Kisandawe** ni lugha inayozungumzwa na Wasandawe wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, nchini Tanzania, na ambao idadi yao ni kama 60,000. Ilifikiriwa kuwa mojawapo kati ya lugha za Khoisan, lakini kwa sasa inahesabika lugha ya pekee ingawa inaweza kuhusiana na lugha za Kikhoe–Kwadi za Kusini mwa Afrika.  

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dempwolff, Otto. 1916. *Die Sandawe: linguistisches und ethnographisches Material aus Deutsch-Ostafrika*. (Abhandlungen der hamburgischen Kolonial-Instituts, Bd 34. Reihe B: Völkerkunde, Kulturgeschichte und Sprachen, Bd 19.) Hamburg: Friederichsen, De Gruyter & Co. Kurasa v, 180.
*Eaton, Helen. 2002. The grammar of focus in Sandawe. PhD thesis. University of Reading (UK). Kurasa 318.
*Elderkin, Edward D[erek]. 1989. The significance and origin of the use of pitch in Sandawe. DPhil thesis. Department of Language and Linguistic Science, University of York (UK). Kurasa ix, 323.
*Kagaya, Ryohei. 1993. *A classified vocabulary of the Sandawe language*. (Asian and African lexicon series, vol 26.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa x, 2, 144.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisandawe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisandawe
*lugha ya Kisandawe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sad
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:lugha za Kikhoe-Kwadi
Jamii:Lugha za Kikhoisan
Kisegeju

**Kisegeju** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasegeju. Idadi ya Wasegeju imehesabiwa kuwa watu 15,000 lakini ni watu 7000 tu ambao bado wanajua kuongea Kisegeju, Wasegeju wengi wakitumia lugha za Kiswahili na Kidigo badala ya lugha yao. Kwa hiyo lugha imeanza kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisegeju iko katika kundi la E70. Wengine wanasema kuwa ni sawa na Kidhaiso.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisegeju kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisegeju
*lugha ya Kisegeju katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/seg
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Nurse, Derek. 1982. Segeju and Daisu: a case study of evidence from oral tradition and comparative linguistics. *History in Africa*, 9, uk.175-208.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kigorowa

**Kigorowa** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagorowa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kigorowa iko katika kundi la Kikushi.

Idadi ya wasemaji wa Kigorowa imehesabiwa kuwa 132,748.

## Tanbihi
## Marejeo
* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6 

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Seidel, Agosti. 1900. Die Sprache von Ufiomi in Deutsch-Ostafrika. *Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen*, 5, uk.165-175. 

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigorowa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigorowa 
*lugha ya Kigorowa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/gow
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:lugha za Kikushi
Kiluo (Kenya-Tanzania)

**Kiluo** (au *Kijaluo*) ni lugha mojawapo ya Kiniloti inayozungumzwa na Waluo nchini Kenya na pia Tanzania. Jumla ya wasemaji ni zaidi ya milioni 4.4. Hivyo inaongoza kati ya lugha za Kinilo-Sahara.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Capen, Carole Jamieson. 1998. *Bilingual Dholuo-English dictionary, Kenya*. Tucson (Arizona): self-published. Kurasa ix, 322. [ISBN 0-966688-10-4] https://www.webonary.org/dholuo/
*Gregersen, Edgar. 1961. Luo: a grammar. PhD thesis. Yale University at Harvard. Kurasa 166.
*Odaga, Asenath Bole (1997). English-Dholuo dictionary. Lake Publishers & Enterprises, Kisumu. [ISBN 9966-48-781-6].

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiluo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiluo 
*lugha ya Kiluo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/luo
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kinilo-Sahara
Jamii:Lugha za Kiniloti
Kisukuma

**Kisukuma** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasukuma. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisukuma kiko katika kundi la F20. Inafanana hasa na lugha ya Kinyamwezi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisukuma ilihesabiwa kuwa watu 5,430,000. Mwaka 2023 asilimia 11.9 ya Watanzania walitaja Kisukuma kama lugha yao ya kawaida zaidi nyumbani .

## Tanbihi
## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hicho kinataja marejeo mengine kama:
*Batibo, Herman. 1985. *Le kesukuma (langue bantou de Tanzanie): phonologie, morphologie*. (Éditions recherche sur les civilisations, cahier no 17.) Paris: Centre de Recherches, d’Echanges et de Documentation Universitaire (CREDU). Kurasa 340. [ISBN 2-86538-126-0]
*Richardson, Irvine. 1966. A vocabulary of Sukúma [kuhaririwa na Michael Mann]. *African language studies*, 7, uk.1-79.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisukuma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisukuma
*lugha ya Kisukuma katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/suk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kisukuma)

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Wasukuma
Kitongwe

**Kitongwe** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Watongwe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitongwe imehesabiwa kuwa watu 31,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitongwe iko katika kundi la F10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitongwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitongwe
*lugha ya Kitongwe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tny
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Kakeya, Makoto; Nishida, Toshisada. 1976. *A glossary of Sitongwe*. Tokyo. Kurasa 55.
*Kotarska, Anna. 2001. A sociolinguistic survey of the Tongwe language community, Kigoma dictrict, Kigoma region, Tanzania. Dodoma: Summer Institute of Linguistics (SIL) — Tanzania. Kurasa 47.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kividunda

**Kividunda** ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na kabila dogo la Wavidunda, wanaoishi katika wilaya ya Kilosa, mkoa wa Morogoro. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kividunda imehesabiwa kuwa watu 32,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha
za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kividunda iko katika kundi la G30. Kinafanana hasa na Kiluguru, lakini pia na Kihehe na lugha nyingine za kandokando.

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Beidelman, Thomas. 1966. Notes on the Vidunda of eastern Tanganyika: an ethnographic survey. *Tanganyika notes and records*, 65, uk.63-80.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kividunda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kividunda
*lugha ya Kividunda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/vid
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiwanji

**Kiwanji** (au *Kivwanji*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wawanji. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kivwanji imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivwanji iko katika kundi la G60.

## Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kiwanji ina irabu 7 na konsonanti 27. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kivwanji kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kivwanji
*lugha ya Kivwanji katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wbi
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiwanji)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiyao

**Kiyao** (au *Ciyao*) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, Malawi na Msumbiji inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Mwaka wa 2006, idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 420,000 na nchini Msumbiji kuwa 496,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyao iko katika kundi la P20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyao kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyao
*lugha ya Kiyao katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/yao
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiyao)

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Hetherwick, Alexander. 1889. *Introductory handbook and vocabulary of the Yao language*. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Kurasa xvi, 281.
*Ngunga, Armindo. 1997. Lexical phonology and morphology of the Ciyao verb stem. PhD thesis. University of California at Berkeley. Kurasa xvi, 429.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Msumbiji
Kizigula

**Kizigula** (pia **Kizigua**) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wazigula. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kizigula imehesabiwa kuwa watu 355,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizigula iko katika kundi la G30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kizigula kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizigula
*lugha ya Kizigula katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ziw
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kizigula)

## Msamiati 
Maneno ya Kizigua na maana zake kwa Kiswahili:

*Kizigua	    - kwa Kiswahili
* Mgosi	        = Mwanaume
* Mwana	        = Mtoto
* Mwana wa Chigosi	= Mtoto wa Kiume
* Mwana wa Chivyele	= Mtoto wa kike
* Uta	        = Upinde
* Nguku	        = Kuku 
* Biga	        = Mtungi
* Mazi	        = Maji
* Uchi	        = Asali
* Sila	        = Barabara

## Marejeo
*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. *The languages of Tanzania: a bibliography*. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dammann, Ernst. 1937/38. Zigula-Märchen. *Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen*, 28 (2), uk.139-157.
*Kisbey, Walter H. 1896. *Zigula exercises, compiled for the Universities’ Mission to Central Africa*. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Kurasa 116.

Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Albert Camus

left|80px

thumb|250px|Albert Camus

**Albert Camus** (7 Novemba 1913 – 4 Januari 1960) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Alizaliwa katika nchi ya Algeria. Hasa anajulikana kwa riwaya zake, k.m. "Mgeni" (kwa Kifaransa ''L'Étranger*, mwaka wa 1942) au "Tauni" (*La Peste'', mwaka wa 1947). Mwaka wa 1957 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**. Aliuawa katika ajali ya motokaa.
thumb|left|Albert Camus alivyochorwa na Petr Vorel.

Jamii:Waliozaliwa 1913
Jamii:Waliofariki 1960
Jamii:Waandishi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Giorgos Seferis

left|80px

**George Seferis** (13 Machi 1900 – 20 Septemba 1971) alikuwa mwanasiasa na mshairi kutoka nchi ya Ugiriki. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Giorgios Stylianou Seferiades*. Miaka ya 1957-1962 alikuwa balozi Mgiriki kwa Uingereza. Mwaka wa 1963 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1900
Jamii:Waliofariki 1971
Jamii:Waandishi wa Ugiriki
Jamii:Washairi wa Ugiriki
Jamii:Wanasiasa wa Ugiriki
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Ivo Andric

left|80px
thumb|Ivo Andric
**Ivo Andric** (10 Oktoba 1892 – 13 Machi 1975) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Yugoslavia. Hasa aliandika riwaya; lugha yake ni KiSerbia. Mwaka wa 1961 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1892
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Waandishi wa Yugoslavia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Jamii:Waandishi wa Serbia
Saint-John Perse

left|80px
thumbnail|right|100px|Saint-John Perse alishinda Tuzo ya Nobel mwaka 1960 
**Saint-John Perse** (31 Mei 1887 – 20 Septemba 1975) alikuwa mwandishi na mwanasiasa kutoka nchi ya Ufaransa. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Marie-René-Auguste-Aléxis Saint-Léger Léger*. Hasa aliandika mashairi. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

## Viungo vya nje 
* wasifu rasmi ya Saint-John Perse
* Saint-John Perse, le poète aux masques, tovuti (kwa Kifaransa) inayomheshimu mwandishi
* hotuba ya kupokelea Tuzo ya Nobel

Jamii:Waliozaliwa 1887
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Waandishi wa Ufaransa
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Salvatore Quasimodo

left|80px

**Salvatore Quasimodo** (Modica, 20 Agosti 1901 – Napoli, 14 Juni 1968) alikuwa mwandishi maarufu kutoka nchi ya Italia. Hasa aliandika mashairi. Pia alitafsiri kwa Kiitalia tamthiliya na mashairi  kutoka lugha nyingine. 

Mwaka 1959 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

## Viungo vya nje
* Salvatore Quasimodo  - Parco letterario Salvatore Quasimodo 
* Salvatore Quasimodo  - Official website 
* Nobel Laureate Page Quasimodo page at the Nobel Prize website, with links to his biography and to his Nobel lecture "The Poet and the Politician"
* Strada di Agrigento in English translation
* Salvatore Quasimodo poems  
* Salvatore Quasimodo and Agrigento 

Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Washairi wa Italia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Hermann Hesse

left|80px
[thumb|Sanamu ya Hermann Hesse katika mji wa [Calw]]

**Hermann Hesse** (2 Julai 1877 – 9 Agosti 1962) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia alihamia Uswisi. Hasa aliandika riwaya. Mwaka wa 1946 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1877
Jamii:Waliofariki 1962
Jamii:Waandishi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Bjørnstjerne Bjørnson

left|80px
right|thumb|Bjørnstjerne Bjørnson

**Bjørnstjerne Martinius Bjørnson** (8 Desemba 1832 – 26 Aprili 1910) alikuwa mwandishi, mshairi na mhariri kutoka nchi ya Norwei. Katika Norwei ya karne ya 19, Bjørnson alikuwa mwandishi mkuu wa pili baada ya Henrik Ibsen. Mwaka wa 1903 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

## Viungo vya nje 
* Wasifu ya Bjørnson 

Jamii:Waliozaliwa 1832
Jamii:Waliofariki 1910
Jamii:Waandishi wa Norwei
Jamii:Washairi wa Norwei
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Dario Fo

thumb|right|220px|Dario Fo
left|80px

**Dario Fo** (24 Machi 1926 - 13 Oktoba 2016) alikuwa mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Italia. Mwaka wa 1997 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Waliofariki 2016
Jamii:Waandishi wa Italia
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Derek Walcott

left|80px
thumb|right|Derek Walcott (2008)
**Derek Walcott** (amezaliwa 23 Januari 1930) ni mwandishi na mshairi kutoka kisiwa cha Saint Lucia. Mwaka wa 1992 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.
Erik Axel Karlfeldt

thumb|right|Erik Axel Karlfeldt

**Erik Axel Karlfeldt** (20 Julai 1864 &ndash; 8 Aprili 1931) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Sweden. Hasa aliandika mashairi juu ya maisha ya nchi yake. Mwaka wa 1931 aliteuliwa kuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**. Aliteuliwa baada ya kufa tu; alikuwa ameikataa mwaka wa 1918.
Gao Xingjian

left|80px
thumb| Gao Xingjian
**Gao Xingjian** (amezaliwa 4 Januari 1940) ni mwandishi kutoka nchi ya Uchina. Hasa ameandika tamthiliya. Kwa vile alionewa na serikali ya Kichina, alihamia Ufaransa mwaka wa 1987. Mwaka wa 2000 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waandishi wa Uchina
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Harold Pinter

left|80px
thumb|Harold Pinter (1962)
**Harold Pinter** (amezaliwa 10 Oktoba 1930 - 24 Desemba 2008) ni mwandishi wa michezo ya kuigiza kutoka nchi ya Uingereza. Mwaka wa 2005 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Henrik Pontoppidan

thumb|right|Henrik Pontoppidan
left|80px

**Henrik Pontoppidan** (24 Julai 1857 – 21 Agosti 1943) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Denmark. Hasa aliandika riwaya juu ya maisha katika nchi yake. Mwaka wa 1917, pamoja na Karl Adolph Gjellerup alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1857
Jamii:Waliofariki 1943
Jamii:Waandishi wa Denmark
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
J. M. Coetzee

left|80px

**John Maxwell Coetzee** (amezaliwa 9 Februari 1940) ni mwandishi kutoka nchi ya Afrika Kusini. Hasa ameandika riwaya kuhusu athari za *apartheid*. Mwaka wa 2003 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Karl Adolph Gjellerup

thumb|right|Karl Adolph Gjellerup
left|80px

**Karl Adolph Gjellerup** (2 Juni 1857 – 11 Oktoba 1919) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Denmark. Aliandika hasa kuhusu mambo ya dini. Mwaka wa 1917, pamoja na Henrik Pontoppidan alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1857
Jamii:Waliofariki 1919
Jamii:Waandishi wa Denmark
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Kenzaburo Oe

left|80px
thumb|right|Kenzaburo Oe (mwaka wa 2005)

**Kenzaburo Oe** (amezaliwa 31 Januari 1935) ni mwandishi kutoka nchi ya Japani. Hasa ameandika riwaya. Mwaka wa 1994 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1935
Jamii:Waandishi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Seamus Heaney

left|80px
thumb|right|220px|Seamus Heaney, 1970

**Seamus Justin Heaney** (13 Aprili, 1939 - 30 Agosti, 2013) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ireland. Hasa aliandika mashairi yanayohusu historia na utamaduni wa nchi yake. Mwaka wa 1995 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1939
Jamii:Waliofariki 2013
Jamii:Waandishi wa Ireland
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Vidiadhar Surajprasad Naipaul

left|80px
thumb|V. S. Naipaul
**Vidiadhar Surajprasad Naipaul** (V.S. Naipaul) (amezaliwa 17 Agosti 1932) ni mwandishi kutoka kisiwa cha Trinidad. Ameandika riwaya zake bila rajua, na zinaonyesha maisha magumu katika nchi zinazoendelea. Mwaka wa 2001 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waandishi wa Trinidad na Tobago
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Verner von Heidenstam

left|80px
thumb|Verner von Heidenstam alivyochorwa na Oscar Bjoerck

**Verner von Heidenstam** (6 Julai 1859 – 20 Mei 1940) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Sweden. Hasa aliandika mashairi na riwaya. Mwaka wa 1916 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1859
Jamii:Waliofariki 1940
Jamii:Waandishi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
William Butler Yeats

thumb|right|William Butler Yeats (1903)
left|80px

**William Butler Yeats** (13 Juni 1865 – 28 Januari 1939) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Ireland; kaka yake mdogo ni Jack Butler Yeats. Hasa aliandika juu ya mizizi ya utamaduni wa nchi yake. Mwaka wa 1923 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**.

Jamii:Waliozaliwa 1865
Jamii:Waliofariki 1939
Jamii:Waandishi wa Ireland
Jamii:Washairi wa Ireland
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Jack Butler Yeats

thumb|right|Jack Butler Yeats
left|80px

**Jack Butler Yeats** (23 Agosti 1871 &ndash; 28 Machi 1957) alikuwa mchoraji kutoka nchi ya Ireland; kaka yake ni mshairi William Butler Yeats. Alichora michoro hasa kuhusu maisha, utamaduni na visasili vya nchi yake.

Jamii:Waliozaliwa 1871
Jamii:Waliofariki 1957
Jamii:Wachoraji wa Ireland
William Faulkner

**William Faulkner** (25 Septemba 1897 – 6 Julai 1962) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Hasa aliandika riwaya. Mwaka wa 1949 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fasihi**. Miaka ya 1955 na 1963 alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi, mara ya pili baada ya kifo chake tu.

Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1962
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Jamii:Mississippi