open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yugoslavia

thumb|Yugoslavia hadi 1991 katika Ulaya
**Yugoslavia** *(Jugoslavija na Југославија kwa Kisirili "Nchi ya Waslavoni ya Kusini")* ilikuwa nchi katika Ulaya kusini mashariki kati ya 1918 na 2003.

## Ufalme wa Waserbia, Wakroatia na Waslovenia 
Ilianzishwa kwa jina la "Ufalme wa Waserbia, Wakroatia na Waslovenia" mwaka 1918 baada ya kuporomoka kwa Austria-Hungaria. Ufalme huu uliunganisha nchi za awali za Serbia na Montenegro pamoja na sehemu za Dola la Austria zilizokaliwa na Waslavoni. Tangu 1929 ufalme ulibadilisha jina kuitwa "Ufalme wa Yugoslavia". Tangu mwanzo tatizo mojawapo la nchi ilikuwa uhusiano kati ya mataifa mawili makubwa ndani yale yaani Waserbia na Wakroatia. Ingawa yote mawili ni karibu sana kuna tofauti za historia, dini na utamaduni ziilizosababisha hofu ya kutawaliwa kwa upande mmoja na mwingine.

## Vita Kuu ya Pili ya Dunia 
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Yugoslavia ilivamiwa na jeshi la Ujerumani. Wapinzani mbalimbali walichukua silaha kupinga wavamizi. Kati ya vikundi hivi wanamgambo Wakomunisti chini ya Josip Broz Tito wakafaulu kuliko jeshi la msituni wa mfalme. Baada ya mwisho wa vita 1945 kundi la Tito lilichukua utawala.
thumb|Bendera ya Yugoslavia tangu 1946

## Shirikisho la Jamhuri ya Watu wa Yugoslavia 
Katiba mpya ya 1946 iliunda Yugoslavia upya kama shirikisho la kisoshalisti. Majimbo 6 zilizoitwa pia "jamhuri" ziliundwa pamoja na mikoa miwili ya kujitawala ndani ya Serbia:
* 1. Jamhuri ya kisoshalisti ya Bosnia na Herzegovina (mji mkuu Sarajevo)
* 2. Jamhuri ya kisoshalisti ya Kroatia (mji mkuu Zagreb)
* 3. Jamhuri ya kisoshalisti ya Masedonia (mji mkuu Skopje)
* 4. Jamhuri ya kisoshalisti ya Montenegro (mji mkuu Titograd (sasa Podgorica))
* 5. Jamhuri ya kisoshalisti ya Serbia (mji mkuu Beograd) na ndani yake:
*** 5a. Mkoa wa kisoshalisti ya Kosovo (mji mkuu Priština)
*** 5b. Mkoa wa kisoshalisti ya Vojvodina (mji mkuu Novi Sad)
* 6. Jamhuri ya kisoshalisti ya Slovenia (mji mkuu Ljubljana)

Tito aliamua kutotii tena amri na maagizo kutoka chama cha kikomunisti cha Umoja wa Kisovyeti.
Yugoslavia ilifuata siasa ya kutoshikamana na pande zote mbili za vita baridi yaani Marekani na Urusi.

Baada ya kifo cha Tito umoja wa Yugoslavia ulidhoofika. Mashindano kati ya mataifa ndani ya nchi yaliongezeka.

## Mwisho wa Yuguslavia 
1991 Kroatia, Slovenia na Masedonia zilichukua hatua ya kutoka nje ya shirikisho na kujitangaza kuwa nchi huru za pekee. 1992 jimbo la Bosnia na Herzegovina likafuata na kutoka nje.

Tangu 1992 "Yugoslavia" ilikuwa jina la umoja wa Serbia na Montenegro pekee. 2003 jina la Yugoslavia lilifutwa.

Mwaka 2006 hata umoja uliobaki kati ya Serbia na Montenegro ulifutwa na kila nchi imeendelea pekee yake.

Jamii:Ulaya
Jamii:Nchi za kihistoria za Ulaya
Uranusi

*Kuhusu matumizi ya jina **Zohali** kwa sayari hii tazama kipengele cha "Asili ya jina"*

**Uranusi** ni sayari ya saba kutoka Jua.

## Asili ya jina 
Waswahili wa kale hawakujua sayari hii. Uranusi ni jina la kimataifa lililoteuliwa katika karne ya 19 baada ya majadiliano marefu kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Ni jina la mungu wa Ugiriki ya Kale Urano (Kgi.Οὐρανός) aliyeaminiwa kuwa mungu wa anga. Lugha nyingi duniani zimepokea jina hili kwa sababu astronomia ya zamani haikujua sayari hii. 

Vitabu kadhaa vinatumia jina la Kiswahili *Zohali*

 kwa kufuata kamusi ya KAST; lakini hili ni jina la Kiswahili kwa sayari ya sita (Kng. *Saturn*).

## Tabia 
Ni sayari kubwa ya tatu ya Mfumo wa Jua hata kama mada yake ni hasa gesi iliyoganda. Jumla ya masi yake ni mara 14 ya dunia hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake. Kipenyo chake ni takriban kilomita 50,000.

Inazunguka Jua kwenye obiti inayochukua miaka 84. Umbali wake na Jua ni takriban mara 19 umbali wa Jua na Dunia au kilomita bilioni 2.9; afeli yake ni vizio astronomia 20.11 na periheli yake ni vizio astronomia 18.33. 

Hadi mwaka 2023 miezi 27 iligunduliwa. Miezi mikubwa huitwa Miranda, Arieli, Umbrieli, Titania na Oberoni. Ina pia pete kadhaa yaani mawingu ya vumbi, barafu na mawe madogo ambayo ni nyembamba na kuzunguka sayari kwa umbo la pete. Pete za Uranusi ni hafifu kuliko zile za Zohali. 

Uranusi inaonekana kama nyota hafifu sana yenye mwangaza wa 5.6 - 6. Kutokana na kuwa hafifu vile na mwendo wake wa pole hakuna utamaduni wowote wa kale ulioitambua kuwa sayari. Ilitambuliwa mara ya kwanza kuwa sayari na tarehe 13 Machi 1781 na William Herschel.

## Tazama pia 
* Mfumo wa jua

## Marejeo 
Jamii:Sayari
Jamii:Mfumo wa jua
Ufalme wa Kongo

400px|thumb|Majimbo ya Ufalme wa Kongo mnamo 1648
**Ufalme wa Kongo** ulikuwa dola la Afrika ya Kati. Eneo lake lilikuwa ndani ya nchi za leo  Kongo (Kinshasa), Angola na Kongo (Brazzaville).  

Ulianzishwa katika karne ya 14 ikadumu hadi karne ya 17. 

Mtawala wake alikuwa na cheo cha "Mwene Kongo" au "Manikongo" wa kabila la Bakongo.

Ufalme huo umejulikana zaidi kihistoria kwa sababu ya mawasiliano yake ya kimataifa. Katika karne ya 15 meli za Wareno zilifika mwambaoni mwake. 

Manikongo mbalimbali walijenga uhusiano na Ureno na Kongo ilikuwa taifa la kushikamana na Ureno hadi kuharibika kwa uhusiano huo. Katika kipindi kile taarifa mbalimbali ziliandikwa zinazotupa leo picha nzuri ya ufalme huo.

## Jiografia 
Wakati wa kukutana na Wareno Ufalme wa Kongo labda ulikuwa na eneo la km² 300,000 ukaunganisha robo ya magharibi ya Kongo (Kinshasa) pamoja na sehemu za Angola na Kongo (Brazzaville).

## Utawala 
Manikongo alikaa katika mji wa M'banza-Kongo. 

Baada ya wafalme kuwa Wakristo Wakatoliki na kujengwa kwa kanisa kuu, jina la "São Salvador do Congo" (kwa Kireno: "Mwokozi Mtakatifu wa Kongo") lilikuwa kawaida kwa mji mkuu wa milki.

Ufalme ukawa na majimbo, wilaya na vijiji. Majimbo yalikuwa saba ya Mpemba, Nsundi, Mpangu, Mbata, Mbamba na Soyo. 

Kwa mikataba ya baadaye falme za Kakongo, Loango na Ngoy likatokea shirikisho ya sehemu nne.
Kidole cha shahada

thumb|left|Kidole cha shahada
thumb|250px|Majina ya vidole vya mkono:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho

**Kidole cha shahada** ni kidole cha pili mkononi. Iko kati ya kidole gumba na kidole kikubwa. Kidole hiki kinatumiwa sana kwa mawasiliano kati ya watu.

Kwanza hutumiwa kwa kukilenga kwa kitu kwa kwa mtu kwa kusudi la kumaanisha: Ndiye huyu, ndicho hiki! Pia kinadokeza mweleko au upande. Kwa lugha mbalimbali jina la kidole hiki ni "kidole cha kuonyesha" (kiing. index au pointer finger, kijer. Zeigefinger).

Matumizi mazuri hutegemea na utamaduni. 

* Kuna utamaduni mbalimbali ambako ni mwiko au tabia mbaya kukilenga kwa mtu.
* Kama mkubwa anakitumia kwa wadogo ni kama onyo: "Usifanye tena hivyo!", "Si vizuri hivyo".
* Kidole hiki kinatumiwa pia kuonyesha namba "1". 
* Kinaweza kumaanisha ushindi; katika Kenya alama ya kidole cha shahada kilitumiwa kama alama ya chama cha KANU.

Jamii:Vidole
Kidole cha kati

thumb|200px|Kidole kikubwa
thumb|200px|Majina ya vidole vya mkono:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho

**Kidole cha kati** (pia: **kikubwa**, **kirefu**) ni kidole cha tatu mkononi. Kiko kati ya kidole cha shahada na kidole cha kati cha kando. Kwa watu walio wengi sana ni kidole kirefu mkononi. 

Katika utamaduni mbalimbali ni mwiko kabisa kuonyesha kidole hiki kunatumiwa kwa kusudi la kutukana na kutusi. Lakini kwa wengine hakina maana mabaya hivyo kidole kinaweza kuwa chanzo cha kutoelewana vibaya.

Jamii:Vidole
Inchi

**Inchi** (kutoka Kiingereza *inch*) ni kipimo cha urefu wa sentimita 2.54. Inatumika pamoja na futi na maili. Si kipimo sanifu cha kimataifa SI bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza. 

Asili yake ni upana wa kidole gumba cha mtu. Kwa hiyo inchi inalingana takriban na wanda kati ya vipimo asilia vya Kiswahili ambayo ni pia kipimo cha upana wa kidole ingawa haikusanifishwa.

* inchi 1 = millimita 25.4 
* inchi 12 = futi 1 = millimita 304.8 
* mita 1 = takriban inchi 39.37 

Kifupi chake inchi ni: "futi 5 inchi 11 = 5' 11".

Kipimo cha inchi kiliingia katika Kiswahili tangu ukoloni wa Uingereza.

Kihistoria urefu wa inchi ulikuwa tofauti kati ya nchi na nchi. Leo hii inatumiwa zaidi Marekani lakini pia kwa mazoea katika nchi zinazotumia sana lugha ya Kiingereza hata kama wameshahamia vipimo sanifu vya kimataifa SI.

Mafundi hutumia inchi wakipima unene wa bomba la maji au wa ubao uliokatwa.

Jamii:Vipimo vya urefu
Jamii:Vipimo vya Uingereza
Kidole cha kati cha kando

left|thumb|150px|Kidole cha kati cha kando au kidole cha pete
thumb|250px|Majina ya vidole vya mkono:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho

**Kidole cha kati cha kando** (pia: **kidole cha pete**) ni kidole cha nne mkononi. Iko kati ya kidole kikubwa na kidole cha mwisho. 

Kidole hiki hakina nguvu sana ni hafifu kati ya vidole vingine kwa sababu ya mishipa yake ni michache.

Katika tamaduni za magharibi kinatumiwa kwa ajili ya pete ya ndoa. Wengine hutoa maelezo juu ya imani mbalimbali kama sababu ya desturi hiyo. Labda sababu ya kimsingi ni udhaifu wa kidole hiki: kama ni kidhaifu kati ya vidole hakitumiwi sana kwa kazi kama kidole gumba au kidole cha shahada. Hivyo pete inalindwa zaidi ikiwa kwenye kidole hiki kuliko kwenye kidole kingine. 

Kuna lugha kadha ambako kidole hiki huitwa kwa majina kama "kidole cha daktari". 

Katika Kirusi, Kifinland na Kituruki kuna imani ya kwamba kidole hiki kina uhusiano na uchawi.

Jamii:Vidole
Kidole cha mwisho

thumb|left|Kidole cha mwisho
thumb|250px|Majina ya vidole vya mkono:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho
**Kidole cha mwisho** ni kidole cha tano kwenye mkono wa binadamu. Kiko kando ya kidole cha kati cha kando.

Kwa kawaida ni kidole kidogo mkonononi hivyo kwa lugha nyingi huitwa kwa jina "kidole kidogo".

Jamii:Vidole
Shoka Khamis Juma

**Shoka Khamis Juma** ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Gaudentia Mugosi Kabaka

**Gaudentia Mugosi Kabaka** (amezaliwa 15 Aprili 1949) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo 
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Diodorus Kamala

**Diodorus Buberwa Kamala** (26 Novemba, 1968 - 12 Februari 2024) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:waliofariki 2024
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Shukuru Kawambwa

**Dr. Shukuru Jumanne Kawambwa** (amezaliwa 15 Desemba 1957) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.

Aliwahi kuwa waziri.

## Tanbihi
## Chanzo 
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania 2015
Phares Kashemeza Kabuye

**Phares Kashemeza Kabuye** (alifariki 24 Aprili, 2009 katika ajali la basi mkoani Morogoro) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliofariki 2009
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Salim Abdallah Khalfan

**Salim Abdallah Khalfan** (amezaliwa tar. 4 Oktoba 1961) ni mbunge wa jimbo la Tumbe katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CUF.

## Tazama pia
* Wabunge wa Tanzania
* Tovuti ya Bunge la Tanzania
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Salim Hemed Khamis

**Salim Hemed Khamis** (20 Septemba, 1951 hadi 28 Machi, 2013) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Waliofariki 2013
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Kidole gumba

thumb|250px|Majina ya vidole vya mkono:1 Kidole gumba, 2 Kidole cha shahada, 3 Kidole kirefu, 4 Kidole cha pete, 5 Kidole cha mwisho
thumb|left|Kidole gumba

**Kidole gumba** ni kidole cha kwanza mkononi. Kidole hiki ni tofauti na vidole vingine kwa sababu mwelekeo wake ni wa pekee. Kina viungo vichache pia ni kifupi. Kinatuwezesha kushika vitu. 

Katika tamaduni mbalimbali kuonyesha kidole gumba kuna maana ya furaha; kwa mfano kumkubali mtu, kumwambia: Umefanya vizuri au pia kumwonyesha: mimi sijambo, sina matata.

Jamii:Vidole
Abdisalaam Issa Khatib

**Abdisalaam Issa Khatib** (amezaliwa tar. 9 Juni 1940) ni mbunge wa jimbo la Makunduchi katika bunge la kitaifa tangu 1995 huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

## Tazama pia
* Wabunge wa Tanzania

## Marejeo
## Viungo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Abdallah Kigoda

**Abdallah Omar Kigoda** (amezaliwa 25 Novemba 1953 – 12 October 2015) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania la 2005-2010 akiwakilisha jimbo la uchaguzi la Handeni.

## Viungo vya nje 
* Tovuti ya Bunge la Tanzania 

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1953
Hassan Chande Kigwalilo

**Hassan Chande Kigwalilo** ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Hassan Rajab Khatib

**Hassan Rajab Khatib** (amezaliwa 1 Januari 1946) ni Mbunge katika Bunge la Tanzania.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1946
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Frasila

**Frasila** (pia **farasila**, **frasla**; asili ya Kiar.) ni kipimo cha uzito wa takriban 16 kg. 

Ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili si kipimo sanifu cha kisasa.

Zamani za biashara ya misafara "frasila" ilikuwa kipimo cha kawaida cha kupima kiasi cha mzigo fulani. 
Mara nyingi frasila kilitajwa kama kipimo cha pembe ya ndovu.

## Mfano:
"Wakati huu Urori frasila ya ushanga kwa frasila ya pembe, nguo thenashara ila khamstashara kwa frasila, bizari frasila kwa frasila, sanduku ya sabuni kwa frasila ya pembe, baruti khamstashara ratli kwa frasila" 
*(Maisha ya Hamed bin Muhammed el Murjebi yaani Tippu Tip kwa meneno yake mwenyewe, EALB 1974 § 16, uk. 20)*
 
*frasila 1 =  mani 12 = ratili 36 = wakia 576 = ~16 kg 
*frasila 10 = jizla 1
*frasila 64 = ~ tani moja

## Marejeo
*  "frasila" katika tovuti ya sizes.com 
*   makala "frasila", "ratili" katika kamusi ya Velten
*  makala "farasila" katika kamusi ya Sacleux
Thenashara

**Thenashara** (pia **thinashara**) ni Kiswahili cha pwani kwa ajili ya namba kumi na mbili (12).

Asili ni Kiarabu "اثنا عشر" (ithnayn `ashara - ithnashara). 

Kwa Kiswahili sanifu "kumi na mbili" imechukua nafasi yake lakini bado hutumika.

## Thenashara katika Biblia 
Katika tafsiri kadhaa za Biblia "Thenashara" inamaanisha hasa Mitume wa Yesu kumi na wawili pale ambapo neno la Kigiriki "dodeka" (=12) linatumiwa kama jina si namba. 

Toleo la Biblia (Union Version) linatumia "wale Thenashara" pale ambako Kigiriki asilia cha Agano Jipya kinasema "οἱ δώδεκα" (*hoi dodeka*) . Pale ambako lugha asilia inatumia "dodeka" kama namba Kiswahili cha Union Version kinatumia "kumi na wawili".

Matoleo mengine ya Biblia, kwa mfano Habari Njema kwa watu wote, hutumia "kumi na wawili" kote.

## Thenashara katika Uislamu 
Wakati mwingine Thenashara inaweza kumaanisha madhehebu ya Shia katika Uislamu ambalo mara nyingi kwa Kiarabu huitwa "Ithnashara" kutokana na maimamu 12 wanaoheshimiwa. Ni kundi kubwa kati ya Washia hasa nchini Uajemi, Irak na Lebanon.

## Marejeo 
Jamii:Namba
Jamii:Ukristo
Jamii:Uislamu
Khamstashara

**Khamstashara** ni neno la Kiswahili cha zamani kwa ajili ya namba 15. Asili yake ni kiar. "خمسة عشر" (khamsa `ashera). Kwa Kiswahili sanifu kumi na tano imechukua nafasi yake.

Jamii:Namba
Kilogramu

thumb|Nakala ya kilogramu asilia

**Kilogramu** ni kipimo sanifu cha SI kwa ajili ya masi ya gimba. Kifupi chake ni kg. Sehemu yake ndogo huitwa "gramu" kwa kifupi "g". Kuna gramu 1000 katika kilogramu moja. Hata kama kifizikia kuna tofauti kati ya masi na uzito kilogramu hutumiwa pia kama kipimo cha uzito.

Kilogramu moja ni sawa na masi ya kilogramu asilia ambayo ni kipande cha metali kilichopo mjini Paris kwenye Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo. Nakala 40 za kilogramu asilia zilitengenezwa Paris na kutumwa penginepo duniani penye ofisi za kutunza vipimo kitaifa au kikanda.

Kilogramu ilikuwa kati ya vipimo vipya vilivyoanzishwa baada ya Mapinduzi ya Ufaransa pamoja na kipimo cha mita. Kwa jina la asili kilogramu huu unaitwa "gravu", kifupi chake ni "gv". Kiasili kilielezwa kuwa sawa na lita moja ya maji kwenye halijoto ya sentigredi 4 (kamili 3,98&nbsp;°C). Lakini elezo hili halikuridhika wataalamu wa kimataifa wa vipimo wakaendelea kutengeneza mfano wake wa metali ya platini-iridi. 

Nakala zake hutumiwa penginepo kuhakikisha mizani ya taifa fulani ni sahihi.

Siku hizi wataalamu wanatafuta bado njia bora kwa sababu wengi hawaridhiki kutegemea gimba moja ambalo linaweza kuharibiwa au kupotea. 

* kilogramu: 1 kg = gramu: 1000 g = gravu: 1 gv
* kilogramu: 1000 kg = megagramu: 1 Mg = kilogravu: 1 kgv = tani: 1 t

## Marejeo 
* Kilogramu kwenye tovuti ya www.sizes.com  
* Tovuti rasmi ya Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo  
* Gravu kwenye tovuti ya www.bipm.org 

Jamii:Vipimo vya uzito
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Muhammed Seif Khatib

**Muhammed Seif Khatib** (10 Januari 1951 - 2021) alikuwa Mbunge katika Bunge la Tanzania.

Alipata kuwa waziri kupitia chama cha kisiasa Tanzania, Chama Cha Mapinduzi (CCM).

Pia alikuwa mwandishi wa vitabu vya fasihi ya Kiswahili. 

Miongoni mwa kazi zake alizoziandika ni kama vile diwani ya Wasakatonge.

## Chanzo
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Waliofariki 2021
Jamii:Waandishi wa Kiswahili
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Vipimo sanifu vya kimataifa

**Vipimo sanifu vya kimataifa** (kwa ing. International system of measurements, kwa far.: '''Système International d'unités**; kifupi chake: **SI''') ni utaratibu uliokubaliwa kimataifa kwa kuwa na vizio vya upimaji vya pamoja duniani. Maendeleo na matumizi ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo.

Mfumo huu unatumia vizio saba vya kimsingi pamoja na viambishi awali 20 kwa kutaja vigawe au sehemu za vizio hivi katika mfumo wa viambishi awali vya vipimo sanifu vya SI. 

Vizio vya kimsingi ni:
* wakati (sekunde), 
* urefu (mita), 
* masi (kilogramu), 
* mkondo wa umeme (ampea), 
* halijoto (kelvini), 
* kiasi cha dutu (moli), 
* mwangaza (kandela)

* kanieneo (paskali), 

Vizio vyote vingine kama vile eneo, kani, shinikizo au ukinzani kiumeme vinatokana na vizio asilia.

Vipimo hivi hutumika na wanasayansi kote duniani vimeenea pia katika bishara na ufundi. Hata hivyo katika maisha ya kawaida kuna vipimo mbalimbali vinavyoweza kuwa tofauti kati ya nchi na nchi.

## Tazama pia
*Vipimo asilia vya Kiswahili 
*Vipimo vya Uingereza

Jamii:Vipimo
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

**Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo** (Kifar.: **Bureau international des poids et mesures**; Kiing. **International Bureau of Weights and Measures**) ni chama cha kimataifa mjini Paris chenye shabaha ya kutunza utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI).

Chanzo chake kilikuwa mapatano ya kimataifa kuhusu mita ya 1875. 

Ofisi hufanya kazi yake chini ya kamati ya kimataifa ya vipimo. Kila baada ya miaka minne kuna mkutano mkuu wa vipimo (Conférence générale des poids et mesures) mwenye mamalaka juu ya maazimio yote kuhusu vipimo vya SI.

Ofisi inatunza kilogramu asilia ambayo ni mfano kwa mizani yote duniani. Inatunza pia mita asilia ingawa siku hizi elezo la mita haifuati teni gimba hili la metali bali fizikia.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi ya Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo  

Jamii:Vipimo
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Kigalicia

thumb|right|300px|Ramani ya Galicia katika Hispania mpakani na Ureno
thumb|right|300px|Ramani ya lahaja ndani ya Kigalicia: ya magharibi (bloque oriental), ya kati (bloque central) na ya mashariki (bloque oriental)

**Kigalicia** ("galego") ni lugha ya jimbo la Galicia nchini Hispania. Galicia ni jimbo la Hispania kaskazini ya Ureno na Kigalicia ni karibu na Kireno.

Ni lugha ya Kirumi iliyoanza katika urithi wa Kilatini lugha ya Dola la Roma. Wakati ule eneo liliitwa "Gallaecia" likawa jimbo la Galicia lakini pia kaskazini ya Ureno.

Pamoja na msingi wake wa Kilatini maneno mengi kutoka Kiarabu, Kihispania na Kikelti yaliingia katika Kigalicia.

Wareno na Wagalicia husikizana bila matatizo. Hivyo kuna watu wanaosema ya kuwa Kigalicia ni zaidi kama lahaja ya Kireno.

## Viungo vya nje
*makala za OLAC kuhusu Kigalicia 
*lugha ya Kigalicia katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/glg

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Galicia
Bosnia na Herzegovina

**Bosnia na Herzegovina** (*Bosna i Hercegovina* au *Босна и Херцеговина*) ni nchi ya Ulaya kusini mashariki kwenye rasi ya Balkani. Mara nyingi huitwa kwa kifupi "Bosnia" tu na watu wake "Wabosnia". Ilikuwa sehemu ya Yugoslavia hadi mwaka 1992. Eneo lake ni km² 51,129 linalokaliwa na wakazi karibu milioni tatu. Mji mkuu ni Sarayevo.

Kati ya wakazi kuna vikundi vitatu vinavyotofautiana kiutamaduni na kidini: Wabosnia (50.1%), Waserbia (30.8%) na Wakroatia (15.5%). Wanadai ya kwamba lugha zao ni tofauti, lakini hali halisi ni lugha ileile ya Kislavoni. Wakati wa Yugoslavia iliitwa "Kiserbokroatia". Tofauti ziko kwa sababu Wabosnia hutazamiwa kuwa Waislamu (50.7%), Waserbia kuwa Wakristo Waorthodoksi (30.7%) na Wakroatia kuwa Wakatoliki (15.2%).

Nchi ina vitengo viwili: Shirikisho la Bosnia na Herzegovina linalounganisha maeneo ya Waislamu na ya Wakatoliki na Republika Srpska au eneo la Waserbia Waorthodoksi.
thumbnail|left|300px|Ramani ya Bosnia na Herzegovina

## Historia 
Bosnia ilitokea kama eneo la pekee wakati wa Karne za kati chini ya utawala wa Dola la Uturuki.

Jina la Bosnia limetokana na mto Bosna. Jina la Herzegovina lilitokana na watemi wa kusini katika eneo la mji wa Mostar waliotumia cheo cha Kijerumani cha "Herzog" na eneo lao liliitwa "nchi ya Herzog" au "Herzegovina".

Utawala wa Kiislamu ulisababisha kugeuka kwa sehemu kubwa ya wakazi kuwa Waislamu walioendelea kutumia lugha yao ya Kislavoni. 

Wakati wa kudhoofika kwa Dola la Uturuki katika karne ya 19 utawala wa nchi ulifika mikononi mwa Austria-Hungaria. 

Vita kuu ya kwanza ya dunia ilisababishwa mjini Sarayevo kutokana na mauaji ya mfalme mteule wa Austria na mke wake. 

Kati ya 1918 na 1992 Bosnia na Herzegovina ilikuwa jimbo la Yugoslavia. 

Baada ya uhuru ilitokea vita kali kwa sababu sehemu ya Waserbia na ya Wakroatia walitaka kuunganisha nchi au sehemu zake na Serbia au Kroatia. Wakazi wengi walifukuzwa nyumbani kwao kufuatana na maeneo ambako wanamgambo Waserbia au Wakroatia walitawala kufukuza wote wengine.

Jumuiya ya kimataifa iliingilia kati na kuwalazimisha washiriki kukubali amani katika mkataba wa Dayton wa 1995. 

Mamlaka kuu haimo mikononi mwa serikali ya wenyeji bali mikononi mwa Kamishna Mkuu kwa Bosnia na Herzegovina anayeteuliwa na Umoja wa Mataifa na Umoja wa Ulaya. Ana mamlaka ya kubatilisha sheria zilizoamuliwa na bunge, pia kuachisha mawaziri kazi.

## Tazama pia 
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje 
* Bosnia and Herzegovina online 


Jamii:Nchi za Ulaya


Jamii:Nchi
Donald A. Glaser

thumb|right|Donald A. Glaser
left|80px

**Donald Arthur Glaser** (amezaliwa 21 Septemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ratili

*Kwa sarafu ya Uingereza, angalia makala ya Pauni (sarafu)*

**Ratili** (kutoka Kiarabu رطل *ratl*; pia: **pauni** kutoka Kiingereza *pound*) ni jina la kizio cha uzito wa takriban nusu kilogramu.  Wakati wa ukoloni chini ya mfumo wa vipimo rasmi vya Uingereza wakati ule *pound* ilikuwa kipimo rasmi kilicholingana na gramu 454. Kifupi chake kilikuwa  **£** au **lb** kutoka Kilatini *libra*.

Tangu kuenea kwa vipimo vya SI ratili imetazamiwa kama jina la takriban gramu 454.

## Asili ya ratili 
Ratili pia ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili. Kihistoria, ilikuwa kipimo cha uzito cha takriban nusu kilogramu au gramu 400-500.

Ratili ilipokewa kutoka vipimo vya Kiarabu رطل *ratl,* iliyotumiwa kwa jina hili katika sehemu nyingi za nchi za Kiislamu. Lakini uzito wa ratl ulikuwa tofauti kati ya nchi, majimbo na miji, kuanzia gramu 340 hadi zaidi ya kilogramu 2. Ratili ya Uswahilini ililingana zaidi na ratl jinsi ilivyotumiwa Uarabuni katika eneo la Makka iliyokuwa kidogo juu ya gramu 400.

## Ratili kama kipimo cha kihandisi na biashara
Hadi leo "ratili" inatumiwa pale ambako matini za kiingereza zinatafsiriwa zinazotumia *pound*.
*pau za reli zinatofautishwa mara nyingi kwa kutaja uzito kwa urefu na katika mfumo wa vipimo vya Uingereza ni "pound per yard" na kwa Kiswahili "ratili". Hapo ratili inalingana na pound ya Kiingereza ambayo ni gramu 453.59237.

## Marejeo
Jamii:Vipimo vya uzito
Jamii:Vipimo asilia vya Kiswahili
Eugene Wigner

left|80px
thumb|right|Eugene Wigner

**Eugene Paul Wigner** (17 Novemba 1902 – 1 Januari 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchi wa Hungaria na jina *Jenő Pál Wigner*. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Johannes Hans Daniel Jensen na Maria Goeppert-Mayer alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

thumb|left|Werner Heisenberg + Eugene Wigner (1928)

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Johannes Hans Daniel Jensen

thumb|right|Johannes Hans Daniel Jensen
left|80px

**Johannes Hans Daniel Jensen** (25 Juni 1907 – 11 Februari 1973) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Maria Goeppert-Mayer na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Maria Goeppert-Mayer

thumbnail|right|200px|Maria Goeppert-Mayer
left|80px

**Maria Goeppert-Mayer** (28 Juni 1906 – 20 Februari 1972) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa Ujerumani na kuhamia Marekani mwaka wa 1930 baada ya kuolewa na Mmarekani Joseph Mayer. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na J. Hans D. Jensen na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1972
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Charles Townes

left|80px

**Charles Hard Townes** (amezaliwa 28 Julai 1915) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Nikolai Basov na Aleksander Prokhorov alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1915
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Nikolai Basov

left|80px

**Nikolai Gennadiyevich Basov** (14 Desemba 1922 – 1 Julai 2001) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Aleksander Prokhorov na Charles Townes alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1922
Jamii:Waliofariki 2001
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu kutoka Moscow
Aleksander Prokhorov

left|80px

**Aleksander Mikhailovich Prokhorov** (11 Julai 1916 – 8 Januari 2002) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Nikolai Basov na Charles Townes alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1916
Jamii:Waliofariki 2002
P
P
Richard Feynman

left|80px

**Richard Phillips Feynman** (11 Mei 1918 – 15 Februari 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Anaangaliwa kuwa mwanafizikia mashuhuri kabisa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Hasa aliendeleza nadharia ya nuru, yaani nuru ielezwe kama yote mawili wimbi na chembe. Mwaka wa 1965, pamoja na Julian Schwinger na Shinichiro Tomonaga alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 1988
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Julian Schwinger

thumb|right|Julian Schwinger (1965)

**Julian Schwinger** (12 Februari 1918 &ndash; 16 Julai 1994) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Shinichiro Tomonaga alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Rudolf Mössbauer

left|80px

**Rudolf Ludwig Mössbauer** (amezaliwa 31 Januari 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1961, pamoja na Robert Hofstadter alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Lev Landau

left|80px

**Lev Davidovich Landau** (22 Januari 1908 – 1 Aprili 1968) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Alichunguza vipengele vingi vya fizikia, hasa upande wa atomu, nyota, halijoto chini na kadhalika. 

Mwaka wa 1962 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanafizikia wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu kutoka Moscow
Shinichiro Tomonaga

thumb|right|Shinichiro Tomonaga
left|80px

**Shinichiro Tomonaga** (31 Machi 1906 – 8 Julai 1979) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Julian Schwinger alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Alfred Kastler

thumb|right|Alfred Kastler
left|80px

**Alfred Kastler** (3 Mei 1902 – 7 Januari 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1966 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Luis Alvarez

**Luis Walter Alvarez** (13 Juni 1911 &ndash; 1 Septemba 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine, alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Murray Gell-Mann

thumb|right|220px|Murray Gell-Mann, 2007

**Murray Gell-Mann** (amezaliwa 15 Septemba 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa wa kwanza kutumia jina la *quark* kwa sehemu za atomu. Mwaka wa 1969 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Hannes Alfven

left|80px

**Hannes Olof Gösta Alfvén** (30 Mei 1908 – 2 Aprili 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza uionishaji wa gesi na umuhimu wake kwa chanzo cha ulimwengu. Mwaka wa 1970, pamoja na Louis Neel alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Louis Neel

left|80px

**Louis Eugene Felix Néel** (22 Novemba 1904 – 17 Novemba 2000) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza sifa za usumaku. Mwaka wa 1970, pamoja na Hannes Alfven alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1904
Jamii:Waliofariki 2000
Jamii:Wanasayansi wa Ufaransa
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Dennis Gabor

left|80px

**Dennis Gabor** (5 Juni 1900 – 8 Februari 1979) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Hungaria. Mwaka wa 1933, baada ya kufanya kazi nchini Ujerumani, alihamia Uingereza. Hasa alichunguza nadharia ya upigaji picha na kuvumbua holografia. Mwaka wa 1971 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1900
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Leon Cooper

left|80px

**Leon Cooper** (amezaliwa 28 Februari 1930) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1972, pamoja na John Bardeen na Robert Schrieffer alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ivar Giæver

left|80px

**Ivar Giæver** (amezaliwa 5 Aprili 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Norwei. Baadaye alihamia na kufanya kazi nchini Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1973, pamoja na Leo Esaki na Brian Josephson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Norwei
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Brian Josephson

left|80px

**Brian David Josephson** (amezaliwa 4 Januari 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1973, pamoja na Leo Esaki na Ivar Giaever alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Martin Ryle

left|80px

**Martin Ryle** (27 Septemba 1918 – 14 Oktoba 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kuvumbua darubini inayotumia mawimbi na mwangi wa redio. Mwaka wa 1966 alipewa cheo cha *Sir* cha Uingereza. Mwaka wa 1974, pamoja na Antony Hewish alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Antony Hewish

left|80px

**Antony Hewish** (amezaliwa 11 Mei 1924) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kugundua nyota zinazodundadunda (kwa Kiingereza *pulsar*). Mwaka wa 1974, pamoja na Martin Ryle alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1924
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Aage Bohr

left|80px

**Aage Niels Bohr** (amezaliwa 28 Februari 1922) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Denmark. Baba yake ni Niels Bohr. Aage hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na James Rainwater na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1922
Jamii:Wanasayansi wa Denmark
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
James Rainwater

**Leo James Rainwater** (9 Desemba 1917 &ndash; 31 Mei 1986) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Burton Richter

**Burton Richter** (amezaliwa 22 Machi 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1976, pamoja na Samuel Ting alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Leo Esaki

left|80px

**Leo Esaki** (amezaliwa 12 Machi 1925) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa *Reiona Esaki*. Hasa alifanya utafiti upande wa ufundi mitambo wa kwanta. Mwaka wa 1973, pamoja na Ivar Giaever na Brian Josephson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

## Historia
Mwaka wa 1973, Leo Esaki alishinda Tuzo ya Nobel ya Fizikia pamoja na Ivar Giaever na Brian D. Josephson "kwa kugundua uhusiano wa quantum hali kwenye mifumo inayohusiana ya elektroni, na haswa kwa ugunduzi wa tunneling electron madaraja." Hii ilikuwa inahusiana na utafiti wake wa kuvuka kwa elektroni kwa njia ya hatari za nishati ndogo, inayojulikana kama "tunneling."
Esaki alikuwa maarufu kwa ugunduzi wake wa athari ya tunneling katika diodi ya kuvuka na alitumia maarifa haya katika maendeleo ya teknolojia ya vifaa vya elektroniki. Mchango wake ulikuwa muhimu katika kukuza teknolojia ya diodi ya tunneling, ambayo ilikuwa msingi wa maendeleo ya vifaa vya umeme, ikiwa ni pamoja na transistors na vifaa vingine vya kisasa. Leo Esaki ameendelea kuchangia katika tansinia ya sayansi na teknolojia na amewahi kushikilia nafasi mbalimbali katika taasisi za utafiti na elimu nchini Japani. Mchango wake katika uwanja wa elektroniki umesaidia kuleta mapinduzi katika teknolojia ya kompyuta na vifaa vya umeme.

Jamii:Waliozaliwa 1925
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Philip Anderson

thumb|right|Philip Anderson.

**Philip Warren Anderson** (amezaliwa 13 Desemba 1923 - 29 Machi 2020) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku.

Mwaka wa 1977, pamoja na John Van Vleck na Nevill Mott alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**. Pia alikuwa stadi wa mchezo wa Kijapani Go.

Jamii:Waliofariki 2020
John Van Vleck

**John Hasbrouck Van Vleck** (13 Machi 1899 &ndash; 27 Oktoba 1980) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu, na usumaku. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na Nevill Mott alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Nevill Mott

left|80px

**Nevill Francis Mott** (30 Septemba 1905 – 8 Agosti 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku. Mwaka wa 1962 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na John Van Vleck alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1996
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Hans Bethe

left|80px
thumb|Hans Bethe

**Hans Albrecht Bethe** (2 Julai 1906 &ndash; 6 Machi 2005) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa katika mji wa Strasbourg. Mwaka wa 1933 alihamia Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1967 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 2005
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Robert Woodrow Wilson

left|80px

**Robert Woodrow Wilson** (amezaliwa 10 Januari 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

## Tazama pia 
* Holmdel Township, New Jersey

Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Sheldon Glashow

left|80px
thumb|Sheldon Lee Glashow
**Sheldon Lee Glashow** (amezaliwa 5 Desemba 1932) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku. Mwaka wa 1979, pamoja na Abdus Salam na Steven Weinberg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Abdus Salam

left|80px
**Abdus Salam** (29 Januari 1926 &ndash; 21 Novemba 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Pakistan. Hasa alichunguza usumaku. Mwaka wa 1979, pamoja na Sheldon Glashow na Steven Weinberg alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**, Mwislamu wa kwanza kupata tuzo hiyo.

Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Waliofariki 1996
Jamii:Wanasayansi wa Pakistan
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Steven Weinberg

**Steven Weinberg** (3 Mei 1933 - 2021) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku. 

Mwaka wa 1979, pamoja na Sheldon Glashow na Abdus Salam alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliofariki 2021
James Cronin

**James Watson Cronin** (amezaliwa 29 Septemba 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na uhusiano wake na wakati. Mwaka wa 1980, pamoja na Val Fitch alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.
Nicolaas Bloembergen

left|80px
thumb|220px| (2006)
**Nicolaas Bloembergen** (amezaliwa 11 Machi 1920) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Mwaka wa 1958 alikata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na usumaku wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Arthur Schawlow na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Arthur Schawlow

left|80px
**Arthur Leonard Schawlow** (5 Mei 1921 – 28 Aprili 1999) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. 

Kama mtoto na kijana aliishi na kusoma nchini Kanada kabla hajarudi Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na kubuni leza alipofanya kazi pamoja na Charles Townes. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1921
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wanafizikia wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Pyotr Kapitsa

left|80px
[thumb|right|mchoro wa Kapitsa (upande wa kushoto) ulivyochorwa na [Boris Kustodiyev]]

**Pyotr Leonidovich Kapitsa** (8 Julai 1894 – 8 Aprili 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza nadharia ya usumaku. Alifanya kazi nchini Uingereza pamoja na Ernest Rutherford kuanzia mwaka wa 1921 hadi 1934 alipolazimishwa na Yosip Stalin kubaki Urusi kama mkurugenzi wa utafiti wa fizikia. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Robert Woodrow Wilson alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1894
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Arno Penzias

left|80px

**Arno Allan Penzias** (amezaliwa 26 Aprili 1933) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchini Ujerumani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Robert Woodrow Wilson na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

## Tazmama pia 
* Holmdel Township, New Jersey

Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Kai Siegbahn

left|80px

**Kai Manne Börje Siegbahn** (amezaliwa 20 Aprili 1918) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswidi. Alikuwa mtoto wa Karl Manne Siegbahn. Hasa alichunguza mnururisho wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Arthur Schawlow alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Kenneth Wilson

left|80px

**Kenneth Geddes Wilson** (amezaliwa 8 Juni 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine alijitahidi kueleza nadharia ya fizikia kwa jumla. Mwaka wa 1982 alikuwa mshindi wa **Tuzo ya Nobel ya Fizikia**.

Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ayatollah

thumb|330x330px
**Ayatollah** (kwa Kiajemi: آيت الله; kwa Kiarabu: **آية الله** ayatu 'llah - "alama ya Allah/Mungu") ni cheo cha kiongozi wa kidini katika Uislamu wa Shia hasa nchini Uajemi na pia Iraq.

Cheo cha ayatollah hakilingani na kuhani au askofu katika dini nyingine. Kinafanana zaidi na profesa wa chuo kikuu kwa sababu ayatollah hutambuliwa baada ya kumaliza masomo yake na kufundisha kwa muda fulani. Akionekana anajua mambo yake na anaheshimiwa na akina ayatollah waliomtangulia, ataanza kuitwa hivyo. 

Wachache huitwa "ayatollah mkubwa" wakikubaliwa na wafuasi wengi sana, pia na wenzao.

Ayatollah aliyejulikana sana duniani alikuwa Ruhollah Khomeini (17 Mei 1900 - 3 Juni 1989) aliyeanzisha mapinduzi ya Kiislamu nchini Uajemi na kuwa kiongozi wa jamhuri ya Kiislamu.

Mwingine ni Ayatollah Mkubwa Ali Al-Hoessein al-Sistani ambaye ni kiongozi mkuu wa Washia nchini Iraq.

A
Valletta

[thumb|300px|[Kitovu cha kihistoria cha Valetta.]]
[thumb|300px|Valetta mnamo [1680 kwa macho ya ndege.]]
**Valletta** (pia: **La Valetta**, kwa Kimalta: **il-belt** "mji") ni mji mkuu wa Malta wenye wakazi 7,100. Mji ulijengwa kama mji-boma kwenye ncha ya rasi ndogo inayozungukwa na maji ya bahari pande tatu. 

## Historia 
Valletta limepokea jina lake kwa heshima ya Jean de la Valette aliyekuwa mkuu wa Wanamisalaba wa chama cha hospitali ya Mt. Yohane wa Yerusalemu. Valette aliamuru kujengwa kwa mji huu baada ya uvamizi wa Waturuki waliojaribu kuteka Malta mwaka 1565. Waturuki hawakufaulu wakafukuzwa na Valette aliona haja ya kuwa na mji imara kabisa kama hao watataka kurudi. Hivyo mji mpya ulijengwa kuanzia mwaka 1566 kwenye ncha ya rasi yenye bandari asilia bora.

Mnamo mwaka 1700 Valetta ilikuwa mji wenye ukuta imara kushinda miji yote. 

Mji una majengo mengi ya kihistoria hata ukaingizwa katika orodha ya UNESCO ya urithi wa dunia.

Idadi ya wakazi imepungua kwa sababu watu wengi walikwenda kujenga mashambani.

Jamii:Miji ya Malta
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Urithi wa Dunia
Skopje

thumb|280px|Daraja la kale juu ya mto Vardar.
**Skopje** (Kimasedonia: Скопје; tamka: Skopye) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Jamhuri ya Masedonia Kaskazini. Zaidi ya robo ya wakazi wote wa nchi hiyo kukaaa hapa. 

Skopje ni kitovu cha uchumi, utamaduni na siasa wa nchi. 

Anwani ya kijiografia ni 42°0′N 21°26′E. 

Mto Vardar hupita katika mji.

## Historia 
* Skopje ni mji wa kale iliyojulikana tangu zamani za Dola la Roma kwa jina la "Scupi". Iliharibiwa na tetemeko la ardhi mwaka 518.
* katika karne ya 10 ilikuwa mji mkuu wa kwanza wa Bulgaria 
* Katika karne ya 14 Waserbia walitwaa Skopje. Mwaka 1345 mfalme wa Serbia Stefan Uroš IV. Dušan alijitangaza kuwa "Kaisari wa Waserbia na Wagiriki" mjini Skopje. Skopje ikawa mji mkuu wa dola la Serbia.
* Kuanzia 1392 Skopje ilitwaliwa na Waturuki Waosmani ikaitwa nao *Üsküp* kwa miaka 500 iliyofuata. 
* 1555 mji uliharibiwa tena na tetemeko la ardhi.
* 1913 mji ulitwaliwa na jeshi la Serbia katika vita ya pili ya Balkani na kuwa sehemu ya Serbia hadi 1945.
* Tangu 1945 Skopje ikawa mji mkuu wa jimbo (jamhuri ya shirikisho) la Masedonia ndani ya Yugoslavia.
* 1963 mji uliharibiwa tena na tetemeko kali la ardhi.
* tangu 1991 Skopje imekuwa mji mkuu wa nchi huru ya Jamhuri ya Masedonia Kaskazini.

## Watu mashuhuri waliozaliwa Skopje 
* Justinian I - Kaisari wa Bizanti
* Mama Teresa - mtakatifu wa Kanisa Katoliki

Jamii:Miji ya Masedonia Kaskazini
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Mfereji wa Suez

[thumb|250px|[Manowari ikipita katika Mfereji wa Taabah Rafah Straights.]]
[thumb|250px|Mfereji wa Suez kutoka angani kati ya [Mediteranea (juu) na Bahari ya Shamu (chini).]]
**Mfereji wa Suez** (kwa Kiarabu: قناة السويس, *qanā as-suways*) ni mfereji mkubwa nchini Misri. 

## Mahali pake 
Unaunganisha Bahari ya Mediteranea na Bahari ya Shamu, hivyo na Bahari Hindi pia. 

Mfereji uko upande wa magharibi wa rasi ya Sinai. Urefu wake ni km 163 na upana ni kuanzia mita 300. 

Unaanza mjini Port Said (''Būr Sa'īd*) upande wa Mediteranea na kuishia mjini Suez (*al-Suways'') upande wa Bahari ya Shamu.

## Historia 
Ulijengwa na kampuni ya Kifaransa kati ya miaka 1859 na 1869. 

Kuna mifereji mbalimbali iliyotangulia huko kuanzia karne ya 14 KK hadi wakati wa Waarabu katika karne ya 8 BK. Lakini yote haikudumu kwa sababu ya matatizo ya kuondoa mchanga mara kwa mara kwa mitambo iliyopatikana zamani. Tena katika mifereji ya zamani ilikuwa serikali ya Misri tu iliyotaka kurahisisha usafiri na ubebaji wa mizigo.

Tangu kupatikana kwa meli za kisasa idadi ya meli kati ya Ulaya na Asia iliongezeka sana katika karne ya 19. Zote zilipaswa kuzunguka Afrika yote au kuondoa mizigo na abiria upande wa Mediteranea na kuwasafirisha hadi Suez. Hivyo ilikuwa jitihada ya kimataifa yaliyoleta mfereji wa kisasa.

Meli ya kwanza ilipitia mfereji mpya tarehe 17 Februari 1867. Mtunzi wa muziki Giuseppe Verdi aliandika opera yake Aida hasa kwa nafasi hiyo.

## Umuhimu wa mfereji wa Suez 
thumb|Njia za usafiri baharini kabla na baada ya kupatikana kwa Mfereji wa Suez
Mfereji wa Suez unafupisha umbali wa safari ya meli kati ya Ulaya na Asia kwa kilomita 8,000 hivi; kwa mfano safari baina ya Rotterdam (bandari kubwa ya Ulaya) na Dubai ni takriban kilomita 20,900 na siku 24 kwa njia ya kuzunguka Afrika; kupitia Mfereji wa Suez ni kilomita 12,000 na siku 12 pekee.
Mfereji umeharakisha na kurahisisha usafiri kati ya Ulaya, Asia na Afrika ya Mashariki. Zipatao meli 15,000 zinapita kwenye mfereji kila mwaka.

Mafanikio ya mfereji wa Suez yalihamasisha mianzo ya Mfereji wa Panama.

## Kutaifishwa kwa mfereji 1956 
Mfereji ulikuwa mali ya Compagnie universelle du canal maritime de Suez au kampuni ya mfereji wa Suez na hisa zake zilikuwa mikononi mwa serikali za Ufaransa na Uingereza. 

Mwaka 1956 serikali ya Misri chini ya rais Gamal Abdel Nasser ilitaifisha mfereji na tendo hilo likasababisha vita ya Suez ya 1956 ambako Uingereza, Ufaransa na Israeli zililazimishwa na mataifa makubwa kujiondoa katika Misri baada ya uvamizi wao.

Jamii:Jiografia
Jamii:Usafiri wa maji
Jamii:Misri
Jamii:Mediteranea
Jamii:Bahari ya Shamu
Baikal

thumb|left|Ramani ya Baikal.
thumb|300px|Ziwa la Baikal.
thumb|300px|Samaki ya Omul sokoni.
**Ziwa Baikal** (kwa Kirusi: Озеро Байкал = Ozyero Baykal) ni ziwa kubwa katika Siberia kwenye sehemu ya Kiasia ya Urusi. Baikal ni gimba kubwa la maji matamu duniani. 

Urefu wake ni km 636; upana km 20–80 na kina kirefu ni mita 1,600. Hakuna miji mikubwa kando ya ziwa lakini Irkutsk ni km 60 kutoka ziwani.

Ziwa hilo lina tabia za pekee. Aina 1600 kati ya aina 2,500 za wanyama na mimea za ziwa zinapatikana hapa tu. Nerpa ya Baikal ni sili ya pekee katika maji matamu; samaki ya Omul hupatikana hapa tu.

Jamii:Maziwa ya Urusi
Jamii:Irkutsk Oblast