open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dirisha

chumbani.]]
**Dirisha** (kutoka neno la Kiajemi; kwa Kiingereza: *window*) ni nafasi wazi katika ukuta au paa la jengo, katika gari n.k. Lengo lake ni kuruhusu hewa na mwanga viingie, pia watu waweze kuona nje kwa njia yake.

Kunaweza kuwa na maumbo na ukubwa tofauti, ikiwa ni pamoja na mstatili, mraba, mviringo, au maumbo ya kawaida. 

Kwa kawaida hujazwa na kioo ili kuzuia baridi na mavumbi kuingia. Baadhi ya madirisha yana kioo cha rangi, hasa mahali pa ibada. 

Kabla ya kioo kilichotumiwa madirisha, watu wa Asia walitumia karatasi kujaza shimo kwenye ukuta. Karatasi ingeacha mwanga. 

## Tazama pia
* Dirisha la amri
* Dirisha (tarakilishi)

Jamii:Majengo
Kufuli

.]]
**Kufuli** ni kifaa cha madini kinachotumika kufungia vitu mbalimbali kama vile mlango, sanduku au hata sefu ya kuhifadhia pesa au vitu vya maana. 

Kufuli huwekwa kwa ajili ya ulinzi, ili kuepukana na uhalifu wa wizi au hata kupotea kwa vitu.

Kando ya aina hii ya kufuli, ambayo ni madini au chuma, kuna pia kufuli za aina nyingine ambazo hutumia njia tofauti kuhifadhi vilivyo ndani. Njia hizi ni kama neno la siri au mwambatanisho wa batoni za kubofya.

## Historia za kufuli 
Mfumo wa kwanza kabisa wa kufuli ulipatikana Ninawi. Kufuli za aina hiyo zilipatikana baadaye nchini Misri ambazo zilikuwa na komeleo, kipande cha mbao na ufunguo wa kufungulia kufuli. 

Kufuli ya kwanza ya chuma ilitengenezwa na mvumbuzi Theodoros wa Samos (karne ya 6 KK).

Waroma wa hapo jadi pia walikuwa na mazoea ya kuweka bidhaa zao za maana katika visanduku na baadaye kuning'iniza funguo shingoni. Hili lilikuwa na madhumuni mawili. Kwanza, liliweza kuhifadhi bidhaa zake kutokana na wizi na pili liliwaambia watu kuwa yeye alikuwa tajiri mwenye vitu vya maana.

## Kufuli za leo
Kwa sababu ya teknolojia, kufuli za leo zinatofautiana sana na kufuli za hapo kale. Haya yaliletwa na mabadiliko katika sekta ya viwanda (Mapinduzi ya Viwandani) katika karne ya 18.

Kufuli za leo ni kama vile
* Kufuli za kieletroniki ambazo hufunguliwa kwa kawi za umeme
* Kufuli za rimoti zisizo na ufunguo
* Kufuli za kufungua baada ya kubofya kwa kibodi.

## Viungo vya nje 
* Lock (security device)
* History of locks

Jamii:Teknolojia
Programu ya kompyuta

thumb
**Programu ya kompyuta** ni mkusanyo wa maelekezo ambayo hufanya kazi maalumu wakati mkusanyo huo unafanywa na kompyuta. Kompyuta inahitaji mipango ya kufanya kazi na inatekeleza maelekezo ya programu katika kitengo cha usindikaji kuu. 

Programu ya kompyuta mara nyingi imeandikwa katika lugha ya kompyuta. Kutoka mpango katika fomu yake ya kurasa ya kibinadamu, mwandishi huweza kupata code ya fomu - fomu inayojumuisha maelekezo ambayo kompyuta inaweza kutekeleza moja kwa moja. Vinginevyo, programu ya kompyuta inaweza kutekelezwa kwa msaada wa mkalimani.

Sehemu ya programu ya kompyuta ambayo hufanya kazi iliyoeleweka inajulikana kama algorithm. Mkusanyo wa programu za kompyuta, maktaba, na data zinazohusiana zinajulikana kama programu. Programu za kompyuta zinaweza kuhesabiwa pamoja na mistari ya kazi.

## Viungo vya nje 
Jamii:Kompyuta
Ufugaji wa kuku

thumb|Kuku wenye siha.
**Ufugaji wa kuku** ni aina ya uvyazaji wa kale sana.

Kuku ni viumbehai aina ya ndege wasioweza kupaa kama baadhi ya ndege wengine. 

Kuku wana faida kubwa katika maisha ya mwanadamu yeyote yule: kwanza wao na mayai yao ni chakula kwetu, pia wanaweza kutumika katika shughuli mbalimbali za biashara na kutupatia faida. 

Kuku huhitaji joto la kawaida ili kuweza kukua vizuri, la sivyo ukuaji wao utakuwa duni na hata kuja kufa.

Wafugaji wa kuku wanatakiwa kuwa makini katika kuwapatia viumbe hawa huduma za msingi ili wasidhurike.

thumb|Vifaranga wazuri waliotumiwa njia za kufaa.
Vifaranga ni vitoto vya tetea. Ufugaji wa vifaranga unaweza kuwa na faida au hasara. Humu tutaelezea njia za kupata vifaranga wazuri .

## Kwa nini kuwa na vifaranga wengi wa umri mmoja?
1. Kutunza kuku kitaalam kwa urahisi.

2. Kupata mayai mengi kwa wakati mmoja.

3. Kuuza kuku wengi kwa wakati mmoja n.k.

## Sifa za tetea wa kuatamia 
1. Kuku mwenye umbo kubwa

2. Mwenye historia nzuri ya kuhatamia na hatimaye kutotoa vifaranga.
 
## Sifa za mayai ya kuatamisha
1. Yasiwe machafu wala yasiwe na nyufa.

2. Yasiwe makubwa sana au ya duara, yasiwe na uvimbe.

## Chumba cha kuatamia
1. Kuku wanaohatamia watengwe katika chumba ili kuondoa tatizo la kutagiana.

2. Mlango na dirisha yawekwe wavu ili muda wa mchana mwanga na hewa viweze kuingia ndani.

3. Chumba kiwe na nafasi ya kutosha ya kuweka viota, chakula na maji
   
## Chakula na maji
Kuku wanaohatamia wapewe chakula cha kuku wakubwa wanaotaga  cha kutosha muda wote kiwemo kwa kuwa kuku hawa hutoka wakati tofauti pia majani, mboga-mboga na maji ya kunywa ni muhimu sana. Vyote hivi viwekwe kwenye chumba ambacho kuku wanahatamia ili kumfanya kuku asiende umbali mrefu kutafuta chakula pia kuyaacha mayai kwa muda mrefu.

## Changamoto za kuku wanaoatamia
1. Huhitaji sehemu kubwa kwa sababu, ili upate vifaranga wengi, unahitaji kuku wengi wanaotamia.

2. Kuwepo kwa wadudu kama utitiri na kutopatikana kwa chakula cha kutosha husababisha kuku kutoka toka nje na kwenda mbali na kusababisha mayai kuharibika.

3. Kuku kupata magonjwa wakati wanapotamia.

4. Kutokuwa na kipimo cha kupimia mayai yaliyo na mbegu.

Ukizingatia mambo haya utapata vifaranga wazuri wa kufuga na hata wa kuuza.

Jamii:Uchumi
Jamii:Ufugaji
Jamii:Kuku
Madhabahu (kundinyota)

**Madhabahu** (**Ara** kwa Kilatini na Kiingereza)   ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. 

## Mahali pake
Madhabahu lipo jirani na kundinyota la Nge (pia **Akarabu**, lat. *Scorpius)* na  Pembetatu ya Kusini (*Triangulum Australe*).  Njia Nyeupe inapita katika sehemu ya Madhabahu.
 
## Jina
Madhabahu ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Lipo pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia.  Jina linatoka katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale ambako Zeus alitoa kiapo cha kupambana na majitu wa Titani mbele ya madhabahu au altare ya kuchomea sadaka.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Arae yenye mwangaza unaoonekana wa 2.93 mag ikiwa umbali kutoka Dunia wa miakanuru 270 na  Beta Arae yenye mwangaza wa 2.85. Kuna nyota 7 zenye sayari.  Mu Arae inayofanana na Jua ina sayari nne na Gliese 676 ambayo ni nyota kibete nyekundu ina sayari nne pia.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
ICBM

alt=Uzinduzi wa mtihani wa ICMM ya LGM-25C Titan II kutoka kwenye silo ya chini ya ardhi huko Vandenberg AFB, Marekani, kati ya miaka ya 1970|thumb|Uzinduzi wa jaribio la ICBM ya LGM-25C Titan II kutoka kwenye silo ya chini ya ardhi huko Vandenberg AFB, Marekani, kati ya miaka ya 1970
**ICBM** (kifupisho cha maneno ya Kiingereza *intercontinental ballistic missile*) ni kombora ambalo linaweza kusafiri umbali mkubwa, hivyo linaweza kutumika kutoka bara moja hadi lingine. 

Kombora linaweza kubeba bomu. Hii inaweza kuwa kombora la kawaida au la nyuklia. Leo, mara nyingi, ni makombora ya nyuklia.

ICBM ni kombora linaloongozwa likisafiri umbali wa kawaida wa kilomita 5,500 (mi 3,400), hasa lililoundwa kwa ajili ya utoaji silaha za nyuklia (kutoa moja au zaidi ya makombora ya nyuklia). 

Vile vile, silaha za kawaida, za kemikali, na za kibiolojia zinaweza kutolewa kwa ufanisi tofauti, lakini hazijawahi kutumika kwenye ICBM. Miundo ya kisasa inasaidia magari mengi yenye uhamisho yenye ufanisi (MIRVs), na kuruhusu kombora moja kubeba makombora kadhaa, ambayo kila moja linaweza kushambulia lilicholenga.

ICBM ya awali yalikuwa na usahihi mdogo, ambayo yaliwafanya kuwa yanafaa kutumika tu kwa malengo makuu, kama vile miji. Vita dhidi ya malengo ya kijeshi bado vilitaka matumizi ya mshambuliaji wa kibinadamu sahihi zaidi. 

Miundo ya pili na ya kizazi cha tatu (kama vile mlinzi wa amani ya LGM-118) inalenga kwa usahihi na uhakika ambapo hata malengo machache yanaweza kushambuliwa kwa ufanisi.

ICBM hutofautiana kwa kuwa na aina kubwa na kasi zaidi kuliko makombora mengine ya kibalistiki: makombora ya kibalistiki mbalimbali (IRBMs), makombora ya kibalistikii ya katikati (MRBMs), makombora ya kibalistiki  ya umbali mfupi (SRBMs) na makombora ya kibalistiki ya silaha(TBMs). Makombora ya umbali mfupi na ya kati yanajulikana pamoja kama makombora ya kibalistiki ya thiata. 

Kutokana na kuundwa kwa ICBM, Marekani imeunda teknolojia ya kukabiliana na makombora ya Kibalistic inayoitwa THAAD (Terminal Altitude Area Defense).

Jamii:Silaha
Mchoro

wa uchoraji akichora picha]]
**Mchoro** ni neno la Kiswahili ambalo linatokana na kitenzi kuchora. 

Kwa lugha ya Kiingereza neno mchoro hujulikana kama picture, ambalo Waswahili wameligeuza na kuliandika picha, hivi jinsi walivyoliandika neno hili ndivyo wanavyolitamka. Hata hivyo picha inaweza kuwa na maana nyembamba zaidi, hasa ya picha zilizopigwa kwa kamera au chombo kingine cha kielektroniki.

Kumbe mchoro unadai mtu achore mwenyewe.

Jamii:Uchoraji
Kalamu

**Kalamu** (kutoka neno la Kiarabu) ni kifaa cha risasi (kaboni) au kiwekwacho wino na kutumiwa kuandikia.

Jamii:vifaa
Ofisi

, Uingereza.]]
.]]
**Ofisi** kwa ujumla ni chumba au eneo lingine ambalo kazi ya utawala hufanywa, lakini pia inaweza kuonyesha nafasi katika shirika na kazi maalum zinazohusiana nayo (tazama afisa, mmiliki wa ofisi) kutimiza wajibu wa mtu. Katika hali ya sasa ofisi kawaida inahusu sehemu ambako huajiri wafanyakazi wa kuvaa shati jeupe. 

Ikiwa hutumiwa kama kivumbuzi, neno "ofisi" linaweza kutaja kazi zinazohusiana na biashara. Kama ilivyo kwa James Stephenson, "Ofisi ni sehemu ya biashara inayojitolea kwa uongozi na ushirikiano wa shughuli zake mbalimbali." Kisheria, kampuni au shirika lina ofisi mahali popote ambazo zina uwepo rasmi, hata ikiwa uwepo huo una, kwa mfano, ghala badala ya ofisi. 

Ikiwa ni ofisi ndogo, kama vile benchi katika kona ya biashara ndogondogo ya kawaida, kupitia sakafu nzima ya majengo, mpaka ikiwa ni pamoja na majengo makubwa yaliyotolewa kabisa kwa kampuni moja. 

Ofisi za kale zilikuwa sehemu ya jumba au hekalu kubwa. Miaka 1000-1300 iliona kuongezeka kwa mahali ambapo barua nyingi za serikali ziliandikwa na ambapo sheria zilikopiwa katika utawala wa ufalme. 

Pamoja na ukuaji wa mashirika makubwa, katika karne ya 18, nafasi za kwanza za kujengwa kwa madhumuni zilijengwa. Mapinduzi ya Viwanda yalipostawi katika karne ya 18 na 19, viwanda vya benki, reli, bima, rejareja, mafuta ya petroli, na simu vilikua kwa kiasi kikubwa, na makarani wengi walihitajika. Kwa sababu hiyo ofisi zaidi zilihitajika kwa shughuli hizi na kuruhusu mameneja kuona kirahisi wafanyakazi. 

Hata hivyo, katikati ya karne ya 20, ikawa dhahiri kuwa ofisi inayofaa ilihitaji busara katika udhibiti wa faragha, na hatua kwa hatua mfumo wa chumba ulibadilishwa. 

Lengo kuu la mazingira ya ofisi ni kusaidia washiriki wake katika kufanya kazi yao. Kazi katika ofisi hutumiwa kwa shughuli za kawaida za ofisi kama vile kusoma, kuandika na kazi za kompyuta. Kuna aina tisa ya ofisi, kila moja kusaidia shughuli tofauti. Mbali na vyumba vya mtu binafsi, kuna vyumba vya mkutano, viungio, na nafasi za shughuli za msaada, kama vile kupiga picha na kusafirisha. Ofisi nyingine pia zina eneo la jikoni ambako wafanyakazi wanaweza kuandaa chakula cha mchana. 

Kuna njia nyingi za kupanga nafasi katika ofisi nazo zinatofautiana kulingana na kazi, mitindo ya usimamizi na utamaduni wa kampuni maalumu yanaweza kuwa muhimu zaidi. 

Wakati ofisi zinaweza kujengwa karibu na eneo lolote na karibu na jengo lolote, baadhi ya mahitaji ya kisasa ya ofisi hufanya iwe vigumu zaidi, kama vile mahitaji ya umeme, mitandao, na usalama. 

Kusudi la msingi la jengo la ofisi ni kutoa mahali pa kazi na mazingira ya kazi hasa kwa wafanyakazi wa utawala na usimamizi. Mara nyingi wafanyakazi hao huchukua maeneo ya ndani ya jengo la ofisi, na kwa kawaida hutolewa na madawati, kompyuta na vifaa vingine vinavyohitajika ndani ya maeneo haya.

Jamii:Majengo
Mwanafunzi

[thumb|Wanafunzi wakiwa [darasani nchini Singapore.]]
**Mwanafunzi** ni mtu anayehudhuria taasisi ya elimu. Kwa maana pana zaidi ya neno, mwanafunzi ni mtu yeyote anayejitahidi kujifunza au kukua kwa uzoefu wa mada fulani, ikiwa ni pamoja na watu wazima wa kazi ambao wanachukua elimu ya ufundi au kurudi chuoni.

Nchini Uingereza wale wanaohudhuria chuo kikuu huitwa "wanafunzi". Nchini Marekani, na hivi karibuni pia Uingereza, neno "mwanafunzi" linatumika kwa makundi mawili: shule na wanafunzi wa chuo kikuu. 

Ukizungumzia juu ya kujifunza nje ya taasisi, "mwanafunzi" pia hutumiwa kutaja mtu anayejifunza kwa mtu fulani akiwa mfuasi wake. 

## Afrika
### Nigeria
Nchini Nigeria, elimu imewekwa katika mfumo wa nne unaojulikana kama mfumo wa elimu wa 6-3-3-4. Inamaanisha miaka sita katika shule ya msingi, miaka mitatu katika sekondari junior, miaka mitatu katika sekondari mwandamizi, tena miaka minne chuo kikuu. Hata hivyo, idadi ya miaka ambayo itatumiwa chuo kikuu inategemea zaidi mafunzo. 

Kozi nyingine zina urefu wa kujifunza kuliko nyingine. Wale katika shule ya msingi, pamoja na wale walio shule ya sekondari, na wale wa chuo kikuu, wote wanajulikana kama wanafunzi. 

## Asia
### Bangladesh
Elimu ya msingi ni ya lazima nchini Bangladesh. Ni uhalifu wa karibu sana wa kutuma watoto shule ya msingi wakati wa umri wa kwenda shule. Lakini si uhalifu wa kuadhibiwa (kutuma watoto kufanya kazi badala ya shule ni uhalifu). Kwa sababu ya hali ya kijamii na kiuchumi ya Bangladesh, kazi ya watoto wakati mwingine ni halali. Lakini mlezi lazima ahakikishe elimu ya msingi. Kila mtu anayejifunza katika taasisi yoyote au hata kwenye mtandao anaweza kuitwa mwanafunzi huko Bangladesh. Wakati mwingine wanafunzi wanaofanya elimu ya shahada ya kwanza wanaitwa shahada ya kwanza na wanafunzi kuchukua elimu ya baada ya kuhitimu wanaweza kuitwa baada ya wahitimu. 

## Australia
### New Zealand
Nchini New Zealand, baada ya shule ya chekechea au kabla ya shule, ambayo huhudhuria kutoka umri wa miaka mitatu hadi mitano, watoto huanza shule ya msingi, 'Mwaka wa kwanza', akiwa na umri wa miaka mitano. Mwaka mmoja hadi sita ni Shule ya Msingi, ambapo watoto huhudhuria shule za mitaa katika eneo hilo kwa kikundi hicho cha mwaka. Kisha Mwaka wa Saba na Mwaka wa nane ni wa kati, na kutoka mwaka wa tisa mpaka mwaka wa kumi na tatu, mwanafunzi atahudhuria shule ya sekondari au chuo kikuu.  
 

Jamii:Elimu
Tumbo la uzazi

left|thumb|220x220px|Mfano wa tumbo la uzazi.
**Uterasi** (kutoka Kilatini "uterus") ni kiungo kikuu cha uzazi wa kike. 

Katika binadamu, mwisho wa uzazi, kizazi cha uzazi, hufungua ndani ya uke, wakati mwingine, fundus, unashirikiana na mizigo ya fallopian. Ni ndani ya uterasi kwamba fetus inakua wakati wa ujauzito. Uterasi ina aina tofauti katika wanyama wengine wengi na kwa wengine kuna uteri mbili tofauti kama uterasi duplex.

## Muundo 
Uterasi iko ndani ya pelvic mara moja nyuma na karibu kukabiliana na kibofu cha mkojo, na mbele ya sigmoid. Uterasi wa binadamu ni mviringo na una urefu wa 7.6 cm (3 in.) urefu wa 4.5 cm (upande wa pili) na nene 3.0 cm. Kibofu cha kawaida cha watu wazima kina uzito wa gramu 60. 

Uterasi unaweza kugawanywa katika sehemu nne: Fundus, corpus (mwili), seviksi na os ya ndani. Mimba ya kizazi huingia ndani ya uke. Uterasi unafanyika katika nafasi ndani ya pelvis kwa kuvuta kwa fascia ya mwisho, ambayo huitwa mishipa. Mishipa hii ni pamoja na mishipa ya kardinali, na mishipa ya uterosacral. Inafunikwa na aina ya karatasi kama karatasi ya peritoneum, ligament pana.

Jamii:Viungo vya mwili
Jamii:Uzazi
Ndege wa Peponi (kundinyota)

**Ndege wa Peponi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Apus*)   ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Ndege wa Peponi liko jirani na kundinyota Pembetatu ya Kusini (*Triangulum Australe*). Pia lipo karibu na Nyota angavu la Rijili Kantarusi.
 
## Jina
Ndege wa Peponi   linapatikana kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu walipozunguka Dunia yote katika karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota ya kusini. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia zikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius. 

Keyser alitumia jina la Kiholanzi la *De Paradijs Voghel* (Ndege wa Peponi, wa paradiso) lililotajwa baadaye na jina la Kigirikiki „Apus“ yaani „bila miguu“ kwa sababu wataalamu wa Ulaya waliamini mwanzoni ya kwamba Ndege wa Peponi hawana miguu. Baadaye ndege hawa waliitwa "ndege wa paradiso" kutokana na rangi nyingi za kupendeza walizo nazo. Leo liko kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Apodis yenye mwangaza unaoonekana wa 3.83 mag . ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 447 ± 8, .Ni nyota jitu yenye kipenyo mara 48 kuliko Jua  na uangavu halisi mara 928 kulio Jua. Halijoto usoni ni 4312 K.

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
Ndege wa Peponi

**Ndege wa Peponi** *(:en:Bird-of-paradise)* ni ndege wa familia ya Paradisaeidae ambao ni wadogo wakiwa maarufu kwa manyoya yao marefu na yenye rangi nyingi. Wanaishi huko Indonesia, Papua New Guinea na Australia ya Mashariki. Wanaojulikana zaidi ni hao wa jenasi Paradisaea pamoja na spishi ya Paradisaea apoda.

Paradisaea apoda alipokea jina "apoda" (bila miguu) kwa sababu Linnaeus aliamini ndege hao hawana miguu. Sababu yake inaaminiwa kuwa mifano ya kwanza ilitumwa kwa miguu iliyokatwa. Kwa hiyo ndege hao wenye rangi za kuvutia waliaminiwa kuwa "ndege kutoka peponi" au kutoka paradiso wasiohitaji kugusa ardhi wala matawi ya miti.

Kundinyota la Ndege wa Peponi lilipokea jina lake la Kigiriki "Apus" (bila miguu) kutokana kwa ndege hizi.

Jamii:Passeriformes
Kupika

huko Moroko.]]
.]]
**Kupika** ni mchakato wa kuandaa chakula ili kiliwe. Mahali ambapo watu wanafanya hivyo ni jikoni, nao wanaitwa wapishi. 

Joto linaweza kufanywa kwa moto kwa kutumia kuni, mkaa, nishati ya jua au kwa jiko la kutumia umeme. 

Tanuri ni sehemu ya jiko ambalo ni kama sanduku. Watu hujenga sehemu hizo kwa kutumia matofali au udongo. 

Kuna njia mbalimbali za kupika chakula. Tunachemsha chakula kwa kukipika ndani ya maji, kukaanga chakula kwa kukipikia siagi kali na mafuta, kuchoma nyama kwa kuiweka juu ya moto au kutumia jiko la kisasa la kuchomea nyama zinazotumia makaa, stima au gesi.

## Tanbihi
Jamii:Chakula
Ukabu (kundinyota)

**Ukabu** (**Aquila** kwa Kilatini na Kiingereza)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. 

## Mahali pake
Ukabu iko kwenye ikweta ya anga  jirani na makundinyota Kausi (pia Mshale au *Sagittarius*) na Jadi (pia: Mbuzi au  :en:Capricornus)* 
 
## Jina
Ukabu ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Ukabu linamaanisha ndege aina ya tai kutokana na neno la Kiarabu العقاب *al-ʿuqaab*.  

Ukabu ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia Jina latokana katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale ambako Αετός *aetos'' (tai) alimsaidia mungu mkuu Zeus kushika radi za umeme na kutekeleza shughuli mbalimbali kwa ajili ya miungu.

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Aquilae inayojulikana pia kwa jina Altair yenye uangavu unaoonekana wa 0.75 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 17. .

Kati ya nyota angavu nyingine kuna
* β Aquilae (Alshain) ambayo ni nyota yenye rangi njano na uangavu wa 3.7 mag ikiwa na umbali wa Dunia wa miakanuru 45.
* γ Aquilae  (Tarazed) ni nyota jitu jekundu yenye uangavu wa 2.7 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 460.
* ζ Aquilae ni nyota yenye rangi ya nyeupe-buluu na uangavu wa 3.0 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 83.
* η Aquilae ni nyota jitu yenye rangi ya nyeupe-njano na uangavu wa 4.4 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 1200.

## Tanbihi
## Marejeo
*Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
* Knappert, Jan, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331
Petrus Plancius

**Petrus Plancius** (1552 – 15 Mei 1622) alikuwa mwanatheolojia, mchungaji wa Kanisa la Kireformed, mwanaastronomia na mchoraji wa ramani kutoka Flandria aliyeishi miaka mingi huko Uholanzi.

Tangu mwaka 1589 alianza kuchora ramani za nyota ambako aliingiza mara ya kwanza kundinyota nyingi za nusutufe ya kusini zilizoanza kujulikana Ulaya baada ya mabaharia wa Ulaya kuzunguka dunia yote. Hapo alichora mara ya kwanza Salibu, Pembetatu ya Kusini na Mawingu ya Magellan.

Mwaka 1595 Plancius alimwomba nahodha Mholanzi Pieter Dirkszoon Keyser kukusanya vipimo vya nyota za kusini zisizopimwa bado, akazipanga katika makundinyota mapya 12 na hizi zilikuwa Nzi (Musca), Ndege wa Peponi (Apus), Kinyonga (Chamaeleon), Panji (Dorado), Kuruki (Grus), Nyoka Maji (Hydrus), Mhindi (Indus), Tausi (Pavo), Zoraki (Phoenix), Pembetatu ya Kusini (Triangulum Australe), Tukani (Tucana) na Panzimaji (Volans) akaziweka zote katika globus yake ya nyota. 

Mwaka 1612 aliongeza makundinyota mawili kwenye nusutufe ya kaskazini akipanga humo nyota ambazo hazikuwa bado sehemu ya makundinyota yalizojulikana. Nayo ni Twiga (Camelopardalis) karibu na ncha ya anga ya kaskazini na Munukero (Monoceros) kwenye ikweta ya anga.

Baadaye makundinyota yake yalipokewa vile na Johann Bayer katika orodha yake na kutumiwa hadi leo katika orodha ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia.

### Ramani

Image:1590 Orbis Terrarum Plancius.jpg|Orbis Terrarum 1590
Image:1594 Orbis Plancius 2,12 MB.jpg|Orbis Terrarum 1594
Image:1592 4 Nova Doetecum mr.jpg|Nova Francia .. Terra Nova 1592
Image:1592 Insullae Moluc. Plancius.jpg|Insulae Moluccae 1592

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Star Tales – the constellations of Petrus Plancius
* Minor planet 10648 Plancius
Bamvua (mnyama)

**Bamvua** ni gegereka wadogo wa familia Galigidae katika ngeli Maxillopoda. Kuna spishi 559 katika jenasi 37. Jenasi kubwa zaidi ni *Caligus* yenye spishi 268 na *Lepeophtheirus* yenye spishi 162. Bamvua ni vidusia wa nje ambao wanakula ute, tishu ya epidermi na damu za samaki wa bahari waliotumika kama mlisha. Vidusia hawa wanaweza kuwa shida kubwa katika ufugaji wa samaki, k.m. ule wa samoni katika bahari.

## Picha

Salmonlouse.jpg|Bamvua wa samoni
Sea lice on salmon.jpg|Bamvua mgongoni kwa samoni anayefugwa

Jamii:Gegereka
Ikweta ya anga

na Mhimili wa Dunia.]]
**Ikweta ya anga** *(:en:celestial equator)* ni mstari wa kudhaniwa kwenye anga unaotumiwa katika astronomia. Ni duara kubwa kwenye tufe la anga iliyopo juu ya ikweta ya Dunia. Ni kama pacha ya ikweta ya Dunia angani.   

Kutokana na mwinamo wa mhimili wa mzunguko wa Dunia kuna pembe ya nyuzi 23.4 kati ya ikweta ya anga na bapa la ekliptiki.

Mtazamaji anayekaa kwenye ikweta ya Dunia (kwa mfano Nanyuki, Kenya) ikweta ya anga iko juu kabisa. Kwa mtazamaji kwenye ncha za Dunia ikweta ya anga ni sawa na upeo wa macho. 

Upande wa kusini wa ikweta ya anga huitwa angakusi, upande wa kaskazini angakaskazi. Mtazamaji aliye kwenye ncha za Dunia anaona tu ama nyota za angakusi ama zile za angakaskazi. Mtazamaji aliyeko kwenye ikweta ataona nyota za pande zote mbili.

## Tanbihi
Mtemi Mirambo

**Mtemi Mirambo** (1840-1884) alikuwa mtemi wa Wanyamwezi katika magharibi ya Tanzania ya leo.

Jina lake la awali lilikuwa "Mteyla Kasanda", lakini alikuwa maarufu zaidi kama **Mirambo** (yaani "maiti nyingi"). Alizaliwa kama mwana wa mtemi wa Uyowa, moja kati ya maeneo madogo ya Unyamwezi akarithi utemi kutoka babake mnamo mwaka 1860.  

Mirambo alitajirika kama mfanyabiashara ya pembe za ndovu na watumwa kwa njia ya misafara kati ya pwani ya Bahari Hindi na Kongo. 

Alitumia sehemu kubwa ya utajiri wake kujenga jeshi la binafsi. Kwa kusudi hilo alinunua bunduki aina ya gobori na kukusanya vijana wengi walioitwa "rugaruga". Rugaruga hao walihofiwa kote. Inasemekana ya kwamba kabla ya mapigano walipewa pombe na bangi kwa kusudi la kuongeza ukatili na kupunguza hofu yao ya kifo.

Kwa kawaida vijana hao walikuwa wanaume walioishi bila ukoo na bila familia kisha kutoroka kwenye hali ya utumwa au kuwa wapagazi wa misafara. Mirambo aliwapokea na kuwapa silaha na kwa njia hii alishinda maadui na aliweza kupanua eneo lake hadi kuwa mtemi mkuu wa Wanyamwezi kuanzia mwaka 1860 hadi kifo chake mnamo 1884. 

Alisifiwa na Henry Morton Stanley kama "Napoleon Bonaparte Mwafrika" kutokana na ushujaa wake dhidi ya Waarabu waliomuunga mkono Stanley mwenyewe. Hata hivyo hakufaulu kuteka Tabora kutoka mikononi mwao.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Burnett, Lucy, Mirambo (ca.1840--1884) at blackpast.org
*Mjue Mtemi Milambo, kwenye blogu ya Tabora economic and social development organization (TESDO), iliangaliwa Februari 2018

Jamii:Waliozaliwa 1840
Jamii:Waliofariki 1884
Jamii:Wanyamwezi
Jamii:Watu wa historia ya Tanzania
Kloroplasti

alt=|thumb|316x316px|Mfano wa Kloroplast
**Kloroplasti** (kutoka neno la Kiingereza "Chloroplast" linalotokana na maneno ya Kigiriki χλωρός, "chloros", yaani kijani, na πλάστης, "plastes", yani "yule anayeunda") ni ogani za seli. 

Ugunduzi wake ndani ya seli za mimea ulitokana na Julius von Sachs (1832-1897), mtaalamu wa mimea na mwandishi wa vitabu juu ya mimea - wakati mwingine huitwa "Baba wa Fiziolojia ya mimea".

Jukumu kuu la kloroplast ni kufanya usanisinuru, ambapo klorofili inachukua nishati kutoka kwenye jua na kuibadilisha na kuihifadhi katika molekyuli za kuhifadhi nishati (ATP na NADPH. Hutumia ATP na NADPH kufanya molekyuli za kaboni kutoka kabonidioksidi katika mchakato unaojulikana kama mzunguko wa Calvin. 

Kloroplast hufanya kazi nyingi, ikiwa ni pamoja na asidi ya mafuta ya awali, asidi amino ya awali, na majibu ya kinga ya mimea. 

Idadi ya kloroplast katika kiini hutofautiana kutoka moja, katika mwamba wa unicelula, hadi mia katika mimea kama Arabidopsis na ngano.

Kloroplasti ni aina ya ogani ya seli inayojulikana kama plastidi yenye ukolezi mkubwa wa klorofili. Aina nyingine za plastidi, kama leukoplasti na kromoplasti, zina klorofili kidogo na hazifanyi usanisinuru.

Kloroplasti huathiriwa sana na mambo ya mazingira kama rangi na kiwango cha mwanga. Kloroplasti, kama mitokondria, zina DNA yake zenyewe, ambayo inadhaniwa kurithiwa kutoka kwa cyanobacterium ya photosynthetic ambayo ilikuwa na kiini cha kwanza cha aina ya eukaryoti.

Jamii:Biolojia
Jamii:Mimea
Luna

ya Parabiago (Karne ya 2–5 BK).]]
**Luna** katika dini ya jadi na hadithi za Roma ya Kale, ni jina la Mungu Mwezi (Kilatini "luna"; tazama Kiingereza "moon"). Mara nyingi hutajwa kama dada wa mungu wa jua ("Sol"). 

Luna wakati mwingine inawakilishwa kama kipengele cha mungu wa tatu wa Kirumi (diva triformis), pamoja na Proserpina na Hecate. Luna si daima mungu tofauti, lakini wakati mwingine badala ya jina ambayo mtaalamu wa Miungu wa kike, kwa kuwa Diana na Juno wote wanajulikana kama miungu ya miezi. 

Katika sanaa za Kirumi, sifa za Luna ni hilali pamoja na gari linaloendeshwa na majozi mawili ya farasi ("biga"). 

Katika Carmen Saeculare, iliyofanyika mwaka wa 17 KK, Horace humwomba luna kama "malkia wa nyota" (siderum regina bicornis) asikilize wasichana kuimba kama Apollo huwasikiliza wavulana.

Varro aliweka Luna na Sol miongoni mwa miungu inayoonekana, inayojulikana na miungu isiyoonekana kama vile Neptune, na wanadamu wa kiumbe kama vile Hercules. 

Alikuwa mmoja wa miungu iliyopendekezwa kama walinzi wa siri ya Roma. Katika ibada ya dola la Roma, Sol na Luna wanaweza kuwakilisha kiwango cha utawala wa Kirumi duniani, kwa lengo la kuhakikisha amani. 

Somo wa Kigiriki wa Luna alikuwa Selene. Katika sanaa za Kirumi na fasihi, hadithi za Selene zinachukuliwa chini ya jina la Luna. Hadithi ya Endymion, kwa mfano, ilikuwa suala maarufu kwa uchoraji wa kuta za Kirumi.

Jamii:Dini ya Roma ya Kale
Umbo

Muundo ni fomu ya kitu au mipaka yake ya nje, muhtasari, au uso wa nje, kinyume na mali nyingine kama rangi, texture, au muundo wa nyenzo.

Wanasaikolojia wameelezea kwamba wanadamu wanapunguza picha katika maumbo rahisi ya jiometri inayoitwa *geons*. Mifano ya geons ni pamoja na mbegu na nyanja.

## Uainishaji wa maumbo rahisi 
Maumbo fulani rahisi yanaweza kuwekwa katika makundi machache. Kwa mfano, polygoni zinawekwa kulingana na idadi yao ya kando kama pembetatu, quadrilateralo, pentagoni, nk. Kila moja ya haya imegawanywa katika makundi madogo;pembetatu inaweza kuwa equilateralo, isosceesli, *obtuse*, papo hapo, *scalene*, nk wakati *quadrilaterals* inaweza kuwa mstatili, rhombi, trapezoids, mraba, nk.

Maumbo mengine ya kawaida ni pointi, mistari, ndege, na sehemu za conic kama vile ellipses, duru, na parabolas.

Miongoni mwa maumbo ya kawaida ya 3-dimensional ni polyhedra, ambayo ni maumbo na nyuso za gorofa; Ellipsoids, ambayo ni vitu vyema vya yai au vyema; Mitungi; Na mbegu.

Ikiwa kitu kinaanguka katika moja ya makundi haya hasa au hata takriban, tunaweza kutumia kuelezea sura ya kitu. Kwa hiyo, tunasema kwamba sura ya kifuniko cha manhole ni diski, kwa sababu ni takriban kitu kimoja kijiometri kama disk halisi ya kijiometri.

Jamii:Jiometria
Stephen Hawking

alt=:Stephen_Hawking.StarChild.jpg|thumb|Stephen William Hawking
**Stephen William Hawking**, CH CBE FRS (Oxford, 8 Januari 1942 - Cambridge, 14 Machi 2018) alikuwa mtaalamu wa fizikia na hisabati kutoka Uingereza, mmoja kati ya wataalamu wa fizikia wa kinadharia ulimwenguni. 

Aliandika vitabu mashuhuri kuhusu sayansi vinavyolenga watu ambao si wanasayansi.

Hawking alikuwa profesa wa hisabati katika Chuo Kikuu cha Cambridge (nafasi ambayo Isaac Newton aliwahi kuwa nayo). Alistaafu tarehe 1 Oktoba 2009.

## Maisha ya awali na elimu 
Mwaka 1950 Hawking alienda Shule ya St Albans, shule ya umma ya Hertfordshire. Akiwa na umri wa miaka 17, alipitia mtihani wa kujifunza huko Oxford. Alijifunza fizikia na kemia huko. Kwa sababu aliona ni rahisi sana mwanzoni, hakujifunza mengi kwa ajili ya mitihani ya mwisho.

Mnamo Oktoba 1962 alianza kozi yake ya kuhitimu katika Trinity Hall. Ulikuwa wakati ugonjwa wake ulianza kujionyesha. Alikuwa na shida katika kujinyoosha na kisha hata tu kutembea. Hata hivyo, alimaliza PhD yake akaandika kuhusu mashimo meusi katika shahada yake. Alipata ushirika (kazi kama mwalimu wa chuo kikuu) katika Chuo cha Gonville na Caius mwaka wa 1965.

Ana ugonjwa wa chembe za neva unaohusiana na ulemavu wa akili unaosababisha mtu kuwa na shida ya kusoma na kuandika (*Dyslexia* kwa Kiingereza), na kwa sababu hiyo hawezi kutembea au kuzungumza vizuri. Ugonjwa huo ulizidi hata kuwa karibu kabisa na kupooza. Alitumia gurudumu kusonga, na kompyuta ya Intel ili kuzungumza.

## Vitabu vyake
### Vitabu vinavyolenga wasomaji wote 
* *A Brief History of Time* (1988)
* *Black Holes and Baby Universes and Other Essays* (1993)
* *The Universe in a Nutshell* (2001)
* *On The Shoulders of Giants* (2002)
* *God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History* (2005)
* *The Dreams That Stuff Is Made of: The Most Astounding Papers of Quantum Physics and How They Shook the Scientific World* (2011)
* *My Brief History* (2013)

### Vitabu kadhaa vya kitaalamu 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Utangulizi wa kitabu 
* ''Black Holes & Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy'' (Kip Thorne, (1994)

## Tanbihi
Jamii:Wanafizikia wa Uingereza
Jamii:Wanahisabati wa Uingereza
Ndevu

akiwa na ndevu zake ndefu.]]
**Ndevu** ni mkusanyiko wa nywele unaokua kwenye kidevu na mashavu ya wanadamu na wanyama kadhaa. 

Kwa wanadamu, mara kwa mara wanaume waliobalehe au watu wazima tu wanaweza kukuza ndevu. Kwa mtazamo wa mabadiliko, ndevu ni sehemu ya nywele za kiume. Ni sifa tangu wakati ambapo watu walikuwa na nywele kwenye uso wao na mwili mzima kama nywele za sokwe. 

Uharibifu wa nywele hutajwa katika baadhi ya watu kama vile Wamarekani na watu wa mashariki mwa Asia, ambao wana nywele za chini, wakati watu wa Ulaya au Kusini mwa Asia wana nywele nyingi zaidi usoni. 

Wanawake walio na ndevu ni kwa sababu ya hali ya homoni ya kuongezeka kwa nywele, ambayo inaweza kukuza ndevu.

Jamii:Anatomia
Jamii:Jinsia
Jamii:Utamaduni
Samli

30]]
 30]]
**Samli** (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: *clarified butter* au *ghee*) ni mafuta yanayotokana na malai yanayoelea juu ya maziwa ya wanyama kama vile ng'ombe, ngamia au mbuzi na ambayo yanatumiwa kupikia nyama, mboga n.k.

Kimsingi ni malai ambayo maji ndani yake yameondolewa au angalau kupunguzwa kwa kiasi kikubwa. Samli inayotokea hudumu muda mrefu kuliko malai au siagi hata bila jokofu kwenye halijoto ya wastani.

Mara nyingi samli hutengenezwa kwa kupasha joto siagi hadi maji yameondoka. Inawezekana pia kuipata moja kwa moja kutoka malai yanayokusanywa na kupashwa moto.

## Katika tiba
Pia ni mafuta yanayotumika sana kama tiba asilia ya nguvu za kiume kwa wanaume, hasa yanapotumika pamoja na asali mbichi na kitunguu maji au yakichanganywa na mafuta ya nyonyo na kisha kuchua uume.

Jamii:Chakula
Jamii:Tiba
Begi

thumb|Begi lililotengenezwa kwa kutumia ngozi
**Begi** (kutoka neno la Kiingereza) ni mfuko unaotengenezwa kwa kutumia vitu mbalimbali (k.mf. kitambaa, ngozi, plastiki) na ambao una uwazi upande wa juu. 

Lengo la kifaa hicho ni kubebea vitu.

Jamii:Vyombo vya kuwekea vitu
Visiwa vya Orkney

**Visiwa vya Orkney** (au **Orkney**) ni funguvisiwa upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Orkney viko baharini kati ya Britania na Visiwa vya Shetland. 

## Marejeo 
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Kisiwa cha Mainland

ya Shetland]]

**Mainland** ndicho kisiwa kikuu cha funguvisiwa la Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hilo liko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Kwa jumla kuna visiwa 100 na kati yake 16 vinakaliwa na watu 23,510. Eneo lote ni km² 1,426 na theluthi mbili zake ni eneo la kisiwa cha Mainland. Makao makuu ya utawala na mji mkubwa ni Lerwick. 

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba. 

## Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

## Marejeo 
Jamii:Visiwa vya Atlantiki
Jamii:visiwa vya Ufalme wa Muungano
Mwili wa mwanadamu

thumb|Miili ya binadamu
**Mwili wa mwanadamu** ni muundo mzima wa mwanadamu upande wa mwili, bila kuzingatia roho inayoweza kuuhuisha. 

Unajumuisha aina mbalimbali za seli ambazo zinajumuika pamoja na tishu na mifumo ya viungo vingine, kama vile kichwa, shingo, kiwiliwili (ambayo ni pamoja na kifua na tumbo), mikono na miguu.

Utafiti wa mwili wa binadamu unahusisha anatomia, fiziolojia, histolojia na embriolojia. Fiziolojia inazingatia mifumo na viungo vya mwili wa binadamu na kazi zake. 

Mifumo mingi huingiliana ili kudumisha *homeostasis*, na viwango salama vya vitu kama sukari na oksijeni katika damu.

Jamii:Mwili
Fundumaji

**Fundumaji**, **fudumaji**, **bwanga**, **talali** au **vumba** ni aina ya tunda linalotokana na mti mrefu unaoitwa mfundumaji k.m. (*Vitex mombassae*). 

Katika Afrika ya Mashariki mti huu hupatikana kutoka pwani mpaka Ziwa Viktoria na karibu na Kigoma, Wilaya ya Uvinza.

Matunda haya yana ganda gumu lenye rangi ya kahawia hadi zambarau. Ladha yake ni uchachuuchachu pamoja na kuwa na sukari ndani yake. Tunda lina kiwango kikubwa cha vitamini C. 

Hayalimwi lakini mara nyingi miti yake inatunzwa wakati wa kusafisha shamba. Pia matunda yake yanauzwa sokoni, kwa mfano Tabora mjini.

Tunda huliwa bichi au baada ya kulipika. Kwa kuipika shira tamu inapatikana.  

Mizizi na matunda hupikwa na maji yake hutumika kama dawa ya asili na kutengenezea kinywaji. Matumizi ni kama tiba ya kisukari na kujisikia kizunguzungu. 

## Majina kwa lugha za kikabila
* Kibena: sasati
* Kifipa: chinka, fulu
* Kihehe: fudululenga, sasati
* Kinyamwezi: sungwe
* Kinyaturu: sasati
* Kirangi: jumbau
* Kisukuma: gukubi, sungwi
* Kizigula: gobe
* Kizinza: kakata, sungwa
* Kiha: shindwi
* Kirundi: shindwi

Jamii:Matunda
Suruali

**Suruali** ni vazi linaloshonwa na linalovaliwa kutoka kiunoni hadi miguuni chini na lenye nafasi mbili zinazotenganishwa kupenyezea miguu.

Kwa asili ni nguo ya wanaume, lakini inavaliwa na wanawake pia mradi yamefanyika mabadiliko kadhaa katika ushonaji.

## Suruali ndefu 
Suruali ndefu lianalojulika kwa kimombo kama trousers au pants ni vazi linalovaliwa kufunika mwili kutoka kwa kiuno kwenda chini hadi kwa miguu. Vazi hili lilikuwa la wanaume katika tamaduni nyingi. Kwa sasa, hata wanawake wamelikumbatia na kuanza kulivaa.

Vazi hili hutengenzwa kwa vitambaa mbalimbali kama vile pamba, polyester,denim na vingine.

Suruali fupi (Kaptula)

Katika jamii nyingi za Kiafrika, vazi la suruali ndefu huvwaliwa na wazee huku watoto wavulana wakivalia kaptula ambayo ni kama suruali ndefu lakini huwa ndogo na hufikia kwa magoti.

## Suruali ndefu za kazini 
Ugumu au uzito wa kitambaa kinachotengenezewa suruali ndefu hutegemea na kazi ambazo mtu anafanyia. Kwa mfano wanafanya kazi za ofisi watavalia suruali ndefu zilizo na kitambaa chepesi huku wanafanyia kazi kwa mijengo au katika kampuni za kutengenezea vitu watavalia suruali zenye kitambaa kizito. Kulingana na makala ya work pants , unaponunua suruali za kazi za ujenzi wafaa ungalie kwamba vazi hilo laweza kukuruhusu kufanya kazi na vilevile kukaa kwa muda mrefu kabla ya kuharibika.

## Historia ya suruali ndefu 
Suruali ndefu ambayo yakadiriwa kuwa ndiyo ya kwanza kuwahi tengenezwa ilipatikana katika makaburi ya Yanghai, Turpan kule nchini China na yasemekana kwamba ilitengenezwa katika karne ya 10 kabla ya Kuzaliwa kwa Kristo.

## Wanawake na uvaaji wa suruali 
thumb|Suruali ya harem pants ya hapo zamani.
Hivi leo, ni jambo la kawaida kuona wanawake wakiwa wamevalia suruali ndefu. Kumekuwa pia na suruali zao za kwenda kazini na hata suti ambazo hujumuisha koti na suruali ndefu. Uvaaji huo haukuwepo katika karne ya 17. Kulikuwa hata na vikao ambavyo vilikataza wanawake kuvalia vazi hili katika miji mikuu ya Amerika katika karne ya 19. 

Hata hivyo watu kama Paul Poiret walileta mabadiliko ya kuleta suruali ndefu inayojulikana kama harem pants  au sirwal ambayo huwa pana sana kwa katikati na kushikwa kwa nyonga za miguu.

## Viungo vya nje 
* Trousers

Jamii:mavazi
Jumuiya ya Ushirikiano wa Kiislamu

huko Lahore, Pakistan.]]
**Jumuiya ya Ushirikiano wa Kiislamu** (kwa Kiarabu *منظمة التعاون الإسلامي*; kwa Kiingereza *Organisation of Islamic Cooperation*, kifupi *OIC*; kwa Kifaransa *Organisation de la Coopération Islamique*) ni muundo wa kimataifa ulioanzishwa mwaka 1969, ambao kwa sasa unaunganisha nchi 57, zenye wakazi zaidi ya bilioni 1.6 (2008). 

Jumuiya hiyo inajitambulisha kama "sauti ya pamoja ya umma wa Kiislamu" na inafanya kazi ya "kutetea na kulinda masilahi ya ulimwengu wa Kiislamu kwa roho ya kustawisha amani na uelewano kati ya mataifa yote".

Lugha rasmi za OIC ni Kiarabu, Kiingereza na Kifaransa.

## Marejeo 
* Ankerl, Guy Coexisting Contemporary Civilisations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western. Geneva, INUPress, 2000, ISBN|2-88155-004-5.
* Al-Huda, Qamar. "Organisation of the Islamic Conference." *Encyclopedia of Islam and the Muslim World*. Edited by Martin, Richard C. Macmillan Reference, 2004. vol. 1 p.&nbsp;394, 20 April 2008.

## Viungo vya nje
Jamii:Uislamu
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Mate

thumb|Mate ya mtoto.
**Mate** ni dutu ya maji iliyotengenezwa katika vinywa vya binadamu na wanyama. Mate huanza kumeng'enya chakula kinywani, na kukilowesha ili kukimeza kwa urahisi. 

Pamoja na elektrolaiti, kamasi, seli nyeupe za damu, seli za epitheliamu (ambazo zinaweza kutumika kuondoa ADN), glaikoprotini, vimeng'enya vinavyopatikana katika mate ni muhimu katika mwanzo wa mchakato wa umeng'enyaji wa chakula na mafuta. Vimeng'enya hivi pia vina jukumu la kuvunja chembe za chakula zilizoingia ndani ya vyumba vya meno, hivyo kulinda meno kutokana na kuoza kwa bakteria. Zaidi ya hayo, mate hutumikia kazi ya ulainishaji, kuimarisha chakula na kuruhusu kuanzishwa kwa kumeza.

Aina mbalimbali za wanyama zina matumizi maalumu ya mate ambayo hupita zaidi ya kabla ya umeng'enyaji wa chakula. Baadhi ya mbayuwayu hutumia mate yao kujenga viota. Cobra, nyoka, na wengineo huwinda kwa mate yao ya sumu yanayoingizwa kwa meno kwenye mawindo yao.

Hata hivyo mate yanatumiwa vibaya na baadhi ya watu katika tendo la ndoa, kwa mfano kwa lengo la kulainisha uke, kumbe zoezi hilo lina madhara makubwa kwa afya.

## Yaliyomo
Iliyotengenezwa katika tezi za mate, mate ya binadamu ni 99.5% maji, lakini pia ina vitu vingi muhimu, ikiwa ni pamoja na elektrolaiti, kamasi, kampaundi za kuua bakteria na vimeng'enya mbalimbali. 
* Maji: 99.5%
* Elektrolaiti:
         2-21 mmol / L sodiamu (chini kuliko plasma ya damu)

         10-36 mmol / L potasiamu (juu kuliko plasma)

         1.2-2.8 mmol / L kalsiamu (sawa na plasma)

         0.08-0.5 mmol / L magnesiamu

         5-40 mmol / L kloridi (chini kuliko plasma)

         25 mmol / L kaboni mbili (juu kuliko plasma)

         1.4-39 mmol / L fosfeti

         Iodini (mmol / L mkusanyiko kawaida ni ya juu kuliko plasma, lakini tegemezi kulingana na ulaji wa iodini 
*  Kamasi
*  kampaundi zinazouwa bakteria
*  Sababu ya ukuaji wa ngozi
*  Vimeng'enya mbalimbali

## Tanbihi
Jamii:Biolojia
Jamii:Kinywa
Selene

**Selene**  ni jina la mungu wa mwezi katika mitholojia ya Ugiriki wa Kale. Jina latokana na neno Σελήνη  *selene* „mwezi“  katika lugha ya Kigiriki.

Alihesabiwa kati ya miungu wa nasaba ya Watitani. Alionyeshwa kama mwanamke aliyepanda juu ya farasi au ng'ombe au kuendesha gari inayotokana na jozi ya viti vya mrengo. Sura yake ya mwangaza au msiba ulikuwa ni taji iliyowekwa juu ya kichwa chake au sehemu ya nguo iliyoinua, inayoangaza. Wakati mwingine alikuwa amesema kuendesha timu ya ng'ombe na crescent yake ya mwezi ilifananishwa na pembe mbili za pembe za ng'ombe.

Upendo mkubwa wa Selene ulikuwa kwa Mwalimu mkuu wa Endymion. Mvulana mzuri alipewa ujana wa milele na kutokufa na Zeus na kuwekwa katika hali ya usingizi wa milele katika pango karibu na kilele cha Mlima wa Lydia Latmos (Latmus). Bibi arusi wake wa mbinguni alijiunga naye huko usiku.

Nyaraka zingine pia zilihusishwa na mwezi, hata hivyo, Selene peke yake alikuwa amesimama na washairi wa kale wa Kiyunani waliwakilisha kama mwezi . Miungu mingine ya Kigiriki ya mwezi ilijumuisha Pasiphae, Leukippides (Leucippes), Eileithyia, Hekate (Hecate), Artemi, Bendis, na Hera (ambao mara nyingine walitokea kwa Selene katika hadithi ya Endymion)

Jamii:Mitholojia ya Kigiriki
Sindano

**Sindano** inaweza kutafsiriwa kama ifuatavyo:

* Sindano ya kushonea ni kifaa maalumu chenye ncha kali na tundu la kupenyezea uzi ambacho hutumika kwa kushonea.

* Sindano (tiba) ni kifaa maalumu kinachotumika kupenyezea dawa katika mwili wa mtu au mnyama.

* Mchele sindano ni aina ya mchele mwembamba.

* Embe sindano ni aina mojawapo ya embe dogo na jembamba.

*Sindano (Masasi) ni kata ya Wilaya ya Masasi Vijijini, Tanzania
Elektrolaiti

**Elektrolaiti** ni kemikali ambayo husafirisha mkondo wa umeme. Hutumika kwenye betri kufanya ioni zitiririke, na hivyo huzalisha mkondo wa umeme. Elektrolaiti huwa ioni kama ikiyeyushwa kwenye maji. Aghalabu vitu vinavyoyeyuka, kama chumvi, asidi na nyongo ni elektrolaiti

Elektrolaiti inayotumiwa katika "seli za kielektrolaiti" hubeba ioni kati ya elektrodi za seli. Elementi za kielekrolaiti zinaweza kutumiwa kuondokana na mambo yaliyojitokeza na kampaundi zilizomo katika mchanganyiko.

Mkusanyiko sahihi wa electrolaiti ni muhimu kwa fiziolojia.

Jamii:Umeme
Wanyamapori nchini Tanzania

**Wanyamapori** ni aina ya jamii ya wanyama ambao hawafugwi na binadamu na wanaishi katika makazi yao porini. 

Wanyamapori wanaweza kupatikana katika mazingira yoyote: jangwa, misitu, misitu ya mvua, tambarare na maeneo mengine, yakiwa ni pamoja na maeneo ya miji yenye maendeleo ambapo hupatikana wanyamapori wa aina tofautitofauti. 

Wanasayansi wanakubali kwamba wanyamapori wengi huathiriwa na shughuli za binadamu. Wanadamu wamejaribu kupitisha ustaarabu kuhusu wanyamapori kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na za kisheria, kijamii, na kimaadili. Wanyama wengine, hata hivyo, wamebadilisha mazingira ya miji. Hii inajumuisha wanyama kama vile paka, mbwa, panya, na gerbils. 

Dini nyingine zinatangaza wanyama fulani kuwa watakatifu, na katika nyakati za kisasa zinahusika na mazingira ya asili imesababisha wanaharakati kupinga unyonyaji wa wanyamapori kwa manufaa ya binadamu au burudani.

Idadi ya wanyamapori duniani imeshuka kwa asilimia 52 kati ya miaka 1970 na 2014, kulingana na ripoti ya Shirika la Wanyamapori la Dunia. 

## Picha

Picha:One-eyed African leopard.jpg|Chui

Jamii:Wanyama
Fiziolojia

**Fiziolojia** ni utafiti wa jinsi viumbe vinavyofanya kazi. Wanaikolojia wanaweza kujifunza jinsi viungo vya mwili vinavyofanya kazi pamoja ili kufanya mambo kutokea. 

Somo hili mara nyingi hugawanyika katika kategoria tatu:
* fiziolojia ya binadamu,

* fiziolojia ya wanyama, 

* fiziolojia ya mimea.

Kwa binadamu, kwa mfano, homoni za mmeng'enyo wa chakula na kemikali nyingine hufanywa na tumbo, ini na kongosho. Kusinyaa kwa misuli hutokea kwa sababu ya ujumbe wa kikemikali uliofanywa na neva za hiyo misuli. 

Kwa kujifunza jinsi mwili hufanya kazi kwa kawaida, wanafiziolojia na madaktari wanaweza kuelewa vizuri kinachotokea wakati viungo havifanyi kazi kawaida. 

Kwa mfano, ufahamu wa jinsi kazi ya tezi ya thairoidi imesaidia katika kutibu rovu. Uchunguzi wa mfumo wa mzunguko wa damu na wa mfumo wa neva umewasaidia madaktari kuelewa na kutibu magonjwa kama vile magonjwa ya moyo, kiharusi na shinikizo la damu. 

Jamii:Biolojia
Jezi

**Jezi** (kutoka neno la Kiingereza "jersey") ni vazi au nguo linalovaliwa na wachezaji pindi wakiwa wanacheza uwanjani, hasa katika mchezo wa mpira wa miguu, mpira wa kikapu, mpira wa wavu na voliboli. 

Pia inaweza kutumika kama sare katika nafasi nyingine mbalimbali.

## Madhumuni ya jezi
*1. Kutambulisha timu za wachezaji wakiwa uwanjani.
*2. Iwe rahisi kumtambua mchezaji akiwa uwanjani au akifanya kosa.

Jamii:Michezo
Jamii:Mavazi
Soksi

**Soksi** (kutoka neno la Kiingereza "sock", wingi "socks") ni vazi linalovaliwa miguuni kisha viatu kwa lengo la 
kuupa mguu joto na kuulinda Jamii:mguu dhidi ya vitu mbalimbali, hasa baridi.

Jamii:Mavazi
Hudhi (kundinyota)

400px|thumb|Ramani ya Hudhi - Auriga jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini
thumb|Picha kwenye ramani ya Auriga - Hudhi (Uingereza, mnamo 1825)
**Hudhi** (kwa Kilatini na Kiingereza *Auriga*) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya Dunia yetu. 

## Mahali pake
Hudhi lipo jirani na makundinyota ya Mapacha *(pia Jauza, lat. Gemini)* na  Ng'ombe (*Taurus*), ikipakana pia na Farisi (Perseus), Twiga (Camelopardalis) na Pakamwitu (Lynx).  Njia Nyeupe inapita katika sehemu ya Hudhi.
 
## Jina
Hudhi ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kupata njia baharini wakati wa usiku.

Jina Hudhi linatokana na ar. al hudhi yaani “dereva wa gari la farasi”.  Mitholojia ya Wagiriki wa Kale iliona hapa picha ya shujaa wa kale aliyebuni gari la kuvutwa na farasi nne akibeba mbuzi begani.

Hudhi ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya  Umoja wa kimataifa wa astronomia 

## Nyota
Nyota angavu zaidi ni Ayuki (α Alfa Aurigae) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya *Capella*. yenye Mwangaza unaoonekana wa +0.08 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 42.8 (sawa na 13.1 parsek).

## Tanbihi
## Marejeo
* Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
* Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331