open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fosyo

ya Mt. Fosyo Mkuu katika ukuta wa kanisa kuu la  Mt. Sofia, Kiev (Ukraina).]]
**Fosyo** (kwa Kigiriki: Φώτιος, Fōtios; Konstantinopoli (leo nchini Uturuki), 810/820 – Bordi, Armenia, 6 Februari 893)  alikuwa Patriarki wa Konstantinopoli miaka 858-867 halafu 877-886; Kwa ujuzi wake mkubwa na kwa umuhimu wake katika historia ya Kanisa, Waorthodoksi wanamuita **Fosyo Mkuu**.

Farakano la muda la miaka 863-867 kati ya Kanisa la Roma na lile la Konstantinopoli kuhusu upatriarki wa Fosyo lilikuwa baya kuliko yote kabla ya farakano la mwaka 1054 ambalo limedumu hadi leo kati ya Ukristo wa Magharibi na Waorthodoksi.

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi kwama mtakatifu, ingawa alitangazwa rasmi mwaka 1847 tu.

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*Taylor, Fr. Justin (1990), essay "Canon Law in the Age of the Fathers" (published in "Readings, Cases, Materials in Canon Law: A Textbook for Ministerial Students, Revised Edition" [Collegeville, MN: The Liturgical Press] by Jordan Hite, T.O.R., & Daniel J. Ward, O.S.B.)
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*Saint Photius the Great Orthodox Icon and Synaxarion (February 6)
*Patriarch Photios of Constantinople Life and translations of his works
*The Excerpta of Photius Photius's summary of Books 9–16 of Memnon of Heraclea's history of Heraclea Pontica
*The Myrobiblion at Tertullian.Org
*Catholic Encyclopedia – Photius
*Greek Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with analytical indexes
*Saint Photius the Great, *Mystagogy of the Holy Spirit* (English translation)
*Ongoing English Translation of the Lexicon
**Photii biblioteca ex recensione Immanuelis Bekkeri*, Berolini typis et impensis Ge. Reimeri, 1824–25, vol. 1, vol. 2.
Piran Mtakatifu

**Piran mtakatifu** (au **Peran**, kwa Kilatini: Piranus), alifariki 480 hivi, labda Perranzabuloe, Cornwall (Uingereza) alikuwa abati wa karne ya 5 huko Cornwall, ingawa anadhaniwa kuwa na asili ya Ireland.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Machi

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* Carter, Eileen. (2001). *In the Shadow of St Piran*
* Doble, G. H. (1965). *The Saints of Cornwall*. Dean & Chapter of Truro.
* Loth, J. (1930). 'Quelques victimes de l'hagio-onomastique en Cornwall: saint Peran, saint Keverne, saint Achebran' in ''Mémoires de la Société d'Histoire et d'Archéologie de Bretagne*.
* Plummer, Charles. (1922). *Betha Naem nErenn*
* Tomlin, E. W. F. (1982). *In Search of St Piran*
* Rev. Charles William Boase, M.A. (Fellow and Tutor of Exeter College, Oxford). *PIRANUS, ST.'' In: William Smith and Henry Wace. A Dictionary of Christian Biography, Literature, Sects and Doctrines During the First Eight Centuries. Volume IV: N-Z. London: John Murray, Albemarle Street, 1887. pp. 404-405.

## Marejeo
* "A man of the people who liked his pint... no wonder Piran is Cornwall's hero." *Europe Intelligence Wire* 21 Feb. 2012.
* Eileen Carter. *In the shadow of Saint Piran, AD 500-2000: The history of the Saint and his foundations at Perranzabuloe.* Wadebridge: Lodenek, 2001. 90 pages. 
* Eric Walter Frederick Tomlin. *In search of St. Piran: An Account of His Monastic Foundation at Perranzabuloe, Cornwall, and Its Place in the Western Or Celtic Church and Society.* Padstow, Cornwall: Lodenek Press, 1982. 41 pages. 
* William Haslam (Rev). *St. Piran & His Oratory: The History of a Celtic Saint.* Penzance: Oakmagic Publications, 1998, 1845. 58 pages. 
* William Haslam (Rev). *Perran-Zabuloe: With an Account of the Past and Present State of the Oratory of St. Piran in the Sands.* London: John Van Voorst, Paternoster, 1844. 181 pages. (*see: Chapter II, pp. 53-56*).
* Anthony Allen Clinnick. ''The Story of the Three Churches of St. Piran, the miners' patron saint of Cornwall.* A.W. Jordan: Truro, 1936. 15 pages.
* George Basil Barham. *How St. Piran came to Cornwall.'' [London]: Great Western Railway (Great Britain), 1922. 4 unnumbered pages.

## Viungo vya nje
* St Piran's holiday. BBC News. 2 March 2006, 12:19 GMT.
* St. Piran's events. An Daras: The Cornish Folk Arts Project.
* St. Piran's celebrations. BBC Home.
* St. Piran's Day in Truro. BBC Home.
* St. Piran's Oratory – Morley B Collins, 1910
* St Piran Trust website .
* The Orthodox Church of Archangel Michael and Holy Piran. Laity Moor, Nr Ponsanooth, Cornwall. TR3 7HR.
* ''Britain's oldest chapel to be excavated: Archaeologists to explore sixth century Cornish church 'built by St Piran'.'' Mail Online (Daily Mail, UK). 09:20 GMT, 17 January 2014. Retrieved: 15 September, 2015.
Born a Crime

***Born a Crime: Stories from a South African Childhood*** ni jina la kitabu cha tawasifu na ucheshi kutoka kwa mchekeshaji Trevor Noah wa Afrika Kusini. Ndani yake anaelezea maisha yake tangu kuzaliwa, wazazi wake waliochanganya rangi, Mzungu wa Uswizi na mama wa Kixhosa mwenyeji wa Afrika Kusini. Kuzaliwa kwake ilikuwa kosa la jinai wakati wa utawala wa Apartheid.

Katika kitabu anaelezea maisha ya dhiki aliyoishi na mamake, urafiki wa karibu waliokuwa nao, kuishi muda mfupi na kuondoka kwa baba yake. Imani ya dini aliyonayo mama yake na mahusiano yake na fundi magari Abel ambaye baadaye kaja kuwa mumewe na jinamizi kuu la maisha ya mama na mtoto. Kitabu kinaanzia tangu mwanzo tawala za kibaguzi hadi kuondoka kwake na kuja tumaini jipya. Anaelezea katika muundo wa kuchekesha, lakini ni hali halisi ilivyokuwa. 

## Mapokezi
Kitabu kimechapishwa mnamo Novemba 2016, *Born a Crime* kilipokelewa vizuri na wahakiki wa vitabu nchini Marekani. Kitabu kimekuwa nafasi ya kwanza kwa mujibu wa *New York Times* (kimeuza vyema) na kimepewa heshima kama moja kati ya vitabu bora kabisa cha mwaka na *The New York Times*, *Newsday*, *Esquire*, NPR, na *Booklist*.

## Uhadithiaji
Maelezo ya kitabu yanaelezea makuzi ya Noah katika Afrika Kusini ya apartheid. Akiwa zao la kichotara lililotokana na baba Mzungu na mama Mwafrika, hajatosheleza ilivyotakiwa kwenye sera za apartheid zilizowekwa. Hata chini ya apartheid, kulikuwa na shida kwake kubaki salama, kwa sababu wakati huo ilikuwa kosa la jinai ukizaliwa umechanganya rangi kati ya baba na mama  (hivyo ndio jina la kitabu). Mnamo Machi 2018, Liesl Tommy alipangwa kuiongoza filamu.

## Marejeo
Jamii:Vitabu vya 2016
Jamii:fasihi ya Kiingereza
Rafka Petra

thumb|Mt. Rafka Petra alivyochorwa kwa kufuata picha yake halisi.
 halisi ya Mt. Rafka Petra akiwa mahututi kitandani.]]
**Rafka Petra Choboq Ar-Rayès, O.L.M.** (kwa Kiarabu: رفقا بطرسيّة شبق ألريّس; Himlaya, 29 Juni 1832 – Jrebta, 23 Machi 1914), alikuwa mwanamke mmonaki wa Kanisa la Wamaroni nchini Lebanon.

Baada ya kujiunga la masista walimu alichukua nafasi ya kujifungia monasterini kwa maisha ya sala na toba zaidi, ambayo yaliendana na upofu kwa miaka 30 na maumivu mengi ya kiafya aliyoyapokea na kuyatoa kama sadaka akimtegemea Mungu tu .

Bikira huyo alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri tarehe 16 Novemba 1985, halafu mtakatifu tarehe 10 Juni 2001.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
*Life of St. Rafqa on YouTube (English subtitle series movie)
*Another vita
*Rafca.org Saint Rafca Website
*Saints.SQPN
*Catholic Online
Pierre Borie

, Vietnam.]]
 ya Pierre Borie, kwenye makao makuu ya Paris Foreign Missions Society.]]
**Pierre-Rose-Ursule Dumoulin-Borie** (20 Februari 1808 – 24 Novemba 1838) alikuwa padri Mkatoliki wa Ufaransa aliyefanya kazi kama mmisionari wa Paris Foreign Missions Society huko Vietnam hadi alipokatwa kichwa katika dhuluma ya kaisari Minh Mang . 

Papa Leo XIII alimtangaza mwenye heri tarehe 27 Mei 1900, halafu Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu tarehe 19 Juni 1988 katika kundi la Wafiadini wa Vietnam.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 24 Novemba.

## Maisha
Kisha kujiunga na seminari ya Servières mwaka 1824, alipata upadrisho huko Bayeux tarehe 21 Novemba 1830 akatumwa ng'ambo, akifikia Macao tarehe 18 Julai 1831.

Akikwepa vizuizi vya serikali dhidi ya umisionari, alifaulu kufikia Saigon na kujiunga na misheni ya Tonkin Kusini (Vietnam). 

Bila kujali dhuluma ya serikali, alidumu kutekeleza majukumu yake ya kichungaji katika eneo alilokabidhiwa mpaka alipokamatwa mwaka 1838. 

Akiwa gerezani, alipata taarifa ya kuwa ameteuliwa kuwa askofu tangu tarehe 30 Januari 1836. 

Muda mfupi baadaye, tarehe 24 Novemba 1838, aliambiwa amehukumiwa adhabu ya kifo akauawa siku hiyohiyo pamoja na mapadri wenzake Petro Vo Bang Khoa (1790 - 1838) na Vinsenti Nguyen The Diem (1761 - 1838).

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 364-365

## Marejeo ya lugha nyingine
*
* Saint Pierre Dumoulin-Borie at Missions Etrangères de Paris
* ''Les Missions Etrangères. Trois siecles et demi d'histoire et d'aventure en Asie* Editions Perrin, 2008, ISBN 978-2-262-02571-7
**"St. Andrew Dung-Lac & Martyrs"'', by Father Robert F. McNamara, Saints Alive and All God's Children Copyright 1980-2010 Rev. Robert F. McNamara and St. Thomas the Apostle Church.
* *"Vietnamese Martyr Teaches Quiet Lessons"*, By Judy Ball, An AmericanCatholic.org Web Site from the Franciscans and St. Anthony Messenger Press.

## Viungo vya nje
* Archives of the Paris Foreign Missions Society 
* Catholic Hierarchy
* https://web.archive.org/web/20141226035930/http://www.gpnt.net/diendan/archive/index.php/t-1167.html
Rosalia Bikira

: mchoro wa Anthony van Dyck.]]
 yake huko Monterey, California, Marekani.]]
**Rosalia** (kwa Kisisili **Rusulia**; 1130–1166) alikuwa bikira wa ukoo maarufu wa Palermo, mji mkuu wa kisiwa cha Sicilia, leo mkoa wa Italia.

Alikwenda kuishi kama mkaapweke katika pango juu ya Mlima Pellegrino hadi kifo chake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 309

## Viungo vya nje
*

Jamii:Watu kutoka Palermo
Romedi

yake huko Barco di Sopra (Albiano, Italia)]]
**Romedi** (kwa Kilatini: Romedius; kwa Kiitalia San Romedio; 330 hivi - 405 hivi) alikuwa mtoto wa mtemi wa Thaur katika bonde la mto Inn karibu na Innsbruck (Tirol, Austria). 

Hata hivyo, akiwa bado kijana, alijitenga kwenda kutafakari katika pango. 

Alipofiwa wazazi wake, aliliachia Kanisa mali yake yote akaenda kushika maisha ya toba katika Val di Non (leo katika mkoa wa Trentino-Alto Adige, Italia). Makao alipoishi hadi leo yanaitwa jina lake.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Januari. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*The Legend of San Romedio  ''(with children's drawings)*
*Annegret and Peter Kokschal, 2002. *Die Heiligen für Jeden Tag''  (Leipzig) (pdf file)
* San Romedio

Jamii:Watakatifu wa Italia
Raphael wa Brooklyn

halisi ya Mt. Rafaeli.]]
.]] 

**Raphael wa Brooklyn** (kwa Kiarabu: قديس رافائيل من بروكلين; jina la awali: **رفائيل هواويني , Raphael Hawaweeny**;  Beirut, Lebanoni, 20 Novemba 1860 – Brooklyn, New York City, Marekani, 27 Februari 1915) alikuwa askofu wa Kanisa la Kiorthodoksi la Urusi, wa kwanza kupewa hiyo daraja takatifu katika bara la Amerika Kaskazini.

Baada ya kusomea Damascus (Syria), Konstantinopoli (Uturuki) na Kiev (leo nchini Ukraine), mwaka 1895 alitumwa na Tsar Nikola II wa Russia kuhudumia waumini Waorthodoksi waliohamia Marekani.

Mwaka 1904 alipewa uaskofu kwa ajili ya dayosisi ya Brooklyn. Hadi kifo chake alianzisha parokia 29, monasteri moja na الكلمة (The Word), gazeti la Kiarabu .

Alitangazwa na sinodi ya Kanisa la Kiorthodoksi la Amerika (Orthodox Church in America = OCA) kuwa mtakatifu mnamo Machi 2000.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake au Jumamosi ya kwanza ya Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Raphael of Brooklyn, from OrthodoxWiki
* “Christian Church to be Filled by a Damascus Preacher” (New York Times, Sept 15, 1895)
Kisisili

**Kisisili** (kwa lugha hiyo: **Sicilianu**) ni mojawapo kati ya Lugha za Kirumi, ingawa asilimia 20 za maneno yake yana asili ya Kigiriki na Kiarabu. 

Ndiyo ya kwanza kuwa na fasihi katika ya lugha za Italia.

Hadi leo inatumiwa na watu milioni 5 hivi, hasa katika sehemu kubwa kabisa ya kisiwa cha Sicilia, lakini pia Italia Kusini na kokote walikohamia wenyeji wa sehemu hizo.

## Tanbihi
## Marejeo 
* Abulafia, *The end of Muslim Sicily* cit.
* 
* *Arba Sicula* Volume II, 1980 (bilingual: Sicilian and English)
*  
*  
* Centro di Studi Filologici e Linguistici Siciliani (1977–2002) *Vocabolario Siciliano*, 5 volumi a cura di Giorgio Piccitto, Catania-Palermo (the orthography used in this article is substantially based on the Piccitto volumes).
*  
*  
* 
*  
*  
*    (bilingual: Sicilian and English; edited and translated by Prof. Gaetano Cipolla)
* 
* Mendola, Louis. ''Sicily's Rebellion against King Charles: The story of the Sicilian Vespers* (New York 2015) ISBN|9781943639038
* A. Nef, Géographie religieuse et continuité temporelle dans la Sicile normande (XIe-XIIe siècles): le cas des évêchés, in P. Henriet (ed.), *À la recherche de légitimités chrétiennes – Représentations de l’espace et du temps dans l’Espagne médiévale (IXe-XIIIe siècles)'' (Madrid 2001), Lyon 2003
*  
* 
*
*
*  
*  
*  

## Viungo vya nje 
*[Tovuti(https://sw.wikipedia.org/wiki/Tovuti) ya Kisisili
* www.linguasiciliana.it
*Arba Sicula  A non-profit organisation dedicated to preserving the Sicilian language
Remigius wa Rouen

**Remigius au Remedius wa Rouen** (alifariki 771) alikuwa mwanaharamu wa Karolo Nyundo, waziri mkuu wa Wafaranki, akawa askofu mkuu wa Rouen, leo nchini Ufaransa, kuanzia mwaka 755. 

Ndugu wa mfalme Pipino, alifanya bidii ili Zaburi ziimbwe kwa kufuata desturi ya Kanisa la Roma na alichangia sana kueneza liturujia ya Roma badala ya ile asili ya Galia .

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
*Genealogie der Franken (German)
*Saint of the Day, January 19: *Remigius of Rouen*  at *SaintPatrickDC.org*
Remigius wa Reims

*, mchoro wa Master of Saint Gilles, 1500 hivi (National Gallery of Art, Washington, D.C.)]]
 ya Mt. Remigius huko Simpelveld, Uholanzi.]]
**Remigius** au **Remi wa Reims**, (kwa Kifaransa: Rémi au Rémy; Cerny-en-Laonnois, karibu na Laon, Picardy, 437 – Reims, Champagne, 13 Januari 533) alikuwa askofu wa Reims (Ufaransa) kwa miaka zaidi ya 60 . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Mafanikio
Alipata umaarufu kama *mtume wa Wafaranki* kwa sababu alileta kwa Kristo kabila hilo kubwa la Kigermanik, la kwanza kujiunga na Kanisa Katoliki bila kupitia kwanza Uario. Tarehe 25 Desemba 496 alimbatiza mfalme Clovis I na kwa njia hiyo alivutia Wafaranki wengi katika Ukristo, jambo muhimu sana katika historia ya Kanisa na ya Ulaya kwa kuwa hilo lilikuwa kabila la kwanza la Wagermanik kuingia Kanisa Katoliki bila kupitia Uario halafu lilitawala sehemu kubwa ya Ulaya magharibi na kuunda ustaarabu wake.

## Maandishi
Kati ya maandishi yake, mengi yamepotea.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 75-76

## Marejeo ya lugha nyingine
*Jacobus de Voragine, The Golden Legend, October 1: "St. Remigius."

## Viungo vya nje
*The Life of St. Remigius, Bishop of Reims and Apostle of the Franks 
*Philip Schaff, "The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge," entry by A. Hauck
**Of the life of St. Remigius''
*Colonnade Statue St Peter's Square

Jamii:Mababu wa Kanisa
Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

**Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Tanzania Kusini Magharibi.

*Mbasi Creek
*Mto Chimala
*Mto Chipoka
*Mto Gwiri
*Mto Halili
*Mto Igawa
*Mto Igogwe
*Mto Ihonge
*Mto Ikumbi
*Mto Ipatagwa
*Mto Ipogoro
*Mto Irambi
*Mto Isaka
*Mto Itambo
*Mto Itela
*Mto Itete
*Mto Itumba
*Mto Ja-Makani
*Mto Kasanga
*Mto Kasanga Kaskazini
*Mto Kimani
*Mto Kimbi
*Mto Kisimba
*Mto Liahamili
*Mto Likumbi
*Mto Lubangalala
*Mto Lufirio
*Mto Luiga
*Mto Lupa
*Mto Lupato
*Mto Luswiswi
*Mto Luwalisi
*Mto Luyangala
*Mto Mambi
*Mto Madawi
*Mto Malangali
*Mto Mbaka
*Mto Mbalizi
*Mto Mbarali
*Mto Mbilwa
*Mto Mbiriri
*Mto Meta
*Mto Mkoji
*Mto Mlomboje
*Mto Mlungu
*Mto Mpangali
*Mto Mpembe
*Mto Mporo
*Mto Mrambo
*Mto Msesule
*Mto Mswiswi
*Mto Muakatete
*Mto Muswima
*Mto Mwalisi
*Mto Mwatesi
*Mto Mwati
*Mto Mwatisi
*Mto Mwenge
*Mto Nakambalala
*Mto Ndemba
*Mto Ndembera
*Mto Njakapembe
*Mto Njamkala
*Mto Njombe
*Mto Njugilo
*Mto Nkalangali
*Mto Nsoga
*Mto Nyamburo
*Mto Nzingwa
*Mto Ruaha Mdogo
*Mto Ruanda
*Mto Rumakali
*Mto Rumbira
*Mto Runga
*Mto Sengambi
*Mto Shindimbe
*Mto Songwe
*Mto Sume
*Mto Sungemero
*Mto Tumwisi
*Mto Walige
*Mto Zema
*Mto Ziam
*Mto Zira

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya milima ya mkoa wa Mbeya

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Jamii:Mito
Mto Mbiriri (Mbeya)

**Mto Mbiriri** ni kati ya mito ya mkoa wa Mbeya ambayo maji yake yanaishia bahari ya Hindi kupitia Ruaha Mkuu na mto Rufiji.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Itumba

'''''' ni jina la miwili kati ya mito ya Tanzania Kusini Magharibi (mkoa wa Songwe na mkoa wa Mbeya) ambayo maji ya mmojawapo yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Zambezi, ya mwingine katika beseni la ndani.

Jina linatokana na tumbaku kwa Kilambya kwa sababu mtawala mkuu wao alikuwa analima tumbaku pembezoni mwa mto huo, nayo ilikuwa inastawi sana.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:mkoa wa Songwe
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Jamii:Bahari ya Hindi
Porfiri wa Gaza

katika monasteri ya Dionisi huko Afon (Ugiriki).]]
**Porfiri wa Gaza** (kwa Kigiriki Πορφύριος, *Porphyrios*; Thesalonike, Ugiriki alipata umaarufu kwa kuingiza katika Ukristo mji huo ulioshikilia bado Upagani na kwa kubomoa mahekalu yaliyokuweko, bila kujali dhuluma ndefu .

Kwanza alikuwa mmonaki miaka mitano huko Misri na mitano mingine ng’ambo ya mto Yordani, akijulikana kwa wema wake kwa watu fukara.
.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 70-71
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 61

## Marejeo ya lugha nyingine
*Thomas F. Head, *Medieval Hagiography: an anthology*, (Routledge) 2001.
*Ramsay MacMullen, *Christianizing the Roman Empire*, (Yale University Press) 1984.

## Viungo vya nje
* Medieval Sourcebook:  G.F. Hill, 1913. Translator and editor, Mark the Deacon, *Life of Porphyry, Bishop of Gaza* (e-text, in English)
* Catholic Encyclopedia: *Gaza*
* Catholic Encyclopedia: *St. Porphyry*
* Philip Schaff, editor *The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge*: St. Porphyry
* *Prologue From Ochrid* - February 26: Saint Porphyrius, Bishop of Gaza
* Asmaa al-Ghoul. ''Gaza's Orthodox Church Celebrates 1,606 Years.'' Al-Monitor. March 11, 2013.

Jamii:wamonaki
Mto Kiwira

[350px|thumb|[Daraja la Mungu kwenye mto Kiwira.]]
'''''' ni kati ya mito ya mkoa wa Songwe (Tanzania Kusini Magharibi) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia Ziwa Nyasa na mto Zambezi.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Songwe
Jamii:Ziwa Nyasa
Jamii:Bahari ya Hindi
Shajara

thumbnail|right|200px|Shajara ya kale mwaka 1787
**Shajara** (kwa lugha ya Kiingereza: *diary*) ni kitabu maalumu ambamo mwandishi huandika matukio ya kila siku au ya muda fulani. 

Shajara ya kibinafsi huenda ikawa na mawazo ya mwandishi; yaliyompata kwa siku na maazimio yake ya siku zijazo. 

Kando na shajara ya kibinafsi, kuna shajara rasmi kama za mashirika ("Logbook") ambazo huonyesha matukio ya shirika hilo. Aidha, kabla ya wanafunzi kuhitimu katika kozi zao, wao huenda kwa Kiambatisho Cha Viwanda (Industrial Attachment) na wanahitajika kuandika matukio ya kila siku kwa muda wa miezi mitatu hivi katika Shajara.

Wahasibu pia huwa na shajara ambamo hurekodi kiwango cha pesa walizotumia kununua vitu au zile ambazo zimeingia kwa shirika.

Mti wa Shajara: Mara nyingi, "shajara" inaweza kutumika kumaanisha mti, hasa mti wa pekee au muhimu. Katika baadhi ya lugha, "shajara" inaweza kutumika kumaanisha mti wa matunda au mti unaoheshimiwa kwa namna fulani.

Mzizi wa Familia: Katika muktadha wa ukoo au nasaba, "shajara" inaweza kumaanisha mzizi wa familia au orodha ya watu wa familia na nasaba zao.
Historia au Uthibitisho:

"Shajara" inaweza kutumika pia kumaanisha historia au orodha ya matukio na watu. Kwa mfano, "shajara ya matukio" inaweza kumaanisha orodha ya matukio yaliyotokea.

Jamii:Utamaduni
Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe

**Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Tanzania Kusini Magharibi.

*Mto Chambua
*Mto Chiwanda
*Mto Isenga
*Mto Kalongwe
*Mto Kalungu
*Mto Kasinde
*Mto Katende
*Mto Kawandi
*Mto Khonto
*Mto Kikamba
*Mto Kipaka
*Mto Kipanda
*Mto Kipoke
*Mto Kisaruko
*Mto Kiwira
*Mto Luika
*Mto Lukwati
*Mto Luwanda
*Mto Magole
*Mto Mbarwa
*Mto Mbowu
*Mto Mfafia
*Mto Mkana
*Mto Mlowa
*Mto Momba
*Mto Motonto
*Mto Mpemba
*Mto Msanyila
*Mto Mtaga
*Mto Mtembwa
*Mto Mtoro
*Mto Mtuka
*Mto Muisi
*Mto Muka
*Mto Munyangwa
*Mto Musipisi
*Mto Myavisi
*Mto Namba
*Mto Niamba
*Mto Nkanka
*Mto Nkanzu
*Mto Nsunda
*Mto Panda
*Mto Sele
*Mto Sipa
*Mto Songwe
*Mto Techimba
*Mto Tunge
*Mto Vunguvungu
*Mto Vwawa
*Mto Wuku
*Mto Zanga

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Songwe
Jamii:Mito
Uhasibu

thumb|Uhasibu

thumb|Uhasibu

**Uhasibu** (kwa Kiingereza: *accounting*) ni upimaji wa hali ya kifedha ya shirika au biashara. Baada ya upimaji huo, mhasibu ana jukumu la kuwasilisha taarifa kwa wanaohusika. 

Mfumo wa uhasibu unaofanyika hivi leo ulianzishwa na mwanahisabati wa Italia kwa jina Luca Pacioli mwaka 1494. Uhasibu, ambao wengi huuita 'lugha ya biashara', hupima matokeo ya kiuchumi ya shirika na baadaye kuwajulisha washika dau. Anayefanya kazi ya uhasibu huitwa mhasibu.

Uhasibu unaweza kugawanywa mara tano:
* Uhasibu wa kifedha (financial accounting)
* Uhasibu wa kimeneja (management accounting)
* Ukaguzi kutoka nje (external auditing)
* Uhasibu wa ushuru (tax accounting)

## Uhasibu wa kifedha 
Uhasibu wa kifedha ni utengenezaji wa ripoti kuhusu fedha za shirika fulani. Ripoti hizi hutumika na watu wa nje ambao wangependa kuwekeza katika shirika lile au kulikopea .

## Uhasibu wa kimeneja 
Uhasibu huu hufanyika ili kuwezesha mameneja kufanya maamuzi kuhusu shirika.

## Ukaguzi wa nje 
Ukaguzi wa nje au external auditing ni uhakiki kwamba yaliyofanywa na mhasibu ni kweli. Mahasibu wanaofanya ukaguzi wa nje huajirika na shirika kuja kufanya hesabu za hasibu wako kuona kwamba hakufanya makosa na hamna utapeli wowote isiende kuwa mhasibu wako akudanganya.

## Uhasibu wa ushuru 
Uhasibu wa ushuru ni upimaji wa ushuru ambao shirika lafaa kulipa kwa serikali.

## Kutafuta mhasibu anayefaa 
Mashirika mengi huwaza jinsi ya kutafuta mhasibu anayefaa katika shirika zao awafanyie hesabu na kuona kwamba pesa zinatumika sawa. Je, ni yapi wanafaa kuangazia wanapoajiri mhasibu:

Unapoajiri mhasibu, wafaa ufanye utafiti kwa wengine waliowaajiri ujue ni yupi anayefaa

Katika uhasibu kuna wale walio na uspesheli wa ushuru, umeneja, ukaguzi wa nje, mauzo au fedha. Ni vizuri uhakikishe kwamba yule ambaye unaajiri ana taaluma inayoendana na kazi unayotaka afanye. Pia ni vizuri umchague aliye na kisomo cha juu zaidi ikiwezekana kwa maana huenda akawa anayajua maswala ibuka katika taaluma ile na atakusaidia shirika lako lifuate maagizo yaliyoko kwenye nchi yako. Ukifanya hivi utampata yule aliye na best accountancy na atakusaidia katika kutatua yaliyopo kwenye shirika.

Mhasibu wako awe na tajriba au uzoefu mwingi wa kazi asiwe ametoka moja kwa moja chuoni.

Jamii:Uchumi
Jamii:Hisabati
Kikohozi

**Kikohozi** ni kitendo cha ghafla na kinachojirudiarudia kama sehemu ya mwili kukabiliana na vitu vigeni na vijidudu vya magonjwa katika njia ya hewa. Tunakohoa ili kuondoa vitu hivyo vitoke kwenye njia ya hewa. 

Kitendo cha kukohoa kimegawanyika katika awamu tatu: 
#Kuvuta hewa, 
#Kutoa hewa kwa nguvu dhidi ya koo (glota) lilofungwa, 
#kutoa hewa kwa kasi kutoka kwenye mapafu baada ya kufunguka kwa glota, kwa kawaida hutoka kwa sauti isiyo ya kawaida. Kikohozi kinaweza kuwa tendo la hiari au lisilo hiari.

Kikohozi cha mara kwa mara kinaashiria kuwa kuna ugonjwa. Virusi na bakteria wengi humsababishia mtu kikohozi. Mtu huyo mwenye maambukizi akikohoa huwasambazia wengine ugonjwa. Mara nyingi, kikohozi kisicho cha kawaida kinasababishwa na maambukizi katika njia ya hewa, lakini kinaweza kusababishwa na kitu chochote kinachoweza kuziba njia ya hewa, uvutaji sigara, uchafuzi wa hewa, pumu, magonjwa ya kiungulia, makamasi yanayotiririka kwa ndani ya pua, bronkaitisi sugu, uvimbe wa mapafu, moyo kushindwa kufanya kazi na matumizi ya dawa kama ACE inhibitors.

Tiba ya kikohozi ni sharti ilekezwe dhiti ya kisababishi; kwa mfano, kuacha kuvuta sigara au kuacha kutumia ACE inhibitors.  

Dawa za kutuliza kikohozi kama vile codeine au dextromethorphan hupendekezwa sana, lakini zimekuwa na mchango mdogo. Kwa upande mwingine matibabu yanaweza kulainisha kikohozi na kuzalisha makohozi. Kama ilivyo njia asilia ya mwili kujikinga, kutuliza kikohozi kunaweza kuleta madhara ya uharibifu, hasa pale kikohozi kinapokuwa kinazalisha makohozi.

## Kinavyotokea
### Magonjwa ya ziada
Magonjwa ya ziada yanayosababishwa na kikohozi yanaweza kuwa ya muda mfupi au ya muda mrefu (sugu). 

Ya muda mfupi ni pamoja na kuzimia kwa sababu ya kupungua kwa damu kwenye mzunguko wa ubongo kikohozi kinapokuwa cha muda mrefu na kukohoa kwa nguvu, kukosa usingizi, kutapika sababu ya kikohozi, kutokwa na haja kubwa au mkojo wakati wa kukohoa. 

Magonjwa ya muda mrefu ni pamoja na kupata madhara kwenye misuli ya fupanyonga na hata kwenye kibofu cha mkojo.

## Tanbihi
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Nyoka-chale

**Nyoka-chale** ni nyoka wenye sumu wa jenasi *Homoroselaps* katika familia Lamprophiidae. Wamepewa jina hili kwa sababu ya milia yao ya rangi nzuri. Wanatokea Afrika ya Kusini.

Nyoka hawa ni wafupi na wembamba, sm 65 kwa kipeo lakini sm 20-40 kwa kawaida. Wana mlia njano au mwekundu kwa urefu mzima wa mgongo na milia myeusi au mabaka meusi mbavuni.

Nyoka-chale hupumzika katika vichuguu na kuwinda kati ya manyasi na katika takataka za majani ambapo hukamata mijusi (mijusi bila miguu hasa) na nyoka wengine wadogo kama birisi.

Chonge ni meno ya nyuma. Nyoka hawa wanaweza kung'ata lakini sumu siyo hatari sana. Hata hivyo inaweza kusababisha kufura na maumivu makali ya kichwa.

## Spishi
* *Homoroselaps dorsalis*, Nyoka-chale Milia (Striped harlequin snake)
* *Homoroselaps lacteus*, Nyoka-chale Madoadoa (Spotted harlequin snake)

## Marejeo
* Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) *A field guide to the Reptiles of East Africa.* Academic Press, San Diego, CA, USA.

## Viungo vya nje
* Hazinadata ya watambaachi

Jamii:Nyoka
Mto Mwalisi

'''''' ni kati ya mito ya wilaya ya Rungwe, mkoa wa Mbeya, ulioko Kusini Magharibi mwa Tanzania. 

Mto Mwalisi unatiririsha maji yake kwenye Ziwa Nyasa baada ya kuungana na mto Mbaka. 

Maji hayo yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Zambezi.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Ziwa Nyasa
Jamii:Mto Zambezi
Jamii:Bahari ya Hindi
Jamii:Wilaya ya Rungwe
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Anta

thumb|Anta

**Anta** ni kampuni ya michezo ya asili nchini China. Inajihusisha na kubuni na kuendeleza biashara, ikiwa ni pamoja na viatu vya michezo, nguo na nyongeza la jina lake la ANTA. 

Ilianzishwa mwaka 1994 na iko katika Jinjiang, Fujian.

## Historia
Anta ilianzishwa na Ding Shizhong mwaka 1994 kama njia ya kusaidia kupunguza mzigo wa kifedha wa familia yake.

Mwaka wa 2008, Olimpiki za Beijing zilimpa Anta fursa ya kupanua viatu vya biashara. 

Mwaka 2009, Anta alipata michezo ya Italia shughuli za Fila China. Anta ina maduka ya rejareja 600 na China 7000.

Anta iliorodheshwa katika Hong Kong Stock Exchange mwaka 2007 na bei ya IPO kwa HK $ 5.28 kwa kila hisa, wakati Leslie Lee Alexander, mmiliki wa Rockets Houston, alifanya kama mwekezaji wa msingi. 

Mnamo Oktoba 2010, kampuni hiyo ilipata alama ya biashara ya Fila nchini China, Hong Kong na Macao kutoka Belle International. Tangu wakati huo,
kampuni hiyo inafanya biashara ya Fila katika maeneo matatu. 

Mwandishi wa zamani wa Timberwolves wa mbele Kevin Garnett alitoka mchezaji wake wa zamani wa kiatu Adidas na amefadhiliwa na Anta tangu Agosti 2010.

Jamii:Makampuni ya China
Daktari wa dawa

[thumb|[Willem Einthoven .daktari wa dawa katika nchi ya Uhoranzi]]
**Daktari wa dawa** (pia: "mfamasia") ni daktari wa kitaaluma au shahada ya kwanza aliyesomea mambo ya dawa. 

Madaktari hawa hufanya kazi ya kugawa dawa sahihi kwa wagonjwa kutokana na ugonjwa ambao wanaumwa.

Jamii:Kazi
Adidas

**Adidas** (nembo **adidas** ilichorwa mwaka 1949)  ni shirika la kimataifa la Ujerumani, lililoanzishwa na lenye makao yake makuu huko Herzogenaurach, Bavaria, ambalo husanifu na kutengeneza viatu, nguo na vifaa. Ni mtengenezaji mkubwa zaidi wa nguo za michezo huko Uropa, kampuni ya Adidas ni ya pili kwa ukubwa ulimwenguni, baada ya Nike, Inc..   Ni kampuni inayomilikiwa na **Kundi la Adidas**, ambalo lina hisa 8.33% katika klabu ya soka Bayern Munich,  na Runtastic ambayo ni kampuni ya teknolojia ya siha ya Austria. Mapato ya Adidas kwa mwaka 2018 yameorodheshwa kuwa ni Uro €21.915 bilioni.  

Kampuni ya Adidas ilianzishwa na Adolf Dassler katika nyumba ya mama yake, alijiunga na kaka yake mkubwa Rudolf mnamo mwaka 1924 chini ya jina *Gebrüder Dassler Schuhfabrik* ("Dassler Brothers Shoe Factory"). Dassler alisaidia katika ukuzaji wa viatu vya kukimbia vilivyoitwa ( spikes ) kwenye hafla nyingi za riadha. Ili kuimarisha ubora wa viatu vya riadha vilivyoinuka, alihama kutoka kwa mtindo wa awali wa spikes nzito hadi kutumia turubai na raba. Dassler alimshawishi mwanariadha wa Marekani Jesse Owens kutumia  kiatu cha (spikes) aliyoitengeneza kwa mikono yake kwenye  Michezo ya Olimpiki ya Majira ya 1936 . Mnamo 1949, kufuatia kuvunjika kwa uhusiano kati ya ndugu, Adolf aliunda Adidas na Rudolf alianzisha Puma, ambayo ikawa mpinzani wa biashara wa Adidas.  

Mistari hiyo mitatu ni alama ya utambulisho wa Adidas, ambayo imetumika kwenye miundo ya nguo na viatu vya kampuni kama msaada wa masoko. Chapa, ambayo Adidas ilinunua mwaka wa 1952 kutoka kwa kampuni ya michezo ya Karhu Sports kwa gharama ya €1,600 na chupa mbili za whisky,   ilifanikiwa sana hivi kwamba Dassler aliielezea Adidas kama "Kampuni ya mistari mitatu".   

Jamii:Kampuni za Ujerumani
Cesaro na Sheamus

thumb|275x275px|Cesaro na Sheamus
**Cesaro na Sheamus** ni wapiganaji wa mieleka. Wanapigana chini ya brandi ya SmackDown. Wao ni wa zamani na wa kurekodi rekodi ya Mabingwa wa Tag ya wanne ya Raw.

Wao pia hujulikana kwa jina la The Bar. Mnamo Julai 19 2008 Cesaro na Sheamus walijiunga na WWE wakipigana chini ya brandi ya RAW.   

Cesaro na Sheamus waliibuka mabingwa wa WWE Royal Rumble mwaka 2014 na kuibuka wapiganaji bora wa WWE mwaka 2014.

Jamii:Wanamichezo
Mto Songwe (Mbeya)

**Mto Songwe** ni jina la mito miwili ya Tanzania Kusini Magharibi: mmoja uko katika mkoa wa Mbeya (Songwe ya Kusini), mwingine katika mkoa wa Songwe (Songwe ya Kaskazini). 

**Songwe ya Kusini** ina chanzo chake katika milima ya Umalila karibu na Santilya ikielekea kusini. Baada ya kupita Itumba (Ileje) mto ni mpaka kati ya Tanzania na Malawi hadi Ziwa Nyasa. Maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia ziwa hilo na mto Zambezi.

Tabia yake ya kubadilisha-badilisha mwendo wake imesababisha matatizo kati ya nchi jirani kwa sababu mashamba ya watu yamepatikana mara upande mmoja mara upande mwingine wa mpaka wa kimataifa.  

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org
*http://www.waternetonline.ihe.nl/aboutWN/pdf/Dukuduku.pdf  
*http://www.afrol.com/articles/12447
*Habari za kiakiolojia kutoka bonde la Songwe ya kaskazini
*Tanzania, Malawi to Implement Songwe River Basin Plan

Jamii:Mkoa wa Mbeya
Jamii:ziwa Nyasa
Jamii:Bahari ya Hindi
Ranchi

[thumb|321x321px|Ranchi ya [Kanada.]]
**Ranchi** ni eneo la ardhi, ikiwa ni pamoja na miundo mbalimbali, iliyotolewa hasa kwa mazoezi ya kukimbia, mazoezi ya kukuza mifugo kama ng'ombe au kondoo kwa nyama au sufu.

Ranchi mara nyingi inatumika kwa shughuli za ufugaji wa mifugo huko Mexico, Marekani na Kanada, ingawa kuna ranchi katika maeneo mengine. 

Watu ambao wanao wenyewe au wanaendesha ranchi huitwa wafugaji. 

Ranchi pia ni njia ya kuongeza mifugo ya kawaida kama vile elk, bison wa Marekani au hata mbuni.

Jamii:Ufugaji
Jamii:Kilimo
Kevin Owens

thumb|Kevin Owens
**Kevin Owens** (alizaliwa Mei 7, 1984) ni mpiganaji wa mielaka kutoka nchi ya Canada. 

Kwa sasa anapigana chini ya brandi ya RAW, ambako anapigana chini ya jina la pete Kevin Steen.

Kevin Owens ameshinda makombe mbalimbali ikiwemo Bingwa wa WWE mara 1, WWE Intercontinental Championship mara 2, na WWE United States championship mara 3.

Jamii:Wachezaji wa Kanada
Zoezi

[thumb|369x369px|Mtu akiwa anafanya mazoezi kwenye [mashine ya kukimbia.]]
**Zoezi** (kutoka kitenzi "kuzoea") ni tendo linalorudiwarudiwa ili kupata ufanisi mkubwa zaidi na zaidi katika kulifanya.

Kama linahusu mwili linalenga mara nyingi kuimarisha viungo vyake ili kuboresha afya, kukuza uwezo wake au kushinda tatizo lililotokana na ajali au tukio lingine.

Zoezi ni pia jina la jaribio linalofanywa ili kupima ujuzi wa mtu katika jambo fulani na kumuandaa kufanya vizuri zaidi mtihani wa siku za mbele.

## Tazama pia
* Mazoezi ya mwili

 

Jamii:Utamaduni
Mto Ziam

'''''' ni kati ya mito ya mkoa wa Mbeya (Tanzania Kusini Magharibi) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Zambezi.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Jamii:Bahari ya Hindi
Ousmane Dembele

thumb|308x308px|Ousmane Dembele (2015)
**Ousmane Dembélé** (alizaliwa 15 Mei 1997) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anachezea klabu ya Barcelona F.C. na timu ya kitaifa ya Ufaransa.

Dembélé alianza kazi yake ya soka huko Rennes kabla ya kujiunga na klabu ya Dortmund mwaka 2016. Mwaka mmoja baadaye, alihamia Barcelona kwa ada ya awali ya € milioni 105.

## Borussia Dortmund 
Baada ya kushinda Vikombe 20 na kufunga magoli matano katika ngazi ya vijana, Dembélé alipandishwa kwenda ligi daraja la kwanza mwaka 2016 na klabu ya Borussia Dortmund.

Mnamo Mei 12, 2016, Dembélé alisaini mkataba wa miaka mitano na klabu ya Ujerumani Borussia Dortmund. Mnamo tarehe 14 Agosti 2016, Dembélé alianza kucheza na kushinda 2-0 dhidi ya Bayern Munich katika DFL-Supercup.

## FC Barcelona 
Tarehe 25 Agosti 2017, FC Barcelona ya La Liga ilitangaza kuwa wamefikia makubaliano ya kutia saini kwamba wanataka kumnunua Dembélé kwa € milioni 105 pamoja na kuongeza milioni 40 za ziada.
  
Ousman dembele alicheza mechi yake ya kwanza akiwa na Barcelona dhidi ya Espanyol ambapo aliotokea benchi na kutoa assisting kwa Luis Suarez Barcelona wakishindi 4-0. Alicheza tena mechi yake ya pili dhidi ya Juventus katika klabu bingwa Ulaya. Mechi yake ya tatu ilikuwa dhidi ya Granada ambapo aliumia na kukaa nje kwa myezi minne.
  
Alirudi Desemba 2017 kwenye mechi dhidi ya Celta Vigo kwenye kombe la mfalme. 

Bao lake la kwanza alifunga dhidi ya Chelsea kwenye ligi ya mabingwa Ulaya. Bao lake la kwanza kwenye La Liga alifunga dhidi ya Celta Vigo kwenye sare ya 2-2.

### Msimu wa 2025–26 
Tarehe 13 Agosti 2025, Dembélé alishinda UEFA Super Cup na Paris Saint-Germain, akifunga katika ushindi wa penalti 4–3 baada ya sare ya 2–2 dhidi ya Tottenham Hotspur. Pasi yake ya dakika za nyongeza iliyomsaidia Gonçalo Ramos kufunga kwa kichwa na mkwaju wake wa penalti uliyoingia wakati wa mikwaju ya penalti vilikuwa miongoni mwa mchango wake uliomfanya apewe tuzo ya Mchezaji Bora wa Mechi.
Tarehe 30 Agosti 2025, Dembélé alifunga magoli yake mawili ya kwanza ya msimu, yote kwa njia ya penalti katika ushindi wa ugenini wa 6–3 dhidi ya Toulouse.
Akiwa na timu ya taifa mapema Septemba 2025, Dembélé alipata jeraha la msuli wa paja (hamstring) lililomweka nje ya uwanja kwa muda wa wiki sita.
Mwezi huohuo, alishinda Tuzo ya Ballon d'Or ya 2025.
## Marejeo
Jamii:Wachezaji mpira wa Ufaransa
Jamii:Washindi wa tuzo ya Ballon d'Or
Shimo

thumb|Shimo barabarani
**Shimo** (wingi: mashimo) ni uwazi au nafasi tupu, mara nyingi wa mviringo, katika gimba manga uliotokea au uliochimbwa ardhini kwa makusudi mbalimbali

Mara nyingi hutumiwa kwa kuhifadhi mazingira.

Kuna aina nyingi za mashimo. 
* shimo inaweza kutokea kama hitilafu ambako halitakiwi kuwepo, mfano shimo kwenye jino, barabarani, kwenye sufuria

* shimo inaweza kutengenezwa kwa muda mfano shimo kwenye ardhi kwa kupanda mti humo, kuunda msingi mle, kwenye mtambo au jengo kwa kusudi la kuweka hapa skrubu 

*mashimo mengine ni lazima; mfano shimo la sauti kwenye ala za muziki kama gitaa, shimo la kuingiza hewa katika boksi la kubeba vifaranga, mashimo kwenye uwanja wa gofu unapotakiwa kufikisha mpira

*wakati mwingine neno "shimo" latumiwa kutaja kitu kisicholingana na ufafanuzi wa shimo mwenyewe, mfano "shimo jeusi" katika astronomia
Mto Songwe (Songwe)

Kwa mto mwingine wenye jina hili, tazama Songwe (Mbeya).

**Mto Songwe** (au Songwe ya Kaskazini) ni kati ya mito ya mkoa wa Songwe (Tanzania Kusini Magharibi). Mto huo, ambao umeupa mkoa jina lake, una chanzo chake katika milima ya Umalila karibu na Santilya iliyopo kusini ya Mbeya ikielekea kaskazini na kuishia Ziwa Rukwa. 

Bonde lake limejulikana kati ya wataalamu wa akiolojia kwa mifupa na mabaki ya nyakati za kale zinazopatikana hapa. 

Barabara ya Mbeya kwenda Zambia inavuka mto Songwe penye kiwanda cha saruji inayotumia mawe ya bonde la mto. 

Mto unapita baadaye karibu na kijiji cha Galula kabla ya kufikia ziwa Rukwa.

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Songwe
Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma

**Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma** inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Tanzania Kusini.

*Mpanda Rapids
*Mto Chawisi
*Mto Chingwelu
*Mto Gedeyeya
*Mto Haisi
*Mto Hanga
*Mto Horobo
*Mto Ipigo
*Mto Itoa
*Mto Kilangila
*Mto Kilindi
*Mto Kiyoka
*Mto Kizunguli
*Mto Komboni
*Mto Ligenye
*Mto Ligombe
*Mto Ligunga
*Mto Lihutu
*Mto Likawa
*Mto Likonde
*Mto Likuyu
*Mto Lilehangule
*Mto Lilondi
*Mto Lipinda
*Mto Litapwasi
*Mto Litete
*Mto Litoa
*Mto Litopanyondo
*Mto Liuni
*Mto Liwawa
*Mto Liwawi
*Mto Liwetia
*Mto Lubi
*Mto Ludewa
*Mto Luhekea
*Mto Luhenei
*Mto Luhimba
*Mto Luhira
*Mto Luhirea
*Mto Luinga
*Mto Luipaki
*Mto Lukangago
*Mto Lukarasi
*Mto Lukilukuru
*Mto Lukimwa
*Mto Lukulasi
*Mto Lukumbule
*Mto Lumecha
*Mto Lumene
*Mto Lunagara
*Mto Lungumba
*Mto Lunyere
*Mto Lupambo
*Mto Lusili
*Mto Lutuka
*Mto Luvilwa
*Mto Luwegu
*Mto Luwesu
*Mto Luwigu
*Mto Luwoyoyo
*Mto Majimahuhu
*Mto Makongodera
*Mto Makungo
*Mto Matalalu
*Mto Matapwende
*Mto Matumbire
*Mto Mawate
*Mto Mbahwa
*Mto Mbangi
*Mto Mbara
*Mto Mbawazi
*Mto Mbegea
*Mto Mbinga
*Mto Mbunguti
*Mto Mdyosi
*Mto Mgungusi
*Mto Mhangasi
*Mto Mhimbasi
*Mto Mhungu
*Mto Milola
*Mto Mingoti
*Mto Mironji
*Mto Mitesa
*Mto Mituru
*Mto Mkingasi
*Mto Mkongoleko
*Mto Mkulumusi
*Mto Mkummkum
*Mto Mkungo
*Mto Mkurusi
*Mto Mkusi
*Mto Mlongosi
*Mto Mokungwe
*Mto Mpira
*Mto Msanga
*Mto Msangesi
*Mto Msauesi
*Mto Msavesi
*Mto Msenjesi Ndogo
*Mto Msinejewe
*Mto Msolwa
*Mto Mtandasi
*Mto Mteri
*Mto Mtetesi
*Mto Mtimbiri
*Mto Mtolela
*Mto Mtopesi
*Mto Mtukano
*Mto Muhangasi
*Mto Muhiri
*Mto Muhungutu
*Mto Muhuwesi
*Mto Muirisha
*Mto Mupindi
*Mto Mwambesi
*Mto Mwili
*Mto Mwnyamaji
*Mto Mwnyinyi
*Mto Nakawale
*Mto Namahoka
*Mto Namigongo
*Mto Nampunga
*Mto Nangira
*Mto Nanungu
*Mto Nanyelesia
*Mto Nanyungu
*Mto Ndembo
*Mto Ngaka
*Mto Ngangata
*Mto Ngano
*Mto Ngemambili
*Mto Ngunguta
*Mto Njalila
*Mto Njegea
*Mto Njoka
*Mto Njuga
*Mto Nyarukangele
*Mto Nyunayungu
*Mto Ruengu
*Mto Ruhuhu
*Mto Rutukira
*Mto Ruvuma
*Mto Ruwawasi
*Mto Ruwocha
*Mto Sasawara
*Mto Ujagaja
*Mto Ulio
*Mto Ungoni
*Mto Werera
*Mto Xipingue
*Sunda Rapids

## Tazama pia
* Mito ya Tanzania
* Orodha ya milima ya mkoa wa Ruvuma

Jamii:Orodha za kijiografia
Jamii:Jiografia ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Jamii:Mito
Christopher Hatton

thumb|Hii ni picha ya Sir Christoprher Hatton
** Christopher Hatton** (1540 - 20 Novemba 1591) alikuwa mwanasiasa Chansela wa Uingereza na mpendwa wa malkia Elizabeth I wa Uingereza.

## Miaka ya mwanzoni
Sir Christopher Hatton alikuwa mtoto wa pili wa William Hatton (alikufa 29 Agosti 1546) wa Holdenby, Northamptonshire, na mke wake wa pili, Alice Saunders, binti Lawrence Saunders (alikufa 1544) wa Harrington, Northamptonshire. Bibi yake alikuwa Alice Brokesby, binti Robert Brokesby (alikufa 28 Machi 1531) wa Shoby, Leicestershire, na Alice Shirley.

Jamii:Wanasiasa wa Uingereza
UFO

thumb|Mfano wa UFO.
thumb|Satelaiti UFO.
**UFO** ni kitu cha kuruka kisichojulikana au kitu kinachoonekana angani ambacho hakijatambulika vizuri. 

Neno la Kiingereza "UFO" (au "UFOB") lilianzishwa mwaka wa 1953 na Shirika la Umoja wa Mataifa USAF kwa taarifa zote za namna hiyo.

Kitabu cha kwanza kilichochapishwa kikitumia neno hilo kiliandikwa na Donald E. Keyhoe.

Nakala ya "UFO" iliundwa na Kapteni Edward J. Ruppelt, aliyeongoza Project Blue Book, kisha uchunguzi rasmi wa UFO wa USAF. Aliandika, "Kwa namna wazi neno 'sahani ya kuruka' linapotosha wakati unapotumika kwa vitu vya kila sura na ufanisi unaowezekana. Kwa sababu hiyo jeshi linapenda zaidi, kama si chini ya rangi, jina: vitu visivyojulikana vya kuruka".

Jamii:Kifupi
Edward VI wa Uingereza

thumb|Hii ni ni picha ya Edward VI wa England
**Edwad wa VI wa Uingereza** (12 Oktoba 1537 - 6 Julai 1553) alikuwa mfalme wa Uingereza na Ireland kutoka tarehe 28 Januari 1547 mpaka kufa kwake. 

Alipewa taji mnamo 20 Februari akiwa na umri wa miaka tisa. Edward alikuwa mtoto wa Henry VIII na Jane Seymour, na mfalme wa Uingereza wa kwanza kulelewa kama Mprotestanti.

Wakati wa utawala wake, eneo hilo lilikuwa chini ya uongozi wa Halmashauri ya Regency kwa sababu alikuwa hajafikia miaka ya kutosha. Baraza liliongozwa kwanza na Edward Seymour, Duke wa Somerset (1547-1549), na kisha na John Dudley.

Jamii:Wafalme na malkia wa Uingereza
John Newlands

alt=Katika picha|thumb|John Newlands katika picha
**John Newlands** (jina kamili: John Alexander Reina Newlands; London, Uingereza, 26 Novemba 1837 - London, 29 Julai 1898) alikuwa mwanakemia wa Uingereza ambaye sheria yake ya "octaves" ilibainisha muundo katika muundo wa atomiki wa vipengele vinavyofanana na kemikali vilivyochangia kwa njia muhimu maendeleo ya Jedwali la Elementi.

Newlands alisoma katika Chuo cha Royal Chemistry, London, halafu alikwenda kupiga vita kwa kujitolea chini ya Giuseppe Garibaldi kwa umoja wa Italia (1860).

Baadaye akafanya kazi kama mtaalamu wa viwanda. Mnamo 1864 alichapisha dhana yake ya upimaji wa vipengele vya kemikali, ambavyo alikuwa ametengeneza kwa utaratibu wa uzito wa atomiki. Alisema kuwa kila kipengele cha nane katika kundi hili kilikuwa sawa na kilichopendekeza kufanana na vipindi vya kiwango cha muziki. 

"Sheria ya octaves," ilivyojulikana, ilikuwa na utata kwa mara ya kwanza, lakini baadaye ikajulikana kama ina umuhimu katika nadharia ya kisasa ya kemikali. Newlands alikusanya majarida yake mbalimbali juu ya Kutambua Sheria ya Jedwali la elementi (1884).

Jamii:Wanakemia wa Uingereza
Toni Kroos

**Toni Kroos** (aliyezaliwa tarehe 4 Januari 1990) ni mchezaji wa soka wa Ujerumani ambaye anacheza kama wa klabu ya Real Madrid na timu ya taifa ya Ujerumani.
thumb|306x306px|Toni Kroos akiwa Real Madrid (2015)
Kama mwanachama wa Bayern Munich akiwa na umri wa miaka 17, Kroos alikuwa mchezaji wa mkopo wa miezi 18 huko Bayer Leverkusen.

## Bayern Munich 
Katika majira ya joto ya 2010, baada ya kumalizika kwa mkopo wake huko Bayer Leverkusen, Kroos alirudi Bayern Munich. Alipoulizwa kuhusu nafasi yake ya timu ya kwanza na Bayern,  Kroos alisema, "Nataka kuchezea nafasi yangu iwezekanavyo!.

## Real Madrid 
### Msimu wa 2014-15 
Mnamo tarehe 17 Julai 2014, Real Madrid ilitangaza kwamba walikuwa wamefikia makubaliano ya uhamisho wa Kroos, wakisaini mkataba wa miaka sita kwa ada isiyojulikana. Waandishi wa habari waliripoti kwamba Kroos ilikuwa na gharama kati ya € milioni 24 na € milioni 30.

Kroos alikuwa mchezaji wa tisa wa Ujerumani, baada ya Günter Netzer, Paul Breitner, Uli Stielike, Bernd Schuster, Bodo Illgner, Christoph Metzelder, Mesut Özil, na Sami Khedira, kujiunga na Real Madrid.
Alikuwa sehemu ya kikosi cha katikati na James Rodríguez pamoja na Luka Modrić ambayo imesababisha Real Madrid kwa kushinda mechi 22 mwishoni mwa mwaka. Mnamo 8 Novemba, Kroos alifunga bao lake la kwanza la Real Madrid kwa kushinda 5-1 dhidi ya Rayo Vallecano.

Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani
Andre Filipe Tavares Gomes

**André Filipe Tavares Gomes** (matamshi ya Kireno: [ɐdɾɛ ɡomɨʃ]; aliyezaliwa 30 Julai 1993) ni wachezaji wa soka wa Kireno ambaye anacheza kama kiungo wa kati wa klabu ya Barcelona iliyopo nchini hispania na ni mchezaji anayechezea timu ya taifa ya ureno.

Alicheza miaka mitatu huko Benfica, . Mnamo Julai 2014, alijiunga na Valencia.
Aliwakilisha taifa hilo kwa Euro 2016 - kushinda mashindano - na Kombe la Confederations ya 2017.

Jamii:watu walio hai
Jamii:waliozaliwa 1993
Jamii:wachezaji mpira wa Ureno
Thomas Seymour

thumb|Hii ni picha ya Thomas Seymour Denizot
**Thomas Seymour** alikuwa ndugu wa malkia wa Uingereza, Jane Seymour ambaye alikuwa mke wa tatu wa Mfalme Henry VIII na mama wa Edward VI. Pia alikuwa mume wa nne wa Catherine Parr ambaye alikuwa mke wa sita na wa mwisho wa Henry VIII. Hata hivyo, labda anajulikana zaidi kwa ushawishi wake katika maisha ya Malkia Elizabeth I.

Thomas alikuwa mwana wa Sir John Seymour na Margaret Wentworth. Alikuwa ndugu mdogo wa Edward Seymour, Duke wa kwanza wa Somerset (1500-1552). Alikulia katika Wulfhall, nyumba ya familia ya Seymour, huko Wiltshire, kata iliyo kusini magharibi mwa Uingereza. Seymours walikuwa familia ya gentry ya nchi, ambao, kama wamiliki wengi wa haki za kibinadamu.

Jamii:Wanasiasa wa Uingereza