open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Catholic Encyclopedia

alt=Jalada la Encyclopedia ya Kikatoliki ya 1913, Toleo la 1|thumb|Jalada la Encyclopedia ya Kikatoliki ya 1913, Toleo la 1
***Catholic Encyclopedia***, au ***Old Catholic Encyclopedia*** au ***Original Catholic Encyclopedia***, ni kamusi elezo ya Kiingereza kutoka Marekani ambayo inafafanua vidahizo kuhusu Kanisa Katoliki.

Gombo la kwanza lilitolewa mnamo Machi 1907. . Toleo hili linapatikana bure katika intaneti kwa wasomaji wote.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* *Catholic Encyclopedia*  at Catholic.com
* *Catholic Encyclopedia* on New Advent
* *Catholic Encyclopedia* on Catholicity
Kimoore

**Kimoore** (pia **Kimossi**) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa hasa na Wamoore. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoore iko katika kundi la Kigur. 

Idadi ya wasemaji wa Kimoore nchini imehesabiwa kuwa watu milioni 12, hasa Burkina Faso  Pia kuna wasemaji nchini Togo, Mali, Niger, Ghana, Benin, Cote d'Ivoire na Senegal. 

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimoore kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimoore 
*lugha ya Kimoore katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mos

Jamii:Lugha za Kiniger-Kongo
Jamii:Lugha za Burkina Faso
Jamii:Lugha za Togo
Jamii:Lugha za Mali
Jamii:Lugha za Benin
Jamii:Lugha za Ghana
Jamii:Lugha za Cote d'Ivoire
Jamii:Lugha za Senegal
Jamii:Lugha za Niger
Orodha ya lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati

Orodha hii inaorodhesha lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati:

*Kiali
*Kibanda-Bambari
*Kibanda-Banda
*Kibanda ya Kati
*Kibanda ya Kusini
*Kibanda ya Magharibi
*Kibanda-Mbres
*Kibanda-Ndele
*Kibanda-Togbo-Vara
*Kibanda-Yangere
*Kibirri
*Kibodo
*Kibofi
*Kibokoto
*Kiburaka
*Kidagba
*Kidendi
*Kifaransa
*Kifulfulde-Bagirmi
*Kifuru
*Kiganzi
*Kigbanu
*Kigbanziri
*Kigbaya-Bossangoa
*Kigbaya-Bozoum
*Kigbaya-Kaskazini-Magharibi
*Kigbaya-Kusini-Magharibi
*Kigbayi
*Kigeme
*Kigubu
*Kigula
*Kigundi
*Kikaba
*Kikaba-Deme
*Kikaba-Naa
*Kikako
*Kikara
*Kikare
*Kikpagua
*Kikpatili
*Kilaka
*Kilangbashe
*Kilimassa
*Kilutos
*Kimanza
*Kimbangi
*Kimbati
*Kimbay
*Kimbum
*Kimonzombo
*Kimpiemo
*Kingam
*Kingando
*Kingbaka-Ma'bo
*Kingbaka-Manza
*Kingombe
*Kinzakara
*Kipana
*Kipande
*Kirunga
*Kisango
*Kisango cha Mto
*Kisara-Dunjo
*Kisara-Kaba
*Kisuma
*Kito
*Kiukhwejo
*Kivale
*Kiyaka
*Kiyakoma
*Kiyulu
*Kizande

## Tazama pia
*Jamhuri ya Afrika ya Kati
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/CF

*
Afrika ya Kati
Kiyaka

**Kiyaka** ni jina la lugha mbalimbali tofauti, yaani:

*lugha ya Kiyaka ya Angola;
*lugha ya Kiyaka ya Jamhuri ya Afrika ya Kati;
*lugha ya Kiyaka ya Jamhuri ya Kongo.
Kiaka (Kongo)

**Kiaka** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Waaka. Isichanganywe na lugha ya Kiaka nchini Sudan wala na lugha za Kiyaka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiaka nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 15,000; na mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 15,000 vilevile. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiaka iko katika kundi la C10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaka kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaka
*lugha ya Kiaka katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/axk

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kiaka

**Kiaka** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:

*lugha ya Kiaka ya Jamhuri ya Kongo;
*lugha ya Kiaka ya Sudan.
Kifaduro

**Kifaduro** (au **laringotrakeobronkitisi**) ni hali ya upumuaji ambao husababishwa na maambukizi ya virusi kwa njia ya juu ya hewa. Maambukizi husababisha uvimbe ndani ya koo, ambao huharibu upumuaji wa kawaida na kuleta dalili za hali ya juu ya kikohozi cha *kubweka*, strida, na sauti iliyokauka. Inaweza kuleta dalili chache, kiasi, au kali zinazozidi zaidi usiku. Mara nyingi hutibiwa kwa dozi moja ya steroidi za kunywa; wakati mwingine epinephrini hutumika zaidi kwa visa kali. Ni nadra kulazwa hospitalini.

Kifaduro hutambuliwa kwa kliniki, visababishi kali zaidi vya dalili vinapotengwa (yaani epiglotitisi au kitu kigeni katika njia ya hewa). Uchunguzi zaidi—kama vile vipimo vya damu, eksirei, na ukuzaji vimelea kwa kawaida huwa hahitajiki. Ni hali ya kawaida inayoathiri kiasi takriban asilimia 15 ya watoto kwa wakati fulani, kwa kawaida kati ya miezi 6 na miaka 5–6 ya umri. Huwa ni vigumu kupata kwa vijana na watu wazima. Wakati mwingine kwa sababu ya dondakoo, kisababishi hiki sasa ni cha umuhimu wa kihistoria katika Mataifa ya mashariki kwa sababu ya ufanisi wa chanjo, na kuboreshwa kwa usafi na viwango vya maisha.

## Ishara na dalili
Kifaduro huwa na sifa ya kikohozi cha 'kubweka'', strida, sauti iliyokauka, na ugumu wa kupumua ambao kwa kawaida huwa mbaya zaidi usiku. Kikohozi cha "kubweka" kwa kawaida huelezwa kuwa kinafanana na mlio wa seal au simba wa baharini. Kudhoofika au kuonekana mgonjwa sana huashiria hali zingine za matibabu. Ni ujumla ya vidokezo vilivyotolewa kwa mambo matano: kiwango cha ufahamu, sainosisi, strida, kuingia, na kurudi kwa kwa hewa.

### Steroidi
Kotikosteroidi, kama vile deksamethasoni na budesonidi, zimebainishwa kuwa zinaimarisha matokeo ya matibabu ya kifaduro zote kali kwa watoto. Mgonjwa hutulia pakubwa kwa kipindi cha saa sita baada ya kupewa dawa hizi.

### Epinefrini
Hali ya kifaduro cha kiwango wastani hadi kiwango kali inaweza kutulizwa kwa muda tu kwa kutumia epinefrini ya kupulizwa. Huku epinefrini ikituliza ukali wa kifaduro kwa muda wa dakika 10–30, manufaa yake hudumu kwa takriban saa 2 tu. Matumizi ya dawa za kikohozi, ambazo kwa kawaida zina dextromethorphan na/au guiafenesin, pia inakataliwa. Kwa sababu kifaduro ni ugonjwa unaoambukizwa na virusi, antibiotiki haitumiki japo tu maambukizi ya pili ya bakteri yanaposhukiwa. 

## Epidemiolojia
Kifaduro huathiri takriban asilimia 15 ya watoto, na hutokea katika umri kati ya miezi 6 na miaka 5-6. Kifaduro inayohusisha dondakoo kimejulikana tangu enzi za Homer Kale za Ugiriki na hadi 1826 ambapo kifaduro ya virusi ilitafautishwa kutoka kifaduro kwa sababu ya dondakoo na Bretonneau. Kuanzia hapo kifaduro ya virusi ikaitwa "kifaduro ya kijamba" na Mfaransa, na kisha "kifaduro" ikajulikana kama ugonjwa unaosababishwa na bakteria ya dondakoo. Kifaduro inayosababishwa na dondakoo inakaribia kusahaulika kufuatia kuzinduliwa kwa chanjo bora.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa
Kilikuba

**Kilikuba** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Walikuba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilikuba imehesabiwa kuwa watu 30,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilikuba iko katika kundi la C30. Kilikuba na Kilikwala zinaelewekana, yaani ni kama lahaja za lugha moja.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilikuba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilikuba 
*lugha ya Kilikuba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kxx

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Suzanne Bachelard

**Suzanne Bachelard** (18 Oktoba 1919 - 3 Novemba 2007, jiji la Paris) alikuwa ni mwanafilosofia na mtaaluma  wa Ufaransa.  Mwaka 1958, alichapisha kitabu kilichofahamika kwa jina la  *La Conscience de la rationalité*.  Na pia alikua ni mtoto wa Mwanafilosofi aliyefamika kwa jina la  Gaston Bachelard, ambaye alimhariria kitabu cha  ''Fragments d'une Poétique du Feu*. na pia alifundisha katika shule ya  Jacques Derrida  akiwa kama msaidizi wa baba yake.

## Tanbihi 
## Marejeo
* Geoffrey Bennington (1991) *Jacques Derrida*, University of Chicago Press. Section *Curriculum vitae'' pp.&nbsp;325–36, Excerpts

Jamii:Wanafalsafa wa Ufaransa
Jamii:Wanawake wa Ufaransa
Jamii:Waliozaliwa 1919
Jamii:Waliofariki 2007
Charles Andler

**Charles Philippe Théodore Andler** (11 Machi 1866, Strasbourg – 1 Aprili 1933, Malesherbes, Loiret)  alikuwa ni mwanafalsafa mwenye mchanganyiko wa Kijerumani na Kifaransa.

## Maisha
Andler alizaliwa katika familia ya kiprotestanti katika jiji la  Strasbourg, nchini Ufaransa. Mwaka 1887 hadi 1888, Andler alishindwa kufikia mafanikio ya juu katika falsafa, maamuzi yaliyofikiwa na Jules Lachelier. Lacheller alikuwa ni msimamizi na mkaguzi wa maswala ya falsafa, ambaye toka awali alionekana kuwa na mtazamo hasi juu ya falsafa ya Kijerumani. Baadae alibadilisha maamuzi ya kuchukua masomo ya falsafa ya Ujerumani suala lililompelekea kufaulu katika kiwango cha juu kabisa katika darasa lake.  Hatimaye Andler alifanikiwa kuwa profesa wa Kijerumani katika  Sorbonne  hii ikiwa mwaka 1901 na baadae chuo cha  Collège de France  mwaka 1926.

## Kazi
* ''Les origines du socialisme d'état en Allemagne*, 1897
* *Collection de Documents sur le Pangermanisme*, 4 vols, 1915–1917
* *Nietzsche, sa vie et sa pensée*, 6 vols, 1920
* *Vie de Lucien Herr (1864-1926)*, 1932

## Tanbihi
## Masomo zaidi
* Ernest Tonnelat, *Charles Andler: sa vie et son œuvre'', 1937

## Viungo vya nje
* 

Jamii:Waliozaliwa 1866
Jamii:Waliofariki 1933
Jamii:Wanafalsafa wa Ufaransa
Jamii:Wanafalsafa wa Ujerumani
Kibanda-Bambari

**Kibanda-Bambari** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wabanda. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kibanda-Bambari imehesabiwa kuwa watu 183,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibanda-Bambari iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibambari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibambari 
*lugha ya Kibambari katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/liy

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kiteke-Nzikou

**Kiteke-Nzikou** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa lugha zote za Kiteke nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 490,000 ila idadi ya wasemaji wa Kiteke-Nzikou haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Nzikou iko katika kundi la B70.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinzikou kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinzikou
*lugha ya Kinzikou katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nzu

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Viktor Kozin

**Viktor Kozin** (kwa Kirusi: Виктор Михайлович Козин; amezaliwa 22 Februari, 1953) ni mhandisi kutoka Urusi. Hasa amejishughulisha na ujemzi wa meli.

 
## Viungo vya nje 
 Resonance metodo de glacio detruo

Jamii:Waliozaliwa 1953
Jamii:Watu walio hai
Komba

**Komba** ni wanyama wadogo wa familia Galagidae. Wamo miongoni mwa wanyama wa asili wa jamaa ya binadamu. Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara. 

Hukiakia usiku na hulala mchana katika matundu ya miti. Kwa ajili hiyo wana macho makubwa ili kuona vizuri kwenye giza. Hata masikio yao ni makubwa ili kusikia mawindo yao na hata maadui wao. Mkia mrefu wao huzuia wasiyumbe wakitembea juu ya matawi. Wanaweza kuruka sana, hadi mita 2 kwa wima. Wana makucha kama yale ya watu, isipokuwa lile la kidole cha pili cha miguu ambao ni mrefu wenye ncha kali na hutumika kwa kusafisha manyoya. Hula wadudu, wanyama wadogo, matunda na sandarusi.

## Spishi 
* *Euoticus elegantulus*, Komba Kucha-sindano Kusi (Southern needle-clawed bushbaby)
* *Euoticus pallidus*, Komba Kucha-sindano Kaskazi (Northern needle-clawed bushbaby)
* *Galago gallarum*, Komba Somali (Somali lesser galago)
* *Galago matschiei*, Komba Miwani (Spectacled lesser galago)
* *Galago moholi*, Komba Kusi (Southern lesser galago)
* *Galago senegalensis*, Komba Magharibi (Northern lesser galago)
* *Galagoides cocos*, Komba Mdogo wa Kenya (Kenya coast galago)
* *Galagoides demidovii*, Komba Mdogo wa Demidoff (Demidoff's dwarf galago)
* *Galagoides granti*, Komba Mdogo wa Grant (Grant's lesser galago)
* *Galagoides kumbirensis*, Komba Mdogo wa Angola (Angolan dwarf galago)
* *Galagoides nyasae*, Komba Mdogo wa Malawi (Malawi galago)
* *Galagoides orinus*, Komba Mdogo wa Uluguru (Mountain dwarf galago)
* *Galagoides rondoensis*, Komba Mdogo wa Rondo (Rondo dwarf galago)
* *Galagoides thomasi*, Komba Mdogo wa Thomas (Thomas's dwarf galago)
* *Galagoides zanzibaricus*, Komba Mdogo wa Pwani (Coast galago)
** *Galagoides z. udzungwensis*, Komba Mdogo wa Udzungwa (Udzungwa galago)
** *Galagoides z. zanzibaricus*, Komba Mdogo wa Zanzibar (Zanzibar galago)
* *Otolemur crassicaudatus*, Komba-miyombo (Brown greater galago)
* *Otolemur garnettii*, Komba Mkubwa Kaskazi (Northern greater galago)
* *Otolemur monteiri*, Komba Mkubwa wa Kavirondo (Silvery greater galago)
* *Sciurocheirus alleni*, Komba-kindi wa Allen (Allen's squirrel galago)
** *Sciurocheirus a. alleni*, Komba-kindi wa Bioko (Bioko squirrel galago)
** *Sciurocheirus a. cameronensis*, Komba-kindi wa Mto Cross (Cross River squirrel galago)
* *Sciurocheirus gabonensis*, Komba-kindi wa Gaboni (Gabon squirrel galago)
* *Sciurocheirus makandensis*, Komba-kindi wa Makande (Makandé squirrel galago)

## Picha 

Lesser Galago (Galago moholi) (22851755208).jpg|Komba kusi
Galago granti.jpg|Komba mdogo wa Grant
Greater Bush Baby.jpg|Komba-miyombo
Garnett's Galago (Greater Bushbaby).jpg|Komba mkubwa kaskazi

Jamii:Lemuri na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kibodo (Afrika ya Kati)

**Kibodo** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wabodo. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kibodo imehesabiwa kuwa watu 15 tu. Kwa hiyo lugha hiyo imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibodo iko katika kundi la D30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibodo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibodo 
*lugha ya Kibodo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/boy

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kidendi

**Kidendi** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:

*lugha nchini Benin;
*lugha nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati.
Kidagba

**Kidagba** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Chad inayozungumzwa na Wadagba. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kidagba nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 34,000. Pia kuna wasemaji 10,000 nchini Chad. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagba iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidagba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidagba 
*lugha ya Kidagba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dgk

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Lugha za Chad
Kikaba-Deme

**Kikaba-Deme** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wakaba. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikaba-Deme nchini Chad imehesabiwa kuwa watu 40,000. Pia kuna wasemaji nchini Afrika yaKati ambao idadi yao haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaba-Deme iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kideme kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kideme 
*lugha ya Kideme katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kwg

Jamii:Lugha za Chad
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Tromsø

thumbnail|right|280px|Mji wa Tromsø
'''''' ni makao makuu wa Troms, jimbo la Norwei kaskazini. 

Una wakazi 72,066 (2015), mbali ya wanafunzi wanaoishi huko wakati wa masomo tu.

Unahesabika kuwa mji ulioko kaskazini kuliko yote duniani, tukiacha ile yenye wakazi chini ya 50,000.

Jamii:Miji ya Norwei
Vadsø

thumbnail|right|280px|Mji wa Vadsø
**Vadsø** ni makao makuu ya Finnmark, jimbo la Norwei. 

Kijiji hicho kina wakazi 6,223.

Jamii:Miji ya Norwei
Bodø

thumbnail|right|280px|Mji wa Bodø
'''''' ni makao makuu ya Nordland, jimbo la Norwei. Una wakazi 41,215.

Jamii:Miji ya Norwei
Steinkjer

thumbnail|right|280px|Mji wa  Steinkjer
**Steinkjer** ni makao makuu ta Nord-Trøndelag, jimbo la Norwei. 

Idadi ya wakazi wake ilihesabiwa kuwa 21,151 mwaka wa 2011.

Jamii:Miji ya Norwei
Kikpagua

**Kikpagua** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wakpagua. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kibanda ya Kati. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikpagua imehesabiwa kuwa watu 3830. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikpagua iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikpagua kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikpagua 
*lugha ya Kikpagua katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kuw

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kikara

**Kikara** ni jina la lugha tofauti, yaani:

*lugha nchini Tanzania;
*lugha nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati.
*lugha nchini Papua Guinea Mpya.
Kikara (Afrika ya Kati)

**Kikara** ni lugha nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wakara. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kikara imehesabiwa kuwa watu 4800. Haijulikani lugha ya Kikara iko katika familia au kundi gani la lugha kihistoria. Hata hivyo, wataalamu wengine huiweka katika kundi la Kibongo-Bagirmi la lugha za Kinilo-Sahara.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikara kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikara 
*lugha ya Kikara katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kah

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kilutos

**Kilutos** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Chad inayozungumzwa na Walutos. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kilutos nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 17,000. Pia kuna wasemaji 1980 nchini Chad. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilutos iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilutos kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilutos 
*lugha ya Kilutos katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ndy

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Lugha za Chad
Kimbati

**Kimbati** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wambati. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kimbati imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbati iko katika kundi la C20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimbati kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimbati 
*lugha ya Kimbati katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mdn

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Kipande

Neno au jina la **Kipande** hurejea mambo mbalimbali tofauti, k.m.:

*Kipande (Nkasi), ambayo ni kata ya wilaya ya Nkasi, nchini Tanzania;
*lugha nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati.
*Ahmed Kipande - Kipande jina la ukoo la mwanamuziki wa Kilwa Jazz Band
* Kipande ni pia sehemu ya kitu kikubwa zaidi
Kibada

**Kibada** hurejea mambo mbalimbali, k.m.

*Kibada (Dar es Salaam), kata nchini Tanzania;
*Kibada (Nigeria), lugha nchini Nigeria;
*Kibada (Indonesia), lugha nchini Indonesia.
Kibali (lugha)

Kuna lugha mbalimbali ambazo zimeitwa **Kibali**, k.m.

*Kibali nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*Kibali nchini Nigeria.
Kiabanyom

**Kiabanyom** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waabanyom. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiabanyom imehesabiwa kuwa watu 12,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabanyom iko katika kundi la Kiekoidi linalofanana na lugha za Kibantu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiabanyom kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiabanyom 
*lugha ya Kiabanyom katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/abm

Jamii:Lugha za Nigeria
Kibena (lugha)

Jina la **Kibena** hurejea lugha mbalimbali tofauti, k.m.:

*Kibena nchini Tanzania;
*Kibena nchini Nigeria.
Selena Gomez

**Selena Marie Gomez** (alizaliwa 22 Julai 1992) ni mwigizaji filamu na mwimbaji wa kike kutoka nchi ya Marekani. Alianza kuigiza filamu akiwa na umri wa miaka kumi tu. Baadaye akaanza kuimba pia katika bendi, na kutoa albamu kama *Kiss & Tell*, *A Year Without Rain* na *When the Sun Goes Down*.

## Filamu
Jamii:Waliozaliwa 1992
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Waimbaji wa Marekani
Jamii:Wanawake wa Marekani
Poto

**Poto** au **koni** ni wanyama wadogo wa nusufamilia Perodicticinae katika familia Lorisidae. Wamo miongoni mwa wanyama wa asili wa jamaa ya binadamu. Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara. Wanaishi mitini kwa misitu ya mvua ya Afrika ya Magharibi na ya Kati, na wanateremka chini kwa nadra. Hukiakia usiku na hulala mchana katikati ya majani. Kwa hivyo wana macho makubwa ili kuona vizuri kwa giza. Mkia ni mfupi na haupo takriban kwa spishi za *Arctocebus*. Manyoya yao ni mazito kama sufu yenye rangi ya kijivu, ya kahawa au ya dhahabu. Huenda polepole sana. Wana kucha kama zile za watu, isipokuwa ule wa kidole cha pili cha miguu ambao ni mrefu wenye ncha kali na hutumika kwa kusafisha manyoya. Kidole cha pili cha mikono ni karibu ya kutoweka. Hula matunda, sandarusi, wadudu na wanyama wadodo.

## Spishi
* *Arctocebus aureus*, Angwantibo au Poto Dhahabu (Golden angwantibo au Golden Potto)
* *Arctocebus calabarensis*, Angwantibo au Poto wa Calabar (Calabar angwantibo au Calabar Golden Potto)
* *Perodicticus potto*, Koni au Poto wa Kawaida (Potto au Bosman's Potto)
** *Perodicticus p. edwardsi*, Koni au Poto Kati (Central Potto)
** *Perodicticus p. ibeanus*, Koni au Poto Mashariki (Eastern Potto)
** *Perodicticus p. potto*, Koni au Poto Magharibi (Western Potto)
** *Perodicticus p. stockleyi*, Koni au Poto wa Mlima Kenya (Mt. Kenya Potto)
* *Pseudopotto martini*, Koni au Poto Rongo (False potto) – wataalamu wengi wanafikiri spishi hii ni sawa na *P. potto*

## Picha

File:ArctocebusCalabarensisWolf.jpg|Poto wa Calabar

Jamii:Lemuri na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kiajawa

**Kiajawa** kilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria iliyozungumzwa na Waajawa. Kati ya mwaka wa 1920 na 1940 wasemaji wa Kiajawa waliacha lugha yao na kuongea Kihausa hasa. Kwa hiyo lugha ya Kiajawa imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiajwa iko katika kundi la Kichadiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiajawa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiajawa 
*lugha ya Kiajawa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ajw

Jamii:Lugha za Nigeria
Junior Braithwaite

**Franklin Delano Alexander Braithwaite**, anafahamika zaidi kwa jina la **Junior Braithwaite**, (4 Aprili 1949 – 2 Juni 1999) alikuwa mwanamuziki wa reggae kutoka mjini Kingston huko nchini Jamaika. Yeye mwanachama mdogo zaidi kutoka katika kundi la  The Wailing Wailers. The Wailing Wailers lilikuwa kundi la sauti  ambalo Bob Marley na Bunny Wailer walilianzisha mnamo 1963,  pamoja wakiwa na Braithwaite, wakati muziki wa ska ulikuwa maarufu nchini Jamaika. 

## Wasifu 
Braithwaite alikuwa na The Wailers kwa takriban miezi nane na alipata kuimba akiwa kama kiongozi katika nyimbo kama vile "Habits", "Straight and Narrow Way", "Don't Ever Leave Me", na "It Hurts To Be Alone". Alikuwa na sauti bomba sana kwenye The Wailers, kulingana na maelezo ya Coxsone Dodd wa Studio One, ambaye yeye ndiye aliyegundua kipaji cha bendi hiyo. Bob Marley baadaye alieleza ya kwamba, "Junior alikuwa akiimba sauti ya juu. Ambapo siku hizi nimeanza kutambua ya kwamba anaimba kama mmoja kati ya kina  Jackson Five. Alipoondoka imetubidi tutafute sauti ambayo ni Bunny, Peter na mimi tungeweza kumudu". 

Braithwaite aliuawa mnamo 2 Juni 1999 huko nyumbani kwa mwanamuziki mwenzake mjini Kingston, huku akiwaacha Bunny Wailer na Beverley Kelso wakiwa kama wanachama pekee halisi wa Wailers waliobakia.

## Viungo vya Nje
*Junior Braithwaite interviewed by Roger Steffens, 5 May 1985 
*Junior Braithwaite biography

Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wanamuziki wa Jamaika
Beverley Kelso

**Beverley Kelso** ni mwimbaji kutoka nchini Jamaika. 

Alikuwa mwitikiaji na alikuwa mmoja kati ya wanachama waanzilishi wa bendi ya The Wailers (kati ya 1963–1966). 

Kifo cha Junior Braithwaite mnamo 1999 na kifo cha Cherry Smith mnamo 2008 kilimwacha Kelso na Bunny Wailer kama wanachama waanzilishi pekee wa kina Wailers (ijapokuwa Cherry Smith hakuorodheshwa kwenye tovuti ya bendi akiwa kama mwanachama kamili kutokana na mchango wake mdogo katika bendi ).

## Marejeo
Wilaya ya Wanging'ombe

'''Wilaya ya Wanging'ombe''' ni wilaya mojawapo kati ya 6 za Mkoa wa Njombe. Ilianzishwa mwezi wa Machi 2012. Kabla ya hapo ilikuwa sehemu ya magharibi ya Wilaya ya Njombe katika Mkoa wa Iringa. Tangu Njombe kuwa mkoa, wilaya ya Njombe ya awali iligawiwa kwa wilaya za Wanging'ombe, Njombe Mjini na Njombe Vijijini.

Makao makuu ni kata ya Igwachanya. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 191,506 . Wakati wa sensa ya mwaka 2012 wilaya hii ilikuwa na wakazi 161,816..

## Kata
Wilaya ya Wanging'ombe ilipoanzishwa, ikawa na kata 16:

* Igima
* Igosi
* Ilembula
* Imalinyi
* Kidugala
* Kijombe
* Kipengele
* Luduga

* Makoga
* Mdandu
* Saja
* Uhambule
* Ulembwe
* Usuka
* Wangama
* Wanging'ombe

## Marejeo
W
Wilaya ya Busega

**Wilaya ya Busega** ni mojawapo kati ya wilaya 6 za mkoa mpya wa Simiyu, ambavyo vyote vilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012, yenye postikodi namba **39500** . Maeneo yake yalikuwa sehemu za Wilaya ya Magu, Mkoa wa Mwanza.
.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ilikuwa na wakazi wapatao 203,597 waishio humo. Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 282,167 .

Makao makuu ya wilaya yako Nyashimo.

## Tanbihi
B
Jamii:wilaya ya Busega
Wilaya ya Itilima

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo angalia Itilima (Kishapu)

**Wilaya ya Itilima** ni mojawapo kati ya wilaya 6 za mkoa mpya wa Simiyu, Tanzania, ambavyo vyote vilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 419,213 .

Itilima ni wilaya iliyojaa karibia 99% wakiwa Wasukuma waitwao Wanyantuzu, kilimo chao kikuu hasa ni mahindi, pamba, n.k. 

Katika siasa UDP na CCM ndio vyama vinavyokubalika sana katika wilaya hii yenye historia ya upinzani wa kisiasa.

Makao makuu ya wilaya yako Lagangabilili.

## Tanbihi
I
Jamii:Wilaya ya Itilima
Wilaya ya Mlele

**Mlele** ni wilaya mojawapo kati ya 5 za Katavi, ambavyo vyote vilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012. Awali maeneo yake yalikuwa sehemu ya wilaya ya Mpanda. Mwaka 2016 wilaya mpya ilimegwa ili kuanzisha wilaya ya Mpimbwe.

Makao makuu ya wilaya yako Inyonga.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 118,818 . Wakati wa sensa ya mwaka 2012 idadi ya wakazi ilikuwa watu 282,568. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Katavi
Kibaan

**Kibaan** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wabaan. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kibaan imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaan iko katika kundi la Cross River.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibaan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibaan 
*lugha ya Kibaan katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bvj

Jamii:Lugha za Nigeria
Wilaya ya Nyang'hwale

'''Wilaya ya Nyang'hwale''' ni wilaya mpya katika mkoa mpya wa Geita, ambavyo vyote vilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012. 

Makao makuu ya wilaya yapo Kharumwa.

Wilaya hii ilikuwa na wakazi wapatao 148,320 wakati wa sensa ya mwaka 2012.  Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 225,803 .

Misimbo ya posta katika wilaya hii inaanza kwa namba 302xx. 		

Wilaya ya Nyang'hwale ina shule ya sekondari kongwe ambayo inaitwa Msalala Secondary na ilianzisha mnamo mwaka 2004.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Nyang'hwale
N
Wilaya ya Butiama

**Wilaya ya Butiama** ni wilaya mojawapo kati ya 9 za mkoa wa Mara, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.

Makao makuu ya wilaya yako Butiama.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ilikuwa na wakazi wapatao 241,732 waishio humo na katika ile ya mwaka 2022, walihesabiwa 281,656 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Butiama
B
Wilaya ya Chemba

**Chemba** ni jina la wilaya mpya katika mkoa wa Dodoma, Tanzania yenye postikodi namba **41800**, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 kwa kumega wilaya ya Kondoa.

## Jiografia
Wilaya ya Chemba inapakana na wilaya ya Kondoa upande wa kaskazini, mkoa wa Manyara upande wa mashariki, wilaya ya Chamwino na wilaya ya Bahi upande wa kusini, na mkoa wa Singida upande wa magharibi. 

Makao makuu ya wilaya yako Chemba. 

## Wakazi
Kadiri ya sensa ya mwaka 2012, wilaya ya Chemba ilikuwa na wakazi 235,711. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 339,333 .

Wakazi wengi wa Chemba ni wakulima na wafugaji na mazao yao ni kama vile mahindi, ulezi, alizeti, uwele, udo. Wanyama wanaofugwa ni kama vile ng'ombe, mbuzi, punda na kondoo.

Chemba ni miongoni mwa sehemu ambazo zipo nyuma sana kielimu, pia eneo hili lina shida kubwa ya maji katika vijiji vyake vyote.

## Usafiri
Barabara T5 kutoka Dodoma hadi Babati inapitia wilaya hii.

## Ugatuzi
Kwa sasa Wilaya ya Chemba inajumuisha tarafa za Goima, Mondo, Kwamtoro na Farkwa pamoja na kata zake 26.

### Kata
* Babayu
* Chandama
* Chemba
* Churuku
* Dalai
* Farkwa

* Goima
* Gwandi
* Jangalo
* Kidoka
* Kimaha
* Kinyamsindo
* Kwamtoro

* Lahoda
* Lalta
* Makorongo
* Mondo
* Mpendo
* Mrijo

* Msaada
* Ovada
* Paranga
* Sanzawa
* Songoro
* Soya
* Tumbakose

## Tanbihi
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Dodoma
Jamii:wilaya ya Chemba
Wilaya ya Gairo

**Gairo** ni wilaya mpya katika mkoa wa Morogoro, Tanzania, yenye Postikodi namba 67700, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012. Hadi 2012 ilikuwa sehemu ya Wilaya ya Kilosa.

Makao makuu ya wilaya yako Gairo, mji wenye maendeleo ya haraka.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012 kata ilikuwa na wakazi wapatao 193,011. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 258,205 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Morogoro
Jamii:Wilaya ya Gairo
Wilaya ya Kakonko

**Kakonko** ni wilaya mojawapa kati ya 8 za mkoa wa Kigoma, yenye postikodi namba **47700**, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.

Eneo lake limemegwa kutoka wilaya ya Kibondo na lina ukubwa wa kilomita za mraba 2,209 .

Idadi ya wakazi ilikuwa 167,555 wakati wa sensa wa mwaka 2012. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 178,419 .

Makao makuu ya wilaya yako Kakonko.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kakonko
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kigoma
Wilaya ya Buhigwe

**Buhigwe** ni wilaya mojawapo kati ya nane za mkoa wa Kigoma yenye postikodi namba **47500**, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012. 

Kufuatana na sensa ya 2012 idadi a wakazi ilikuwa watu 254,342. Katika sensa ya mwaka 2022 idadi ilikuwa 240,005 .

Makao makuu ya wilaya yako Buhigwe.

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kigoma
Jamii:wilaya ya Buhigwe
Wilaya ya Kalambo

**Wilaya ya Kalambo** ni wilaya mpya katika mkoa wa Rukwa yenye postikodi namba **55400**, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.  

Makao makuu ya wilaya yako Matai.

Mkuu wa wilaya wa kwanza alikuwa Moshi Chang'a. 

Wilaya limepokea jina kutoka mto Kalambo unaopita hapa hadi kuishia kweye Maporomoko ya Kalambo upande wa Zambia.

Idadi ya wakazi wa wilaya ilikuwa 207,700 wakati wa sensa ya mwaka 2012.  Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 316,783 .

## Uchumi
Eneo la Kalambo liko kati ya Sumbawanga mjini na mpaka wa Zambia. Barabara ni chache na mbaya. Wakazi wengi hulima na kufuga. Mazao ya sokoni ni pamoja na mahindi, alizeti, maharagwa, muhogo na asali.

### Kata
Wilaya ya Kalambo huwa na kata 17:

* Kalambazite
* Kasanga
* Katazi
* Katete
* Kisumba
* Legeza Mwendo
* Mambwe Kenya
* Mambwe Nkoswe
* Matai

* Mkali
* Mkowe
* Mnamba
* Msanzi
* Mwazye
* Mwimbi
* Sopa
* Ulumi

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Rukwa
Wilaya ya Mbogwe

**Wilaya ya Mbogwe** ni wilaya mpya katika mkoa mpya wa Geita, ambavyo vyote vilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 362,855 .

Makao makuu ya wilaya yako Mbogwe.

## Tanbihi
M
Jamii:wilaya ya Mbogwe
Wilaya ya Mkalama

**Mkalama** ni wilaya mpya kati ya 7 za mkoa wa Singida, nchini Tanzania ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012.

Makao makuu ya wilaya yako Nduguti. 

Msimbo wa posta ni  **43500**.

Wakati wa sensa ya mwaka 2012 wilaya hiyo ilikuwa na wakazi 188.733  Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 255,514 .

## Marejeo
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Singida
Wilaya ya Momba

.

**Wilaya ya Momba** ni wilaya mojawapo kati ya 5 za mkoa wa Songwe, Tanzania, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 ikigawiwa toka wilaya ya Mbozi.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 259,781 .

Makao makuu ya wilaya yapo Tindingoma.

Vijiji vinavyozunguka makao makuu ya wilaya ni: Nkala, Naming'ongo na Yala. Vyote hivyo vipo ndani ya Tarafa ya Msangano.

Lugha kuu zinazozungumzwa ni pamoja na Kinyamwanga na Kiwanda upande wa Tarafa ya Kamsamba.

Mazao yanayolimwa ni mpunga, mahindi, mtama, ufuta, ulezi, alizeti na kahawa.

## Tanbihi
M
Jamii:Wilaya ya Momba
Wilaya ya Nyasa

**Wilaya ya Nyasa** ni wilaya mojawapo kati ya 8 za Mkoa wa Ruvuma, yenye postikodi namba **57500**, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 kutokana na maeneo ya wilaya ya Mbinga. Eneo la wilaya hii liko kando ya Ziwa Nyasa.

Makao makuu ya wilaya yako Mbamba Bay. 

Wakati wa sensa ya mwaka 2012, wilaya ilikuwa na wakazi 146,160. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 191,193 .

## Tanbihi
Jamii:Wilaya za Mkoa wa Ruvuma
Jamii:Wilaya ya Nyasa
Wilaya ya Uvinza

**Wilaya ya Uvinza** ni wilaya mojawapo kati ya 8 za mkoa wa Kigoma, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 yenye postikodi namba **47600**. Maeneo ya Uvinza yalitengwa na wilaya ya Kigoma.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ilikuwa na wakazi wapatao 383,640 waishio humo. Katika sensa ya mwaka 2022 wazazi walihesabiwa 458,353.

Makao makuu ya wilaya yako Lugufu, iliko takriban km 30 upande wa mashariki-kaskazini kutoka Uvinza.

## Marejeo
U
Jamii:wilaya ya Uvinza
Bronzi

[thumb|[Kichwa cha mfalme kilichotengenezwa kwa bronzi, Benin]] 
**Bronzi** (pia: **shaba nyeusi**) ni aloi ya metali. Kiasi kikubwa ndani yake ni shaba (70-90%) na metali nyingine ndani yake ni stani (takriban 10-30%). 

## Historia 
Bronzi ilikuwa aloi ya kwanza inayojulikana kuwa ilitumiwa na binadamu katika historia yake. Mwisho wa zama za mawe watu walianza kutumia shaba kwa kutengeneza silaha na vifaa vingine. Lakini shaba peke yake ina hasara mbili: si ngumu sana, yaani umbo lake halidumu likitumiwa kwa kazi nzito au kwa mapigano; ukali wa kisu au shoka unapotea haraka. Hasara nyingine inafanya mmenyuko na oksijeni ya hewa au katika maji na uso wake hubadilika kuwa ganda la oksaidi.

Hapo watu waligundua ya kwamba tabia za shaba zinaboreshwa kwa kuiongezea kiasi cha stani. Walipata shaba kwa njia ya kupasha moto madini ya shaba hadi shaba kupatikana kwa hali ya kiowevu cha moto; kwa kuongeza kiasi cha stani katika hali hiyohiyo na kukoroga zote mbili aloi ya bronzi ilipatikana. Hii aloi ni ngumu zaidi kuliko shaba pekee na haina mmemenyuko wa haraka tena na oksijeni ya hewani.

Mahali pa kwanza ambako bronzi ilipatikana zamani za milenia ya 4 KK kulikuwa maeneo ya Uajemi, China, Mesopotamia na kwenye Balkani. Inaonekana ya kwamba bronzi iligunduliwa mara kadhaa mahali mbalimbali katika mazingira yenye shaba ambako watu walitangulia kutengeneza vifaa vya shaba tupu.

Kutoka vitovu vya kwanza ujuzi wa kutengeneza bronzi ulisambaa hadi maeneno mengine penye madini ya shaba, na biashara ya vifaa na silaha za bronzi ilianza kuunganisha mataifa na makabila ya mbali.

Baadaye nafasi ya bronzi ilichukuliwa na chuma kilichopatikana mahali pengi kwa gharama ndogo zaidi. 

## Matumizi leo 
Siku hizi bronzi ina nafasi yake katika vifaa vya mapambo na pia katika sehemu za mashine, kwa mfano pale ambako vipande viwili vinagusana na kusugana. 

## Picha 

Image:Assorted bronze castings.JPG|Vipande vya bronzi 
Image:Bronze Marcus Aurelius Louvre Br45.jpg|Sehemu ya sanamu ya kaisari Marcus Aurelius katika makumbusho ya Louvre
Picha:GRIFFE1.jpg|Shikamano ya kufungulia mlango za bronzi
Picha:Poppenreuth-glocke-1695.jpg|Kengele ya kanisa ya bronzi (mwaka 1694)
Picha:Bell of 2005Auferstehungskirche at Köln-Sürth (Cologne).jpg|Kengele ya bronzi ya kisasa (mwaka 2005)

## Marejeo
Jamii:Teknolojia
Wilaya ya Kaliua

thumb|Mahali pa Kaliua katika Mkoa wa Tabora
**Wilaya ya Kaliua** ni moja ya wilaya katika Mkoa wa Tabora, ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 kutoka maeneo ya wilaya ya Urambo. Postikodi zake huanza kwa namba **457**.

## Eneo
Maeneo ya wilaya hiyo ni kilomita za mraba 14,050. Makao makuu yako kwenye mji wa Kaliua takriban km 125 kutoka  Tabora. Wilaya inapakana na Urambo na Wilaya ya Uyui upande wa mashariki, Wilaya ya Mpanda (Mkoa wa Katavi) upande wa kusini, Uvinza na Kibondo (Kigoma) upande wa magharibi. Upande wa kaskazini Wilaya inapakana na Ushetu (Shinyanga) na Bukombe (Geita) upande wa kaskazini-magharibi.

## Tabianchi
Tabianchi huonyesha jotoridi baina C° 16-33, kiwango cha mvua ni ya mm 900-1300  kwa mwaka.
 
## Uchumi
Kilimo cha Kaliua ni mazao kama mahindi, maharagwe, mhoji na viazi vitamu pamoja na tumbaku, karanga, pamba na alizeti halafu asali na mifugo. Sekta ya kilimo huajiri asilimia 80 ya idadi ya watu wa Kaliua. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* http://www.kaliuadc.go.tz, tovuti rasmi ya Wilaya

Jamii:Wilaya za Mkoa wa Tabora
Berardo mfiadini

**Berardo** (alizaliwa Carbio, Umbria, Italia, karne ya 12) akafia dini ya Ukristo kwa kuchomwa kwa upanga huko Marakesh, leo nchini Morocco pamoja na Ndugu Wadogo wenzake Petro wa San Gemini, Oto, mapadri kama yeye, Akursius na Adiutus, mabradha.

Ndio Wafransisko wafiadini wa kwanza. Aliposikia habari zao, Fransisko wa Asizi alishangilia, "Sasa kweli naweza kusema nina Ndugu Wadogo watano". Ndiye aliyekuwa amewatuma kumhubiri Kristo kwa Waislamu, nao wakafanya hivyo kwanza Sevilia, Hispania, hadi walipofukuzwa kwenda Moroko.

Wote wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama watakatifu, hasa tangu mwaka 1481 walipotangazwa na Papa Sixtus IV.

Sikukuu yao ni tarehe 16 Januari, siku ya kifodini chao mwaka 1220.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 27-30
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk 21
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 419-421

## Viungo vya nje
* Santi Berardo, Otone, Pietro, Accursio e Adiuto Protomartiri dell’Ordine dei Frati Minori
* Antonius von Padua  - mentioned in the entry for Saint Anthony
*Catholic Encyclopedia article

Jamii:Waliozaliwa karne ya 12

Jamii:Mapadri

Jamii:Watakatifu wa Moroko
Wilaya ya Kyerwa

**Wilaya ya Kyerwa** ni wilaya mojawapo kati ya 8 za mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba **35800**  ambayo ilianzishwa rasmi mnamo Machi 2012. 

Wakati wa sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 453,654 .

Makao makuu ya wilaya yako Ruberwa.

## Marejeo
K
Jamii:wilaya ya Kyerwa
Kibangwinji

**Kibangwinji** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wabangwinji. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kibangwinji imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibangwinji iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibangwinji kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibangwinji 
*lugha ya Kibangwinji katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bsj

Jamii:Lugha za Nigeria
Kibasa-Gumna

**Kibasa-Gumna** ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria iliyozungumzwa na Wabasa. Mwaka wa 1987 hakuna Wabasa waliobaki kuzungumza Kibasa-Gumna bali wote walibadili kuzungumza Kihausa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibasa-Gumna iko katika kundi la Kikainji.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigumna kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigumna 
*lugha ya Kigumna katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bsl

Jamii:Lugha za Nigeria
Ana

[250px|thumb|200px|[Picha takatifu ya Kigiriki ya *Mt. Ana na Maria* iliyochorwa na Angelos Akotantos.]]
**Ana** (kutoka Kiebrania **Hannah** חַנָּה, yaani "fadhili") anaheshimiwa kama mama wa Bikira Maria na bibi wa Yesu kadiri ya mapokeo ya Ukristo na Uislamu, ingawa hatajwi katika Biblia wala katika Kurani, isipokuwa katika kitabu cha karne ya 2 kinachoitwa Injili ya Yakobo.

Humo anatajwa pia mume wake Yohakimu. 

Wote wawili wanaheshimiwa kama watakatifu katika madhehebu mengi ya Ukristo, hasa tarehe 26 Julai.

## Picha

File:StAnne-Faras-MNW-close.jpg|Picha takatifu ya Kimisri, karne ya 8
File:Anna Selbdritt 003.jpg|Ana akiwa na Maria na Kristo, Ujerumani, karne ya 15 
File:Frankfurt_Karmeliterkloster_Annenaltar.jpg|Masimulizi juu ya Mt. Ana, Ujerumani, karne ya 15 
File:Denys Calvaert - The Presentation of Mary - WGA03790.jpg|Maria kutolewa hekaluni
File:Annarelief.jpg|Sanamu ya kichwa cha Mt. Ana, Kanisa la Mt. Anna, Dueren, Ujerumani, karne ya 15 
File:Annuciation to Anne.jpg|Mosaiki ya Mt. Ana kupashwa habari, Kanisa la Chora, Istanbul, Uturuki, karne ya 12
File:AnneSantiago.jpg|*Anna Selbdritt*, Santiago de Compostela, Hispania
File:AnneMalines.jpg|*Anna Selbdritt*, Malines, Ubelgiji 
File:AnneHuelgas.jpg|*Anna Selbdritt*, Huelgas, Hispania, imeathiriwa na picha takatifu za Kigiriki za aina "Hodegetria"
File:St Andrew by the Wardrobe, London EC4 - Window - geograph.org.uk - 1231444.jpg|"Mt. Ana Akimfundisha Bikira Kusoma", Kanisa la Mt. Andrea, London, Uingereza
File:Ulrichsberg - Heilige Anna.jpg|"Mt. Ana Akimfundisha Bikira Kusoma", Parokia ya Mt. Ulrich, Ulrichsberg, 1722

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 248-250
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 256-257
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 215
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 59

## Viungo vya nje 
* Saint Anne at Patron Saints Index
* Brief American Catholic article on "Sts. Joachim and Ann" 
* "Anna, Grandmother of Jesus" by Claire Heartsong 
* St. Anne page  at *Christian Iconography*
* "Here Followeth the Nativity of Our Blessed Lady"  from the Caxton translation of the Golden Legend
* The Protevangelium of James 
* The Gospel of Pseudo-Matthew

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1
Jamii:Watakatifu wa Israeli
Jamii:Bikira Maria
Jamii:Wayahudi
Pimbi

**Pimbi**, **kwanga**, **perere** au **wibari** ni wanyama wadogo wa familia Procaviidae. Jina la kwanga litumika kwa jenasi *Heterohyrax* na perere na wibari yatumika kwa jenasi *Dendrohyrax*. Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara na Mashariki ya Kati, mara nyingi katika maeneo makavu na yenye miamba mingi. Spishi zote ni nene zenye mkia mfupi na manyoya mazito. Miguu yao ina vitakia vyenye ngozi nene na tezi nyingi za jasho ambavyo vinawasaidia kupanda miamba na miti. Rangi yao ni kijivu, kahawia au hudhurungi. Hula majani ya manyasi, ya mimea na ya miti.

## Spishi
* *Dendrohyrax arboreus*, Wibari au Perere Kusi (Southern Tree Hyrax au Tree Dassie)
* *Dendrohyrax dorsalis*, Wibari au Perere Magharibi (Western Tree Hyrax au Tree Dassie)
* *Heterohyrax brucei*, Kwanga au Pimbi Mdogo (Yellow-spotted Rock Hyrax au Bush Hyrax)
* *Procavia capensis*, Pimbi Mkubwa (Rock Hyrax au Cape Hyrax)

## Picha

File:Tree-hyrax.jpg|Perere kusi
File:Beecroft'sTreeHyrax.JPG|Perere magharibi
File:Yellow-spotted Rock Hyrax.jpg|Kwanga

Jamii:Pimbi na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kijiweni, Mvuleni

**Kijiweni** ni kijiji cha kata ya Mvuleni kilichopo katika Wilaya ya Lindi Vijijini, eneo ambalo mto Mbwemkuru unamwaga maji yake katika Bahari ya Hindi. 

Kwa asili inasadikiwa hapa ndipo lilipotokea kabila la Wamachinga. Katika kipindi cha ukoloni palikuwa na mashamba makubwa ya mkonge yaliloitwa Mkoe, hali iliyosababisha pawepo na wageni wengi(wa makabila mbalimbali Kama wamakonde,wayaon.k) wengine wakiwa wamekuja kufanya kazi katika shamba la mkonge.

Mara nyingine kijiji hicho kinajulikana kama "Jiwe la Mzungu": hii ikiwa kutokana na alama ambayo iliwekwa na Wareno pwani ya Lindi katika kijiji hicho katika miaka ya karne ya 15. Inadaiwa kuwa Wareno (ambao waliweka jiwe hilo) walidai kuwa ndiyo sehemu  ilipaswa uwe mpaka wao wa Kaskazini na himaya yao ya Msumbiji kwa mujibu wa Kikao cha Barlin.

Shughuli kuu za kiuchumi kwa wakazi wa Kijiweni ni kilimo cha mazao ya mtama, ufuta, korosho na mhogo. Shughuli nyingine kuu ni uvuvi hasa kwa vile kijiji kinapatikana kando ya bahari ya Hindi na mto Mbwemkuru.

Kijiweni kimebahatika kuwa na ufukwe mzuri wa bahari kiasi cha kuvutia wageni wengi. Kama ilivyo kwa vijiji vingi vya ukanda huo wa Mchinga, nyumba za wakazi wa Kijiweni zimepangwa kwa umahiri na ustadi wa hali ya juu kiasi cha kuweka muonekano mzuri wa mitaa yake Kama matimba,stendi,kizota,mjini majomani,mwela. Kijijini kuna zahanati na shule ya msingi, ghala la korosho,soko la Kijiji na ofisi ya mtendaji wa serikali ya kijiji.

Jamii:Wilaya ya Lindi Vijijini
Kibura-Pabir

**Kibura-Pabir** ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wabura-Pabir. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibura-Pabir imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibura-Pabir iko katika kundi la Kichadiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibura kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibura 
*lugha ya Kibura katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bwr

Jamii:Lugha za Nigeria
Kicentuum

**Kicentuum** (pia huitwa **Kijalaa**) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wacentuum. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kicentuum imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Uainishaji wa lugha ya Kicentuum haujatafitiwa. Inawezekana kuwa lugha nyingine za familia ya lugha ambayo Kicentuum ni lugha mojawapo zimeshatoweka.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicentuum kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicentuum 
*lugha ya Kicentuum katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/cet

Jamii:Lugha za Nigeria
Kicinda-Regi-Tiyal

**Kicinda-Regi-Tiyal** (pia huitwa **Kikamuku**) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wacinda, Waregi na Watiyal. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kicinda-Regi-Tiyal imehesabiwa kuwa watu 95,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicinda-Regi-Tiyal iko katika kundi la Kikainji.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kicinda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kicinda 
*lugha ya Kicinda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/cdr

Jamii:Lugha za Nigeria
Misale ya waamini

**Misale ya waamini** (awali: **Misale ya waumini**) ni kitabu kidogo ambacho kinawaletea Wakatoliki wanaotumia lugha ya Kiswahili matini ya sala na masomo kutoka Biblia ya Kikristo kadiri ya utaratibu wa Misa za Jumapili na sikukuu za kalenda ya liturujia ya mapokeo ya Kiroma.

Mbali na hayo, yanayotokana na vitabu rasmi vya Misale ya altare na Kitabu cha masomo, katika kitabu hicho waumini wanakuta pia sala na ibada nyingine za binafsi.

Ndiyo sababu misale hiyo imetolewa na Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania mara nyingi na kusambaa nchini kote na hata nje yake.

Toleo jipya kabisa limetolewa mwaka 2021.

Jamii:Liturujia
Kieleme

**Kieleme** ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waeleme. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kieleme imehesabiwa kuwa watu 58,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kieleme iko katika kundi la Cross River.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kieleme kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kieleme 
*lugha ya Kieleme katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/elm

Jamii:Lugha za Nigeria
Daniel Craig

**Daniel Wroughton Craig** (amezaliwa Chester, Uingereza, 2 Machi 1968) ni mwigizaji filamu anayefahamika zaidi kwa kuigiza kama 'James Bond' katika filamu tatu alizocheza kuanzia mwaka 2005 hadi leo, ambazo ni Casino Royale, Quantum of Solace na Skyfall.

## Filamu
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:waigizaji filamu wa Uingereza
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Mmepulu

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Wamepulu** (kutoka Kiasoa: amepulu) au **katewe** (kutoka Kiluvale: katewe) ni wanyama wadogo wa familia Potamogalidae. Hawa ni wanyama wa maji ambao wanatokea misitu ya mvua ya Afrika kusini kwa Sahara. Wanafanana na fisi-maji wadogo lakini hawana mnasaba na hawa. Wana mnasaba na tandaraka wa Madagaska. Wale wa jenasi *Micropotamogale* wana mwili wa sm 12–20 na mkia wa sm 10–15; wale wa *Potamogale* wana mwili wa sm 30–35 na mkia wa sm 25–29. Spishi zote zina manyoya mazito yenye rangi ya kijivu hadi kahawia lakini rangi ya chini ni takriban nyeupe. Hula wanyama wa maji kama gegereka, wadudu, konokono wa maji, samaki na vyura.

## Spishi
* *Micropotamogale lamottei*, Mmepulu wa Mlima Nimba (Nimba Otter Shrew)
* *Micropotamogale ruwenzorii*, Mmepulu wa Ruwenzori (Ruwenzori Otter Shrew)
* *Potamogale velox*, Mmepulu Mkubwa (Giant Otter Shrew)

Jamii:Tandaraka na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika