open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puncak Jaya

right|thumb|kilele cha Puncak Jaya
**Puncak Jaya** (pia "Carstensz Pyramid") ni mlima mrefu kuliko yote ya Indonesia na ya kisiwa cha Guinea Mpya, ukiwa na kimo cha mita 4,884 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania.

## Tazama pia
* Orodha ya milima

Jamii:Milima ya Indonesia
Jamii:Milima
Kiyatay

**Kiyatay** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayatay katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyatay, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyatay kiko katika kundi la Kipama. Wengine hukiangalia kama lahaja ya Kigudang.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyatay kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyatay
*lugha ya Kiyatay katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Christian Doppler

thumb|Christian Doppler
**Christian Andreas Doppler** (* 29 Novemba 1803 mjini Salzburg, Austria; † 17 Machi 1853 huko Venisi) alikuwa mwanahisabati na mwanafizikia Mwaustria.

Amekuwa maarufu kutokana na utambuzi wa athari ya Doppler iiyopokea jina lake.

Doppler alizaliwa Salzburg katika familia ya wachongaji wa mawe. Ilhali alikuwa mtoto mdhaifu hakujiunga na biashara ya familia bali aliruhusiwa kusoma. Alisoma kwenye chuo cha politekniki cha Salzburg akawa profesa msaidizi huko Prague iliyokuwa sehemu ya milki ya Austria wakati ule. 1836 alifunga ndoa na Mathilde Sturm. 1840 alipokelewa katika Shirika ya Sayansi ya Kifalme ya Bohemia na mwaka uliofuata alipewa nafasi ya kuwa profesa kamili kwenye Chuo cha Uhandisi Prague.

Alitunga kitabu kuhusu nuru yenye rangi ya nyota maradufu. Nadharia tete yake haikuthebitishwa lakini aliweza kuona athari ya Doppler kwenye mawimbi ya sauti; wakati wake reli za kwanza zilimwezesha kuonyesha mabadiliko ya sauti ya chanzo chenye kasi fulani.

Wakati wa mapinduzi ya 1848 alihamia Vienna akawa mkurugenzi wa taasisi ya fizikia ya Chuo Kukuu cha Vienna.

Baada ya kugonjeka kwenye mapavu alihamia Venisi (leo Italia) ka sababu ya tabianchi. Hapa aliaga dunia mwaka 1853.

## Viungo vya Nje
*  Habari za kaburi lake, tovuti ya Find a grave, iliangaliwa Novemba 2017
*   Christian Andreas Doppler, biografia yake kwenye tovuti ya  MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews, iliangaliwa Novemba 2017
Cheusi Mtungi

**Cheusi Mtungi** ni jina la uhusika kutoka katika tamthiliya ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Godliver Gordian. Cheusi ni mke wa Cheche Mtungi. Anapitia magumu mengi kwenye ndoa yake lakini anayatatua kwa aina yake. Sifa kuu ya Cheusi ni uvumilivu wake katika ndoa - hasa ukizingatia mumewe ni mtu wa wanawake sana. Sifa nyengine aliyonayo ni pamoja na upole na unyenyekevu kwa mume na mama yake mzazi Bi. Mwanaidi. Hapendi kuyumbishwa kwa ndoa yake na mtu yeyote yule hata kama ni mama yake mzazi ndiye myumbishaji. Kwa upande wa familia aliyozaliwa, yeye ni mtoto wa kwanza wa Bi. Mwanaidi ambaye ni mke wa pili wa Mzee Kizito. Cheusi ni dada wa Shoti, ambaye anaonekana kidogo kuwa na kautahira.
## Tazama pia
*Cheche Mtungi
*Bi. Mwanaidi
*Bi. Farida
*Mzee Kizito
## Marejeo
Jamii:Wahusika wa Siri ya Mtungi
Mlima Logan

right|thumb|Mlima Logan, upande wa Kusini-Mashariki
'''''' ni mlima mrefu zaidi wa Kanada, ukiwa na kimo cha mita 5956 juu ya usawa wa bahari.

## Tazama pia
* Orodha ya milima

Jamii:Milima ya Kanada
Mlima Hubbard

thumb|Mahali katika Alaska, Amerika (kwenye mpaka na Yukon, Canada)
'''''' ni mlima wa Kanada na wa Marekani wenye kimo cha mita 4,557 juu ya usawa wa bahari.

## Tazama pia
* Orodha ya milima

Jamii:Milima ya Kanada
Jamii:Milima ya Marekani
Egidio Miragoli

**Egidio Miragoli** (amezaliwa Gradella, 20 Julai 1955) ni askofu Mkatoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 23 Juni 1979.

Tarehe 29 Septemba 2017 ametangazwa kuwa askofu wa Jimbo la Mondovì.

## Picha 

Image:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Askofu Miragoli na askofu Maurizio Malvestiti (haki), 29 Septemba 2017.

## Viungo vya nje
* Ukurasa wa Askofu Miragoli katika *Catholic Hierarchy*

Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
Salvatore Riina

**Salvatore "Totò" Riina** (/ riːnə /; 16 Novemba 1930 - 17 Novemba 2017), ambaye pia aliitwa Totò 'u Curtu (Kisisiliani: Totò Mfupi; Totò ni jina jingine la utani la "Salvatore"), alikuwa jangili wa Kiitaliano na mkuu wa kundi la Mafia la Sisilia, lililojulikana kwa kampeni ya mauaji ya ukatili ambayo yalifikia kilele katika miaka ya 90, wakati vifo vya waendesha mashitaka wa Tume ya Kupinga Mafia Giovanni Falcone na Paolo Borsellino vilisababisha chuki ya umma na msako mkali. Alijulikana pia kwa jina la utani la belva ("mnyama") na il capo dei capi ("bosi wa mabosi").

Riina alikufa Novemba 17, 2017 akiwa na umri wa miaka 87 akiwa gerezani huko Parma. 

## Viungo vya nje
* Makala kuhusu kifo chake toka BBC
* Makala kuhusu kifo chake toka The Guardian
Shoti

**Shoti Kizito** ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Suleiman Mambo. Shoti ni mtoto wa pili wa Bi. Mwanaidi na Mzee Kizito. Hajazalizwa tumbo moja na Cheusi Mtungi ambaye ni mke wa Cheche Mtungi. Kiuhalisia, Shoti ni mtoto wa Bi. Farida, lakini kutokana na kupata tabu wakati wa ujauzito wake, Bi. Farida alimkataa na hatimaye kuja kulelewa na Bi. Mwanaidi kama mtoto wake wa kumzaa. Hali hii inapelekea kuonekana Shoti kama mtoto wa Mwanaidi. Ukweli unakuja kujulikana baadaye kabisa sehemu ya 24 wakati Sabrina Kizito akihadithia mama yake wa kufikia Nusura juu ya hadithi ya Shoti. Sabrina nae alihadithiwa na mama yake Bi. Vingawaje. Shoti na Cheche ni mtu na shemeji yake. Amecheza kama hamnazo kidogo, japo anaonekana kudhibiti shughuli zake alizokabidhiwa. Mara chache sana anaingiza mkenge yale aliyotumwa. Mfano katika sehemu ambayo walikuwa wakipitia mitaani wakitangaza picha za promosheni, ukipiga picha zaidi ya moja unongeza moja bure. 

Yeye alikuwa akisikika akisema kupiga picha bure kwa ajili ya promosheni maalumu. Jambo hili lilileta taharuki kubwa pale studio hasa kwa kufuatia rundo la watu waliokuja kupiga picha bure kwa gharama za Cheche. Shoti ni mtoto anayependwa sana na wazazi wake, hasa mama yake asiyependa kuona mtoto wake anapatwa na shida zozote. Hata kuna kipindi Cheche alimwacha anazagaazagaa peke yake sehemu fulani, yeye akaenda zake kwa Lulu. Huku nyuma Shoti anazishiwa zengwe lililopelekea kupigwa, lakini bahati nzuri anasaidiwa na Bonge aliyekuwa meneja wa Sharo Milionea. Bonge anachukuana na Shoti hadi baa, kanywa vya kutosha, bahati nzuri waliolewesha ndio waliomrudisha nyumbani kwao.

Jambo hili lilimhuzunisha sana mama yake Shoti, Bi. Mwanaidi, hadi kupelekea kupigwa marufu kwa Shoti kwenda kushinda studioni kwa Cheche. Ilichukua muda hadi hapo Mzee Kizito alipomruhusu Shoti arudi tena studio. Tangu hapo akawa mwangalifu sana Cheche kwa Shoti. Pamoja na kuonekana kama taahira, Shoti ni mdadisi sana wa mambo. Japo haonekani kupewa furasa ya kuyajua mambo mengi na wale wanaomzunguka. Mama yake anamlinda Shoti kupita maelezo.  
## Tazama pia
*Sabrina Kizito
*Cheche Mtungi
*Bi. Mwanaidi
*Bi. Farida
*Mzee Kizito
## Marejeo
Jamii:Wahusika wa Siri ya Mtungi
Kingalakan

**Kingalakan** ilikuwa lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia iliyozungumzwa na Wangalakan katika jimbo la Northern Territory. Hakuna Wangalakan waliobaki kuzungumza lugha ya Kingalakan, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingalakan kiko katika kundi la Kirembargiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingalakan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingalakan 
*lugha ya Kingalakan katika Glottolog
*lugha ya Kingalakan katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kingarigu

**Kingarigu** ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wangarigu katika jimbo la New South Wales. Mwaka wa 2004, idadi ya wasemaji wa Kingarigu ilihesabiwa kuwa watu watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingarigu kiko katika kundi la Kiyuin.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kingarigu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kingarigu 
*lugha ya Kingarigu katika Glottolog
*lugha ya Kingarigu katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Nusukipenyo ya Jua

**Nusukipenyo ya Jua** (ing. *solar radius*) ni nusu ya kipenyo cha Jua letu na hivyo sawa na umbali wa kilomita 696.342 au mara 109 nusukipenyo cha Dunia.

Umbali huu hutumiwa kama kizio katika sayansi ya astronomia kwa kutaja ukubwa wa magimba kwenye anga-nje hasa nyota. 

Mfano wa matumizi yake ni mfumo wa Dunia na Mwezi: umbali kati ya Dunia na Mwezi ni takriban kilomita 384.400 au asilimia 55 za nusukipenyo ya Jua. Kama Jua lingechukua nafasi ya Dunia njia ya obiti ya Mwezi ingekuwa ndani ya Jua lenyewe. 

Kipenyo na nusukipenyo ya Jua  hubadilika kidogo kufuatana na sehemu ya kukipima kwa sababu Jua si tufe kamili. Kwa sababu hiyo kuna ufafanuzi wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia wa kuhesabu nusukipenyo ya Jua kuwa na mita 6.957×108 au kilomita 695.700 .

Alama yake ni *R☉* ambapo "R" inamaanisha "radius" na ☉ ni ishara ya Jua.

## Marejeo
Jamii:Vipimo vya elimuanga
Tairi

Kwa Tairi kama jina la nyota inayoitwa kwa Kiingereza Altair angalia hapa Tairi (nyota)
300px|thumb|Matairi ya magari
**Tairi** (kutoka Kiingereza *:en:tyre*) ni sehemu ya nje ya gurudumu. Hapo tunatofautisha rimu na tairi ilhali rimu ni sehemu ya ndani ya gurudumu.

Kwa kawaida tairi hutengenezwa kwa mpira au dutu nyingine nyumbufu. Mara nyingi tairi huwa na nafasi ndani yake inayojaa hewa yenye shinikizo la juu. Hivyo tairi inaweza kusharabu mishtuko kutokana na mashimo au miinuko njiani na hivyo kuleta mwendo nyororo wa gari.

Uso wa nje wa tairi una tredi maana yake kuna mifereji na matuta madogo yenye kazi ya kuboresha tabia za kulenga na kutoteleza kwenye uso wa njia. 

## Viungo vya Nje
* National Highway Traffic Safety Adm "Tire Safety" Brochure 
* U.S. Government tire rating and maintenance site.
Dapstrem Entertainment

**Dapstrem Entertainment** ni huduma ya usambazaji huru wa muziki wa dijiti wa Kenya - iliyoanzishwa mnamo mwaka 2016. *Dapstrem Entertainment* kimsingi inawapa wanamuziki na wamiliki wengine wa haki na fursa ya kusambaza na kuuza au kusambaza muziki wao kupitia wauzaji mkondoni kama iTunes, Deezer, Spotify, Muziki wa Amazon, Google Play, Tidal na wengine. Dapstrem Entertainment pia hutoa huduma za utawala wa kuchapisha muziki, kusaidia waandishi wa nyimbo kusajili nyimbo zao na kukusanya ukuu wa kimataifa.

## Historia
Dapstrem Entertainment ilianzishwa mwaka 2016 chini ya DJ LYTMAS ikiitwa Dapstream Music.Ulianzishwa kama Lebo ya kibinafsi iliyosimamiwa  pekee. Mwaka wa 2017 ilianza kusimamia kazi ya msanii wa Reggae,Dabby K aliyesajiliwa kama msanii wa kwanza kusimamiwa na lebo hiyo.

## Usimamizi
### Meneja
Merrick Owino
### Msimamizi wa YouTube
Chrispo Gitau
### Msimamizi wa Wanamuziki
Phimas Josh

## Orodha ya wasanii
*Baba Levo
*Ochungulo Family
*Rico Gang
*Rayvanny
*Konshens
*Dabby K
*Re Ace
*Rover Buoy
*Yuh Vee
*Dujji Rampell
*Chemical

## Viungo vya nje
*Tovuti  
*Facebook
*Twitter
*Instagram

Jamii:Studio za Kenya
Jamii:Studio za muziki wa hip hop
Jamii:Studio za muziki
Jamii:Lebo za muziki
Mto Ligi

thumb|Daraja juu ya mto Ligi
'*** (au **Liki*') unapatikana katikati ya Kenya. 

Ni tawimto la mto Ewaso Ng'iro, tawimto la mto Lagh Dera, ambao tena ni tawimto la mto Juba ambao unaishia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:mto Jubba
Jamii:Bahari ya Hindi
Tungamo ya Jua

350px|thumb|Ulinganifu wa masi za nyota: nyota kibete nyekundu (M☉ 0.1), Jua, nyota kibete buluu (M☉ 8) na R136a (M☉ 300)
**Tungamo ya Jua** (ing. *Solar mass*) inataja tungamo ya Jua letu ambayo ni takriban kilogramu 1.99 × 1030 . Hii inalingana na tungamo ya Dunia yetu mara 332,946.

Kiwango hiki hutumiwa kama kizio katika sayansi ya astronomia kwa kutaja tungamo ya magimba kwenye anga ya nje hasa nyota, fungunyota na galaksi. 

Nyota nyingi huwa na tungamo baina ya x0.1 na x10 ya tungamo ya Jua. Mara chache kuna nyota kubwa sana yenye tungamo x250 za Jua. Hivyo Jua letu liko kwenye wastani wa tungamo za nyota kati ya nyota za safu kuu.

Ilhali tungamo ya Jua inaendelea kupungua polepole kutokana na mnururisho na upepo wa Jua kuna ufafanuzi wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia wa kuhesabu tungamo ya Jua kuwa kilogramu 1.9891×1030.

Alama yake ni *M☉* ambako "M" inamaanisha "tungamo" na ☉ ni ishara ya Jua.

## Vizio vinavyolingana 
Tungamo moja ya Jua inalingana na 

* 27,068,510 x tungamo ya Mwezi **M☽**
*    332,946 x tungamo ya Dunia **M♁**
*      1,048 x tungamo ya Mshtarii **M♃**.

Njia Nyeupe (galaksi yetu) ina takriban milioni 180 tungamo za Jua ambayo inalingana na kilogramu 3.6&nbsp;·&nbsp;1041. 

## Marejeo
Jamii:Vipimo vya elimuanga
Mto Nithi

'''''' unapatikana katika kaunti ya Tharaka-Nithi, katikati ya Kenya. 

Ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya
* Orodha ya mito ya kaunti ya Tharaka-Nithi

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Tharaka-Nithi
Jamii:Mto Tana
Jamii:Bahari ya Hindi
Mto Chania (Thika)

'''''' unapatikana Kenya. Ni tawimto la mto Thika ambao unaingia katika mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Bahari ya Hindi
Mlima Augusta

Malaspina Glacier (8663456101).jpg
thumbnail|right|200px| Mlima Augusta

'''''' ni mlima wa Kanada na Marekani wenye kimo cha mita 4,289 juu ya usawa wa bahari.

## Tazama pia
* Orodha ya milima

Jamii:Milima ya Kanada
Jamii:Milima ya Marekani
Dabby K

**Paul Munialo Barasa** (anafahamika zaidi kama **Dabby K.**; amezaliwa 16 Disemba 1995) ni mwimbaji na mtunzi wa muziki wa Reggae pamoja na Dancehall kutoka Kenya. Kiasili ni mtu wa kaunti ya Bungoma.

## Wasifu
Kama kijana akiwa umri wa miaka saba, Paulo alifundishwa kama mwimbaji na mwigizaji mila ya wengi wakubwa wafanyakazi wa dancehall wa Kenya waliokuja kabla yake. Wengi wa marafiki wake walichukua vizuri kusafiri njia ya madawa ya kulevya na uhalifu ila Dabby K aliendelea kufuata muziki wake kama wito. 
Mapumziko yake alikuja wakati alipokuwa uliona na DJ Masita kwa mitaa mashindano ya talanta na vitu viliondoka huko. 

Kuchukuliwa chini ya mrengo wa DJ Masita ambaye alimwongezea DJ LYTMAS Aliyemwona talanta ndani yake na kumsajili chini ya studio yake Dapstrem Burudani, 
Dabby K hupanda kwenye eneo hilo na kipengele kwenye "Piga Mtawala wa Mi Yuh" na kamwe ukiangalia nyuma. 

Kujitokeza kwa haraka kama moja ya wasanii wengi wenye vipaji wa Kenya, wake sauti tofauti na silika ya kushangaza kwa ajili ya nyimbo alimwimbia kupitia kimataifa hits, kutoka "Dancehall Daddy" kwa "Dance Fi Mi" Vipengele vyake vya nyuma vya orodha kila kitu ambacho dancehall inapaswa kutoa - kutoka ghetto ya mashairi hulia kwa chama Nyimbo za kusaga na gyallis. 

Kama vile fanbase kubwa ya ndani na 
kujitolea duniani kote kufuatia, 
Nyota ikawa ngoma ya kwanza 
Msanii kuwa na albamu yake ilizinduliwa mwaka wa kwanza wa kazi yake ya muziki, ifuatiwa hivi karibuni na uwekaji wa hart kadhaa. Wake vizuri- 
catchphrases inayojulikana na charismatic 
nishati imempeleka kwenye ibada ya ibada, 
kutafuta shabiki mwaminifu katika wasanii wa African Dancehall kama vile 
inahusika na wasanii mbalimbali wa Kenya na wasanii wa Afrika Kusini. 
Kuendeleza kozi ya pop 
stardom, mwaka huu uliopita alimwona kipengele 
kwenye Safi G ya Anavokata.

## Muziki
**Dabby K**anarekodi muziki wake D.L.M Records

Dabby K kwanza alijiunga na DLM mwaka 2017 kwa ajili ya kutolewa kwa "Ruler (albamu)," akisonga kura nyingi 
YouTube inacheza kwa msanii ujao. Albamu yake ya kwanza 
(iliyotolewa kwenye Dapstrem) ni mtendaji 
zinazozalishwa na DLM Records, na vipengele 
uzalishaji wa ziada kutoka nyumba mbalimbali za uzalishaji. 
Pamoja na kutolewa kwa urefu wake wa kwanza kamili, 
Mtawala, Dabby K amefanya 
tamko lake la kisasa la kisanii hadi sasa 
na kuthibitisha mahali pake kama muhimu 
sauti katika jadi ya muziki wa dancehall wa Kenya

Jamii:Waliozaliwa 1995
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jamii:Wanamuziki wa Dapstrem Entertainment
Rover Buoy

**Luke Nderitu** ("Roverbuoy"; amezaliwa 2 Aprili 1994) ni msanii anayerekodi muziki na mwigizaji filamu kutoka Nairobi, Kenya.

Jamii:Waliozaliwa 1994
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jamii:Wanamuziki wa Dapstrem Entertainment
Mlima Queen Mary

thumb| *Queen Mary* huko Long Beach, California
'*RMS *Queen Mary'''* ni meli ya baharini ya Uingereza ambayo sasa haitumiki tena. Ilianza huduma mwaka 1936 hadi 1967 kwenye Bahari ya Atlantiki Kaskazini kwa niaba ya Mstari wa Cunard. Leo hii, *Queen Mary* imegeuzwa kuwa hoteli, makumbusho, na kituo cha mikutano huko Long Beach, California, Marekani. Meli hii ipo kwenye Daftari la Kitaifa la Maeneo ya Kihistoria la Marekani na ni mwanachama wa mpango wa Hoteli za Kihistoria za Amerika unaosimamiwa na National Trust for Historic Preservation.

*Queen Mary* ilijengwa na John Brown & Company huko Clydebank, Scotland, na baadaye iliunganishwa na RMS *Queen Elizabeth'' katika huduma ya kila wiki ya Cunard kati ya Southampton, Cherbourg, na New York. Meli hizi mbili zilikuwa jibu la Uingereza kwa meli kubwa na za haraka zilizojengwa na kampuni za Ujerumani, Italia, na Ufaransa mwishoni mwa miaka ya 1920 na mwanzoni mwa 1930.

## Tazama pia
* Orodha ya milima

## Tanbihi
Jamii:Milima ya Kanada
Lydia Wabs

**Lydia Chepkemoi** (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **Lydia Wabs**; amezaliwa tarehe 1 Januari 1998) ni mwimbaji kutoka nchini Kenya.

## Viungo vya nje
*Video rasmi ya wimbo wake wa Usiende

Jamii:Waliozaliwa 1998
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jamii:Wanamuziki wa Dapstrem Entertainment
Lucius Verus

thumb|sanamu ya Lucius Verus

**Lucius Verus** (kwa Kilatini: Lucius Aurelius Verus Augustus; 15 Desemba 130 – 169) alikuwa kaisari wa Dola la Roma pamoja na Marcus Aurelius kuanzia Machi 161 hadi kifo chake.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 130
Jamii:Waliofariki 169
Jamii:Makaizari wa Roma
Wasafi Records

**Wasafi Records** ni studio iliyoanzishwa na mwimbaji Diamond Platnumz mwaka 2014. Studio hiyo yenye makao yake katika jiji la Dar es Salaam, Tanzania inajulikana kuwa msingi wa Bongo Flava.

Ni kati ya studio chini ya lebo ya WCB Wasafi  zinazofanya vizuri nchini Tanzania. Tangu kuanzishwa hadi sasa mtayarishaji wake ni yuleyule, Laizer Classic, aliyetayarisha vibao vingi vilivyofanya vizuri Tanzania na Afrika kwa ujumla wake.

## Orodha ya wasanii
Orodha ya wasanii ambao wamejisajili katika Wasafi Records ni pamoja na:

*Malomboso

## Marejeo 
Jamii:Studio za kurekodia
Jamii:Studio za muziki
Jamii:Lebo za muziki
Diadumenian

thumb|sanamu ya Diadumenian
**Diadumenian** (kwa Kilatini: Marcus Opellius Antoninus Diadumenianus Augustus; Septemba 208 – 218), alikuwa mtoto wa kaisari Macrinus na alitawala pamoja naye kwa muda mfupi (Mei 217–218) kabla ya wote wawili kuuawa na wanajeshi wa vikosi kutoka Syria waliompandisha Elagabalus kuwa Kaisari mpya.

## Tazama pia
* Orodha ya Makaizari wa Roma

Jamii:Waliozaliwa 208
Jamii:Waliofariki 218
Jamii:Makaizari wa Roma
Stunner (Albamu)

'**Stunner**'' ni jina la kutaja albamu ya kwanza ya mwanamuziki, mtayarishaji wa rekodi, mwimbaji na mhisani wa Kenya, Rover Buoy. Albamu ilitolewa mnamo tar. 26 Novemba 2017.
Usharika

**Usharika** ni eneo la Kanisa la Kilutheri linaloongozwa na mchungaji. 

Unajumuisha maeneo yote yaliyo chini yake yakiongozwa na wainjilisti.

Unafanana na parokia au parishi ya madhehebu mengine ya Ukristo.

Sharika kadhaa zinaunda jimbo, na majimbo kadhaa yanaunda dayosisi.

Jamii:Walutheri
Msomaji

**Msomaji** ni mtu anayesoma maandishi fulani, hasa vitabu. Kwa njia hiyo anapokea ujumbe kutoka kwa waandishi.

## Katika Ukristo
 ya Aiello katika kanisa kuu la Salerno, Italia.]]
 huko Almenno San Salvatore, Bergamo, Italia.]]
 huko Chicago, Marekani.]]
Katika Ukristo ni hasa jina la mtu anayesoma kutoka katika Biblia wakati wa ibada, akiwa amejiandaa kutoa huduma hiyo kwa kiwango cha ubora ili Neno la Mungu lisikike vizuri.

## Katika Kanisa la Kilatini
Katika Kanisa la Kilatini na baadhi ya madhehebu mengine, waumini wanaweza kukabidiwa huduma hiyo kwa namna ya kudumu.

Hasa wanaojiandaa kupata ushemasi na upadri wanatakiwa kupitia kwanza usomaji na usindikizi kama matayarisho kwa daraja takatifu hizo.

Kuanzia mwaka 2021 wanawake pia wanaweza kupewa kazi hiyo, baada ya Papa Fransisko kurekebisha kanuni 230 ya Mkusanyo wa Sheria za Kanisa. 

## Viungo vya nje
**Church Reading: A Vital Ministry*  by Deacon Sergius Halvorsen (Orthodox)
*Photo: Tonsure of a Reader

Jamii:Ukristo
Utamadunisho

na vijana ndiyo njia mojawapo muhimu ya utamadunisho.]]
**Utamadunisho** (kwa Kiingereza "enculturation") ni mchakato wa mtu kupokea utamaduni wa wale wanaomzunguka ili kuingia zaidi katika maisha ya jamii husika.

## Katika Ukristo
 wakicheza wakati wa Misa katika kanisa kuu la Basankusu, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.]]
Katika Ukristo msamiati huo unamaanisha hasa mchakato wa ujumbe wa Injili kuingia kwa dhati zaidi katika maisha ya watu wa utamaduni fulani ili Kanisa lizidi kutia mizizi katika kabila au taifa husika badala ya kubaki kasumba.

Mchakato huo hauwezi kufanyika mara moja, bali unadai uwazi wa waumini kwa Neno la Mungu na kwa Roho Mtakatifu pamoja na jitihada za makusudi na za pamoja.

## Tanbihi
## Marejeo
*Grace, Lindsay. "Handbook of Research on Computational Arts and Creative Informatics: The Challenge of Enculturation in the Arts, 2009, IGI Global Press; ; 312-324.
**School & Society:Learning Content through Culture*. Henry T. Trueba (editor), Concha Delgado-Gaitan (editor). Praeger Publishers. New York. 1988. p.&nbsp;167

## Viungo vya nje
*Enculturation and Acculturation
*Community empowerment 
*Concepts of moral character, historical and contemporary (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Jamii:Elimu jamii
Jamii:Teolojia
Utohozi

**Utohozi** (kutoka kitenzi "kutohoa") ni kitendo cha lugha fulani kukopa maneno ya lugha nyingine kwa kuyapatia tu matamshi rahisi kwa wenyeji bila ya kuyatafsiri.

Kwa mfano: neno la Kiswahili sekretarieti kutoka Kiingereza "secretariate".

Jamii:Isimu
Nisamehe

**Nisamehe** ni wimbo uliotoka tarehe 30 Septemba, 2016 kutoka wa msanii wa muziki wa kizazi kipya wa nchini Tanzania, Barakah the Prince. Ndani ya wimbo ameshirikishwa Ali Kiba ikiwa ndiyo wimbo wa kwanza kwa Barakah kutoa tangu aingie mkataba na Rockstar 4000 na wa kwanza kufanya na Kiba. Wimbo umetayarishwa na Imma the Boy. Baraka alimleta Kiba katika wimbo kwa sababu tu ni msanii anayempenda na kumuelewa. Isitoshe alikuwa na mipango ya kufanya naye wimbo tangu zamani.
## Tazama pia
*Seduce Me
## Marejeo
Jamii:Nyimbo za 2016
Jamii:Nyimbo za Barakah the Prince
Jamii:Nyimbo zilizotayarishwa na Imma the Boy
Jamii:Nyimbo za Ali Kiba
Kiyuru

**Kiyuru** kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayuru katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyuru, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyuru kiko katika kundi la Kidyirbaliki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyuru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyuru
*lugha ya Kiyuru katika Glottolog
*lugha ya Kiyuru katika Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Mjusi-nyungunyungu

**Mijusi-nyungunyungu** ni wanyama watambaachi katika oda Squamata ya ngeli Reptilia. Wanyama hawa hawafikiriwi kuwa mijusi wa kweli, lakini wataalamu wengine wanafikiri kwamba wana nasaba na familia ya mijusi Lacertidae.

Kama jina lao linadokeza, mijusi-nyungunyungu wanafanana na nyungunyungu kwa sababu hawana miguu, ngozi ya takriban spishi zote ni pinki na magamba yanatungamanika katika miviringo. Hata huishi ndani ya udongo kama nyungunyungu. Kwa hivyo hawana masikio ya nje na macho yamo katika vishimo na yamefunika kwa ngozi na gamba. Wanaweza kushufu nuru kwa sababu macho bado yana kornea na lenzi.

Mijusi-nyungunyungu hula wadudu na lava wao na invertebrata wengine kama nyungunyungu.

## Spishi za Afrika ya Mashariki
* *Agamodon anguliceps*, Mjusi-nyunguyungu Kichwa-patasi (Angled worm-lizard)
* *Agamodon compressus*, Mjusi-nyunguyungu Bapa (Flat worm-lizard)
* *Ancylocranium barkeri*, Mjusi-nyunguyungu wa Lindi (Lindi sharp-snouted worm-lizard)
* *Ancylocranium ionidesi*, Mjusi-nyunguyungu wa Kilwa (Kilwa sharp-snouted worm-lizard)
* *Ancylocranium somalicum*, Mjusi-nyunguyungu Somali (Somali sharp-snouted worm-lizard)
* *Chirindia ewerbecki*, Mjusi-nyunguyungu wa Mbanja (Mbanja round-headed worm-lizard)
* *Chirindia mpwapwaensis*, Mjusi-nyunguyungu Kichwa-duara wa Mpwapwa (Mpwapwa round-headed worm-lizard)
* *Chirindia rondoensis*, Mjusi-nyunguyungu wa Rondo (Rondo round-headed worm-lizard)
* *Chirindia swynnertoni*, Mjusi-nyunguyungu wa Swynnerton (Swynnerton's round-headed worm-lizard)
* *Geocalamus acutus*, Mjusi-nyunguyungu wa Voi (Voi wedge-snouted worm-lizard)
* *Geocalamus modestus*, Mjusi-nyunguyungu Pua-kabari wa Mpwapwa (Mpwapwa wedge-snouted worm-lizard)
* *Loveridgea ionidesii*, Mjusi-nyunguyungu wa Liwale (Liwale round-snouted worm-lizard)
* *Loveridgea phylofiniens*, Mjusi-nyunguyungu wa Ujiji (Ujiji round-snouted worm-lizard)
* *Pachycalamus brevis*, Mjusi-nyunguyungu Mfupi (Short worm-lizard)
* *Trogonophis wiegmanni*, Mjusi-nyunguyungu Bao-sataranji (Checkerboard worm-lizard)

Jamii:Mijusi-nyungunyungu
Richy Haniel

**Richard Haniel Mashua** (anajulikana kama "Richy Haniel"; alizaliwa 8 Juni 1998) ni mwanamuziki na DJ kutoka Nairobi, Kenya.

## Maisha ya Awali
## Maisha na kazi
## Viungo vya nje
* Tovuti rasmi ya Richard Haniel 

Jamii:Waliozaliwa 1995
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Jamii:Ma Dj wa Kenya
Jamii:Wanamuziki wa Dapstrem Entertainment
Kimeriam

**Kimeriam** ni lugha ya Kipapua ya pekee nchini Australia inayozungumzwa na Wameriam. Katika sensa ya mwaka 2006 idadi ya wasemaji wa Kimeriam imehesabiwa kuwa watu 210. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimeriam kiko katika kundi la “Eastern Trans-Fly”.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimeriam kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimeriam 
*lugha ya Kimeriam katika Glottolog
*lugha ya Kimeriam kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Australia
Kiyidgha

**Kiyidgha** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan inayozungumzwa na Wayidgha. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyidgha imehesabiwa kuwa watu 6150. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyidgha kiko katika kundi la Kipamir.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiyidgha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiyidgha
*lugha ya Kiyidgha katika Glottolog
*lugha ya Kiyidgha kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Disc jockey

**Disc jockey** (kifupi "DJ") ni mtu anayeunganisha miziki kadhaa ikicheza, mara nyingi kwenye hadhira walio kwenye klabu au mtandao au kwenye matangazo. DJ huweza pia kutengeneza kandamseto zinazouzwa baadaye. Kwenye Hip hop "ma dj" hutengeneza midundo kwa kutumia piano, gitaa na "beats".

## Mifano ya Ma-DJ
 thumb|Khaled ni DJ
* DJ Khaled ni mtayarishaji wa muziki na mtangazaji wa redio katika kituo cha redio ya WEDR. Pia ni mwanachama wa kikundi cha muziki wa hip hop-Terror Squad, na amejisajili na Terror Squad Entertainment na Koch Records.
thumb
* DJ Premier ni mtayarishaji wa rekodi na DJ kutoka nchini Marekani na mtengenezaji wa muziki wa kundi la watu wawili Gang Starr, akiwa pamoja na rapa/mwimbaji Guru.
* DJ LYTMAS ni Disc jockey kutoka Nairobi, Kenya ambaye anaunda Kandamseto na kuziweka kwenye tovuti yake ya www.djlytmas.com
* DJ Pooh ni mtayarishaji wa rekodi za muziki wa hip hop, mwigizaji wa sauti, mghani, mwandishi muswada andishi, mwigizaji na mwongozaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

* DJ Yella ni DJ, mtayarishaji wa muziki na mwongozaji wa filamu kutoka mjini Compton, California, Marekani.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Ma Dj
Jamii:Muziki
Hesiodo

300px|thumb|Picha ya Hesiodo katika mozaiki ya Kiroma, mnamo karne ya 4 BK

**Hesiodo** (gir. Ἡσίοδος *Hesiodos*) alikuwa mshairi mashuhuri wa Ugiriki ya Kale. Pamoja na kazi za Homeri mashairi yake ni misingi wa elimu yetu juu ya vyanzo vya utamaduni wa Ugiriki.

Hesiodo aliishi katika Bootia, Ugiriki ya kati alipokuwa mfugaji wa ng'ombe na mkulima. Mamake aliitwa Pykimede alikuwa na kaka mmoja Perses.

Kati ya mashairi yake yaliyohifadhiwa ni
* Kazi na siku (gir. Ἔργα καὶ ἡμέραι *erga kaì hemerai*) anapoeleza mengi kuhusu kazi ya wakulima wa siku zake, pamoja na kusimulia visasili vya Prometheus na Pandora.
* Theogonia (gir. Θεογονία *theogonia*; theo= mungu na gonia=kuzaliwa) au shairi linalosimulia jinsi gani miungu ilitokea tangu mwanzo wa dunia. 

## Viungo vya Nje 
* 
* Web texts taken from *Hesiod, the Homeric Hymns and Homerica*, edited and translated by Hugh G. Evelyn-White, published as Loeb Classical Library #57, 1914, ISBN 0-674-99063-3:
**Scanned text at the Internet Archive, in PDF and DjVu format
** Perseus Classics Collection: Greek and Roman Materials: Text: Hesiod Greek texts and English translations for *Works and Days*, *Theogony*, and *Shield of Heracles* with additional notes and cross links.
** Versions of the electronic edition of Evelyn-White's English translation edited by Douglas B. Killings, June 1995:
*** Project Gutenberg plain text .
*** Berkeley Digital Library SunSITE: The Online Medieval and Classical Library: Hesiod 
*** Sacred Texts: Classics: The Works of Hesiod (*Theogony* and *Works and Days* only)
*** Hesiod and the Arcadian theme in the paintings Shepherds of Arcadia – Et in Arcadia Ego
Rockstar4000

**Rockstar4000** ni jina la lebo maarufu ya muziki na televisheni kutoka nchini Afrika Kusini na ina tawi dogo nchini Tanzania. 

Msanii maarufu ambaye alikuwa na hadi sasa yupo chini ya lebo hii ni Ali Swaleh Kiba ambaye mwaka wa 2017 amekuwa mkurugenzi na mshirika wa kampuni hiyo kwa upande wa Afrika Mashariki. Lebo ipo mjini Johannesburg, Afrika Kusini na mkurugenzi mkuu ni Seven Mosha na Jandre Louw. Kiba na Mosha walikutana wakati wa kampeni za One8 ambayo ilikuwa inasimamiwa na mwanamuziki kutoka Marekani, R. Kelly. Tangu hapo, Kiba akawa chini ya menejimenti ya Mosha kupitia Rockstar hadi 2017 walipomuingiza kama sehemu ya kurugenzi ya Rockstar TV na lebo ya kusimamia wasanii.  Msanii Alikiba kwa sasa ameanzisha Record Label yake inayoitwa Kings Music

## Marejeo 
Jamii:Studio za muziki
Jamii:Lebo za muziki
Ben Pol

**Bernard Michael Paul Mnyang’anga** (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama **Ben Pol**; amezaliwa 8 Septemba 1989) ni msanii wa muziki wa kizazi kipya na mwigizaji kutoka nchini Tanzania. Hasa anaimba muziki wa R&B. 

Ben Pol alianza kujulikana mnamo mwaka 2010 baada ya kutoa kibao cha "Nikikupata" ambacho kiliweza kumtambulisha katika ulimwengu wa Bongo Flava. 
Kwa asili Ben ni mtu wa Dodoma, tena anajisifu kama mtu kutoka kanda ya kati. 
## Nyimbo
Baadaye akaja kutamba zaidi na vibao kama vile 
*Samboira
*Moyo Mashine
*Jikubali
*Phone
*Nikikupata
*Namba One Fan
*TATU
*Sophia

Upande wa filamu, amepata kucheza katika filamu ya Sunshine na baadhi tu ya filamu zilizokuwa chini ya MFDI Tanzania na kuongozwa na Karabani.

## Tuzo
Ameshinda tuzo za mziki Tanzania (KTMA) Kwa miaka mitatu mfululizo kudhibitisha ubora wake katika muziki wa R&B.
*2012
*2013
*2014
Ameshinda tuzo za www.mdundo.com
*2016
Tuzo za hipipo Uganda
*'Muzuki' wimbo bora wa Afrika Mashariki

## Tazama pia
*Ray C.

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Koboko (nyoka)

thumb|Songwe
**Koboko** au **songwe** (kwa Kiingereza: *Black mamba*) ni aina ya nyoka mwenye sumu kali sana, mwanachama wa familia ya Elapidae mwenye asili ya sehemu za Afrika, Kusini kwa jangwa la Sahara. Ni nyoka wa pili mwenye sumu kali baada ya swila mfalme. 

Kwanza alielezewa rasmi na Albert Günther mnamo 1864.

Vielelezo vya kukomaa kwa ujumla huzidi mita mbili (futi 6 na inchi 7) na kawaida hukua hadi mita tatu (futi 9 na inchi 10). Vielelezo vya mita 4.3 hadi 4.5 (14 ft 1 hadi 14 ft 9 in) vimeripotiwa. 

Rangi yake ya ngozi hutofautiana kutoka kijivu hadi hudhurungi nyeusi.

Jamii:Nyoka

Jamii:Nyoka
Bahati (mwimbaji)

**Bahati** (jina halisi: "Kevin Mbuvi Kioko"; alizaliwa 22 Desemba 1994) ni mwimbaji na mwanamuziki wa nyimbo za Kiinjili na za kidini kutoka Kenya, lakini sasa anaimba nyimbo za kidunia.

Bahati alianza muziki mwaka wa 2013, alipotoa wimbo maarufu uitwao Siku ya Kwanza.

Jamii:Waliozaliwa 1994
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Willy Paul

**Willy Paul** (jina halisi: *Wilson Abubakar Radido*; alizaliwa 4 Februari 1993) ni mwimbaji na mwanamuziki wa
njimbo za Kiinjili na za kidini kutoka Nairobi, Kenya. 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanamuziki wa Kenya
Kaidi

400px|thumb|Kaidi (Alkaid) katika kundinyota lake ya Dubu Mkubwa  – Ursa Maior  jinsi inavyoonekana kwa mtazamaji  wa Afrika ya Mashariki
**Kaidi** (ing. na lat. **Alkaid** pia **η Eta&nbsp;Ursae Maioris**, kifupi **Eta UMa**, **η&nbsp; UMa **) ni nyota angavu  ya tatu  katika kundinyota la Dubu Mkubwa (*Ursa Maior*). 

## Jina
Kaidi ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema hapa kwa kawaida القائد  *al-qaid* ("kiongozi"); hii ni kifupi la jina ndefu zaidi قائد بنات النعش *qaid banat al-na‘ash* ("kiongozi wa mabinti wa jeneza", yaani kiongozi wa maombolezo au kilio). Klaudio  Ptolemaio hakuwa na jina maalumu kwa nyota hii.

Kwa matumizi ya kimataifa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia ulifuata mapokeo ya Warabu na kuorodhesha nyota hii kwa jina la "Alkaid" .
Eta Ursae Maioris (au  η  Ursae Maioris) ni jina la Bayer kufuatana na utaratibu ulioanzishwa na Mjerumani Johann Bayer katika karne ya 17. Bayer aliiona kuwa nyota angavu ya saba (hivyo inatajwa kwa herufi ya saba kwenye alafabeti ya Kigiriki) katika kundinyota la "Ursa Maior" (kwa Kiswahili Dubu Mkubwa) lakini hali halisi ni nyota angavu ya tatu katika kundinyota hili..

## Tabia
Kaidi - Alkaid ina mwangaza unaoonekana wa Vmag +1.84. Mwangaza halisi ni −0.67. Hivyo iko kati ya nyota angavu zaidi 40 kwenye anga ya usiku.
 
Kaidi iko kwa umbali na Dunia wa miakanuru 100. Masi yake ni takriban M☉ 6 na nusukipenyo chake R☉ 3.4 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) . 
 
Ni nyota ya safu kuu katika kundi la spektra B3 V. Uso wake una joto kubwa mnamo nyuzi za Kelvini 16,823 na hivyo rangi yake ni nyeupe – buluu.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Constellation Guide: Ursa Major
* Star Tales – Ursa Major, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
*Alkaid (Eta Ursae Maioris), "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017

## Marejeo
* Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 59 (online kwenye archive.org)
*Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331
* Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, London 1984, ISBN 0-7156-1588-2 online hapa
 
 
Jamii:Nyota
Nyimbo za Kiinjili

**Nyimbo za Kiinjili** (kwa Kiingereza *Gospel music* au *Gospel songs*) ni aina ya muziki wa Kikristo ambayo inatofautiana kadiri ya utamaduni na jamii zinapopatikana. 

Lengo la nyimbo hizo linaweza kuwa uzuri zaidi, uenezi wa dini au hata ibada, lakini pia burudani na biashara. 

Kwa kawaida zinategemea hasa sauti za waimbaji kuliko ala za muziki.

Asili ya mtindo huo ni mwanzo wa karne ya 17 katika jamii zenye asili ya Afrika. 

Kati ya watunzi wa awali kuna George Frederick Root, Philip Bliss, Charles H. Gabriel, William Howard Doane na Fanny Crosby. 

Uenezi wa redio katika miaka ya 1920 ilichangia sana nyimbo hizo kujulikana na kupendwa sehemu nyingi za dunia. 

## Angalia 
* Minister Shiku Alice

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* nyimbo za injili

Jamii:Muziki
Jamii:Muziki wa Kikristo
Jamii:Injili
Komunyopamba

wa Alexey Venetsianov, karne ya 19)]]
**Komunyopamba** (pia: "masarufu ya njani" na "viatikumu", kutoka neno la Kilatini *Viaticum*) ni jina linalotumiwa na Kanisa Katoliki kwa ajili ya Ekaristi (pia: Komunyo) inapotolewa kwa mgonjwa mahututi. 

## Tanbihi
## Marejeo
* Rubin, Miri, *Corpus Christi: The Eucharist in Late Medieval Culture*, Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
* Snoek, C. J. K., *Medieval Piety from Relics to the Eucharist: A Process of Mutual Interaction*, Leiden: Brill, 1995,
Kisavi

**Kisavi** (au **Kisau**) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan na Pakistan inayozungumzwa na Wasavi. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kisavi nchini Afghanistan imehesabiwa kuwa watu 3,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Pakistan. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisavi kiko katika kundi la Kidardiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisavi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisavi
*lugha ya Kisavi katika Glottolog
*lugha ya Kisavi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Afghanistan
Jamii:Lugha za Pakistan
Wasalesiani

**Wasalesiani wa Don Bosko** (jina rasmi: **Society of St.&nbsp;Francis de Sales**) ni shirika la watawa wanaume lililoanzishwa na John Bosco ndani ya Kanisa Katoliki la Kilatini katika karne ya 19 kwa lengo la kulea vijana fukara . 

Mwaka 2024 walikuwa 13,750 duniani kote. 

## Tazama pia
* Orodha ya Watakatifu Wasalesiani

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*  (multilingual)
* Salesian Missions
Wahasidimu

la *Tish* huko Yerusalemu, sikukuu ya Sukkot, 2009.]]
**Wahasidimu** ni kundi la Wayahudi (kwa Kiebrania חסידות, *hasidut*, kutoka neno lenye maana ya "ibada"). 

Asili yake ni mwamko wa kiroho katika karne ya 18 ambao kutoka Ukraine magharibi ulienea haraka Ulaya Mashariki kote. 

Israel Ben Eliezer, "Baal Shem Tov", anahesabiwa kuwa mwanzilishi wake.

Leo wafuasi wake ni 400,000 hivi, na wengi wao wako Marekani, Israeli na Ufalme wa Muungano. 

## Tanbihi 
## Marejeo 
*
*
*

## Viungo vya nje 
* Map of the spread of Hasidism from 1730 and 1760–75, and its encroachment on the Lithuanian centre of Rabbinic opposition 

Jamii:Uyahudi
Wazeloti

ya Simoni Mkananayo, iliyochongwa na Hermann Schievelbein, huko Helsinki, Ufini.]]
**Wazeloti** (yaani "Wenye ari") walikuwa Wayahudi wa karne ya 1 BK (6-73 hivi) waliopigania uhuru wa nchi yao kutoka utawala wa Warumi.

Walianzishwa na Yuda Mgalilaya na kukoma katika vita vya kwanza vya Kiyahudi.

Maarufu kati yao ni Mtume Simoni (Lk 6:15; Mdo 1:13).

## Tanbihi
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Historia ya Israeli
Jamii:Uyahudi
Kombolela

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha watoto watano na kuendelea. Hao wanatawanyika kwenda kujificha. Mmoja anashika doria kulinda kopo au mpira huku akiangaza macho kutafuta waliojificha.  

Baada ya kuona wenzake kadhaa, ikitokea kwamba mmoja ambaye hajaonekana analipiga kopo anakuwa ameokoa walioonekana. Hivyo mlinzi huendelea hadi atakapowaona wote. Wa kwanza kuonekana ndiye anayefuatia kulinda.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Zeze

thumb|Watu wa kabila la Gogo wakiimba na kupiga Zeze
**Zeze** ni ala ya muziki ya Afrika Kusini kwa Sahara.

Inaundwa na ngozi juu ya tungi la kitoma au ubao ulio bapa na shingo ndefu yenye nyuzi kadhaa kama za gitaa. Hupigwa kwa kuchezesha nyuzi hizo kwa kuzipiga au kuzicharaza ili kutoa sauti.

## Viungo vya nje
* The Stringed Instrument Database 
* ATLAS of Plucked Instruments

Jamii:Ala za muziki
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Mdako

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha watoto wawili na kuendelea ambao hutumia vijiwe au changarawe kumi na mbili. Kati yake moja huteuliwa kuwa malkia. Mwenye zamu hulichukua na kulirusha juu na kuanza kuchambua yaliyobakia katika duara dogo au shimo akianza na mojamoja, kisha mawilimawili na kuendelea. Mshiriki anayefanikiwa kuchambua mawe yote bila kudondosha malkia huwa mshindi.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Rede

**Rede** ni mchezo asilia unaochezwa na Wanawake nchini Tanzania

Mchezo huu unashirikisha watu 20, 10 kwa kila timu. Walio mwishoni hurushiana mpira kwa kumlenga wa katikati. Huyo anakwepa kupigwa au huvizia kudaka mpira, kisha ampige nao mmojawao kati ya waliourusha. Akifaulu kumpiga alama huongezeka, la sivyo hupungua.	

Umeanza kuchezwa zaidi na wanawake kuanzia miaka 15 toka miaka ya 1990; ulikuwa unachezwa na wanafunzi shuleni lakini kuanzia mwaka 2000 mchezo huu umekuwa na mvuto zaidi na kuchezwa na watu wazima na kila sehemu (mpaka mitaani).

Rede ina aina mbili, kuna rede ya chupa na rede ya mstari kati.

Timu ya Kwa Mkongo Queens ya Chamazi, Dar es Salaam, ndio mabingwa wa Mashindano ya Rede mstari kati maarufu kama T.O.K. REDE CUP 2021 na Ubingwa wa Mashindano ya Mbunge wa Mbagala, Mhe. Abdallah Chaurembo maarufu kama CHAUREMBO REDE CUP 2021/22.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Wino (mchezo)

**Wino** ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha watoto watatu na kuendelea. Vifaa vinavyotumika ni chupa na mchanga ambao hukusanywa kwa wingi hadi kutengeneza kama mlima. Chupa huwekwa juu ya mlima huo. 

Wachezaji wawili husimama mbali na mchanga ambao huwa katikati pamoja na mchezeshaji mmoja. Huyo anatakiwa kujaza mchanga ndani ya chupa bila kupigwa na wenzake kwa mpira; kwa ajili hiyo anaukwepa au akiudaka anaurusha mbali apate muda zaidi. Akifaulu amefunga goli.	

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Esta (mchezo)

**Esta** ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha idadi yoyote ya watoto, hata mmoja tu.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Nage

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unafanana na rede lakini unashirikisha watoto wanne na kuendelea na ukaaji wao ni tofauti, kwa kuwa wachezaji hujipanga pande nne, na mchezeshaji mmoja hukaa katikati ili apate mpira ambao walio nje ya duara wanarushiana. Akifaulu kuudaka, hujiunga na wachezaji walio katika duara, na mtoto aliyeurusha anaingia katikati badala yake.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Tobo

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha watoto wawili na kuendelea. Unahitaji mpira. Huo ukipita katikati ya miguu ndio “tobo”. 

Mchezaji ambaye ameacha mpira kupita hufukuzwa na wenzake ambao humpiga hadi afaulu kutoroka na kwenda mahali pa usalama walipokubaliana.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Ukuti ukuti

'''''' ni wimbo unaotumika katika mchezo asilia ya watoto wadogo wa Afrika Mashariki kwa kusimama katika duara na kushikana mikono; kisha hukimbia kwa kujisogeza kufuata duara hilo huku wakikariri "Ukuti ukuti".

Jamii:Nyimbo
Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kinyulinyuli

'''''' (kinyuli nyulika) ni mchezo asilia ya watoto wa Afrika Mashariki ambao hucheza na watu zaidi ya wawili. Wachezaji huunganisha viganja vyao kwa kufinyana nyuma yake huku mmoja akiimba wimbo wa kinyulinyuli na ambaye mkono wake uko juu hujiachanisha hadi mshindi apatikane.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Joka (mchezo)

**Joka** ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki. Mchezo huu wa bahati nasibu huhusisha watu wawili au zaidi.

Vifaa vinavyotumika ni karatasi iliyochorwa joka pamoja na kalamu ya kurekodia alama. 

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kioo (mchezo)

**Kioo** ni jina la mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kuvuta kamba

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki na sehemu nyingine ya dunia.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kukimbiza kuku

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki ingawa kwa sasa mchezo huu umekua ukichezwa hata na watu wazima hasa katika mabonanza ya michezo yanayowakutanisha watu wanaocheza michezo mbalimbali.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kuruka

thumb|Watoto wakicheza mchezo wa kuruka
'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Gololi

'''''' ni kitufe cha glasi, kigae au marumaru ambacho kinatumika katika aina fulani ya michezo ya watoto Afrika Mashariki na kwingineko.

Pia ni kitufe cha chuma kinachowekwa kwenye belingi ya baiskeli na vyombo vingine vya usafiri.

Tena ni kiwambo cheupe ndani ya jicho kinachosababisha upofu.

Hatimaye neno hilo linatumika kwa korodani au kende ya mwanamume au mnyama dume.

Jamii:Teknolojia
Jamii:Michezo
Jamii:Anatomia
Kuruka kamba

300px|thumb|Wasichana wawili wakiruka kamba.
**Kuruka kamba** ni mchezo asilia wa watoto hasa. Kamba inashikwa kwa mikono na kuzungushwa juu ya kichwa na chini ya miguu. Kichocheo cha mchezo ni kuruka sawa wakati kamba inafika chini. Inachezwa katika nchi nyingi, pia katika Afrika ya Mashariki. 

Kamba inaweza kushikwa na mtu mmoja au na wawili wanaoshika na kuruka pamoja. Njia nyingine ni kuwa na wawili wa kando wanaozungusha kamba na mmoja au wawili wanaoruka. Tena kuna namna tofauti za kushika kamba na namna tofauti za kuruka, kwa mfano miguu miwili kwa wakati mmoja, mguu mmoja tu au kwa kubadilishana mguu.

Katika nchi kadhaa ipo pia kama mchezo wa mashindano kufuatana na kanuni zilizokubaliwa. 

Kuruka kamba hutumiwa pia na wanamichezo kama mazoezi ya kujenga nguvu.

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Kukimbia kwa miguu mitatu

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Kukimbia kwa miguu mitatu kunahusisha watoto wawili wawili, kila jumuiko la watoto wawili wanafungwa kamba mguu mmoja mmoja kwa pamoja hivyo watoto wawili wanakuwa na miguu mitatu badala ya minne kila moja anakuwa na miguu wake wa pekee na mguu mmoja wanachangia. Ili waweze kukimbia inabidi washirikiane katika kunyanyua huo mguu watatu

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika
Saga koboa

'''''' ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.

Mchezo huu unashirikisha watoto wawili waliogeuziana migongo, kisha hupeana mikono kwa nyuma huku kila mmoja ameubana vizuri mkono wa mwenzake kwa mbele. 

Hapo kwa zamu kila mmoja huanza kumnyanyua mwenzake akiimba “saga” na akimshusha chini wa pili huitikia “koboa”. 

Jamii:Michezo
Jamii:Utamaduni wa Afrika