Ugawanyo

**Ugawanyo (Taxonomy)** ni ngazi ya kitarakimu katika upangaji wa viumbe hai ambayo hutumika tofauti katika zoolojia na botania.

Katika botania na mikolojia, mgawanyo ni jina la jadi kwa ngazi inayochukuliwa sasa kuwa sawa na phylum. Matumizi ya neno lolote kati ya haya yanaruhusiwa chini ya Kanuni ya Kimataifa ya Nomenclature ya Mimea (International Code of Botanical Nomenclature).

Mgawanyo kuu wa mimea ya bara ni:
Marchantiophyta (liverworts),Anthocerotophyta (hornworts),Bryophyta (mosses),Filicophyta (ferns)
,Sphenophyta (horsetails),Cycadophyta (cycads),Ginkgophyta (ginkgo),Pinophyta (conifers)
,Gnetophyta (gnetophytes),Magnoliophyta (Angiosperms, mimea yenye maua)

Hivi sasa, Magnoliophyta inatawala mifumo ya ekosistimu ya ardhini, ikijumuisha asilimia 80% ya spishi za mimea zenye mishipa ya damu (vascular plants).

Katika zoolojia, neno mgawanyo hutumika kwa ngazi ya hiari, chini ya infraclass na juu ya legion na cohort. Uainishaji unaotumika sana (mfano, Carroll 1988[3]) unatambua samaki wa teleost kama Division Teleostei ndani ya Class Actinopterygii (samaki wenye manyoya ya miale ya fin).

Kidogo hutumika (kama ilivyo katika Milner 1988), ambapo tetrapodi hai zinapewa nafasi ya Divisions Amphibia na Amniota ndani ya kladi ya wanyama wenye mifupa yenye miguu ya nyama (Sarcopterygii).

## Mapendekezo ya Kuweka Kiwango Moja
Mnamo mwaka wa 1978, kundi la wanasayansi wa mimea, ikiwa ni pamoja na Harold Charles Bold, Arthur Cronquist, na Lynn Margulis, walipendekeza kubadilisha neno “division” na “phylum” katika nomenclature ya mimea, wakisisitiza kuwa kutumia maneno tofauti kwa ngazi ile ile ya kitarakimu katika falme za viumbe hai kunasababisha mkanganyiko usio wa lazima.

Hali hii ilikuwa na changamoto hasa kwa eukaryotes wa seli moja (unicellular eukaryotes), ambapo viumbe vinavyotegemea vinywaji vya kigeni (heterotrophic organisms) vilikuwa vinaainishwa chini ya nomenclature ya wanyama (kutumia “phylum”), wakati viumbe vinavyotegemea mwanga au vimelea (autotrophic organisms) vilikuwa vinaangaliwa chini ya nomenclature ya mimea (kutumia “division”).

Walipendekeza kusasisha Kanuni ya Kimataifa ya Nomenclature ya Mimea (International Code of Botanical Nomenclature) kutumia maneno “phylum” na “subphylum” kwa njia ya jumla, huku wakihakikisha kuwa majina yaliyochapishwa awali kama divisions yatatendewa kama vile yamechapishwa kama phyla.

## Uainishaji wa Kizazi wa Molekuli (Molecular Phylogenetic Classification)
Matumizi ya mbinu za molekuli, hasa uchambuzi wa 16S ribosomal RNA, yaliisaidia kuanzisha migawanyo mikuu ya bakteria katika miaka ya 1980. Mnamo mwaka wa 1985, Carl Woese na wenzake walitambua vikundi kumi vikuu vya eubacteria kupitia uchambuzi wa sahihi za oligonucleotide (oligonucleotide signature analysis), wakibainisha kuwa vikundi hivi vinafaa kuitwa eubacterial Phyla au Divisions.

Kazi hii ilitoa ushahidi wa awali wa molekuli unaouonyesha kuwa migawanyo ya bakteria ni sawa na phyla na ilisadia kuanzisha msingi wa phylogenetic kwa uainishaji wa bakteria katika ngazi za juu.

## Virusi na Prokaryotes
Mnamo mwaka wa 2020, Kamati ya Kimataifa ya Uainishaji wa Virusi (International Committee on Taxonomy of Viruses – ICTV) iliformalisha mfumo wa uainishaji wenye ngazi 15, kuanzia ngazi ya juu zaidi ya “realm” (badala ya domain) hadi ngazi za chini, kwa kutumia “phylum” badala ya “division”. Kwenye mfumo huu, realm ya kwanza ya virusi iliyowekwa ilikuwa Riboviria, inayojumuisha virusi zote za RNA zinazotengeneza RNA polymerase inayotegemea RNA.

Mnamo mwaka wa 2021, Kanuni ya Kimataifa ya Nomenclature ya Prokaryotes (International Code of Nomenclature of Prokaryotes – ICNP) ilijumuisha ngazi ya phylum kwa mara ya kwanza, ikichukua kiambishi “-ota” kwa majina ya phylum. Hii ilisababisha kuchapishwa kwa majina ya phyla 46 za prokaryotes zilizo na wawakilishi waliokuzwa maabara, na badilisha baadhi ya majina yaliyoanzishwa awali kwa majina mapya (neologisms) – kwa mfano, “Proteobacteria” ikawa “Pseudomonadota” na “Firmicutes” ikawa “Bacillota”.

## Marejeo