open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juma Duni Haji

**Juma Duni Haji** (amezaliwa 26 Novemba 1950) ni mwanasiasa wa Tanzania na mtumishi wa umma mstaafu. Yeye ni Mwenyekiti wa Chama cha ACT Wazalendo. Hapo awali alihudumu kama Makamu Mwenyekiti wa Civic United Front kuanzia mwaka 2014 hadi 2015. Aliteuliwa kuwa mgombea mwenza wa Edward Lowassa, mgombea urais wa CHADEMA katika Uchaguzi Mkuu wa Tanzania mwaka 2015, jambo ambalo lilihitaji yeye kuhama chama.

## Maisha ya awali na kazi
Duni alizaliwa katika kijiji cha Kibeni kilichopo Mkwajuni. Alisoma katika Shule ya Msingi Mkwajuni mwaka (1959–65) na katika Shule ya Sekondari Gamal Abdel Nassar (sasa Beit el Ras) mwaka (1966–69). Aliendelea na masomo ya A-level katika Shule ya Sekondari Lumumba kuanzia mwaka 1970 hadi mwaka 1971. Kisha alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kuhitimu na shahada ya BSc katika elimu mwaka 1975.

Baada ya kuhitimu, aliajiriwa kama mwalimu. Ismail Jussa alikuwa miongoni mwa wanafunzi wake. Mwaka 1978, alisafiri kwenda Uingereza kusoma katika Chuo Kikuu cha Reading (Stashahada ya Juu) na baadaye akaajiunga na Wizara ya Elimu ya Zanzibar kama afisa mipango.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Eric Ozario

**Eric Alexander Ozario** (18 Mei 1949 – 29 Agosti 2025) alikuwa mtunzi wa muziki wa Kikonkani kutoka India, mwanaharakati wa tamaduni, kiongozi wa chama cha wafanyakazi, na mwanzilishi wa Mandd Sobhann, shirika kubwa la utamaduni wa Kikonkani. Pia alianzisha *Kalaangann*, kituo cha urithi wa Kikonkani.

Ozario alichangia kwa kiwango kikubwa kuhakikisha lugha ya Kikonkani inakubaliwa kama lugha ya hiari katika sekta ya elimu  katika jimbo la Karnataka. Aidha, aliwahi kuwa Katibu Mkuu wa Jagotik Konknni Songhotton (JKS – Shirika la Kimataifa la Kikonkani) kwa miaka mingi.  

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Watunzi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Ollie Horgan

**Oliver Horgan** (17 Februari 1968 – 28 Agosti 2025) alikuwa kocha wa soka kutoka Eire. Aliwahi kuwa kocha wa klabu ya Finn Harps kuanzia Novemba 2013 hadi Novemba 2022. Kabla ya hapo, Horgan aliwahi kufundisha timu ya taifa ya wavulana wa shule ya soka ya Eire na pia alikuwa kocha msaidizi wa Galway United.  

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Makocha wa Eire
Klaus Thunemann

**Klaus Thunemann** (19 Aprili 1937 – 29 Agosti 2025) alikuwa mpigaji fagoti kutoka Ujerumani.

## Wasifu 
Klaus Thunemann alizaliwa Magdeburg, Ujerumani. Alianza na masomo ya piano, lakini akiwa na miaka 18 alibobea katika fagoti. Baada ya masomo yake mjini Berlin, alijiunga na North German Radio Symphony Orchestra ya Hamburg kama mpiga fagoti mkuu (1962–1978). Pia alitumbuiza kama msanii wa kujitegemea na kushirikiana na wanamuziki wa jazzi katika miaka ya 1970.

Alirekodi muziki wa wanamuziki maarufu kama Vivaldi, Mozart na wengine, kwa kutumia lebo za muziki zilizojulikana kama Philips Records na Deutsche Grammophon, huku akishirikiana na wasanii wengine maarufu kama Alfred Brendel na Heinz Holliger. Kuanzia mwaka 1978, alijikita zaidi katika kufundisha muziki katika vyuo vikuu vya Ulaya, huku akiendelea kutumbuiza na kazi zake binafsi za muziki.

Mwaka 2006 alitunukiwa tuzo ya Order of Merit of the Federal Republic of Germany. Baada ya kustaafu, mara chache alitumbuiza. Kwa mujibu wa mchambuzi Robert Cummings, Thunemann alihesabiwa kuwa miongoni mwa wapigaji fagoti bora wa kizazi chake. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1937
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanamuziki wa Ujerumani
Nasri Abu Jaish

**Nasri Abu Jaish** (Kiarabu: نصري خليل سليم أبو جيش; alizaliwa 20 Aprili 1967) ni daktari wa meno, mwanasiasa, mwanadiplomasia na mhadhiri kutoka Palestina, ambaye ana shahada ya uzamivu (PhD) katika masomo ya maendeleo na sayansi ya siasa. Yeye ni Waziri wa Kazi katika serikali ya 18 ya Palestina. Pia ni mjumbe wa Baraza la Kitaifa la Palestina**.** 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1967
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Palestina
Jamii:Madaktari
Yash Ghai

**Yash Pal Ghai** (amezaliwa 20 Oktoba 1938) ni msomi wa Kenya katika sheria ya katiba. Kufikia mwaka 2007 alikuwa mkuu wa Kitengo cha Ushauri wa Katiba cha Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa nchini Nepal. Hadi mwaka 2008, alikuwa Mwakilishi Maalum wa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa nchini Kambodia kuhusu haki za binadamu. Mnamo Septemba 2008, alijiuzulu wadhifa wake kufuatia mabishano makali na Serikali ya Kambodia. Amechaguliwa kuwa Mwanachama wa British Academy tangu mwaka 2005. Yash Pal Ghai ni mwandishi na mshairi. Maandiko yake yanayojulikana yamejikita zaidi katika mjadala wa sheria ya katiba barani Afrika.

## Maisha ya awali na elimu
Babu zake walitoka katika familia ya Khukhrain ya Khatri, waliotoka katika mkoa wa Punjab wa Kaskazini mwa India, na walikuwa sehemu ya wimbi la wakimbizi wa Kihindi katika katika Afrika Mashariki, uliokuwa ukiungwa mkono na Milki ya Kiengereza. Baba yake alimpeleka Ghai katika Chuo Kikuu cha Oxford kusoma.

## Marejeo
Jamii:Wanasheria wa Kenya
Henry Rimisho

**Henry M. Rimisho** (amezaliwa Kinondoni, Dar es Salaam, 26 Januari 1969) ni mbunifu wa majengo na mhadhiri wa Kitanzania kutoka Idara ya Usanifu, Shule ya Usanifu, Ujenzi, Uchumi na Usimamizi katika Chuo Kikuu cha Ardhi mjini Dar es Salaam. Pia ni padri wa Kanisa Katoliki kutoka Shirika la Mitume wa Yesu huko jijini Nairobi, Kenya.

## Wasifu
Rimisho alizaliwa katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kwa Bw. na Bi. Jacob Rimisho. Mnamo mwaka 1994, alisoma katika Chuo Kikuu cha Kipapa cha Urban kwa shahada ya kwanza ya falsafa na mwaka 2000 alipata shahada ya kwanza ya theolojia. Kuanzia mwaka 2012 pia alipata shahada ya kwanza, mwaka 2014 shahada ya uzamili na mwaka 2020 shahada ya uzamivu (PhD) katika usanifu majengo kutoka Chuo Kikuu cha Ardhi. 

## Marejeo
Jamii:mapadri
Jamii:Wasanifu majengo wa Tanzania
Davinia Esther Anyakun

**Davinia Esther Anyakun** (alizaliwa 19 Aprili 1976) ni mwanasiasa na mtaalamu wa ununuzi na ugavi kutoka Uganda. Tangu mwaka 2016, amekuwa Mbunge Mwakilishi wa Wanawake wa Wilaya ya Nakapiripirit kupitia chama tawala cha National Resistance Movement (NRM).

Anyakun alichaguliwa kwa mara ya kwanza katika Bunge la 10 (2016-2021). Alichaguliwa tena mwezi Februari 2021 kuingia katika Bunge la 11 (2021-2026). Mnamo Juni 2021, aliteuliwa kuwa Waziri wa Nchi wa Masuala ya Msaada, Maandalizi ya Majanga na Wakimbizi, chini ya Ofisi ya Waziri Mkuu.

Katika mabadiliko ya Baraza la Mawaziri yaliyofanyika mwezi Machi 2024, alihamishwa kwenda Wizara ya Kazi kama Waziri wa Nchi wa Ajira na Mahusiano ya Viwanda.
Maisha ya Awali na Elimu
Davinia Esther Anyakun alizaliwa mnamo Aprili 19, 1976, katika Wilaya ya Nakapiripirit, eneo dogo la Karamoja, Kaskazini mwa Uganda

## Elimu ya Msingi na Sekondari
Alisoma Shule ya Msingi ya Kulala ya Nkoyoyo na kumaliza mitihani yake ya shule ya msingi mwaka 1991. Baadaye alijiunga na Shule ya Sekondari ya Kangole ambapo alipata Cheti cha Elimu cha Uganda (Uganda Certificate of Education) mwaka 1995. Mwaka 1999, alihamia Shule ya Sekondari ya Mbale na kuhitimu na Cheti cha Juu cha Elimu cha Uganda (Uganda Advanced Certificate of Education).

Elimu ya Juu: Miaka mitatu baadaye, alipata Diploma ya Kazi za Jamii na Utawala (Diploma in Social Work and Social Administration) kutoka Taasisi ya Maendeleo ya Jamii ya Makerere. Kisha akapata Diploma ya Utawala wa Afya (Diploma in Health Administration) kutoka Chuo Kikuu cha Kikristo cha Uganda, Mukono. Mwaka 2009, alipata Shahada ya Sanaa (Bachelor of Arts) katika ununuzi na ugavi kutoka Chuo Kikuu cha Nkumba. Baadaye, alihitimu na Shahada ya Uzamili ya Utawala wa Biashara (Executive MBA) kutoka Taasisi ya Usimamizi ya Mashariki na Kusini mwa Afrika (ESAMI).

## Kazi Yake
Davinia Esther Anyakun alianza kazi rasmi mwaka 2004 kama msimamizi mwandamizi wa Hospitali ya Amudat hadi mwaka 2010. Mwaka huo, alijiunga na Shirika la Kimataifa la Uhamiaji (International Organization for Migration) kama afisa wa mradi.

Kuanzia 2013 hadi 2015, alifanya kazi na mashirika ya Agricultural Cooperative Development International/Volunteers in Overseas Cooperative Assistance na USAID kama mratibu wa kanda. Mwaka 2016, alichaguliwa kuwa Mbunge wa Wilaya ya Nakapiripirit, na hivyo kuanza safari yake ya kisiasa.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Uganda
Mufti Kifayatullah

**Mufti Kifayatullah Swati** (Urdu: مفتی کفایت اللہ سواتی; 5 Agosti 1963 – 28 Agosti 2025) alikuwa mwanafalsafa wa Kiislamu na kiongozi mkuu wa siasa kutoka Pakistan, aliyehusika na chama cha Jamiat Ulema-e-Islam (F). Pia alihudumu kama mbunge katika Bunge la Khyber Pakhtunkhwa kuanzia 2008 hadi 2013.

Swati pia alikuwa mshiriki wa *Pashtun National Jirga* (PNJ). Mnamo Desemba 2024, Yeye pamoja na Malik Naseer Kokikhel Afridi na Mufti Munir Shakir waliongoza ujumbe wa Jirga ya Wapashtun kwenda Wilaya ya Kurram ili kufanya upatanisho kati ya makundi ya Shia na Sunni miongoni mwa jamii za kabila la Wapashtun. 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanasiasa wa Pakistan
Dyslexia Tanzania

**Dyslexia Tanzania** ni shirika lisilo la kiserikali (NGO) lililopo Tanzania, ambalo lengo lake ni kupigania haki za watoto wenye dyslexia na kukuza elimu jumuishi nchini kote. Lilianzishwa mwaka 2023 na Caudence Moraa Ayoti na Johns Habibu Rashidi. Shirika hilo linajikita katika kuongeza uelewa wa umma kuhusu dyslexia, kutoa mafunzo kwa walimu, na kutoa rasilimali kwa wazazi na walimu ili kuwawezesha kusaidia watoto wenye dyslexia kwa ufanisi zaidi.

Dyslexia ni changamoto ya kusoma na kuandika kutokana na utofauti wa mfumo wa ubongo, si kutokana na akili ndogo.

## Marejeo 
Jamii:Mashirika ya Tanzania
Jamii:Mashirika ya kusaidia walemavu Tanzania
Chuo Kikuu cha Kumbukumbu ya Mwalimu Nyerere

**Chuo Kikuu cha Kumbukumbu ya Mwalimu Nyerere** (MNMA) ni chuo kikuu cha shahada ya kwanza kilichoanzishwa tangu uhuru wa Tanzania mwaka 1961. Kipo Kigamboni, Dar es Salaam, Tanzania. Kilichukua mali na majukumu ya Chuo cha Sayansi ya Jamii cha zamani cha Kivukoni.

## Marejeo 
Jamii:vyuo vikuu vya Tanzania
Jamii:Dar es Salaam
Jamii:wilaya ya Kigamboni
Rosslyn Academy

**Rosslyn Academy** ni shule ya binafsi ya Kikristo iliyopo Gigiri, Nairobi, Kenya. Ni shule ya kimataifa ya mchanganyiko (wavulana na wasichana), ya kutwa, inayotumia mtaala wa Amerika Kaskazini na inatoa masomo kuanzia awali hadi kidato cha kumi na mbili.

Idadi ya wanafunzi ni takribani 690, huku kila mwaka darasa la kidato cha kumi na mbili likihitimu wanafunzi wapatao 60. Takribani asilimia 40 ya wanafunzi ni kutoka Amerika Kaskazini, na zaidi ya mataifa 53 yanawakilishwa shuleni hapo. Walimu wa Rosslyn kwa kawaida wanatakiwa kuwa na vyeti vya kufundishia Amerika Kaskazini, ingawa wanatoka katika mataifa mbalimbali, huku wengi wao wakiwa kutoka Amerika Kaskazini. Wastani wa idadi ya wanafunzi kwa kila darasa ni 20, huku uwiano wa mwalimu kwa mwanafunzi ukiwa 1:9.

Shule hii ipo katika vitongoji vya kaskazini magharibi mwa Nairobi, eneo la Gigiri, katika kiwanja cha ekari 40 karibu na Ubalozi wa Marekani na Makao Makuu ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika. Eneo hili awali lilikuwa sehemu ya shamba la kahawa.

## Historia 
Shule hii ilianzishwa kwa jina la **Mara Hills Academy** na **Eastern Mennonite Mission** kaskazini mwa Tanganyika katika miaka ya 1940, ikiwa ni shule ya chumba kimoja kwa ajili ya watoto wa wamisionari wa Kimenoniti. Shule ilihamishiwa ilipo sasa mwaka 1967, na kufungua bweni lililotoa elimu ya madarasa K–9 (chekechea hadi kidato cha tisa).

Shule iliendelea kuwa shule ya bweni hadi miaka ya 1970, wakati ambapo Foreign Mission Board of the Southern Baptist Convention (sasa ikiitwa International Mission Board) iliwekeza katika shule hii ili kutoa elimu ya Kimarekani kwa watoto wa wamisionari wake waliokuwa wanaishi katika eneo la Nairobi. Hatua hii pia ilikuwa msaada mkubwa kifedha katika historia ya shule kwani iliinusuru kutokana na kufilisika. Mwishoni mwa miaka ya 1980, Assemblies of God ikawa taasisi ya tatu kuisimamia shule.

Shule iliendelea kuwa shule ya K–9 pekee hadi mwishoni mwa miaka ya 1980. Wengi wa wanafunzi walihamia Rift Valley Academy walipoanza kidato cha kumi. Hata hivyo, shule iliongeza hatua kwa hatua programu ya shule ya sekondari ya juu na kuhitimisha darasa lake la kwanza la kidato cha kumi na mbili mwaka 1991.

Kwa sasa, shule inatoa programu pana ya masomo ya sanaa huria, ikiwa na kozi katika sayansi ya jamii, sayansi asilia, hisabati, fasihi, lugha za dunia, na sanaa. Shule pia inajivunia kuwa na moja ya programu kubwa na zenye mafanikio zaidi za Advanced Placement (AP) barani Afrika, ambapo mara kwa mara hutoa kati ya kozi kumi na tano hadi ishirini kila mwaka, huku ikijivunia kiwango cha ufaulu cha takribani 85% (asilimia 25 juu ya wastani wa kimataifa).

## Marejeo 
Jamii:Shule nchini Kenya
Donald Kaberuka

**Donald P. Kaberuka** (alizaliwa 5 Oktoba 1951) ni mchumi kutoka Rwanda na alikuwa rais wa Benki ya Maendeleo Afrika kuanzia Septemba 2005 hadi Septemba 2015.

## Marejeo 
Jamii:Wanauchumi wa Rwanda
Dani Wadada Nabudere

**Dani Wadada Nabudere** (15 Desemba 1932 – 9 Novemba 2011) alikuwa msomi wa Uganda, pan Africanist mwanasheria, mwanasiasa, mwandishi, mwanasayansi wa siasa na mtaalamu wa maendeleo. Wakati wa kifo chake, alikuwa profesa katika Chuo Kikuu cha Kiislamu na Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya Marcus Garvey pan African, Mbale, Uganda.

Kazi zake za kisiasa, kiakili na kijamii zilienea kwa zaidi ya nusu karne ya uanaharakati wa umma. Alikuwa msemaji, mhamasishaji na mwandishi hodari. Miongoni mwa masuala aliyoyashughulikia ni usalama wa chakula, amani, urithi wa maarifa, mchango wa Afrika katika kubinafsisha ulimwengu, mshikamano wa mipakani, uchumi wa kisiasa wa kimataifa, utetezi wa rasilimali za pamoja, haki ya maarifa, maeneo ya kijamii ya maarifa, utawala unaorejesha haki, uchumi na haki za kijamii

Profesa Nabudere aliwahi kuwa Waziri wa Sheria wa Uganda mwaka 1979 na Waziri wa Utamaduni, Maendeleo ya Jamii na Ukarabati wa Uganda mwaka (1979–1980 )katika Serikali ya Muda ya (UNLF) ya Uganda. Alikuwa Rais wa mwanzo wa Chama cha Wanasayansi wa Siasa wa Afrika na Makamu wa Rais wa Chama cha Kimataifa cha Sayansi ya Siasa (IPSA) kuanzia mwaka 1985 hadi 1988. Pia alikuwa mwanzilishi na mkuu wa Taasisi ya Marcus Garvey Pan-Afrikan (MPAI), Mbale, Uganda. Katika miaka kumi ya mwisho ya maisha yake, Nabudere alikuwa akifanya kazi ya kuanzisha mashirika ya kijamii ya ngazi za chini ili kusaidia jamii za vijijini na kuwapa sauti kuhusu masuala yanayohusu maisha yao.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Uganda
Theddy Ladislaus

thumb|Theddy Ladislaus
**Theddy Ladislaus** ndiye mjumbe mdogo zaidi wa Bunge la Katiba la Tanzania la Kwanza, akiwakilisha wanafunzi na vijana katika mchakato wa kutunga katiba. Aliteuliwa na Jakaya Mrisho Kikwete, aliyekuwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

## Maisha ya Awali 
Theddy Ladislaus alizaliwa katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Alihudumu kama Makamu Mwenyekiti wa Chama cha Wanafunzi cha Chuo Kikuu cha Mzumbe (MUSO) kuanzia mwaka 2013 hadi 2014. Alichaguliwa na baadaye kuteuliwa kuwa mjumbe katika Bunge la Katiba la Tanzania.

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Mahmood Mamdani

**Mahmood Mamdani** FBA (/mɑːˈmuːd məmˈdɑːni/ mah-MOOD məm-DAH-nee; alizaliwa 23 Aprili 1946) ni msomi, mwandishi, na mchambuzi wa masuala ya kisiasa kutoka Uganda. Yeye ni Profesa wa Serikali katika wadhifa wa Herbert Lehman, na pia ni profesa wa anthropolojia, sayansi ya siasa na masomo ya Kiafrika katika Chuo Kikuu cha Columbia. Aidha, anahudumu kama chansela wa Chuo Kikuu cha Kimataifa cha Kampala, nchini Uganda. Alikuwa hapo awali mkurugenzi wa Taasisi ya Utafiti wa Kijamii ya Makerere (MISR) huko Kampala, Uganda, kuanzia 2010 hadi 2022.Mamdani ana utaalam katika utafiti wa siasa za Kiafrika na kimataifa, ukoloni na baada ya ukoloni, na siasa za uzalishaji wa maarifa.

## Maisha ya awali 
Mamdani alizaliwa tarehe 23 Aprili 1946 mjini Bombay, India, wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza.Alilelewa Kampala, Uganda, kama sehemu ya diaspora ya Wahindi Kusini Mashariki mwa Afrika.Wazazi wake, Waislamu Wagujarati,walizaliwa katika eneo la Uingereza la Tanganyika (Tanzania ya sasa), na walihamia Bombay wakati baba yake alipokuwa akisoma chuo kikuu huko.Familia ilirudi Dar es Salaam, Tanganyika wakati Mamdani alipokuwa na umri wa miaka miwili, na walihamia Uganda alipokuwa na umri wa miaka mitano au sita. Yeye ni Mhindi-Mganda.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Uganda
Jamii:Waliozaliwa 1946
Amos Gabriel Makalla

**Amos Gabriel Makalla** (alizaliwa 16 Septemba 1971) ni mwanasiasa wa CCM kutoka Tanzania na aliwahi kuwa Mbunge wa Jimbo la Mvomero kuanzia mwaka 2010 hadi 2015. Kufikia mwaka 2013, alikuwa Naibu Waziri wa Habari, Vijana, Utamaduni na Michezo.

Makalla alipata Shahada yake ya Uzamili ya Utawala wa Biashara (MBA) kutoka Chuo Kikuu cha Mzumbe.

Kufikia mwaka 2018, Makalla alikuwa Mkuu wa Mkoa wa Mbeya.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1971
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Mifumo ya nguvu za umeme

**Mfumo wa nguvu ya umeme** ni mtandao wa vijenzi vya umeme vilivyotumika kusambaza, kuhamisha na kutumia nguvu za umeme. Mfano wa mfumo wa nguvu ni gridi ya umeme ambayo hutoa nguvu kwa nyumba na viwanda ndani ya eneo lililopanuliwa.Gridi ya umeme inaweza kugawanywa kwa upana katika jenereta zinazosambaza nguvu, mfumo wa usambazaji ambao hubeba nguvu kutoka kwa vituo vya kuzalisha hadi vituo vya mizigo, na mfumo wa usambazaji ambao unalisha nguvu kwa nyumba na viwanda vya karibu.

Mifumo midogo ya nguvu pia inapatikana katika tasnia, hospitali, majengo ya biashara na nyumba. Mchoro wa mstari mmoja husaidia kuwakilisha mfumo huu wote. Mifumo mingi ya mifumo hii inategemea nguvu za AC za awamu tatu—kiwango cha usambazaji na usambazaji wa nishati kwa kiwango kikubwa katika ulimwengu wa kisasa. Mifumo maalum ya nguvu ambayo haitegemei nguvu za awamu tatu za AC hupatikana katika ndege, mifumo ya reli ya umeme, meli za baharini, nyambizi na magari.

## Historia
Mchoro wa Kituo cha Mtaa wa Pearl:

Mnamo 1881, mafundi wawili wa umeme waliunda mfumo wa kwanza wa nguvu ulimwenguni huko Godalming huko Uingereza. Iliendeshwa na magurudumu mawili ya maji na ikatoa mkondo wa kupishana ambao nao ulitoa taa saba za arki za Siemens kwa volti 250 na taa 34 za inkandeskenti kwa volti 40 Hata hivyo, usambazaji wa taa ulikuwa wa vipindi na mwaka wa 1882 Thomas Edison na kampuni yake, Edison Electric Light Company, walitengeneza kituo cha kwanza cha umeme kinachoendeshwa na mvuke kwenye Pearl Street huko New York City. Kituo cha Pearl Street hapo awali kilikuwa na takriban taa 3,000 kwa wateja 59. Kituo cha nguvu kilizalisha sasa moja kwa moja na kuendeshwa kwa voltaji moja. Nguvu ya sasa ya moja kwa moja haikuweza kubadilishwa kwa urahisi au kwa ufanisi hadi voltaji za juu zinazohitajika ili kupunguza upotevu wa nguvu wakati wa upitishaji wa umbali mrefu, hivyo umbali wa juu wa kiuchumi kati ya jenereta na mzigo ulikuwa mdogo kwa karibu nusu maili (800 m) umeme.

## Marejeo
Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025
Jamii:Umeme
Jamii:Sayansi
Lucia de Berk

**Lucia de Berk** (22 Septemba 1961 – 28 Agosti 2025) alikuwa muuguzi wa watoto aliyesajiliwa rasmi kutoka Uholanzi, ambaye alihukumiwa kinyume cha haki kwa mauaji. Mwaka 2003 alihukumiwa kifungo cha maisha bila masharti kwa mauaji manne na jaribio la mauaji matatu ya wagonjwa waliokuwa chini ya huduma yake. Mwaka 2004, baada ya rufaa, alihukumiwa kwa mauaji saba na jaribio la mauaji matatu.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wanawake wa Uholanzi
James Ogoola

**Jaji James Ogoola** (wakati mwingine hujulikana kama *James Munange Ogoola*; alizaliwa Lumino, Busia, Uganda, 15 Agosti 1945) Ni Jaji Mkuu wa zamani wa Mahakama Kuu ya Uganda na Jaji wa Mahakama ya Haki ya COMESA iliyoko Lusaka, Zambia. Pia ni Mwenyekiti wa zamani wa Tume ya Huduma za Mahakama ya Uganda. Hapo awali, alihudumu kama Mwenyekiti wa Tume ya Uchunguzi kuhusu usimamizi mbaya wa Mfuko wa Dunia wa Kupambana na UKIMWI, Kifua Kikuu na Malaria. Amehudumu pia kama Kaimu Jaji wa Mahakama ya Juu ya Rufaa ya Uganda. Yeye ni mjumbe wa Mahakama ya Haki ya Afrika Mashariki.

## Maisha ya Awali na Elimu
Jaji Ogoola alizaliwa akiwa mtoto pekee wa Bw. na Bi. Yukana Madangu tarehe 15 Agosti, 1945 huko Lumino, Busia katika wilaya ya zamani ya Bukedi (sasa ni kaunti ya Samia-Bugwe katika Wilaya ya Busia). Mama yake, Norah Akuku, Nataboona kutoka koo ya Bataboona, alifariki wakati akiwa na umri wa miaka mitano na hivyo alilelewa na ndugu. Alisoma katika Shule ya Upili ya Nabumali kwa masomo ya O-Level na Kings College Budo kwa masomo ya A-Level. Alisomea sheria katika Chuo Kikuu cha Dar-es-Salaam, kuanzia 1966 hadi 1969, na kuhitimu kwa shahada ya Shahada ya Sheria. Shahada yake ya Uzamili wa Sheria alipata katika Chuo Kikuu cha Columbia mwaka 1974. Pia ana Stashahada ya Uanaharakati wa Sheria kutoka Kituo cha Maendeleo ya Sheria kilichopo Kampala, aliyopata mwaka 1997.

## Marejeo 
Jamii:Wanasheria wa Uganda
Oscar Kambona

**Oscar Salathiel Kambona** (13 Agosti 1928 – 3 Juni 1997)  alikuwa Waziri wa Kwanza wa Mambo ya Nje wa Tanganyika kuanzia mwaka 1963 hadi 1966.

Alikuwa mwana wa mchungaji David Kambona na Miriam Kambona. Baba yake alikuwa miongoni mwa wachungaji wa kwanza Waafrika waliopadrishwa katika Kanisa la Anglikana Tanganyika. Kambona alipata elimu yake ya msingi nyumbani, akifundishwa na wazazi wake pamoja na mjomba wake, wote wakiwa ni walimu. Baadaye alitumwa kusoma katika Shule ya Kati ya Mtakatifu Barnaba (St. Barnabas Middle School) huko Liuli, Kusini mwa Tanganyika, karibu na nyumbani kwao. Kisha aliendelea na masomo yake katika Shule ya Sekondari ya Alliance iliyopo Dodoma, katikati mwa Tanganyika.

## Kazi ya Kisiasa 
Kambona aliteuliwa kuwa Katibu Mkuu wa Chama cha TANU (Tanganyika African National Union) wakati wa harakati za kudai uhuru, na alifanya kazi kwa ukaribu na Julius Nyerere, ambaye alikuwa Rais wa TANU, chama kilichoongoza Tanganyika kupata uhuru. Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa Uingereza tarehe 9 Desemba 1961.

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 1997
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Fikra bunifu

**Fikra bunifu** ni utaratibu unaorejelea mbinu za kiakili, kimkakati na kivitendo zinazotumiwa na wabunifu katika mchakato wa usanifu, na pia inahusu jumla ya maarifa yaliyokusanywa kuhusu namna watu wanavyochanganua wanapokabiliana na changamoto za usanifu.

Fikra bunifu pia huhusishwa na maagizo ya ubunifu wa bidhaa na huduma ndani ya mazingira ya kibiashara na kijamii.

## Historia
Fikra bunifu ina historia inayoanzia miaka ya 1950 na '60, ikiwa na mizizi katika utafiti wa uelewa wa usanifu na mbinu za usanifu. Pia imerejelewa kama 'njia za mbunifu za kujua, kufikiri na kutenda' na kama 'fikra za mbunifu'. Dhana nyingi muhimu na vipengele vya fikra bunifu vimetambuliwa kupitia tafiti, katika nyanja mbalimbali za usanifu, za uelewa wa usanifu na shughuli za usanifu katika mazingira ya kimaabara na asili.

Istilahi ya fikra bunifu imetumiwa kurejelea mtindo maalum wa kiakili (kufikiri kama mbunifu), nadharia kuu ya usanifu (njia ya kuelewa jinsi wabunifu wanavyofanya kazi), na seti ya rasilimali za kipedagojia (ambazo kupitia kwake mashirika au wabunifu wasio na uzoefu wanaweza kujifunza jinsi ya kukabiliana na matatizo tata kwa njia ya ubunifu). Matumizi hayo tofauti yamezua mkanganyiko katika utumiaji wa istilahi hiyo.

## Marejeo
Runinga ya rununu

**Runinga ya rununu** ni runinga inayotazamwa kwa kifaa kidogo cha kubebwa mkononi au kifaa mpakato, ambacho hutengenezwa kwa madhumuni hayo. Inajumuisha huduma inayotolewa kupitia mitandao ya simu za mkononi, inayorushwa hewani bure kupitia vituo vya televisheni, au kupitia matangazo ya satelaiti. Viwango vya kawaida vya utangazaji au fomati maalum za utangazaji za rununu zinaweza kutumika. Vipengele vya ziada ni pamoja na kupakua programu za Televisheni na podikasti kutoka kwa Mtandao na kuhifadhi programu kwa ajili ya kutazamwa baadaye.

Kulingana na Harvard Business Review, kuongezeka kwa matumizi ya simu janja kumeruhusu watumiaji kutazama video nyingi za rununu katika siku tatu za Olimpiki ya Majira ya Baridi ya 2010 zaidi ya walivyotazama katika Michezo yote ya Olimpiki ya Majira ya Joto 2008, ikiwa ni ongezeko la mara tano. Hata hivyo isipokuwa Korea Kusini, kukubalika kwa watumiaji wa matangazo ya runinga ya rununu kumepunguzwa kwa sababu ya ukosefu wa vifaa vinavyotangamana.

## Marejeo
Jamii:Televisheni
Jamii:Teknolojia
Bina Agarwal

**Bina Agarwal** ni mchumi wa maendeleo kutoka India na Profesa wa Uchumi wa Maendeleo na Mazingira katika Taasisi ya Maendeleo ya Ulimwengu (Global Development Institute) ya Chuo Kikuu cha Manchester. Ameandika kwa kina kuhusu ardhi, riziki na haki za umiliki; mazingira na maendeleo; siasa ya uchumi wa kijinsia; umaskini na usawa; mabadiliko ya kisheria; pamoja na kilimo na mabadiliko ya kiteknolojia.

Yeye ndiye mwandishi wa kitabu kilichoshinda tuzo kiitwacho ''A Field of One's Own: Gender and Land Rights in South Asia'', ambacho kimekuwa na athari kubwa kwa serikali, mashirika yasiyo ya kiserikali (NGOs), na mashirika ya kimataifa katika kukuza haki za wanawake kwenye ardhi na mali. Kazi hii pia imechochea utafiti katika Amerika ya Kusini na kote duniani.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Uhindi
Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro
BBC kids

**BBC kids** (BBC ya Watoto) ni chaneli ya kimataifa mahususi kwaajili ya watoto inayomilikiwa na shirika la utangazaji la Uingereza (BBC) linalotoa habari duniani kote,  na imetumika kwa idadi kadhaa za huduma za Televisheni. Inatokana na historia ndefu ya vipindi vya watoto kwenye BBC, na inahusiana sana na idhaa ya CBBC nchini Uingereza.Mnamo tarehe 11 Januari 2022,Studio za BBC ziliongeza BBC ya watoto kama chaneli ya ziada kwa jukwaa la Pluto TV nchini Marekani, kwa Kiingereza (kama "BBC Kids") na kwa Kihispania (kama "Niños por BBC").

## Marejeo
Jamii:Televisheni
Margaret C. Snyder

**Margaret C. "Peg" Snyder** (30 Januari 1929 – 26 Januari 2021) alikuwa mwanasayansi wa kijamii kutoka Marekani mwenye maslahi maalum katika masuala ya wanawake na maendeleo ya kiuchumi, hususan barani Afrika. Alikuwa mkurugenzi mwanzilishi wa Mfuko wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa kwa Wanawake (UNIFEM), ambao uliunganishwa na UN Women mnamo 2011. Pia alikuwa mwanzilishi mwenza wa Benki ya Dunia ya Wanawake na wa Kituo cha Mafunzo na Utafiti kwa Wanawake cha Afrika.

## Marejeo 
Jamii:wanasayansi wa Marekani
Uchambuzi wa miundo

**Uchambuzi wa miundo** ni tawi la ufundi thabiti ambalo hutumia miundo iliyorahisishwa kwa vitu viimara kama vile paa, mihimili na makombora kwa kufanya maamuzi ya kihandisi. Lengo lake kuu ni kugundua athari za hiyo mizigo kwenye miundo ya hiyo mihimili na vipengele vyake. Katika nadharia ya unyumbufu, mifano inayotumika katika uchanganuzi wa miundo mara nyingi ni milinganyo tofauti katika kigezo kimoja cha sehemu. Miundo iliyochanganuzwa ni pamoja na yote ambayo inapaswa kuhimili mizigo, kama vile mizigo iliyopo katika majengo, madaraja, ndege na meli. Uchanganuzi wa miuundo hutumia mawazo kutoka kwa mechanics inayotumika, sayansi ya nyenzo na hisabati inayotumika kukokotoa kasoro za miuundo, nguvu za ndani, mikazo, athari za usaidizi, kasi, kasi, na uthabiti. Matokeo ya uchanganuzi hutumika kuthibitisha kufaa kwa miuundo kwa matumizi, mara nyingi huzuia majaribio ya kimwili. Uchambuzi wa muundo kwa hivyo ni sehemu muhimu kaika uhandisi wa miundo.

## Marejeo
Jamii:Uhandisi
The United Africa University of Tanzania

**The United Africa University of** **Tanzania (UAUT)** ni chuo kikuu binafsi cha Kikristo kilichopo katika kata ya Vijibweni, Wilaya ya Kigamboni, Mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania. Kimeanzishwa na Misheni ya Kanisa la Korea na kiko jijini Dar es Salaam.

## Marejeo 
Jamii:Wilaya ya Kigamboni
Jamii:Vyuo vikuu vya Tanzania
Goodluck Joseph Ole-Medeye

**Goodluck Joseph Ole-Medeye** (amezaliwa 14 Machi 1958) ni mwanasiasa wa CCM kutoka Tanzania na Mbunge wa Jimbo la Arumeru Magharibi tangu mwaka 2010. Aliwahi kuhudumu kama Naibu Waziri wa Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1958
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Vinand Nantulya

**Vinand Mukatabala Nantulya** ni daktari wa Uganda, mtaalamu wa patholojia, mtafiti wa tiba, mjasiriamali na msimamizi wa elimu ya juu, ambaye tangu tarehe 3 Oktoba 2017, amekuwa akihudumu kama Kansela wa Chuo Kikuu cha Busitema, chuo cha umma kilichopo katika Kanda ya Mashariki ya Uganda.

## Maisha ya awali na elimu 
Nantulya alizaliwa tarehe 15 Januari 1949 katika Kijiji cha Bulayila, kilichopo katika Wilaya ya Kibuku ya sasa, akiwa mtoto wa Brenda Kirangi na Paulo Mukatabala.

Alianza masomo yake katika Shule ya Msingi ya Bulangira Roman Catholic kuanzia Darasa la Kwanza hadi la Nne. Baadaye alihamia Shule ya Msingi ya Kachomo kwa Darasa la Tano na la Sita. Aliendelea na masomo ya sekondari katika Chuo cha St. Peter's College Tororo kwa kiwango cha kawaida (Ordinary Level), kisha akahamia Shule ya Ntare huko Mbarara, ambako alikamilisha masomo ya kiwango cha juu (Advanced Level). Alihitimu kutoka Ntare akiwa na Diploma ya Shule ya Upili.

## Kazi na uzoefu 
Baada ya kufanya mafunzo kwa vitendo katika Hospitali ya Mulago, Nantulya aliajiriwa kama msaidizi wa kufundisha katika Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Makerere. Baada ya kumaliza masomo yake ya Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Chuo Kikuu cha Nairobi, aliteuliwa kuwa mtafiti mwenzake katika Maabara ya Kimataifa ya Utafiti wa Magonjwa ya Wanyama (ILRAD), jijini Nairobi. Akiwa huko, alianza pia kutoa mihadhara katika Chuo Kikuu cha Harvard. Aliteuliwa kuwa mwanasayansi mkuu wa utafiti katika afya ya kimataifa katika Shule ya Afya ya Umma ya Harvard. Aidha, alihudumu kama profesa wa afya na mahusiano ya kimataifa katika Chuo Kikuu cha Geneva na mshirika mwandamizi katika Chuo Kikuu cha Sayansi cha Philadelphia. Mwaka 2002, aliteuliwa kuwa mshauri mwandamizi wa afya katika Mfuko wa Kimataifa wa Kupambana na UKIMWI, Kifua Kikuu na Malaria, mjini Geneva.Alijiuzulu nafasi hiyo mwezi Desemba 2016. Tarehe 3 Oktoba 2017, Profesa Vinand Mukatabala Nantulya alitawazwa kuwa Kansela wa pili wa Chuo Kikuu cha Busitema, akichukua nafasi ya Kansela wa kwanza, Profesa Francis Omaswa, ambaye muda wake wa miaka kumi ulikuwa umeisha.

Nantulya alibuni chanjo iitwayo **Kuku Star**, inayozuia ugonjwa wa New Castle kwa kuku. Chanjo hiyo hutengenezwa katika kampuni yake, *Brentec Vaccine Limited*, iliyopatiwa jina la mama yake, Brenda Kirangi. Kampuni yake nyingine, *Astel Diagnostics Limited*, hutengeneza vipimo vya haraka vya utambuzi wa magonjwa mbalimbali. Anahudumu kama mshauri mwandamizi wa Rais wa Uganda kuhusu chanjo na dawa.

## Uvumbuzi na Ujasiriamali 
Nantulya ameoa Dkt. Florence Nakimwero Nantulya, daktari wa watoto, ambaye anahudumu katika Hospitali ya Nakasero, iliyoko Kampala, mji mkuu wa Uganda. Pamoja, ni wazazi wa watoto watano watu wazima.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanabiolojia wa Uganda
Liisa Suihkonen

**Liisa Suihkonen** (27 Septemba 1943 – Agosti 2025) alikuwa mwanamichezo wa Ufini wa ski ya msituni aliyejitahidi kushiriki mashindano ya mchezo huu katika miaka ya 1970.

## Wasifu 
Liisa Suihkonen alizaliwa 27 Septemba 1943 huko Suonenjoki, Northern Savonia, Finland. Alishinda medali ya shaba katika mashindano ya 4 × 5 km relay kwenye Michezo ya Olimpiki ya Majira ya Baridi ya 1976 huko Innsbruck. Suihkonen alifariki dunia Agosti 2025, akiwa na umri wa miaka 81.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1943
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Wachezaji wa Ufini
Florence Mawejje

**Florence Namatta Mawejje** (jina la kuzaliwa **Florence Namatta**; anajulikana zaidi kama **Florence Mawejje**) ni mfanyabiashara, mtaalamu wa rasilimali watu, na mtendaji mkuu wa shirika kutoka nchini Uganda, ambaye anahudumu kama Meneja Mkuu wa rasilimali watu katika Benki ya Maendeleo Vijijini ya Centenary, benki kubwa ya biashara nchini Uganda.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Uganda
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wafanyabiashara wa Uganda
Uhandisi wa miundo

**Uhandisi wa miundo** ni taaluma ya uhandisi wa ujenzi ambapo wahandisi wa miundo hufunzwa kuunda 'mifupa na viungio' vinavyounda umbo na umbo la miundo iliyotengenezwa na binadamu. Wahandisi wa miundo lazima pia waelewe na kukokotoa uthabiti, uimara, na uwezekano wa tetemeko la ardhi wa miundo iliyojengwa kwa majengo  na miundo isiyo ya ujenzi. Miundo ya miundo imeunganishwa na ile ya wabunifu wengine kama vile wasanifu majengo na wahandisi wa huduma za ujenzi na mara nyingi husimamia ujenzi wa miradi na wakandarasi kwenye tovuti.Wanaweza pia kuhusika katika uundaji wa mashine, vifaa vya matibabu, na magari ambapo uadilifu wa muundo huathiri utendakazi na usalama.
## Marejeo
Jamii:Uhandisi
Celestino Obua

**Celestino Obua** ni daktari, mtaalamu wa dawa, msomi na msimamizi wa taasisi za elimu kutoka Uganda. Hivi sasa ni Mwenyekiti wa Baraza la Mitihani la Kitaifa la Uganda (UNEB). Hapo awali, alikuwa Makamu wa Chansela wa Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Mbarara, nafasi ambayo ilichukuliwa na Pauline Byakika mnamo Oktoba 2024. Alihudumu kama Makamu wa Chansela kuanzia tarehe 24 Oktoba 2014 hadi 24 Oktoba 2024. Kabla ya hapo, alihudumu kama Naibu Mkuu wa Chuo Kikuu cha Makerere katika Kitivo cha Sayansi ya Afya.

## Marejeo 
Jamii:Madaktari wa Uganda
Jamii:Watu walio hai
Treni za barabarani Vienna

**Treni za barabarani Vienna** ni treni za barabara zinaendeswa barabarani ya Vienna, mji mkuu wa Austria.

Kabla treni za mjini wa Vienna (Kijerumani:*U-Bahn* zimefunguwa Vienna, imeshakuwa na treni za barabarani. Hizi zinaendeswa barabarani pamoja na usafiri binafsi (gari, pikipiki, baiskeli na watembea).

Treni za barabara Vienna zina sektioni ya tuneli moja tu, chini ya barabara ya "Guertel" kati ya vituo "Eichenstrasse" na "Blechturmgasse/Laurenzgasse" Sektioni hizi inaitawa USTRAB (Kijerumani: Unterpflaster-Strassenbahn ("treni za barabara chini").

Katikati ya Kituo cha reli Meidling na Karlsplatz treni za barabarani wanashare treki na treni za Treni za mkoa Vienna - Baden (Lokalbahn Wien - Baden).

]]

Treni za barabarani zinaendeswa na dereva tu, hamna konda. Kuna mashine ya tiketi na validatori ndani za kila treni. Kuanzia mwaka 2006 Wiener Linien wamenunha treni mpya kuoanda inawezekana bila ngazi.

Treni zinaendeswa na kampuni ya Wiener Linien (Kiswahili: Mistari wa Vienna), ni wanachama wa Umoja wa usafiri wa umma wa eneo magharibi (VOR).

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi ya www.wienerlinien.at 
* Stadt Wien - Ausbau der Wiener Straßenbahn Halmashauri ya mji ya Vienna, kuendelea kijenga
Kuhubiri hadharani

**Kuhubiri hadharani** ni kitendo cha kutoa hotuba kwa hadhira ya moja kwa moja.  Katika historia, kuzungumza hadharani kumekuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni, kidini, kisiasa, na kusisitiza umuhimu wa ujuzi mzuri wa kutumia mazungumzo yenye ushawishi kama misemo,nahau,hadith fupifupi na zinginezo zinazo vuta hisia kwa wasikilizaji. Inaruhusu watu binafsi kuungana na kikundi cha watu ili kujadili mada yoyote. Lengo la msingi la kuzungumza hadharani ni kuelimisha, kufundisha, au kuwavuta wasikilizaji. Wasemaji wa hadhara mara nyingi hutumia vielelezo kama vile onyesho la slaidi, picha na video fupi ili kufafanua hoja zao.
Pia Lengo kuu la kuzungumza hadharani ni kufahamisha au kubadilisha mawazo na matendo ya hadhira.Jukumu la kuzungumza hadharani huamuliwa na nia ya mzungumzaji, lakini inawezekana kwa mzungumzaji yule yule, kwa nia moja, kutoa hotuba tofauti kabisa kwa hadhira tofauti.

Kuzungumza kwa umma mara kwa mara huelekezwa kwa hadhira iliyochaguliwa na wakati mwingine iliyowekewa vikwazo, ikijumuisha watu ambao wanaweza kuwa na mitazamo tofauti. Hadhira hii inaweza kujumuisha wafuasi wenye shauku wa mzungumzaji, wahudhuriaji wanaosita na mitazamo pinzani, au wageni walio na viwango tofauti vya kupendezwa na mada ya mzungumzaji. Wazungumzaji mahiri wanatambua kwamba hata hadhira ya ukubwa wa kawaida si chombo kimoja bali ni mkusanyiko wa watu mbalimbali.

Kuzungumza hadharani kunalenga ama kuhakikishia hadhira iliyo na wasiwasi au kutahadharisha hadhira iliyoridhika kuhusu jambo muhimu. Mara tu mzungumzaji atakapoamua ni ipi kati ya mbinu hizi inayohitajika, watatumia mchanganyiko wa usimulizi wa hadithi na mbinu za habari ili kufikia malengo yao. Madhumuni ya hotuba yanaweza kutofautiana kulingana na hadhira inayolengwa. Hotuba wakati wa sherehe zinaweza kujumuisha ucheshi au hadithi zinazoshirikiwa kutoka nyakati za sherehe tofautitofauti.

## Marejeo
Jamii:Fasihi
Molly Mahood

**Molly Maureen Mahood** (17Juni 1919 – 14 Februari 2017) alikuwa msomi wa fasihi wa Uingereza, ambaye masilahi yake yalihusisha kuanzia kazi za Shakespeare ambae alikuwa mwandishi na mchezaji maarufu kutoka Uingereza, aliyeishi kati ya mwaka 1564 na 1616, Na fasihi ya Kiafrika ya baada ya ukoloni. Alifundisha katika Chuo cha St Hugh’s, Oxford (1947–1954), Chuo Kikuu cha Ibadan nchini Nigeria (1954–1963), Chuo Kikuu cha Dar es Salaam nchini Tanzania (1963–1967), na Chuo Kikuu cha Kent huko Canterbury (1967–1979).

## Maisha ya Awali na Elimu 
Molly Mahood alikuwa mtoto wa James Mahood, CBE, msaidizi wa mhasibu mkuu, alizaliwa tarehe 17 Juni 1919 huko Wimbledon, London, Uingereza. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Surbiton High, shule ya binafsi ya wasichana iliyopo Kingston upon Thames, London. Aliendelea na masomo ya Kiingereza katika Chuo Kikuu cha King's College, London, na alihitimu na digrii ya heshima ya daraja la kwanza mwaka 1941. Yeye na wanafunzi wenzake walihamishiwa Bristol kutokana na tishio kubwa la mabomu wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Aliendelea na masomo yake na alikamilisha Shahada ya Uzamili (Master of Arts - MA) na insha kuhusu vichekesho vya karne ya 17.

## Marejeo 
Jamii:Waliofariki 2017
Jamii:Waliozaliwa 1919
Jamii:Watu wa Uingereza
Sicily Kariuki

**Sicily Kanini Kariuki** ni mwanasiasa wa Kenya ambaye amekuwa akihudumu kama Waziri wa Maji, Usafi wa Mazingira na Umwagiliaji tangu tarehe 20 Januari 2020. Awali, alihudumu kama Waziri wa Afya. Kabla ya hapo, alikuwa Waziri wa Huduma za Umma, Vijana na Masuala ya Jinsia kuanzia Desemba 2015 hadi Januari 2018.

## Maisha ya awali na elimu 
Sicily Kanini Kariuki alizaliwa katika Kijiji cha Kangaru, eneo bunge la Manyatta, katika Kaunti ya Embu ya sasa nchini Kenya.

## Taaluma kabla ya siasa 
Kariuki alifurahia taaluma pana katika sekta ya biashara, ikiwa ni pamoja na kuhudumu kama afisa wa Mamlaka ya Uwekezaji ya Kenya, na kama Afisa Mtendaji Mkuu wa Chama cha Wauzaji wa Mazao Mabichi nje ya Kenya. Alihudumu katika nafasi hiyo hadi Januari 2018, alipoteuliwa kuwa Waziri wa Afya.

Katika wadhifa wake kama waziri, Kariuki aliteuliwa na Mkurugenzi Mkuu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), Tedros Adhanom Ghebreyesus, kuhudumu katika Tume Huru ya Ngazi ya Juu kuhusu Magonjwa Yasiyoambukiza kuanzia mwaka 2018 hadi 2019.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Watu walio hai
Peter Elwelu

**Peter Elwelu** (alizaliwa Wilaya ya Kalaki, Uganda, 12 Juni 1966) ni Luteni Jenerali mstaafu wa jeshi la Uganda, linalojulikana rasmi kama Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Uganda (UPDF). Tangu tarehe 24 Juni 2021, amekuwa Naibu Mkuu wa Majeshi ya Ulinzi wa UPDF. Aliteuliwa kushika wadhifa huo tarehe 24 Juni 2021. Tangu tarehe 9 Januari 2017, amehudumu kama kamanda wa vikosi vya ardhini, nafasi ya tatu kwa ukubwa katika ngazi za uongozi wa UPDF. Kuanzia Juni 2013 hadi Januari 2017, alikuwa kamanda wa Divisheni ya Pili ya UPDF yenye makao yake mjini Mbarara, mji mkubwa zaidi katika Kanda ya Magharibi mwa Uganda. Elwelu anajulikana zaidi kwa tukio la mauaji ya Kasese ambapo, kwa mujibu wa Human Rights Watch, watu 153 waliuawa.

## Marejeo 
Jamii:Wanajeshi wa Uganda
Jamii:Watu walio hai
Cheti cha Taifa cha Elimu ya Sekondari ya juu (Tanzania)

**Cheti cha Kidato cha Sita cha Mtihani wa Taifa (ACSEE)** ni mtihani wa kitaaluma wa elimu ya kidato cha sita  unaofanywa na wanafunzi wa Kidato cha Sita (darasa la 12) nchini Tanzania ili kujiandaa na masomo ya Chuo Kikuu.Mitihani hii kwa kawaida hufanyika kati ya mwishoni mwa Septemba hadi mapema au katikati ya Mei na husimamiwa na Baraza la Mitihani la Taifa la Tanzania (NECTA). Wanafunzi wanatakiwa kupata alama tatu za ufaulu ili kupita mitihani hiyo. Mitihani ya ACSEE, inayojulikana pia kama Kidato cha Sita, hupatikana matokeo yake kupitia tovuti rasmi ya NECTA ambapo kwa kawaida hutolewa mwezi wa Julai, ili kuruhusu shughuli nyingine kama vile maombi ya mikopo ya wanafunzi (HESLB) na maombi ya kujiunga na vyuo vikuu.

## Marejeo 
Jamii:Elimu ya Tanzania
Salum Barwany

**Salum Khalfan Barwany** au **Salum Khalfani Bar’wani** (alizaliwa 30 Juni 1959) ni mwanasiasa wa chama cha CUF nchini Tanzania na Mbunge wa jimbo la Lindi Mjini. Yeye ndiye Mbunge wa kwanza mwenye ualbino kuchaguliwa kuingia bungeni nchini Tanzania.

Alichaguliwa kuingia katika Bunge la Tanzania tarehe 2 Novemba 2010 akiwakilisha jimbo la Lindi Mjini lililopo kusini-mashariki mwa nchi, na hivyo kuwa mtu wa kwanza mwenye ualbino kuchaguliwa kihistoria kuingia Bungeni. (Mwanachama wa kwanza mwenye ualbino kukaa bungeni alikuwa ni mwanamke, Al-Shymaa Kway-Geer, ambaye aliteuliwa na Rais kuingia Bungeni miaka miwili kabla ya hapo).

Baada ya kuchaguliwa, Bar’wani alisema:

*"Nimeguswa sana kwamba hii ndiyo mara ya kwanza katika historia ya uchaguzi wa nchi hii ambapo mtu mwenye ualbino amechaguliwa na wananchi katika ushindani wa wazi kuwa mwakilishi wao bungeni – na si kwa kura za huruma au maamuzi ya kuteuliwa."*

Tanzania inajulikana kwa kuwa na idadi kubwa ya watu wenye ualbino, na pia mateso dhidi ya watu wenye ualbino, hasa kutokana na baadhi ya waganga wa kienyeji wenye ushawishi na nguvu kubwa katika maeneo ya vijijini.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Bunge la Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1959
Abdulrahman Al-Sumait University

**Chuo Kikuu cha Abdulrahman Al-Sumait (SUMAIT University)**, ambacho hapo awali kilijulikana kama University College of Education Zanzibar (UCEZ), kilianzishwa nchini Tanzania mwaka 1998 na Africa Muslims Agency (AMA). Dk. Abdulrahman Hamoud Al-Sumait (1947–2013), ambaye chuo hiki kimepewa jina lake, alikuwa mmoja wa waanzilishi wa AMA. Kampasi kuu ya chuo hiki ipo Chukwani.

## Marejeo 
Jamii:Vyuo vikuu vya Tanzania
Jamii:Zanzibar
David Mallole

**David Mciwa Mallole** (amezaliwa 26 Desemba 1995) ni mwanasiasa wa CCM (Chama Cha Mapinduzi) kutoka Tanzania na alikuwa Mbunge wa Jimbo la Dodoma Mjini kuanzia mwaka 2010 hadi 2015.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Pereira Silima

**Pereira Silima** (alizaliwa 14 Machi 1959) ni mwanasiasa wa CCM nchini Tanzania na Mbunge wa jimbo la Chumbuni tangu mwaka 2010. Hivi sasa ni Naibu Waziri wa Mambo ya Ndani ya Nchi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Stephano Lameck Musomba

**Stephano Lameck Musomba,** O.S.A., (alizaliwa 25 Septemba 1969) ni kiongozi wa Kanisa Katoliki nchini Tanzania ambaye ni Askofu wa Jimbo Katoliki la Bagamoyo tangu Machi 2025. Kabla ya hapo, kuanzia Julai 2021 hadi Machi 2025, alikuwa Askofu Msaidizi wa Jimbo Kuu la Dar es Salaam. Wakati huohuo, alihudumu pia kama Askofu wa jimbojina la Perdices. Aliteuliwa kuwa askofu na Baba Mtakatifu Francisko tarehe 7 Julai 2021. Alipakwa mafuta na kusimikwa jijini Dar es Salaam tarehe 21 Septemba 2021. Mnamo tarehe 7 Machi 2025, Papa Fransisko alimteua kuwa askofu wa kwanza wa Jimbo Katoliki la Bagamoyo, jimbo jipya alilolianzisha yeye mwenyewe.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1969
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waaugustino
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Tanzania
Aliko Kibona

**Aliko Nikusuma Kibona** (alizaliwa 16 Mei 1956) ni mwanasiasa wa CCM nchini Tanzania na Mbunge wa jimbo la Ileje tangu mwaka 2010.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1956
Zhanna Kolodub

**Zhanna Yukhymivna Kolodub** (Kiukraini: Жанна Юхимівна Колодуб; 1 Januari 1930 – 28 Agosti 2025) alikuwa mtunzi wa muziki na mwalimu kutoka Ukraini.

## Maisha na kazi 
Zhanna Kolodub alizaliwa 1 Januari 1930 katika jiji la Vinnytsia, Ukraine, katika familia ya wanamuziki. Alisomea Fidla na piano katika Shule ya Muziki ya Gliere, Kyiv, na baadaye alihitimu katika chuo cha Conservatory ya Kyiv mwaka 1954. Akiwa na umri wa miaka 24 alianza kujikita katika utunzi wa muziki, akifundishwa na Profesa Liatoshinsky na Levko Kolodub, ambaye baadaye alikuwa mumewe.

Kolodub alifundisha katika conservatory kuanzia 1952, akawa profesa mwaka 1997. Alipokea tuzo kadhaa, ikiwemo Mykola Lysenko Prize (2002), na mwaka 2009 alipokea tuzo ya People's Artist of Ukraine (tuzo ya heshima kwa msanii maarufu aliyejulikana kwa mchango wake mkubwa wa kitamaduni na sanaa) . Aliandika balleti, muziki wa orkestra, chumba, piano, pamoja na muziki wa kinasaba na muziki wa filamu.

Zhanna Kolodub alifariki dunia 28 Agosti 2025, akiwa na umri wa miaka 95.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Waliofariki 2025
Jamii:Watunzi
Jamii:Watu wa Ukraine
Felix A. Chami

**Felix A. Chami** ni mtaalamu wa akiolojia kutoka Tanzania. Yeye ni profesa katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, akijikita katika akiolojia ya pwani ya Afrika Mashariki. Dr. Chami aligundua, katika visiwa vya Mafia na Juani, mabaki ya kihistoria yaliyofichua kwamba Afrika Mashariki ilikuwa sehemu muhimu ya biashara ya Bahari ya Hindi. 

Chami alipata shahada yake ya kwanza ya sosholojia katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam mwaka 1986, shahada ya uzamili ya anthropolojia katika Chuo Kikuu cha Brown mwaka 1988, na shahada ya uzamivu (Ph.D.) ya akiolojia katika Chuo Kikuu cha Uppsala mwaka 1994.

## Marejeo 
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wanaume wa Tanzania
Jamii:wataalamu
Haroun Suleiman

**Haroun Ali Suleiman** (alizaliwa 24 Julai 1953) ni mwanasiasa wa Zanzibar aliyewahi kuwa mbunge wa Bunge la Tanzania kuanzia mwaka 2005 hadi 2010.

## Wasifu na Elimu 
Alihitimu shahada ya Elimu kutoka Chuo Kikuu cha Bristol (Uingereza). Aliteuliwa kuwa Waziri wa Elimu, Utamaduni na Michezo mwaka 2000 baada ya kuchaguliwa kuwa Mjumbe wa Baraza la Wawakilishi, Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar kwa kipindi cha 2000-2005.

Pia amehudumu katika nafasi mbalimbali, ikiwemo: Katibu Mkuu (1996-2000) na Naibu Mkurugenzi wa Mipango (1993-1995). Amefanya kazi kama mwalimu na mpanga mipango ya elimu kwa miaka 22. Pia ana nia thabiti katika masuala ya kijinsia na kuboresha elimu ya msingi.

## Marejeo 
Jamii:Watu walio hai
Jamii:wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Bunge la Tanzania
Frederick Werema

**Frederick Mwita Werema** (10 Oktoba 1955 – 30 Desemba 2024) alikuwa Mwanasheria Mkuu wa Serikali ya Tanzania kuanzia mwaka 2009 hadi alipojiuzulu mwaka 2014.  

Kabla ya kuteuliwa kuwa Mwanasheria Mkuu, Werema alikuwa Jaji wa Mahakama Kuu ya Tanzania katika Kitengo cha Biashara.

## Marejeo 
Jamii:Wanasheria wa Tanzania
Jamii:Majaji wa Tanzania
Deborah Fahy Bryceson

**Deborah Fahy Bryceson** ni msomi wa Uingereza ambaye kwa sasa ana uhusiano na Kituo cha Mafunzo ya Kiafrika (CAS) katika Chuo Kikuu cha **Edinburgh** na Chuo Kikuu cha **Uppsala**. Alianzisha utafiti katika mabadiliko ya kisekta barani Afrika, akiangalia hasa 'familia za kimataifa' na kubuni maneno"kuachana na kilimo"(de-agrarianization) na ukuaji wa miji yenye madini'. Amechapisha vitabu 16 na zaidi ya nakala 130 za majarida na sura za vitabu, akibobea juu ya riziki, kazi, ukuaji wa miji na masomo ya kilimo.

## Marejeo 
Jamii:Watu wa Uingereza
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1951
Ujuzi wa kiteknolojia

**Ujuzi wa kiteknolojia** (kwa Kiingereza: *Technological (technology) literacy*) ni mada inayorejelea uwezo wa kutumia, kudhibiti, na kutathmini teknolojia ipasavyo kwa njia ambayo inasaidia malengo ya mtu binafsi, mawasiliano, na kuunda habari. Haijumuishi tu kujua jinsi na wakati wa kutumia teknolojia maalum, lakini pia kuelewa uwezo wao, mapungufu, na athari walizonazo kwa watu binafsi, jamii na mazingira.

Mtu anayejua kusoma na kuandika kiteknolojia anaonyesha ujuzi wa vitendo katika uendeshaji na utatuzi wa vifaa, hujihusisha katika kufikiri kwa kina kuhusu masuala ya kiufundi, na kutumia teknolojia kutatua matatizo, kurejesha na kuunda taarifa, na kuboresha kujifunza.

## Marejeo
Jamii:elimu
Thobias Andengenye

**Thobias Andengenye**, Mkuu wa Mkoa wa Kigoma nchini Tanzania, aliteuliwa kushika wadhifa huo mnamo Julai 2020. Kabla ya uteuzi huu, alikuwa Kamishna Jenerali wa Jeshi la Zimamoto na Uokoaji Tanzania kuanzia mwaka 2016 hadi Januari 2020, alipofutwa kazi na aliyekuwa Rais John Magufuli, pamoja na Waziri Kangi Lugola, kutokana na madai ya kasoro za ununuzi. 

## Marejeo 
Jamii:Wanajeshi wa Tanzania