open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bethsaida

thumb|Bethsaida
**Bethsaida** (kutoka Kiebrania/Kiaramu בית צידה *beth-tsaida*, yaani "Nyumba ya uwindaji" au "ya uvuvi", kutoka mzizi צדה auצוד) ni mahali panapotajwa na Agano Jipya.

Palikuwa upande wa mashariki wa mto Yordani, labda jirani na mahali ambapo mto huo unaingia katika Ziwa Galilaya. 

Bethsaida ndio mji asili wa mitume wa Yesu wafuatao: Petro, Andrea nduguye na Filipo (Yoh 1:44).

Bethsaida inatajwa na Mk 8:22-26 kama mji (κώμη) ambapo Yesu alimponya kwa awamu mbili mwanamume kipofu. 

Ingawa katika Injili hakuna habari za miujiza mingine iliyofanyika huko, Yesu aliutishia mji huo laana ya milele kwa kutopokea ujumbe wake wa toba.

## Tanbihi
## Marejeo
* Arav R and RA Freund (2004) *Bethsaida: A City by the North Shore of the Sea of Galilee* Truman State University. ISBN 978-1-931112-39-0.
* *Bethsaida: An Ancient Fishing Village on the shore of the Sea of Galilee *, 2001, Israel Ministry of Foreign Affairs.
* International Standard Bible Encyclopedia

## Viungo vya nje
* Bibleplaces.com Bethsaida 
* Bethsaida, by Jacqueline Schaalje
* Strong's G966 
* The Secrets of Bethsaida, a documentary by Yuval Hollander 

Jamii:Mtume Petro
Shujaa Mamadou Ndala

**Shujaa Mamadou Ndala** ni jina la albamu ya Dekula Kahanga ya mwaka wa 2016. Albamu ina nyimbo zipatazo nane. Albamu hii ni ya nne tangu zile za awali ambazo ni: 1996 Safari East Africa,
2001 Sultan Qaboos, 2008 Rumaliza na hii 2016 Shujaa Mamadou Ndalakwanza kutolewa tangu kuanzishwa kwa Dekula Kahanga & His Band. Dekula ametunga nyimbo zote na kuzitayarisha kasoro namba 5 ni utunzi wake Bobo Sukari.

## Nyimbo zilizopo katika albamu
#Shujaa Mamadou Ndala 
#Mama Afrika
#Kuna Mambo 
#Liverpool 
#Wabibi Waleo 
#Tucheze Salsa 
#Kigeugeu 
#Agnes

Nyimbo zote zimetayarishwa na Dekula Kahanga katika studio ya Joji & Sensus huko mjini Stockholm, Sweden.

## Tazama pia
* Marquis Original
*Mashoga
*Hali Ngumu
## Viungo vya Nje
* katika wavuti ya Dekula na Band yake
Kapernaumu

la Kapernaumu la karne ya 4 BK.]]
 na mabenchi).]]
 la wakati wa Roma ya Kale.]]

 inayoonekana kupitia kioo.]]
**Kapernaumu** (pia **Kafarnaumu**, kwa Kiebrania כְּפַר נַחוּם, *Kfar Nahum*, yaani "Kijiji cha Nahum") ilikuwa kijiji cha uvuvi upande wa kaskazini wa Ziwa Galilaya kilichoanzishwa wakati wa ufalme wa ukoo wa Wahasmonei (karne ya 2 KK). 

Kilikuwa na wakazi 1,500 hivi na masinagogi mawili. Nyumba iliyogeuzwa kuwa kanisa inasemekana ilikuwa ya Mtume Petro.

Kijiji kiliachwa mahame katika karne ya 11 BK. This includes the re-establishment of the village during the Early Islamic period soon after the 749 earthquake.

## Katika Injili
 wa James Tissot - "Uponyaji wa wakoma huko Kapernaumu" (Guérison des lépreux à Capernaum) - Brooklyn Museum.]]
Kapernaumu inatajwa na Injili zote nne (Math 4:13, 8:5, 11:23, 17:24, Mk 1:21, 2:1, 9:33, Lk 4:23, 31,7:1, 10:15, Yoh 2:12, 4:46, 6:17, 24,59). Inaonekana ilikuwa makao makuu (Math 4:12–17) ya kundi la Yesu lililozungukazunguka hasa katika mkoa wa Galilaya. 

Huko Yesu alitoa mafundisho mengi na kufanya miujiza mingi; lakini kwa kutotubu ilipokea hukumu yake (Math 11:23).

## Tanbihi
## Marejeo
* Sean Freyne, "A Galilean Messiah?," *Studia Theologica* 55 (2001), 198–218.  Contains an analysis of the singled-out 1st-century AD house as a courtyard rather than a room or house.
* Loffreda, Stanislao. *Cafarnao*. Vol. II. La Ceramica. Jerusalem: Franciscan Printing Press, 1974.  Technical publication (in original Italian) of the western site.
* Loffreda, Stanislao. *Recovering Capharnaum*. Jerusalem: Edizioni Custodia Terra Santa, 1984. ASIN B0007BOTZY.  Non-technical English summary of the excavations on the western (Franciscan) portion of the site.
* Jerome Murphy-O'Connor, *Oxford Archaeological Guides: The Holy Land* (Oxford, 1998), 217–220. ASIN 0192880136.
* James F. Strange and Hershel Shanks, "Has the House Where Jesus Stayed in Capernaum Been Found?," *Biblical Archaeology Review* 8, 6 (Nov./Dec., 1982), 26–37. Critique of the *domus-ecclesia* claims.
* Tzaferis, Vassilios. *Excavations at Capernaum, 1978–1982*. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1989.  ISBN 0-931464-48-X.  Overview publication of the dig on the eastern portion of the site.

## Viungo vya nje
*Strong's G2584 
* Capharnaum&nbsp;– The town of Jesus&nbsp;– Franciscan Cyberspot
* Capernaum&nbsp;– information from the Israeli government
* Capernaum&nbsp;– Sacred Destinations (includes 38 photos)
* Images of Capernaum
* Article by Dr. Zeev Goldmann
Chawa-vitabu

**Chawa-vitabu** (kutoka Kiing.: booklice) au **chawa-vumbi** (kutoka Kiholanzi: stofluis) ni wadudu wadogo (mm 1-2) wa familia Liposcelididae na Trogiidae katika oda Psocodea ambao hawana mabawa. Takriban spishi zote zinaishi katika majengo ambamo hula maada za wanga, k.m. ambo katika vitabu (asili ya jina).

Wadudu hawa wana umbo wa nzi-gome bila mabawa. Wana nasaba karibu na chawa vidusia ambao siku hizi hufikiriwa kuwa oda ndogo katika nusuoda Troctomorpha.

## Spishi kadhaa za Afrika ya Mashariki
* *Cerobasis guestfalica*
* *Lepinotus angolensis*
* *Lepinotus fuscus*
* *Lepinotus inquilinus*
* *Liposcelis angolensis*
* *Liposcelis annulata*
* *Liposcelis bostrychophila*
* *Trogium apterum*
* *Trogium pulsatorium*

## Picha

Cerobasis guestfalica 2.jpg|*Cerobasis guestfalica*
Lepinotus reticulatus.jpg|*Lepinotus reticulatus*
Liposcelis.jpg|*Liposcelis* sp.

Jamii:Nzi-gome na jamaa
Ziwa Galilaya

ya Ziwa Galilaya kuhusiana na Bahari ya Chumvi.]]
**Ziwa Galilaya**, pia **Kinneret**, **Ziwa la Genesareti**, au **Ziwa la Tiberia** (kwa Kiebrania יָם כִּנֶּרֶת, kwa Kiarabu بحيرة طبريا) ni ziwa lenye umbo la yai kaskazini mwa Israeli. Ni kama kilomita 53 kwa 21 kwa 13. 

Eneo linafikia pengine kilomita mraba 166.7 na kina chake mita 43. 

La pekee ni kwamba liko chini ya usawa wa bahari (mita 209-215), hivyo ni ziwa la maji baridi lililoko chini kuliko yote duniani. Bahari ya Chumvi tu liko chini zaidi. 

Maji yake yanategemea kwa kiasi kikubwa mto Yordani ambao unaingia kaskazini na kutoka tena kusini mwa ziwa hilo. 

Umaarufu wa ziwa hilo unatokana hasa na Yesu kulitembelea na kulivuka mara nyingi, inavyoelezwa na Injili zote nne.

## Picha 
## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Israel Bans Fishing in Sea of Galilee
* World Lakes Database entry for Sea of Galilee 
* Bibleplaces.com: Sea of Galilee
* Peace Mural of the Sea of Galilee in the Chapel of the Good Shephard – Ramallah
* Updated elevation of the Kinneret's level (Hebrew). Elevation (meters below sea level) is shown on the line following the date line.
* Virtual Map of Israel: Kinneret
* [Sea Of Galilee Water Level Application Google Store
Shahada ya Awali

**Shahada ya awali** (pia: **Digrii ya bachelor** ) ni shahada ya kwanza inayotolewa kwa mwanafunzi wa chuo kikuu aliyefaulu masomo ya fani fulani katika muda wa miaka mitatu au minne, kutegemeana na nchi na mfumo wa chuo.

Katika nchi zinazofuata mfumo wa Uingereza ni miaka mitatu, kwenye mfumo wa Marekani ni muda wa miaka minne kutokana na tofauti katika kiwango cha elimu ya sekondari.

Nchi nyingine hazina digrii hiyo kwa sababu kwao masomo ya chuo kikuu hupangwa kwa muda wa miaka mitano hadi sita tangu mwanzo.

Vyeo vinavyofuata ni digrii ya uzamili (au "umahiri", "masters") na digrii ya uzamivu ("udaktari").

## Tanbihi
Msimbo pau

(International Standard Book Number - ISBN) ikionyeshwa kwa kutumia msimbo pau]] 
**Msimbo pau** ni ruwaza ya kijiometri, kwa kawaida ni mistari iliyo wima, ambayo hutumiwa kukagua na kufuatilia mali au bidhaa. Ni njia ya kutaja namba inayoruhusu kusomewa kwa namba hizi kwa mashine.

Awali msimbo pau ulitumia ufuatano wa mistari au "pau" sambamba na nafasi iliyopo baina ya mistari sambamba. Mfumo huu sahili unaitwa kimstari (*linear*) au wa wanda moja (*one-dimensional* / 1D). 

Baadaye msimbo wa wanda mbili (2D) ulianzishwa, kwa kutumia mistatili, nukta, pembe sita na ruwaza nyingine za kijiometri katika pande mbili, kawaida huitwa misimbo pau ingawa haitumii pau. 

Awali Misimbo pau ilikaguliwa kwa vitambazo mwanga maalum vilivyoitwa "barcode readers". Baadaye programu tumizi, maarufu kama **protu**(software aplications) zilipatikana katika vifaa ambavyo viliweza kusoma picha, kama vile simujanja (smartphones) na kamera.

Ingawa mwanzo msimbo pau ulitumika kufuatilia magari ya reli, ulipata umaarufu zaidi wakati ulipokuja kutumika kwenye bidhaa zinazouzwa katika maduka makubwa penye kifaa cha kusoma msimibo pau. 

Zipo aina mbili za misimbo pau, **msimbo wa bidhaa wa jumla** (**Universal Product Code - UPC**) na **International Standard Book Number** (ISBN), ambazo ni lazima kuombwa kupitia mashirika rasmi ya uhakikishaji wa bidhaa kabla ya kuuzwa. 

Misimbo pau inaweza kutumika kwa kufuatilia hesabu ya bidhaa za rejareja, au kutumika binafsi kuweka misimbo na kufuatilia makusanyo au bidhaa.

## UPC 
UPC (kitaalam inahusu UPC-A) ina tarakimu 12 za namba, ambayo kipekee hutolewa kwa kila bidhaa ya biashara. UPC ni msimbo pau utumikao hasa kwa ajili ya ukaguzi wa vitu vya biashara wakati wa kuuza.

Kila msimbo pau wa UPC-A una ukanda unaoweza kutambazwa wa pau nyeusi na nafasi nyeupe juu ya mtindo wa tarakimu wa namba 12. Hakuna herufi, alama au maudhui mengine ya aina yoyote yanayoweza kuonekana kwenye msimbo pau wa UPC-A.

## ISBN 
**International Standard Book Number** (ISBN) ni namba ya kipekee ya utambulisho wa vitabu viuzwavyo kibiashara.

ISBN inapangwa kwa kila toleo na tofautisho (isipokuwa marekebisho) la kitabu. Kwa mfano, Kitabu cha kielektroniki, paperback na toleo gumu (hardcover) la kitabu kilekile kila moja itakuwa na ISBN tofauti. ISBN ina urefu wa tarakimu 13 kama ingewekwa siku au baada ya tarehe 1 Januari 2007, na urefu wa tarakimu 10 kama ingewekwa kabla ya mwaka 2007. 

Namna ya kuwekaji wa ISBN inategemea taifa lenyewe na hutofautiana kutoka nchi hadi nchi, mara nyingi inategemea na ukubwa wa sekta ya uchapishaji ndani ya nchi.

Jamii:Alama
Glavu

thumb|Glavu za kingabaridi katika maonyesho
**Glavu** au **glovu** (kwa Kiingereza *glove*) ni kivazi kinachofunika mkono. Kazi yake ni hasa kukinga mkono dhidi ya athira za kudhuru kama baridi, joto, pembe kali au kemikali. Wakati mwingine kazi ya glavu ni pia kukinga mazingira dhidi ya athira inayotokana na mkono wenyewe. 

Kama kila kivazi, glavu zinafuata fesheni na wakati mwingine huvaliwa kwa sababu za fesheni pekee.

Kimsingi glavu inafanana na soksi ya mguu. Hutengenezwa kwa kitambaa, ngozi au mpira na kwa kawaida huwa na nafasi kwa kila kidole. 

Hakuna uhakika juu ya asili ya kivazi hiki. Uwezekano mkubwa ni kinga dhidi ya baridi. Mumia ya Otzi aliyekufa mnamo 3300 KK kwenye milima ya Alpi na mwili wake ulihifadhiwa katika barafu ilikuwa na glavu. 

Baadaye glavu ziliendelea kupamba watu wa cheo. Katika kaburi la farao Tutankhamun († mnamo 1323 KK) glavu kadhaa zilikutwa.

Leo hii kuna aina nyingi tofauti za glavu
* glavu za kinga dhidi ya baridi zinavaliwa na watu katika mazingira yenye baridi
* glavu za kazi zinavaliwa na watu wanaobeba vitu venye nyuso kali na kukinga ngozi dhidi ya kukatwakatwa
* glavu za raba hutumiwa na wauguzi wanaotaka kijikinga dhidi ya maambukizo
* glavu za aina hii huvaliwa pia katika maabara kwa kujikinga dhidi ya kemikali, na kinyume kukinga vitu vinavyochunguliwa dhidi ya machafuko kutoka mkono
* glavu za pekee kwa michezo mbalimbali kama vile glavu ya baseball, glavu ya bondia, glavu za madereva wa gari au baisikeli kwa mashindano

Image:Handschuhe (fcm).jpg|Glavu za kazi za ngozi nene
Image:Glove.png|Glavu za mjenzi.
Image:Gloves1.jpg|Glavu za mapambo za wakinamama
Image:PVC-Handschuh.jpg|Glavu za mpira kwa wauuguzi
Yosefu Flavius

**Yosefu Flavius** (jina la awali יוסף בן מתתיהו, Yosef bin Matityahu, 37-100 BK) alikuwa kuhani Myahudi mwenye kujua Kiaramu, Kiebrania na Kigiriki, aliyejipatia umaarufu kama mwanahistoria.

## Maisha
Kwanza alishiriki vita vya ukombozi vya Wayahudi dhidi ya Warumi akishika nafasi ya uongozi huko Galilaya. 

Mwaka 67 alisalimu amri akawa mtumwa na mkalimani wa Vespasian kwa miaka miwili.

Huyo alipopata kuwa kaisari alimuacha huru, naye akajiongezea jina *Flavius* la ukoo wa Vespasian.

Alipata uraia wa Roma, akawa mshauri na mkalimani wa Tito, mwana wa Vespasian, wakati wa kushambulia na hatimaye kuteka Yerusalemu (70).

## Maandishi
Vitabu vyake muhimu zaidi vinaitwa kwa Kiingereza *The Jewish War* (75 hivi) na *Antiquities of the Jews* (94 hivi). 

Cha kwanza kinasimulia vita vya kwanza vya Wayahudi dhidi ya Roma (66-73). 

Cha pili kinasimulia historia ya ulimwengu kwa mtazamo wa Kiyahudi lakini namna inayoweza kukubaliwa na Warumi. 

Maandishi hayo ni muhimu katika kuelewa Uyahudi wa karne ya 1 na mwanzo wa Ukristo. 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 37
Jamii:Waliofariki 100
Jamii:Wanahistoria wa Israeli
Tacitus

yake nje ya Bunge la Austria.]]
**Publius** (au **Gaius**) **Cornelius Tacitus** (56 hivi - 120 hivi BK) alikuwa mwanasiasa na mwanahistoria wa Dola la Roma. 

Vitabu vyake maarufu vilivyotufikia kwa sehemu tu vinaitwa kwa *Annales* na *Historiae*. Vinasimulia historia ya dola hilo kuanzia mwaka 14 hadi 70.  

Maandishi yake mengine yanahusu ufundi wa kutoa hotuba (*Dialogus de oratoribus*), Ujerumani (De origine et situ Germanorum*), na maisha ya mkwe wake, jenerali Gnaeus Julius Agricola, aliyeteka sehemu kubwa ya Britania (*De vita et moribus Iulii Agricolae'').

Tacitus anahesabiwa kati ya wanahistoria bora wa Roma ya Kale. 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 56
Jamii:Waliofariki 120
Jamii:Roma ya Kale
Jamii:Waandishi wa Kilatini
Jamii:Wanahistoria wa Italia
Don Knotts

**Jesse Donald** "**Don**" **Knotts** (21 Julai 1924 - 24 Februari 2006) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka Marekani.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* 

Jamii:Waliozaliwa 1924
Jamii:Waliofariki 2006
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Mwandiko wa Kiebrania

thumb|350px|Alfabeti ya Kiebrania
Mwandiko wa Kiebrania ni mwandiko au alfabeti ya lugha ya Kiebrania ya kale na ya kisasa, pia ya Kiaramu ya Biblia na ya Talmudi. 

Kuna pia lugha nyingine za Kiyahudi kama Kiyiddish na Kiladino zilizoandikwa kwa kutumia mwandiko huu.

## Herufi
Mwandiko huu unafuata mfumo wa abjadi yaani herufi zake zinaonyesha konsonanti pekee. Kuna herufi 22 na hakuna tofauti kati ya herufi kubwa na ndogo (kama vile A-a, B-b) lakini herufi kadhaa zina umbo tofauti kama zinaandikwa katikati au mwishoni mwa neno. Alama za א ה ו י zinaweza pia kuonyesha vokali ndefu. Vinginevyo kuna nukta zinazoweza kuandikwa juu au chini ya herufi za konsonanti kwa kuonyesha vokali.

Herufi tatu za ב bet, כ kaf na פ pe zinaweza kuonyesha sauti mbili tofauti, ama kwa matamshi laini au magumu. Hapo Bet inaweza kuwa na matamshi ya B au V, Kaf kama K au Kh na Pe kama P au F. Tofauti inaweza kuonyeshwa kwa kuweka nukta katikati ya herufi kwa kutofautisha namna hizi mbili. Mfano : b בּ / v ב  .

Mwelekeo wa mwandiko ni kutoka kulia kwenda kushoto, sawa na Kiarabu na kinyume cha mwandiko wetu wa Kilatini. 

## Historia
Asili ya mwandiko wa Kiebrania ni alfabeti ya Kifinisia. Tangu karne ya 10 KK herufi za Kifinisia zilizobadilishwa kiasi zilitumiwa kuandika Kiebrania cha kale. Mwandiko huu ulitumiwa wakati wa falme za Israeli na Yudah. Baada ya uhamisho wa Babeli Wayahudi walianza kutumia namna ya mwandiko wa Kiaramu (uliotoka pia kutoka Kifinisia). 

Mwandiko huo uliendelea kutumiwa kwa kuandika Kiebrania katika karne nyingi ambazo Wayahudi waliishi ugenini nje ya nchi yao ya asili. Katika karne zile Kiebrania kilikuwa lugha ya kidini na ya kitaalamu lakini haikuwa tena lugha ya kwanza.

Katika karne ya 19 na ya 20 Kiebrania kilikuwa na aina ya ufufuko kama lugha ya kila siku katika harakati ya Uzayuni na hasa tangu kuundwa kwa nchi ya Israeli.

## Herufi kama namba
Herufi zilitumiwa  pia kama namba ingawa hii si kawaida tena katika Kiebrania cha kisasa.

## Marejeo
## Kujisomea
* Hoffman, Joel M. 2004. *In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language.* New York: New York University Press.
* Saenz-Badillos, Angel. 1993. *A History of the Hebrew Language.* Cambridge, England: Cambridge University Press.
* Steinberg, David. *History of the Hebrew Language.* 
* *Hebrew Alphabet Guide* 

## Viungo vya nje
*The Hebrew alphabet, meanings, and spiritual symbolism 
*How to draw letters
*Official Unicode standards document for Hebrew
*Transliterate your English name into Hebrew Letters 
*Hebrew Alphabet Charts
*Interactive Hebrew Alphabet Lesson 
*Mobile OCR Hebrew Dictionary

### Baobonye za Kiebrania kwenye Intaneti
*LiteType.com – Virtual & Interactive Hebrew Keyboard
*Hebrew calligraphy alphabet Model Hebrew calligraphy Alphabet
*Mikledet.com – For typing Hebrew with an English keyboard (Hebrew keyboard|Hebrew layout)
*Hebrew Writing  – Typing Hebrew and Nikud using extended English keyboard (Hebrew keyboard|Hebrew Writing layout)
*Prize Find: Oldest Hebrew Inscription  Biblical Archaeology Review
*alefalefalef

Jamii:Alfabeti
Jamii:Biblia
Internet Archive

**Internet Archive** ni shirika lisilotafuta faida linalojenga kumbukumbu ya kidijiti kwenye intaneti inayopatikana kwa kila mtu bila malipo.

Makao makuu ya shirika yapo San Francisco, Kalifornia (Marekani). 

Lilianzishwa mwaka 1996 na Brewster Kahle kwa shabaha ya kutunza yaliyomo ya intaneti kwa kuhifadhi picha za tovuti nyingi. Kwa hiyo inawezekana kuangalia picha za tovuti ambazo zimeshabadilishwa tena mara kadhaa.

Tangu mwaka 1999 hifadhi nyingine zimeongezwa. Sasa kuna vitengo vya video, filamu, picha na vitabu.

Kitengo maalumu cha IA ni maktaba ya "Open Library(Maktaba Huria)". Vitabu visivyo tena na hakimiliki vinapigwa picha kila ukurasa kwa njia ya scanner na kuwekwa kwenye intaneti katika fomati mbalimbali. 

## Marejeo 
## Viungo vya Nje
*The Internet Archive Tovuti rasmi
*The Open Library - Digital library index
*Wayback Machine - historical "snapshots" of the World Wide Web
*Internet Archive Blogs - *A blog from the team at archive.org*
*The International Internet Preservation Consortium (IIPC)
*Library of Congress, Web Capture
*National Digital Information Infrastructure and Preservation Program
*Pictures and descriptions of the Wayback Machine hardware in 2003 (prior to the Petabox), with cost information
*Warrick  – a tool for recovering websites from the Internet Archive and search engine caches
*Video interview with Internet Archive founder Brewster Kahle (short intro in German language, the interview is in English with German subtitles)
*The European Archive in Amsterdam
*Recover websites from Web Archive and search engines caches
**Internet Archive* by Deepspeed media - Short documentary and interview with Brewster Kahle (hosted on YouTube)
Wangwa wa Lagos

thumb|Ramani ya sehemu ya magharibi ya Wangwa wa Lagos
**Wangwa wa Lagos** uko nchini Nigeria ukiwa mmojawapo kati ya nyangwa kubwa kwenye pwani ya ghuba ya Guinea. Eneo lake ni takriban km² 6,354.7  

Ni gimba la maji lenye urefu wa kilomita 60 na upana hadi km 15. Kina cha wastani ni mita 2 pekee. Maji yake ni mchanganyiko wa maji ya bahari na maji ya mito hivyo yana chumvi kidogo tu.
Mito ya Ogun na Osun inaishia hapa.

Ufuko wa wangwa una misitu ya mikoko inayotumika kwa ufugaji wa samaki. Machafuko wa maji ni tatizo kubwa kwa sababu maji machafu kutoka mji na viwanda yanaingia humo bila kusafishwa.

Bandari ya Lagos iko ndani ya wangwa. Beseni zake pamoja na njia ya kuingia baharini vinapaswa kuchimbwa mara kwa mara kwa kutunza kina cha kutosha kwa meli kubwa. 

## Picha

File:Lagos Lagoon, Nigeria 01.jpg|thumb|
File:Lagos Lagoon, Nigeria.jpg|thumb|
File:Lagos Lagoon.jpg|thumb|
File:Lagos Lagoon1.jpg|thumb|

## Marejeo
Jamii:Jiografia ya Nigeria
Jamii:Lagos
Jamii:Ghuba ya Guinea
Wangwa

, Marekani umeunganika na bahari.]]

**Wangwa** *(ing. lagoon)* ni eneo la maji lililotengwa na bahari lakini kuna njia kwa maji kuingia na kutoka. Kama wangwa uko kwenye pwani na mito inaishia humo maji yake ni mchanganyiko wa maji ya chumvi na maji matamu. Kama wangwa haupokei maji ya mto na pia kuna njia nyembamba upande wa bahari tu inawezekana maji yake huwa na kiwango cha juu cha chumvi kutokana na uvukizaji.

Nyangwa zinaweza kutokea pale ambapo maji karibu na ufukoni hayana kina kirefu na mtelemko chini ya maji si mkali. Sharti lingine ni kwamba mawimbi ya kugonga ufukoni yasiwe makubwa mno.

Kawaida wangwa unatenganishwa na bahari kwa ulimi mwembamba wa nchi kavu uliojengwa na mkondo wa bahari uliobeba mchanga au matope, au na matope ya mto unaoishia humo. Katika bahari za tropiki matumbawe yanaweza kujenga ulimi huo.

Kuna pia nyangwa ndani ya atolli (kisiwa chenye umbo la mviringo) iliyojengwa na matumbawe na hapo pasipo na mito maji yake ni ya chumvi tu. 

Nyangwa ni muhimu katika ekolojia ya bahari. Kuna samaki wengi kwa sababu spishi nyingi zinatega mayai katika nyangwa kwa sababu kina kifupi kinapunguza hatari kwa samaki changa ya kushambuliwa mara moja na samaki wakubwa. Ufuko wa nyangwa za tropiki unajaa mara nyingi miti ya mikoko na kati ya mizizi ya mikoko ni mahali pa spishi nyingi sana za viumbehai. 

image:Nikumaroro Map.jpg|Wangwa wa atolli ya Nikumaro katika Pasifiki
Image:Zalewszczecinski.jpeg|Nyangwa kwenye mdomo wa mto Oder karibu na mji wa Stettin, Polandi
Image:Chokrak.jpg|Wangwa mdogo ambako maji ya bahari yamesukumwa na mawimbi wakati wa dhoruba, bila mdomo wa wazi upande wa bahari
Image:Barhöft, Insel Bock, Bodden (2011-05-21).JPG|Wangwa wa Barhöft kwenye pwani ya Bahari Baltiki

Jamii:Jiografia
Raúl Castro

**Raúl Modesto Castro Ruz** (amezaliwa 3 Juni, 1931) ni mwanasiasa wa nchi ya Kuba. 

Kuanzia miaka ya 1950 alikuwa mwanaharakati akipinga udikteta wa jenerali Fulgencio Batista. 

Baada ya kushinda vita dhidi ya Batista mwaka wa 1959, akawa waziri wa jeshi ndani ya serikali ya Kuba. 

Tangu mwaka 2006 alimfuata kaka yake Fidel Castro kuwa rais wa nchi.

Jamii:Waliozaliwa 1931
Jamii:Wanasiasa wa Kuba
Jamii:Marais wa Kuba
Jamii:Watu walio hai
Khoikhoi

yao. Mchoro wa Samuel Daniell (1805).]]
**Khoikhoi** (au **Khoekhoe**; kwa lugha yao maana ni "watu watu", "watu halisi" ) ni wakazi asili wa Kusini mwa Afrika pamoja na Wasan, ambao kwa jumla wanaitwa Khoisan. 

Tofauti kati yao ni hasa utamaduni, kwa maana Wasan (kwa maana halisi "Wagunduzi"). wanaendelea kwa kiasi kikubwa kuishi kwa uwindaji, wakati Khoikhoi toka muda mrefu wanategemea ufugaji wa kuhamahama na kilimo.

Kadiri ya akiolojia walifikia eneo la Cape Town miaka 2,000 iliyopita wakitokea kaskazini (Botswana ya leo).

Kuanzia karne ya 3 BK walifikiwa na wavamizi wa Kibantu waliojitwalia maeneo mazuri zaidi.

Ingawa ni wazi kuwa uwepo wa Khoekhoen Kusini mwa Afrika unatangulia upanuzi wa Wabantu, kulingana na nadharia ya kisayansi inayotokana na ushahidi wa kilugha, haijulikani ni lini Wakhoekhoe walianza kukaa katika maeneo ambayo mawasiliano ya kwanza na Wazungu yalitokea (labda katika Umri wa Jiwe la kale).

## Tanbihi
## Marejeo
* P. Kolben, *Present State of the Cape of Good Hope* (London, 1731–38);
* A. Sparman, *Voyage to the Cape of Good Hope* (Perth, 1786);
* Sir John Barrow, *Travels into the Interior of South Africa* (London, 1801);
* Bleek, Wilhelm, *Reynard the Fox in South Africa; or Hottentot Fables and Tales* (London, 1864);
* Emil Holub, *Seven Years in South Africa* (English translation, Boston, 1881);
* G. W. Stow, *Native Races of South Africa* (New York, 1905);
* A. R. Colquhoun, *Africander Land* (New York, 1906);
* L. Schultze, *Aus Namaland und Kalahari* (Jena, 1907);
* Meinhof, Carl, *Die Sprachen der Hamiten* (Hamburg, 1912);
* Richard Elphick, *Khoikhoi and the Founding of White South Africa* (London, 1977)

## Viungo vya nje
* Cultural Contact in Southern Africa by Anne Good for the Women in World History website
* An article on the history of the Khoikhoi 
* The Khoekhoe People of Southern Africa 

Jamii:Makabila ya Botswana

Jamii:Editathon 2021-06 Morogor
Unyago

, 1975.]]
**Unyago** ni mchakato wa kuingiza mtu katika hatua mpya ya maisha yake ndani ya jamii kwa jumla au jamii maalumu. Bila kupitia unyago mtu anatazamwa kama hayuko tayari kupokea majukumu mapya.

Mara nyingi mchakato huo unategemea dini au utamaduni fulani, lakini unapatikana kwa namna moja au nyingine katika makundi yote ya binadamu, kutokana na mang'amuzi kwamba mtu hawezi kufanya ghafla mambo mapya kabisa kwake bila kupata msaada wowote.

Anthropolojia inaonyesha kwamba unyago ulikuwepo tayari katika historia ya awali.

Umuhimu wa pekee ulitiwa katika mtoto kuelekea majukumu ya utu uzima kama mume au mke, baba au mama, kupitia ubalehe.

Sehemu nyingi unyago uliendana na tohara (kwa wanaume) au hata ukeketaji (kwa wanawake).

Pamoja na maumivu yaliyoendana na upasuaji wa aina hizo, mara nyingi mhusika alitakiwa kupitia majaribu mbalimbali na kushinda ili kuonyesha amekomaa.

Pengine wakati wote wa unyago huwa wamefichama ndani ya nyumba au porini, au wamejipaka rangi ili wasitambulike, kama si kujifunika uso kwa ushungi, kinyago n.k. 

Hatimaye hali yao mpya inasisitizwa kwa kupewa majina mapya. 

Kwa kawaida wahusika wanaunda kundi moja chini ya kiongozi wa nje (k.mf. mzee au mlezi) mwenye jukumu la kuwashirikisha ujuzi na utamaduni wa jamii husika, kama vile methali, nyimbo, taratibu n.k.

Kufifia kwa desturi hizo katika makabila mengi ya Afrika kumeacha pengo kubwa katika malezi ya vijana, hasa upande wa jinsia na maadili. 

Ndiyo sababu wengine wanapendekeza unyago mbadala unaoendana zaidi na sayansi na dini. Wanaona mara nyingi mafundisho yanayotolewa katika shule za ngazi mbalimbali hayatoshi au hayaridhishi.

## Marejeo
*
*
*
*
*Mircea Eliade, *Rites and Symbols of Initiation*, first edition, New York, NY Harper and Row, 1958.

Jamii:Utamaduni
Jamii:Elimu jamii
Kinasu cha Wumeng

**Kinasu ya Wumeng** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinasu ya Wumeng imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinasu ya Wumeng iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinasu ya Wumeng kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinasu ya Wumeng 
*lugha ya Kinasu ya Wumeng katika Glottolog
*lugha ya Kinasu ya Wumeng kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kinisu cha Mashariki

**Kinisu ya Mashariki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Mashariki iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinisu ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinisu ya Mashariki
*lugha ya Kinisu ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kinisu ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kinuosu

**Kinuosu** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinuosu nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu milioni mbili. Pia kuna wasemaji nchini Vietnam, Laos na Uthai. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinuosu iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinuosu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinuosu
*lugha ya Kinuosu katika Glottolog
*lugha ya Kinuosu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kipalaung cha Rumai

**Kipalaung ya Rumai** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar na Uchina inayozungumzwa na Wade'ang. Idadi ya wasemaji wa Kipalaung ya Rumai nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 137,000. Pia kuna wasemaji 3600 nchini Uchina (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipalaung ya Rumai iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipalaung ya Rumai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipalaung ya Rumai
*lugha ya Kipalaung ya Rumai katika Glottolog
*lugha ya Kipalaung ya Rumai kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za China
Kiphola cha Alo

**Kiphola ya Alo** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphola ya Alo imehesabiwa kuwa watu 500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphola ya Alo iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiphola ya Alo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiphola ya Alo
*lugha ya Kiphola ya Alo katika Glottolog
*lugha ya Kiphola ya Alo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Mkoko

**Mikoko** ni aina za miti au vichaka vinavyokua katika maji ya chumvi kwenye fuko za bahari za kanda za tropiki. Miti hii inaainishwa katika jenasi tatu: *Bruguiera*, *Ceriops* na *Rhizophora* katika familia Rhizophoraceae. Pengine jina hili hutumika kwa *Theobroma cacao* lakini afadhali jina mkakao litumike kwa mti huu.

Takriban 1/3 ya pwani kwenye tropiki huwa na mikoko au miti ingine inayoweza kukua katika maji ya chumvi. Msitu wa mikoko huitwa kapa au wangwa.

Mizizi ya mikoko inaweza kushika matope na hivyo husaidia kukinga pwani na kujenga visiwa.

## Spishi za Afrika
* *Bruguiera gymnorhiza*, Mchofi, Mkoko Wimbi, Mshinzi, Msindi, Msinzi au Mui (Black mangrove)
* *Ceriops tagal*, Mkandaa au Mkoko Mkandala (Indian mangrove)
* *Rhizophora mangle*, Mkoko Mwekundu Magharibi (Red mangrove)
* *Rhizophora mucronata*, Mkoko Magondi au Mkoko Mwekundu Mashariki (Asiatic mangrove)

## Spishi za mabara mengine
* *Bruguiera cylindrica* (Bakau putih)
* *Bruguiera exaristata* (Rib-fruited mangrove)
* *Bruguiera hainesii* (Haines's mangrove)
* *Bruguiera parviflora* (Small-flowered mangrove)
* *Bruguiera sexangula* (Upriver orange mangrove)
* *Ceriops australis* (Ceriops australis)
* *Ceriops decandra* (Ceriops decandra)
* *Ceriops pseudodecandra* (Ceriops pseudodecandra)
* *Ceriops zippeliana* (Ceriops zippeliana)
* *Rhizophora apiculata* (Tall-stilt mangrove)
* *Rhizophora x harrisonii* (Harrison's mangrove)
* *Rhizophora racemosa* (Rhizophora racemosa)
* *Rhizophora samoensis* (Samoan mangrove)
* *Rhizophora stylosa* (Spotted mangrove)

## Picha

Mangroves.jpg|Mizizi ya mikoko
Mangrove auf Cayo Levisa, Kuba.jpg|Mkoko kama chanzo cha kisiwa kidogo
Rhizophora mucronata2.jpg|Kapa ya mikoko magondi
Kamodumbi (Marathi- कामोडुंबी) (7204558476).jpg|Ua la mkoko magondi

## Marejeo
Jamii:Mwenda-usiku na jamaa
Jamii:Miti
Jamii:Bahari
Kiphowa cha Ani

**Kiphowa ya Ani** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphowa ya Ani imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphowa ya Ani iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiphowa ya Ani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiphowa ya Ani
*lugha ya Kiphowa ya Ani katika Glottolog
*lugha ya Kiphowa ya Ani kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kipumi cha Kusini

**Kipumi ya Kusini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wapumi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kipumi ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 19,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipumi ya Kusini iko katika kundi la Kiqiangiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipumi ya Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipumi ya Kusini
*lugha ya Kipumi ya Kusini katika Glottolog
*lugha ya Kipumi ya Kusini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kiqiang cha Kaskazini

**Kiqiang ya Kaskazini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiqiang ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 57,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqiang ya Kaskazini iko katika kundi la Kiqiangiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiqiang ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiqiang ya Kaskazini
*lugha ya Kiqiang ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kiqiang ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kitatar

**Kitatar** ni lugha ya Kiturki nchini Urusi, Kazakhstan, Uchina na Uturuki inayozungumzwa na Watatar. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitatar nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 4,280,000. Pia kuna wasemaji 104,000 nchini Kazakhstan (2009) na 800 nchini Uchina (1999). Idadi ya wasemaji nchini Uturuki haijulikani. Katika kila ya nchi hizo kuna Watatar wengi ambao hawawezi kuongea Kitatar bali huongea Kirusi, Kikazakh au Kiuyghur kama lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitatar iko katika kundi la Kiurali.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitatar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitatar
*lugha ya Kitatar katika Glottolog
*lugha ya Kitatar kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uturuki
Yahya Jammeh

300px|thumb|Yahya Jammeh
**Yahya Abdul-Aziz Jemus Junkung Jammeh** (* 25 Mei 1965) alikuwa rais wa nchi ya Gambia hadi tarehe 19 Januari 2017. Alichukua madaraka mwaka 1994 alipokuwa luteni wa jeshi mwenye umri wa miaka 29 na kupindua serikali ya mtangulizi wake Dawda Jawara.
 
Baada ya kutawala kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi aliunda chama cha "Alliance for Patriotic Reorientation and Construction" akachaguliwa mara ya kwanza kuwa rais mwaka 1996. Aligombea tena miaka 2001, 2006 na 2011. Alishinda kila mara lakini chaguzi zote zilikosolewa kuwa si halali.

Jammeh alikosolewa mara nyingi kwa kutawala kidikteta, kuvunja haki za kibinadamu, kukandamiza magazeti, kuua wapinzani na kusababisha vifo vya watu walioshtakiwa kuwa wachawi au wahamiaji kutoka nchi jirani.

Alipogombea tena mwaka 2016 alishindwa na Adama Barrow akatambua matokeo haya na kutangaza mwisho wa urais wake.. Kumbe, baada ya viongozi wa upinzani kutangaza ya kwamba Jammeh na viongozi wengine watafanyiwa utafiti kwa jinai dhidi ya haki za kibinadamu Jammeh alibadilisha msimamo na tarehe 9 Desemba 2016 alitangaza kufutwa kwa matokeo akitaka uchaguzi mpya. 

Siku mbili baada ya nchi kuvamiwa na nchi jirani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa, tarehe 21 Januari 2017 Jammeh alikubali kuachia.

## Maisha
Jammeh alizaliwa 1965 katika familia ya Wajola kwenye kjiji cha Kanilai, kwenye West Coast Region ya Gambia. Baba yake Abdul Aziz James alijipatia ruzuku kama mpigaji mweleka, mama yake Asombi Bojang alitunza nyumba na kuwa na biashara ndogo. 

Alisoma shule ya msingi Kanilai akafaulu vema mtihani wa darasa la sita akaendelea kusoma sekondari Saint Edwards mjini Bwiam akikaa kwa walezi mbalimbali. Inasemakana alibatizwa shuleni iliyokuwa shule ya misioni lakini baadaye alijitambulisha kuwa Mwislamu.  Aliweza kuendelea huko Banjul katika Gambia High School.

Baada ya kumaliza shule mwaka 1983 alijiunga na polisi mwaka 1984 alipopandishwa cheo kuwa sajenti mwaka 1986. Kutoka polisi alihamia jeshi akapewa cheo cha luteni usu mwaka 1989. Alitumwa kwa masomo ya ziada huko Fort McClellan, Alabama (Marekani) akapokea cheti mwaka 1994.  

Alihudumia katika vitengo na vikosi mbalimbali vya jeshi hadi kuwa afisa mkuu wa polisi ya kijeshi kuanzia 1992 hadi uasi wa kijeshi wa 1994 alipompindua rais aliyekuwepo.

Jammeh alifunga ndoa mara ya kwanza baada ya kupindua serikali iliyotangulia kwa kumwoa Tuti Faal. Hawakuwa na watoto na Jammeh alimpa talaka wakati alipoanza mapenzi na Zeinab Souma, binti wa mwanadiplomasia kutoka Guinea.Alimwoa Zeinab Suma mwaka 1999 wakiwa na watoto wawili. 

Mnamo Septemba 2010 Jammeh alitangaza ndoa yake ya nyongeza na Alima Sallah mwenye umri wa miaka 21 aliye binti wa balozi wa Gambia huko Saudi Arabia. Ndoa hii ilishtusha mke wa kwanza akamtenga Zahra Sallah baadaye.

## Marejeo
Jamii:Marais wa Gambia
Adama Barrow

thumb|Adama Barrow (2016)
**Adama Barrow** (*16 Februari 1965) ni rais wa Gambia na mwanasiasa wa chama cha United Democratic Party. 

## Utoto na shule 
Barrow alizaliwa katika kijiji cha Mankamang Kunda karibu na Basse. Alisoma shule ya msingi Koba Kunda na shule ya sekondari  Crab Island mjini Banjul. Baadaye alipata nafasi kwenye Muslim High School ya Banjul. 

## Kazi 
Baada ya kufaulu aliajiriwa na kampuni ya Alhagie Musa & Sons na  akapandishwa cheo hadi kuwa muuzaji mkuu. 

Baada ya mwaka 2000 Barrow alihamia London aliposoma uchumi. Wakati huu alifanya kazi ya usiku kama mlinzi wa nyumba kwa kujipatia riziki. 

Baada ya kurudi Gambia mwaka 2006 alianzisha kampuni ya Majum Real Estate akawa meneja mkuu hadi sasa. 

Tarehe 2 Desemba 2016 Barrow alishtusha taifa kwa kumshinda Yammeh katika uchaguzi wa urais  kwa kupata kura 263,000 au asilimia 45 za kura zote dhidi ya kura 212,000 au asilimia 36 kwa rais Yahya Jammeh. Mgombea wa tatu Mama Kandeh alipata asilimia 17.

Kwanza Rais Yahya Jammeh alikubali kushindwa hata kabla ya tangazo rasmi la matokeo, lakini siku nane baadaye alianza kung'ang'ania madaraka.

Kufuatana na katiba rais Adama Barrows alitakiwa kuapishwa takribani siku 60 baada ya uchaguzi., lakini tarehe 9 Disemba 2016 rais Jammeh alitangaza ya kwamba hakubali matokeo akitaka uchaguzi mpya.

Tarehe 19 Januari 2017, rais mteule aliapishwa katika ubalozi wa Gambia huko Dakar, halafu wanajeshi wa Senegal, Nigeria na Ghana walivamia nchi ili kumuondoa madarakani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa.

Mnamo Novemba 2021, Adama Barrow alitangaza kugombea tena nafasi ya uraisi mwaka 2024.

## Marejeo
Jamii:Watu walio hai
Kibiao-Jiao

**Kibiao-Jiao** ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wayao. Mnamo mwaka 1995 idadi ya wasemaji wa Kibiao-Jiao imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibiao-Jiao iko katika kundi la Kimieniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibiao-Jiao kwenye Multitree*makala za OLAC kuhusu Kibiao-Jiao 
*lugha ya Kibiao-Jiao katika Glottolog
*lugha ya Kibiao-Jiao kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Scipio Africanus

**Publius Cornelius Scipio Africanus** (236–183 KK)  alikuwa kiongozi wa kijeshi wa Jamhuri ya Roma na mwanasiasa wakati wa vita ya pili dhidi ya Karthago. Anakumbukwa hasa kwa uongozi wake katika mapambano ya kumshinda Hanibal wa Karthago. 

Scipio alishinda mapigano ya Zama katika Afrika ya Kaskazini. Jina lake *Africanus* (Mwafrika) limetokana na mahali pa ushindi wake, si kutokana na kuzaliwa huko, wala kuwa na ukoo wa Kiafrika. Kutokana na ushindi dhidi ya mpinzani aliyekuwa hatari kuu kwa Roma ya Kale Scipio alikuwa kati ya viongozi wa kijeshi mashuhuri zaidi katika historia ya Dola la Roma. Baada ya mapigano ya Zama Karthago ilipaswa kuomba amani ikapewa masharti ya fedheha.

## Marejeo 
## Vitabu
### Maandiko ya Kale
* Livius, *Ab urbe condita libri xxvi, xxviii, xxix*
* Orosius, *Historiae adversus paganos libri iv*
* Valerius Maximus, *Factorum ac dictorum memorabilium libri iii, iv, vii, viii*

### Vitabu vya wataalamu wa kisasa
* T.R.S. Broughton, *The Magistrates of the Roman Republic* (American Philological Association, 1951, 1986).
* Theodore Ayrault Dodge, *Hannibal*, Da Capo Press; Reissue edition, 2004. ISBN 0-306-81362-9
* H. H. Scullard, *Scipio Africanus: Soldier and Politician*, Thames and Hudson, London, 1970. ISBN 0-500-40012-1
* H. H. Scullard, *Scipio Africanus in the Second Punic War* Thirlwall Prize Essay (University Press, Cambridge, 1930)
* B.H. Liddell Hart, *Scipio Africanus: Greater Than Napoleon*, W Blackwood and Sons, London, 1926; Biblio and Tannen, New York, 1976. ISBN 0-306-80583-9.

## Viungo vya nje
* 
*
Kisani

**Kisani** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisani imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisani iko katika kundi la Kingwi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisani kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisani
*lugha ya Kisani katika Glottolog
*lugha ya Kisani kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Sanamu

, VUDA Park, Visakhapatnam, India]]
, Kisiwa cha Pasaka, Chile]]
**Sanamu** ni kazi ya sanaa ambayo inatofautiana na picha au mchoro kwa sababu inaonyesha mtu au kitu si kwa urefu na upana, bali pia kwa unene. 

Inaweza kutengenezwa kwa kuchonga au kwa njia nyingine (k.mf. kumimina kiowevu katika muundo uliokusudiwa).

## Historia
Sanamu zilitengenezwa tangu zamani za historia ya awali (walau miaka 30,000 hivi iliyopita) na katika utamaduni mbalimbali wa dunia nzima. Ile ndefu zaidi ni sanamu ya Buddha inayopatikana China ikiwa na urefu wa mita 128.

Mara nyingi sanamu inaagizwa kama kumbukumbu ya tukio fulani au mtu maarufu na inawekwa mahali pa hadhara.

## Katika dini
Dini mbalimbali, hasa Uyahudi na Uislamu, zimekataza sanamu na picha zote. 

Katika Ukristo suala lilijadiliwa kwa nguvu zote hasa katika karne ya 7 na ya 8 likamalizika katika mtaguso wa pili wa Nisea. Hata hivyo, baadaye lilizuka tena na tena, hivi kwamba msimamo wa madhehebu ni tofauti sana.

## Picha

File:Lion man photo.jpg|Simba-mtu, Hohlenstein-Stadel, Ujerumani, sasa katika Ulmer Museum, Ulm, ni sanamu ya kale kuliko zote zinazojulikana kuonyesha kiumbehai, 40,000 - 30,000 KK
File:Vestonicka venuse edit.jpg|Mungu jike Venus wa Dolní Věstonice, 29,000 - 25,000 KK
File:Venus von Willendorf 01.jpg|Venus wa Willendorf, 24,000 - 22,000 KK
File:Great Sphinx of Giza - 20080716a.jpg|Great Sphinx wa Giza (Misri), 2558 – 2532 KK, sanamu kutoka mwamba mmoja iliyo kubwa kuliko zote duniani (mita 73.5 x 6 x 20.22)
File:AurigaDelfi.jpg|Mwendesha gari wa Delfi, 474 KK, Delphi Archaeological Museum, Ugiriki
File:Hermes di Prassitele, at Olimpia, front.jpg|Hermes na mtoto Dionysus, kazi ya Praxiteles, Karne ya 4 KK, Archaeological Museum of Olympia, Ugiriki
File:Venus de Milo Louvre Ma399 n4.jpg|Venus wa Milo (Ugiriki), 130 - 100 hivi KK, sasa huko Louvre, Paris
File:Laocoon Pio-Clementino Inv1059-1064-1067.jpg|*Laocoön na wanae,* Ugiriki, 160 - 20 KK, marumaru, sasa Vatikani
File:NaraTodaijiDaibutsu0212.jpg|Tōdai-ji, 752 hivi, Nara, Japan
File:David von Michelangelo.jpg|Daudi, kazi ya Michelangelo, 1504, Florence, Italia
File:Statue of Liberty April 2008.JPG|*Sanamu ya Uhuru,* bandari ya New York, Marekani, 1886 hivi
File:Cristo Redentor - Rio de Janeiro, Brasil.jpg|*Kristo Mkombozi,* Rio de Janeiro, Brazil, 1931
File:Spring Temple Buddha picturing Vairocana, in Lushan County, Henan, China.png|Spring Temple Buddha, sanamu yenye kimo kirefu kuliko zote duniani, ilimalizika 2002, China

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* UK Public Monument and Sculpture Association
Kishe

**Kishe** ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Washe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kishe imehesabiwa kuwa watu 910 wakati idadi ya Washe ilikuwa zaidi ya laki saba. Kwa vile Washe wa sasa huongea Kihakka kama lugha yao ya kwanza badala ya Kishe, lugha ya Kishe imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Uainishaji wa lugha ya Kishe kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kishe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kishe
*lugha ya Kishe katika Glottolog
*lugha ya Kishe kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kisamtao

**Kisamtao** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar, Laos na Uchina inayozungumzwa na Wablang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisamtao nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 9550. Pia kuna wasemaji 3530 nchini Laos (2005) na 100 nchini Uchina. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisamtao iko katika kundi la Kipalaungiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisamtao kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisamtao
*lugha ya Kisamtao katika Glottolog
*lugha ya Kisamtao kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Laos
Jamii:Lugha za China
Kizhuang cha Guibei

**Kizhuang ya Guibei** ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Guibei imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Guibei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kizhuang ya Guibei kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Guibei
*lugha ya Kizhuang ya Guibei katika Glottolog
*lugha ya Kizhuang ya Guibei kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Kitujia cha Kaskazini

**Kitujia ya Kaskazini** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watujia. Ingawa kuna Watujia zaidi ya watu milioni nane (sensa ya mwaka wa 2000), mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitujia ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 70,000, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kwa jumla Watujia huongea Kichina ya Mandarin kama lugha yao ya kwanza badala ya Kitujia ya Kaskazini au ya Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitujia ya Kaskazini iko katika kundi lake lenyewe la Kitujia.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitujia ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitujia ya Kaskazini
*lugha ya Kitujia ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kitujia ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Orodha ya lugha za Armenia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Armenia:

*Kiaramu Mpya ya Kiashuru
*Kiarmenia
*Kiazeri ya Kaskazini
*Kierzya
*Kikurdi ya Kaskazini
*Kilomavren

## Tazama pia
*Armenia
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/AM

*
Armenia
Orodha ya lugha za Uturuki

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uturuki:

*Kiabaza
*Kiabkhazi
*Kiadyghe
*Kialbania cha Gheg
*Kialbania cha Tosk
*Kiarabu Simulizi cha Mesopotamia
*Kiarabu Simulizi cha Mesopotamia Kaskazini
*Kiarmenia
*Kiazeri-Kusini
*Kibulgaria
*Kidomari
*Kigeorgia
*Kigiriki
*Kihertevin
*Kikabardia
*Kikazakh
*Kikumyk
*Kikurdi-Kaskazini
*Kikyrgyz
*Kiladino
*Kilaz
*Kipontiki
*Kiromani cha Balkan
*Kiserbia
*Kisyriaki
*Kitatar
*Kitatar cha Krimea
*Kituruki
*Kituruki cha Balkan Gagauz
*Kiturkmen
*Kituroyo
*Kiubykh
*Kiuyghur
*Kiuzbeki-Kusini
*Kizazaki-Kaskazini
*Kizazaki-Kusini

Kulingana na Mkataba wa Lausanne, lugha za wachache zinazotambuliwa rasmi ni Kiarmenia, Kigiriki na Kiebrania.

## Tazama pia
*Uturuki
*Lango:Lugha

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/TR
*
Uturuki
Orodha ya lugha za Turkmenistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Turkmenistan:

*Kibalochi ya Magharibi
*Kichagatai
*Kikorea
*Kikurdi ya Kaskazini
*Kiturkmen
*Kiuzbek ya Kaskazini

## Tazama pia
*Turkmenistan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/TM

*
Turkmenistan
Kizokhuo

**Kizokhuo** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kizokhuo imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizokhuo iko katika kundi la Kingwi. Wengine hufikiri kwamba lugha huzungumzwa pia nchini Vietnam ambako huitwa Kichoko.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kizokhuo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizokhuo
*lugha ya Kizokhuo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Orodha ya lugha za Uzbekistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uzbekistan:

*Kiarabu Simulizi ya Kiuzbeki
*Kibukhariki
*Kikarakalpak
*Kikazakh
*Kikorea
*Kirusi
*Kitajiki
*Kitatar ya Krimea
*Kituruki
*Kiuzbek
*Kiuzbek ya Kaskazini

## Tazama pia
*Uzbekistan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/UZ

*
Uzbekistan
Orodha ya lugha za Kazakhstan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Kazakhstan:

*Kidungan
*Kiili-Turki
*Kiingush
*Kijerumani
*Kikazakh
*Kiplautdietsch
*Kiromani ya Sinte
*Kirusi
*Kitajiki
*Kitatar
*Kituruki
*Kiukraine
*Kiuyghur
*Kiuzbek ya Kaskazini

## Tazama pia
*Kazakhstan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/KZ

*
Kazakhstan
Orodha ya lugha za Kirgizia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Kirgizia:

*Kidungan
*Kijerumani
*Kikirgizi
*Kirusi
*Kitajiki
*Kiuzbek ya Kaskazini

## Tazama pia
*Kirgizia
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/KG

*
Kirgizia
Orodha ya lugha za Tajikistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Tajikistan:

*Kiarabu Simulizi ya Kitajiki
*Kifarsi
*Kiishkashimi
*Kikirgizi
*Kiparya
*Kipashto ya Kusini
*Kirusi
*Kishughni
*Kitajiki
*Kiuzbek ya Kaskazini
*Kiwakhi
*Kiyagnobi
*Kiyazgulyam

## Tazama pia
*Tajikistan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/TJ

*
Tajikistan
Orodha ya lugha za Urusi

Orodha hii inaorodhesha lugha za Urusi:

*Kiabaza
*Kiadyghe
*Kiaghul
*Kiakhvakh
*Kialeut
*Kialeut ya Mednyj
*Kialtai ya Kaskazini
*Kialtai ya Kusini
*Kialutor
*Kiandi
*Kiaramu Mpya ya Bohtan
*Kiarchi
*Kiavar
*Kiazeri ya Kaskazini
*Kibagvalal
*Kibashkort
*Kibezhta
*Kibotlikh
*Kiburiat
*Kichamalal
*Kichechen
*Kichukchi
*Kichulym
*Kichuvash
*Kidargwa
*Kidido
*Kidolgan
*Kidomari
*Kienets ya Msituni
*Kienets ya Tambarare
*Kierzya
*Kieven
*Kievenki
*Kifini
*Kighodoberi
*Kigilyak
*Kihinukh
*Kihunzib
*Kiingrian
*Kiingush
*Kiitelmen
*Kikabardia
*Kikalmyk-Oirat
*Kikamas
*Kikarachay-Balkar
*Kikaragas
*Kikarata
*Kikareli
*Kikerek
*Kiket
*Kikhakas
*Kikhanty
*Kikhvarshi
*Kikomi
*Kikomi-Permyak
*Kikomi-Zyri
*Kikorea
*Kikoryak
*Kikumyk
*Kilak
*Kilezgi
*Kilivvi-Kareli
*Kiludi
*Kimansi
*Kimari ya Magharibi
*Kimari ya Mashariki
*Kimoksha
*Kimongoli ya Halh
*Kinanai
*Kinegidal
*Kinenets
*Kinganasan
*Kinogai
*Kioroch
*Kiorok
*Kiosseti
*Kiromani ya Vlax
*Kirusi
*Kirutul
*Kisaami ya Akkala
*Kisaami ya Kildin
*Kisaami ya Skolt
*Kisaami ya Ter
*Kiselkup
*Kiserbia
*Kishor
*Kislavoniki
*Kitabassaran
*Kitat ya Kiislamu
*Kitat ya Kiyahudi
*Kitatar
*Kitatar ya Siberia
*Kitindi
*Kitsakhur
*Kituva
*Kiudihe
*Kiudmurt
*Kiulch
*Kiveps
*Kivod
*Kiyakut
*Kiyiddish ya Mashariki
*Kiyug
*Kiyukaghir ya Kaskazini
*Kiyukaghir ya Kusini
*Kiyupik ya Naukan
*Kiyupik ya Siberia ya Kati
*Kiyupik ya Sirenik

## Tazama pia
*Urusi
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/RU

## Tanbihi
*
Urusi