open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historia ya Panama

**Historia ya Panama** inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Panama.

Baada ya ukoloni wa Hispania Panama ilikuwa sehemu ya kaskazini ya Kolombia. Majaribio mbalimbali ya uasi dhidi ya Kolombia kwa shabaha ya kuwa nchi ya pekee katika karne ya 19 hayakufaulu.

Mabadiliko makubwa yaliletwa na ujenzi wa mfereji wa Panama. 

Utangulizi wake ulikuwa reli kutoka Colon upande wa Karibi kwenda mji wa Panama upande wa Pasifiki iliyojengwa mwaka 1855. Reli hii ilirahisisha safari kati ya Atlantiki na Pasifiki kwa watu na bidhaa kuelekea Kalifornia. Watu wengi walikwenda Kalifornia miaka ile kwa sababu ya dhahabu iliyopatikana kule tangu mwaka 1848 na hapakuwa na reli kati ya pwani zote mbili za Marekani wakati ule.
thumb|left|220px|Colon, Panama.
Wakati wa mwisho wa karne ya 19 Marekani ilianza kujenga mfereji kati ya bahari mbili wa kukata shingo la nchi. Serikali ya Marekani iliona umuhimu wa kutawala njia hii. Ikasaidia Wapanama waliotaka kujitenga na Kolombia kwa kutuma manowari Colon iliyozuia jitihada za Kolombia za kukandamiza ghasia hiyo. 

Tarehe 3 Novemba 1903 Panama ilitangaza uhuru wake na kufanya mkataba na Marekani. Panama ilikodisha mlia wa nchi kwa pande zote mbili za mfereji kwa Marekani; Marekani iliahidi kutunza uhuru wa Panama.

Hali halisi ukanda wa mfereji ilikuwa eneo la Kimarekani hadi 31 Desemba 1999 iliporudishwa kwa serikali ya Panama.

P
Jamii:Panama
Filipo wa Gortina

**Filipo wa Gortina** (alifariki Ugiriki, 180) alikuwa askofu wa Gortina, katika kisiwa cha Krete, ambaye alieneza na kutetea kwa nguvu hata kwa maandishi Kanisa lake dhidi ya chuki ya Wapagani na dhidi ya hila za uzushi   .

Habari zake tunazipata kutoka kwa mwanahistoria Eusebi wa Kaisarea, kwa Denis wa Korintho na kwa Jeromu.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Marejeo
*Eusebius, Hist. eccl., IV., xxiii. 5; Eng. transl., NPNF, 2 ser., i. 201
*New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, Vol. IX: Petri – Reuchlin

Jamii:Waliofariki 180
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Ugiriki
Historia ya Kosta Rika

**Historia ya Kosta Rika** inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Kosta Rika.

Kabla ya kufika kwa Wahispania katika karne ya 16, nchi ilikaliwa na Waindio wachache.

Mwaka 1821 koloni hilo lilijiunga na ghasia ya maeneo mengine ya Amerika ya Kati dhidi ya utawala wa Hispania. 

Mwanzoni nchi hizo ndogo zilijiunga na Meksiko lakini baada ya miaka miwili zilianzisha "Shirikisho la Amerika ya Kati" lililokwisha mwaka 1839. 

Tangu mwaka 1847 Kosta Rika imekuwa nchi ya kujitegemea kabisa.

Mwaka 1948 kulitokea vita vya wenyewe kwa wenyewe ambavyo viliwahi kwisha. Mwaka uliofuata nchi ilifuta kabisa jeshi hadi leo.

## Tanbihi
K
Jamii:Kosta Rika
Ombeni Sefue

**Ombeni Yohana Sefue** (alizaliwa 26 Agosti 1954) ni mwanadiplomasia wa Tanzania aliyechaguliwa kuwa Katibu Mkuu Kiongozi tarehe 31 Desemba 2011. Pia aliwahi kuwa mwakilishi wa kudumu katika Umoja wa Mataifa.

Kuanzia mwaka 2007 hadi mwaka 2010 alikuwa Balozi wa Tanzania nchini Marekani na kati ya mwaka 1993 na 2005 alikuwa mwandishi wa hotuba za rais 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Argises

**Argises** (*Ulichelewa*) ni albamu ya mwisho kutolewa na mwimbaji maarufu wa Ugiriki, Irini Merkouri. Iliachiwa Ugiriki mnamo Novemba 2006 na *Sony BMG Greece*.

## Orodha ya Nyimbo
# *"Kati Trehi"* - 3:52
# *"Miso Lepto"* - 3:16
# ''"Pame Gi'alla"* - 4:26
# *"Den Ehoume Pia Tipota Na Poume"* - 3:33
# *"Ase Me Na Figo"* - 3:36
# *"Argises"* - 4:01
# *"Oti Pis"* - 3:21
# *"Kane Me Oti Thes"* - 3:59
# *"Ena Adio Kitrino Taxi"* - 4:11
# *"I Zoi Einai Oraia"* - 4:23
# *"Oute Fili Oute Ehthroi"* - 3:33
# *"Epanastato"* - 3:40
# *"Anemos"'' - 4:34

## Marejeo
Jamii:Albamu za 2006
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Dunstan A. Omary

**Dunstan A. Omari** (alizaliwa 9 Agosti 1922) alikuwa Katibu Mkuu Kiongozi wa kwanza wa Tanganyika baada ya kupata Uhuru na wa Tanzania baada ya Muungano wa Tanganyika na Zanzibar. Alihudumu kwenye nafasi hiyo tangu mwaka 1962 hadi 1964. 

Dunstan alikuwa mkuu wa wilaya wa kwanza kutawala eneo la wilaya ya Manyoni kuanzia mwaka 1958 hadi mwaka 1960 . 

## Marejeo
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1922
Timothy Apiyo

**Timothy Apiyo** (1930 - 10 Juni 2013) alikuwa mwanasiasa na Katibu Mkuu Kiongozi  nchini Tanzania .

## Elimu
Timothy Apiyo alizaliwa katika wilaya ya Tarime mwaka 1930, mwaka 1959 alipata shahada ya Kilimo katika Chuo Kikuu cha Makerere.

## Kifo
Apiyo alifariki Afrika Kusini mwaka 2013 kwa ugonjwa wa mapafu.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1930
Jamii:Waliofariki 2013
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Isdory Tarimo

**Isdory Lucas Tarimo** (amezaliwa 15 Novemba 1954) ni Mtanzania mwanamazingira, mwanasiasa na mkulima kutoka Mkoa wa Kilimanjaro.

## Maisha ya awali na kazi
Tarimo ni mwanasiasa mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi CCM. Kabla ya Serikali kugawanya kata ya Nanjara-Reha iliyokuwa na wakazi takribani 26,000, alichaguliwa kuwa Diwani wa Kata ya Nanjara-Reha, Wilaya ya Rombo kwa mwaka 2000 hadi 2010.     Pia ni mwanaharakati wa mazingira akisimamia Taasisi isiyo ya kiserikali inayoshughulika na mazingira, Jumuiya ya Uhifadhi wa Mazingira Tanzania *(Tecoso Tanzania)*.  

## Shughuli za Kilimo na Utumishi wa Umma
Tarimo ni Katibu Mkuu wa Shirika la Taifa la Wakulima Tanzania, Mtandao wa Vikundi vya Wakulima Tanzania *(MVIWATA)* akiwakilisha tawi la Mkoa wa Kilimanjaro *(MVIWAKI)*. Mwaka 2022, alichaguliwa kuwa Mwenyekiti wa Chama cha Kilimo Tanzania *(Tanzania Agricultural Society - TASO)* akiwakilisha mikoa ya Kanda ya Kaskazini, Mkoa wa Manyara, Mkoa wa Arusha na Mkoa wa Kilimanjaro.

## Tazama pia
* Reha
* Nanjara
* Tanzania Environmental Conservation Society

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachagga
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Wanasiasa wanaume Tanzania
Visia

**Visia** (alifariki Fermo, Marche, Italia, 250 hivi) alikuwa bikira aliyekatwa kichwa kutokana na imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Decius dhidi ya Wakristo. 
 
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*G. Nepi, *Curiosità storiche su Fermo ed il fermano*, 1996, Fermo.

Jamii:Waliofariki 250
Jamii:Mabikira
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Saba Mgoti

cha Mt. Saba.]]
''''* (kwenye mto Buzau , leo nchini Romania 334 hivi - Targoviste, Romania, 12 Aprili 372) alikuwa Mkristo wa kabila la Wagoti. Kwa hiyo aliteswa vikali na mfalme wake, Atanariki, kwa ajili ya imani, iliyomfanya akatae kula nyama iliyotolewa sadaka kwa miungu, na hatimaye alitoswa mtoni.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
*Butler, Alban, Rev., (1866). *The Lives of the Fathers, Martyrs and Other Principal Saints: Compiled from Original Monuments and Authentic Records by the Rev. Alban Butler, in Twelve Volumes*, James Duffy, Dublin. Online at bartleby.com (viewed 2012-06-26).
*Halsall, Guy, (2007). *Barbarian Migrations and the Roman West*, 376–568, Cambridge University Press, Cambridge.
*Heather, Peter, (1991). *Goths and Romans, 332-489*, Oxford University Press, Oxford.
*Heather, Peter and Matthews, John, (1991). *Goths in the Fourth Century*, Liverpool University Press, Liverpool, 102–113, *Passion of St. Saba the Goth* (in English), with commentary.
**Passio S. Sabae'' in H. Delehaye, 'Saints de Thrace et de Mesie', *Analecta Bollandiana*, xxxi, 1912, pp.&nbsp;161–300, with a text of the relevant documents on pp.&nbsp;209–21 (in Latin).
*Wolfram, Herwig, (1988). *History of the Goths*, trans T. J. Dunlap, University of California Press, Berkeley.

## Viungo vya nje 
* St. Saba from Butler's *Lives of the Saints*.
* The Passion of St. Saba the Goth (partial only) from Google Books.
* Sava the Goth on Orthodox Wiki.

Jamii:Waliozaliwa 334

Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Romania
Konstantino wa Gap

**Konstantino wa Gap** (karne ya 5 au ya 6) alikuwa askofu wa nne wa Gap, leo nchini Ufaransa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
* Denis de Sainte-Marthe, *Gallia christiana*, vol. I, Parigi, 1715, coll. 452-454
* Joseph Hyacinthe Albanès, *Gallia christiana novissima*, Tomo I, Montbéliard, 1899, coll. 451-453
* Honoré Fisquet, ''La France pontificale, histoire chronologique et biographique des archevêques et évêques de tous les diocèses de France. Métropole d'Aix. Gap*, Paris, 1868, pp. 27-30
* *De S. Constantino seu Constantio episcopo Vapincensi in Gallia*, in Acta Sanctorum Aprilis, vol. II, Parigi-Roma, 1866, pp. 90-91
* Giovanni Battista de Rossi e Louis Duchesne, *Martyrologium Hieronymianum*, in *Acta Sanctorum Novembris*, II (1894), p. [42]
* Louis Duchesne, *Fastes épiscopaux de l'ancienne Gaule*, vol. I, Paris, 1907, pp. 286-287
*  Giacomo Boccanera, *Costantino, vescovo di Gap, santo'', in «Bibliotheca Sanctorum», vol. IV, coll. 250-251
Damiano wa Pavia

**Damiano wa Pavia** (alifariki Pavia, Lombardia, Italia 710 hivi BK) anakumbukwa kama askofu wa 18 wa mji huo wa Italia Kaskazini kuanzia mwaka 680 hivi hadi kifo chake.

Mwaka 679, akiwa bado padri wa Jimbo Kuu la Milano aliandika kwa niaba ya askofu Mansueti wa Milano barua kwa kaisari Konstantino IV kupinga uzushi kuhusu utashi wa Yesu Kristo. Barua hiyo ilisomwa katika Mtaguso wa tatu wa Konstantinopoli.

Alijitahidi kuwavuta watawala Walombardi katika Kanisa Katoliki akawapatanisha na Wabizanti, pia alimaliza farakano la jimbo kuu la Aquileia.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
*Ferdinando Ughelli, *Italia sacra sive de episcopis Italae* vol. 1 (1643), p. 1082.
*ed. Migne, *Epistola Damiani sub nomine Mansueti Mediolanensis Archieiscopi ad Constantinum Imperatorem*, Patrologia Latina vol. 87.

## Viungo vya nje
*St. Damian Catholic Online
*Saint Damian of Pavia CatholicSaints.info

Jamii:Waandishi wa Kilatini
Jamii:Mababu wa Kanisa
Jimbo Kuu la Milano

**Jimbo Kuu la Milano** (kwa Kilatini Archidioecesis Mediolanensis) ni mojawapo kati ya majimbo ya Kanisa Katoliki nchini Italia. Ndani ya Kanisa la Kilatini kwa sehemu kubwa linafuata mapokeo maalumu yaliyopata nguvu kwa Ambrosi (liturujia ya Milano).

Kikanisa lina majimbo ya Bergamo, Brescia, Como, Crema, Cremona, Lodi, Mantova, Pavia na Vigevano chini yake.

Askofu mkuu wake ni Mario Delpini.

## Historia
## Uongozi
## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 4,208, ambapo kati ya wakazi 5,558,412 (2019) Wakatoliki ni 5,078,297 (91.4%) katika parokia 1,108. Ni jimbo la tatu duniani kote kwa wingi wa waumini na ni la kwanza kwa idadi ya mapadri wanajimbo (1,779).

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Lombardia
Teresa wa Yesu wa Los Andes

yake halisi.]]
**Teresa wa Yesu, O.C.D.** (Santiago, Chile, 13 Julai 1900 - Los Andes, Valparaiso, Chile, 12 Aprili 1920) ni jina la kitawa la **Juana Fernandez Solar**, bikira, mnovisi wa Wakarmeli Peku.

Akifuata njia ya udogo iliyoelekezwa na somo wake, Teresa wa Mtoto Yesu, alipiga hatua kubwa kwa muda mfupi.

Akiwa na umri wa miaka 20 alijitoa mhanga kwa Mungu afe kwa ajili ya ulimwengu wenye dhambi akafariki kwa ugonjwa wa taifodi.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 3 Aprili 1987 halafu mtakatifu tarehe 21 Machi 1993.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Hagiography Circle
* Saints SQPN
* Santi e Beati
* Discalced Carmelites of the Australia-Oceania Region 
* Holy See

Jamii:Waliozaliwa 1900
Jamii:Waliofariki 1920
Jamii:Mabikira
Jamii:Wakarmeli
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Chile
Jimbo Katoliki la Crema

**Jimbo Katoliki la Crema** (kwa Kilatini "Cremensis") ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma. 

Crema iko katika wilaya ya Cremona kwenye mkoa wa Lombardia.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Milano.

Askofu wake ni Daniele Gianotti.

## Uongozi katika karne XX na XXI
* Maaskofu wa karne ya 20
* Ernesto Fontana † (1894 - 1910)
* Bernardo Pizzorno † (1911 - 1915)
* Carlo Dalmazio Minoretti † (1915 - 16 Januari 1925 alihamishiwa Genova)
* Giacomo Montanelli † (1925 - 1928 alihamishiwa Vercelli kama mwandamizi)
* Marcello Mimmi † (1930 - 1933 alihamishiwa Bari)
* Francesco Maria Franco † (1933 - 1950)
* Giuseppe Piazzi † (1950 - 1953 alihamishiwa Bergamo)
* Placido Maria Cambiaghi, B. † (15 novembre 1953 - 28 febbraio 1963 alihamishiwa Novara)
* Franco Costa † (1963 - 1963)
* Carlo Manziana, C.O. † (1963 - 1981)
* Libero Tresoldi † (1981 - 1996)
* Angelo Paravisi † (1996 - 2004)
* Oscar Cantoni (2005 - 2016 alihamishiwa  Como)
* Daniele Gianotti, tangu 11 Januari 2017

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 278, ambapo kati ya wakazi 102.000 Wakatoliki ni 103.650 (98,4%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Lombardia
Yosefu Moscati

[thumb|[Picha yake halisi.]]
**Yosefu Moscati** (kwa Kiitalia: **Giuseppe Moscati**; Benevento, 25 Julai 1880 – Napoli, 12 Aprili 1927) alikuwa daktari na mwanabiolojia wa Italia Kusini.

Pamoja na kutibu wagonjwa bila kujibakiza, kwa huruma kubwa na hata bure, alikuwa anashughulikia roho zao pia, na pengine aliwaponya kimuujiza; pia alikuwa mtafiti wa biokemia na kufundisha chuo kikuu.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Paulo VI tarehe 16 Novemba 1975, halafu mtakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 25 Oktoba 1987.    

Sikukuu yake hufanyika tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 126-128

## Viungo vya nje
* Some places and memories related to Giuseppe Moscati

Jamii:Waliozaliwa 1880

Jamii:Watakatifu wa Italia
Daudi Uribe

thumb|Daudi Uribe

**Daudi Uribe** (jina kamili kwa Kihispania **David Uribe Velasco**; Buenavista de Cuellar, Guerrero, Mexico, 29 Desemba 1889 - San José Vidal, Chilpancinga, 12 Aprili 1927) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero huku akisamehe wote.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei ila ya kwake mwenyewe ni tarehe 12 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass
Ermengild

[thumb|[Ushindi wa Mt. Ermengild kadiri ya Francisco Herrera the Younger (1654).]]
**Ermengild** (pia: **Hermenegildo**, kutoka Kigoti Airmana-gild; alifariki Hispalis, Hispania, 585 hivi) alikuwa mwanamfalme aliyeongokea Ukatoliki kwa juhudi za Leandri wa Sevilla. 

Hatimaye aliuawa kwa shoka kwa ajili ya imani yake kwa amri ya Leovigild, baba yake, mfuasi wa Ario, ambaye alimtaka siku ya Pasaka mwanae apokee ekaristi kutoka kwa askofu mzushi.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 13 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* 
* 

## Viungo vya nje
* Lives of the Saints: April 13 *St. Hermenegild, Martyr*
* Saint Hermenegild engraved by L. Beck, from De Verda collection
*Saint Hermenegild, Martyr at the Christian Iconography web site

Jamii:Waliozaliwa karne ya 6
Jamii:Waliofariki 585
Jamii:Wanasiasa wa Hispania
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Tibursi, Valeriani na Masimo

wa Francesco Botticini: Wat. Sesilia, Valeriani na Tibursi.]]
**Tibursi, Valeriani na Masimo** (walifariki mjini Roma, Italia, 229) walikuwa wanaume walioongokea Ukristo. Kwa sababu hiyo waliteswa na kuuawa wakati wa dhuluma ya Dola la Roma dhidi ya Wakristo, chini ya kaisari Alexander Severus.

Inasemekana Valeriani alikuwa mume wa Sesilia ambaye alimvuta katika Ukristo, naye akamvuta ndugu yake, Tibursi. Walipokamatwa, afisa Masimo aliamua kuwafuata akauawa siku chache baadaye.
 
Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yake ni tarehe 14 Aprili au 22 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 111

Jamii:Waliofariki 229
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Bernika, Prosdoka na Domnina

**Bernika, Prosdoka na Domnina** (walifariki Hierapoli, leo nchini Uturuki, mwanzoni mwa karne ya 3) walikuwa wanawake Wakristo waliokufa maji katika mto huku wakijitahidi kukimbia askari waliotaka kuwabaka wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. 

Bernika na Prosdoka walikuwa mabikira, Domnina alikuwa mama yao.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao inaadhimishwa hasa tarehe 14 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki karne ya 4

Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Karpo, Papilo na wenzao

[thumb|[Mchoro mdogo wa kifodini chao.]]
**Karpo, Papilo na wenzao** (walifariki Pergamo, katika Uturuki ya leo, 170 hivi au 250 hivi) walikuwa Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Marko Aurelio au Decius.

Karpo alikuwa askofu wa Gurdos, Lidia, Papilo alikuwa shemasi wa Tuatira na **Agatonika** dada yake. Wafiadini wenzao wengi hawajulikani kwa jina.

Masimulizi ya kifodini chao yametufikia.

Tangu kale wote wanaheshimiwa kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 13 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
* *Under Verus, Polycarp with Others suffered Martyrdom at Smyrna* English translation from *Nicene and Post-Nicene Fathers*

Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Mashemasi

Jamii:Mababu wa Kanisa
Theodori na Pausilipi

**Theodori na Pausilipi** (walifariki Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, au sehemu nyingine ya Trakia, 130 hivi) walikuwa Wakristo waliouawa katika dhuluma ya kaisari Adrian kwa sababu ya imani yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 15 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 130
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Kresenti wa Myra

**Kresenti wa Myra** (alifariki Myra, leo nchini Uturuki, karne ya 3) alikuwa Mkristo wa mji huo aliyeuawa kwa kuchomwa moto kwa ajili ya imani yake katika dhuluma ya Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Tarehe 15 Aprili ndiyo sikukuu yake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
Jamii:Waliofariki karne ya 3
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Maroni mfiadini

thumb|Mt. Maroni alivyochorwa.
**Maroni mfiadini** (alifariki katika bonde la mto Chienti, Italia ya Kati, 100) alikuwa padri aliyekatwa kichwa kutokana na kueneza imani ya Kikristo wakati wa dhuluma ya Dola la Roma dhidi ya dini hiyo. 
 
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini, wa kwanza katika mkoa wa Marche. 

Sikukuu yake ni tarehe 15 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* http://www.enrosadira.it/santi/m/marone.htm 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 1
Jamii:Waliofariki 100
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Italia
Abondi wa Roma

**Abondi wa Roma** (Roma, Italia, 485 - 564) alikuwa akifanya kazi kwa unyenyekevu na uaminifu katika Basilika la Mt. Petro.

Papa Gregori I alisimulia habari na sifa zake katika kitabu *Majadiliano*.
 
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 15 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saint Gregory the Great's hagiography of Abundius, although he refers to him as Acontius

Jamii:waliozaliwa 485
Jamii:Waliofariki 564
Jamii:Watakatifu wa Italia
Imamu

[thumb|280x280px|Imamu akiongoza swala huko [Kairo, Misri, mnamo 1865. Taswira ya Jean-Léon Gérôme.]]
**Imamu** (kutoka Kiarabu: إمام‎ *imām*) ni istilahi ya Kiarabu yenye maana mbalimbali. Mara nyingi inamtaja kiongozi wa Kiislam, kama kiongozi wa msikiti au wa jamii. Maana ya msingi ni yule anayetoa mwongozo akistahili kufuatwa; kwa maana isiyo ya kidini neno hili linaweza kutaja pia timazi au kamba inayotumiwa kuelekeza mwendo wa matofali wakati wa kujenga nyumba au ukuta.

Imamu anaitwa yule anayeongoza sala wakati wa swala ya Kiislamu. 

## Wasunni
Kati ya Wasunni istilahi hilo linatumiwa kumtaja mtaalamu wa kidini, mara nyingi kama cheo cha heshima kwa waanzilishi wa madhab nne za Wasunni yaani Hanafi, Maliki, Shafi'i na Hanbali.

## Washia
Kati ya Waislamu Washia "imamu" ni hasa yule kiongozi mmoja wa waumini anayetoka katika familia ya Mtume Mohammed. Kwa Washia Waismaili imamu ndiye Aga Khan. Kwa Washia Waithnashara maimamu ni hasa wafuasi 12 wa Muhammad kuanzia Ali ibn Abu Talib na watoto pamoja na wajukuu wake hadi Muhammad ibn al-Hassan anayeaminiwa kuwa imamu wa sasa aliyeingia katika hali ya kujificha wakisubiri kurudi kwake atakapoonekana tena.

Huko Iran pia Ruhollah Khomeini anaitwa "imamu" (kwa matamshi yao "emam")

## Marejeo
## Tovuti za nje 
* Detailed description of the Shiite belief
* Graphical illustration of the Shia sects 
* List of Sunni Imams
* The Imam Movie 

Jamii:Uislamu
Jamii:Viongozi wa kiislamu
Leonida, Karisa na wenzao

'''''' Galinia, Theodora, Nike, Nunesia, Kalide na Basilisa (walifariki Korintho, 258 hivi) ni kati ya Wakristo wa Ugiriki ambao waliteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa kutoswa baharini kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya Dola la Roma.

Tangu kale huyo mwanamume na hao wanawake saba wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini. Pengine anaongezwa pia Irene.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 16 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 258
Optati, Luperki na wenzao

la marumaru katika Basilika la Mt. Engrasia huko Zaragoza.]]
**Optati, Luperki na wenzao** Suksesi, Marsiali, Urbani, Julia, Kwintiliani, Publi, Frontoni, Felisi, Sesiliani, Evodi, Primitivi, Apodemi na wanaume 4 wenye jina la Saturnini (walifariki Zaragoza, Hispania, 304 hivi) walikuwa Wakristo waliopata mateso na kifodini katika dhuluma ya kaisari Dioklesyano . Siku hizi wengine wanamtaja kaisari Valerian (254-260).

Mshairi Prudentius (348-410), mwenyeji wa mji huo, alitunga utenzi juu ya wafiadini hao.

Heshima ya watu kwao kama watakatifu ni ya zamani sana.

Sikukuu yao huadhimishwa kila mwaka tarehe 16 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* S. EUGENIO DE TOLEDO, *De basílica ss. decein et octo martyrum*: Ed. Vollmer, en MGH, Autores Antiquissimi, 14 (1905), 239 ss.
* PRUDENCIO, *Periste fanon*, ed. BAC, Madrid 1950, IV, 540 ss.
* A. FABREGA GRAU, *Pasionario Hispánico*, I, Madrid 1953, 168 ss.; II, ib. 1955, 371 ss.
* RIESCO CHUECA, Pilar: *Pasionario hispánico*, Universidad de Sevilla, 1995.
* Lamberto de Zaragoza na Ramon de Huesca, Teatro historico de las iglesias del reyno de Aragon, vol. 2, ed. J.M. Ezquerro, 1787

## Marejeo mengine
* R. JIMÉNEZ PEDRAJAS, *El santoral hispánico del martirologio de Usuardo* (tesis doct.), P. U. Gregoriana, Roma 1969, I, 79 ss.; II, 554 ss.
* C. GARCÍA RODRÍGUEZ, *El culto de los Santos en la España romana y visigoda*, Madrid 1966, 324 ss.
* BENEDICTINOS DE PARÍS, *Vies des Saints*, IV, París 1946, 366 ss.; Z. GARCÍA VILLADA, *Historia eclesiástica de España*, Madrid 1929-30.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Turibi wa Astorga

la Astorga.]]
**Turibi wa Astorga** (402 hivi - Astorga, Hispania, 476 hivi) alikuwa kwanza mkaapweke, halafu askofu wa mji huo ambaye alipambana na uzushi wa Waprisiliani, Wamani, Waario, Wapelaji pia kwa agizo la Papa Leo I ambaye barua aliyomuandikia imetufikia.

Tangu zamani anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 16 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*Catholic Online: Turibius of Astorga
*Año Jubilar Lebaniego: Santo Toribio, Obispo 
*Santo Toribio de Astorga, aproximación a una biografía

Jamii:Waliozaliwa 402
Jamii:Waliofariki 476
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Frutuoso wa Braga

ya Mt. Frutuoso.]]
**Frutuoso wa Braga** (alifariki Braga, Ureno, 16 Aprili 665) alikuwa mkaapweke wa Hispania, halafu abati, askofu wa Dumio na hatimaye askofu mkuu wa Braga aliyeanzisha na kuzipa kanuni zake monasteri mbalimbali alizoendelea kuziongoza hata baada ya kupewa uaskofu .

Alizoea kuvaa kifukara kiasi kwamba alidhaniwa ni mtumwa, hata kupigwa bila sababu.  

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 16 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Thompson, E.A. *The Goths in Spain*. Clarendon Press: Oxford, 1969.
*Iberian Fathers. *Writings of Braulio of Saragossa, Fructuosus of Braga*, translated by Claude W. Barlow Catholic University of America Press (1969).

Jamii:Wakaapweke

Jamii:Waandishi wa Kilatini

Jamii:Watakatifu wa Hispania
Drogo

ya Mt. Drogo.]]
**Drogo** (pia: **Dreux, Drugo, Druron**; Epinoy, Artois, leo nchini Ufaransa, 14 Machi 1105 - Sebourg, Ufaransa Kaskazini, 16 Aprili 1186 hivi) alikuwa Mkristo aliyetamani maisha manyofu na upweke. Kwa ajili hiyo kwa miaka mingi alifanya kazi ya kuchunga na hakuwa na makao maalumu, akitembelea patakatifu mbalimbali, halafu akawa mkaapweke katika chumba kidogo kilichounganika na kanisa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Catholic.net - April 16 -- Saint Drogo
*Saint Drogo Biography
* San Drogone
*www.catholic.org entry on St. Drogo

Jamii:Waliozaliwa 1105

Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Bakteriolojia

**Bakteriolojia** ni tawi la biolojia linalochunguza bakteria. Ni sehemu ya mikrobiolojia.

## Historia
Bakteria waligunduliwa mara ya kwanza na Antonie van Leeuwenhoek mwaka 1676, kwa kutumia hadubini ya lensi moja ya muundo wake mwenyewe. Aliwaita "animalcules" na alichapisha habari za utafiti wake kwenye msururu wa barua kwa Shirika la Muungano wa Mfalme. 

Jina *bacteriam* lililetwa miaka mingi baadaye, na Christian Gottfried Ehrenberg katika mwaka 1838.

Mwaka 1859 Louis Pasteur alionyesha kuwa mchakato wa kuchachusha unasababishwa na ukuaji wa vijiumbe, na kwamba ukuaji huo si wa kizazi cha kujianzia. (Hamira na kuvu, ambazo kwa kawaida zinahusishwa na uchachushaji, si bakteria, ila ukungu.) Pamoja na mwenzake, Robert Koch, Pasteur alikuwa wa kwanza kuitetea nadharia ya kijidudu kisababishi cha ugonjwa.

Robert Koch alikuwa mwanzilishi wa taaluma ya uuguzi wa mikrobiolojia na alishughulikia kipindupindu, kimeta na kifua kikuu. Katika utafiti wake wa kifua kikuu, Koch hatimaye alithibitisha nadharia ya kijidudu, ambayo ilimfanya atunukiwe Tuzo la Nobel mwaka 1905. Katika madai yake, Koch aliweka vigezo vya kutathmini kama kiumbehai ndiye husababisha ugonjwa, na madai hayo yanatumika mpaka leo hii.

Ingawa katika karne ya 19 ilijulikana kwamba bakteria ndio chanzo cha magonjwa mengi, hakuna matibabu yoyote ya viuabakteria yaliyopatikana. Katika mwaka 1910, Paul Ehrlich alitengeneza kiuavijasumu cha kwanza, kwa kubadilisha rangi ambazo kwa kuchagua zilitia mawaa *Treponema pallidum*, spirokaeti ambayo husababisha kaswende katika mchanganyiko ambao uliua kisababishi magonjwa. Ehrlich alikuwa ametuzwa Tuzo la Nobel mwaka 1908 kwa kazi yake kuhusu elimu ya kingamaradhi, na alianzisha matumizi ya madoa ili kuchunguza na kubaini bakteria, na kazi yake ilijikita kwenye misingi ya doa la Gram na doa la Ziehl-Neelsen.

Mafanikio makubwa katika utafiti wa bakteria yalikuwa kutambuliwa kwa Carl Woese mwaka 1977 kwamba akea walitokana na mabadiliko tofauti na yale ya bakteria. Uanishaji huo mpya wa jamii ya filojenetikia ulikitwa kwenye misingi ya kufululizwa kwa ribosomu RNA 16S, ukagawa prokaryota katika makundi mawili yenye mageuko tofauti, kama mojawapo ya sehemu ya mifumo ya domeni tatu.

## Tanbihi
Jamii:Bakteria
Jamii:Mikrobiolojia
Domeni

[right|thumb|150px|Ngazi za [uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.]]
**Domeni** (kutoka Kiingereza: *Domain*) ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi. Kila domeni imegawanyika katika himaya kadhaa. 

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Jamii:Uainishaji
Himaya (biolojia)

right|thumb|150px|Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Himaya** (kwa Kiingereza: *Kingdom*) ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi. 

Himaya ni migawanyiko ya domeni, halafu kila himaya imegawanyika katika faila kadhaa. 

## Marejeo
Jamii:Biolojia
Jamii:Uainishaji
Himaya

**Himaya** inaweza kuwa:
* Ufalme mkuu (eneo la kijiografia la mfalme mkuu) (Himaya (jiografia))
* Ngazi ya uainishaji katika biolojia (Himaya (biolojia))
Orso wa Ravenna

[thumb|Mt. Orso katika [mozaiki.]]
**Orso wa Ravenna** (alifariki Ravenna, Emilia-Romagna, Italia, 13 Aprili 425 hivi) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini kwa miaka 26.

Alihamishia Ravenna kutoka Classe makao makuu ya jimbo akatabaruku kanisa kuu la Ufufuko sikukuu ya Pasaka, hatimaye alifariki katika sherehe hiyo miaka ya baadaye.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 13 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki 425
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Polong

**Polong** ni aina ya Roho inayojulikana katika Ngano za Wamalay. Ina muonekano wa mwanamke mdogo, mwenye saizi ya kiungo cha kwanza cha kidole.

Polong ni moja wapo ya vizuka vilivyotajwa katika Hikayat Abdullah, iliyoandikwa na Abdullah bin Abdul Kadir, na kumfurahisha Sir Thomas Stamford Bingley Raffles, mwajiri wake.

## Uundwaji 
Polong imeundwa kutoka kwa damu ya mtu aliyeuawa aliyehifadhiwa katika aina ya chupa ya duara na shingo nyembamba. Kwa kipindi cha wiki moja hadi mbili, uchawi husemwa juu ya chupa. Wakati kipindi kimeisha, damu inakuwa polong. Inamtaja mmiliki wake kama mama au baba yake. Polong imefichwa nje ya nyumba ya mmiliki wakati haitumiki.

## Kazi 
Polong inatumwa kushambulia mwathiriwa ambaye mmiliki mwenyewe au mtu ambaye alimlipa mmiliki ana nia mbaya dhidi yake. Polong daima hutanguliwa na mnyama wake wa kipenzi au kitu cha kucheza, pelesit-kama panzi. Pelesit huingia kwenye kinywa cha mwathiriwa na huanza kutapatapa. Polong inamfuata na inamiliki mwathiriwa, na kusababisha kusababisha wazimu hadi kutolewa nje. Mhasiriwa aliye na wasiwasi hujaa kinywani, analia nguo zao, na hushambulia mtu yeyote aliye karibu.

Kulingana na vyanzo vingine, watu ambao wameshambuliwa na polong wameachwa na michubuko, alama chache na karibu kila mara damu hutoka vinywani mwao.

## Udhaifu 
Isipokuwa amesimamishwa na mmiliki wake, mwathirika wa polong anaweza kutibiwa tu kupitia uchawi na shaman (dukun au bomoh). Njia ya kutoa pepo ni kuuliza polong ni nani mzazi wake (inamaanisha mmiliki wake). Polong hujibu kupitia mtu mwenye milki kwa sauti ya uwongo, ikifunua jina na kijiji cha mmiliki wake. Polong mara nyingi itapinga, iwe kwa kumfanya yule aliyeathiriwa kushambulia mganga au kwa kumshutumu mtu mwingine kwa uwongo.

## Katika utamaduni maarufu 
* Katika Marvel Anime: Blade, Polong inaonekana katika sehemu ya 7. Inaonyeshwa kama kiumbe aina ya vampire ambaye hutii yeyote anayempa damu yake.

## Marejeo 
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Jamii:Hadithi
Dhabihu ya wanadamu

[thumb|[Mchoro wa dhabihu ya wanadamu kwa Waazteki.]]
**Dhabihu ya wanadamu** ni kitendo cha ibada cha kumuua mwanadamu kama sadaka kwa mungu fulani au mizimu.

Ilifanywa katika tamaduni nyingi za kale, ila utekelezaji wake ulikuwa tofauti katika tamaduni tofauti. Wengine kama Wamaya, Waazteki na huko Dahomey wanajulikana kwa mauaji yao ya kimila, lakini wengine waliidharau. 

Wahanga waliuawa kiibada kwa njia ambayo ilitakiwa kufurahisha au kutuliza miungu au mizimu. Wahanga walikuwa mara nyingi wafungwa na watoto wachanga. Kati ya Waazteki tumbo lilikatwa kwa visu na mioyo ilichomwa moto.

Katika mwendo wa historia dhabihu ya wanadamu imepungua kote ulimwenguni. Sasa dhabihu za aina hii ni za nadra sana. Dini nyingi zinalaani kitendo hicho na sheria za siku hizi zinaitazama kama jinai, walakini bado inaonekana mara kadhaa hadi leo, hasa katika maeneo ambako imani za kimila zinaendelea.

## Finisia 
Utamaduni wa Finisia katika Mashariki ya Kati ya Kale ulikuwa na kawaida wa dhabihu ya watoto kwa mungu wao Moloki. Katika Biblia desturi hiyo inatajwa kama kielelezo cha ubaya.

## Ulaya
Waandishi wa Roma ya Kale walitunza habari za dhabihu ya wanadamu kati ya Wakelti katika Gallia (Ufaransa ya leo) na Hispania. Kufuatana na habari hizo ilikuwa kawaida kuzika watumwa na watumishi pamoja na machifu waliofariki.

Wagermanik wa Kale walifanya dhabihu ya maafisa Waroma wafungwa kwenye madhabahu ya miungu yao baada ya kushinda legioni za Varus mnamo mwaka 9 BK.

## Waazteki 
Waazteki walijulikana sana kwa kufanya dhabihu za wanadamu kwa kiwango kikubwa; sadaka nyingi zilitolewa kwa mungu Huitzilopochtli waliyoabudu kama mungu wa Jua; waliamini kwamba walihitaji kumlisha kwa njia ya sadaka kwa hofu ya kwamba Jua linaweza kuzimika. Dhabihu za wanadamu ziliaminiwa kuzuia mwisho wa ulimwengu ambao unaweza kutokea kwa kila kipindi cha miaka 52. Waazteki walikuwa na mikataba na madola ya jirani ili wakutane kila mwaka katika vita waliyotumia kukamata wafungwa kwa ajili ya sadaka hizo.

## Dola ya Inka 
Katika maeneo ya milki ya Inka wanaakiolojia wamekuta mumia ya watoto waliotolewa kama sadaka. 

## Afrika ya Magharibi 
Dhabihu za wanadamu zilitokea mara kwa mara katika milki za Afrika ya Magharibi kama Dahomey na Benin hadi karne ya 19. Sadaka za aina hiyo zilikuwa kawaida hasa baada ya kifo cha mfalme au malkia. Kuna taarifa za kimaandishi zilizotaja idadi ya wafungwa mamia au hata maelfu waliotolewa sadaka kwenye nafasi hizo. Huko Dahomey kulikuwa na ibada ya kila siku ambapo watumwa kama 500 walitolewa sadaka.

## Makala 
* "Ibada ya India inaua watoto kwa mungu wa kike: Wanaume watakatifu wanalaumiwa kwa kuchochea vifo vya watu wengi", *The Observer* (gazeti la Uingereza) Dan McDougall huko Khurja, India, Jumapili Machi 5, 2006
* Heinsohn, Gunnar: "Kuongezeka kwa Dhabihu ya Damu na Ufalme wa Kuhani huko Mesopotamia: Amri ya Urembo?"  (pia ilichapishwa katika *Dini*, Juz. 22, 1992)

## Marejeo 
Jamii:Dini
Jamii:Utumwa
Jamii:Vita
Pelesit

**Pelesit** (kutoka Kiindonesia: [pələsit]) ni aina ya roho inayojulikana katika ngano za Kimalesia. Kwa ujumla ni kriketi, au wakati mwingine panzi. Neno halisi linamaanisha "buzzer" kutoka neno la msingi lesit lenye maana ya buzz au whiz, kama wadudu hufanya.

Imani katika athari ya pelesit inarudi nyuma kwa uhuishaji wa Kimalesia kabla ya kuletwa kwa tauhidi. Kwa ujumla, pelesit inaweza tu kumilikiwa na mwanamke, na ilisemekana imeenea huko Kedah. Sawa ya kiume ni roho nyingine ya urithi, bajang. Kwa sababu ya kufanana, wawili wakati mwingine wanachanganywa katika ngano.

Mila mbili zipo za kupata pelesit, zote mbili zinajumuisha kusoma kwa uganga sahihi, na kuuma ulimi wa mtoto aliyekufa. Ulimi huu, ikiwa umehifadhiwa vizuri na mila inayofaa, ndio inakuwa pelesit.

Pelesit hushambulia wahasiriwa wao kwa kuingia kinywani mwa mtu mkia-kwanza. Mtu anayesumbuliwa na pelesit atafanya ujinga juu ya paka. Kwa yenyewe, pelesit haifanyi chochote kingine. Walakini, mara nyingi ni mnyama wa roho nyingine inayojulikana, polong. Ikiwa pelesit inaingia ndani ya mwili wa mtu na kutapatapa, inataka polong, ambayo inaweza kumfanya mwathiriwa kwenda mwendawazimu au kupoteza fahamu. Shaman (bomoh au dukun) huponya mwathiriwa kwa kutumia uchawi maalum na kisha kuwauliza kufunua "mama" yao, akimaanisha mmiliki wa pelesit. Mhasiriwa anajibu kwa sauti ya juu, baada ya hapo mganga anajaribu kumfanya mmiliki aikumbuke.

Wakati pelesit haitumiki, mmiliki wake huiweka kwenye chupa na huilisha mara kwa mara na mchele wa manjano au damu iliyochomwa kutoka kwa kidole cha pete (inayojulikana kwa Kimalesia kama "kidole cha roho"). Ikiwa mmiliki anataka kutupa pelesit, chupa huzikwa.

## Katika fasihi na tamaduni maarufu 
* Pelesit ni moja ya vizuka na roho nyingi zilizotajwa na Munshi Abdullah katika kitabu chake Hikayat Abdullah, kwa pumbao la mwajiri wake Stamford Raffles.
* Huko Kijiya, mfululizo wa komku wa Malaysia, Pelesit ni viumbe wa pepo ambao hutumika kama wapinzani wakuu wa safu.

## Tazama pia 
* Polong

## Marejeo 
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Jamii:Hadithi
Rita Chiarelli

**Rita Chiarelli** ni mwimbaji wa blues wa Kanada. Aliitwa pia “mungu wa blues ya Kanada” na Shelagh Rogers katika CBC Radio One.

## Biografia
Alizaliwa na kukulia Hamilton, Ontario. 

Chiarelli alianza kutumbuiza katika bendi ya Ronnie Hawkins mwanzoni mwa miaka ya 1980. Baadaye alitumia miaka kadhaa nchini Italia. Aliporejea Kanada, kwa haraka alimvutia mwongozaji wa filamu Bruce McDonald aliyejumuisha *"Have You Seen My Shoes?"* kwenye wimbo kwa filamu yake *Roadkill* mwaka 1989. Chiarelli  na Colin Linden walirekodi “cover” ya Bob Dylan *“Highway 61 Revisited”* kwa filamu ya McDonald ya mwaka 1991 *Highway 61*, na Chiarelli alitoa albamu yake ya kwanza mwaka unaofuata kwenye Stony Plain Records.

Albamu zake *Just Getting Started* na *Breakfast at Midnight* zote zilipendekezwa kwa Tuzo za Juno kwa Albamu Bora ya Blues.

## Diskografia
### Mwenyewe
**Road Rockets* (1992)
**Just Getting Started (1995)
**What a Night* (1997)
**Breakfast at Midnight* (2001)
**No One to Blame* (2004)
**Cuore: The Italian Sessions* (2006)
**Uptown Goes Downtown... Rita Chiarelli pamoja na Thunder Bay Symphony Orchestra* (2008)
**Sweet Paradise* (2009)
**Music From The Big House Soundtrack* (2011)

### Mkusanyiko mjumuisho
**Saturday Night Blues: 20 Years'' (CBC Radio, 2006)

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Kanada
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Helen Cordero

**Helen Cordero** (15 Juni 1915 - 24 Julai 1994) alikuwa mfinyanzi wa Cochiti Pueblo kutoka Cochiti, New Mexico. Alikuwa mashuhuri kwa sanamu zake za ufinyanzi wa hadithi, motif aliyoibuni, kulingana na motif ya jadi ya "mama wa kuimba"

## Kazi ya awali 
Kwanza alijifunza kuunda kazi za ngozi, kisha katika miaka ya 1950 alianza kuunda ndege wa wanyama na wanyama ambao mumewe aliandika. Inasemekana kuwa shangazi ya Helen alipendekeza udongo kama chombo juu ya ngozi ya bei ghali. Alipendekeza pia takwimu baada ya majaribio ya mapema ya Helen kwenye bakuli na mitungi yaligunduliwa.

## Mtindo na vifaa 
Cordero "alifuata njia ya jadi ya maisha ikiwa ni pamoja na kuchimba udongo wake mwenyewe na kuandaa rangi yake mwenyewe". Alitumia aina tatu za udongo, zote zikiwa karibu na Cochiti Pueblo, na udongo na vifaa vya kupanda kwa rangi. Baada ya muda, kumaliza kwa Helen kuliboreshwa zaidi, na aliwafanya watoto wake kando badala ya kipande cha msingi cha udongo kumruhusu kutofautisha kuwekwa kwao karibu na msimuliaji hadithi. Kazi ya Helen ilipoendelea, mwishowe aliunda sura ya alama ya biashara ambayo wanasesere wake wanajulikana sasa. Hii inaonyesha imani ya Pueblo kwamba udongo ni dutu hai, na kwamba sanamu hizo ni kama kiumbe hai.

## Sanamu za msimuliaji hadithi 
Wafinyanzi wanawake wa Cochiti walitengeneza sanamu za wanawake walio na watoto wanaojulikana kama "Mama wa Kuimba" au Madonna, Cordero alibadilisha fomu hii kuwa muundo wa Msimulizi wa Hadithi mnamo 1964. Walakini, katika nakala ya 1981, Cordero alisema aliunda Msimulizi wa hadithi peke yake mnamo 1964. "Niliwafanya zaidi ya Wasimulizi wangu na watoto wengi wakimpanda yeye kusikiliza, kisha nikawapeleka hadi Siku ya Sikukuu ya Santo Domingo" ambapo Alexander Girard aliwanunua. Muda mfupi baada ya Helen kuanza sanamu zake, Gerard alimwuliza aongeze mavuno yake na saizi ya takwimu zake. Ombi hili hatimaye lilikomeshwa kwa seti ya vipande 250 vya Uzazi wa Yesu Inapendekezwa kuwa Gerard pia alipendekeza Helen anapaswa kuunda sura kubwa ya "Mama wa Kuimba". Helen alijaza wazo hilo, na akamfikiria babu yake, Santiago Quintana, ambaye alimkumbuka kama msimuliaji mzuri wa hadithi. Babu ya Helen kwa sehemu angemhamasisha Msimuliaji hadithi wa kwanza, sura ya kiume iliyozungukwa na wajukuu watano. Alielezea mchakato wake:"fanya kazi nje katika hali ya hewa ya joto na kwenye meza yake ya jikoni wakati wa baridi. Mumewe na mtoto wake waliendesha gari maili mia moja kuleta nyumbani mbao za mwerezi alizokuwa akitumia kuchoma vipande vyake ... kwenye wavu wa chuma ulio wazi nyuma ya nyumba yake." Ubunifu wake wa kusimulia hadithi ulipendwa na watengenezaji wengine wa ufinyanzi, ambao wameunda tofauti, pamoja na wasimuliaji hadithi za wanyama.
* Shule ya Msingi ya Helen Cordero, huko Albuquerque, New Mexico, imepewa jina lake.

## Marejeo 
## Soma zaidi 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje 
* Adobe gallery profile
* Storyteller figurine photos
* Cochiti Pueblo
* Masters of Traditional Arts biography 
Jamii:Wanawake wa Marekani
Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:waliozaliwa 1915

Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Maria Elisabet Öberg

**Maria Elisabet Öberg** (1734 - 1 Februari 1808 Pälkäne) alikuwa fundi wa nguo za Ufini, aliyechukuliwa kuwa mstari wa mbele katika tasnia ya nguo. Alikuwa mkuu wa kinu cha nguo miaka 1757-1766, ambapo alijulikana kwa ubora wa hali ya juu ya usindikaji wa kitani aliyofundisha wanafunzi.

Maria Elisabet Öberg alizaliwa na sajenti wa Uswidi. Alisomea usindikaji wa lin katika kiwanda cha kitani cha Vadstena. Alipomaliza mafunzo yake mnamo 1756, alilipiwa gharama na washirika wake katika taaluma huko Stockholm, kwani ilikuwa sera ya Uswidi wakati huo kuhamasisha tasnia ya nguo na maarifa ndani ya biashara hiyo. Mwaka uliofuata, aliajiriwa kama mkuu wa kiwanda cha nguo cha Hans Henrik Boije katika mkoa wa Finland, ambayo pia ilifanya kazi kama shule ya nguo na wanafunzi wa kiume na wa kike. Wanafunzi wake walipaswa kujulikana kwa uwezo wao na kadhaa kati yao walipewa tuzo huko Stockholm kwa mafanikio yao. Mnamo 1764 alioa mwenzake, mwalimu wa nguo Mikael Mengalin (1731-1794), ambaye alikuwa na binti watatu na mtoto wa kiume. Wanandoa waliacha msimamo wao wakati shule ilifungwa mnamo 1766, lakini waliendelea kufundisha. Maria Elisabet Öberg alikuwa mwalimu anayeheshimika katika Uswidi-Finland ya kisasa.

## Marejeo 
Jamii:waliozaliwa 1734
Jamii:Waliofariki 1808
Jamii:Wanawake wa Uswidi
Jamii:Wanawake wa Ufini
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Petro na Ermogene

**Petro na Ermogene** (walifariki Melitene, Armenia ya kale, leo nchini Uturuki, 303 hivi) walikuwa Wakristo wa Dola la Roma waliopata kuwa wafiadini chini ya kaisari Dioklesyano.

Petro alikuwa shemasi na Ermogene mtumishi wake.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 17 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3

Jamii:Mashemasi
Micheline Beauchemin

**Micheline Beauchemin** (24 Oktoba 1929 - 29 Septemba 2009) alikuwa msanii na mfumaji nguo wa nchini Canada.

## Elimu 
Beauchemin alizaliwa huko Longueuil, Quebec. Alisoma Montréal’s École des Beaux-Arts na École des Beaux-Arts na Académie de la Grande Chaumière huko Paris, Ufaransa. Mnamo 1953, alishikilia maonyesho ya kwanza ya kazi yake ya glasi huko Chartres, Ufaransa. Miaka michache baadaye, mnamo 1955, alionyesha mikanda yake ya kwanza huko Palais des Beaux-Arts huko Chartres. Micheline Beauchemin alirudi Canada mnamo 1957.

## Kazi ya kisanii 
Wakati anajulikana sana kwa vitambaa vyake vikubwa na mapazia ya ukumbi wa michezo, pia alifanya kazi na mapambo, glasi iliyotiwa rangi, mavazi na uchoraji. Baadhi ya kazi maarufu zaidi ya Beauchemin huko Canada ni pamoja na pazia la akriliki ambalo alilitengeneza kwa Grande Salle ya Théâtre Maisonneuve huko Place des Arts huko Montréal (1963-1967) na pazia la hatua ya Kituo cha Sanaa cha Kitaifa huko Ottawa (1966-1969).

## Heshima 
Mnamo 1973, alifanywa Afisa wa Agizo la Kanada, kiwango cha pili cha heshima ya juu zaidi ya raia nchini Canada. Mnamo 1991, alifanywa Knight wa Agizo la Kitaifa la Quebec, agizo la sifa iliyopewa na serikali ya Quebec. Mnamo 1970, alichaguliwa kwenda Royal Royal Academy ya Sanaa. Mnamo 2006, alipewa Tuzo ya Gavana Mkuu katika Sanaa ya Visual na Media. Mnamo 2005, alipewa tuzo ya serikali ya Quebec ya Prix Paul-ilemile-Borduas, akipewa watu ambao ni wasanii au fundi katika fani ya sanaa ya kuona, ya biashara ya sanaa, usanifu na usanifu.

## Marejeo 
Jamii:Wanawake wa Kanada
Jamii:waliozaliwa 1929
Jamii:waliofariki 2009
Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania
Lamberti wa Lyon

**Lamberti wa Lyon** (Therouanne, 625 - Lyon, 685 hivi) alikuwa askofu mkuu wa mji huo, leo nchini Ufaransa, tangu mwaka 678. Kabla ya hapo alikuwa mmonaki na hatimaye abati wa Fontenelle .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Aprili.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Christian Settipani, *Les Ancêtres de Charlemagne*, 2e édition revue et corrigée, éd. P & G, Prosopographia et Genealogica, 2015, p.&nbsp;134.
* Hervé Pinoteau, *La symbolique royale française*, Ve-XVIIIe siècles, P.S.R. éditions, 2004, p.&nbsp;45.

Jamii:Waliozaliwa 625
Jamii:Waliofariki 685
Jamii:Wamonaki
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa