open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Igwachanya

**Igwachanya** ni kata ya Wilaya ya Wanging'ombe katika Mkoa wa Njombe, Tanzania na ndiyo makao makuu ya wilaya hiyo. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 15,529 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,067  walioishi humo. 

Wengi wao ni wa kabila la Wabena. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Wanging'ombe 
Jamii:Kata za Mkoa wa Njombe
Timazi

450px|thumb|Timazi huonyesha kama ukuta ni wima au la
thumb|Mjenzi anapima wima kwa timazi kabla ya kumwaga simiti
**Timazi** ni kifaa cha ujenzi kinachosaidia kujenga ukuta kiwima-wima. 

Kimsingi ni kitu kidogo na kizito kama jiwe, kipande cha metali ya risasi au chuma kilichofungwa kwa kamba.  
Uzito wa uzani utanyosha kamba kuwa nyoofu. Timazi ikitundikwa kando la ukuta inaelekea chini kiwima. Hapo kamba inatakiwa kwenda sambamba kabisa na ukuta. Baada ya kuweka timazi mjenzi anaona kama kuna tofauti au la. Picha naonyesha mfano wa ukuta wima (upande wa kushoto) na usio wima (upande wa kulia).

Katika ujenzi wa kisasa kuna mitambo inayochukua nafasi ya wima ya kawaida.

## Matumizi mengine
### Usafiri kwa maji
Kifaa ambacho ni sawa na timazi inatumiwa pia na mabaharia kwa kupima kina cha maji. Ila tu hapa hawaangalii kama kitu ni wima; wanapima kina cha maji kwa kutupa uzani uliofunga kwa kamba katika maji na kuona ni mita au futi ngapi za kamba zinazoingia hadi uzani unafika mwisho. Hii inasaidia wakati meli inakaribia pwani au kisiwa kuona kama kina kinatosha. 

### Fizikia
Katika fizikia tabia ya timazi ya kumbembea (ing. pendulum) ilitumiwa kufanya utafiti wa graviti. Galileo Galilei alikuwa mtaalamu wa kwanza aliyechungulia tabia za timazi wakati wa kubembea na hisabati katika mwendo huu.
Timazi ya kubembea (pendulum)
Ihanga

**Ihanga** ni kata ya Mji wa Njombe katika Mkoa wa Njombe, Tanzania, yenye postikodi namba **59109**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 6,819 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,095  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Njombe Mjini 
Jamii:Kata za Mkoa wa Njombe
Ngumi

200px|thumb|Ngumi tayari200px|thumb|Ngumi ya salamu ya upinzani

**Ngumi** ni hali ya mkono ukifumbatwa, yaani kwa kukunja vidole pamoja na kiganja.

Kusudi la kukunja ngumi ni mara nyingi kupiga kwa nguvu, au kujiandaa kwa kupiga. Kutokana na maana hii ngumi inakunjwa pia kama alama ya hasira au ya upinzani, kwa mfano katika salamu ya Black Power.

Michezo ya mapigano mbalimbali hutegemea matumizi ya ngumi, hasahasa mchezo wa ngumi lakini pia karate au taekwondo.

Watafiti wamegundua ya kwamba kukunja ngumi inaweza kusaidia kuondoa hofu au wasiwasi kwa kuelekeza fikra kwa musuli na kuondoa fikra za wasiwasi. 

Kwa wtu wengine inaweza kusaidia pia kuelekeza fikra kwa jambo au kukumbuka habari. 

## Marejeo
## Viungo vya Nje
Jean Jules Jusserand

**Jean Adrien Antoine Jules Jusserand** (18 Februari 1855 &ndash; 18 Julai 1932) alikuwa mwanasiasa na mwanahistoria kutoka nchi ya Ufaransa. Wakati wa Vita_Kuu_ya_Kwanza_ya_Dunia alikuwa balozi wa Ufaransa nchini Marekani. Mwaka wa 1917, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake ''With Americans of Past and Present Days".
James Ford Rhodes

**James Ford Rhodes** (1 Mei 1848 &ndash; 22 Januari 1927) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1918, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *History of the Civil War, 1861-1865*.
Justin Harvey Smith

**Justin Harvey Smith** (1857 &ndash; 1930) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1920, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake ''The War with Mexico".
Kitafunwa

[thumb|Mfano wa vitafunwa huko [Uingereza.]]
**Kitafunwa** (au **kitafunio**, kutoka kitenzi "kutafuna") ni chakula ambacho hupendwa sana kuliwa pamoja na kinywaji fulani, kama vile chai, soda, kahawa, juisi na vinginevyo. 

Mfano wa vitafunwa vilivyozoeleka Afrika Mashariki ni kama vile karanga, mishikaki, maandazi, sambusa, kitumbua na vingineyo.

Jamii:Chakula
Mia tisa na nne

**Mia tisa na nne** ni namba inayoandikwa **904** kwa tarakimu za kawaida na CMIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 903 na kutangulia 905.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 113.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 904 KK na 904 BK.

## Tanbihi
James Truslow Adams

**James Truslow Adams** (18 Oktoba 1878 &ndash; 18 Mei 1949) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1922, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake ''The Founding of New England".
Ubena (Makambako)

**Ubena** lilikuwa kata ya mji wa Makambako katika Mkoa wa Njombe, Tanzania. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,691  walioishi humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Makambako Mjini
Mia tisa na tano

**Mia tisa na tano** ni namba inayoandikwa **905** kwa tarakimu za kawaida na CMV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 904 na kutangulia 906. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 181.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 905 KK na 905 BK.

## Tanbihi
Mia tisa na sita

**Mia tisa na sita** ni namba inayoandikwa **906** kwa tarakimu za kawaida na CMVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 905 na kutangulia 907. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 151.

## Matumizi
* Namba hurejea miaka 906 KK na 906 BK.

## Tanbihi
Bufee

).]]
thumb
**Bufee** (kutoka neno la Kifaransa "buffet" kupitia Kiingereza) ni sehemu ambayo watu hujipakulia vyakula mbalimbali katika vyombo tofauti vya chakula na hiyo huwepo kwenye harusi, mikutano na kadhalika. Kikawaida unaweza kurudia kuchukua chakula kadiri utakavyo. Siku hizi kumekuwa na utaratibu wa bufee katika baadhi ya migahawa kwa malipo ya kiwango cha juu kabisa unaruhusiwa kurudia hata mara 20 ilimradi tu uweze kukimaliza. 

## Marejeo
*
*
*

## Viungo vya nje
*Wikibooks Cookbook

Jamii:Chakula
Charles Warren (mwandishi)

**Charles Warren** (1868 &ndash; 16 Agosti 1954) alikuwa mwanasheria na mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1923, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Supreme Court in United States History*.
Charles Howard McIlwain

thumbnail|right|200px|Charles Howard McIlwain

**Charles Howard McIlwain** (15 Machi 1871 &ndash; 1 Juni 1968) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1924, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The American Revolution: A Constitutional Interpretation*.
Frederic L. Paxson

**Frederic Logan Paxson** (23 Februari 1877 &ndash; 24 Oktoba 1948) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1925, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *History of the American Frontier*.
Samuel Flagg Bemis

**Samuel Flagg Bemis** (20 Oktoba 1891 &ndash; 26 Septemba 1973) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1927, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake ''Pinckney's Treaty''. Tena, mwaka wa 1950, alituzwa **Tuzo ya Pulitzer ya Wasifu** kwa wasifu yake ya John Quincy Adams.
Claude H. Van Tyne

thumb|Claude H. Van Tyne
**Claude Halstead Van Tyne** (16 Oktoba 1869 &ndash; 21 Machi 1930) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1930, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The War of Independence*.
Bernadotte Everly Schmitt

thumbnail|right|200px|Bernadotte Everly Schmitt

**Bernadotte Everly Schmitt** (19 Mei 1886 &ndash; 23 Machi 1969) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1931, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Coming of the War, 1914*.
Elimu kwa watoto wa kike

wa kike nchini Guinea.]]
**Elimu** ni kitu muhimu kwa maisha ya sasa kwa kila mtu: awe mwanamke au mwanamume inampasa kupata elimu ili aweze kumsaidia maishani. Lakini duniani hadi siku hizi watoto wa kike wanakosa au wananyimwa haki ya kupata elimu.

Tatizo hilo ni kubwa zaidi katika mabara ya Afrika na Asia ambapo watoto wa kike wanakosa elimu kutokana na mila potofu za mataifa hayo. Si hivyo tu: wanakosa elimu ila wanalazimishwa kuolewa wakiwa wadogo na hawawezi kulea familia; ndiyo maana hali ya maisha katika mabara hayo si nzuri. Kumbe elimu kwa watoto wa kike ni haki yao ya msingi.

Jamii:Elimu
Jamii:Jinsia
Jamii:Utamaduni
Vernon Louis Parrington

**Vernon Louis Parrington** (3 Agosti 1871 &ndash; 16 Juni 1929) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1928, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *Main Currents in American Thought*.
Parts per million

**Parts per million** ni jina kutoka lugha ya Kiingereza lenye maana "**sehemu za milioni**" kwa hiyo inalingana na namba 10−6. Kifupi chake ni **ppm** kinatumiwa kutaja kiwango cha dutu katika jumla fulani. Kwa hiyo matumizi ya "ppm" yanalingana na "asilimia" inayomaanisha "sehemu za mia" au 10−2.

## Matumizi
Kizio cha ppm hutumiwa katika vipimo vya kemia. Ppm inaweza kutajwa pia kama miligramu katika masi ya kilogramu moja, au mililita katika mita ya ujazo.

Kwa mfano hutumiwa kutaja kiasi cha machafuko yaliyobaki katika dutu baada ya kuisafisha. 

Katika elimu ya hifadhi ya mazingira mara nyingi viwango vya ppm vya gesi fulani au machafuko mengine katika hewa au maji ni vipimo muhimu kuamulia hatari za machafuko.

Jamii:Vipimo
Wamandinka

ya kutembelea Mecca mnamo 1324 akiwa na dhahabu ilivutia sana Mashariki ya Kati na Waislamu wa Afrika Magharibi kwa Wamandinka.]]
**Wamandinka** (pia wanajulikana kama **Mandenka**, **Mandinko**, **Mandingo**, **Manding** au **Malinke**) ni jina la kabila kubwa huko Afrika ya Magharibi. Wanakadiriwa kufikia milioni kumi na moja (makundi mengine makubwa ya kikabila katika eneo hilo ambao hawahusiani ni pamoja na Wafula, Wahausa na Wasonghai). Wamandinka ni kizazi cha Dola la Mali, ambao walitamba sana wakati wa utawala wa mfalme wa Kimandinka Sundiata Keita.

## Marejeo
## Jisomee
*
* Lucie Gallistel Colvin. *Historical Dictionary of Senegal*. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1981) pp.&nbsp;216–217
* Pascal James Imperato. *Historical Dictionary of Mali*. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1986) pp.&nbsp;190–191
* Robert J. Mundt. ''Historical Dictionary of the Ivory Coast (Côte d'Ivoire)*. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1987) pp.&nbsp;98–99
* Robert W. Nicholls. "The Mocko Jumbie of the U.S. Virgin Islands; History and Antecedents". *African Arts*, Vol. 32, No. 3 (Autumn, 1999), pp.&nbsp;48–61+94-96
* Matt Schaffer (Editor). "Djinns, Stars and Warriors: Mandinka Legends from Pakao, Senegal" (*African Sources for African History*, 5) Brill Academic Publishers (2003) ISBN 978-90-04-13124-8
* Matt Schaffer. "Bound to Africa: The Mandinka Legacy in The New World". *History in Africa'' 32 (2005) 321-369
* ETHNOLOGUE Languages of the World- Thirteenth Edition (1996).

## Viungo vya Nje
* Mandinka 
* Malinke 

* A UK based website devoted to playing Malinke djembe rhythms 
* The Ethnologue page for this people group
Kilopwe

**Kilopwe** au **kikopwe** (*Jacquemontia tamnifolia*) ni mmea katika familia Convolvulaceae unaofanana na kiazi pori na kwa hivyo unatambaa juu ya vichaka na miti. Maua yake ni buluu.

## Picha

Starr 080716-9265 Jacquemontia pentantha.jpg|Mmea unaofanana na kilopwe (*Jacquemontia pentantha*)
Starr 080219-2879 Jacquemontia pentantha.jpg|Ua la *Jacquemontia pentantha*

Jamii:Mnavu na jamaa
Mgogwe

**Mgogwe** au **kinyomoro** (*Solanum betaceum*) ni mti mdogo katika familia Solanaceae. Matunda yake yanayoitwa magogwe au **matunda ya damu** yana vitamini na madini nyingi, vitamini A na C na chuma hasa.

Asili ya mti huu ni milima ya Andes lakini siku hizi hukuzwa katika maeneno mengi ya nusutropiki, k.m. nchini kwa Afrika Afrika Kusini, Kenya na Rwanda.

## Picha

Cyphomandra betaceae.jpg|Majani
Solanum betaceum-IMG 4476.jpg|Maua na matunda machanga
Cyphomandra betacea (DITSL).JPG|Magogwe mtini
Boucheries André - Tamarillos de Colombie.JPG|Magogwe yaliyovunwa
Tamarillos im Anschnitt(janek2005).jpg|Magogwe yaliyokatwa

Jamii:Mnavu na jamaa
Fred Albert Shannon

**Fred Albert Shannon** (12 Februari 1893 &ndash; 4 Februari 1963) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1929, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Organization and Administration of the Union Army, 1861–1865*.
Mlakasa

**Mlakasa** au **majani ya mwaka** (*Ipomoea pes-caprae*) ni mmea wa familia Convolvulaceae unaokua kwa pwani za ukanda wa tropiki. Majani hutumika kama dawa tepetepe ya kubandika dhidi ya shida za ngozi k.m. macheraka, majipu, virugu, marugurugu na vidonda.

## Picha

Ipomoea pes-caprae 1.JPG|Majani
Ipomoea pes-caprae 3.jpg|Maua

Jamii:Mnavu na jamaa
Mlayoka

**Mlayoka** au **mruo** (*Ipomoea kituiensis*) ni mmea wa familia Convolvulaceae unaotokea nchini Uhabeshi, Kenya, Tanzania, Malawi, Zambia na Zimbabwe. Mmea huu una maua meupe hadi njano yenye moyo mweusi. Katika Kenya unyweshaji wa mizizi hunywa na Wajaluo dhidi ya maumivu ya tumbo.

Jamii:Mnavu na jamaa
Justine Zulu

**Justine Zullu** (amezaliwa tarehe 11 Agosti 1989 mjini Lusaka,Zambia) ni mchezaji wa kandanda akiichezea klabu ya Yanga Sc ya nchini Tanzania akicheza nafasi ya kiungo mkabaji.

## Klabu alizowahi chezea
2013-2014-Kabwe Worriers

2014-2017-Zesco United

2017-Yanga Sc
John J. Pershing

**John Joseph Pershing** (13 Septemba 1860 &ndash; 15 Julai 1948) alikuwa jenerali wa jeshi kutoka nchi ya Marekani. Pia aliitwa “Black Jack”. Mwaka wa 1932, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake cha wasifu *My Experiences in the World War*.
Frederick Jackson Turner

**Frederick Jackson Turner** (14 Novemba 1861 &ndash; 14 Machi 1932) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1933, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Significance of Sections in American History*.
Herbert Agar

**Herbert Sebastian Agar** (29 Septemba 1897 &ndash; 24 Novemba 1980) alikuwa mwanahistoria na mwandishi wa habari kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1934, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake ''The People's Choice''.
## Marejeo
Tarehe

**Tarehe** (kutoka Kiarabu تاریخ *tarih* kwa maana ya "historia") ni namna ya kutaja historia, lakini kwa kawaida zaidi nafasi ya siku fulani ndani ya mfumo wa kalenda.

Kwa kawaida tarehe inarejelea kalenda ya Gregori. Lakini ilhali kuna kalenda mbalimbali inawezekana kutaja na tarehe tofauti kwa siku ileile kutegemeana na kalenda inayorejelewa.

## Tarehe za siku - mwezi - mwaka
Tarehe hutaja mara nyingi sifa tatu za siku fulani:
* nafasi ya siku ndani ya mwezi fulani (kama siku ya kwanza, pili, tatu... ), 
* halafu mwezi ndani ya mwaka (mwezi wa kwanza, wa pili au kwa kutumia jina kama Januari katika kalenda ya Gregori au Ramadhani katika kalenda ya kiislamu), 
* halafu namba ya mwaka (kama 2017 baada ya Kristo, au 1430 baada ya Hijra)

Mfano: Sikukuu ya kwanza ya Jamhuri nchini Kenya ilitokea tarehe 12 Desemba 1963.

## Tarehe za siku ya wiki
Hasa katika biashara kuna pia namna tofauti ya kutaja tarehe kwa namba ya siku katika wiki halafu namba ya wiki katika mwaka. Mfumo huu unategemea mapatano katika nchi kuhusu namna ya kuhesabu siku, ipi ni siku ya kwanza na wiki gani ni wiki ya kwanza.

## Tarehe kutegemeana na sikukuu
Katika dini kuna pia namna ya kutaja tarehe kufuatana na sikukuu na hii kawaida katika mwaka wa liturujia katika makanisa mengi. Hapa kuna hesabu za Jumapili katika vipindi kama Kwaresima au Adventi, au baada ya sikukuu muhimu.

Mifano:
*Jumapili ya tatu baada ya Pasaka
*Jumapili ya kwanza ya Adventi

## Tarehe mbalimbali kandoni
Katika nchi ambako zinatumika kalenda za kitaifa zilizo tofauti na Kalenda ya Gregori ni kawaida kuonyesha kalenda kandoni. Kwa mfano nchini Iran mwaka unaanza kwa tarehe 1 mwezi wa Farwardin ambayo kwa kawaida ni sawa na 21 Aprili. Hivyo tarehe ya Kiirani 23 Farwardin 1396 ni sawa na tarehe 11 Aprili 2017. Ilhali nchini Iran hesabu ya kalenda ya Kiislamu ni muhimu kwa sikukuu za kidini kalenda za huko huonyesha pia tarehe ya tatu yaani 14 Rajabu 1438.

Kwa jumla nchi kadhaa za Kiislamu hutumia kalenda ya Kiislamu kando ya kalenda ya kimataifa ya Gregori.

Hii inafanana na nchi ya Israeli ambako tarehe za kalenda ya Kiyahudi zinaonyeshwa mara nyingi pamoja na tarehe za kalenda ya Gregori.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*IETF: RFC 3339
*The ISO 8601 Date Format
*
*
* RFC 2550 : Y10K and Beyond
*Today's date (Gregorian) in over 400 languages 

Jamii:Kalenda
Jamii:Historia
Andrew C. McLaughlin

**Andrew Cunningham McLaughlin** (14 Februari 1861 &ndash; 24 Septemba 1947) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1936, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *A Constitutional History of the United States*.
Van Wyck Brooks

]]
**Van Wyck Brooks** (16 Februari 1886 &ndash; 2 Mei 1963) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1937, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Flowering of New England, 1815-1865*.
Milki ya Bornu

[300px|thumb|Milki ya Bornu mnamo [1810.]]
 ya Kijerumani iliyochorwa mnamo 1891 (sehemu ya juu - kulia)]]
**Bornu** (pia **Borno**) ilikuwa milki muhimu katika Afrika ya Magharibi kwenye ukanda wa Saheli katika maeneo ya nchi za leo Nigeria, Niger na Chadi.

Mnamo mwaka 1800 ilikuwa na uenezaji mkubwa na kumiliki eneo la takriban kilomita za mraba 242.701 pamoja na Ziwa Chad. Ilipakana wakati ule na Mandara, Emirati ya Adamawa, Ukhalifa wa Sokoto na maeneo ya Watuareg kwenye Sahara.

Bornu ilivamiwa mwaka 1893 na mfanyabiashara Mwarabu Rabih ben Fadlallah aliyeshinda na kuua watawala wake. Mwenyewe alivamiwa na Wafaransa waliopanua himaya yao barani Afrika wakati ule. Milki ya Bornu iligawiwa kati ya Ufaransa, Uingereza na Ujerumani.

Sehemu ya Kiingereza iliingizwa katika koloni la Nigeria na hapo kuendelea kwa jina kama milki chini ya "shehu" wa familia ya wafalme wa kale lakini chini ya usimamizi wa Waingereza. Milki hii inaendelea kwa jina katika jimbo la Nigeria linaloitwa Borno.

## Viungo vya nje
* The Story of Africa: Kanem-Borno &mdash; BBC World Service

## Tanbihi
## Kujisomea
*Brenner, Louis: *The Shehus of Kukawa*, Oxford 1973.
*Cohen, Ronald: *The Kanuri of Bornu*, New York 1967.
*
*Lange, Dierk: *Le Dīwān des sultans du Kanem-Bornu*, Wiesbaden 1977.
*-- *A Sudanic Chronicle: The Borno Expeditions of Idris Alauma (1564-1576)*, Stuttgart 1987.
*-- "Ethnogenesis from within the Chadic state", *Paideuma*, 39 (1993), 261-277.
*Nachtigal, Gustav: *Sahara und Sudan *, Berlin, 1879-1881, Leipzig 1989 (Nachdruck Graz 1967; engl. Übers. von Humphrey Fisher). 
*
* Urvoy, Yves: ''L'empire du Bornou*, Paris 1949.
*Zakari, Maikorema: *Contribution à l'histoire des populations du sud-est nigérien'', Niamey 1985.

Jamii:Madola

Jamii:Historia ya Chad
Jamii:Historia ya Kamerun
Leonard Cohen

**Leonard Norman Cohen** (1934 &ndash; 2016) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji nchini Marekani.

## Viungo vya nje 
*
Mtunguja

**Mtunguja**, **mtunguja-mwitu**, **mtura**, **mtula**, **mtulwa**, **mtua**, **mtuatua**, **mndulele**, **mnyanya-mwitu** au **mnyanya-pori** ni majina mbalimbali ya mimea ya familia Solanaceae. Fasihi andishi (ya kisayansi na ya umma) haidhihirishi majina gani hutumika kwa spishi gani. Inaonekana kwamba majina yote hutumika kwa *Solanum incanum* (kwa Kiingereza thorn apple) lakini majina kadhaa hutumika kwa spishi nyingine pia, hasa *Solanum schumannianum* na *Solanum zanzibarense*.

Mitunguja ina sumu lakini kuna namna ambazo majani na matunda yake huliwa baada ya kupikwa. Yote hutumika kama mitishamba, k.m. dhidi ya magonjwa ya ngozi, ya koo, ya meno na ya tumbo na dhidi ya maumo ya nyoka.

## Picha

Solanum incanum 001.JPG|Matunguja mabivu

Jamii:Mnavu na jamaa
Charles McLean Andrews

**Charles McLean Andrews** (22 Februari 1863 &ndash; 9 Septemba 1943) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1935, alipokea **Tuzo ya Pulitzer ya Historia** kwa kitabu chake *The Colonial Period of American History*.
Mpilipili

**Mpilipili** au **mpiripiri** ni jina la miti au mimea mbalimbali ambayo ladha ya majani na/au matunda yao ni kali kama pilipili. Miti na mimea hiyo ni:

* *Azima tetracantha* (Mpilipili-tawa)
* *Capsicum annuum* (Mpilipili (Solanaceae))
* *Capsicum annuum var. grossum* (Mpilipili-hoho)
* *Capsicum frutescens* (Mpilipili-kichaa)
* *Newtonia paucijuga* (Mpilipili (Fabaceae))
* *Piper nigrum* (Mpilipili-manga)
* *Schinus molle* (Mpilipili (Anacardiaceae))
* *Sorindeia madagascariensis* (Mpilipili-doria)
* *Warburgia stuhlmannii* (Mpilipili (Canellaceae))
Vichekesho

akiwa kama Mr. Bean.]]
**Vichekesho** ni maigizo mafupi yenye lengo la kufikisha ujumbe kwa njia ya kufurahisha au kuchekesha hadhira husika. Vichekesho huundwa kwa mpangilio wa maneno ulio na utendekaji ambao hauna kina kuhusu kisa kinachooneshwa - huonesha kisa au jambo bila kulichambua kwa kina.

Vichekesho hutumia wahusika ambao hutumia lugha nyepesi ya picha na tamathali ambazo watazamaji wana uwezo wa kuzitambua. Vichekesho huigizwa kwenye runinga, redioni, shuleni, na kwenye sherehe mbalimbali.
## Viungo vya Nje 
* Comedy Documentary Films at All Documentaries
* 
* A Vocabulary for Comedy from a professor at Dallas Baptist University
* 6 Elements of Comedy  by comedian Bobby Schimmel

Jamii:Sanaa
Jamii:Fasihi
Mpilipili (Solanaceae)

**Mipilipili** au **mipiripiri** ni mimea ya jenasi *Capsicum* katika familia Solanaceae ambao matunda yao, yaitwayo pilipili, hutumika kama kiungo kwa ajili ya ladha yao kali sana. Lakini kuna namna zisizo na ladha kali na hizi huitwa pilipili hoho. Kinyume na hizi pilipili kichaa ni kali sana.

Mimea hii hukuzwa duniani kote ambapo hali ya hewa ni ya moto kiasi au katika nyumba za kioo ambapo hali ya hewa ni baridi.

## Spishi zinazakuzwa katika Afrika
* *Capsicum annuum*, Mpilipili (Hot pepper)
** *Capsicum annuum* cv. *cayenne*, Udaha (Cayenne pepper)
** *Capsicum annuum* var. *grossum*, Mpilipili-hoho (Sweet pepper)
* *Capsicum chinense*, Mpilipili (Capsicum chinense)
* *Capsicum frutescens*, Mpilipili-kichaa (Capsicum frutescens)

## Picha

Capsicum annuum 002.JPG|Ua
Capsicum annuum 11 - Kew.jpg|Pilipili aina “Cayenne” (udaha)
Paprika Rumba (1).jpg|Pilipili hoho
Capsicum annuum, paprika.jpg|Pilipili hoho za rangi mbalimbali
Habanero chile - flower with fruit (aka).jpg|Ua na tunda ya mpilipili aina “Habañero”
Thai peppers.jpg|Pilipili kichaa

Jamii:Mnavu na jamaa
Maandamano

, mchoro mdogo wa karne ya 15, British Museum.]]
 Waorthodoksi wa Ethiopia wakiongoza maandamano ya Mt. Mikaeli Malaika Mkuu.]]
**Maandamano** (kutoka kitenzi "andaa" kilichonyambuliwa kwa viambishi -ma- na -na-; kwa Kiingereza *procession*, kutoka Kilatini *processio*, pia *cortege*) ni kundi la watu wanaotembea pamoja kwa utaratibu maalumu. 

Yametumika nyakati zote na mahali pote kwa ajili ya ibada, siasa n.k. inavyoonekana k.mf. katika michoro mingi ya zamani, hasa ya mazishi na ya kushangilia ushindi vitani. 

Siku hizi yanafanyika pia kwa kutoa hoja na kudai haki.

## Tanbihi
 Keopuolani wa visiwa vya Sandwich.]]
 huko Malaga, Hispania.]]

## Marejeo
*Serrarius, N. (1607) *Sacri peripatetici, sive in Sacris Ecclesiae Catholicae processionibus libri duo*. Cologne
*Gretser, Jakob (1608) *De Catholicae Ecclesiae sacris processionibus & supplicantibus libri duo*. Cologne: H. Mylius
*Dunlop, C. (1932) *Processions*. London: Alcuin Club
*Cairncross, Henry; Lamburn, E. C. R. & Whatton, G. A. C., comps. (1935) *Ritual Notes: a comprehensive guide to the rites and ceremonies of the Book of Common Prayer of the English Church*; 8th ed. London: W. Knott; pp.&nbsp;104–09

## Viungo vya nje
*An Outdoor Procession
*[Outdoor Procession on the Feast of the Dormition(https://sw.wikipedia.org/wiki/Dormition_of_the_Theotokos)]
*[Outdoor Procession at Ascension Convent on the Mount of Olives(https://sw.wikipedia.org/wiki/Mount_of_Olives) at Jerusalem]
Mngogwe

**Mngogwe** au **mnyanya-chungu** ni jina la spishi mbili za jenasi *Solanum* katika familia Solanaceae. 

Matunda yake huitwa ngogwe na huliwa baada ya kupikwa, ila ngogwe Uhabeshi huliwa mbichi pia. 

Majani yaliyopikwa huliwa vilevile na huitwa mafa.

## Spishi
* *Solanum aethiopicum*, Mngogwe Habeshi (Ethiopian eggplant)
* *Solanum macrocarpon*, Mngogwe wa Afrika (African eggplant)

Asili ya mngogwe wa Afrika ni Afrika ya Magharibi na asili ya mngogwe Habeshi ni Uhabeshi, lakini siku hizi spishi zote mbili hukuzwa mahali pengi pa Afrika na katika Asia na Amerika pia. 

Mngogwe Habeshi hupendwa sana katika Afrika ya Magharibi. Waigbo wa Nijeria wanatumia matunda yake kama mbadala wa koko ya kola.

## Picha

Solanum aethiopicum2.jpg|Ua la mngogwe Habeshi
Solanum aethiopicum MS 2264.JPG|Ngogwe Habeshi
Solanum macrocarpon MS6638.jpg|Majani ya mngogwe wa Afrika
Solanum macrocarpon HabitusFruits BotGardBln0906b.JPG|Ngogwe za Afrika

Jamii:Mnavu na jamaa
Sakafu ya bahari

[thumb|300px|Sakafu ya bahari jinsi ilivyo kwenye [mtelemko wa tako la bara kuelekea vilindi vya bahari.]]
**Sakafu ya bahari** (kwa Kiingereza *seabed, sea floor, seafloor au ocean floor*) ni sehemu ya chini kabisa ya bahari au, kwa lugha nyigine, ni sehemu ya uso wa dunia iliyofunikwa na maji ya bahari.

Kina cha maji juu ya sakafu ya bahari kinacheza kati ya mita chache hadi takriban kilomita 11 katika mifereji ya bahari. Kwa wastani sakafu iko mita 3,800 chini ya uso wa bahari.

Maeneo ya sakafu ya bahari huchunguliwa kwa kutumia nyambizi za utafiti na siku hizi pia kwa picha na vipimo vya satelaiti. Kwenye sehemu zenye kina kidogo, hasa kwenye tako la bara, inawezekana pia kwa wazamiaji kufikia sakafu ya bahari.

Sawa na uso wa dunia barani sakafu ya bahari huwa na milima, mabonde, tambarare na volkeno. Kwa jumla maeneo mbalimbali ya sakafu ya bahari hufanana kuliko maeneo ya uso wa dunia bara kwa sababu athira za kufinyanga na kubadilisha uso wa sakafu ni chache kulingana na nchi kavu. Hapo chini ni hasa mikondo ya maji inayobadilisha uso wa sakafu tofauti na nchi kavu ambako mvua, mito, upepo na mabadiliko makali ya joto na baridi zinachangia mmomonyoko na kufinyanga uso wa nchi.

Jamii:Bahari
Kamafleji

300px|thumb|Samaki ya wayo anaonyesha kamofleji ya kufanana na mchanga kwenye sakafu ya bahari
**Kamafleji** (kutoka kwa Kiingereza *camouflage*) au **majificho** ni hali ya kujificha kwa kujifananisha na mazingira. 

Kamafleji inatumiwa na wanyama wengi kama kinga dhidi ya maadui lakini pia na wanyama wanaowinda wengine kama usaidizi wa kukaribia windo lao. 

Inatumiwa pia na wanadamu, hasa na wanajeshi na wawindaji kwa njia ya kuchagua nguo zenye rangi na ruwaza zisizotambuliwa kirahisi.

## Kamafleji kwa njia ya rangi
Wanyama wengi huonyesha rangi inayolingana na makazi yao ya kawaida. Charles Darwin alitambua ya kwamba inasaidia katika mchakato wa uteuzi asilia kama rangi fulani inapunguza hatari ya kiumbehai kutambuliwa na kuliwa na maadui.
Mfereji wa bahari

**Mfereji wa bahari** (kwa Kiingereza oceanic trench) ni kama bonde au korongo kwenye sakafu ya bahari.

Mara nyingi mifereji ya bahari huwa na mitelemko mikali ya kuelekea chini. Huwa mirefu lakini kiasi nyembamba. Urefu unaweza kufikia kilomita 2,400 na upana hadi km 112.

Mfereji wa bahari uliyoenea chini kabisa duniani ni mfereji wa Mariana wenye kina cha mita 11,034 uliopo katika bahari ya Pasifiki kando ya Visiwa vya Mariana karibu na Guam. Ni mahali ambako bamba la Pasifiki hujisukuma chini ya Bamba la Ufilipino.

Kwa jumla mifereji hii inapatikana mahali ambako bamba la gandunia linasukumwa chini ya bamba lingine. 

Kwa hiyo mazingira ya mifereji ya bahari yana mitetemeko ya ardhi ya mara kwa mara pamoja na tsunami zinazotokana na mitetemeko hiyo.

Kwenye kona au mipaka ya mifereji ya bahari mara nyingi kuna safu za visiwa vilivyojengwa na volkeno zilizoanza kwenye sakafu ya bahari.

## Marejeo 
*Shukman, David 2013. Deep ocean undersea vents. *BBC News* Science & Technology http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21520404.
Chwale

**Chwale** ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Msimbo wa posta ni 75111. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 3,354 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1,698  walioishi humo.

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Pemba Kaskazini
Jamii:Wilaya ya Wete
Bamba la Ufilipino

300px|thumb|Ramani ya bamba la Ufilipino
**Bamba la Ufilipino** (ing. *Philippine Plate*) ni bamba la gandunia mojawapo lililopo chini ya bahari ya Pasifiki. Liko chini ya sehemu ya bahari iliyopo upande wa kaskazini-mashariki ya visiwa vya Ufilipino.

Upande wa mashariki wake Bamba la Pasifiki linasukumwa chini ya Bamba la Ufilipino. Mwendo huu umesababisha kutokea kwa mifereji ya bahari kama vile ya Bonin, Mariana, Yap na Palau. Mpaka na Mfereji wa Mariana kipande kimeanza kuvunjika na wakati mwingine hutajwa kama bamba la pekee kwa jina la Bamba la Mariana.

Upande wa kaskazini bamba hili linazamishwa chini ya visiwa vya Japani na hapa kugongana na Bamba la Ulaya-Asia. Hali hii ni sababu ya kutokea kwa mitetemeko ya ardhi mikali nchini Japani.

## Tanbihi
## Marejeo
* Robert Hall, Jason R. Ali, Charles D. Anderson, Simon J. Baker: Origin and motion history of the Philippine Sea Plate. Tectonophysics, vol. 251, no 1–4, 1995, pp. 229–250, ISSN 0040-1951 doi:10.1016/0040-1951(95)00038-0
Jadida

**Jadida** ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, nchini Tanzania, yenye postikodi namba **75104**. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 2,107 . Kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,193, kulingana na sensa iliyofanyika mwaka wa 2012 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Pemba Kaskazini
Jamii:Wilaya ya Wete
Shehia

**Shehia** ni jina kwa kitengo cha kata kwenye visiwa vya Unguja na Pemba nchini Tanzania.

Ni ngazi ya chini ya utawala wa nchi. Mara nyingi huitwa pia kwa jina lake la Kiingereza kama "ward". Shehia iko chini ya wilaya (district) na kila wilaya huwa na shehia kadhaa.

Asili ya jina ni neno "shehe" inayomaanisha mzee mheshimiwa katika mazingira ya utamaduni wa Kiislamu na "sheha" kwa matumizi ya kisiasa Zanzibar.

## Marejeo
Jamii:Ugawaji wa nchi
Mangapwani

thumb|Mangapwani
thumb|Mahali pa Manga Pwani upande wa kaskazini mwa Jiji la Zanzibar
**Mangapwani** ni kata ya Wilaya ya Unguja Kaskazini 'B' katika Mkoa wa Kaskazini Unguja, Tanzania. 

Jina linamaanisha "Pwani la Waarabu"

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 3,537 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1,469 waishio humo.  

Manga Pwani imeteuliwa kama mahali pa bandari mpya inayotarajiwa kujengwa kwa ushirikiano kati ya serikali ya Zanzibar na Omani. Bandari hiyo imepangwa kuwa bandari kuu badala ya bandari iliyopo sehemu za Malindi, mjini Zanzibar. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Kaskazini Unguja
Jamii:Wilaya ya Unguja Kaskazini 'B'
Mto Pwani

'''''' unapatikana katika kaunti ya Taita-Taveta, kusini mwa Kenya.

## Tazama pia
* Mito ya Kenya
* Orodha ya mito ya kaunti ya Taita-Taveta

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mito ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Taita-Taveta
Ghana (Unguja)

*Kwa matumizi mengine ya jina hili tazama hapa*

**Ghana** ni kata ya Wilaya ya Kati katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 2,816 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1,555 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Unguja Kusini
Jamii:Wilaya ya Kati, Unguja
Shane

***Shane*** ni filamu ya mwaka wa 1953 kutoka nchini Marekani. Ipo katika mtindo wa filamu za western yenye muundo wa Technicolor kutoka kwa wasambazaji Paramount, inafahamika sana kwa mandhari yake yaliyochezewa filamu, uhariri, uchezwaji, na mchango wake katika mtindo huu.  Filamu ilitayarishwa na kuongozwa na George Stevens huku muswaada andishi ikiandikwa na A. B. Guthrie, Jr., iliyotokana na riwaya ya mwaka wa 1949 yenye jina sawa ya  Jack Schaefer. Ushindi wake wa sinematografia umeenda kwa  Loyal Griggs. Nyota wa filamu ya *Shane* ni Alan Ladd, Jean Arthur (katika ushiriki wake wa mwisho, na ya rangi pekee, katika kazi yake ya filamu) na Van Heflin, na uwepo wa  Brandon deWilde, Jack Palance, Emile Meyer, Elisha Cook, Jr., na Ben Johnson.

*Shane* iliwekwa Na. 45 katika toleo la mwaka wa 2007 la orodha ya AFI's 100 Years...100 Movies, na Na. 3 kwenye AFI's 10 Top 10 katika kundi la 'Western'.

## Hadithi
Shane (Alan Ladd), ni mpiganaji mwenye weledi wa kutumia silaha na asiyependa kuongea sana ambaye maisha yake ya wali yamezingwa na siri nzito,

## Marejeo
### Vyanzo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Jisomee
*  CD-ROM.
* 

## Viungo vya Nje
* 
* 
* 
* 
* 
* *Shane* at Filmsite.org
Ndege ya kijeshi

ya Israeli Air Force.]]
 ya Marekani mwaka 1991.]]
**Ndege ya kijeshi** ni eropleni inayotumiwa kwa kusudi la kijeshi. Mara nyingi ni ndege ilitengenezwa hasa kwa kusudi hilo, lakini kuna pia ndege zinazoitwa hivi hata kama zinafanana na ndege za kawaida hata zinaweza kubaki bila silaha lakini zilinunuliwa na jeshi la nchi fulani kwa makusudi yao. Ndege iliyokodiwa tu au kukamatwa na jeshi kwa muda haiitwi "ndege ya kijeshi".

## Puto na putoanga zilitangulia
Vyomboanga (balloon) vya kwanza vilivyotumiwa kijeshi vilikuwa puto katika karne ya 19. Zilitumiwa hasa kwa kusudi la kupeleka watazamaji na wapelelezi juu ya uso wa nchi na kupeleleza malengo kwa mizinga na kama mizinga ililenga vema. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuwa pia na matumizi ya putotanga (zeppelin) kwa kusudi hiyohiyo na pia kwa kubeba mabomu nyuma ya mistari ya mapigano. Ndegeputo za Ujerumani zilitupa mabomu kadhaa juu ya London wakati wa Vita Kuu ya Kwanza.

## Ndege za injini
Mara baada ya kupatikana kwa ndege za akina Wright mnamo mwaka 1903 wanajeshi waliona faida ya kutumia mitambo hiyo kwa makusudi yao. Walileta uwezo wa kufikia mahali haraka zaidi na kwa uhakika zaidi kuliko puto. 

Baada ya kuanza kwa Vita vikuu vya kwanza mwaka 1914 marubani walitumwa angani kwa kupeleleza hali ya maadui. Pale ambako ndege za maadui zilikutana angani marubani walianza kupigana kwa kutumia bastola au bunduki walizokuwa nazo. 

Mwaka 1915 Ufaransa ilitangulia kutengeneza ndege ya kwanza yenye bombomu.

Jamii:Ndege za kivita
Mshale (kundinyota)

Kwa habari za sayari (wakati mwingine kwa kosa huitwa pia "Kausi") angalia hapa Neptuni; kwa matumizi mengine ya jina "Sagittarius" angalia hapa Sagittarius

thumb|400px|Nyota za Mahale au Kausi angani (mistari imeongezwa kwenye picha tu)
thumb|Mshale jinsi inavyochorwa na msanii

**Mshale** (pia **Kausi**, kwa Kilatini/Kiingereza: Sagittarius) ni jina la kundinyota kwenye zodiaki.

Nyota za Mshale huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mshale" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

## Jina
Mabaharia Waswahili wamejua nyota hizi kwa muda mrefu kwa jina la "Kausi" linalotokana na neno la Kiarabu *Qaws* قوس linalomaanisha "upinde". Maana hii ni karibu sawa na jina la Kilatini "Sagittarius" (mpiga upinde). Wataalamu wa kale waliona katika nyota zake picha ya mtu anayekalia juu ya farasi akishika pinde na kulenga mshale.

Jina la "Kaus" limetumiwa pia katika elimuanga ya kimagharibi kutaja nyota kadhaa zilizomo hapa kama vile  Kaus Australis, Kaus Medius na Kaus Borealis.

Katika vitabu kadhaa vya shule za msingi nchini Tanzania "Kausi" imetumiwa kwa kosa kutaja sayari ya nane katika Mfumo wa Jua letu yaani Neptuni.

Katika unajimu wa kisasa jina la Kausi limeshasahauliwa na nyota hizi zinajulikana zaidi kwa “Mshale” ambayo inarejelea picha inayotumiwa kama ishara yake.

## Kuonekana
Mshale inaonekana pale angani ambako Njia Nyeupe inang'aa zaidi yaani kuelekea kitovu cha majarra yetu.

Mshale ni kati ya makundinyota yaliyojulikana tangu karne nyingi zikitumiwa hasa na mabaharia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

## Nyota na magimba ya anga
Katika eneo la Mshale wataalamu wa anga walitambua magimba ya angani kadhaa ya maana. Hizi ni pamoja na
*Alfa Sagittarii ambayo ni chanzo cha mawimbi ya redio; inaaminiwa ya kwamba mawimbi haya ni dalili za kuwepo kwa shimo jeusi kubwa sana linaloitwa "Sagittarius A*"; linatazamiwa kuwa shimi jeusi kuu kwenye kitovu cha galaksi yetu yaani Njia Nyeupe. 
*Nebula kadhaa zilizoandikishwa katika orodha ya Messier kama vile Nebula za Wangwa, Bata-Maji, na Buibui Nyekundu.

## Tanbihi
## Marejeo
**kuhusu jina:* Jan Knappert, The Swahili names of stars, planets and constellations; makala katika jarida la The Indian Ocean Review, Perth, Australia September 1993, uk. 7

Jamii:Makundinyota ya Zodiaki
Charles Messier

**Charles Messier** (*tamkaː sharl mesyee*; 26 Juni 1730 – 12 Aprili 1817) alikuwa mwanaastronomia kutoka nchini Ufaransa anayekumbukwa kwa kutunga orodha ya magimba ya angani iliyojulikana kwa jina la "Orodha ya Messier". Namba za orodha yake zinatumiwa hadi leo kwa kutaja magimba ya angani mbalimbali, kwa mfano “M31” ambayo ni Galaksi ya Andromeda.

## Maisha
Alizaliwa katika jimbo la Lorraine, Ufaransa. Alianza kuvutiwa na habari za astronomia baada ya kuona nyotamkia kubwa ya mwaka 1744 na kupatwa kwa jua mnamo tarehe 25 Julai 1748.

Kazi yake ya kwanza kuanzia mwaka 1754 ilikuwa ajira kama karani wa Joseph Nicolas Delisle aliyekuwa mwanastronomia mkuu wa jeshi la maji la Ufaransa. Kazi ya Messier ilikuwa pamoja na kuchora ramani. Deslisle alitambua uwezo wake alimfundisha pia misingi ya astronomia. Hasa alimfundisha kuandika kila kitu alichotazama angani pamoja na maelezo yakinifu.

Mwaka 1757 aliagizwa na Delisle kutafuta Kometi ya Halley iliyotabiriwa kurudi mwaka ule; aliitambua tu kwenye Januari 1759 kwa sababu utabiri ulikuwa na makosa. Mwaka 1761 alitazama mpito wa Zuhura mbele ya jua na mwaka 1764 alifaulu kukuta nyotamkia ya kwanza isiyojulikana bado.

Tangu 1764 Messier alitafuta hasa nyotamkia angani. Kwa jumla alizitambua 13:

* C/1760 B1 (Messier)
* C/1763 S1 (Messier)
* C/1764 A1 (Messier)
* C/1766 E1 (Messier)
* C/1769 P1 (Messier)
* D/1770 L1 (Lexell)
* C/1771 G1 (Messier)
* C/1773 T1 (Messier)
* C/1780 U2 (Messier)
* C/1788 W1 (Messier)
* C/1793 S2 (Messier)
* C/1798 G1 (Messier)
* C/1785 A1 (Messier-Mechain)

Pamoja na nyotamkia hizi alikuta pia kiasi cha magimba mengine kama vile nebula, fungunyota au galaksi.

Tangu mwaka 1771 alianza kuzipeleka kwenye umma kwa njia ya orodha yake alimoorodhesha magimba 110 zinazotajwa hadi leo kwa namba kama “Messier-1” (au M1) na kadhalika.

## Tazama pia
* Orodha ya Messier

## Marejeo
## Viungo vya Nje
* Amateur Photos of Charles Messier Objects 
* Messier Marathon  Tries to find as many Messier objects as possible in one night.
* New General Catalog and Index Catalog revisions
* Clickable table of Messier objects
Jozi

300px|thumb|Jozi ya viatu.
300px|thumb|Jozi ya bata.
**Jozi** ni namna ya kutaja vitu viwili vilivyo pamoja na vinavyofanana. Ni namna nyingine ya kusema "mbili" lakini kwa kukazia tabia ya kuwa pamoja.

Neno linatokana na Kiarabu جوزاء *jawza* inayomaanisha pia "mapacha".

Mifano ya jozi za kawaida ni viatu, soksi, macho. Khanga zinauzwa mara nyingi kwa jozi.
Mpito wa Zuhura

thumb|350px|Mahali pa Dunia, Jua na Zuhura wakati wa mpito wa Zuhura.
 kwenye mwaka 2004.]]
[thumb|Msitari ya mpito wa Zuhura jinsi ilivyoonekana mwaka 1769 kwa mtazamaji huko [Tahiti (nyekundu) na Vardø - Norwei (buluu). Kwa mtazamaji wa Tahiti Zuhura ilikuwa na njia fupi na kupita jua haraka zaidi. Tofauti kati ya vipimo mbalimbali iliruhusu kukadiria umbali wa Zuhura.]]
**Mpito wa Zuhura** mbele ya jua (kwa Kiingereza *transit of Venus*) unatokea wakati sayari Zuhura (Venus) inapita katika mstari baina ya jua na dunia. 

Hii inalingana na kupatwa kwa jua kiasi. Ilihali Zuhura iko mbali inaonekana ndogo na kufunika sehemu ndogo ya jua tu kwa mtazamaji duniani.

Sayari ya Zuhura wakati huu inaonekana kama duara dogo jeusi linalopita polepole kwenye jua. Kwa kawaida mpito mmoja hudumu masaa kadhaa.

Mpito uliopita ulitokea mwaka 2012, na kabla yake mwaka 2004. Mipito ijayo itatokea Disemba 2117 na Disemba 2125. Mpito wa mwaka 2012 ulitazamwa na kurekodiwa kwenye intaneti.

Mipito ya Zuhura inarudia kwa kufuata mfumo wa jozi mipito miwili kwa tofauti ya miaka minane; majozi hayo yana tofauti ya miaka 121.5 na miaka 105.5. Baada ya miaka 243 yote yanarudia.

Mtaalamu wa kwanza aliyetabiri mpito wa Zuhura kwa mwaka 1639 alikuwa Johannes Kepler lakini alifariki kabla ya tukio, hivyo hakuliona mwenyewe. Utabiri wake ulithibitishwa miaka 8 baadaye na Waingereza Jeremia Horrocks na William Crabtree wakati wa mpito wa pili tarehe 4 Disemba 1639. 

Edmond Halley alitambua mwaka 1715 ya kwamba upimaji wa mpito wa Zuhura unaweza kuleta data za kuelewa umbali kati ya jua na dunia. Kutokana na makadirio yake jozi la mipito iliyofuata kwenye miaka 1761 na 1769 iliangaliwa na wanaastronomia wengi waliojiandaa na kusafiri kwenda maeneo tofauti ya dunia ili kupata vipimo vyenye nyuzi tofauti kati ya mtazamaji na jua. Safari mashuhuri ya nahodha na mpelelezi James Cook ilikuwa na lengo kuu kuwapeleka wanaastronomia hadi visiwa vya Tahiti kwa kutazama na kupima mpito huo.

## Tazama pia
* Mpito wa sayari
* Mpito wa Utaridi

## Marejeo
Freestyle Football Tanzania

**Freestyle Football Tanzania Association** ni chombo cha mchezo wa uchezeaji wa mpira wa miguu (uchezea mpira) nchini Tanzania kama vile serikali ama shirikisho linavyofanya shughuli zake.

**FFTA** inasimamiwa na kuendeshwa na mfumo wa utawala wa klabu moja iitwayo *Genius MP Freestyle Football Club*. Klabu hii ni klabu mama ya mchezo huu yenye jukumu na mamlaka ya kusimamia, kuendesha, na kuratibu mchezo huu nchini na ndio inayotoa viongozi wakutawala FFTA. Klabu ina usajili wa namba *NSC 11410* (National Sports Council). FFTA inahusiana na shirikisho la dunia la uchezeaji mpira wa miguu (World Freestyle Football Federation-WF3)  ambalo balozi wake mkuu ni Ronaldinho. 

## Historia ya FFTA
FFTA kabla ya kuwa chombo kilikuwa kinatambulika kama Chama cha uchezeaji wa mpira wa miguu wa Tanzania - TFFA (Tanzania Freestyle Football Association) , hivyo kilijulikana rasmi na serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mnamo Julai 19, 2015 kama *FFT* (Freestyle Football Tanzania) kupitia wizara ya michezo na baraza la michezo.. FFT iliweza kusajili klabu ya kwanza iitwayo Genius MP. Morison Mosses Jumanne  ndiye rais wa awamu ya I ya FFT na mwenyekiti wa klabu ngazi ya taifa na Pascal Chang'a ndiye makamu wa rais wa awamu ya I ya FFT na makamu mwenyekiti wa klabu ngazi ya taifa tangu Julai 19, 2015.

## Klabu ya Genius MP
Ni klabu mama ya mchezo wa kuchezea mpira wa miguu yenye jukumu na mamlaka ya kusimamia, kuendesha na kuratibu mchezo huu. Ilianzishwa 2015 na kusajiliwa Aprili 27, 2016 kwa kupewa namba ya usajili NSC 11410. Klabu ina uhusiano na shirikisho la ulimwengu ambalo balozi wake mkuu ni Ronaldinho Gaucho. Waanzilishi ni Morison Mosses Jumanne na Pascal Chang’a.

## Ujio wa bingwa wa uchezeaji mpira wa miguu duniani mwaka 2012, Kotaro Tokura
Kotaro Tokura ni raia wa Japan. Ni mchezaji wa kuchezea mpira wa miguu, alishiriki shindano la dunia mwaka 2012 na alifanikiwa kuwa mshindi wa kwanza wa dunia.

 
 

 
## Madhumuni ya FFT
(a) Kupiga vita aina zote za ukatili wa kijinsia na uvunjaji wa haki za wachezeaji mpira.

(b) Uwepo wa mashindano ya kata, wilaya, kanda, mkoa, kitaifa na mataifa na ya mashirika ya umma na binafsi.

(c) Kujenga uwezo kwa kutoa elimu katika masuala ya elimu ya mchezo.

(d) Kutetea na kushawishi uboreshaji wa miundo mbinu na huduma za mchezo katika ngazi mbalimbali.

(e) Kuwezesha upatikanaji wa fursa mbalimbali za kimaendeleo na kushawishi wachezeaji kujiunga katika vikundi  mitandao mbalimbali yenye manufaa kwa wachezeaji.

(f) Kuhakikisha ukuaji wa soko la mchezo linakuwa kubwa.

(g) Kuifanya sekta ya michezo kukua kiuchumi.

(h) Kuwepo kwa ajira kwa waendeshaji na wachezeaji mpira.

## Mashindano ya FFT
1.Ya Ndani – Tanzania 

2.Ya Nje – Afrika na Mabara

3.Mengine

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* https://www.facebook.com/freefoottz/
* https://www.instagram.com/freefoottanzania/
Jamii:Michezo
Valdo

ya Petro Valdo, Worms, Ujerumani.]]
**Petro Valdo** (kwa Kifaransa: Pierre Vaudès/de Vaux, 1140 hivi - 1179 au 1205 hivi), anatajwa kwa mwanzilishi wa Wavaldo, tapo la Ukristo la Karne za Kati. 

## Maisha
Hakuna habari nyingi za hakika kuhusu maisha yake. Mfanyabiashara wa Lyon, Ufaransa, aliongoka kwa kuacha mali yake na kushika ufukara.

Alianza pia kuhubiri, hasa kwamba, "Hakuna anayeweza kuyumikia mabwana wawili, Mungu na mali". Kufikia mwaka 1170 Valdo alikuwa ameshapata wafuasi wengi walioiga maisha yake ya Kiinjili. 

Anasifiwa pia kwa kutoa au kuagiza tafsiri ya kwanza ya Biblia katika lugha yoyote mpya iliyotokana na Kilatini.

Mwaka 1179, Valdo na mfuasi wake mmojawapo walikwenda Roma, walipokaribishwa na Papa Alexander III. Mwaka huohuo mtaguso wa tatu wa Laterano ulikataa baadhi ya mawazo ya Valdo, bila kulaani tapo lenyewe wala kutenga viongozi wake. 

Lakini itikio la maaskofu lilikuwa kali zaidi, hivyo Wavaldo walifukuzwa kutoka Lyon, na hatimaye walijitafutia usalama katika mabonde ya Piemonte, Italia Kaskazini. 

Baada ya mwanzo wa Matengenezo ya Kiprotestanti, Wavaldo walijiunga nayo, hasa katika mfumo wa Wakalvini (1532).

Kwa sasa Wavaldo ni 70,000 hivi.

## Tanbihi
## Marejeo
* Audisio, Gabriel, *The Waldensian Dissent: Persecution and Survival, c.1170 - c.1570*, Cambridge Medieval Textbooks. (1999) Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-55984-7

## Viungo vya nje
* Link to the *Medieval sourcebook* text about Peter Waldo
Wakatari

, mwaka 1209.]]
 Peyrepertuse, moja kati ya zile za mwisho kutekwa.]]
**Wakatari** (kutoka neno la Kigiriki *katharos*, yaani *safi*) walikuwa Wakristo wa karne za kati waliofuata aina ya Gnosis ya kale iliyozidi kupatikana huko na huko, kwa mfano kati ya Wamani. 

## Mitazamo 
Waliamini ulimwengu umeumbwa na mungu mbaya na kwamba huyo alimnyang'anya Mungu mwema watu na kuwaleta ulimwenguni. Kumbe ndani ya mwili wao kuna roho inayohitaji kumrudia Mungu.  

Walikataa mafundisho kuhusu dhambi, kumbe waliamini mtu akifa mungu mbaya anairudisha tena ulimwenguni katika mwili mwingine mpaka mtu afikie utakaso.

Walikubali Agano Jipya tu, wakitumia tafsiri za lugha za kawaida, si za Kilatini.

Pia walikataa ndoa, kunywa maziwa na kula nyama, isipokuwa samaki. 

Lakini walidai kati yao waliokamilika tu wafuate maadili hayo, wakiwaachia waumini wengine wafanye walivyotaka hadi kutubu saa ya kufa. 

## Matatizo 
Mwaka 1145 walianza kushambulia Kanisa Katoliki, na kufikia mwaka 1165 walisema hadharani limejaa mbwamwitu wakali na wanafiki wanaoabudu mungu mwingine, si yule wa kweli. 

Mwaka 1166 mtaguso wa Oxford uliwafuta Wakatari wa huko Uingereza. Ikatokea vilevile Ufaransa Kaskazini. 

Hivyo mwaka 1167 maaskofu Wakatari walikutana ili kuanzisha kanisa mbadala huko Ufaransa Kusini, walipokuwa wanaungwa mkono na watawala wadogo. 

## Maitikio 
Kanisa Katoliki, ingawa mapadri wake hawakuwa na maadili mazuri, lilipinga Ukatari kama uzushi. Hata hivyo ulizidi kuenea katika mazingira ya juhudi kubwa ya mijini, wakati Wakatoliki walizidi kuwa na nguvu mashambani, kwenye monasteri. 

Hatimaye Papa aliagiza vita vya msalaba dhihi yao akiwaahidia askari wote fadhili zilezile walizopewa waliokwenda kupigana na Waislamu. 

Tarehe 22 Julai 1209 askari 30,000 hivi waliteka Beziers na kuua wakazi wote (labda 20,000), wengi wao wakiwa Wakatoliki. Vita viliendelea miaka arubaini hivi, kwa lengo la kukomesha Wakatari wote Ufaransa Kusini.  

Mwaka 1210 walianza kuchoma moto watu hai, desturi iliyoendelea kwa wazushi wengine baadaye.

Katika miji ya Italia Kaskazini Ukatari ulikoma miaka ya 1260. Guillaume Bélibaste, "mkamilifu" wa mwisho wa Languedoc, aliuawa mwaka 1321.

## Viungo vya nje 
* http://dannyreviews.com/h/Cathars.html
* http://gnosistraditions.faithweb.com/mont.html
* http://www.fordham.edu/halsall/source/gui-cathars.html 
* http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/  christ/west/cathar.html
* http://pages.britishlibrary.net/forrester-roberts/  cathars.html
* http://www.rennes-le-chateau.co.uk/html/cathars.htm 
* Cathar Center in Barcelona: Books, spirituality, exhibition 

Jamii:Historia ya Ufaransa
Jamii:Historia ya Italia
Ngome ya Beaumaris

[left|thumb|[Ukuta wa nje.]]
thumb|Mpango wa ngome.
**Ngome ya Beaumaris** (*Castell Biwmares* kwa Kiwelisi) iko katika mji wa Beaumaris, katika kisiwa cha Anglesey, Welisi. 

Ujenzi wake ulianza mwaka 1295 chini ya mbunifu wa Kisavoya Jacques de Saint-Georges. 

Imeandikwa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO mwaka 1986.

## Tanbihi 
## Marejeo 
* .
* .
* .
* .
* (en) Keith D. Lilley, « The Landscapes of Edward's New Towns: Their Planning and Design », dans Diane Williams et John Kenyon (éd..
* (en) Graham Lott, « The Building Stones of the Edwardian Castles », dans Diane Williams et John Kenyon (éd..
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Viungo vya nje 
* (Kiingereza) Ngome ya Beaumaris 

Jamii:Urithi wa Dunia
Jamii:Welisi