open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi

250px|thumb|Misitu ya Ituri kwa macho ya ndege
250px|thumb|Okapi
250px|thumb|Eneo la upatikanaji wa Okapi, pamoja na Hifadhi ya Okapi
**Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi** ni eneo katika msitu wa Ituri kaskazini-mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, karibu na mipaka na Sudan Kusini na Uganda. Eneo lake ni takriban km² 14,000, ikiwa na theluthi moja ya maeneo ya msitu wa Ituri. Inapitiwa na mito ya Nepoko, Ituri, na Epulu. 

Hifadhi hii imepokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia . 

## Mahali 
Hifadhi hiyo ilianzishwa hasa kwa ajili ya Okapi ambao ni wanyama wanaopatikana katika misitu ya Kongo pekee. 

Hifadhi imekadiriwa kuwa makao ya okapi 5,000, tembo 4,000, chui 2,000, halafu sokwe mtu, na mamba. Wanyama wengine wa msitu wa Ituri ni pamoja na nyati. Hifadhi hiyo ina spishi zaidi ya 300 za ndege, ikiwa ni mojawapo ya maeneo muhimu kwa uhifadhi wa ndege katika Bara la Afrika.  Watu wanaoishi mle ni Wambuti ambao ni wafugaji wabilikimo, na wakulima Wabantu wa makabila mbalimbali.      

## Historia 
Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi ilianzishwa mnamo mwaka 1992. Changamoto kubwa ilikuwa kutunza hifadhi katika mazingira ya umaskini mkali na vita ya wenyewe kwa wenyewe. Hatari kuu ni uenezaji wa ukulima wa kufyeka kwa msitu na uwindaji haramu wa wafanybiashara ya nyama ya pori, pamoja na uchimbaji wa dhahabu.      

Mwaka 2005 mapigano ya vita ya wenyewe kwa wenyewe yaliingia ndani ya hifadhi ambako walinzi walipaswa kukimbia. Kituo cha kufuga okapi ndani ya hifadhi kilishambuliwa na wanamgambo wa Mai-Mai waliongozana na wawindaji wa tembo na wachimbaji haramu.  Okapi 14, wanyamapori mbalimbali na watu 6 waliuawa. Watu wengine wengi, pamoja na watoto, walitekwa nyara, lakini wote waliachiliwa baadaye.  Shambulio lilitokea tena mwaka 2017 ilhali wafanyakazi 6 waliuawa.              

Mnamo 14 Julai 2017, kulikuwa na shambulio katika sehemu ya hifadhi karibu na Mambasa, labda la waasi wa Mai-Mai. Waandishi wa habari wa kigeni (wawili wa Uingereza na Mmarekani) na wasafiri kadhaa wa mbuga hiyo walitoroka bila kujeruhiwa, lakini wafanyakazi watano wa hifadhi wenyeji (watendaji wanne na tracker) waliuawa .  

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Tovuti ya serikali: l'Institut Kongoola pour la Conservation de la Nature (ICCN) 
* Tovuti ya Hifadhi ya Wanyamapori ya UNESCO Okapi 
* Mbegu ya tovuti ya Urithi wa ulimwengu wa UNEP-WCMC 
* Blogi kutoka kwa Ranger ya Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi 
* Uhifadhi wa Kimataifa wa Gilman 

Jamii:Hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
San Juan, Puerto Rico

**San Juan** ni mji mkuu na mji mkubwa wa Puerto Rico ambayo ni eneo maalum la Marekani kwenye kisiwa hicho cha Karibi. 

Idadi ya wakazi ni 433,733. Ni mji wa 42 kwa ukubwa katika Marekani.

Leo, San Juan ni bandari muhimu zaidi ya kisiwa cha Puerto Rico. 

## Historia 
San Juan ilianzishwa kama kituo cha Wahispania mnamo 1521, miaka michache baada ya kufika kwao katika Amerika. Ilipokea jina lake kwa heshima la San Juan Bautista, umbo la Kihispania la Mtakatifu Yohane Mbatizaji. Ikawa bandari muhimu, kituo cha kijeshi na cha kibiashara. Kanisa lake lililokamiliswa mwaka 1540 ni kanisa la kale la pili katika mabara ya Amerika. Hadi leo San Juan ina majengo mengi ya zamani bado yamesimama. 

Kutokana na uvamizi wa Puerto Rico wa mwaka 1898 katika Vita ya Marekani dhidi Hispania mji umekuwa chini ya utawala wa Kimarekani. Tangu Puerto Rico kupata haki ya kujitawala kama eneo la ng'ambo la Marekani, San Juan inasimamiwa na uongozi unaochaguliwa na wananchi wenyewe.

## Utamaduni
Sawa na Puerto Rico yote, wakazi wengi huongea Kihispania ambacho ni lugha rasmi ya kwanza, pamoja na Kiingereza.

Muziki wa San Juan unafanana na ule ya Karibi.

Ngome ya kale ya Kihispania pamoja na sehemu ya mji wa kale imepokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO..

## Uchumi
San Juan imeendelea kuwa mji wa tasnia mbalimbali kama vile kemia, dawa za tiba na kilimo, nguo, pombe kali ya rum na elektroniki. 

Utalii ni muhimu na mji pamoja na mazingira yake huwa na hoteli nyingi za kila ngazi. 

San Juan inahudumiwa na Kiwanja cha Ndege cha Kimataifa cha Luis Muñoz Marín. 

## Tazama pia
*Orodha ya miji ya Marekani

## Marejeo 
Jamii:Puerto Rico
Nyanda za Juu za Guyana

**Nyanda za juu za Guyana** (kwa Kiingereza: **Guiana Shield)** ni eneo la milima kaskazini mashariki mwa Amerika ya Kusini. Kijiolojia ni miamba ya kale sana inayofanya hapa sehemu ya pwani ya kaskazini ya Amerika Kusini.  

Kati ya milima ya sehemu hizi kuna milima ya meza inayoitwa hapa *tepuis*. 

## Majina 
Nyanda za juu za Guiana zinajulikana katika lugha nyingine za mazingira kama: 

*  au *Bouclier guyanais*; 
* Kiholanzi: Hoogland van Guyana 
*  au *Macizo Guayanés*; 
* . 

*Guyana* hutumiwa wakati mwingine kama jina la pamoja kwa Guyana, Surinam na Guyani ya Kifaransa; wakati wa ukoloni nchi hizi tatu ziliitwa Guyana ya Kiingereza, ya Kiholanzi na ya Kifaransa.

## Jiografia 
thumb|Cerros de Mavecure, Wilaya ya Guainía, Colombia.
Kijiografia nyanda za juu hizi zinaenea hadi ndani ya Kolombia, Venezuela na Brazil.  

* Kolombia magharibi (Wilaya ya Guainía); 
* Venezuela, ambapo mto Orinoco hufanya kikomo cha kaskazini. 
* Guyana; 
* Suriname; 
* Guyani ya Kifaransa, ambayo ni eneo la ng'ambo la Ufaransa; 
* Brazil kaskazini, (Roraima, Pará na mkoa wa Amapá) katika kanda la Kaskazini.   

### Milima 
Nyanda za juu za Guiana huundwa kwa tambarare ndogo za juu na safu za mlima. Milima mirefu zaidi inapatikana upande wa magharibi, kuanzia Venezuela.  

### Mito na maporomoko ya maji 
Mito mingi huanzia kwenye nyanda za juu za Guyana na nyingi hutiririkia kaskazini, kuingia Bahari ya Atlantiki. Baadhi yake ni: 

* Mto Orinoco 
* Essequibo, mto mkuu wa Guyana;  
* Courantyne, mto mrefu zaidi wa Suriname;  
* Mto Maroni ambao huunda mpaka kati ya Guyani ya Kifaransa na Suriname;  
* Mto Oyapock ambao hufanya mpaka kati ya Guyani ya Kifaransa na Brazil. 

## Picha 

Picha:Pico da Neblina.jpg|Pico da Neblina 
Picha:Roraima-Tepui Wand.jpg|Mwinuko wa mlima wa Roraima 
Picha:Pirogue sur le maroni.JPG|Maboti madogo katika mto Maroni 
Picha:Angel falls in Venezuela 001.JPG|Maporomoko ya Malaika 

## Marejeo 
## Viungo vya nje
* Kimataifa ya Uhifadhi: o Escudo das Guianas  (Kireno)
 
Jamii:Guyani ya Kifaransa
Jamii:Surinam
Jamii:Guyana
Tambarare ya China Kaskazini

250px|thumb|Tambarare ya China Kaskazini na Mto Njano (unaoitwa humu jina la Kihispania "Rio Amarillo").
**Tambarare ya China Kaskazini** (kwa Kichina: 華北平原; pinyin: Huáběi Píngyuán) ni tambarare kubwa nchini China. Inaenea katika kaskazini ya China pande zote mbili za Mto Njano. 

Asili ya tambarare hii ni bonde kubwa lililojazwa polepole na mashapo ya Mto Njano katika kipindi cha miaka milioni kadhaa. Matope yaliyoletwa na Mto Njano yaliunda ardhi yenye rutuba na hivyo tambarare ilikuwa eneo la kilimo tangu kale. Mafuriko ya mara kwa mara, lakini pia hatari ya ukame wakati wa kucheza kwa mvua, yalisababisha ushirikiano wa watu kwa ajili ya kujenga mifereji na kupanga umwagiliaji. Hivyo tambarare hiyo imekuwa pia eneo ambako madola ya kwanza ya China yalianzishwa.

Eneo lote la tambarare ni takriban km² 409,500 na sehemu kubwa iko mita 50 juu ya usawa wa bahari. Katika eneo hili kubwa pasipo vizuizi vya milima, lugha na utamaduni wa pamoja viliweza kukua.

Jamii:Jiografia ya China
Mashapo

300px|thumb|Mto wa mlimani husafirisha hata mawe makubwa katika mashapo yake.
300px|thumb|Milia katika jiwe mchanga inaonyesha jinsi mashapo yalivyobaki moja juu ya mengine katika mwendo wa mamilioni ya miaka na kuwa mwamba mashapo baadaye.
**Mashapo** (kwa Kiingereza: *sediment*) ni vipande vidogo vya mata thabiti vilivyovunjika na nguvu za maji, barafu, upepo, kwa njia ya mmomonyoko na mabadiliko ya halijoto, halafu kusafirishwa na maji, barafu, upepo au mvuto wa graviti.

Vipande hivyo vilivyovunjika hutokea kama matope, mchanga na mawe. Vikisafirishwa na maji ya mto vinabaki chini baadaye, wakati nguvu ya maji inapungua. Sehemu kubwa inafika baharini; kiasi cha mashapo yote kutoka mito yanayoishia baharini ni vigumu kukitaja kwa uhakika, kiliwahi kukadiriwa kuwa tani 13.5-15 x 10 (tani bilioni 15)9 hadi tani bilioni 20 kwa mwaka. 

Hasa katika maeneo ya mafuriko ya kujirudia mashapo yaliyobaki hufunikwa tena na mashapo mapya ambayo kwa njia hiyo yanaweza kujenga matabaka manene ya ardhi au ya mawe. Katika muda wa milioni za miaka matabaka hayo ya mashapo yanaweza kubadilishwa kuwa mwamba mashapo.

Mashapo ya matope matupu yanaweza kuunda ardhi nzuri ya mashamba, au udongo wa mfinyanzi unaoweza kuendelea kubadilika kuwa mwambatope kama grife. Mashapo ya mchanga husababisha kutokea kwa ufuko wa mchanga baharini, au matabaka ya mchanga yanayochimbwa kwa mahitaji ya ujenzi. Vivyo hivyo kokoto na mawe madogo ambayo mara kwa mara yanapatikana kwa wingi katika sehemu zilizokuwa zamani njia za mito.

## Tanbihi
## Marejeo
*
*
*
*
Nyanda za juu za Tibet

[thumb|350px|Nyanda za juu za Tibet ziko kati ya safu za [Himalaya upande wa kusini na safu ya Kunlun kwenye kaskazini.]]
[right|thumb|350px|[Himalaya jinsi inavyoonekana kutoka satelaiti katika anga-nje, kutazama upande wa kusini.]]
**Nyanda za juu za Tibet** ni eneo kubwa la milima na tambarare ambayo ni angalau mita 4,000 au zaidi juu ya usawa wa bahari katika Asia ya Kati. Zinaenea katika Mkoa wa Tibet wa China, Mkoa wa Qinghai nchini China, na Ladakh huko Kashmir, Uhindi. Sehemu kubwa kabisa iko chini ya mamlaka ya China. 

Nyanda hizo za juu huwa na eneo la kilomita za mraba milioni 2 hivi. Nchi hiyo pana inayolingana kwa ukubwa wa Tanzania mara mbili inakaliwa na watu wasiozidi milioni 10 pekee. Sababu ni baridi kali katika sehemu nyingi za milima hiyo na pia uhaba wa mvua; usimbishaji wa mwaka ni kati ya milimita 100 hadi 300 kwa mwaka ukinyesha zaidi kama mvua ya mawe (barafu). Katika seheu ambako baridi haizidi kuna uoto wa nyasi unaoruhusu maisha ya wafugaji wa kuhamahama. 

Hata hivyo mito mikubwa ya Asia kama vile Mekong, Mto Njano, Mto Yangtze, Brahmaputra na Indus ina vyanzo vyake kwenye theluji na barafu ya barafuto za nyanda za juu za Tibet.

Nyanda za juu za Tibet ziliundwa na nguvu zilezile zilizokunja milima ya Himalaya na kuiinulia, yaani nguvu ya mwendo wa bamba la Uhindi unaosukuma dhidi ya bamba la gandunia chini ya Asia.    

Jamii:Tibet
Jamii:Jiografia ya China
Jamii:Jiografia ya Uhindi
Surat

**Surat** ni mji wa Jimbo la Gujarat nchini Uhindi. Uko kwenye kingo za mto Tapti, karibu na mdomo wake katika Bahari Hindi. Hivyo ilikuwa bandari muhimu lakini siku hizi maji yake hayana kina cha kutosha kwa meli kubwa. Ni jiji lenye wakazi milioni 4.5 lenyewe, na milioni 6 katika rundiko la mji. Ni mji mkubwa wa nane nchini Uhindi.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje 
* Website of Surat Municipal Corporation 
* WorldStatesmen Indian princely States

Jamii:Miji ya Uhindi
Jamii:Gujarat
Dola la Kitara

thumb|Afrika ya Mashariki leo.
**Dola la Kitara** (maana: Dola la Mwanga; jina lingine: **Bunyoro-Kitara**) ni dola lililostawi Afrika ya Mashariki hasa katika karne ya 13 hadi karne ya 16.

Dola la Kitara lilianza kama ufalme mdogo wa Bakitara katika karne ya 13.

Katika karne ya 16 dola la Kitara lilienea sehemu za Tanzania, Uganda, Kongo, Burundi, Rwanda, Zambia na Malawi, halafu lilisambaratika.

## Marejeo 
* Jean-Pierre Chrétien, «  », *Annales, Économies, Sociétés, Civilisations*, vol. 40, no 6,‎ 1985, p. 1335-1377 (lire en ligne [archive])
* (en) M. S. M. Kiwanuka, «  », *Canadian Journal of African Studies / Revue canadienne des études africaines*, vol. 2, no 1,‎ 1968, p. 27-48 (lire en ligne [archive])
* Gérard Prunier, , Paris, Karthala, 1994 (lire en ligne [archive])
* Claudine Vidal, «  », ''Cahiers d'études africaines'', vol. 25, no 100,‎ 1985, p. 573-585 (lire en ligne [archive])

Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Historia ya Afrika
Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Historia ya Uganda
Jamii:Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Historia ya Burundi
Jamii:Historia ya Rwanda
Jamii:Historia ya Zambia
Jamii:Historia ya Malawi
Potamoni wa Herakleopoli

**Potamoni wa Heracleopoli Magna** (alifariki 341 au 345) alikuwa askofu wa mji huo wa wilaya ya Arkadia, nchini Misri.

Aliteseka kwa ajili ya imani ya Kikristo wakati wa dhuluma ya kaisari Masimino Daia (311); huyo, baada ya kumnyofoa jicho na kumlemaza mguu, alimpeleka kufanya kazi ya shokoa migodini.

Kisha kuachiliwa alishiriki mtaguso wa kwanza wa Nisea. Rafiki mwaminifu wa Atanasi Mkuu, alimtetea kwa ushujaa katika mtaguso wa Tiro (335) na kwa ajili hiyo alisaini pia barua ya wenzake kwa mwakilishi wa kaisari, Flavio Dionisi. Kwa sababu hiyo alichukiwa na Waario, waliofanya afukuzwe na kaisari Kostanzo kutoka jimboni mwake ili wamweke askofu mmoja wa kwao. Aliteswa kiasi cha kufa mwaka 341 au 345.

Anaheshimiwa na Waorthodoksi wa Mashariki na Wakatoliki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe mbalimbali, hasa 18 Mei kwa kumchanganya na Potamoni mwingine aliyekuwa padri tu.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 341
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Mwamba mashapo

[right|thumb|230x230px|Aina mbili za mwamba mashapo: chini [mwambatope, juu gange. Plateau Plateau, Tennessee, Marekani.]]
[right|thumb|230x230px|[Jiwe mchanga jekundu linaonyesha tabaka jinsi mchanga wake ulivyokaa.]]
[thumb|Kuunganishwa kwa punje za mchanga zikiathiriwa na shinikizo kubwa sana. Pale punje zinapogusana shinikizo kuu linasababisha kuyeyuka kwa mata inayoanza kujaza nafasi kati ya punje. Punje zilizogusana zinaunganishwa kwa njia hii na nafasi zinapungua. Kadri shinikizo linaendelea kwa muda mrefu, mwaba huwa mgumu zaidi na kuongeza densiti. Kwa njia hii mchanga unaweza kubadilika kuwa [jiwe mchanga.  ]]
**Miamba mashapo** (kwa Kiingereza: *sedimentary rocks*) hutokea pale ambapo mashapo hukaa kwa muda mrefu yakifunikwa na mashapo mengine na kuathiriwa na uzito wa matabaka ya juu yanayosababisha shinikizo kubwa. Miamba ya aina hiyo hufanya sehemu kubwa ya uso wa ardhi, ingawa Dunia kwa jumla kuna zaidi miamba ya mgando (*igneous rocks*) na miamba metamofia (*metamorphic rocks*).   

## Asili ya miamba mashapo
Mashapo kwa kawaida ni mata inayokusanyika chini kwenye mito, maziwa na bahari baada ya kupelekwa huko na mwendo wa maji, kiasi pia kwa mwendo wa upepo. Mata ya mashapo ni pamoja na vipande vidogo vya mawe yaliyosagwa au kuvunjikavuunjika, mabaki ya mimea au wanyama na mata yaliyotokana na utendanaji wa kikemia. 

## Aina za miamba mashapo
Miamba mashapo inapatikana hasa ya aina tatu: gange (mawe ya chokaa, *limestone*), jiwe mchanga *(sandstone)* na mwambatope *(shale)*.  

Miamba mashapo hufunika asilimia 75  80 za uso wa ardhi, lakini hufanya 5%  tu za ganda la Dunia. Viwango husianifu wa aina za miamba mashapo ni kama ifuatavyo:  

* Mwambatope ---------- 60% 
* Jiwe la mchanga-- 20% 
* Gange (CaCO3) --- 15% 
* Mengine ----- 5% 

## Kuimarishwa 
Kama mashapo yameshinikizwa kwa nguvu ya kutosha kwa muda mrefu, huimarishwa na kugeuka kuwa mwamba thabiti. Iliyopandwa na kushinikizwa kwa muda, matope huwa 'yameunganishwa' (yamefanywa kuwa thabiti) kuwa safu ya mwamba. Katika mwamba huo matabaka yanatambulika yanayoonyesha jinsi gani mashapo yalivyojipanga wakati wa kushuka kwenye tako la bahari na kufunikwa na matabaka mapya.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Basic Sedimentary Rock Classification , by Lynn S. Fichter, James Madison University, Harrisonburg.VI;
* Sedimentary Rocks Tour, introduction to sedimentary rocks , by Bruce Perry, Department of Geological Sciences, California State University at Long Beach .
Mwambatope

250px|thumb|Matabaka ya mwambatope.
**Mwambatope** *(kwa Kiingereza: shale rock)* ni aina ya mwamba mashapo yenye chembe ndogo sana; asili yake ni mashapo ya matope. 

Matope yanayofanya mwambatope ni ya udongo wa mfinyanzi (*clay*) pamoja na chembe ndogo za kwatzi na kalsiti. 
[right|thumb|250px|Mwambatope unaoanza kuvunjika kutokana na athari za [joto, jalidi, jua na mvua.]]

Mara nyingi mwambatope yanatokea kwa matabaka membamba yanayoweza kutenganishwa kirahisi. Kama aina hii ya mwambatope inaathiriwa na shinikizo na joto kubwa zaidi itakuwa mwamba metamofia aina ya grife unaovunjika kwa urahisi kwa bapa nyembamba kama sahani yaani sleti. Hizo zinatumiwa kama bapa za kuezeka mapaa ya nyumba.

## Kutokea kwa mwambatope 
Matope yatakayounda mwambatope hukusanyika katika maji yenye mwendo wa polepole au pale ambapo mito inaishia ziwani, katika delta ya mto au katika vilindi vya baharini pasipo mikondo ya bahari. Mchakato wa kukusanyika na kuwa mwamba unachukua mamilioni ya miaka.    

## Marejeo 
Jamii:Miamba
Tianjin

**Tianjin** (kwa Kichina: 天津), ni mji mkubwa katika China kaskazini.  

Idadi ya wakazi ni 11,760,000 wanaoishi kwenye eneo la kilomita za mraba 11,917. 

Mji huu ulianzishwa mwaka 1403 na kaisari Yongle kilomita 137 kutoka Beijing karibu na mdomo wa Mto Hai katika Bahari ya Bohai. 

Tasnia ya kisasa ya mitambo na nguo ya China ilianza hapa. Tangu mwanzo wa Sera ya Mlango Wazi mwaka 1984, Tianjin iliongezwa maeneo mengi ya viwanda. Tangu 1994 hadi 2008, kiwango cha pato la taifa cha Tianjin kiliongezeka asilimia 12.5 kwa wastani kila mwaka. 

Tianjin ni pia mahali pa kuanzishwa kwa chuo kikuu cha kwanza nchini China kwenye mwaka 1895. Mji huo una taasisi karibu zaidi ya elfu za sayansi na teknolojia, pamoja na wataalamu zaidi ya elfu 600 katika fani tofauti. Inayo idadi kubwa ya wataalamu maarufu na wasomi.

## Viungo vya Nje
* Tianjin Government website
*China (Tianjin) Pilot Free Trade Zone 
* Economic profile for Tianjin at HKTDC
* Official Tianjin Media Gateway 
* Historic US Army map of Tianjin, 1945
* Official promotional video of Tianjin City

Jamii:Miji ya China
Lahore

**Lahore** (kwa ) ni mji mkubwa wa pili nchini Pakistan na mji mkuu wa mkoa wa Punjab. Inajulikana pia kama "Jiji la bustani" kwa sababu ya bustani zake nyingi. Mji huo unajulikana kwa utajiri wa utamaduni wake. Ni kitovu cha tasnia ya filamu ya Pakistan na hivyo kuitwa pia "Lollywood"   

right|thumb|Maktaba ya Quaid-e-Azam katika Bustani za Lawrence, Mall, Lahore.
## Historia
Lahore ina historia ndefu; ilianzishwa kama mji wa Uhindi ilhali tarehe haijulikani. 

Baada ya uvamizi wa Waislamu katika karne ya 11 ilikuwa mara kadhaa mji mkuu wa milki za kieneo. 

Wakati wa utawala wa Waingereza harakati ya kuunda Pakistan (kama nchi ya Waislamu kwenye Bara Hindi) ilianza hapa mwaka 1940. Wakati wa kugawanywa kwa Uhindi wa Kiingereza Lahore ilikuwa na wakazi Waislamu wengi, ingawa Wahindu na Wasikh walikuwa karibu nusu ya wote. 

Baada ya azimio la kupeleka mji huo upande wa Pakistan kulikuwa na mapigano makali ambapo maelfu ya watu waliuawa, na wakazi wengi wasio Waislamu walikimbia upande wa Uhindi. Badala yao Lahore ilipokea wakimbizi Waislamu kutoka Uhindi. 

Hata hivyo, leo hii bado wako Wahindu, Wasikh na Wakristo walio na mahekalu na makanisa yao ingawa si wengi, zaidi ya asilimia 90 ni Waislamu. 

## Elimu 
Lahore ni kitovu cha elimu ya juu cha Pakistan. Ina idadi kubwa ya taasisi za elimu kushinda miji mingine ya nchi. Chuo kikuu cha zamani cha Punjab kina kampasi mbili jijini. Taasisi nyingine za zamani na maarufu za masomo ya juu ni pamoja na Chuo Kikuu cha Serikali (GCU), Chuo cha Forman Christian na Chuo cha Kinnaird kwa Wanawake. Chuo cha kitaifa cha Sanaa, taasisi maalum ya sanaa nzuri kipo hapa pia. 

## Maisha ya kitamaduni 
Lahore ni moyo wa kitamaduni, wa fasihi na sanaa wa Pakistan. Inavyo vituo kadhaa maarufu vya kitamaduni kama Alhamra Theatre, Baraza la Sanaa la Punjab, Jumba la Lahore, Jumba la kumbukumbu la Shakir Ali, Jumba la kumbukumbu la Fakir Khana na Kikundi cha Theatre cha Rafi Peer. 

## Marejeo 
## Tovuti za Nje 
* Tovuti ya Jiji Lahore  

Jamii:Miji ya Pakistan
Eneo la vijijini

250px|thumb|Eneo la mashambani Australia lenye kilimo cha mizabibu.
250px|thumb|Kijiji cha Amra Kalan, Pakistan, kinachofanana na mji mdogo.
250px|thumb|Pori asilia mara nyingi huhesabiwa kati ya maeneo ya vijijini, hata kama hakuna kijiji.
**Eneo la vijijini** *(kwa Kiingereza: rural area, countryside)* ni eneo ambalo si mji wala jiji. Mara nyingi ni eneo la kilimo au mashamba. Kwa hiyo watu husema pia "mashambani". Wakazi wake wanaoishi humo hukaa katika vitongoji au vijiji; wakati mwingine pia sehemu pasipo nyumba nyingine. 

Kwa kawaida maeneo ya vijijini hakuna msongamano mkubwa wa watu na makazi hayana nyumba nyingi kama mji.  

Vijijini ni kinyume cha neno "mjini" linalomaanisha eneo ambako majengo ni mengi na watu wengi hukaa pamoja. 

Nchi nyingi zinafafanua "maeneo ya vijijini" kwa matumizi ya kitakwimu lakini fafanuzi hizi zinatofautiana. 

#Huko Uhindi eneo la vijijini linafafanuliwa kuwa na msongamano wa watu chini ya 400 kwa kilomita ya mraba, na wanaume asilimia 75 wanafanya kazi ya kilimo. 
#Kanada eneo la vijijini linafafanuliwa kuwa na msongamano wa watu chini ya 150 kwa kilomita ya mraba.
#Pakistan kila eneo nje ya mipaka ya manisipaa linatazamwa kuwa la vijijini.

Kisheria kuna tofauti kati ya maeneo ya mjini (urban) na vijijini (rural) kwenye nchi tofauti kuhusu kiwango cha madaraka ya kujitawala, kiasi cha fedha kinachopangiwa kwa matumizi ya serikali, ubora wa miundombinu, huduma na kadhalika. Mara nyingi vijijini umaskini ni mkubwa kuliko mjini.

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*Census 2000 Urban and Rural Classification, USA
*North West Rural Affairs Forum (England)
*Canadian Rural Partnership
*The Better India- Rural India
Jangwa la Taklamakan

thumb|300px|Jangwa la Taklamakan.
300px|thumb|Ramani ya Taklamakan.
**Jangwa la Taklamakan** (pia: **Taklimakan** na **Teklimakan**) ni jangwa kaskazini magharibi mwa China. Ni sehemu katika kusini magharibi mwa Mkoa wa Xinjiang. Upande wa kusini iko Milima ya Kunlun, upande wa magharibi na kaskazini Milima ya Pamir na milima ya Tian Shan. 

## Oasisi
Ni eneo yabisi sana na zamani wasafiri waliofuata Barabara ya Hariri walipaswa kuvuka jangwa hilo wakitumia miji ya oasisi kwenye kusini au kaskazini ya jangwa iliyotumia maji chini ya ardhi yaliyoshuka kutoka milima.  Miji muhimu ya oasisi ilikuwa Kashgar, Marin, Niya, Yarkand, na Khotan upande wa kusini, Kuqa na Turpan kaskazini, na Loulan na Dunhuang mashariki.  Siku hizi wakazi wa miji hii ni hasa Wauiguri. 

## Tabianchi
Milima ya Himalaya inazuia mvua kutoka bahari kufika eneo la Taklamakan na hivyo kusababisha ukame wake. Hewa baridi kutoka Siberia upande wa kaskazini inaweza kufika, kwa hiyo sentigredi °C -40 zimeshapimwa kwenye majira ya baridi, lakini majira ya joto sentigredi za °C +40 zinawezekana pia.

Mwaka 2008 Taklamakan yote ilifunikwa na tabaka la theluji.

## Marejeo 
Jamii:Jiografia ya China
Milima ya Kunlun

300px|thumb|Milima ya Kunlun
thumb|Kunlun ni safu ya milima (kahawia) upande wa kusini ya beseni la Taklamakan (njano).
thumb|300px|Milima ya Kunlun ("Kuen-Lun Mts" kwenye ramani).
**Milima ya Kunlun** (kwa Kichina: *Kunlun Shan*) ni safu ya milima nchini China yenye kimo cha mita 3,000 hadi 7,000. Mlima mrefu zaidi ni Liushin Shan inayofikia mita 7,167. Kuna pia volkeno nyingi, mlipuko wa mwisho ulitoka mwaka 1951. 

Kunlun ni safu ndefu sana ya milima inayoenea kwa kilomita 3,000 ikiwa mwisho wa nyanda za juu za Tibet upande wa kaskazini. Hivyo inapakana na Jangwa la Taklamakan upande wa kusini. Upande wa magharibi inapakana na milima ya Pamir, upande wa mashariki inaishia China ya Kati.

## Marejeo
*China Tibet Information Centre
*Chinaculture.org

Jamii:Milima ya Uchina
Nyanda za juu za Yunnan–Guizhou

300px|thumb|Eneo la nyanda za juu za Yunnan Guizhou.
**Nyanda za juu za Yunnan-Guizhou** ni eneo katika kusini magharibi ya China. Kanda hii inaenea hasa katika majimbo ya Yunnan na Guizhou.  

Upande wa kusini tabia yake ni zaidi kama tambarare ya juu lakini kaskazini kuna milima. Kwa jumla zinapakana na nyanda za juu za Tibet upande wa magharibi-kaskazini.

## Jiografia 
thumb|300x300px|Shilin (Msitu wa miamba), Yunnan
Kwa jumla nyanda za juu huwa kwenye kimo cha mita 1,000 hadi 2,000 juu ya usawa wa bahari. Kwa muda mrefu eneo hilo limezingatiwa kuwa nyuma kiutamaduni na kiuchumi nchini China.  Wakazi wengi wanaishi kwa mtindo wa jadi katika vijiji. 

Nyanda hizo zinatenganisha mabeseni ya mito mikubwa kama vile Yangzte, Xi Jiang na Yuan Jiang. 
 
## Tanbihi 
## Viungo vya nje 
* Expansion of the Chinese Paddy Rice to the Yunnan-Guizhou Plateau 

Jamii:Jiografia ya China
Lacrosse ya wasichana

thumb|Msichana anacheza Lacrosse.
**Lacrosse** ni mchezo ambao unapendwa sana Marekani. Ni maarufu katika pwani ya mashariki ya Amerika katika majimbo kama New Jersey, New York, na Maryland. Mchezo ulichezwa na watu wasio na imani huko Amerika na Kanada.  Michezo imekuwa maarufu katika majimbo ya magharibi mwa Amerika. Leo, mchezo unachezwa na wavulana na wasichana kutoka shule ya msingi hadi shule ya upili. Mchezo unachezwa katika masika. Lakini, wachezaji wengi wa kike wanacheza mwaka wote. Lacrosse ya wasichana ni kama soka lakini lacrosse inachezwa hewani.

Wachezaji wanashikilia fimbo ambayo ina mfuko mwishoni mwake. Wachezaji wanarusha, wanakamata, na wanadaka mpira mdogo. Mpira una rangi ya manjano. Wachezaji wa kike wanavaa jezi ambazo ni sketi za rangi ya timu yao. Timu zinavaa sare. Pia, wasichana wanavaa miwani mikubwa ya kuhifadhi macho na mdomo wakati wa mchezo. Kama viatu, wachezaji wanavaa raba. Wanacheza wakati wa hali ya hewa ya joto, lakini wakati wa baridi wachezaji wanavaa majaketi. Wachezaji hawawezi kuvaa vito wakati wa kucheza.

Wachezaji wanajaribu kukamata mpira kwa fimbo zao. Kuna alama katika lacrosse ya wasichana. Mchezo unachezwa na timu mbili. Kila timu ina wachezaji kumi na mbili uwanjani. Kila timu inao makocha. Pia, kuna mchezaji anayecheza katika goli (mchezaji huyu ni golikipa). Kuna mwamuzi kwenye mechi. Kila msimu, timu itacheza kama mechi kumi na tano. 

Timu itapata pointi inapofunga goli. Alama kawaida ni ya juu kama kumi hadi nane (10-8). Kawaida alama iko karibu. Wachezaji na timu zao wanashindana kushinda. Wanacheza dakika sitini. Mechi ina nusu mbili ambapo wachezaji wanacheza kwa dakika thelathini. Katikati ya kucheza, wachezaji wanapumzika kwa dakika kumi. Lakini, ikiwa watafungana, wachezaji na timu zao wanashindana kwa dakika sita zaidi. Mechi na mazoezi huchezwa kwenye uwanja wa nyasi, kawaida nje. Uwanja wa nyasi ni yadi mia moja. Wakati wote, wachezaji wanne na golikipa huwa nyuma ya mstari. 

Kuna adhabu katika mchezo kama vile kusukuma, kuzuia, na kumgonga mchezaji kichwani. Wakati kuna adhabu, mpira hupewa timu nyingine au mchezaji anaondoka mechini. Kuna adhabu kwa sababu mchezo unaweza kuwa hatari.

Jina la mchezaji maarufu wa lacrosse ni Taylor Cummings  aliyecheza katika Chuo Kikuu cha Maryland. Yeye na timu yake walishinda sana ubingwa wa kitaifa. Pia, Taylor Cummings alishinda mara tatu tuzo kwa kuwa mchezaji bora. Taylor Cummings alihitimu Chuo Kikuu cha Maryland katika 2016.

## Tanbihi
Jamii:Michezo
Lhasa

**Lhasa** ni mji mkuu wa Tibet ya kihistoria na pia ya Mkoa wa kujitawala wa Tibet katika China. Kati ya wakazi wake 474,490 idadi kubwa, yaani 387,124 walikuwa Watibet, wengine Wachina.  

## Marejeo 
Jamii:Tibet
Jamii:Miji ya China
Hifadhi ya Kalahari ya Kati

[thumb|250px| [Twiga|Twiga wa Afrika ya Kusini ]]
**Hifadhi ya Kalahari ya Kati** (**Central Kalahari Game Reserve**) ni mbuga kubwa ya wanyamapori katika jangwa la Kalahari la Botswana. Ilianzishwa mwaka 1961 kwenye eneo la kilomita za mraba 52,800, ambazo ni takribani asilimia 10 za Botswana yote. Hivyo ni hifadhi ya wanayamapori ya pili duniani kwa ukubwa.  

Hifadhi ina wanyamapori kama vile twiga, tembo, kifaru cheupe, nyati, fisi madoa, fisi kahawia, cheche, nguchiro, ngiri, duma, simbamangu, mbwa mwitu, bweha, chui, simba, nyumbu, punda milia, pofu, choroa, tandala, impala, mhanga, na mbuni.  

Eneo hili ni hasa tambarare, likiinuka na kushuka kidogo. Uoto ni vichaka, nyasi na miti kwenye maji ya kutosha.    

Wakazi asilia ni Wasan walioendesha hapa maisha ya wawindaji bila makazi ya kudumu. Tangu miaka ya 1990 serikali ya Botswana ilianza kuhamisha Wasan nje ya hifadhi na ni 250 pekee wanaobaki.  Sheria zinazokataza uwindaji nchini ni kikwazo kikubwa kwa Wasan kuendelea na utamaduni na maisha yao.  

Mnamo mwaka 2014 mgodi wa almasi ulianzishwa katika sehemu ya kusini mashariki mwa hifadhi hiyo. Kampuni ilikadiria kuwa mgodi huo unaweza kutoa almasi yenye thamani ya dola bilioni 4.9. Ripoti ya Rapaport Diamond, mwongozo wa bei ya tasnia ya almasi, alisema, "Uzinduzi wa Ghaghoo haukuwa na ubishi [...] kutokana na eneo lake kwenye ardhi ya mababu ya Wabushini".  

## Picha 

File:Myrmecocichla formicivora -Central Kalahari Game Reserve, Botswana -female-8.jpg|Mla sisimizi (Myrmecocichla formicivora)
File:Children of the Kalahari.jpg|Watoto wa Kalahari

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
* Utalii wa Botswana 

Jamii:Hifadhi za Taifa za Botswana
Kuruka kwa upondo

thumb|380x380px|Mwanamume anaruka juu.
**Kuruka kwa upondo** (kwa Kiingereza: *Pole vault*) ni riadha ambayo mtu anatumia upondo (fimbo) mrefu kuruka juu. Mchezo wa Kuruka kwa upondo ulianzia katika Ugiriki wa kale. Ni tukio katika michezo ya olimpiki kwa wanaume tangu miaka ya 1896 na kwa wanawake tangu miaka ya 2000. 

Kuruka kwa upondo kuna misimu miwili. Msimu wa kwanza huwa katika majira ya joto na wanariadha wanashindana ndani. Msimu wa pili huwa katika majira ya kuchipua na wanariadha wanashindana nje. Wanaume na wanawake wanashindana tofauti. Rekodi ya ulimwengu kwa wanaume ni mita 6.16 (20ft 2.5in) na Renaud Lavillenie kutoka Ufaransa. Kwa wanawake ni mita 5.06 (16ft 7in) na Telena Isinbayeva kutoka Urusi.

## Historia
Miaka mingi iliyopita, watu walitumia fimbo kuvuka maeneo magumu ya asili katika Netherlands. Mashindano ya pole vault usawa bado kutokea huko.

Ushindani wa kuruka kwa upondo wa kwanza ulikuwa katika London Gymnastics Society katika Uingereza. Ushindani wa kwanza katika Olympiki ulikuwa mwaka 1896.

Teknolojia katika kuruka kwa upondo ilibadalika sana. Awali, wanariadha walitumia upondo wa chuma na waliruka ndani mchanga. Wanariadha hawakuikunja upondo. Kwa miaka mingi, mwanariadha wameanza kutumia upondo wa “carbon fiber” au “fiberglass”. Sasa, mwanariahda wanaiinamisha sana upondo kuruka juu. Upondo wa “carbon fiber” au “fiberglass” unapinda kuwezesha watu huruka juu sana.
[[Picha:Pole vault PC.SamOravec.jpg|thumb|459x459px|) na kuruka kwa upondo ni michezo inayofanana, kwa hiyo alama za ushindi hufanana pia. Kwa sababu kuruka juu (high jump) na kuruka kwa upondo ni michezo inayofanana, hupata alama kama sawa. Wanariadha wanaweza kuchagua kuingia ushindani katika urefu wowote. Mwanariadha ana majaribu matatu kuruka urefu. Kama mwanariadha anaruka juu, ana ana nafasi tatu za kujaribu matatu katika urefu unaofuata. Urefu unaongozeka mpaka anabaki mwanariadha mmoja. Mwanariadha huondelewa wakati anaposhindwa katika nafasi za majaribio matatu mfululizo. Wakati wanariadha wanapopata alama sawa, wanajaribu urefu tena. Wanadriadha wote wanaposhindwa kuruka urefu fulani, urefu hupunguzwa. Wanariadha wanapofanikiwa urefu fulani, urefu huongezwa. Hii huendelea mpaka mwanariadha mmoja anafanikiwa na mwingine anashindwa.

## Tanbihi
Prokoro mwinjilisti

wa Fra Angelico, ukionyesha Mtume Petro akiweka wakfu wainjilisti saba wa kwanza.]]
''''* ni Myahudi wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Jumuiya Anglikana tarehe 28 Julai pamoja na wenzake Nikanori, Timone, Parmena na Nikola wa Antiokia.

## Katika Biblia
Alikuwa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu ambao, wakiwa wamejaa Roho Mtakatifu na hekima, walichaguliwa na waumini wenzao wakawekewa mikono na Mitume wa Yesu ili kushughulikia kwa niaba yao huduma za fukara (Mdo 6). 

## Katika mapokeo
Mapokeo ya baadaye yanasimulia kwamba alikuwa ndugu wa Stefano, alifuatana na Mtume Petro au Mtume Yohane aliyemfanya askofu wa Nikomedia katika Uturuki wa leo.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Prochorus – *Ökumenisches Heiligenlexikon''

Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Nyanda za juu za Brazil

300px|thumb|Ramani ya nyanda za juu za Brazil
300px|thumb|Mji mdogo wa Arcoverde katika nyanda za juu
**Nyanda za juu za Brazil** (kwa ) ni eneo kubwa katika mashariki, kusini na katikati ya Brazil. Eneo lake ni kama theluthi ya nchi yote na sehemu kubwa ya watu wa Brazil (190,755,799; *sensa ya 2010*) wanaishi katika nyanda za juu au kwenye kanda nyembamba ya pwani iliyopo kati ya bahari na milima hiyo. 

## Mgawanyiko mkubwa 
Kwa sababu ya ukubwa na utofauti wao, nyanda za juu za Brazil kwa kawaida hugawanywa katika maeneo makuu matatu: 
* Nyanda za juu za Atlantiki, zinazoenea karibu na pwani ya mashariki ya Brazil, na pamoja na safu kadhaa za milima. Ilikuwa karibu imefunikwa kabisa na msitu wa mvua lakini ni asilimia 7.3 tu iliyobaki. 
* Nyanda za juu za Kusini, zinazoendeleza katika sehemu za kusini na kusini-mashariki mwa nchi. Kuna ardhi yenye rutuba inayojulikana kama "ardhi ya zambarau". 
* Nyanda za juu za Kati, inachukua sehemu za kati za Brazil. 

Sehemu ya juu zaidi ya Nyanda za juu za Brazil ni Pico da Bandeira huko Serra do Caparaó, inayofikia mita 2,891 juu ya UB. 

Jamii:Jiografia ya Brazil
Hifadhi ya Salonga

250px|thumb|Mto Lulilaka ukipita Hifadhi ya Salonga
250px|thumb|Bonobo wako kati ya viumbe vinavyohifadhiw katika Salonga
**Hifadhi ya Salonga** ni eneo la hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo uliopo katika beseni ya Mto Kongo . Ni hifadhi kubwa zaidi ya  msitu wa mvua barani Afrika ikiwa na eneo la km² 36,000. Inaenea katika mikoa ya Mai-Ndombe, Equateur, Kasaï na Sankuru . 

## Jiografia 
Hifadhi hiyo iko katika eneo la misitu ya mvua asilia katikati ya mji mkuu Kinshasa na Kisangani. Hakuna barabara na sehemu kubwa ya hifadhi hiyo inaweza kutembelewa kwa njia ya mto pekee. Sehemu za kusini za hifadhi inakaliwa na Waiyaelima ambao wanaendelea maisha ya kuvinda na kulima wakitazamiwa wanatunza mazingira vema; hasa hawavindi bonobo. 

Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga ilianzishwa mnamo 1956 ikapata mipaka yake ya sasa kenye mwaka 1970 kwa amri ya rais Mobutu Sese Seko. Iliandikishwa na UNESCO katika orodha ya Urithi wa Dunia mwaka 1984.  Kwa sababu ya vita vya wenyewe kwa wenyewe katika nusu mashariki ya nchi, iliongezwa kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia Hatarini mnamo 1999. 

Wanyama katika hifadhi hiyo ni pamoja na Bonobo. Kuna pia ndege wengi.   
 
## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Marejeo 
## Vyanzo 
*
* INCEF - Conservation and Health in Salonga
* Wildlife Conservation Society
* UNESCO Salonga National Park Site
* WCMC Site Data Sheet
Erasto wa Korintho

''''* (kwa Kigiriki: Ἔραστος, *Erastos'') ni Myahudi wa karne ya 1 mwenye cheo kikubwa kama mtunzahazina wa mji wa Korintho (Ugiriki) anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume (19.22) na Barua za Mtume Paulo (Rom 16:23; 2Tim 4:20) kwa sababu ya kujiunga na Ukristo na kushirikiana naye.

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Julai

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Apostle Erastus of the Seventy, November 10 (OCA)
*Apostle Erastus of the Seventy, January 4 (OCA)
*Erastos, Olympas, Herodion, Sosipatros, Quartus, Tertios, Apostles of the 70 (GOARCH)

Jamii:Wafuasi wa Yesu
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Watakatifu wa Israeli
Jamii:Watakatifu wa Ugiriki
Wagoti

[right|upright|thumb|[Askari wa Kigoti akipambana na wapandafarasi wa Roma, Ludovisi Battle sarcophagus (karne ya 3).]]
**Wagoti** (kwa Kigoti: Gutþiuda; kwa Kilatini: Gothi) walikuwa kabila la Kijerumaniki, ambalo matawi yake mawili, Wavisigoti na Waostrogoti, walichangia sana anguko la Dola la Roma na mwanzo wa Karne za Kati Ulaya.

## Historia
Wakitokea labda Uswidi, wanatajwa na waandishi wa Roma ya Kale kama wakazi wa beseni la Vistula (leo Polandi Kaskazini) katika karne ya 1. Baadaye walienea kwenye Bahari Nyeusi, walipowazidi Wasarmatia kama watawala wa Mbuga za Ponto wakaanza kushambulia maeneo ya Dola la Roma hadi Cyprus. 

Wakati huo waligawanyika kati ya Wathervingi na Wagreuthungi. Miaka ya 300, Ermanariki, mfalme wa Wagreuthungi, alitawala kutoka Bahari ya Baltiki hadi Bahari Nyeusi, na Milima ya Urali. Wakati huo wengi wao waliingia Ukristo wa madhehebu ya Uario kwa umisionari wa Ulfilas, aliyebuni alfabeti ya Kigoti kuandika Biblia ya Kigoti.

Miaka ya 370 maeneo ya Wagoti yalivamiwa na Wahunni. Wagreuthungi wakakaa chini yao wakaja kuitwa Waostrogoti, kumbe Wathervingi, waliojulikana baadaye kama Wavisigoti, walivuka mto Danube na kuvamia Dola la Roma. Baada ya kunyanyaswa sana, waliasi na kushinda Warumi katika Mapigano ya Adrianopoli mwaka 378. Chini ya Alariki I, waliteka Roma yenyewe mwaka 410, na hatimaye wakalowea Galia na Hispania, walipounda Ufalme wa Wavisigoti. 

Wakiungana na Dola la Roma Magharibi dhidi ya Wahunni wa Attila na Waostrogoti walipata ushindi kwenye Mapigano ya Mabonde ya Katalunya mwaka 451. Hapo Waostrogoti walijinasua katika utawala wa Wahunni wakavamia Italia mwishoni mwa karne ya 5 chini ya mfalme Theodoriki Mkuu, wakaanzisha Ufalme wa Waostrogoti.

Kidogo tu baada ya kifo cha Theodoriki, Italia ilitekwa tena (535–554) na kaisari wa Roma Mashariki Justinian I, lakini baada ya miaka michache Walombardi, wakitokea Skandinavia, waliteka Italia na kumeza Waostrogoti waliobaki. 

Ufalme wa Wavisigoti ulidumu hadi mwaka 711, ulipoangamizwa na Waislamu wa ukhalifa wa Umayyad. Kaskazini mwa Hispania, mabaki ya Wavisigoti chini ya Pelagius wa Asturias walianzisha Ufalme wa Asturias na kujiandaa kutwaa tena rasi yote (Reconquista). 

Wagoti wachache waliobaki katika rasi ya Crimea waliendelea kwa karne kadhaa katika uhusiano mkubwa na Dola la Bizanti, wakipambana daima na Wakhazari, akiungana na Warus wa Kiev. Hadi mwishoni mwa karne ya 18, baadhi ya wakazi wa Crimea waliweza kuongea Kigoti cha Crimea. 

Wazalendo wa Hispania na Uswidi walidai kuwa wazao wa Wagoti.

## Tanbihi
## Vyanzo
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Marejeo ya kisasa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
G
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Italia
Jamii:Historia ya Hispania
Lviv

**Lviv** (kwa Kiukraini: Львів) ni makao makuu ya Lviv Oblast nchini Ukraini. Jiji hilo lina wakazi 860,000 , ilhali asilimia 88 ya watu wanaoishi huko ni Waukraini asilia, % 8 ni Warusi, na % 1 ni Wapolandi.

## Historia
Katika historia yake, jiji hilo lilikuwa sehemu ya milki na nchi mbalimbali. Liko mahali ambako tamaduni za Polandi na Ukraini zinakutana. Kwa muda mrefu lilikuwa mji wa Kipolandi kwa jina la "Lvov" wenye wakazi wengi kiasi wa Kiyahudi, ilhali Waukraini waliishi katika maeneo ya vijijini ya mazingira ya mji. Hadi mwaka 1772 ilikuwa sehemu ya milki ya Polandi. 

Wakati wa kugawiwa kwa Polandi sehemu hii iliwekwa chini ya utawala wa Austria ulioleta Wajerumani, hasa watumishi wa serikali, kuhamia Lvov. Serikali ya Austria ilitumia jina la Kijerumani "Lemberg". 

Mwaka 1918 utawala wa Austria ulikwisha na Lvov ilikuwa tena mji wa Polandi. Wayahudi walikuwa takriban theluthi moja ya wakazi. 

Mwaka 1939 Polandi ilishambuliwa na Ujerumani, na Jeshi Jekundu la Umoja wa Kisovyeti iliteka mashariki ya Polandi, pamoja na Lvov. 

Mwaka 1941 Ujerumani ilishambulia Umoja wa Kisovyeti na kuteka Lvov hadi 1944. Wajerumani walianza mara moja kukusanya Wayahudi na kuwaua. Wayahudi wachache tu waliishi kuona mwisho wa vita na uhuru mpya. 

Mwaka 1944 jeshi la Kisovyeti lilirudi mjini, na tangu mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia 1945 mji ulikuwa sehemu ya Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiukraini kwa jina la Kiukraini "Lviv". Hii ilifanya Wapolandi wengi kuondoka mjini na kuhamia Polandi yenyewe.

Tangu kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti Lviv ni mji wa nchi huru ya Ukraini. Wakazi wengi kabisa ni Waukraini. 

Leo hii Lviv ni mji unaovuta watalii wengi ambao wanapenda kutembelea kitovu cha kihistoria cha mji chenye majengo mengi ya zamani za Milki ya Austria ambayo yametengenezwa na kukarabatiwa vizuri.

## Marejeo 
Jamii:Miji ya Ukraine
Zahanati

[thumb|right|Zahanati huko [Anjozorobe, Madagascar.|215x215px]]
**Zahanati** (kutoka neno la Kiarabu; pia **dispensari** kutoka neno la Kiingereza *dispensary* lenye asili ya Kilatini *dispensaria* yaani *mahali pa ugawaji* wa dawa) ni mahali ambapo huduma za tiba hutolewa kwa magonjwa yasiyo makubwa, lakini pia chanjo, uzazi wa mpango n.k. Vile vile huduma nyingine zitolewazo kwenye Zahanati ni pamoja na Huduma ya kwanza. 

Kwa upande wa mazingira zahanati inaweza kupatikana shuleni, viwandani na hata kwenye taasisi mbalimbali zenye uhitaji wa huduma hiyo pindi tu ihitajikapo. 

## Tanbihi
Wafiadini wa Sufetula

**Wafiadini wa Sufetula** (leo Sbiba au Sbeitla, nchini Tunisia, 399 hivi) walikuwa Wakristo sitini waliouawa na Wapagani kwa ajili ya imani yao baada ya kubomoa sanamu ya mungu Mercurius kama ilivyoagizwa na Kaizari Honorius.

Augustino wa Hippo aliandika barua  kwa viongozi wa koloni hilo kutokana na mauaji hayo.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:waliofariki 399
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Shiloleli

**Shiloleni** ni kata ya Wilaya ya Geita Mjini katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Msimbo wa posta ni 30148. 

Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 7,603 . 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Geita Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Geita
Lwenzera

**Lwenzera** ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Msimbo wa posta ni 30134.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 30,204 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 24,137 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Geita
Jamii:kata za Mkoa wa Geita
Chamwino (Morogoro mjini)

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo angalia Chamwino (maana)

**Chamwino** ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67127. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 28,779 . 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Morogoro 
Jamii:Wilaya ya Morogoro Mjini
Watu wazima

**Watu wazima** Kibiolojia linaweza kumaanisha watu wale walio hai, hasa wakiwa na afya njema, tofauti na wafu na wagonjwa. Lakini kwa kawaida linatumika kutofautisha wale waliofikisha umri au kuwa na uwezo wa kuzaa na watoto. 

Kwa kwenda mbali zaidi, maneno hayo yanatofautisha waliokomaa kiutu na vijana pia ambao, ingawa wameshabalehe, hawana ukomavu ule unaohitajika kukabili majukumu yote katika jamii, hasa chini ya miaka 18. 

Kwa msingi huo, sheria zinawapangia haki na wajibu kadiri ya nchi.

Kwa nchi kama Tanzania pengine utu uzima unahesabika kuanza miaka 40, wakati utoto ni kuanzia miaka 0 hadi 17 na ujana ni kuanzia miaka 18 mpaka miaka 40.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Umri
Jamii:Biolojia
Jamii:Saikolojia
Jamii:Sheria
Festus Ezeli

thumbnail|right|200px|Festus Ezeli

**Ifeanyi Festus Ezeli-Ndulue** (amezaliwa 21 Oktoba 1989) alikuwa mchezaji maarufu wa mpira wa kikapu kutoka Nigeria. 

## Maisha
Festus ni mmoja kati ya watoto watano.  Alijihusisha na masomo akaweza kumaliza elimu ya sekondari ya juu akiwa na umri wa miaka 14. 

Aliweza kuendelea na masomo huko jijini Yuba, California mwaka 2014. 

Alicheza misimu mitano katika Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. Alicheza kwenye Chuo cha Vanderbilt Kabla ya kuchaguliwa kama chaguo la 30 kwenye machaguzi ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu kwenye timu ya Golden State Warriors. Ezeli alishinda katika fainali ya mwaka 2015 katika mashindano ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. 

Mara ya mwisho alionekana katika fainali ya mwaka 2016, alistaafu baada ya kufanyiwa upasuaji wa goti katika msimu wa 2017.

## Tanbihi
Jamii:Wachezaji wa Nigeria
Gani Oladimeji Lawal Jr

**Gani Oladimeji Lawal Jr.** (amezaliwa Novemba 7, 1988) ni mchezaji wa mpira wa kikapu mwenye uraia wa Nigeria na Marekani. Alicheza mpira wa kikapu wa chuo kikuu Georgia Tech.

## Kipindi cha Shule ya Upili 
Akiwa *Norcross High School*, Lawal aling’ara mno kiasi cha kuchaguliwa kuingia kwenye Timu ya McDonald's All-American, heshima ambayo hutolewa kwa wachezaji bora zaidi wa shule za upili nchini Marekani. Katika msimu wake wa mwisho, alitajwa pia kuwa Mr. Basketball wa mwaka 2007 katika jimbo la Georgia, ikiwa ni uthibitisho wa umahiri wake na athari aliyokuwa nayo katika mchezo.

Kwa mujibu wa Rivals.com, Lawal alikuwa miongoni mwa vipaji bora nchini mwaka 2007 akiwa mchezaji mwenye nyota nne, akiorodheshwa kama mshambuliaji wa nguvu namba 7 na mchezaji wa jumla namba 29 kote Marekani.

## Tanbihi
Jamii: Watu walio hai
Jamii:Wachezaji wa Nigeria
Jamii:Wachezaji wa Marekani
Peter Aluma

**Peter Aluma** (alizaliwa Lagos, 23 Aprili 1973) ni nguli wa mchezo wa mpira wa kikapu. 

Baada ya mafunzo yake ya elimu ya sekondari katika shule ya Okota Grammar School iliopo Isolo, Nigeria, mchezaji huyu mwenye urefu wa mita mbili anaechezea safu ya kati alipata umaarufu katika chuo cha Liberty kilichopo Marekani.

Aliongoza katika ufungaji akiwa na Big South all Conference mwaka 1996 na 1997 ambapo alikua katika safu ya ulinzi.

Alitajwa kama mchezaji mwenye mafanikio bora katika miaka ya 1994 mpaka 1997 akiwa katka timu ya Conference all rookie. 

## Marejeo 
Jamii:Wachezaji wa Nigeria
Waostrogoti

[right|upright|thumb|[Askari wa Kigoti akipambana na wapandafarasi wa Roma, Ludovisi Battle sarcophagus (karne ya 3).]]
[thumb|Ufalme wa Waostrogoti (njano) alipofariki Theodoriki Mkuu ([526).]]
**Waostrogoti** (yaani Wagoti wa Mashariki) walikuwa kabila la Kijerumaniki ambalo, pamoja na Wavisigoti, walichangia sana anguko la Dola la Roma na mwanzo wa Karne za Kati Ulaya.

## Historia
Wakitokea labda Uswidi, wanatajwa na waandishi wa Roma ya Kale kama wakazi wa beseni la Vistula (leo Polandi Kaskazini) katika karne ya 1. Baadaye walienea kwenye Bahari Nyeusi, walipowazidi Wasarmatia kama watawala wa Mbuga za Ponto wakaanza kushambulia maeneo ya Dola la Roma hadi Cyprus. 

Wakati huo waligawanyika kati ya Wathervingi na Wagreuthungi. Miaka ya 300, Ermanariki, mfalme wa Wagreuthungi, alitawala kutoka Bahari ya Baltiki hadi Bahari Nyeusi, na Milima ya Urali. Wakati huo wengi wao waliingia Ukristo wa madhehebu ya Uario kwa umisionari wa Ulfilas, aliyebuni alfabeti ya Kigoti kuandika Biblia ya Kigoti.

Miaka ya 370 maeneo ya Wagoti yalivamiwa na Wahunni. Wagreuthungi wakakaa chini yao wakaja kuitwa Waostrogoti, kumbe Wathervingi, waliojulikana baadaye kama Wavisigoti, walivuka mto Danube na kuvamia Dola la Roma. Baada ya kunyanyaswa sana, waliasi na kushinda Warumi katika Mapigano ya Adrianopoli mwaka 378. Chini ya Alariki I, waliteka Roma yenyewe mwaka 410, na hatimaye wakalowea Galia na Hispania, walipounda Ufalme wa Wavisigoti. 

Wakiungana na Dola la Roma Magharibi dhidi ya Wahunni wa Attila na Waostrogoti walipata ushindi kwenye Mapigano ya Uwanja wa Katalauni mwaka 451. Hapo Waostrogoti walijinasua katika utawala wa Wahunni wakavamia Italia mwishoni mwa karne ya 5 chini ya mfalme Theodoriki Mkuu, wakaanzisha Ufalme wa Waostrogoti.

Kidogo tu baada ya kifo cha Theodoriki (526), Italia ilitekwa tena (535–554) na kaisari wa Roma Mashariki Justinian I, lakini baada ya miaka michache Walombardi, wakitokea Skandinavia, waliteka Italia na kumeza Waostrogoti waliokuwa wamebaki.

## Tanbihi
## Vyanzo
* Amory, Patrick. *People and Identity in Ostrogothic Italy, 489–554*. Cambridge: Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-52635-3.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Encyclopædia Britannica*, "Ostrogoth", stable URL: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434454/Ostrogoth
* 
* 
* 
* 
* Mierow, Charles Christopher (translator). *The Gothic History of Jordanes*. In English Version with an Introduction and a Commentary. 1915. Reprinted by Evolution Publishing, 2006. ISBN 1-889758-77-9.
* 
* 
* 
*  
* 
* 

## Viungo vya nje
O
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Italia