open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sigismundi wa Bourgogne

na Piero della Francesca, 1451.]]
**Sigismundi wa Bourgogne** (alifariki Saint-Maurice-en-Valais, leo nchini Uswisi, 524) alikuwa mfalme wa Burgundy tangu mwaka 516 hadi alipouawa na wapinzani wake.

Anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Mei.

## Maisha
Baada ya kuongokea Kanisa Katoliki kutoka Uario kwa msaada wa Avito wa Vienne, alianzisha monasteri mahali pa kifodini cha Morisi Mtakatifu na Kikosi cha Thebe ambapo wamonaki wamuimbie Mungu sifa mfululizo.

Baada ya kurithi ufalme, alimuua mwanae, akatubu kosa hilo kwa machozi mengi na kufunga chakula .

Hatimaye alishindwa vitani na Wafaranki akafungwa akauawa pamoja na familia yake yote.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
* Medieval Lands Project on Sigimund, King of Burgundy 
* Saints and Blessed Page 

Jamii:Watakatifu wa Uswisi
Asafo

[thumb|200px|[Dirisha la vioo vya rangi likimuonyesha Mt. Asafo.]]
**Asafo** (pia: **Asaf, Asaph, Asa**; alifariki Llanelwy, Welisi, 596 hivi) kuanzia mwaka 573 alikuwa askofu-abati wa jimbo ambalo baadaye lilipewa jina lake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa kila tarehe 1 Mei lakini pia 5 Mei na awali 11 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN|0-14-051312-4.

## Viungo vya nje
*
Mto Weser

ikionyesha Mto Weser na matawimto yake kwa rangi ya buluu, mingine kwa rangi ya kijivu.]]
 wa mto Weser katikati ya ramani ya dunia.]]
**Mto Weser** unapatikana Ujerumani Kaskazini Magharibi wenye urefu wa km. 744 ukihesabiwa pamoja na matawimto yake.

Unapitia Bremen na km. 50 baadaye unaingia katika Bahari ya Kaskazini.

Jamii:Mito ya Ujerumani
Pelegrino Laziosi

ya uponyaji wake.]]
**Pelegrino Laziosi, O.S.M.** (Forlì, Italia, 1260 hivi - Forlì, Italia 1 Mei 1345) alikuwa padri mtawa wa shirika la Watumishi wa Maria.

Alitangazwa na Papa Paulo V kuwa mwenye heri mwaka 1609, halafu Papa Benedikto XIII alimtangaza mtakatifu mwaka 1726.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila tarehe 1 Mei.

## Maisha
Mtoto wa familia iliyomuunga mkono kaisari dhidi ya Papa, alimdharau na labda kumpiga Filipo Benizi, mkuu wa Watumishi wa Maria aliyekuwa ametumwa na Papa mjini Forlì. Baadaye kidogo, alikwenda kumuomba msamaha, na miaka kumi baadaye akajiunga la shirika lake akapadrishwa.

Alitumwa Forlì kuanzisha nyumba ya shirika akapendwa na umati kwa mahubiri na maadili yake, pamoja na miujiza iliyomfanya ateuliwe kuwa msimamizi wa wagonjwa wa saratani.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Compendium vitae, virtutum, et miraculorum, necnon Actorum in Causa canonizationis B. Peregrini Latiosi Foroliviensis Ordinis Servorum B. Mariae Virginis. Ex Secretaria Congregationis Sacrorum Rituum, Roma 1726.
Bitinia

nyekundu.]]
**Bitinia** (kwa Kigiriki: Βιθυνία, Bithynía) ilikuwa eneo la kaskazini mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki).

Kuanzia karne ya 4 KK hadi mwaka 74 KK ilikuwa ufalme wenye Nikomedia kama mji mkuu. 

Baadaye ilitekwa na Dola la Roma hadi Waturuki Waseljuki walipoiteka katika miaka 1325-1333.

## Marejeo 
* 
* T. Bekker-Nielsen, *Urban Life and Local Politics in Roman Bithynia: The Small World of Dion Chrysostomos*, 2008.

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Jiografia ya Uturuki
Jamii:Historia ya Uturuki
Kapadokia

ya Dola la Waajemi Waakemenidi.]]
**Kapadokia** (kwa Kigiriki: Καππαδοκία, Kappadokía) ilikuwa eneo la katikati ya rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki).

Hadi mwaka 17 BK ilikuwa huru, mji mkuu ukiwa Kaisarea ya Kapadokia. 

Baadaye ilitekwa na Dola la Roma hadi Waturuki walipoiteka moja kwa moja kuanzia mwaka 1071.

## Marejeo 
* 
* 
* 

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Jiografia ya Uturuki
Jamii:Historia ya Uturuki
Antero de Abreu

**Antero Alberto Ervedosa de Abreu** (hujulikana pia kama *Antero Abreu*; 22 Februari 1927 – 15 Machi 2017 na kumaliza elimu yake ya msingi,elimu ya upili katika mji wa Luanda,alijifunza masuala ya sheria katika nchi ya Ureno akianzia Coimbra na baadae   Lisbon . akiwa Lisbon kama mwanafunzi alikua kiongozi wa  *Casa dos estudantes do Império*.

Ni mwanzilishi wa umoja wa waandishi wa Angola, pia chuo cha sanaa na sayansi ya jamii.

Antero alikuwa mwanasheria mkuu wa jamhuri yaAngola na balozi katika nchi ya Italia.
 
## Kazi zilizochapishwa 
* *A tua Voz Angola* (Your Voice Angola)(1978)
* *Poesia Intermitente* (Intermittent Poetry) (1978)
* *Permanência* (Permanence) (1979)
* *Textos sem Pretexto* (Texts without Pretext) (1992)

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1927
Jamii:Waliofariki 2017
Jamii:Waandishi wa Angola
Jamii:Washairi wa Angola
Lopito Feijóo

**Lopito Feijóo** (huitwa pia *João André da Silva Feijó*; alizaliwa nchini Angola 29 Septemba 1963) ni mwandishi na mzungumzaji wa lugha ya Kireno. 

Alisoma katika chuo kikuu *Universidade Agostinho Neto*, Luanda.

Lopito Feijóo ameandika mashairi katika mfumo wa riwaya.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Washairi wa Angola
Mohamed Khamisi Songoro

**Mohamed Khamisi Songoro** (amezaliwa Zanzibar, 1993) ni mtunzi na mwandishi wa mashairi katika lugha ya Kiswahili na mshindi wa Tuzo ya Kiswahili ya Mabati Cornell  mwaka 2019 kwa muswada wake wa mashairi ulioitwa *Nusu ya Moyo*. Songoro alishinda tuzo hiyo akiwa bado mwanafunzi wa Chuo Kikuu cha Taifa cha Zanzibar, akisomea Shahada ya Awali ya Sanaa na Elimu kwa tahasusi ya Kiswahili na Kiingereza.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1993
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Washairi wa Tanzania
Jamii:Washairi wa Kiswahili
Maktaba (uhandisi wa programu)

**Maktaba** (kwa Kiingereza: *library*) katika utarakilishi ni mkusanyo wa taratibu au class zinazotumiwa kwa kutengeneza programu za kompyuta.

Inaonekana kama istilahi ya maktaba ya utaratibu ilitumiwa mara ya kwanza na Wilkes M.V., Wheeler D.J., Gill S. kwa sura ya umbile la mkokotoo kwenye kompyuta. Kufuatana na yaliyomo katika kitabu chao, maktaba ni seti ya programu fupi iliyotengenezwa mapema kwa kauli kadhaa za mkokotoo zinazokutwa mara nyingi.

## Tanbihi
Jamii:Uhandisi wa programu
Jamii:Kompyuta
Likaonia

**Likaonia** (kwa Kigiriki: Λυκαονία, Lykaonia) ilikuwa eneo la rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) kaskazini kwa Milima ya Taurus. 

Ilipakana na Kapadokia, Galatia, Frigia, Pisidia na Kilikia.

Ilibaki huru hadi mwaka 200 KK hivi.

Mtume Paulo pamoja na Barnaba walifanya umisionari huko (Mdo 14:6).

## Marejeo 
* W. M. Ramsay, *Historical Geography of Asia Minor* (1890), *Historical Commentary on Galatians* (1899) and *Cities of St Paul* (1907)
* An article on the topography in the *Jahreshefte des Oesterr. Archaeolog. Instituts*, 194 (Beiblatt) pp.&nbsp;57–132.
* Asia Minor Coins - Lycaonia  Ancient Greek and Roman coins from Lycaonia

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Historia ya Uturuki
Pisidia

na Roma ya Kale.]]
**Pisidia** (kwa Kigiriki: Πισιδία, Pisidía) ilikuwa eneo la rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) kaskazini kwa Lycia. 

Kadiri ya Matendo ya Mitume, Mtume Paulo pamoja na Barnaba walifanya umisionari huko.

## Marejeo 
* Bean, G. E. “Notes and Inscriptions from Pisidia. Part I.” Anatolian Studies, vol. 9, 1959, pp. 67–117. JSTOR, www.jstor.org/stable/3642333. Accessed 24 Apr. 2020.

## Viungo vya nje
*Termessos on the Web , comprehensive guide to the striking Pisidian city
*Sagalassos on the Web , comprehensive guide to the striking Pisidian city
*Termessos Guide and Photo Album 
*Sagalassos Guide and Photo Album 
*
*Ancient Sagalassos: Pride of Pisidia
*Beyaz Arif Akbas: "Sagalassos: City of Fairies", Adrianapolis, Yalnizgoz Yay. 2010, ISBN|978-1-4536-1300-9. http://en.calameo.com/read/0002983841c7acaa28dc8

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Historia ya Uturuki
Jamii:Ugiriki ya Kale
Kilikia

na Roma ya Kale.]]
**Kilikia** ni eneo la kusini mashariki mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki). 

Kadiri ya Agano Jipya, Mtume Paulo alizaliwa huko, katika mji mkuu, Tarso.

## Marejeo 
* Pilhofer, Philipp. 2018. *Das frühe Christentum im kilikisch-isaurischen Bergland. Die Christen der Kalykadnos-Region in den ersten fünf Jahrhunderten (PDF; 27,4&nbsp;MB)* (Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur, vol. 184). Berlin/Boston: De Gruyter ISBN|978-3-11-057381-7).
* *Bulletin of the American Schools of Oriental Research*, No. 282/283, Symposium: Chalcolithic Cyprus. pp.&nbsp;167–175.
* Engels, David. 2008. "Cicéron comme proconsul en Cilicie et la guerre contre les Parthes", ''Revue Belge de Philologie et d'Histoire* 86, pp.&nbsp;23–45.
* Pilhofer, Susanne. 2006. *Romanisierung in Kilikien? Das Zeugnis der Inschriften'' (Quellen und Forschungen zur Antiken Welt 46). Munich: Herbert Utz Verlag (ISBN|3-8316-0538-6). And: 2., erweiterte Auflage, mit einem Nachwort von Philipp Pilhofer (Quellen und Forschungen zur Antiken Welt 60) Munich: Herbert Utz Verlag (ISBN|978-3-8316-7184-7)

## Viungo vya nje
* Ancient Cilicia - texts, photographs, maps, inscriptions
* Jona Lendering, "Ancient Cilicia" 
* Cilicia
* Photographs and Plans of the Churches and Fortifications in the Armenian Kingdom of Cilicia
* Pilgrimages to Historic Armenia and Cilicia
* WorldStatesmen- Turkey
* Armenian Genocide Map's - Map of Kilikia (1909)

Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Historia ya Uturuki
Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Mtume Paulo
Wojtek (Dubu)

**Wojtek** alikuwa dubu wa kahawia wa Syria (*Ursus arctos syriacus*) alinunuliwa, kama mtoto mchanga, katika kituo cha reli huko Hamadan, Iran, na askari wa Polandi ambao waliokolewa kutoka Umoja wa Kisovieti. Ili kupata riziki yake na usafiri, aliandikishwa rasmi kama askari wa kawaida, na baadaye akapandishwa cheo na kuwa koplo.

Aliandamana na askari wenzake kwenda Italia, akihudumu katika kikundi cha 22nd Artillery Supply Company. Wakati wa mapigano ya Monte Cassino, nchini Italia mnamo 1944, Wojtek alisaidia kubeba makreti ya risasi na kuwa mashuhuri na kutembelea majemadari na wakuu wa nchi. Baada ya vita, kuachana na Jeshi la Kipolishi, aliishi maisha yake yote huko katika maonesho ya wanyama ya Edinburgh huko Scotland.

## Marejeo
Jamii:Jeshi
Jamii:Vita Vikuu vya Pili
Mto Buzimba (Burundi)

'''''' unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi). Mto huo unatiririsha maji hadi ziwa Tanganyika. Baadaye, maji mengine yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mkoa wa Bururi
B
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Henrique Abranches

**Henrique Abranches** (29 Septemba 1932 – 8 Agosti 2004)  alikuwa mwandishi na mtunzi wa mashairi wa Angola .

## Kazi 
Alizaliwa katika jiji la Lisbon nchini Ureno, lakini mwaka 1947, alihamia nchini Angola na kupata uraia wa nchi hiyo.

Alikuwa mwandishi wa vitabu vya historia ya Angola, mbali na kuwa mwalimu, mshairi na mwandishi wa Insha, pia alikuwa mwalimu wa elimu ya juu na mkurugenzi wa makumbusho ya taifa ya utumwa.

## Tuzo 
* *National Literature Award* (1981) .
* *National Literature Award* (1990) 
*Luanda trophy (1997)

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1932
Jamii:Waliofariki 2004
Jamii:Waandishi wa Angola
Jamii:Washairi wa Angola
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** (kwa Kibulgaria: Велико Търново) ni mji wa Bulgaria wenye wakazi 73,791. 
Ulikuwa mji mkuu wa nchi (1185-1393) 

thumb
thumb

Jamii:Miji ya Bulgaria
Tapa (utarakilishi)

[thumb|349x349px|[Wingu maneno au wingu tapa wa maneno kuhusiana na Web 2.0.]]
Katika utarakilishi, **tapa** (kwa Kiingereza: *Tag*) ni neno msingi linalotolewa na kipande cha taarifa (kwa mfano, alamisho mtandao, taswira tarakimu, kumbukumbu za hazinadata au jalada tarakilishi). 

Tapa inarahisisha utafutaji wa taarifa kwenye mtandao.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Amélia da Lomba

**Maria Amélia Gomes Barros da Lomba do Amaral** (hujulikana zaidi kama *Amélia da Lomba* au *Amélia Dalomba*; alizaliwa Cabinda, 23 Novemba 1961)  ni mwandishi na mwanahabari wa Angola. 

## Historia
De Lomba alihitimu masomo ya saikolojia katika nchi ya Urusi na baadae kurejea katika nchi yake ya Angola na na kufanya kazi kama muandishi wa habari alifanyakazi katika kituo cha radio cha *Rádio Nacional de Angola* Cabinda, na  *Jornal de Angola* Luanda.  Da Lomba ni mwanachama wa *umoja wa waandishi wa Angola  (the Angolan Writers Union) katika lugha ya Kireno hujulikana kama *União dos Escritores Angolanos*UEA .

Baadhi ya mashairi yake yamerekodiwa katika mfumo wa sauti. mwaka 2005 raisi wa nchi ya [Cape verde alimzawadia Lomba nishani ya  *Order of Vulcan*  hadi sasa ni mtu pekee toka nje ya taifa la Cape Verde aliepata nishani hiyo

## Kazi zake
* *Ânsia, Poesia* (1995)
* *Sacrossanto Refúgio* (1996)
* *Espigas do Sahel* (2004)
* *Noites Ditas à Chuva* (2005)
* *Sinal de Mãe nas Estrelas* (2007)
* *Aos Teus Pés Quanto Baloiça o Vento* (2008)
* *Cacimbo 2000* (2000)
* *Nsinga - O Mar no Signo do Laço* (2012), Mayamba
* *Uma mulher ao relento'' (2011)

## Marejeo
[Jamii:Waliozaliwa 1961
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Angola
Jamii:Washairi wa Angola
Anibal João Melo

**Anibal João da Silva Melo** (alizaliwa  Luanda, 5 Septemba, 1955) ni mwandishi, mwanahabari na mwanachama wa *National Assembly of Angola*. Kwa sasa ni mfanyakazi katika wizara ya mawasiliano ya kijamii.

## Maisha ya awali na elimu 
Anibal João Melo alizaliwa mnamo Septemba 5, 1955, huko Mkoa wa Luanda, Angola. Familia yake ni pamoja na baba yake, Anibal de Melo; mama yake, Helena Guerra; na dada yake, Marina Melo.
 
Baba yake alikuwa mwanajeshi na mpigania uhuru wa Angola na kwa sababu ya baba yake kushughulika na mambo ya kijeshi, alikuja kukutana naye tena akiwa na umri wa miaka kumi na tano. Alisoma masomo yake ya uandishi wa habari katika nchi ya Brazili na kuhitimu mwaka 1991 

Anibal amekuWa akiandika tangu mwaka 1985 na kitabu chake cha kwanza kutoka ni *Definição*. Tangu wakati huo amekuWa akiendelea kuandika.

## Kazi zilichapisshwa 
* *Definição* (1985)
* *Fabulema* (1986)
* *Poemas Angolanos* (1989)
* *Tanto Amor* (1989)
* *Canção do Nosso Tempo* (1991)
* *Ocaçador de nuvens* (1993)
* *Limites e Redundâncias* (1997)
* *A luz mínima* (2004)
* *Todas as palavras* (2006)
* *Autorretrato* (2007)
* *Novos poemas de amor* (2009)
* *Cântico da terra e dos homens* (2010).

### Kazi nyingine 
Hadithi fupifupi

* *Imitação de Sartre e Simone de Beauvoir* (1998)
* *Filhos da Pátria* (2001)

## Tuzo 
* Prémio Maboque de Jornalismo (2008)

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1955
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Angola
Jamii:Arusha Translation-a-thon
Jamii:Washairi wa Angola
Alamisho mtandao

[thumb|394x394px|Alamisho mtandao kwenye kivinjari kimoja kinaitwa [Firefox.]]
Katika utarakilishi na mtandao, **alamisho mtandao** (kwa Kiingereza: *digital bookmark*) ni rasilimali ya mtandao inayotumika ili kutunzia anuani ya mtandao katika kivinjari. Alamisho mtandao inaitwa 'kipendwa" kwenye Internet Explorer ya Windows.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Wingu tapa

[thumb|353x353px|Wingu tapa kwenye [Neno|maneno linalotolewa na "ubaguzi wa rangi".]]
Katika utarakilishi na mtandao, **Wingu tapa** (kwa Kiingereza: *tag cloud*) ni wingu maneno ambalo hufanyizwa na tapa. Wingu tapa unatumiwa kwenye tovuti ili kurahisisha utafutaji.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Jamii:Tovuti
Wingu la mashahidi

**Wingu la Mashahidi** ni tovuti ya Kikristo nchini Tanzania na ukanda wa Afrika Mashariki.

Tovuti hii imeanzishwa mwaka 2018 kwa lengo la kufikisha habari njema za Yesu Kristo kwa watu waliopo Tanzania na ukanda wa Afrika Mashariki, pia kutangaza habari za ujio wa Pili wa Yesu, ambao umo karibuni kutokea.

Tovuti hii ilianza kuchapisha masomo yake kwa lugha ya Kiswahili mwaka 2018, lakini mpaka kufikia mwaka 2019 mwishoni iliongeza kuchapisha masomo hayo kwa lugha nyingine mbili ambazo ni Kiarabu na Kiingereza.

Tovuti ya Wingu la Mashahidi imekuwa inapokea watembeleaji zaidi ya elfu moja kwa siku. Kurasa zaidi ya elfu sita zinasomwa kwa siku.

Tovuti hii si ya kutengeneza pesa, wala hairuhusu matangazo yoyote ya kuiingizia fedha, wala haihimizi michango yoyote kutoka kwa wasomaji wake, isipokuwa ya wale wanaoguswa kwa hiari yao wenyewe kufanya hivyo.

Jamii:Tovuti
Kiolezo

thumb|384x384px|Kiolezo kinaitwa pth.
Katika utarakilishi, **kiolezo** (kwa Kiingereza: *template*) ni sehemu ya programu inayotumika ili kuaini jalada lisiloweza kutekelezwa linalotumika kihususa kwa programu hii.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Mkuki na Nyota

**Mkuki na Nyota Publishers Ltd (MNP)** ni kampuni ya uchapishaji wa vitabu iliyoanzishwa mwaka 1990, kwa ajili ya kuchapisha vitabu vya aina mbalimbali, vikiwemo vile vya watoto, fasihi, biashara, utafiti na vile vya elimu. 

Mkuki na Nyota huchapisha vitabu katika lugha za Kiswahili na Kiingereza na pia hutafsiri vitabu kutoka katika lugha nyingine ikiwemo Kifaransa.

## Marejeo
Jamii:Kampuni za Tanzania
Kichwa (utarakilishi)

Katika utarakilishi, **kichwa** (kwa Kiingereza: *header*) ni data inayowekwa mwanzoni wa kipande cha data. Kwa mfano, katika utumaji wa barua pepe, "mletaji", "mpokeaji" au "jambo" ni vichwa vinavyoitwa kichwa cha barua pepe.

Pia kwenye HTTP kuna kichwa cha HTTP kilivyo anuani IP ya mletaji na anuani IP ya mpokeaji.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Abdilatif Abdalla

**Abdilatif Abdalla** (alizaliwa Mombasa nchini Kenya mwaka 1946) ni mwandishi na mwanasiasa. 

Alifungwa gerezani  kwa kuunga mkono chama cha ''Kenya People's Union*, pia ni mwandishi wa kitabu *Sauti ya Dhiki* na mshindi wa tuzo ya fasihi *Jomo Kenyatta Prize for Literature*.

## Maisha ya awali
Abdilatif Abdalla alizaliwa katika mji wa Mombasa alikolelewa na babu yake Ahmad Basheikh bin Hussein. Abdalla alihudhuria elimu yake ya msingi huko Faza. Alianza kujishughulisha na siasa wakati akifanya kazi katika baraza la manispaa la mji wa Mombasa kama mhasibu msaidizi ambako huko aliandika kijitabu kilichoitwa *Kenya twenda wapi* kwa ajili ya kuunga mkono chama cha *Kenya People's Union* mwaka 1968.

Alihamia nchini Tanzania ambako alifanya kazi katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kama mtafiti wa lugha ya Kiswahili

## Kazi zake 
**Utenzi wa maisha ya Adamu na Hawaa* (1971)
**Sauti ya Dhiki'' (1973)

## Marejeo
Jamii:waliozaliwa 1946
Jamii:Washairi wa Kenya
Jamii:Watu kutoka Mombasa
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Matini

[thumb|Matini ya [Kiswahili.]]
Katika uandishi, **matini** ni kipengee kinachoweza kusomwa.

Katika utarakilishi, kichakata matini kinaweza kutoa matini.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Uandishi
Jamii:Vitabu
Jamii:Kompyuta
Matini fiche

Katika utarakilishi, **matini fiche** (kwa Kiingereza: *hidden text*) ni matini ya tarakilishi yanayoonyeshwa ili  yasionekane kwa macho. Kwa kawaida, matini fiche yanatumika ili mtumiaji asione habari tata vya tovuti au ili kuficha mpotezi.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Rouge

**Rouge** ni kundi la muziki linalojumuisha washiriki kama: Aline Wirley, Fantine Thó, Karin Hils, Li Martins na Lu Andrade.

Kundi hilo lilitoa albamu tatu: Rouge in 2002, C'est La Vie katika 2003, Blá Blá Blá, 2004 na Mil e Uma Noites katika 2005.

Wasichana hao watano waliungana tena mnamo 2017 na kutangaza kwamba walikuwa wakitembelea.

Jamii:Wanamuziki
Mwonekano picha

**Mwonekano picha** (kwa Kiingereza: *image resolution*) ni kiwango cha usahihi cha picha.
thumb|788x788px|Mwonekano picha mbalimbali.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Uchoraji
Kitambulishi

**Kitambulishi** (kutoka kitenzi cha Kibantu *kutambua*, kikinyambulishwa kuwa *kutambulisha*; kwa Kiingereza: *identifier*) ni jina linalotambulisha kipengee kimoja.

Katika utarakilishi **kitambulishi** ni jina la kipengee cha lugha za programu.

## Marejeo 
* Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. *Africa & Asia*, *5*, 85-107.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Shughuli za tarakilishi

Katika utarakilishi, **shughuli za tarakilishi** (kwa Kiingereza: *transaction processing*) ni shughuli za kuchakata taarifa kwenye tarakilishi. Shughuli za tarakilishi zinaweza ama kufanyika ama kushindikana.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Jamii:Mawasiliano
Utafutatuzi

**Utafutatuzi** (kutoka vitenzi vya Kibantu *kutafuta na kutatua*; kwa Kiingereza: *troubleshooting*) ni namna ya kusuluhisha matatizo inayotumika katika utarakilishi. Lengo la utafutatuzi ni kufanya utafutaji kwa utaratibu wa matatizo.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Mbweu

[thumb|242x242px|Mbweu wa [binadamu.]]
**Mbweu** ni mngurumo wa hewa inayotoka tumboni kwa sababu ya mtu kushiba chakula au kupagawa na pepo.

## Marejeo 
* Mwita, A. M. A., & Mwansoko, H. J. (2003). *Kamusi ya tiba*. Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.

Jamii:Tiba
Jamii:Afya
Unicode

[thumb|268x268px|[Nembo ya Unicode.]]
[thumb|485x485px|[Ramani ya Unicode mbalimbali ulimwenguni.]]
**Unicode** ni kiwango cha teknolojia ya habari inayotumika ili kurahisisha ubadilishano wa habari miongoni mwa watumiaji wa tarakilishi.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Chandra Shekhar Azad

**Chandra Shekhar Azad** (linatamkwa pia **Chandrasekhar**; anajulikana kwa wengi kwa jina la  **Azad**, yaani "Uhuru"; 23 Julai 1906 – 27 Februari 1931), ni mwanamapinduzi wa India aliyekipanga  tena chama cha *The Hindustan Republican Association* chini ya jina jipya la *Hindustan Socialist Republican Association* (HSRA) baada ya kifo cha mwanzilishi wake, Ram Prasad Bismil, na viongozi wengine watatu, Roshan Singh, Rajendra Nath Lahiri na Ashfaqulla Khan.

Mara nyingi alikuwa akitia saini nyaraka za jeshi la *HSRA* kwa jina la "Balraj" .

## Maisha ya awali
Azad alizaliwa kama Chandrashekhar mnamo 23 Julai 1906 katika kijiji cha Bhabhra. Babu zake walitokea katika kijiji cha Badarka karibu na Kanpur, na mama yake Jagrani Devi Tiwari, alikuwa mke wa tatu wa Sitaram Tiwari, ila wake zake wa kwanza walikufa katika umri wa ujana. Baada ya kuzaliwa kwa mtoto wake wa kwanza, Sukhdev, huko Badarka, familia ya Sitaram iliamua kuhamia Alirajpur.

Mama yake alitaka mtoto wake awe msomi mkubwa wa Sanskrit akamshawishi baba yake ampeleke kwa Kashi Vidyapeeth, Banaras, kusoma, mnamo Disemba 1921, wakati huo Mohandas Karamchand Gandhi alikuwa akizindua *Non-Cooperation Movement*, Chandra Shekhar, alijiunga. Akiwa na umri wa miaka 15 alikamatwa na kupelekwa mahakamani na baada yA hapo ndipo alikuja kufahamika kwa jina jipya la *Azad* lenye kumaanisha uhuru katika lugha ya Kihindi.

## Maisha ya Kimapinduzi
Baada ya kusimamishwa kwa harakati za *non-cooperation movement* (harakati za kutoshirikiana na Waingereza), mwaka 1922, Azad alikutana na mwanamapinduzi kijana, Manmath Nath Gupta, ambaye ndiye aliyemtambulisha kwa Ram Prasad Bismil ambaye alikuja kuanzisha *The Hindustan Republican Association* (HRA), na kuwa mwanachama hai ambaye alishiriki kwa asilimia kubwa kukusanya pesa za HRA ambazo walizipata kwa njia ya wizi wakiibia serikali. Anahusishwa pia na wizi katika treni ya Kakori mwaka 1925.
Watu wengine kama Motilal Nehru mara kadhaa walikuwa wakitoa pesa ili kumuunga Azad mkono katika harakati zao.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1931
Jamii:Watu wa Uhindi
Jamii:Wanasiasa wa Uhindi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Ram Prasad Bismil

thumb| Ram Prasad Bismil
**Ram Prasad Bismil** (11 Juni 1897 – 19 Disemba 1927) alikuwa mwanamapinduzi wa India aliyeshiriki katika njama maarufu za Mainpuri mwaka 1918, na Kakori mwaka 1925. Alikuwa mpiganiauhuru dhidi ya wakoloni wa serikali ya Uingereza, pia alikuwa mshairi mzalendo aliyeandika katika lugha ya Kiurdu akitumia lakabu ya *Ram*, *Agyat* na  *Bismil*, lakini alijulikana zaidi kama "Bismil".
 
Bismil alikuwa mmoja wa waasisi wa chama cha kimapinduzi cha *Hindustan Republican Association*, alisifiwa zaidi na Bhagat Singh kama mshairi gwiji wa Kiurdu na Kihindi ambaye alitafsiri vitabu katika lugha za Kiingereza na Kibengali.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1897
Jamii:Waliofariki 1927
Jamii:Watu wa Uhindi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Jamii:Washairi wa Uhindi
Sukhdev Thapar

**Shaheed Sukhdev Thapar** (15 Mei 1908 – 23 Machi 1931) alikuwa mwanamapinduzi nchini Uhindi wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza. Alikuwa mwanachama wa ngazi ya juu wa chama cha  *Hindustan Socialist Republican Association*, alishiriki katika mashambulizi dhidi ya taasisi za serikali ya kikoloni chini ya Bhagat Singh na Shivaram Rajguru. Baada ya kumwua afisa wa juu wa polisi na kushiriki katika mashambulio ya kigaidi alipotega mabomu mahali mbalimbali alikamatwa na kuhukumiwa adhabu ya kunyongwa tarehe 23 Mach1 1931 akiwa na umri wa miaka 23.

## Maisha ya awali 
Sukhdev Thapar alizaliwa Ludhiana, katika jimbo la Punjab nchini India tarehe 15 Mei 1908, wazazi wake wakiwa Ramlal Thapar na mama yake Ralli Devi.. Baada ya kifo cha baba yake alichukuliwa na kulelewa na mjomba wake 

## Adhabu ya Kifo 
Mnamo tarehe 23 Machi 1931, Thapar pamoja na wenzake wawili, Bhagat Singh na Shivam Rajguru, walinyongwa katika gereza la Lahore na miili yao ilichomwa moto kando ya mto Sutlej kufuatana na desturi ya Kihindu.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1931
Jamii:Watu wa Uhindi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Upelekaji

[thumb|[Antena za televisheni.]]
Katika utarakilishi na mawasilianoanga, **upelekaji** (kwa Kiingereza: *transmission in telecommunication*) ni utume na uzalishaji wa taarifa za kidijiti kwa njia ya waya, nyuzi za kioo au bila waya.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Mawasiliano
Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Uzi wa kioo

[thumb|Upelekaji wa [mwanga kwa nyuzi za kioo.]]
**Uzi wa kioo** *(kwa Kiingereza: glass fiber, optical fiber)* ni uzi mwembamba wa kioo au plastiki ambao unaweza kupitisha nuru kutoka upande mmoja hadi mwingine.  

Nyuzi za kioo hutumiwa hasa katika mawasiliano ya simu, lakini hutumiwa pia kwa kuangaza majengo, vifaa vya upimaji, na kamera maalumu za kuangalilia ndani ya nafasi ndogo. Katika tiba huhitajika kuangalia hali ya ndani ya mwili bila upasuaji, kama vile ndani ya mishipa ya damu au ndani ya utumbo. 

## Kebo ya nyuzi za kioo
thumb|Matabaka katika kebo ya nyuzi za kioo.   1. - kiini cha nyuzi za kioo µm 8 &nbsp;  2. - Koti ya ndani µm 125 &nbsp;  3. - Tabaka ya hifadhi µm 250 &nbsp;   4. - Koti ya nje µm 400 &nbsp;
Uzi wa kioo ni ugwe mwembamba na mrefu wa kioo kitupu (SiO2) ambacho ni kiini. Unafungwa katika koti la mata tofauti inayosababisha akisisho kamili la ndani. Hivyo nuru inabaki ndani ya kiini hadi mwisho wa uzi.  

Ikiwa koti la ndani linakwaruzwa, linaweza kuvunjika. Hivyo kuna matabaka ya hifadhi nje ya koti hilo yanayolilinda. Yote yanafungwa tena katika koti la nje linalofanya kebo yote imara.  

## Matumizi 
Matumizi makuu ya nyuzi za kioo ni katika mawasiliano ya simu (telecommunication). Ishara za habari zinapitishwa ndani ya nyuzi hizo, kimsingi sawa na ishara za umeme katika nyaya za shaba. Lakini nyuzi za kioo zinaruhusu kiasi kikubwa zaidi cha ishara kupitishwa (gigabaiti hadi terabaiti kwa sekunde), tena kwa umbali mkubwa zaidi bila amplifaya. Tangu kuanzishwa katika miaka ya 1970, teknolojia ya nyuzi za kioo imeleta mapinduzi katika mawasiliano.

## Marejeo 
Jamii:Mawasiliano
Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Jamii:Intaneti
Gereza

[250px|thumb|Gereza kwenye [jimbo la New York, Marekani.]]
**Gereza** (pia: **jela** kutoka Kiingereza: *jail* au *prison*) ni mahali ambako watu wanalazimishwa kukaa wakishikwa kinyume cha matakwa yao. 

Kwa kawaida hali ya kufungwa ndani ya gereza ni adhabu iliyotolewa na mahakama kwa mtu aliyevunja sheria. Mara nyingi watu hufungwa ndani pia wakishtakiwa tu kuvunja sheria wakisubiri kesi zao zisikiwe mahakamani. 

Katika nchi kadhaa serikali inatumia gereza kufunga watu wanaopinga viongozi wa nchi au kukosoa serikali. 

## Etimolojia
Asili ya neno la Kiswahili "gereza" ni Kireno "igreja" inayomaanisha "kanisa" (la Kikristo). Maana imebadilika kwa sababu makanisa ya kwanza ya Wareno katika Afrika ya Mashariki yalijengwa ndani ya maboma yao. Kwa hiyo ilhali "igreja" ya Wareno ilikuwa ndani ya jengo imara ya ngome ilitokea kwamba ngome yenyewe ikaitwa hivyo. Hapo neno jipya "gereza" lilikuwa na maana ya "boma, ngome". Baadaye ngome hizo hazikuwa tena na kazi ya kijeshi kutokana na maendeleo ya teknolojia ya silaha, hivyo zilitumiwa kama jela kutunza wafungwa.  

Neno "jela" limekopwa kutoka Kiingereza "jail" wakati wa ukoloni wa Kiingereza.

## Majengo
[thumb|Chumba cha mfungwa huko [Montana, Marekani.]]
Gereza kimsingi ni jengo linalolindwa na lenye kuta nene, milango imara na madirisha yenye nondo zinazozuia kupita. Mara nyingi gereza huwa na majengo mbalimbali katika eneo kubwa lililoviringishwa kwa ukuta au fensi ya miiba. Nyumba za wafungwa ziko pamoja na ofisi za walinzi, mara nyingi pia karakana ambako wafungwa wanafanya kazi, nyumba ya jikoni na mengine. Minara inakaliwa na walinzi. 

Vyumba vya wafungwa ni tofauti kati ya gereza na gereza; kuna vyumba ambako wafungwa wengi hushikwa pamoja; kuna vyumba vya wafungwa wawili-wawili. Nchi zinazofuata haki za binadamu hulenga kumpa kila mfungwa chumba chake cha pekee akiwa na nafasi ya kukutana na wafungwa wengine, kama kazini, wakati wa chakula au kwenye vipindi vya michezo. Kumtenga kabisa mfungwa na wafungwa wengine ni adhabu ya nyongeza.

## Marejeo
Kisituo

Katika utarakilishi na lugha za programu, **kisituo** (kwa Kiingereza: *trigger*) ni kifaa cha programu tete kinachoacha amri itekelezwe tukio linapotokea.

## Mfano wa kisituo 
Kisituo cha SQL :
```sql
CREATE OR REPLACE TRIGGER trigg_example
 BEFORE INSERT OR UPDATE ON table_example
 FOR EACH ROW
 WHEN (new.no_line > 0)
 DECLARE
     evol_exemple number;
 BEGIN
     evol_exemple := :new.exemple  - :old.exemple;
     DBMS_OUTPUT.PUT_LINE('  evolution : ' || evol_exemple);
 END;
 /
```
Kisituo cha FireBird :
```sql
{CREATE | RECREATE | CREATE OR ALTER} TRIGGER name FOR {table name | view name}
 [ACTIVE | INACTIVE]
 {BEFORE | AFTER}
 {INSERT [OR UPDATE] [OR DELETE] | UPDATE [OR INSERT] [OR DELETE] | DELETE [OR UPDATE] [OR INSERT] }
 [POSITION n] AS
BEGIN
 ....
END
```

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Kisasisho

[thumb|365x365px|[Tarakilishi ya kwanza tunaweza kuona kisasisho cha kimwili ili kufunika mashimo.]]
Katika utarakilishi, **kisasisho** (kutoka kitenzi cha Kibantu *kusasisha* ambazo mzizi wake ni kielezi *sasa*; kwa Kiingereza: *update* au *patch*) ni fungu la mabadiliko kwa programu moja linalotumika kurekebisha kasoro.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Kasoro

[thumb|297x297px|[Mchoro wa kasoro katika MacIntosh ya kwanza ya Apple.]]
Katika utarakilishi, **kasoro** (kwa Kiingereza: *bug*) ni kosa linalotokea katika programu ya tarakilishi.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Jamii:Intaneti
Chandrashekhar (Tamthilia)

***Chandrashekhar*** ni mchezo wa kuigiza wa kihistoria unaonyesha maisha ya mpigania uhuru wa taifa la India Chandra Shekhar Azad. 

Ilichezwa kwa mara ya kwanza katika kituo cha runinga cha *Star Bharat* tarehe 12 Machi 2018, ni tamthilia iliyoandaliwa na Anirudhi Pathak. 

## Wahusika
### Wahusika wakuu
*Karan Sharma kama Chandra Shekhar Azad
*Dev Joshi kama Shekhar Kijana
*Ayaan Zubair Rahmani kama Chandra Shekhar Azad mdogo
*Sneha Wagh kama Jagrani Tiwari
*Satyajit Sharma kama  Sitaram Tiwari
*Rahul Singh  kama Ram Prasad Bismil
*Arjun Singh Shekhawat kama Master Manohar
*Jason Shah kama John Nott-Bower
*Karam Rajpal kama  Bhagat Singh

### Waigizaji wengine
*Nikunj Nayana kama  Shivaram Rajguru
*Shadaab Khan kama  Batukeshwar Dutt
*Jaya Binju Tyagi kama Durgawati Devi
*Andrew Derlien kama Horton

### Wageni
*Swati Kapoor kama  Harleen Kaur
*Aanjjan Srivastav kama Lala Lajpat Rai
*Chirag Vohra kama Mahatma Gandhi
*Aishwarya Sakhuja kama Kamala Nehru
*Ram Awana kama Veermal
*Shaize Khazmi  kama Bharat

## Marejeo
Jamii:Filamu za India
Jamii:Filamu za 2018
Simon Laiseri

**Simoni Laiza** alikuwa ni kiongozi wa kabila la Waarusha.alizaliwa mwaka 1888 katika mkoa wa  Arusha, Tanzania. alifariki mwaka 1983 akiwa na umri wa miaka 95.14 Januari 1948,alitangazwa kuwa kiongozi wa kabila la Waarausha wakati wa utawala wa koloni la Uingereza 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1888
Jamii:Waliofariki 1983
Jamii:Watu wa historia ya Tanzania
Makumbusho ya Wasukuma

**Makumbusho ya Wasukuma** ni makumbusho ya kijamii yanayopatikana Bujora, kijiji cha mkoa wa Mwanza nchini Tanzania.

Makumbusho hayo yalianzishwa rasmi mwaka 1968 kwa ajili ya kuendeleza na kutunza utamaduni na mila za kabila la Wasukuma 

Msingi wa hifadhi ya Bujora uliwekwa katika miaka ya 1950 na Padri David Clement wa shirika la Wamisionari wa Afrika (White Fathers) kutoka nchini Kanada. Malengo yake yalikuwa kuunganisha utamaduni wa Kisukuma na Ukristo, maarufu kama utamadunisho (kwa Kiingereza "inculturation").

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Tovuti rasmi

Jamii:Mkoa wa Mwanza
Jamii:Makumbusho ya Tanzania
Jamii:Wasukuma
Ugonjwa wa Kucheka (Tanganyika 1962)

**Ugonjwa wa Kucheka Tanganyika** (katika Kiingereza **Tanganyika laughter epidemic**) ni mlipuko wa ugonjwa uliotokea mwaka 1962  uliosababishwa na matatizo ya kisaikolojia,ugonjwa huu ulitokea katika kijiji cha Kashasha magharibi mwa ziwa Victoria karibu na mpaka wa nchi ya Uganda katika kipindi cha kuzaliwa kwa Tanzania mpya.

## Marejeo
Jamii:Afya
Jamii:Magonjwa
Jamii:Historia ya Tanzania
Mto Manjabaga

'''''' ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi). Maji yanafikia ziwa Tanganyika. Baadaye, maji yanakwenda kuchangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mkoa wa Bururi
M
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Sombezo

[thumb|Sombezo ya [Wikibase.]]
Katika utarakilishi, **sombezo** (kwa Kiingereza: *upgrade*) ni mchakato wa maendeleo wa programu kwa njia ya toleo jipya. Sombezo inabadilisha toleo la zamani kuwa toleo jipya.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Pakia

[thumb|[Nembo ya pakia.]]
thumb|Nembo ya pakia.
Katika utarakilishi, **pakia** (kwa Kiingereza: *upload*) ni mchakato wa upelekaji wa data mpaka mfumo masafa, kama seva kwa mfano, ili mfumo masafa uitunze data hizo. 

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Kigagula kuzi

Katika utarakilishi, **kigagula kuzi** (kwa Kiingereza: *Upsizing wizard*) ni mfumo ulioumbwa na Microsoft ili kuboresha  Microsoft Access Database mpaka Microsoft SQL Server.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jongezo

[thumb|[Nembo ya jongezo.]]
Katika uchapaji na utarakilishi, **jongezo** (kwa Kiingereza: *indent* au *indentation*) ni nafasi tupu inayoachwa mwanzoni wa kifungu. Jongezo hutumika sana katika lugha za programu kama Python, Javascript au Ruby. 

## Mfano wa jongezo 
Kifungu bila jongezo :
```python
Wakazi wa Lamu waelekea kutoka
upande mmoja wa kisiwa hadi mwingine
kwa miguu, kwa kuwa hakuna magari ya
kusafiria kisiwani.
```
Kifungu chenye jongezo :
```python
Wakazi wa Lamu waelekea kutoka 
upande mmoja wa kisiwa hadi mwingine
kwa miguu, kwa kuwa hakuna magari ya
kusafiria kisiwani.
```

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Jamii:Lugha za programu
Bustani ya Chandrashekhar Azad

**Bustani ya Chandrashekhar Azad** ni bustani iliyokuwa ikijulikana kama *Alfred park* wakati ilipoanzishwa mwaka 1870 katika eneo la Allahabad nchini India ikiwa na ukubwa wa ekari 133 na hivyo kuwa bustani kubwa zaidi katika Allahabad. 

Bustani hiyo ilibadilishiwa jina na kupewa lile la Chandrashekhar Azad ili kumuenzi mwanaharakati huyo aliyejitolea maisha yake ili kutetea uhuru wa India mwaka 1931.
  
## Tazama Pia
*Chandra Shekhar Azad

## Marejeo
Jamii:Uhindi
Jumba la Mtwana

la msikiti wa kale]]
**Jumba la Mtwana** ni eneo la nchini Kenya lililoko katika pwani ya bahari ya Hindi huko Mtwapa Creek, Malindi katika kaunti ya Kilifi, kaskazini kwa Mombasa.

## Historia
Kulikuwa mahali pa makazi ya Waswahili wa kale katika pwani ya kusini ya Kenya kwenye Bahari ya Hindi. 

Eneo hilo la kihistoria lina kumbukumbu za akiolojia kuanzia katika karne ya 14 huku vipengele vyake vikijumuisha na msikiti.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya kale ya Waswahili
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kapenguria
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
## Viungo vya nje
*

Jamii:Historia ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Kilifi
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Miji ya kale ya Waswahili
Makumbusho ya Garissa

**Makumbusho ya Garissa** (kwa Kiingereza: *Garissa Museum*) ni makumbusho yanayopatikana kaskazini mashariki mwa nchi ya Kenya.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kapenguria
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
Jamii:Mbegu za Kenya
Jamii:Kaunti ya Garissa
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Makumbusho ya Kabarnet

**Makumbusho ya Kabarnet** ni makumbusho yanayopatikana Kabarnet, kaunti ya Baringo, nchini Kenya. Yanahusu makabila ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kapenguria
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
Jamii:Kaunti ya Baringo
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Africa Wiki Challenge 2021 in Tanzania
Makumbusho ya Kapenguria

**Makumbusho ya Kapenguria** ni makumbusho yanayopatikana Kapenguria, kaunti ya Pokot Magharibi, Kenya..

Makumbusho hayo hupatikana katika gereza lililotumika kuwafunga wapigania uhuru wa Kenya kati ya mwaka 1952 na 1953 wakiwemo Jomo Kenyatta, Kungu Karumba, Fred Kubai, Paul Ngei, Bildad Kaggia na Ramogi Achieng Oneko. Vyumba walivyofungiwa mashujaa hao sita, vinatumika kama sehemu ya makumbusho hayo.

Makumbusho hayo yalifunguliwa rasmi mwaka 1993.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
Jamii:Historia ya Kenya
Jamii:Kaunti ya West Pokot
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Makumbusho ya Kitale

**Makumbusho ya Kitale** yanapatikana magharibi mwa Kenya, kilomita 380 kutoka mji mkuu wa Nairobi, na kilomita moja kutoka mjini Kitale. likiwa na jina la *Colonel Hugh Stoneham* aliyekuwa akikusanya vitu vya sanaa katika jumba hilo hadi  alipofariki dunia mwaka 1966.

Baadaye mwaka 1974 makumbusho hayo yalifanywa kuwa makumbusho ya kitaifa na kuitwa Makumbusho ya Kitale.

Vitu vingi katika makumbusho hayo vimechukuliwa kutoka katika jamii za makabila mbalimbali ya Kenya, yakiwemo ya Waluyha, Wamaasai na Waturkana. Makumbusho hayo yanaonyesha utamaduni halisi wa Wakenya, silaha walizotumia, vyombo vya kupikia, na ala za muziki. Pia baadhi ya wanyama kama mamba, kobe na aina nyingi za nyoka hupatikana katika makumbusho hayo.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kapenguria
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Kenya
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Trans-Nzoia
Makumbusho ya Narok

**Makumbusho ya Narok** ni makumbusho yanayopatikana Narok, kaunti ya Narok, nchini Kenya.

Hayo ni makumbusho ya utamaduni wa jamii za Wamaasai na wengine wanaozungumza lugha ya Maa, wakiwemo Wasamburu na  Wandorobo.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kapenguria
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya reli Nairobi

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Kenya
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Narok
Makumbusho ya Tambach

thumb|Makumbusho ya Tambach
thumb|Makumbusho ya Tambach
thumb|Makumbusho ya Tambach
**Makumbusho ya Tambach** ni makumbusho yaliyoko katika eneo la Tambach, Kaunti ya Elgeyo-Marakwet, nchini Kenya. 

Makumbusho hayo hupatikana sehemu yalipokuwa makazi ya mkuu wa wilaya ya zamani.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi
*Makumbusho ya Meru

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Kenya
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Elgeyo-Marakwet
Shivaram Rajguru

**Shaheed Shivaram Hari Rajguru** (24 Agosti 1908 - 23 Machi 1931) alikuwa mwanampinduzi mpiganiauhuru wa India kutoka jimbo la Maharashtra. 

Anajulikana zaidi kwa tukio la mauaji ya polisi wa Uingereza. Alihukumiwa adhabu ya kifo kwa kunyongwa na  serikali ya Uingereza yeye pamoja na wenzake Sukhdev Thapar na Bhagat Singh tarehe 23 Machi 1931 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1908
Jamii:Waliofariki 1931
Jamii:Watu wa Uhindi
Jamii:Wanaharakati wa Uhindi
Mto Ngemwe

'''''' ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi). Maji yanafikia ziwa Tanganyika. Baadaye, maji yanakwenda kuchangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mkoa wa Bururi
N
Jamii:Ziwa Tanganyika
Jamii:Mto Kongo
Jamii:Atlantiki
Makumbusho ya Rabai

**Makumbusho ya Rabai** ni makumbusho yanayopatikana katika kaunti ya Kilifi, nchini Kenya. 

Makumbusho hayo hupatikana katika kanisa la kwanza kujengwa na Waprotestanti nchini Kenya mnamo mwaka 1846, huku kwa asilimia kubwa makumbusho yakionyesha kazi za Ludwig Krapf, ambaye ndiye aliyejenga kanisa hilo pamoja na Johannes Rebmann.

## Tazama pia
*Bomas of Kenya
*Gedi
*Jumba la Mtwana
*Makumbusho ya Garissa
*Makumbusho ya Kabarnet
*Makumbusho ya Kitale
*Makumbusho ya Narok
*Makumbusho ya reli Nairobi
*Makumbusho ya Meru
*Makumbusho ya Tambach

## Marejeo
Jamii:Utamaduni wa Kenya
Jamii:Makumbusho ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Kilifi
Mtoa huduma za Tovuti (MHT)

thumb|488x488px|Mchoro wa utoaji wa mtandao.
Katika utarakilishi, **mtoa huduma za Tovuti** (kifupi: **MHT**; kwa Kiingereza: *Internet service provider*) ni kampuni inayowawezesha watu kutumia Mtandao. 

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Intaneti
Jamii:Kompyuta
Jamii:Mawasiliano
Kifimbocheza

[thumb|Elementi ya kifimbocheza : **1.** fimbo, **2.** msingi, **3.** [kisituo, **4.** vibonyezo vya ziada, **5.** vibonyezo otomatiki, **6.** kichapuzi, **7.** kidhibiti cha mtazamo , **8.** kidude cha kufyonza hewa.]]
Katika utarakilishi, **kifimbocheza** (kwa Kiingereza: *joystick*) ni kifaa cha michezo ya video kilicho kama fimbo inayopinduka ili kudhibiti michezo hiyo.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1)

Jamii:Kompyuta
Philippe Cuénoud

na slothi katika Panama, 2006.]]
**Philippe Cuénoud** (alizaliwa 1968) ni mwanasayansi wa wadudu na mimea anayeishi Geneva, ambaye alifanya kazi juu ya Nzi-gome wa Uswisi  na Papua New Guinea , na juu ya mageuko ya mimea .

Cuénoud alihusika katika mradi wa Ibisca ("Investigating the Biodiversity of Soil and Canopy Arthropods"), ukiongozwa na Bruno Corbara, Maurice Leponce, Hector Barrios na Yves Basset (kwa usaidizi wa awali kutoka kwa Edward O. Wilson). Hii ilitoa data mpya juu ya bioanuwai ya msitu wa mvua wa San Lorenzo kwenye pwani ya Karibea ya Panama (katika makala ya timu ya Ibisca ambayo iliangaziwa kwenye jalada la jarida "Science", jumla ya idadi ya spishi za arthropod ilikadiriwa kuwa karibu 25,000 ).

## Tanbihi
Jamii:Wanabiolojia wa Uswisi
Makumbusho ya Taifa ya Gitega

**Makumbusho ya Taifa ya  Gitega** (kwa Kifaransa: *Musée National de Gitega*, kwa Kirundi: ''Iratiro ry'akaranga k'Uburundi*) ni makumbusho ya taifa yaliyopo nchini Burundi. Ndiyo makumbusho makubwa nchini Burundi .

Makumbusho hayo hupatikana katika eneo la Gitega na yalianza kutumika wakati wa utawala wa wakoloni Wabelgiji mwaka 1955. 

Mwaka 2014 makumbusho hayo yalitembelewa na watu 20 hadi 50 kwa wiki.

Makumbusho hayo yalijengwa kwa ajili ya kutunza utamaduni wa Warundi ambao ulikuwa unaelekea hatarini kutokana na muingiliano na jamii nyingine, makumbusho yakikusanya kazi nyingi za kitamaduni na kisanaa zikiwemo zile za ufalme wa Burundi.

Mwaka 2015, orodha ya makusanyo katika makumbusho hayo, yalichapishwa na ubalozi wa Ujerumani kwa jina la *Le Patrimoine Burundais: le Musée de Gitega''.

## Marejeo
Jamii:Makumbusho ya Burundi
Jamii:Mkoa wa Gitega
George Clooney

thumb| George Clooney (2016)

**George Timothy Clooney** (amezaliwa 6 Mei 1961) ni muigizaji, mtayarishaji, na mkurugenzi wa filamu na televisheni ya Marekani. Alishinda tuzo mbili za Chuo cha Tuzo na Tatu za Duniani za Duniani.

Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Makumbusho ya Viumbe ya Bujumbura

**Makumbusho ya Viumbe ya Bujumbura** (kwa Kiingereza *Living Museum of Bujumbura*) ni Bustani ya wanyama na makumbusho yanayopatikana nchini Burundi katika mji mkuu wa Bujumbura, yakionyesha viumbehai na sanaa zinazopatikana katika nchi ya Burundi 

Makumbusho yalianzishwa mwaka 1977 yakiwa na ukubwa wa ekari 7.4. Hadi mwaka 2016, bustani ya wanyama ilikuwa na mamba sita, nyani mmoja, chui mmoja, nyoka na samaki.

Idadi ya watembeleaji katika makumbusho hayo ilishuka sana mwaka 2015 kutokana na machafuko yaliyotokea nchini Burundi.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Le Musée Vivant (Bujumbura) 
*The City's Museum (Musée Vivant)  

Jamii:Bujumbura
Jamii:Makumbusho ya Burundi
Makumbusho ya Mutare

**Makumbusho ya Mutare** ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mutare nchini Zimbabwe, ni moja ya makumbusho manne ya Zimbabwe, na yalianzishwa mwaka 1959 .

## Marejeo
Jamii:Makumbusho ya Zimbabwe
Kioromo

**Kioromo** ni lugha ya Waafrika milioni 34 hivi. Ndiyo lugha kubwa nchini Ethiopia, na inatumika hata Kenya na Somalia, ikiwa ya nne barani Afrika kwa wingi wa watumiaji. Kati ya lugha za Kikushi ndiyo ya kwanza.

Inagawanyika hasa kati ya Kioromo-Mashariki, Kioromo-Mashariki na Kioromo-Kusini.

## Tanbihi
Jamii:Lugha za Kikushi
Jamii:Lugha za Ethiopia
Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Somalia