open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kimundari (Uhindi)

**Kimundari** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi, Bangladesh na Nepal inayozungumzwa na Wamundari. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimundari imehesabiwa kuwa watu 1,110,000. Pia kuna wasemaji 2500 nchini Bangladesh (2005) na 7780 nchini Nepal (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimundari iko katika kundi la Kimunda. Wengine hudai kwamba hakuna tofauti kati ya Kimundari na Kimunda.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimundari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimundari 
*lugha za Kimundari katika Glottolog
*lugha ya Kimundari kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Bangladesh
Jamii:Lugha za Nepal
Gikambura

**Gikambura** ni kijiji cha Kaunti ya Kiambu nchini Kenya.

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya Kenya

Jamii:Miji ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Kiambu
Barabara ya mchipuko

huko Singapore.]]
.]]
.]]
**Barabara ya mchipuko** ni njia ambayo hutumika pale ambapo kunakuwa na matengenezo ya barabara ambapo mchipuko husaidia kupunguza msongamano wa magari hasa katika miji mikubwa. 

Barabara hizi husaidia pia kurahisisha usafirishaji wa mizigo pamoja na abiria kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine.
Mkekundu

**Mkekundu** (*Chloris gayana*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Nyasi hii huishi miaka kadhaa na inaweza kufika urefu wa m 3. Inaweza kumea katika maeneo makavu kiasi (mm 600-750 ya mvua kwa mwaka). Kwa sababu haichuani na mimea ya shambani, inaweza kupandwa katikati yao bila kuathiri mazao na pia ni lishe bora ya wanyama wafugwao.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

Chloris gayana plant3 (7069870801).jpg|Mmea
Chloris gayana ligule1 (6923789908).jpg|Ulimi wa jani
Rhodes grass (3215303478).jpg|Masuke na maua
Chloris gayana spikelet (6920149679).jpg|Kisuke chenye maua mawili

Jamii:Nyasi na jamaa
Kimuria-Mashariki

**Kimuria ya Mashariki** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wamuria. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimuria ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimuria ya Mashariki iko katika kundi la Kigondi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimuria ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimuria ya Mashariki 
*lugha ya Kimuria ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kimuria ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kinaga cha Angami

**Kinaga ya Angami** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanaga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinaga ya Angami imehesabiwa kuwa watu 132,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaga ya Angami iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinaga ya Angami kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinaga ya Angami 
*lugha ya Kinaga ya Angami katika Glottolog
*lugha ya Kinaga ya Angami kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Mbaya (mmea)

**Mbaya** (*Rottboellia cochinchinensis*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Kama jina lake linaashiria nyasi hili ni mmea msumbufu: ni gugu baya sana mashambani na pia nywele zake kama sindano zinavunjika zikidunga ngozi na zinasababisha maambukizo machungu. Spishi inatoka Vietnam kwa asili lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika nchi zote za tropiki.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

Rottbellia cochinchinensis 2.jpg|Majani na masuke

Jamii:Nyasi na jamaa
Spora

**Spora** ni jina la hatua ya uzazi bila ngono. Pengine huitwa **kiiniyoga** au **kijimbegu** pia, lakini jina la kwanza linafaa viyoga tu. Kwa kawaida spora zina seli moja tu na kuwa haploidi, yaani zina seti moja ya ADN. Viumbehai vyote vilivyo na seli zenye kiini, vina spora lakini zinaonekana vizuri tu katika protozoa, kuvu, miani na mimea ambayo sina mbegu (k.m. vigoga na aina za madege au majimbi).

Spora zinazoishi nje humea katika viumbe haploidi. Pengine viumbe hivi vinazaa spora tena, pengine vinamea kwa kuwa gametofiti. Kuna aina mbili za gametofiti: moja ina jinsia ya kiume na ingine jinsia ya kike. Kila aina inazaa gameti na lazima gameti moja ya kiume na moja ya kike ziungane ili kuwa zigoti. Halafu zigoti humea katika kiumbe diploidi, yaani kina seti mbili za ADN. Kiumbe hiki kitazaa spora tena.

Jamii:Biolojia
Fella

**Fella** ni kata ya Wilaya ya Misungwi katika Mkoa wa Mwanza, Tanzania. Msimbo wa posta ni 33524.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 11,346 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,908 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Misungwi
Jamii:kata za Mkoa wa Mwanza
Ilalambogo

**Ilalambogo** ni kijiji kilichopo kata ya Lubili, Wilaya ya Misungwi katika Mkoa wa Mwanza, Tanzania. Kimepakana na wilaya ya Nyang'hwale upande wa magharibi na kijiji cha Mabale upande wa kaskazini, kusini mwa kijiji hiki kimepakana na Mahando na mto Bukunga.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,691 waishio humo. 
Msimbo wa posta ni 33508.

Ilalambogo imezungukwa na mlima Ilalambogo, mkondo wa Ziwa Viktoria pamoja na mto Bukunga unaotiririsha maji kutoka sehemu mbalimbali kwenda ziwani. Samaki aina mbalimbali wanapatikana katika mkondo wa ziwa Viktoria kama vile sato, kambale, gogogo na dagaa.

Ilalambogo kuna kivuko cha maboti madogo ya kwenda kijiji cha Kijinga wilaya ya Ng'wang'hale, mkoa wa Geita katika saa kumi na mbili. 

Jamii ya watu wanaoishi ndani ya kijiji hicho ni Wasukuma ambao asilimia 90 ni wakulima na wafugaji. Wakazi wake ni wakulima wa mazao ya chakula na biashara, mazao ya chakula ni pamoja na mahindi, mtama, uwele, viazi vitamu, mpunga, maharagwe na mihogo. Mazao ya biashara ni pamoja na dengu, pamba, choroko na miwa kwa uchache.

Katika kijiji cha Ilalambogo kuna shule za msingi mbili ambazo ni Mwakitilyo na Ng'wang'handa. 

## Tanbihi
Jamii:Wilaya ya Misungwi
Jamii:Mkoa wa Mwanza
Kinagarchal

**Kinagarchal** ilikuwa lugha ya Kidravidi nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wanagarchal. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kinagarchal tena kwa vile Wanagarchal wote wameacha lugha yao na kutumia Kihindi badala yake, yaani Kinagarchal imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinagarchal iko katika kundi la Kigondi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinagarchal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinagarchal 
*lugha ya Kinagarchal katika Glottolog
*lugha ya Kinagarchal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Antonio Napolioni

**Antonio Napolioni** (amezaliwa Camerino, 11 Desemba 1957) ni askofu Mkatoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 25 Juni 1983.

Tarehe 16 Novemba 2014 ametangazwa kuwa askofu wa Jimbo la Cremona.

## Viungo vya nje
* Ukurasa wa Askofu Napolioni katika *Catholic Hierarchy*

Jamii:Waliozaliwa 1957
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
Kinahali

**Kinahali** (au **Kikalto**) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanahali. Isichanganywe na Kinihali ambayo ni lugha tofauti. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinahali imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinahali iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinahali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinahali 
*lugha ya Kinahali katika Glottolog
*lugha ya Kinahali kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Corrado Sanguineti

thumbnail
**Corrado Sanguineti** (amezaliwa Milano, 7 Novemba 1964) ni askofu Mkatoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 30 Oktoba 1988.

Tarehe 16 Novemba 2015 ametangazwa kuwa askofu wa Jimbo la Pavia.

## Viungo vya nje
* Ukurasa wa Askofu Sanguineti katika *Catholic Hierarchy*

Jamii:Waliozaliwa 1964
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watu walio hai
AZAL PFK

**AZAL PFK** ni timu ya soka mjini Baku, Azerbaijan.

AZAL hii ilianzishwa 2005.

## Wachezaji 
  *(vice-captain)*

 *(captain)*

## Maafisa wa klabu 
## Viunganishi vya nje
* Official website 
* AZAL PFC  at PFL.AZ
* AZAL PFC Official Facebook Page

Jamii:Vilabu Mpira vya Azerbaijan
Jamii:Baku
Malamata

**Malamata** (*Setaria verticillata*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Asili ya nyasi hili ni Ulaya lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika mabara yote mengine isipokuwa Antakitiki. Ni gugu baya na imeanza kupinga viuamimea. Visuke vina nywele zenye kulabu ndogo zinazorahisisha usambazaji wa mbegu zake kwa manyoya ya wanyama na siku hizi kwa nguo za watu.

Spishi nyingine ya *Setaria* ni aina ya nafaka: mwele-kichaa (''S. italica).

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka PROTA 

## Picha

Setaria verticillata W IMG 1084.jpg|Maua
Setaria verticillata s. str. sl1.jpg|Visuke
Setaria verticillata s. str. sl12.jpg|Masuke yaliyokauka

Jamii:Nyasi na jamaa
Kinepali

**Kinepali** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal, Uhindi na Bhutan inayozungumzwa na Wanepali. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kinepali nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 12,300,000. Pia kuna wasemaji 2,870,000 nchini Uhindi (2001) na 156,000 nchini Bhutan (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinepali iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinepali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinepali 
*lugha ya Kinepali katika Glottolog
*lugha ya Kinepali kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Bhutan
Jamie Vardy

**Jamie Richard Vardy** (amezaliwa 11 Januari, 1987 mjini Sheffied nchini Uingereza) ni mchezaji wa kandanda wa mpira wa miguu kutoka nchini Uingereza akichezea klabu ya Leicester City inayoshiriki ligi kuu ya Uingereza.

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1987
Sven Stolpe

**Sven Stolpe** (Stockholm, 24 Agosti 1905-Filipstad, 26 Agosti 1996) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Sweden.
## Vitabu
**Två generationer*, 1929
**I dödens väntrum*, 1930
**Livsdyrkare: studier i modern primitivism*, 1931
* Na Ernst Robert Curtius: *Den franska kulturen : en orientering*, 1932
**Sigfrid Siwertz*, 1933
**Hjalmar Söderberg*, 1934
**Kristna falangen*, 1934
**Diktens frihet*, 1935
**Det svenska geniet och andra studier*,  1935
**Kristna falangen: franska essäer. Ny samling*, 1936
**Oxfordprofiler*,  1938
**I smältdegeln: Inlägg och skisser*, 1941
**Fem norrmän: Christopher Bruun, Eivind Berggrav, Arne Fjellbu, Ronald Fangen, Fredrik Ramm*, 1942
**General von Döbeln* 1942 (tamthilia)
**Kvinnor i fångenskap* 1943  (tamthilia)
**En dag skall gry* 1944 (tamthilia)
**Excellensen* 1944  (tamthilia)
**Vi behöver varann* 1944  (tamthilia)
**Brott och straff* 1945  (tamthilia)
**Francois Mauriac och andra essayer*, 1947
**Lätt, snabb och öm*, 1947
**Änglar och demoner: karikatyrer och skisser*, 1948
**Den glömda vägen*, 1949
**Stefan George och andra studier*, 1956
**Ungdom*, 1957
**Student -23*,  1958
**Från stoicism till mystik: studier i drottning Kristinas maximer*,  1959
**Drottning Kristina*, 1960-1961
**Klara: komedi i fem akter*, 1962
**I dödens skugga* 1962
**Tre franska författare: essäer om André Gide, François Mauriac, Georges Bernanos*, 1963
**Dag Hammarskjölds andliga väg*, 1964
**Låt mig berätta*, 1970
**Låt mig berätta mer, minnen och anekdoter*', 1971
**Svenska folkets litteraturhistoria*, 1972
**Memoarer*,  1974-1976
**Geijer : en essay*, 1976
* *Birgitta i Sverige och i Rom*, 1976
**Tål ni höra mer? : minnen och anekdoter*, 1976
**Olof Lagercrantz*, 1980
**40 svenska författare*, 1980
**Livets löjen: glada minnen och bagateller*, 1983
**Nikolaj Berdjajev*, 1983
**Äventyr i Paris - och annorstädes : essayer av Sven Stolpe 1934-1974*, 1984
**Mitt Värmland*, 1985
*''Jeanne d'Arc: en biografi*, 1988
**Franciskus: lärjunge och diktare*, 1988
**Tal till vänner'', 1990
## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1996
Jamii:Waandishi wa Uswidi
Mto Tiber

[thumbnail|Njia ya Mto Tiber katika [ramani ya Italia ya Kati.]]
 wa Roma, kwenye "Daraja la Mt. Malaika" (Ponte St Angelo); kuba kubwa nyuma ni la Basilika la Mt. Petro).]]
thumb|Alama ya mafuriko ya Roma, 1598, iliyowekwa kwenye nguzo ya Hospitali ya Santo Spirito karibu na Basilika la San Pietro.
**Tiber** (kwa Kiitalia: *Tevere*, kutoka Kilatini *Tiberis*)  ni mto nchini Italia. 

Chanzo chake kipo kwenye milima ya Apenini karibu na mlima Monte Fumaiolo katika mkoa wa Emilia-Romagna, halafu mto unapita kilomita 405 katika mikoa ya Toscana, Umbria na Lazio ikipita katika mji wa Roma hadi kufikia mdomo wake kwenye Bahari ya Mediteranea karibu na bandari ya kale ya Ostia Antica.

Mto ulikuwa muhimu katika historia ya mji wa Roma maana mji huo ulianzisha sehemu ambako iliwezekana kuvuka mto Tiber kwa miguu.

Jamii:Roma
Jamii:Lazio
Jamii:Umbria
Jamii:Toscana
Kassim Majaliwa

**Kassim Majaliwa** (alizaliwa 22 Disemba 1960) ni mwanasiasa nchini Tanzania na waziri mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. 

## Maisha
Majaliwa ni mwenyeji wa Mnacho katika Wilaya ya Ruangwa aliposoma shule ya msingi kati ya mwaka 1970 hadi 1976. Akaendelea kusoma kwenye Shule ya Sekondari Kigonsera hadi 1980. 

Miaka 1984-1986 alifanya kazi ya ualimu huko Lindi na tangu 1988 aliajiriwa na wizara ya elimu. Mwaka 1991 akajiunga na chuo cha ualimu Mtwara akaendelea na masomo ya digrii ya kwanza kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, masomo ya digrii ya pili kwenye Chuo Kikuu cha Stockholm (Uswidi) aliyomaliza 1999. 

Mwaka 2000 alipewa kazi ya Mkuu wa Wilaya.

Alikuwa kwanza mbunge wa jimbo la Ruangwa tangu mwaka 2010 akigombea kwa CCM.

Aliwahi kushika vyeo vya naibu waziri wa utawala wa mikoa na serikali ya mitaa katika ofisi ya waziri mkuu tangu mwaka 2010 na mkuu wa mkoa wa Lindi kuanzia 2006 hadi 2010.

Tarehe 19 Novemba 2015 aliteuliwa na rais John Magufuli kuwa waziri mkuu wa serikali ya awamu ya tano nchini Tanzania.

Ni mpenzi wa michezo ya klabu za Tanzania na ni shabiki wa Simba S.C..

## Marejeo
## Viungo vya nje
* Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Watu walio hai

Jamii:Mawaziri wakuu wa Tanzania
Kimbugimbugi

**Kimbugimbugi** (kutoka “mbugi”: kengele ndogo) au **mkandi** (*Dactyloctenium aegyptium*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Asili ya nyasi hili ni Afrika lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika mabara mengine. Linaweza kuwa gugu shambani lakini ni malisho mazuri kwa wanyama wafugwao. Punje zake zinaweza kutumiwa ili kulisha kuku na huliwa na watu pia wakati wa uhaba wa chakula. Vilevile hutumika kwa kutengeneza pombe ya kienyeji.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka Feedipedia
* Taarifa kutoka PROTA 

## Picha

Dactyloctenium aegyptium 0001.jpg|Masuke
Dactyloctenium aegyptium, aardetail, a, Pretoria.jpg|Suke linalotoa maua (visuke vinafanana na mibugi)
Starr 080609-8002 Dactyloctenium aegyptium.jpg|Masuke yenye punje

Jamii:Nyasi na jamaa
Njombe (mji)

**Njombe** ni halmashauri ya mji wenye hadhi ya wilaya ambao ni makao makuu ya Mkoa wa Njombe, nchini Tanzania, yenye postikodi namba **59100**. Kabla ya kugawiwa eneo la Njombe lilikuwa sehemu ya Mkoa wa Iringa.

Misimbo ya posta ni 59101 (mjini, CBD) hadi 59117.

Njombe iko kwenye kimo cha mita 2,000 juu ya UB kwenye sehemu ya mashariki ya milima ya Kipengere, hivyo tabianchi ni baridi kiasi. 

Mji uko takriban kilomita 200 kusini kwa Iringa na kilomita 150 upande wa kaskazini-mashariki kwa Mbeya.  

Hadi mwaka 2012 kata za mji wa Njombe zilikuwa sehemu ya Wilaya ya Njombe ya awali; baadaye Njombe Mjini na Wilaya ya Njombe Vijijini zilitengwa kuwa halmashauri mbili za pekee. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 182,127 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ya Njombe Mjini ilikuwa na wakazi wapatao 130,223 waishio humo.    

Wenyeji ni hasa Wabena. Lakini pia, kuna wingi wa watu wa makabila mengine kama Wakinga na Wapangwa.

## Usafiri
Barabara ya lami kutoka Makambako kwenda Songea inapita mjini.  

Kituo cha karibu cha treni za TAZARA kipo Makambako. Pia kuna uwanja wa ndege eneo la Chaugingi. 

Hakuna huduma ya ndege za abiria.

## Dini
Njombe ni makao makuu ya Dayosisi ya Kusini KKKT ya Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania na pia ya Jimbo Katoliki la Njombe ya Kanisa Katoliki Tanzania. Kuna pia makanisa mengine na misikiti.

Eneo la Yakobi katika mji wa Njombe linatunza jina la kituo cha Wamisionari Walutheri Wajerumani waliofika mnamo mwaka 1899. Wakati wa Vita ya Majimaji kituo cha Yakobi kilishambuliwa na kikosi kilichoongozwa na chifu Mbeyela.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Njombe Mjini  
N
Kifungambuzi

**Kifungambuzi** (*Eleusine indica*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Asili kamili ya nyasi hili haijulikani kwa uhakika lakini yumkini linatoka Afrika au labda Asia. Siku hizi linatokea mahali popote kwa kanda za tropiki na nusutropiki. Spishi hii ni gugu baya shambani na imeanza kupinga viuamimea, kama glyphosate. Wanyama wafugwao hula nyasi hili lakini wakila mingi wanaweza kuugua kwa sababu ya sumu ndani ya majani (glycosides).

Kuna uwezekano mkubwa kama *E. indica* imezaa *E. coracana* au mwimbi kwa kuongeza maradufu nambari ya chembeuzi. Kwa hivyo mwimbi ni tetraploidi. Hata punje za kifungambuzi zinaweza kuliwa na hutumika pengine wakati wa uhaba wa chakula.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka PROTA 
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

File:Eleusine indica 02.jpg|Masuke
File:Eleusine indica spikelets1 (7120792577).jpg|Visuke
File:Eleusine indica spikelet2 annotated (6974711762).jpg|Picha ya kisuke iliyofafanuka
File:IndianGoosegrass.JPG|Masuke yaliyokauka

Jamii:Nyasi na jamaa
Jimbo Kuu la Kampala

la Mtakatifu Maria.]]

**Jimbo Kuu la Kampala** (kwa Kilatini Archidioecesis Kampalaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 20 ya Kanisa Katoliki nchini Uganda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Kasana-Luweero na Kiyinda-Mityana, Lugazi na Masaka chini yake.

Askofu mkuu wake wa mwisho, Cyprian Kizito Lwanga, amefariki mwaka 2021, hivyo jimbo kwa sasa halina askofu.

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 3,644, ambapo kati ya wakazi 3,950,800 (2013) Wakatoliki ni 1,660,500 (42.0%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy
*  Tovuti rasmi
*  Hati *Quemadmodum ad Nos*, AAS 45 (1953), uk. 705
* http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/camp0.htm

Jamii:Kampala
Jamii:Wilaya ya Kampala
Jamii:Wilaya ya Mpigi
Jamii:Wilaya ya Wakiso
Jimbo Kuu la Gulu

**Jimbo Kuu la Gulu** (kwa Kilatini Archidioecesis Guluensis) ni mojawapo kati ya majimbo 20 ya Kanisa Katoliki nchini Uganda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Arua na Lira na Nebbi chini yake.

Askofu mkuu wake ni John Baptist Odama.

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 27,945, ambapo kati ya wakazi 1.446.014 (2013) Wakatoliki ni 833,372 (57.6%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy
* Tovuti rasmi 

Jamii:Wilaya ya Gulu
Jamii:Wilaya ya Amuru
Jamii:Wilaya ya Kitgum
Jamii:Wilaya ya Pader
Jimbo Kuu la Mbarara

**Jimbo Kuu la Mbarara** (kwa Kilatini Archidioecesis Mbararaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 20 ya Kanisa Katoliki nchini Uganda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Fort Portal na Hoima, Kabale na Kasese chini yake.

Askofu mkuu wake ni Paul K. Bakyenga.

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 10,980, ambapo kati ya wakazi 2.611.000 (2007) Wakatoliki ni 970,125 (37.2%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Wilaya ya Mbarara
Jamii:Wilaya ya Bushenyi
Jamii:Wilaya ya Ibanda
Jamii:Wilaya ya Kiruhura
Jamii:Wilaya ya Isingiro
Jamii:Wilaya ya Rukungiri
Jamii:Wilaya ya Ntungamo
Jimbo Kuu la Tororo

**Jimbo Kuu la Tororo** (kwa Kilatini Archidioecesis Tororoensis) ni mojawapo kati ya majimbo 20 ya Kanisa Katoliki nchini Uganda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Jinja na Kotido, Moroto na Soroti chini yake.

Askofu mkuu wake ni Emmanuel Obbo, A.J..

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 8,837, ambapo kati ya wakazi 3.928.600 (2014) Wakatoliki ni 816,200 (20.8%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Wilaya ya Tororo
Jamii:Wilaya ya Bukwa
Jamii:Wilaya ya Manafwa
Jamii:Wilaya ya Butaleja
Jamii:Wilaya ya Kapchorwa
Jamii:Wilaya ya Mbale
Jamii:Wilaya ya Sironko
Jimbo Katoliki la Kasana-Luweero

**Jimbo Katoliki la Kasana-Luweero** (kwa Kilatini "Dioecesis Kasana-Luveerina") ni mojawapo kati ya majimbo 20 ya Kanisa Katoliki nchini Uganda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Kampala.

Askofu wake ni Paul Ssenogerere.

## Historia
## Uongozi
## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 8,539, ambapo kati ya wakazi 754,112 (2013) Wakatoliki ni 232,502 (30.8%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Wilaya ya Nakaseke
Jamii:Wilaya ya Nakasongola
Jamii:Wilaya ya Luweero
Kimelea

[300px|thumbnail|[Utitiri (Arithropodi)|Matitiri wanaoishi juu ya bui na kumnyonya.]]
**Kimelea** (*pia:* **kidusia**; kwa Kiingereza *parasite*) ni kiumbehai ambaye anaishi ndani au juu ya kiumbehai mwingine wa spishi tofauti na kupata virutubishi kutokana na mwili wa kiumbe huyo, ambaye kwa kawaida ni mkubwa zaidi, bila kumpa kiumbe mwenyeji faida yoyote. Kinyume chake, mara nyingi analeta hasara au kusababisha ugonjwa. 

Vimelea vingi ni vidogo sana vikiishi ndani ya wanyama au binadamu.

## Aina za vimelea
Vimelea vingine ni vikubwa kiasi cha kuonekana kwa jicho:
*minyoo inayoishi ndani ya utumbo kama mategu na nematodi nyingine
*chawa na viroboto vinavyokaa juu ya ngozi na kunyonya damu

Vimelea vingine ni vidogo mno, vinaonekana kwa hadubini tu:
*bakteria na protozoa nyingine, kwa mfano plasmodia zinazosababisha homa ya malaria
*lava za minyoo kama schistosoma zinazosababisha kichocho baada ya kukua na kuwa minyoo wazima

## Vimelea kati ya mimea na wanyama
Kuna pia wanyama wakubwa zaidi wanaotumia mbinu za kimelea kwa mfano ndege kama vile kekeo, fumbwe au kinili wanaotega mayai katika matego ya spishi nyingine.

Kuna mimea inayopata lishe kwa kutumia moja kwa moja majimaji ya mimea mingine na aina kadhaa kati ya hizi zinaendelea bila kutumia usanisinuru kabisa. 

## Vimelea na wenyeji wao
Vimelea mara nyingi hudhoofisha viumbehai wenyeji wao vinamoishi na vinaweza kusababisha magonjwa; kwa kawaida haviwaui mara moja, maana kimelea kinachomwua mwenyeji wake kitakosa mahali pa kuishi.

Vimelea vingi vinahitaji mazingira ya mwili wa spishi fulani vikiweza kuishi hapo tu.

## Vimelea nje ya mwili wa mwenyeji 
Vimelea hawa ni kama chawa, kunguni na kupe ambao huishi nje ya mwili wa mwenyeji (ecto-parasites) na hufyonya damu na kutaga mayai juu yake. Huenda wakasambaa kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine. Wao hungojea mwenyeji aje karibu nao ambapo wanamnata na kuanza kumtegemea kwa lishe na pia kwa pahala pa kuzalisha.

## Marejeo
## Kujisomea 
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje 
* Parasitism —Knol
* Toxoplasmosis
* Parasitology Parasites Zoonoses —(Polish/English) over 50 movies (Filmoteka) and over 250 photos (Fotogaleria/Photogallery) with human and animal parasites.
* Aberystwyth University: Parasitology —class outline with links to full text articles on parasitism and parasitology.
* KSU: Parasitology Research—parasitology articles and links.
* Medical Parasitology—online textbook.
* Division of Parasitic Diseases, Centers for Disease Control and Prevention
* VCU Virtual Parasite Project—Virtual Parasite Project at Virginia Commonwealth University's Center for the Study of Biological Complexity
* Parasites World —Parasites articles and links.
* Parasitic and Parasitoid Alien Species in Science Fiction Movies 
* Toxoplasma gondii in the Subarctic and Arctic

Jamii:Vidusia
Shilingi ya Tanzania

ya shilingi 200 upande wa mbele.]]
**Shilingi ya Tanzania** (TZS) ni sarafu rasmi ya Tanzania, inayotolewa na kudhibitiwa na Benki Kuu ya Tanzania (BoT). Ilianzishwa mwaka 1966 ikichukua nafasi ya Shilingi ya Afrika Mashariki, ambayo hapo awali ilitumiwa nchini Tanzania, Kenya, na Uganda. Shilingi ya Tanzania imegawanywa katika senti 100, ingawa sarafu za senti hutumiwa mara chache kutokana na mfumuko wa bei. 

Benki Kuu ya Tanzania hutoa noti zenye thamani ya shilingi 500, 1,000, 2,000, 5,000, na 10,000, huku sarafu zikiwa katika thamani za shilingi 50, 100, 200, na 500. Muundo wa sarafu za Tanzania unajumuisha sura za watu mashuhuri wa kihistoria, wanyamapori, na maeneo ya kitaifa, yakionyesha urithi na bioanuwai tajiri ya nchi. Shilingi ya Tanzania ni sarafu inayoelea kwa uhuru, ambapo thamani yake inaathiriwa na mambo ya kiuchumi kama vile mfumuko wa bei, akiba ya fedha za kigeni, na mizania ya biashara.

## Tazama pia
* Uchumi wa Tanzania

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Bank of Tanzania page on circulating banknotes
Kinikobari cha Kati

**Kinicobar ya Kati** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanicobar katika visiwa vya Katchal, Nancowry na Trinket. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinicobar ya Kati imehesabiwa kuwa watu 10,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinicobar ya Kati iko katika kundi la Kimon-Khmer.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinicobar ya Kati kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinicobar ya Kati
*lugha ya Kinicobar ya Kati katika Glottolog
*lugha ya Kinicobar ya Kati kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Orodha ya benki nchini Kenya

Hii ni orodha ya benki mashuhuri za biashara nchini Kenya
; Banki zilizo na leseni za biashara
# ABC Bank (Kenya)
# Bank of Africa
# Bank of Baroda
# Bank of India
# Barclays Bank Kenya
# CfC Stanbic Bank
# Chase Bank Kenya 
# Citibank
# Commercial Bank of Africa
# Consolidated Bank of Kenya
# Cooperative Bank of Kenya
# Credit Bank
# Development Bank of Kenya
# Diamond Trust Bank
# Ecobank Kenya
# Equatorial Commercial Bank
# Equity Bank
# Family Bank
# Fidelity Commercial Bank Limited
# First Community Bank
# Giro Commercial Bank
# Guaranty Trust Bank Kenya
# Guardian Bank
# Gulf African Bank
# Habib Bank
# Habib Bank AG Zurich
# Housing Finance Company of Kenya
# I&M Bank
# Imperial Bank Kenya
# Jamii Bora Bank
# Kenya Commercial Bank
# K-Rep Bank
# Middle East Bank Kenya
# National Bank of Kenya
# NIC Bank
# Oriental Commercial Bank
# Paramount Universal Bank
# Prime Bank (Kenya)
# Standard Chartered Kenya
# Trans National Bank Kenya
# United Bank for Africa
# Victoria Commercial Bank
; Ofisi za mwakilishi za benki za kigeni
# Bank of China – Kutoka Jamhuri ya Watu wa China
# Bank of Kigali – Kutoka Rwanda
# Central Bank of India – Kutoka Uhindi
# FirstRand Bank – Kutoka Afrika Kusini
# HDFC Bank – Kutoka Uhindi
# JP Morgan Chase – Kutoka Marekani
# Nedbank – Kutoka Afrika Kusini

## Tazama pia 
* Orodha ya mabenki nchini Afrika
* Benki Kuu ya Kenya
* Uchumi wa Kenya

## Marejeo 
Jamii:Benki za Kenya
Jamii:Orodha za benki
Kichoma-mguu

**Kichoma-mguu**, **kichoma-nguo** au **kishona-nguo** (*Heteropogon contortus*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Lakini majina haya hutumika vilevile kueleza mmea mwingine: *Bidens pilosa*, gugu baya shambani. *H. contortus* inatokea kanda za tropiki za Afrika, Asia ya Kusini, kaskazini kwa Australia na Oceania. Imesamba katika kanda za tropiki na nusutropiki za Asia ya Mashariki na imewasilishwa pia katika Amerika. Nyasi hili hukua katika vishungi na linaweza kufika m 1.5. Mbegu ina unywele mrefu upande mmoja na ncha kali upande mwingine. Unywele huwa songosongo ukiwa mkavu na mnyofu ukiwa umefyonza maji. Mizunguko ya ukavu na unyevu inayorudiwa inasukuma mbegu ndani ya udongo. Lakini kama mbegu ikiingia kwenye manyoya ya mnyama, inaweza kusukumwa katika ngozi na kuuma mnyama.

Katika nchi nyingi watu wanapenda kutumia kichoma-mguu kwa kuvimba mapaa. Likiwa changa nyasi hili ni lishe nzuri kwa wanyama wafugwao, lakini likitoa mbegu kuingia kwa machungani kwenye nyasi hili ni hatari kwa wanyama, na hata kwa watu. Mbegu huingia kwa manyoya au kwa nguo na kudunga ngozi.

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka Feedipedia

## Picha

Heteropogon contortus flowerhead3 (8233620078).jpg|Masuke
Heteropogon contortus (5187440899).jpg|Masuke yaliyofumika
Heteropogon contortus spikelets6 (8232551199).jpg|Visuke vyenye maua
Starr 021209-0014 Heteropogon contortus.jpg|Suke lenye mbegu; angalia nywele zao ndefu
Heteropogon contortus seed.jpg|Mbegu yenye unywele mrefu

Jamii:Nyasi na jamaa
Jimbo Kuu la Kigali

**Jimbo Kuu la Kigali** (kwa Kilatini Archidioecesis Kigaliensis) ni jimbo kuu la kanda ya Kanisa Katoliki ya Kigali nchini Rwanda.

Chini yake kuna majimbo mengine yote 8 ya Rwanda: Butare, Byumba, Cyangugu, Gikongoro, Kabgayi, Kibungo, Nyundo na Ruhengeri.

Askofu mkuu ni Thaddée Ntihinyurwa (tangu mwaka 1996).

## Uongozi
* Maaskofu wakuu
** Vincent Nsengiyumva, 1976–1994
** Thaddée Ntihinyurwa, 1996–

## Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 3,116, ambapo kati ya wakazi 1,528,000 Wakatoliki ni 833,000 (54.5%) katika parokia 27.

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Kigali
Jimbo Katoliki la Byumba

**Jimbo katoliki la Byumba** (kwa Kilatini "Dioecesis Byumbana") ni mojawapo kati ya majimbo 9 ya Kanisa Katoliki nchini Rwanda na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Kigali.

Askofu wake ni Servilien Nzakamwita.

## Historia
## Uongozi
## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 5,100, ambapo kati ya wakazi 1,383,910 (2012) Wakatoliki ni 667,181 (48.2%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Mkoa wa Kaskazini (Rwanda)
John Dewey

.]]
**John Dewey** (1859-1952) alikuwa mwanafalsafa na mwanasaikolojia kutoka Marekani. 

Jamii:Waliozaliwa 1859
Jamii:Waliofariki 1952
Jamii:Wanafalsafa wa Marekani
Jamii:Wanasaikolojia wa Marekani
Philippe Van Parijs

**Philippe Van Parijs** (amezaliwa tarehe 23 Mei 1951 mjini Brussels) ni mwanafalsafa na mwanauchumi kutoka Ubelgiji.

## Maandishi 
* *Evolutionary Explanation in the Social Sciences* (1981)
* *Le Modèle économique et ses rivaux* (1990)
* ''Qu'est-ce qu'une société juste?* (1991)
* *Marxism Recycled* (1993)
* *Real Freedom for All* (1995)
* *Sauver la solidarité* (1995)
* *Refonder la solidarité* (1996)
* *Solidariteit voor de XXIste eeuw* (1997)
* *Ethique économique et sociale* (2000)
* *What's Wrong with a Free Lunch?* (2001)
* *Hacia una concepción de la justicia global* (2002)
* *L'Allocation universelle* (2005)
* *Cultural Diversity versus Economic Solidarity'' (2004).

Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanafalsafa wa Ubelgiji
Wafiadini wa Pariacoto

**Wafiadini wa Pariacoto** ni mapadri wawili wa utawa wa Ndugu Wadogo Wakonventuali kutoka Polandi waliouawa na magaidi wa Sendero Luminoso huko Pariacoto (Peru) tarehe 9 Agosti 1991.

Majina yao ni: Michał Tomaszek (aliyezaliwa Łękawica tarehe 23 Septemba 1960), na Zbigniew Strzałkowski (aliyezaliwa Tarnow tarehe 2 Julai 1958). 

Papa Fransisko amewatangazwa wenye heri wafiadini tarehe 5 Desemba 2015.

Jamii:Waliofariki 1991
Jamii:Wafransisko
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Wenye heri wa Polandi
Waziri Mkuu wa Tanzania

**Waziri Mkuu wa Tanzania** ni msimamizi wa shughuli zote za serikali katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Anawakilisha serikali katika bunge la taifa. Yuko chini ya mamlaka ya rais. Anateuliwa na rais akihitaji kuthebitishwa na wabunge wengi.

Waziri Mkuu si kiongozi wa serikali lakini anaongoza vikao vya baraza la mawaziri wakati rais na makamu wa rais hawapo.

## Mwaziri Wakuu wa Tanzania (1964– sasa)
;Vyama

## Marejeo
## See also
*Tanzania
**Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania

## Viungo vya Nje
*World Statesmen - Tanzania
*Katiba ya Tanzania
Soukous

**Soukous** (pia inajulikana kama **Lingala** au **rumba la Kikongo**) ni jina la kutaja aina maarufu ya muziki wa dansi ambao umetoka katika Kongo katika miaka ya 1940, hasa ulitokana na athira ya Cuban son. Mtindo huu ulianza kupata umaarufu zaidi katika miaka ya 1960 na 70.
Soukous hufahamika kama Lingala nchini Tanzania, Kenya, na Uganda hasa kwa sababu mashairi yake huimbwa kwa lugha ya Kilingala. Huko nchini Zambia na Zimbabwe, ambapo muziki wa Kikongo napo upo maarufu, bado huitwa kwa jina la rumba. Leo hii, unashikisha mitindo mingine kama vile kwasa kwasa na muziki wa kasi juu wa zouk. 

## Historia
## Tazama pia
*Orodha ya wanamuziki wa Soukous
*Sebene
*Muziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
*Wanamuziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
*Muziki wa Afrika
*Marrabenta
## Marejeo
## Bibliografia
*
*

## Viungo vya Nje
* 
*The Sound of Sunshine: How soukous saved my life 
*Rare recording (1961) of rural finger style Soukous guitarist Pierre Gwa with home made guitar
*GuitOp81's Soukous Guitar site 


Jamii:Muziki
Idir

**Hamid Cheriet** (kwa Kikabyle **Ḥamid Ceryat**; alijulikana zaidi kwa jina lake la kisanii kama **Idir**, kwa Kikabyle **Yidir**; Beni Yenni, Algeria, 1949 - 2020) alikuwa mwanamuziki Mberberi wa Algeria ambaye aliimba muziki wa rai.

## Discografia 
### Albumu 
(Kwa orodha ndefu kabisa ya nyimbo za albamu ya Idir, tazama diskografia ya Idir kwenye Wikipedia ya Kifaransa)

### Single
## Marejeo
Jamii:Arusha Editathon Muziki

## Vyanzo
* Idir – Interview & Concert, Al Hoceima 2010
* Idir Concert in Festival Twiza, tanger
* Idir Discography 
* Idir Ssendu
* Idir Rif Cultural day ni ifrane, By Agraw
* Idir’s Rainbow Nation: Album of rap and R&B duets (New Album)

## Viungo vya Nje
* Idir Official website

Jamii:Waliofariki 2020
Baraza la mawaziri Tanzania 2015

**Baraza la Mawaziri la Tanzania** ni ngazi ya juu ya serikali au mkono wa utendaji wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania katika mfumo wa mgawanyo wa madaraka.

Baraza hili linaundwa na rais, makamu wa rais, rais wa Zanzibar, waziri mkuu na mawaziri wote.  Manaibu mawaziri si sehemu ya baraza. Mwanasheria Mkuu anashiriki katika mikutano ya baraza lakini hana haki ya kupiga kura katika mikutano hiyo.

Mikutano ya baraza huongozwa na Rais kama mwenyekiti, kama Rais hayupo basi mikutano hiyo huongozwa na Makamu wa Rais, na kama wote wawili hawapo mikutano hiyo huongozwa na Waziri Mkuu.

Serikali iliyotangazwa na John Magufuli, rais wa tano wa Tanzania baada ya uchaguzi mkuu wa Oktoba 2015 mnamo tarehe 10 Desemba 2015. Isipokuwa nafasi 4 zilichelewa kutajwa majina hadi tarehe 23 Desemba, na hapo waliingia Jumanne Maghembe, Philip Mpango, Gerson Lwenge na Joyce Ndalichako. Siku hiyohiyo Makame Mbarawa alihamishwa kutoka Wizara ya Maji na Umwagiliaji na kwenda Wizara ya Ujenzi, Uchukuzi na Mawasiliano.

## Marejeo
## Tazama pia
Wizara za Serikali ya Tanzania
Orodha_ya_Mawaziri_Wakuu_wa_Tanzania
Jimbo Kuu la Gitega

**Jimbo Kuu la Gitega** (kwa Kilatini Archidioecesis Gitegaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 8 ya Kanisa Katoliki nchini Burundi na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Muyinga, Ngozi na Ruyigi chini yake.

Askofu mkuu wake ni Simon Ntamwana.

## Historia
## Uongozi
## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 3,879, ambapo kati ya wakazi 1,353,723 (2013) Wakatoliki ni 1,093,939 (80.8%) katika parokia 42. 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Mkoa wa Gitega
Jimbo Kuu la Bujumbura

**Jimbo Kuu la Bujumbura** (kwa Kilatini Archidioecesis Buiumburaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 8 ya Kanisa Katoliki nchini Burundi na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa lina majimbo ya Bubanza na Bururi chini yake.

Askofu mkuu wake ni Evariste Ngoyagoye.

## Historia
* 11 Juni 1959: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Usumbura.
* 10 Novemba 1959: Kufanywa dayosisi (kwa jina la Usumbura hadi 9 Oktoba 1964)
* 25 Novemba 2006: Kupandishwa cheo na kuwa jimbo kuu.

## Uongozi
* Maaskofu wakuu wa Bujumbura
** Evariste Ngoyagoye (2006 - )
* Maaskofu wa Usumbura halafu Bujumbura
** Evariste Ngoyagoye (1997 – 2006)
** Simon Ntamwana (1988 – 1997)
** Michel Ntuyahaga (1959 – 1988)
* Vicar Apostolic wa Usumbura
** Michel Ntuyahaga (1959)

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 2,200, ambapo kati ya wakazi 1,968,000 (2012) Wakatoliki ni 1,542,000 (78.4%) katika parokia 29. 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Bujumbura
Jimbo Katoliki la Ngozi

**Jimbo katoliki la Ngozi** (kwa Kilatini "Dioecesis Ngoziensis") ni mojawapo kati ya majimbo 8 ya Kanisa Katoliki nchini Burundi na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo Kuu la Gitega.

Askofu wake ni Gervais Banshimiyubusa.

## Historia
## Uongozi
## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 2,707, ambapo kati ya wakazi 1,287,273 (2013) Wakatoliki ni 992,897 (77.1%). 

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Mkoa wa Ngozi
Miaka ya 1070 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1079 - 1070 KK.

## Matukio 
## Utamaduni 
## Sayansi 
## Watu 
## Viungo vya nje
Kinihali

**Kinihali** ni lugha nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanihali. Isichanganywe na lugha ya Kinahali ambayo ni lugha ya Kihindi-Kiulaya. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kinihali imehesabiwa kuwa watu 2000. Kuhusu uainishaji wa lugha, Kinihali hailingani na lugha nyingine yoyote.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinihali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinihali
*lugha ya Kinihali katika Glottolog
*lugha ya Kinihali kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kinimadi

**Kinimadi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanimadi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinimadi imehesabiwa kuwa watu 2,150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinimadi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinimadi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinimadi
*lugha ya Kinimadi katika Glottolog
*lugha ya Kinimadi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kinora

**Kinora** ilikuwa lugha ya Kitai-Kadai nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wanora. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kinora tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha ya Kinora kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinora kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinora
*lugha ya Kinora katika Glottolog
*lugha ya Kinora kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Mbio ya Marathoni

wa Luc-Olivier Merson unaomuonyesha Fidipide akitangaza ushindi na kufa hapohapo.]]
**Mbio ya Marathoni** ni mbio ya masafa marefu kuliko zote, ikichukua kilometa 42.195. Ndiyo kilele cha michezo ya Olimpiki.

Asili ya mchezo huo ni mbio ya urefu huohuo iliyopigwa na Fidipide mwaka 490 KK ili kuwatangazia wananchi wa Athens (Ugiriki) kwamba wamewashinda Waajemi katika mapigano ya Marathon.

Siku hizi wanariadha bora, hasa wa Kenya na Ethiopia, wanafaulu kukimbia umbali huo wote kwa saa 2 na dakika chache tu.

## Marejeo
* Hans-Joachim Gehrke, "From Athenian identity to European ethnicity: The cultural biography of the myth of Marathon," in Ton Derks, Nico Roymans (ed.), *Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition* (Amsterdam, Amsterdam University Press, 2009) (Amsterdam Archaeological Studies, 13), 85–100.
* Hans W. Giessen: Mythos Marathon. Von Herodot über Bréal bis zur Gegenwart. (= Landauer Schriften zur Kommunikations- und Kulturwissenschaft. Band 17). Verlag Empirische Pädagogik, Landau 2010
* Tom Derderian, ''Boston Marathon: History of the World's Premier Running Event'', Human Kinetics, 1994, 1996

Jamii:Michezo ya Olimpiki
Mshumaa

huko Zambia.]]
 na mshumaa*, mchoro wa Michel Gobin.]]

**Mshumaa** (kwa Kiingereza *candle*, kutokana na Kilatini *candēla*, neno ambalo linategemea kitenzi *candēre*, *kuangaza''.) ni kifaa cha kuletea mwanga gizani kinachotengenezwa kwa nta au kemikali fulani.

Unaweza kuwashwa pia kwa sababu ya kuleta harufu au joto, au hata kwa kupima muda.

Ili kushika mshumaa, tangu zamani vilitengenezwa vinara vya thamani tofautitofauti na hata vilivyopambwa kwa sanaa.

Mshumaa unawashwa kwa kiberiti, halafu unaendelea wenyewe huku ukiyeyuka taratibu. 

## Historia
Mishumaa ya zamani zaidi kati ya ile iliyopo hadi leo ilitengenezwa huko China miaka 200 KK hivi, na ilifanywa kwa mafuta ya nyangumi. 
 ya Visoki Dečani.]]
Kabla ya kuvumbua namna ya kutengeneza umeme, mishumaa na taa za mafuta ndivyo vilivyotumika kuleta mwanga, kama ilivyo bado umeme huo usipopatikana. 

Lakini katika nchi zilizoendelea, mishumaa inatumika bado kwa mapambo tu, hasa mahali pa ibada au kuhusiana nayo. 
 Muhimu kuliko yote ni mshumaa wa Pasaka.

## Tanbihi
## Marejeo
* Franz Willhöft, Rudolf Horn, Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, "Candles", ed. Wiley-VCH, ed. 6, 2003, ISBN= 3-527-30385-5

## Viungo vya nje
*
* National Candle Association of the U.S.
* The Chemical History of a Candle by Michael Faraday
* Association of European Candlemakers(AECM) 
* European Candle Association (ECA)
* Latin American Candle Manufacturers Association (ALAFAVE)
Baba Krismasi

## Tanbihi
## Marejeo
* Belk, Russell. 1989. "Materialism with the modern U.S. Christmas”. In Interpretive Consumer Research, ed. by Elizabeth C. Hirschman, Provo, UT: Association for Consumer Research, 75–104.
* Bowler, Gerry, Editor (2004). *The World Encyclopedia of Christmas*, Toronto: McClelland & Stewart Limited. ISBN 978-0-7710-1535-9 (0-7710-1535-6)
* Bowler, Gerry, (2007). *Santa Claus: A Biography*, Toronto: McClelland & Stewart Limited. ISBN 978-0-7710-1668-4 (0-7710-1668-9)
* Crump, William D. Editor (2006). *The Christmas Encyclopedia*, 2nd edition, Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, ISBN 978-0-7864-2293-7
* Nissenbaum, Stephen (1997). *The Battle for Christmas*, New York: Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-679-74038-4 (0-679-74038-4)

## Marejeo mengine
* 

## Viungo vya nje
* An article on the History of Santa Claus from the St. Nicholas Center
* The History of Santa Claus and Father Christmas
* North Pole Flooded With Letters—MSNBC
* Research guides for Thomas Nast and Santa Claus at The Morristown & Morris Township Public Library, NJ
* "THE KNICKERBOCKERS RESCUE SANTA CLAUS: 'CLAAS SCHLASCHENSCHLINGER' from James Kirke Paulding's 'The Book of Saint Nicholas'" (1836)
Kiönge

**Kiönge** ni lugha ya Kiandamani nchini Uhindi inayozungumzwa na Waönge visiwani mwa Andaman. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji ya Kiönge ilihesabiwa kuwa watu 94 tu, yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiönge kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiönge
*lugha ya Kiönge kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kioriya cha Adivasi

**Kioriya ya Adivasi** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Waoriya. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kioriya ya Adivasi imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kioriya ya Adivasi iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kioriya ya Adivasi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kioriya ya Adivasi
*lugha ya Kioriya ya Adivasi katika Glottolog
*lugha ya Kioriya ya Adivasi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Gombakanzu

**Gombakanzu** au **majani ya Pemba** (*Stenotaphrum dimidiatum*) ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Nyasi hili huunda matabaka mazito ya manyasi, mara nyingi kwa pwani. Kwa sababu ya hiyo spishi hii na spishi ndugu *S. secundatum* hupandwa katika nyua.
thumb|Stenotaphrum secundatum, ambayo ni nyasi ndugu

## Viungo vya nje
* Taarifa kutoka PROTA 
* Taarifa kutoka Kew Gardens

Jamii:Nyasi na jamaa
Vodacom

thumb|Makao makuu ya Vodacom Ibadan
thumb|Sehemu ya kutolea hduma za Vodacom

**Vodacom** ni kampuni ya mawasiliano bara Afrika.  

## Taswira 
Vodacom ilianzishwa mwaka wa 1994 na kundi la Vodafone Plc kutoka Uingereza na  Telkom kuroka Afrika Kusini. Kwa sasa, Vodafone linamiliki asilimia sitini na tano (65) za kampuni na usimamizi wa majukumu ya kampuni. 

Kampuni ya Vodacom lina wateja milioni hamsini na tano (55) na kampuni tanzu ya Afrika Kusini, Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Msumbiji  na Lesotho. 

## Makampuni tanzu
Arodha ya kampuni tanzu za Vodacom ni:
* Vodacom (Pty) Limited - Asilimia 93.75 - Afrika Kusini
* Vodacom Tanzania Limited - Asilimia 65 - Tanzania
* Vodacom Congo (RDC) s.p.r.l. - Asilimia 51 - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* VM, SA - Asilimia 85 - Msumbiji
* Vodacom Lesotho (Pty) Limited - Asilimia 80- Lesotho
* Vodacom Business Africa (Nigeria) Limited - Asilimia 100 - Nigeria

## Umiliki
Hisa za kampuni ya Vodacom yameoorodheshwa kwenye soko la hisa la Johannesburg, chini ya alama: **VOD**. Wamiliku wa kuu ni:

## Tazama pia
* Safaricom

## Marejeo
Jamii:Kampuni za Afrika Kusini
Jamii:Kampuni zilizoorodheshwa katika Soko la Hisa la Johannesburg
Paradiso

, *Majira ya kuchipua* katika mfululizo wa *Majira manne ya paradiso*, 1660–1664.]]
.]]
**Paradiso** (kwa Kigiriki παράδεισος *paradeisos* kutoka Kiajemi cha zamani: پردیس, **paridayda-* "eneo lililozungukwa na uzio" au bustani) ni jina la mahali pa amani kamili palipo tarajio kuu la waumini wa dini mbalimbali. Dini za Abrahamu zinatumia jina hilo la Edeni / Paradiso, linaloonyeshwa katika Kitabu cha Mwanzo cha Biblia kama mahali pa uumbaji wa binadamu, na hivyo kuchukuliwa kama kielelezo cha  ulimwengu wa kabla ya dhambi ya asili, na vilevile kwa ule unaotarajiwa kuwepo milele.

Neno "paradiso" limeenea katika lugha nyingi (*paradis*, *paradisus*, *paradise* n.k.). Lilitumiwa katika tafsiri ya Kigiriki ya Biblia kwa kutafsiri neno la Kiebrania "Bustani ya Edeni" (גן עדן *Gan Eden*) 

## Katika Agano la Kale
Katika Kiebrania פרדס (*pardes*) inapatikana mara tatu katika Tanakh (Biblia ya Kiebrania): Wimbo Ulio Bora 4:13, Mhubiri 2:5 na Nehemia 2:8. 

## Katika Agano Jipya
Katika Agano Jipya la Biblia ya Kikristo neno linapatikana vilevile mara tatu: Luka 23:43 (Yesu msalabani alilitumia akimjibu mhalifu aliyetubu ili kumhakikishia watakuwa pamoja), 2 Kor 12:4 (Mtume Paulo alilitumia kuelezea hali ya pekee aliyojaliwa kwa njozi, Ufunuo 2:7 (kuhusiana na Kitabu cha Mwanzo 2:8 na mti wa uzima.

## Katika Uislamu
Kwa Kiarabu na katika Quran inaitwa فردوس., *firdaus*.

## Tazama pia
* Dilmun
* Eridu
* El Dorado
* Goloka
* Nirvana
* Shangri-La
* Valhalla

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Etymology of "paradise", Balashon.com
* Etymology OnLine, etymonline.com

Jamii:Biblia
Kiroboto

**Viroboto** ni wadudu wadogo (mm 1.8-3.3) wa oda Siphonaptera. Sehemu za kinywa zimeungana katika kimrija kitumikacho kudunga ngozi na kufyonza damu. 

Wadudu hao hawana mabawa, lakini wanaweza kuruka mbali sana ikilinganishwa na ukubwa wao. Kiroboto wa binadamu anaweza kuruka juu sm 18 na mbele sm 33 (sawa na m 90 ikiwa mtu wa m 1.8 angaliweza kuruka kama kiroboto).

Viroboto wanaweza kurithisha magonjwa, k.m. tauni (hurithishwa na Kiroboto wa Panya).

## Spishi zinazojulikana sana
* *Ctenocephalides canis*, Kiroboto wa Mbwa (Dog flea)
* *Ctenocephalides felis*, Kiroboto wa Paka (Cat flea)
* *Pulex irritans*, Kiroboto wa Binadamu (Human flea)
* *Xenopsylla cheopis*, Kiroboto wa Panya (Tropical rat flea)

## Picha

Ceratophyllus gallinae female ZSM.jpg|Jike la kiroboto wa kuku (Ceratophyllomorpha)
Ctenocephalides canis ZSM.jpg|Jike la kiroboto wa mbwa (Pulicomorpha)
Ctenocephalides felis female ZSM.jpg|Jike la kiroboto wa paka (Pulicomorpha)
Xenopsylla cheopis ZSM.jpg|Jike la kiroboto wa panya (Pulicomorpha)

Jamii:Viroboto
Ndoto

, kadiri ya Antonio de Pereda.]]
**Ndoto** ni mfululizo wa picha, mawazo, mihemko na hisia ambao unatokea akilini, kwa kawaida bila makusudi, katika hatua fulanifulani za usingizi. 

Yaliyomo na malengo ya ndoto hayajaeleweka vizuri, ingawa tangu zamani yamejadiliwa sana katika sayansi (hasa elimunafsia) na katika dini. Fani inayochunguza ndoto kisayansi inaitwa onirolojia.

Kwa kiasi kikubwa ndoto zinatokea wakati usingizini macho yanapogeukageuka zaidi, ambapo utendaji wa akili ni mkubwa karibu sawa na mtu anapokuwa macho. Zikitokea wakati mwingine wa usingizi, ndoto hazikumbukwi sana baada ya kuzinduka.

Muda wa ndoto unaweza kuwa tofauti sana: tangu sekunde chache hadi dakika 20–30., lakini nyingi zinasahaulika mara au mapema. Watu wanaweza kukumbuka zaidi ndoto zao wakiamshwa wakati wa huo usingizi wa macho kugeukageuka. 

Ndoto zinaelekea kudumu zaidi kadiri muda wa usiku unavyozidi kwenda.

Ndoto zinaweza kuwa za aina mbalimbali: nje ya uwezekano katika maisha ya kawaida, za ajabuajabu, za kutisha, za kusisimua, za kishirikina, za kidini, za kusikitisha, za kijinsia, n.k. Zinaweza pia kumsaidia msanii kubuni kitu.

Kwa kawaida ziko nje ya udhibiti wa mtu, isipokuwa anapoota akiwa anajitambua (ndoto za mchana). 

Rai kuhusu maana ya ndoto zimetofautiana sana kadiri ya nyakati na utamaduni. 

Kumbukumbu za zamani zaidi kuhusu ndoto ni za miaka 5000 hivi iliyopita huko Mesopotamia, ambapo zilichorwa katika vigae. 

Katika Ugiriki wa Kale na Roma ya Kale, watu walisadiki ndoto zinaleta ujumbe kutoka kwa mungu fulani au marehemu fulani na kwamba zinatabiri ya kesho. 

Wanasayansi wengine wamependekeza kwamba picha nyingi za ndoto zinahusishwa na fahamu. Mwanzoni mwa karne ya 19 na ya 20, nadharia hizo zilijumlishwa na kuendelezwa kwa kiasi kikubwa na Sigmund Freud.

## Tanbihi
Jamii:Saikolojia