open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mto Bukiriba

'''''' unapatikana kaskazini mwa Burundi (mkoa wa Muyinga).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Muyinga
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mkoa wa Muyinga
B
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Dr. Mekam

**Dr. Mekam** ni filamu ya Nollywood ya mwaka 2018, iliyotayarishwa na Oby Olebara Uzoukwu, pamoja na Phil Erabie na kuongozwa na Ike Nnaebue.

## Ploti
Filamu hii inaelezea kisa cha daktari aitwaye *Dr. Mekam* anayerejea nchini Nigeria akitokea nje ya nchi alikokuwa akihudumu kama tabibu na kuamua kugombea nafasi ya urais. BaadaYe anakuja kugundua kuwa, njia alIYoamua kuifuata ili kuwa rais haikuwa rahisi hata kidogo . 

## Wahusika
* Uche Jombo
* Kalu Ikeagwu
* Seun Akindele
* Yemi Blaq
* Oby Olebara Uzoukwu
* Gloria Anozieyoung
* Chika Chukwu
* Emeka Okoye
* Eric Obinna
* Eva Appiah

## Marejeo
Jamii:Filamu za Nigeria
Jamii:Filamu za 2018
Ohun Oko Somida

**Ohun Oko Somida** ni filamu ya mwaka 2010 ya nchini Nigeria iliyoandikwa na kuongozwa na Sola Sobowale.
 
Nyota wa filamu hii ni Fathia Balogun na Adebayo Salami, na baba wa Femi Adebayo.

## Wahusika
*Adebayo Salami
*Sola Sobowale
*Fathia Balogun
*Mistura Asunramu
*Mercy Aigbe
*Taiwo Sobowale
*Kehinde Sobowale

## Marejeo
Jamii:Filamu za Nigeria
Jamii:Filamu za 2010
Uganguaji

[thumb|439x439px|[Mashine Xbox ya Microsoft iganguwa.]]
Katika utarakilishi, **uganguaji** (kutoka kitenzi *kuganga*, *kugangua*; kwa Kiingereza: *Debugging*) ni mfumo wa mkuto wa msuluhisha wa matatizo ya tarakilishi.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Ugandamuzi data

[thumb|345x345px|[Namba ya biti katika hati za wav na hati za mp3.]]
Katika utarakilishi, **ugandamuzi** (kwa Kiingereza: *data decompression*) ni mfumo wa ongezeko la biti ya hati ya tarakimu.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
In America: The Story of the Soul Sisters

***In America: The Story of the Soul Sisters*** ni filamu ya Nigeria ya mwaka 2010 iliyoongozwa na Rahman Oladigbolu . Nyota wake ni Jimmy Jean-Louis na Roger Dillingham Jr. 

Ni filamu iliyoshinda tuzo ya *Best Film by an African Living Abroad* katika tuzo za *7th Africa Movie Academy Awards* mwaka 2010 katika tamasha la *Roxbury International Film Festival* mjini Boston, Massachusetts.

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*In America: The Story of the Soul Sisters at the Internet Movie Database

Jamii:Filamu za Nigeria
Jamii:Filamu za 2010
Iwalewa

***Iwalewa*** ni filamu ya mwaka 2006 ya nchini Nigeria iliyotayarishwa na Khabirat Kafidipe na dada yake Aishat Kafidipe, na kuongozwa na Tunde Olaoye. Walioang'arisha filamu hiyo ni Remi Abiola na Femi Branch.

## Ploti kwa Ufupi
Filamu inaelezea maisha ya msichana mdogo *Iwalewa*, anayepoteza wazazi wake wawili katika umri mdogo na kupata tabu na maisha magumu kama mtoto yatima.

## Wahusika
*Khabirat Kafidipe
*Femi Branch
*Remi Abiola

## Tuzo
Filamu iliteuliwa kushindania tuzo mata tatu, lakini ilijishindia tuzo mara mbili *3rd Africa Movie Academy Awards* mnamo tarehe 10 march 2007 tuzo zilofanyika katika  *Gloryland Cultural Center* katika jiji la   Yenagoa, Bayelsa State,Nigeria.
Khbirat Kafidipe's lead role in the film earned her the Africa Movie Academy Awards of Best Actress in a Leading Role.

## Marejeo
Jamii:Filamu za Nigeria
Jamii:Filamu za 2006
Muhula

**Muhula** ni kipindi cha mwaka wa masomo katika kalenda ya shule au taasisi ya elimu ambacho kinaonyesha muda ambao wanafunzi watakuwa shule na muda wa likizo.

Katika mfumo wa elimu ya Tanzania kuna mihula mikuu miwili (2). Katika shule za msingi muhula wa kwanza unaanza mwezi Januari mpaka Juni. Na muhula wa pili unaanza mwezi Julai mpaka wa Desemba.

Jamii:Elimu
Andalio la somo

thumb|Andalio la Somo
**Andalio la somo** (kwa Kiingereza: *lesson plan*) ni mpangilio au hatua zinazofuatwa na mwalimu wakati wa kufundisha somo fulani darasani. Mwalimu anapaswa kuandaa andalio la somo kabla na hata wakati wa mchakato mzima wa kufundisha.

## Umuhimu wa andalio la somo
# Huonesha malengo ambayo mwalimu anatarajia kuyafikia katika kipindi.
# Humpa mwalimu mwongozo wa kufuata hatua kwa hatua wakati anafundisha darasani.
# Humuonesha mwalimu sehemu za somo za kuulizia maswali, kutumia zana au kuhusisha wanafunzi katika vipindi.
# Hutumika wakati wa mwalimu kukaguliwa na kuangalia yale aliyoyafundisha darasani na matarajio yako baada ya kufundisha.

## Vipengele muhimu vya andalio la somo
# Jina la somo
# Tarehe, darasa, muda wa kipindi na idadi ya wanafunzi.
# Mada kuu
# Mada ndogo
# Malengo ya somo
# Vifaa vya kufundishia na kujifunzia
# Vitabu vya rejea
# Uwasilishaji wa somo hatua kwa hatua
# Kazi za mwalimu na za wanafunzi
# Maoni kuhusu mafanikio au matatizo yaliyojitokeza wakati wa kipindi
# Tathmini
# Mazoezi ya wanafunzi

Jamii:Elimu
Miranda Naiman

**Miranda Naiman** ni mjasiriamali Mtanzania, mmiliki na mwanzilishi wa kampuni iitwayo Empower na mmoja wa waanzilishi wa mgahawa ujulikanao kama Inspire cafe.

Aliwahi kutajwa kama mmoja kati ya wanawake 20 wenye nguvu na waliofanikiwa nchini Tanzania na pia aliwahi kutajwa na gazeti maarufu la Marekani (Forbes) linaloangazia mambo ya biashara kuwa ni mtaalamu wa kukuza vipaji vya watu. 

Mbali ya hayo, kuanzia Julai 2019 mpaka sasa Miranda Naiman ni rais katika umoja wa Wajasiriamali unaojulikana kama Enterprenuership Organization (EO).

## Elimu
Miranda ni mmoja wa wahitimu katika shule ya International School of Tanganyika (IST) mwaka 2000. Baada ya hapo Miranda alijiunga na chuo cha Central school of speech and Drama cha jijini London akichukua masomo ya shahada ya BA (HONS) Drama, applied Theatre and education. Baada ya hapo aliunganisha masomo ya shahada ya uzamili chuo cha Leeds katika masomo ya Theatre and development studies. Aliendelea kusoma huku akifanya kazi mbalimbali nchini humo. 

## Kazi yake
Miranda Naiman mbali na kuwa mjasiriamali pia ni mama wa mtoto mmoja wa kiume. Mwaka 2019, Miranda alichaguliwa kuwa mmoja kati ya wanawake mia nchini chini ya mtandao unaojulikana kama Sheroes, ikiwa ni wanawake wenye michango chanya kwenye jamii.

## Marejeo
Jamii:WikiGap 2020 Tanzania

## Viungo vya Nje
* https://www.cnbcafrica.com/videos/2019/10/25/miranda-naiman-assesses-how-africa-list-is-reshaping-continent-by-reskilling-its-workforce/ 
* https://www.thecitizen.co.tz/magazine/Stay-humble--never-give-up-in-business/1840564-4636490-prifyyz/index.html
* http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1433_City_Secrets/page5.shtml
* https://africanbusinessmagazine.com/press/youth-entrepreneurship-empowered-via-daraja-la-mafanikio-bridge-success-seminar/ 
* https://www.empower.co.tz/team

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Tanzania
Nation Under Siege

***Nation Under Siege*** (pia inajulikana kama ***Boko Haram***) ni filamu ya mwaka 2013 ya Nollywood iliyoongozwa na Pascal Amanfo pamoja na Double D.

## Ufupisho
Nguzo ya filamu inaelezea mtaalamu wa kukabiliana na ugaidi ambaye anajaribu kukomesha kundi la magaidi wa Kiislamu ambao wanawatisha na kuwauwa raia wa Nigeria.

## Wahusika
*Nneka J. Adams
*Majid Michel
*Mary Uranta
*Pascal Amanfo
*Zynell Lydia
*Seun Akindele
*Sam Sunny

## Mapokezi
Filamu hiyo ilipokea ubishani kadhaa juu ya Majid Michel, muigizaji wa Ghana, akionyesha gaidi wa Boko Haram nchini Nigeria, filamu hii ilionekana kuudhalilisha Uislamu na hivyo ilipigwa marufuku. *Film theaters* ilikataa kuorodhesha filamu hiyo kwa sababu*Amanfo* alibadili jina kutoka Boko Haram na kuwa *Nation Under Siege* kabla ya kuachiliwa nchini Nigeria.

## Marejeo
Jamii:Filamu za Nigeria
Jamii:Filamu za 2013
Jamii:Ugaidi
Tuzo

**Tuzo** (kutoka kitenzi *kutuza*; kwa kiingereza *award*) ni kitu anachopewa mtu au kundi la watu au asasi katika kuonyesha jambo fulani la mafanikio yaliyofanyika au waliyoyafanya; tuzo maalumu kabisa hujumuisha na pesa,medali au kitu kingine ambacho mtu anaweza kukivaa au kilicho katika umbo la mapambo.

Tuzo linaweza kuelezewa na mambo matatu: 1) ni nani aliyepewa 2) nini 3) na nani, yote hayo yanatofautiana kulingana na kusudi. 

Mpokeaji mara nyingi ni mtu mmoja au mwingine mwakilishi wa kikundi cha watu, iwe ni shirika, timu ya michezo au nchi nzima. 

Vitu vya tuzo vinaweza kuwa mapambo, ambayo ni ishara ya kufaa, kama vile medali (kuagiza), beji, utepe au pini. Inaweza pia kuwa kitu cha ishara kama tuzo au jalada la ukumbusho. Tuzo hiyo pia inaweza kuwa na au kuambatana na cheti au diploma, na pia kitu cha thamani moja kwa moja kama pesa au udhamini. Kwa kuongezea, kutajwa kwa heshima ni tuzo inayotolewa, kawaida katika elimu, ambayo haitoi mpokeaji (msimamo) msimamo wa juu lakini inachukuliwa kuwa ya kutajwa kwa heshima. 

Tuzo linaweza kutolewa na serikali, nasaba au mamlaka nyingine ya umma, au shirika lingine la binafsi au mtu binafsi. Mwisho huo unaweza pia kujumuisha mamlaka za Kanisa, kama vile ilivyo kwa tuzo za Kanisa.

## Marejeo
Jamii:Michezo
Khandi Alexander

**Khandi Alexander** (alizaliwa 4 Septemba 1957) ni mwigizaji wa filamu kutoka Marekani.

## Filamu
### Televisheni
## Tuzo
## Marejeo
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Kunguni-mgunda

**Kunguni-mgunda** ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda ya chini Pentatomomorpha katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa) ambao wana mabawa ya mbele yaliyo nusu magumu na nusu kama kiwambo. Takriban wadudu hao wote hufyonza utomvu wa mimea, matunda au mbegu, lakini spishi nyingine hula kuvu na nyoga au wadudu wadogo. Spishi fulani huitwa **visulisuli** pia.

Mifano ya wadudu hao ni kunguni-ngao (familia Pentatomidae), kunguni-bapa (familia Aradidae), kunguni-mbegu (familia Lygaeidae na Rhyparochromidae) n.k.

## Maelezo
Miundo na ukubwa ya kunguni-mgunda yanatofautana sana. Lakini, sifa zao ni sehemu za mdomo zinazotoboa ili kufyonza vioevu na mabawa ya mbele yaliyo nusu magumu na nusu kama viwambo. Takriban spishi zote hufyonza utomvu kutoka mashina, matunda na mbegu. Spishi chache kiasi hujilisha kwa wadudu wadogo au kuvu.

Kama wadudu mabawa-nusu wote lava za Pentatomomorpha zinafanana na wapevu. Kwa kawaida kuna hatua tano na ile ya mwisho inaambua kuwa mpevu mara moja bila kupita kwa hatua ya bundo. Mayai hutagwa juu ya mimea mara nyingi. Spishi za Aradoidea zinataga chini ya gome la miti au chini ya takataka ya majani. Spishi fulani hubeba mayai mgongoni.

## Spishi kadhaa za Afrika ya Mashariki
* *Anoplocnemis curvipes* (Coreidae)
* *Antestiopsis thunbergii* (Pentatomidae)
* *Clavigralla tomentosicollis* (Coreidae)
* *Dysdercus cardinalis* (Pyrrhocoridae)
* *Dysdercys fasciatus* (Pyrrhocoridae)
* *Dyscerdus nigrofasciatus* (Pyrrhocoridae)
* *Geocoris ruficeps* (Lygaeidae)
* *Oxycarenus hyalinipennis* (Lygaeidae)
* *Probergrothius angolensis* (Pyrrhocoridae)
* *Pseudotheraptus wayi* (Coreidae)
* *Usambaraia ampliata* (Aradidae)

## Picha

Aradus betulae 02.JPG|Aradoidea (*Aradus betulae*)
Anoplocnemis curvipes.jpg|Coreoidea (*Anoplocnemis curvipes*)
Lygaeidae - Oxycarenus hyalinipennis.JPG|Lygaeoidea (*Oxycarenus hyalinipennis*)
Antestiopsis thunbergii 2.jpg|Pentatomoidea (*Antestiopsis thunbergii*)
Probergrothius angolensis closeup 1.jpg|Pyrrhocoroidea (*Probergrothius angolensis*))

Jamii:Wadudu mabawa-nusu
Kinyesi

[thumb|Kinyesi cha [farasi.]]
**Kinyesi** (kutoka kitenzi *kunya*; kwa Kiingereza: *shit*) ni uchafu unaotolewa na wanyama kama mabaki ya chakula baada ya mmeng'enyo.

## Angalia pia
* Kinyesi cha binadamu

## Viungo vya nje
## Marejeo
Jamii:Biolojia
Kitenganishi

[thumb|273x273px|Sehemu ya [faili CSV kwenye vitenganishi.]]
Katika utarakilishi, **kitenganishi** (kwa Kiingereza: *delimiter*) ni herufi moja inayotumika kutenga elementi mbili katika faili CSV. Kwa mfano, alama ya mkato ni kitenganishi.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Uonyesho

[thumb|383x383px|Uonyesho wa saa ya [tarakimu]]
Katika utarakilishi, **uonyesho** (kwa Kiingereza: *display device*) ni kiwambo kinachotumika ili kuonyesha taarifa fulani. Kwa mfano, saa, televisheni na monita zina uonyesho.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Mto Nagisuga

'''''' unapatikana kaskazini mwa Burundi (mkoa wa Muyinga).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya mkoa wa Muyinga
* Orodha ya mito ya Burundi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

Jamii:Mkoa wa Muyinga
N
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Amelia Kajumulo Kivaisi

**Amelia Kajumulo Kivaisi** ni profesa mstaafu wa mikrobiolojia tumizi. Alikuwa mwanachama mwanzilishi na mkuu wa kwanza wa Idara ya biolojia ya molekuli (MBB) katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM) ambapo amekua profesa kwa takriban miaka 15. Kwa sasa anafanya kazi kwa mkataba katika idara hiyohiyo.

Hivi karibuni ametunukiwa cheo cha profesa "emerita", akiwa kwenye jopo la kwanza la wanataaluma na mwanamke wa kwanza kutunukiwa cheo hicho kutoka chuo kikuu cha Dar es Salaam.

## Elimu
Amelia ni msomi ambaye ana elimu za shahada ya pili (MSc) na shahada ya uzamivu (PhD) ya sayansi ya mikrobiolojia na alijikita katika mmeng'enyo anaerobia wa mabaki ya kilimo ya lignicellulosic. 

## Kazi
Amelia amekuwa mtafiti kwa miaka mingi, utafiti wake ulilenga ubadilishaji wa kibiolojia wa taka ngumu za kikaboni kuwa gesi ya asilia, uyoga na viuatilifu vya kibilojia. Amesimamia na kushauri wanafunzi wengi wa shahada ya pili (MSc) na shahada ya uzamivu (PhD) na kuongoza miradi kadhaa ya kitaifa na ya kimataifa ya utafiti.

Kwa kushirikiana na washirika wa viwandani, kwa sasa anahusika katika kukuza daraja la biashara-viuatilifu vya kibilojia akiwa kama mhariri mkuu wa Jarida la Sayansi la Tanzania na amechapisha katika majarida kadhaa. Alisambaza zaidi matokeo ya utafiti kupitia ushiriki wa dhati katika mikutano mingi ya kisayansi.

## Tafiti
Hii ni orodha ya baadhi ya tafiti na kazi mbalimbali zilizofanywa na Prof. Amelia
* Matumizi ya taka za viwandani za kilimo
* Usalama wa chakula na ujasiliamali
* Mapinduzi yasiyo ya kijani
* Udongo wa kupandia uyoga
* Sekta ya Mkonge ya Tanzania: Uchunguzi na tabia baada ya mavuno ya mkonge kama uchenjuaji wa kibaiolojia
* Uzalishaji wa kimeng'enya cha Oxidative na Hydrolytic kwa njia ya Coprinus cinereus (Schaeff). Majivu kutoka katika masalia ya mkonge yaliyochanganywa na Kinyesi cha ng'ombe 
Pia amehusika na kutoa marejeo na hariri katika tafiti nyingine zilizofanyika nje ya Tanzania.

## Marejeo
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Tanzania
Jamii:Wanabiolojia wa Tanzania
Jamii:Wanasayansi wa Tanzania
Jamii:WikiGap 2020 Tanzania
Kioneshatariki

[thumb|341x341px|Kioneshatariki cha [Nyumba|nyumbani.]]
Katika utarakilishi, **kioneshatariki** (kwa Kiingereza: *router device*) ni kifaa cha mtandao kinachotumika ili kutuma vifurushi data kati ya tarakilishi mbalimbali. Kwa mfano, kurasa za mtandao na barua pepe zinatumwa kwa ajili ya vifurushi data.

## Tanbihi
## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Kifurushi data

[thumb|458x458px|[Mchoro wa muundo wa kifurushi data kimoja.]]
Katika utarakilishi, **kifurushi data** (kwa Kiingereza: *data packet* au *network packet*) ni elementi ya msingi katika urushaji wa taarifa kwenye mtandao. Kwa mfano, kurasa za mtandao na barua pepe zinatumwa kwa ajili ya vifurushi data.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Jamii:Intaneti
Asasi

**Asasi** ni chombo kikubwa kama vile shirika linalohusika na utoaji wa huduma kwa watu katika jamii. 

Asasi zipo za aina mbalimbali; kuna asasi za kiserikali na asasi zisizo za kiserikali.

## Asasi za kiserikali
Hivi ni vyombo au mashirika mbalimbali ya kiserikali yanayojishughulisha na utoaji wa huduma katika jamii. Vyombo hivyo vinaweza kuwepo katika elimu, afya na kadhalika.

## Asasi zisizo za kiserikali
Hivi vi vyombo au mashirika mbalimbali binafsi yanayojishughulisha na utoaji wa huduma katika jamii.

Jamii:Sheria
Medali

unatumika kuivalisha.]]
**Medali** (kutoka Kiingereza: *medal*) ni kipande cha metali anachopewa mshindi katika mashindano ya mchezo au mtu anayepongezwa kwa mafanikio. Watu hupewa medali kama tuzo kutokana na kufanikiwa katika jambo fulani. Thamani ya medali hutegemea na makubaliano ya tuzo husika: mtu huweza kupewa medali ya shaba, fedha, dhahabu n.k. 

## Marejeo
*Osborne, Harold (ed), *The Oxford Companion to the Decorative Arts*, 1975, OUP, 
*Stephen K. Scher, et al. "Medal." In Grove Art Online. Oxford Art Online, Subscription required, (accessed July 28, 2010).
* Weiss, B. "Collection of Historical and Commemorative Medals".  http://www.historicalartmedals.com

## Marejeo mengine
*Louis Forrer, *Biographical Dictionary of Medallists* (Spink & Sons, 1904-1930) is an eight volume reference in English listing medallists through history. 
*Ulrich Thieme, Felix Becker, * Allgemeines Lexicon der Bildenden Kùnstler von der Antike bis zur Gegenwart * (Leipzig : 1907-1949) is a thirty six volume work in German that lists all artists without differentiating their specialty and medium like the Forrer work.

## Viungo vya nje
*European sculpture and metalwork, a collection catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on medals (see index)
*Medals and the Royal Mint 
*
*
*
*
*

Jamii:Utamaduni
Jamii:Michezo
Kichakata matini

thumb|429x429px|Kichakata matini kinachoitwa LibreOffice Writer.
Katika utarakilishi, **kichakata matini** (kwa Kiingereza: *word processor*) ni kifaa au programu za kompyuta zinachotumika ili kuandika na kuhariri maandiko.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Krisma

chenye krisma ndani yake. Kwa juu imeandikwa *SC*, kifupi cha maneno ya Kilatini *sanctum chrisma*, yaani *krisma takatifu*.]]
 krisma, mafuta ya wagonjwa na mafuta ya wakatekumeni.]] 
**Krisma** (kutoka Kigiriki: χρῖσμα, Khrisma, yaani *mpako*) ni mafuta ya kunukia yanayotumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali (Wakatoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki, Wakatoliki wa Kale, Waanglikana, Wamormoni na baadhi ya Walutheri) katika ibada kadhaa, hasa sakramenti za ubatizo, kipaimara na daraja takatifu.

Krisma ndiyo asili ya majina Kristo, Wakristo yanayomtambulisha Yesu na wafuasi wake.

## Ukristo wa Magharibi
### Kanisa la Kilatini
Katika Kanisa la Kilatini mafuta ya zeituni yanachanganywa na manukato na kuwekwa wakfu na askofu akishirikiana na mapadri wa jimbo lake, kwa kawaida asubuhi ya Alhamisi kuu, baada ya kubariki mafuta ya wakatekumeni na yale ya wagonjwa.

Krisma ni ya lazima kwa sakramenti ya Kikatoliki ya Kipaimara, na inatumiwa pia katika sakramenti za Ubatizo na Daraja Takatifu. 

Katika ubatizo, ikiwa mtu aliyebatizwa hatathibitishwa kwa Kipaimara mara moja, mhudumu humtia mafuta ya krisma utosini. 

Wale waliowekwa wakfu kwa upadri, baada ya kupokea daraja hupakwa krisma kwenye mikono, na waliopewa uaskofu hutiwa mafuta kichwani na Askofu mwadhimishaji. 

Pia hutumiwa katika utakaso wa vitu kama vile makanisa na madhabahu.

## Viungo vya nje
*Chrism &mdash; from the Catholic Encyclopedia
*Chrismatory &mdash; from the Catholic Encyclopedia
*On Chrism by St. Cyril of Jerusalem
*The Sanctification of the Holy Chrism Greek Orthodox Archdiocese

Jamii:Liturujia
Jamii:Sakramenti
Kigawa sehemu

[thumb|473x473px|Kigawa sehemu katika [kitabu kimoja.]]
Katika uchapaji, **kigawa sehemu** (kwa Kiingereza: *section break*) ni sehemu ya sura. 

Katika utarakilishi, kigawa sehemu kinafanywa kwa programu ya kichakata matini.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Kompyuta
Ishara

**Ishara** ni kitu kinachobainika kwa macho kinachodokeza kutokea kwa jambo fulani (dalili). 

Ishara zipo za aina nyingi: kuna ishara za barabarani ambazo huwaongoza madereva na wote wanaotumia barabara pindi wawapo barabarani. 

Pia kuna ishara wanazotumia wanadamu kuwasiliana. Ishara hizo nazo zipo tofautitofauti kwani kuna ishara wanazotumia marafiki walioshibana kwa kuwasiliana, kama vile kutumia vidole au kichwa lakini pia kuna lugha ya ishara ambayo hutumiwa na walemavu wa masikio au wenye usikivu hafifu wakati wa kuwasiliana ana kwa ana au kupitia runinga.

Jamii:Mawasiliano
Mwakilishi

**Mwakilishi** ni mtu anayemwakilisha mwingine mahali fulani au ni mtu anayefanya kitu kwa niaba ya mwingine. Hivyo basi mwakilishi anaweza kufanya kazi zile au zote ambazo zingefanywa na mtu anayemuwakilisha mahali husika na kwa wakati husika.

Wawakilishi wapo wa aina tofauti: kuna mwakilishi wa wilaya au jimbo, huyu hujulikana kama mbunge. Pia kuna mwakilishi wa kata fulani ambaye hujulikana kama diwani, lakini pia kuna mwakilishi wa nyumba kumi huyu hujulikana kama mjumbe. 

Wawakilishi wa kampuni binafsi na serikali hujulikana kama mawakala.

Jamii:sheria
Mafanikio

**Mafanikio** ni ukamilishaji wa malengo yanayoipatia nchi, jamii au mtu binafsi ustawi, afya njema au hadhi. Mafanikio pia hujulikana kama ufanisi, maendeleo au neema.

Mafanikio hupatikana baada ya kumaliza shughuli fulani au kitu fulani. 

Jamii:Uchumi
Mafuta ya wagonjwa

krisma, mafuta ya wagonjwa na mafuta ya wakatekumeni.]] 
**Mafuta ya wagonjwa** (kwa Kilatini: *Oleum Infirmorum*) ni mafuta yaliyobarikiwa yanayotumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali (Wakatoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki, Wakatoliki wa Kale, baadhi ya Waanglikana n.k.) katika sakramenti ya Mpako wa wagonjwa.

## Kanisa la Kilatini
Katika Kanisa la Kilatini mafuta ya zeituni au mimea mingine yanabarikiwa na askofu mbele ya mapadri na waumini wengine wa jimbo lake, kwa kawaida asubuhi ya Alhamisi kuu.

Kama padri anapaswa kumpa sakramenti hiyo mgonjwa lakini hana mafuta hayo, anaweza kubariki mwenyewe mafuta ambayo atampaka mgonjwa huyo kwa kawaida katika paji la uso na mikononi.

Jamii:Liturujia
Jamii:Sakramenti
Jamii:Afya
Mafuta ya wakatekumeni

krisma, mafuta ya wagonjwa na mafuta ya wakatekumeni.]] 
**Mafuta ya wakatekumeni** (kwa Kilatini: *Oleum Catechumenorum*) ni mafuta yaliyobarikiwa yanayotumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali (kama Wakatoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki, Wakatoliki wa Kale n.k.) kabla ya kumpa mtu sakramenti ya ubatizo ili kumuimarisha katika mapambano ya kiroho yanayodaiwa na maisha ya Kikristo. 

## Kanisa la Kilatini
Katika Kanisa la Kilatini mafuta hayo yanabarikiwa na askofu mbele ya mapadri na waumini wengine wa jimbo lake, kwa kawaida asubuhi ya Alhamisi kuu.

## Kanisa la Kiorthodoksi
Huko padri anabariki mwenyewe mafuta baada ya kubariki maji ya ubatizo.

Jamii:Liturujia
Filipo GaoLubua

**Filipo GaoLubua** (pia anajulikana kwa jina la Filipo Lubua; alizaliwa Mkoa wa Kilimanjaro, na kukulia mjini Arusha, Tanzania) ni mwandishi wa riwaya na mshairi kutoka Tanzania. 

Aliandika riwaya iitwayo Kilele Kiitwacho Uhuru pamoja na diwani kadha wa kadha za ushairi. 

## Maisha 
Baada ya kuhitimu elimu ya juu ya sekondari mwaka 2006, alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kutunukiwa shahada ya kwanza katika Sanaa na Elimu (B.A.Ed.) mwaka 2009, ambako alitaalamikia masomo ya Jiografia na Isimu. 

Mwaka 2010, alikwenda Chuo Kikuu cha Wisconsin Madison, Marekani, kama mwalimu wa Kiswahili kupitia ufadhili wa nchi ya Marekani chini ya programu maarufu ya Fulbright. 

Baada ya programu hiyo, mwaka 2012 alijiunga na Chuo Kikuu cha Ohio, kwa masomo ya umahiri katika Isimu Tumizi, akitaalamikia Ufundishaji na Ujifunzaji wa Lugha kwa Kompyuta (UULUKO). 

Baada ya masomo ya umahiri mwaka 2014, alijiunga na programu ya uzamivu na mwaka 2019 alitunukiwa digrii ya uzamivu (Ph.D.) katika masuala ya Teknolojia ya Elimu (Instructional Technology).

Kwa sasa ni profesa katika Idaya ya Isimu ya Chuo Kikuu cha Pittsburgh na Rais wa Chama cha Ukuzaji wa Kiswahili Duniani (CHAUKIDU) .

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Kikuba

**Kikuba** ni pambo la manukato linalotengenezwa kwa kuchanganya maua mbalimbali yakunukia pamoja na majani.

Maua yanayotumika ni kama vile asumini, vilua na mawaridi, majani yanayotumika ni kama vile mkadi na mrehani, kwa ustadi wa hali ya juu, majani na maua hayo huunganishwa pamoja kwa kutumia sindano na uzi.

Kibuba hupachikwa kwenye mto wa kulalia, mabegani, kichwani na hata kifuani na huwa na harufu nzuri sana.

Utengenezaji wa vikuba mbali ya kuwa ni sanaa ya hali juu pia ni  chanzo cha ajira  kwa wengi mjini Mombasa.

Bei ya kikuba hulingana na ukubwa wake.Kikuba cha bei ya chini kabisa ni huanzia shilingi mia tatu hivi.

Kikuba ni tunu kwa mwanamke wa Pwani na hutumika hususan na wanamke  waliolewa, ili kunogesha penzi kwenye ndoa.

Unaweza kumtunuku kikuba swahiba yako, wifi na  mavyaa, wengine hujifurahisha kwa raha zao.

Kikuba sio pambo tu bali ni tunu ya utamaduni na uchumi wa Mombasa.

Mombasa Raha!
Jamii:Utamaduni
Mto Rugomera

'''''' ni korongo linalopatikana kaskazini mwa Burundi (mkoa wa Karuzi).

Maji huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

## Tazama pia
* Orodha ya mito ya Burundi
* Orodha ya mito ya mkoa wa Karuzi
* Mito mirefu ya Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Geonames.org

R
Jamii:Mkoa wa Karuzi
Jamii:Nile
Jamii:Mediteranea
Cheti

**Cheti** (kutoka Kiingereza: *certificate*) ni hati anayopewa mtu kwa ajili ya kutambuliwa kuwa ana sifa fulani. 

Cheti huweza kutolewa kwa mtu aliyehitimu mafunzo fulani au aliyefanikiwa kwa jambo fulani. Vyeti vingi hutolewa kama tuzo kwa mtu aliyefanikiwa kuhusu jambo fulani.

Vyeti vipo vya aina mbalimbali, kuna vyeti vya kitaaluma, vya kuzaliwa, vya ndoa au vya kimichezo.

Jamii:Elimu
Sigimundi Gorazdowski

[thumb|[Picha halisi ya Mt. Sigimundi.]]
**Sigimundi Gorazdowski** (kwa Kipolandi: Zygmunt; Sanok, Podkarpackie, Austria-Hungaria, leo nchini Polandi, 1 Novemba 1845 – Lwów, leo nchini Ukraina, 1 Januari 1920) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki, mwanzilishi wa shirika la Masista wa Mt. Yosefu. 

Utotoni Gorazdowski aliugua TB hivi ilimbidi asubiri apone kabisa kabla hajapewa upadirisho.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri huko Ukraine tarehe 26 Juni 2001. Papa Benedikto XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 23 Oktoba 2005 huko Vatikano..

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Hagiography Circle
* Holy See
* Sisters of Saint Joseph

Jamii:Mapadri
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Polandi
Jamii:Watakatifu wa Ukraine
Emanueli Gonzalez Garcia

thumb|Mt. Manuel.
**Emanueli González García** (Sevilia, 25 Februari 1877 – Palencia, 4 Januari 1940) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki, jimbo la Palencia nchini Hispania tangu mwaka 1935 hadi kifo chake. 

Alijulikana kwa ibada kubwa aliyokuwanayo kwa Yesu Ekaristi ambayo alijitahidi kuieneza kotekote. Kwa ajili hiyo alianzisha shirika la Wamisionari wa Ekaristi wa Nazareti, pamoja na yale ya Wanafunzi wa Mt. Yohane na Watoto wa Malipizi. 

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 29 Aprili 2001. Papa Fransisko alimtangaza mtakatifu tarehe 16 Oktoba 2016. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Hagiography Circle
*Saints SQPN
*Catholic Hierarchy
*Blessed Manuel Gonzalez Garcia
*Manuel 16
Emiliana wa Roma

**Emiliana wa Roma** (aliishi karne ya 6) alikuwa bikira Mkristo, shangazi wa Papa Gregori I, ambaye alisimulia maisha yake katika hotuba fulani, akisema alijitoa kwa Mungu pamoja na dada zake Tarsila na Gordiana katika maisha ya Kiroho.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo
*Giovanni Sicari, *Reliquie Insigni e "Corpi Santi" a Roma*, Monografie Romane a cura dell'Alma Roma, 1998

Jamii:Waliofariki karne ya 6
Jamii:Mabikira
Jamii:Watakatifu wa Italia
Yohane Nepomuk Neumann

ya kiaskofu.]]
**Yohane Nepomuk Neumann, C.Ss.R.** (Prachatice, Austria-Hungaria , 28 Machi 1811 – Philadelphia, Marekani, 5 Januari 1860) alikuwa Mkristo wa Bohemia (Ucheki) aliyehamia Marekani mwaka 1836 ili aweze kupata upadrisho, akapewa baada ya wiki tatu tu. 

Halafu akajiunga na Waredentori ili kufaidika na maisha ya kijumuia (1840) na hatimaye akawa askofu mkuu wa Philadelphia (1852–1860). Katika jimbo kuu hilo aliunda mfumo wa shule wa kijimbo wa kwanza nchini Marekani: chini yake kutoka 1 tu, shule zake zikawa 200. Pamoja na kushughulikia sana malezi ya watoto, aliwajibika kwa hali na mali kwa ajili ya umati wa wahamiaji fukara.

Papa Paulo VI alimtangaza mwenye heri tarehe 13 Oktoba 1963 na mtakatifu tarehe 19 Juni 1977 , mwanamume wa kwanza (na hadi sasa wa pekee) raia wa nchi hiyo.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* "Homily preached by Pope Paul VI at the canonization of Saint John Neumann", 1977, Vatican website

Jamii:Wamisionari
Karoli wa Mlima Argus

ya shirika lake (1851).]]
**Karoli wa Mlima Argus, C.P.** (jina la kuzaliwa: **Joannes Andreas Houben**; Munstergeleen, Limburg, Uholanzi, 11 Desemba 1821 &ndash; Harold's Cross, Dublin, Ireland, 5 Januari 1893) alikuwa padri Mpasionisti aliyefanya kazi huko Ireland. 

Alipata sifa kubwa kutokana na huruma yake kwa wagonjwa na wale waliohitaji ushauri nasaha, hasa katika kitubio.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 16 Oktoba 1988, na Papa Benedikto XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 3 Juni 2007.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Charles of Mount Argus at Catholic Forum
*Biography of Fr. Charles of St. Andrew (1821–1893)
Wapasionisti

**Wapasionisti** (kutoka jina rasmi la Kilatini: **Congregatio Passionis Iesu Christi**, kifupi: **C.P.**) ni shirika la kitawa la kikleri la Kipapa la wanaume Wakatoliki lililoanzishwa na Paulo wa Msalaba mwaka 1725 kwa kusisitiza ibada kwa mateso ya Yesu.  

Mwaka 2016 walikuwa 1,964, wakiwemo mapadri 1,540.

## Watakatifu wa Shirika 
* Paulo wa Msalaba, mwanzilishi
* Vinsenti Strambi, askofu
* Gabrieli wa Bikira Maria wa Mateso, frateri
* Inosenti wa Maria Imakulata, mfiadini
* Karoli wa Mlima Argus, padri

## Watakatifu walioongozwa na Wapasionisti
* Maria Goretti, bikira mfiadini
* Gemma Galgani, bikira

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* International Website of the Passionists (English, Spanish, Italian)
* Passionists Australia, New Zealand and Papua New Guinea
* Passionists in the Philippines 
* Passionists in Chile  (Spanish, under construction)
* Website of the Sisters of the Cross and Passion 
* Website of the Passionists of St. Paul of the Cross Province, North America
* Website of the Passionists of Holy Cross Province, North America
* Passionists in the U.K.
Genoveva Torres Morales

right|thumb|220x220px|Mt. Genoveva Torres Morales.
**Genoveva Torres Morales** (Almenara, 3 Januari 1870 - Zaragoza, 5 Januari 1956) alikuwa mtawa wa Kanisa Katoliki nchini Hispania ambaye, baada ya kupitia majaribu na maradhi mengi tangu utotoni, alianzisha shirika lake lijulikanalo kama Mabinti wa Moyo Mtakatifu wa Yesu na Malaika watakatifu. Alitaka shirika hilo jipya lizingatie utunzaji wa wanawake wote. Wakati wa maisha yake na baada ya kifo chake, alitajwa kama "Malaika wa Upweke". 

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri mnamo 1995 na mtakatifu mnamo 2003.  

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1870
Jamii:Waliofariki 1956
Jamii:Mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Andrea Corsini

(1630-1635).]]
**Andrea Corsini, O.Carm.** (30 Novemba 1302 – 6 Januari 1373/1374) alikuwa Mkarmeli wa Italia aliyehudumia kama askofu wa Fiesole tangu mwaka 1349 hadi kifo chake.

Akiwa kijana aliishi vibaya hadi karipio la mama yake lilipomfanya aamue kuingia utawani aliposhika maisha magumu na kutafakari sana Biblia. 

Baada ya kushika nafasi mbalimbali shirikani, akirekebisha konventi zilizoharibiwa na tauni, alikubali kwa shida uaskofu akaongoza kwa busara jimbo lake akiongeza juhudi zake za kiroho na matendo ya huruma kwa maskini na kupatanisha maadui.

Tangu kale aliheshimiwa na waumini na hatimaye Papa Eugenio IV alimtangaza mwenye heri tarehe 21 Aprili 1440 na Papa Urban VIII alimtangaza mtakatifu tarehe 22 Aprili 1629.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN|0-14-051312-4.

## Viungo vya nje
* Santi e Beati
* New Advent
* Colonnade Statue in Saint Peter's Square

Jamii:Wakarmeli
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Italia
Yohane wa Ribera

.]]
**Yohane wa Ribera** (Sevilia, Hispania, 20 Machi 1532 &ndash; Valencia, 6 Januari 1611) alikuwa mtu maarufu kwa kushika vyeo mbalimbali katika serikali (Makamu wa mfalme) na Kanisa (askofu). 

Mwenye ibada kubwa kwa Ekaristi takatifu na mtetezi wa ukweli wa imani Katoliki, alijenga waumini kwa mafundisho bora.

Alitangazwa na Papa Pius VI kuwa mwenye heri tarehe 18 Septemba 1796, halafu Papa Yohane XXIII alimtangaza mtakatifu tarehe 12 Juni 1960.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Patron Saint's index
*
Rafaela Maria wa Moyo Mtakatifu

**Rafaela Maria wa Moyo Mtakatifu** (jina la kuzaliwa: **Rafaela Porras Ayllón**; Pedro Abad, Córdoba, 1 Machi 1850 - Roma, Italia, 6 Januari 1925) alikuwa bikira wa Hispania aliyeanzisha pamoja na dada yake shirika la Wajakazi wa Moyo Mtakatifu wa Yesu.

Aliliongoza kama mkuu wa kwanza hadi alipong'atuka mwaka 1893. Akidhaniwa amerukwa na akili, alivumilia hadi mwisho mateso na dharau kama toba yake.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XII tarehe 18 Mei 1952 halafu mtakatifu na Papa Paulo VI tarehe 23 Januari 1977.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyofariki dunia.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Hagiography Circle
*Saints SQPN
*Handmaids of the Sacred Heart of Jesus
Andrea Bessette

**Andrea Bessette** (maarufu kama **Frère André**; Mont-Saint-Grégoire, 9 Agosti 1845 – Montréal, 6 Januari 1937), alikuwa bradha wa shirika la Msalaba Mtakatifu nchini Kanada.

Alizaliwa katika familia ya kawaida yenye watoto wengi, akawahi kubaki yatima na kukabidhiwa kwa utunzaji wa shangazi. Alifanya kazi katika kiwanda cha nguo huko Kanada na Marekani . 

Mwaka 1870 aliingia utawani akapewa kazi ya bawabu wa ofisi ya chuo cha Notre-Dame huko Montreal. 

Alikuwa na sifa kama mponyaji . 

Alithibitishwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri mnamo 1982, Papa Benedikto XVI akamtangaza mtakatifu tarehe 17 Oktoba 2010.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Watakatifu wa Kanada
Kyanyabasa

**Kyanyabasa** ni kivuko kilichopo katika Mto Ngono kiunganishacho vijiji vya Kishogo na Bujugo.

Jamii:Wilaya ya Bukoba Vijijini
Ukenekaji

frame| Ukenekaji katika maabara: 1. Chanzo cha joto (hapa iko jiko la Bunsen) 2. Chupa 3. Kichwa cha ujenekaji4. Kipimajoto 5. Kitoneshi 6. Maji ya kupoza yanaingia7. Maji ya kupoza yanatoka 8. Chupa ya kusanya mkeneko
**Ukenekaji** *(kwa Kiingereza: *distillation*)* ni mchakato wa kutenganisha mchanganyiko kiowevu kwa sehemu zake kama sehemu hizi zina viwango vya kuchemka tofauti. Mchakato wa ukenekaji hutumiwa sana katika kemia ingawa si kazi ya kikemia bali ya kifizikia.  

Mchanganyiko hutiwa moto hadi sehemu moja ya mchanganyiko inapochemka yaani inageuka kuwa mvuke. Mvuke huo hukusanywa katika chombo cha kitoneshi (*condenser*) ambamo unapozwa na kutonesha hadi kuwa kiowevu tena. Kiowevu hicho huitwa mkeneko *(distillate)*. 

Mkeneko kwa kawaida bado ni mchanganyiko lakini ina kiwango kikubwa zaidi ya dutu yenye kiwango cha kuchemka cha chini zaidi. Mchakato wote unaweza kurudishwa mara kadhaa ili kuelekea dutu safi zaidi.  

Mifano:   

* maji ya matunda yaliyochachuka ni mchanganyiko wa maji, alikoholi mbalimbali na dutu nyingine. Mnamo nyuzijoto °C 65 methanoli inaanza kuchemka ambayo ni sumu, kuanzia nyuzijoto °C 78 ethanoli inachemka ambayo ni alikoholi inayotafutwa kwa matumizi ya pombe kali au alikoholi ya kitiba;     
* mafuta ya petroliamu ni mchanganyiko wa dutu nyingi; huchemshwa katika ngazi mbalimbali ili kupata bidhaa zinazolengwa; katika ukenekaji wa petroliamu, petroli huchemka kabla ya diseli.  
* maji ya bahari hukenekewa ili kupata maji safi ya kunywa. Chumvi tupu hubaki.  

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Alcohol distillation
* Case Study: Petroleum Distillation 
* 

Jamii:Kemia
Waraka

thumb|372x372px|Waraka wa karatasi.
**Waraka** (kwa Kiingereza: *document*) ni hati yenye taarifa maalumu. Kwa kawaida, siku hizi waraka unaandikwa katika karatasi.

Katika Biblia ya Kikristo mna nyaraka mbalimbali ambazo pamoja na barua zinafikia idadi ya 21, kwa mfano: Waraka kwa Waebrania.

Katika utarakilishi, waraka pepe (kwa Kiingereza: *electronic document*) ni hati pepe inayotumika katika tarakalishi. Waraka pepe ni kama waraka wa kawaida ila data ni za elektroniki.

## Marejeo 
* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

Jamii:Historia
Jamii:Kompyuta
Jamii:Teknolojia
Jamii:Biblia
Polieuto wa Melitene

ya Mt. Polieuto.]]
 wa kifodini cha Mt. Polieuto, 1000 hivi.]]
**Polieuto wa Melitene** (pia: **Polyeuctus**, **Polyeuctes**, **Polyeuktos**; alifariki Melitene, Armenia ya kale, 10 Januari 259) alikuwa afisa wa jeshi la Dola la Roma aliyepata kuwa mfiadini wa Kikristo wa kwanza huko Melitene, chini ya kaisari Valerian.

Alipochana hati ya kaisari Decius iliyoagiza wote waabudu miungu, na kuangusha chini na kubomoa sanamu zao 12 zilizopitishwa barabarani aliteswa vikali akakatwa kichwa mbele ya mke wake Paulina, watoto na mkwe wake. Hivyo alibatizwa kwa damu yake..

Tangu kale anaheshimiwa na Waarmenia, Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari au 9 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saint of the Day, February 13: Saint Polyeuctus 
*Catholic Online: Saint Polyeuctus
*Martyr Polyeuctus of Melitene, in Armenia
*Santiebeati: Saint Polyeuctus
Lusiano wa Antiokia

wa kifodini chake kutoka Menologion ya Basili II.]]
**Lusiano wa Antiokia** (labda Samosata, leo Samsat, Uturuki, 240 hivi – labda Nikomedia, 7 Januari 312) alikuwa padri mwanateolojia ambaye alijulikana pia kwa uadilifu wake mkubwa na hatimaye alifia dini ya Ukristo kwa kukatwa kichwa au kwa kuachwa afe njaa. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari na kazi hiyo ni muhimu hata leo kwa wataalamu wa Biblia. Wengine waliomsifu ni Yohane Krisostomo, Sirili wa Aleksandria na Jeromu. 

Hata hivyo alihusishwa na uzushi akatengwa na Kanisa, ila baadaye alipatanishwa (285 hivi).

Chini ya kaisari Maximinus Daia, alifungwa na kupelekwa Nikomedia, alipoteswa sana akiwa gerezani miaka tisa bila kukubali kuasi dini yake. Hatimaye aliuawa.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Gustave Bardy. ''Recherches sur saint Lucien d'Antioche et son école* (Paris: Beauchesne, 1936).

## Vyanzo
* Catholic Encyclopedia: *St. Lucian of Antioch* Retrieved on September 6, 2006. Contains bibliography.
* Philip Schaff and Henry Wace, *Nicene and Post-Nicene Fathers* vol. III, ch LXXVII
* Schaff, Philip, *History of the Christian Church*, Volume II: "Ante-Nicene Christianity. A.D. 100-325" Contains bibliography.
* Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints''. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN|0-14-051312-4.
Mlima Mabunu

**Mlima Mabunu** unapatikana kijijini Kishogo, Wilaya ya Bukoba Vijijini.

Ni maarufu kwa kukamatia senene.

## Tazama pia
* Orodha ya milima ya Tanzania

Jamii:Wilaya ya Bukoba Vijijini
Jamii:Milima ya Tanzania
Lusiani, Masimiani na Juliani

wa Beauvais.]]
**Lusiani, Masimiani na Juliani** (walifariki 290 hivi) walikuwa wamisionari kutoka Roma waliotumwa katikati ya karne ya 3 kuinjilisha eneo la Beauvais, katika Galia (leo Ufaransa).

Huko walifia dini ya Ukristo wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Martyrologium Romanum inataja tarehe 8 Januari kwa sikukuu yao.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
Jamii:Wamisionari

Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Chiharu Hokaze

(amezaliwa 26 Aprili) ni mwigizaji wa sauti na mwimbaji kutoka Mkoa wa Hyogo, Japani. 

Mwigizaji Hokaze anacheza kama , msichana wa miaka 17.

## Filamu alizoigiza
**Anime**
* 2020:''22/7 - Reika Satō

## Marejeo 
## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Japani
Kanuto Lavard

, kanisa la Vigersted, karibu na Ringsted.]]
**Kanuto Lavard** (kwa Kideni: **Knud Lavard**; Roskilde, Denmark, 12 Machi 1096 &ndash; msitu wa Haraldsted, karibu na Ringsted, Zealand, Denmark, 7 Januari 1131) alikuwa mtawala wa kwanza wa Schleswig chini ya wafalme wa Denmark na wa Ujerumani vilevile. 

Alitawala kwa busara na haki lakini akaja kuuawa kwa husuda na mdogo wake Magnus, baadaye mfalme Magnus I wa Sweden (1106 hivi - 1134). 

Kanuto Lavard alitangazwa mtakatifu na Papa Aleksanda III mwaka 1169.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Attwater, Donald and Catherine Rachel John (1993) *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. (New York: Penguin Books) ISBN|0-14-051312-4
*Mortensen,  Lars Boje (2006) *The Making of Christian Myths in the Periphery of Latin Christendom (Ca. 1000-1300)* (Museum Tusculanum Press)    ISBN|978-87-635-0407-2

## Viungo vya nje
*Sankt Knud Lavard skole 
*Sankt Knud Lavard Kirke
*Piotr Boroń, Kanut Laward - Rex Obodtitorum. Kontrowersje wokół tytulatury duńskiego księcia, władcy słowiańskich plemion
Apolinari wa Hierapoli

thumb|Mt. Apolinari.
**Apolinari wa Hierapoli** (pia: **Apolinari Klaudio** au **Apolinari Mtetezi wa Dini**; alifariki karne ya 2) alikuwa askofu aliyeongoza kanisa la Hierapoli na kumuandikia kaisari Marcus Aurelius *"Apologia"*, kitabu cha kutetea Wakristo dhidi ya dhuluma ya Dola la Roma (177).

Aliandika pia vitabu vingine dhidi ya Upagani na uzushi. Hata hivyo zimetufikia sehemu chache, ile ndefu zaidi ikihusu tarehe ya Pasaka.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Januari.

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk 14-15

## Viungo vya nje
* Fragments of Apollinaris's writings
Krispino wa Pavia

**Krispino wa Pavia** (alifariki 466) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini kwa walau miaka ishirini .

Alishiriki mtaguso wa Milano wa mwaka 451 dhidi ya Eutike.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Heshima hiyo ilithibitishwa na Papa Leo XIII tarehe 20 Desemba 1888.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Marejeo 
* *Il martirologio romano. Riformato a norma dei decreti del Concilio ecumenico Vaticano II e promulgato da papa Giovanni Paolo II*, LEV, Città del Vaticano 2004.
* Congregatio de Causis Sanctorum, *Index ac status causarum*, Città del Vaticano 1999.
* Filippo Caraffa e Giuseppe Morelli (curr.), *Bibliotheca Sanctorum* (BSS), 12 voll., Istituto Giovanni XXIII nella Pontificia Università Lateranense, Roma 1961-1969.
* Francesco Lanzoni, ''Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an.604)*, Faenza 1927.
* Charles Pietri, Luce Pietri (ed.), *Prosopographie chrétienne du Bas-Empire. 2. Prosopographie de l'Italie chrétienne (313-604)'', École française de Rome, vol. I, Roma 1999, pp. 506-507
Zeituni

thumb|Matunda ya zeituni
thumb|Zeituni
**Zeituni** au **zaituni** ni matunda ya  mti mfupi wa familia ya *Oleaceae* (jina la kisayansi kwa Kilatini *Olea europaea*, yaani "mzeituni wa Ulaya", au *Olea sylvestris*, yaani "mzeituni wa msitu") unaopatikana hasa kandokando ya Bahari ya Kati, lakini pia sehemu nyingine za Afrika na Asia.

Matunda yake ni muhimu hasa kwa utengenezaji wa mafuta (90%), ingawa yanaliwa pia bila kushindiliwa (10%).

Toka zamani mafuta hayo yalitazamwa kuwa bora yakatumika katika ibada mbalimbali.

## Picha

Olea europaea1.jpg|Zeituni mbichi
OlivenReif.jpg|Zeituni mbivu

## Tanbihi
Jamii:Matunda
Masimo wa Pavia

**Masimo wa Pavia** (karne ya 5 - 514) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini. 

Alishiriki mitaguso iliyofanyika Roma chini ya Papa Simako.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Erardo Mskoti

**Erardo Mskoti** (pia **Erardo wa Regensburg**; aliishi katika karne ya 7) alikuwa askofu wa mji huo wa Ujerumani.

Kama Wakristo Waselti wengine wengi, kutoka visiwa vya Britania alihamia Ulaya bara ili kuinjilisha na kueneza umonaki.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*  Filippo Caraffa e Giuseppe Morelli (curr.), *Bibliotheca Sanctorum* (BSS), 12 voll., Istituto Giovanni XXIII nella Pontificia Università Lateranense, Roma 1961-1969.

Jamii:Wamisionari
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uskoti
Jamii:Watakatifu wa Ireland
Marselino wa Ancona

thumb|Mt. Marselino.
**Marselino wa Ancona** (alifariki 9 Januari katika karne ya 6) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia ya Kati. 

Papa Gregori I aliandika askofu huyo alivyookoa mji wake katika hatari ya moto kuuteketeza.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Vincenzo Pirani, in collaborazione con il Prof. Giorgio Nicolini, *Storia della Chiesa di Ancona*, capitolo IV: *I Santi venerati nella Chiesa anconetana*, par.4

Jamii:Waliofariki karne ya 6