Panya (Rattus)

**Panya** wa jenasi *Rattus* ni wanyama wagugunaji (Rodentia) wadogo kiasi wa nusufamilia Murinae katika familia Muridae ambao wana mkia mrefu. Jenasi hii ina spishi 64 lakini mbili tu hupatikana katika Afrika: panya kahawia na panya mweusi wanaotoka Asia kiasili. Spishi nyingi za Muridae huitwa panya pia na hata spishi za familia nyingine za familia ya juu Muroidea.

## Maelezo
Spishi za jenasi *Rattus* zina maumbile ya kawaida ya wagugunaji. Nyingi ni nyembamba kiungalifu, ingawa nyngine ni nono. Zina pua ndefu na miguu mifupi kiasi. Zina ukubwa wa wastani na nyingi zina urefu wa mwili kati ya sm 10 na 30 na mkia wa urefu sawa au mrefu zaidi, ingawa nyingine zina mkia mfupi zaidi. Kwa kawaida huwa na uzito kati ya g 100 na 500. Takriban panya hawa wote wana rangi ya kahawia, lakini wengine wanaweza kuwa kijivu au weusi. Chini yao ni nyeupe au rangi nyingine iliyofifia. Manyoya yao ni mafupi kiasi kwa kawaida, ingawa spishi nyingine zina manyoya marefu. Mkia na nyayo za miguu zina manyoya machache au hazinayo kabisa na ni nyeupe, pinki au kahawia.

Panya wanaweza kuishi hadi miaka mitatu, lakini kwenye asilia, wengi sana huishi mwaka mmoja tu likiwa tokeo la kuwindwa na wanyama wengine, kama vile nyoka, mbweha, bundi na ndege mbuai wengine.

## Panya na watu
Panya wengi huishi kati ya wanadamu. Hii mara nyingi husababisha uhaba wa chakula katika nchi zinazoendelea. Walakini panya wasumbufu katika kundi hili ni wachache sana kwani spishi nyingi zinaishi kwenye visiwa na ziko hatarini kwa sababu ya uharibifu wa makazi yao.

### Uambukizaji kwa magonjwa
Panya hubeba magonjwa kadhaa, ambayo wanaweza kupitisha kwa wanadamu na mamalia wengine. Kwa mfano, "Kifo Cheusi" (tauni, kilichokumba Ulaya, Afrika ya Kaskazini na sehemu za Mashariki ya Kati, kinaaminika kuwa kilisababishwa na bakteria *Yersinia pestis* na mwanzoni kilipitishwa na viroboto kutoka kwa panya kuelekea wanadamu. Panya pia huhusishwa na magonjwa ya mifugo kama leptospirosis, salmonellosis, toxoplasmosis n.k.

thumb|left|Panya wa kufugwa.
### Ufugaji
Panya wamefugwa tangu karne ya 19. Wengi sana ni panya kahawia lakini weusi pia hufugwa. Panya wafugwao wana sifa tofauti wakilinganishwa na panya mwitu kulingana na vizazi vingapi vimezalishwa. Panya wafugwao pia hawaleti hatari ya ugonjwa kama mifugo mingine, kama vile paka na mbwa. Panya wafugwao huwa marafiki na wanaweza kufundishwa kutekeleza majukumu anuwai.

thumb|Panya wa Zucker.
### Panya wa maabara
Panya hawa wafugwao walianza kutumiwa kwa majaribio ya maabara. Aina nyingi zilitengenezwa kwa uchunguzi wa magonjwa fulani. Aina moja ya panya ya maabara inajulikana kama panya wa Zucker. Panya hao huzalishwa na uwezo wa kuwa wazito kupita kiasi.

## Kama chakula
Pengine panya wanaweza kutumiwa kwa chakula. Panya ni chanzo bora cha protini kuliko nyama nyingine. Nchini Australia Waaborijine hutumia panya katika lishe yao na nchini Uhindi wanawake wa Mishmi hutumia panya kwa sababu wanaruhusiwa kula samaki na nyama ya nguruwe na panya tu.

### Kwenye utamaduni
thumb|Panya weusi huruhusiwa kutembea huru kwenye Hekalu la Karni Mata
Huko Uchina panya ni mmoja wa wanyama kwenye kalenda ya Kichina ya Zodiaki. Watu waliozaliwa katika Mwaka wa Panya wanachukuliwa kuwa na sifa za panya pamoja na: ukweli, ukarimu, kiu cha kuchukua hatua, hasira ya haraka na taka. Watu waliozaliwa katika mwaka wa panya hupatana sana na watu waliozaliwa katika Miaka ya Kima na Joka na sivyo na wale wa Mwaka wa Farasi.

Kwa utamaduni wa India, mungu Ganesha hupanda panya na kwa hivyo panya huvumiliwa katika mahekalu yake. Kaskazini magharibi mwa Uhindi, katika jiji la Deshnoke, panya weusi katika Hekalu la Karni Mata wanaonyeshwa kama wanaume watakatifu. Watumishi hulisha panya kwa nafaka na maziwa. Kula chakula ambacho kimeguswa na panya inachukuliwa kama baraka kutoka kwa Mungu.

## Spishi
## Picha

Field rats infesting rice plants (11058917815).jpg|Ricefield rat
Rattus baluensis visiting Nepenthes rajah.png|Summit rat
Starr-141030-2690-Eucalyptus globulus-habitat with Polynesian rat in parking lot-Hosmers Grove HNP-Maui (25129932392).jpg|Polynesian rat
Rattus fuscipes2.JPG|Bush rat
Rattus lutreolus, Swamp Rat.jpg|Australian swamp rat
Rattus satarae.jpg|Sahyadris forest rat
Longtailedrat.jpg|Long-haired rat

## Marejeo
Jamii:Panya na jamaa