open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Japhet Nyang'oro Sudi

'''Japhet Nyang'oro Sudi''' (amezaliwa Dar es Salaam, 18 Januari 1981) ni mwandishi wa riwaya za kipelelezi kutoka nchini Tanzania. 

Japhet amejipatia umaarufu kwa uwezo wa kubuni riwaya za kipelelezi huku akimtumia mpelelezi wake mkuu katika riwaya zake nyingi, Jacob Matata. Alitoa riwaya yake ya kwanza mnamo mwaka 2014 na ilikwenda kwa jina la Hekaheka.

Japhet Nyangoro Sudi ni mhitimu wa shahada ya uzamili wa sayansi za kifedha.

## Vitabu alivyoandika
Hii ni orodha ya vitabu vilivyoandikwa na Japhet:

#Hekaheka - (2013)
#Ni Zamu yako Kufa - (2014)
#Mkono wa shetani- (2014)
#Patashika - (2015)
#Msako - (2016)
#Msako II - (2016)
#Saa 72 - (2017)
#Patapotea - (2018)
#Oparesheni Panama - (2018)
#Mdhamini- (2019)
#Love & leftovers - (2019)

## Marejeo
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Filipo na watoto kumi

**Filipo na watoto kumi** (walifariki Aleksandria, Misri, mwanzoni mwa karne ya 4) walikuwa Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. .

Pengine wanatajwa pamoja nao Narseo na Zeno. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 15 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Ziwa Chaubunagungamaug

thumbnail|right|200px|Moja ya maeneo ya  Ziwa Chaubunagungamaug
**Ziwa Chaubunagungamaug** (pia hujulikana kama **Ziwa Webster**) linapatikana katika nchi ya Marekani. 

Ni ziwa lenye jina refu zaidi duniani likiwa kwa kirefu jina hili husomeka kama Char­gogg­a­gogg­man­chaugg­a­gogg­chau­bun­a­gung­a­maugg.

## Tanbihi
Jamii:Maziwa ya Marekani
Wafiadini wa Nitria

'''''' (waliofariki karne ya 4) ni kati ya Wakristo bora wa Misri waliofia dini yao kwa kuuawa na wazushi.

Walikuwa wamonaki wanne na askofu wa Aleksandria ambao Yohane Krisostomo aliandika juu yao.

Hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hata majina, ila tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 10 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 4
Jamii:Wafiadini Wakristo
Shist

350px|thumb|Shist hii inaonyesha punje ndefu za ulanga.
**Shist** (pia **schist**) ni kundi la miamba metamofia iliyotokana na mwambatope na grife. 

Mwamba wa shist huwa na punje bapa ndani yake zinazoonekana mara nyingi kuwa na mwelekeo wa sambamba. Shist hufafanuliwa kuwa na asilimia 50 za punje bapa na ndefu kama ulanga, talki au grafati,  zinazochanganywa mara nyingi na kwazi na feldspar. 

Jina la shist linatokana na Kigiriki  *σχίζειν* (*skhízein*) inayomaanisha "kupasua", maana miamba ya shist hupasuliwa kwa urahisi kitabaka.   

Punje za madini katika miamba ya shist zinaweza kutambulika kwa macho matupu.        

Kama miamba mingine ya kimetamofia, shist iliundwa kutokana na miamba yake asilia kwa sababu iliathiriwa na joto na shinikizo kubwa, ingawa si kwa kiwango sawa na miamba ya gneis. Shist ikibaki muda mrefu zaidi chini ya joto na shinikizo inaweza kuendelea kuwa aina ya gneis.    

Shist hutofautishwa na kupewa majina mbalimbali kutokana na madini tofauti ndani yake, kama vile garnet schist, tourmaline schist, glaucophane schist, n.k.   

## Picha

Thin section of garnet-mica-schist.jpg|Kipande chembamba cha shist ya ulanga jinsi inavyoonekana chini ya hadubini; katikati kuna fuwele nyeusi kati ya punje za kwazi na feldspar; na milia sambamba ya ulanga (nyekundu, zambarau na kahawia).
Normal View of Garnet-Mica-Schist.JPG|Mwonekano wa shist ya ulanga
Schist.jpg|Shist ya Manhattan, Marekani 
NY-Central-Park-Rock-7333.jpg|Shist ya Manhattan jinsi inavyoonekana kwenye mbuga wa Central Park, New York City
Talc-schist - Collezione mineralogica - Università dell’Insubria.jpg|Shist ya talki kutoka Ufaransa

## Marejeo
Jamii:Miamba metamofia
Gneiss

right|thumb|230x230px|Mwamba wa Gneiss mara nyingi huonyesha milia ya rangi tofauti.
[right|thumb|250x250px|Gneis iliyoundwa na metamofia ya [itale.]]
**Gneis** (pia "gneiss") ni aina ya mwamba metamofia inayopatikana kwa wingi duniani. Asili yake ni miamba mashapo *(sedimentary rocks)*  na pia miamba ya mgando *(igneous rocks)* iliyoathiriwa na joto pamoja na shinikizo kubwa kwa miaka mingi. 

Jina la gneis / gneiss lina asili ya Kijerumani ambapo inamaanisha kitu kinachong'aa, maana wakati mwingine kuna fuwele vimeto ndani yake.

Miamba ya gneis kwa kawaida huonekana kuwa na milia ya madini yenye rangi tofauti. Ilitokea katika vilindi vya ardhi ambako ilishinikizwa na uzito mkubwa wa miamba juu yake. Katika hali hiyo mwamba si imara lakini kinamo. Miendo katika ganda la dunia huvuta na kusukuma mwamba kinamo na hapo madini ndani ya mwamba huanza kuachana kiasi na kuganda tena kwa matabaka ya pekee yanayoonekana kama milia ya gneis.

## Marejeo 
Jamii:Miamba metamofia
Ulanga (madini)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili tazama Ulanga

300px|thumb|Mabapa ya ulanga.
**Ulanga** *(kwa Kiingereza: mica)* ni kundi la madini yanayopatikana kwa umbo la mabapa membamba. Kikemia ni Madini silikati zinazounda fuwele monokliniki; yaani fuwele zinazoungwa kwenye kona na kujipanga kitabaka; lakini hakuna nguvu ya kushikana baina ya matabaka hayo.

Ulanga ni madini laini yenye ugumu wa Mohs wa 2 pekee.

Huwa na matumizi mengi katika teknolojia elektroniki maana ni kihamiumeme, hutumiwa sana ndani ya kapasita. Ulanga uliosagwa kutumiwa katika ujenzi unaotumia mbao au matofali ya jasi kwa kuziba mapengo (filler).

Jamii:Madini
Kaluta Amri Abeid

Shekhe **Kaluta Amri Abeid** (mkoa wa Kigoma, 1924  - 1 Januari 1964) alikuwa meya wa kwanza Mwafrika  na mwanasiasa pamoja na mhubiri wa dini.

Kwa jina la utani la kishairi alikuwa akijulikana kama Adili, lakini katika kipindi cha utoto wake baba yake alipenda kumuita kwa jina la Simba wa Lumona , kama ilivyo kwa washairi wengi kutumia majina ya utani au lakabu.

Baba yake alijulikana kama Abeid Kaluta na mama yake alijulikana kama Joha Kakolwa, 

Uwanja maarufu wa mpira katika mkoa wa Arusha hujulikana kama uwanja wa kumbukumbu wa Shekhe Amri Abeid, ni uwanja ulopewa jina la mwanasiasa na mshairi huyu mkubwa nchini Tanzania .

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* . Muda wa video dakika 3 sekunde 53. Mpakiaji: SheikhBakri AbediKaluta, 2015.

Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Shirika la Hali ya Hewa ya Dunia

**Shirika la Hali ya Hewa ya Dunia** (kwa Kiingereza: *World Meteorological Organization*; kifupi: WMO) ni asasi ya ushirikiano baina ya serikali mbalimbali duniani ikiwa na idadi ya Nchi wanachama 193. Makao makuu ya shirika ni Geneva, Uswisi.

Rais wa mkutano wa Dunia wa hali ya hewa ndiye kiongozi mkuu wa shirika ambaye ni Gerhard Adrian, na mtangulizi wake alikuwa David Grimes. 

Shirika hili lilianzishwa baada ya lile la Shirika la Kimataifa la Hali ya Hewa, lililoanzishwa mnamo mwaka 1873. 

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Mashirika
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Numidiko

**Rutilio** (alifariki Karthago, 251) alikuwa Mkristo wa Tunisia ya leo ambaye wakati wa dhuluma ya Decius, kaisari wa Dola la Roma, aliteswa na kuchomwa moto kwa imani yake.

Kidogo kabla hajafa, askofu Sipriani alimtoa motoni na kumpa upadrisho.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Mapadri

Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Bessus

[thumb|[Mchoro wake katika kanisa kuu la Ivrea, Italia.]]
''''* (alifariki mwishoni mwa karne ya 3) ni kati ya askari wa jeshi la Roma ya Kale katika kikosi cha Thebe kilichoongozwa na Morisi Mtakatifu.

Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho kilijumlisha wanajeshi Waafrika kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Huko Agaunum (leo Saint-Maurice-en-Valais), karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

Bessus na wachache wengine walinusurika wakahubiri Injili kwenye milima ya Alpi. Bessus alifanya hivyo Italia Kaskazini Magharibi.

Bessus pamoja na kikosi chake waliheshimiwa mapema kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 10 Agosti lakini pia 1 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Robert Hertz, "San Besso. Studio di un culto alpestre", in *La preminenza della destra e altri saggi*, Einaudi, Torino, 1994.
* Hertz, Robert. "Saint Besse: a Study of an Alpine Cult". In *Saints and their Cults: Studies in Religious Sociology, Folklore and History*. Editor Stephen Wilson. Cambridge: Cambridge University Press, 55-100.
* Marco Reis, "Il mistero di Besso - Tra Cogne e Campiglia le radici di un popolo", *Lampi di Stampa'', 2006.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 286
Jamii:Wafiadini Wakristo
Majira (gazeti)

**Majira - Gazeti huru la kila siku** ni gazeti kutoka Dar es Salaam, nchini Tanzania. Linatolewa kila siku kwa lugha ya Kiswahili na kampuni ya Business Times Limited inayotoa pia magazeti ya Dar Leo au Spoti Starehe.

## Magazeti mengine TZ 
* Taifa Leo
* Dar Leo
* Habari Leo
* Majira
* Mzalendo
* Nipashe
* *Saturday Nation*
* *Sunday Nation*
* *Business Daily Africa*
* Daily nation Kenya
* *Daily Monitor* Uganda
* *The Citizen* (Tanzania)
* *Mwananchi* Tanzania

## Marejeo 
* Sanga, A. N. (2018). *Mkengeuko wa ujumi wa kiafrika katika hadithi fupi andishi za kiswahili kipindi cha utandawazi: Mifano kutoka magazeti ya Habari Leo, Nipashe na Mwananchi* (Doctoral dissertation, Chuo Kikuu cha Dodoma
* Sturmer, M. (1998). *The media history of Tanzania* (p. 32). Ndanda: Ndanda Mission Press.

Jamii:Magazeti ya Tanzania
Jamii:Magazeti ya Afrika
Mfuko wa kimataifa wa maendeleo ya kilimo

**Mfuko wa kimataifa wa maendeleo ya kilimo** (kwa Kiingereza: **International Fund for Agricultural Development**; kifupi: **IFAD**) ni taasisi ya kifedha ya kimataifa ya Umoja wa Mataifa yenye jukumu la kushughulikia umaskini na njaa katika nchi zinazoendelea.

## Historia
IFAD ilianziswa kama taasisi ya kifedha mnamo mwaka 1977 kupitia azimio la Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa 32/107 la tarehe 30 Disemba 1977) kama moja ya matokeo ya Mkutano wa dunia juu ya chakula wa mwaka 1974. 

Makao makuu ya taasisi hiyo yapo mjini Roma, Italia, na ni mshirika wa mkutano wa Umoja wa Mataifa ya maendeleo (kwa Kiingereza: United Nations Development Group). 

Rais wa IFAD ni Gilbert F. Hounbo kutoka Togo, ambaye alichaguliwa kwa miaka minne tangu 2017.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*IFAD website
Rebeka wa Aleksandria

**Rebeka wa Aleksandria** (alifariki karne ya 3) alikuwa Mkristo wa mji huo wa Misri, ambaye alifia dini yake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 3
Jamii:Wafiadini Wakristo
Shirika la kimataifa la kazi

**Shirika la kimataifa la kazi** (kwa Kiingereza: **International Labour Organization**; kifupi: **ILO** ) ni wakala wa Umoja wa Mataifa wenye mamlaka ya kuendeleza haki za kijamii na kukuza heshima ya kazi kwa kuweka viwango vya kazi vya kimataifa (International labour standards). 

ILO ni shirika maalum la kwanza la Umoja wa Mataifa. Lina mataifa washirika takribani 187: 186 kati ya mataifa washirika 193 wa Umoja wa Mataifa pamoja na Cook islands. Wawakilishi wa serikali, waajiri pamoja na waajiriwa hujumuika pamoja katika kujadili na kutengeneza viwango vya kazi.

Ofisi ya kazi ya kimataifa ni sekretarieti ya kudumu ya shirika la kimataifa la kazi (ILO). Ni zingatio katika shughuli za shirika la kimataifa la kazi ambazo inaziandaa chini ya uangalizi wa bodi ya utawala ambayo inaongozwa na mkurugenzi mkuu.

Shirika la kimataifa la kazi limeajiri maafisa 2,700 kutoka mataifa yote 150 na makao makuu yake yapo Geneva, pamoja na ofisi takribani 40 kote ulimwenguni. Baadhi ya maafisa, wapatao 900, wanafanya kazi katika kitengo cha mpango wa ushirikiano wa kiufundi na miradi.

Mnamo mwaka 1969,Shirika la kimataifa la kazi lilipokea Tuzo ya Nobel ya Amani (Nobel Peace Prize) kwa kuboresha undugu na amani kati ya mataifa, na kushawishi haki ya jamii kwa wafanyakazi na kutoa msaada wa kiufundi kwa mataifa yanayoendelea. 

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Irene wa Misri

**Irene wa Misri** (alifariki 200 hivi) ni kati ya Wakristo waliofia dini yao huko Misri kwa kukatwa kichwa wakati wa dhuluma ya Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 18 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 200
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Pafnusi wa Aleksandria

ukimuonyesha Mt. Eufrosina akijitambulisha kwa Pafnusi, baba yake, wakati wa kufa.]]
'''''' (aliishi katika karne ya 5) alikuwa Mkristo tajiri wa Misri aliyemaliza maisha yake monasterini kwa kufuata mfano wa binti yake Eufrosina.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Septemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Wamonaki
Bwana Mwengo

**Bwana Mwengo bin Athumani** alikuwa mshairi na mwandishi wa Kiswahili kutoka Pate katika karne ya 17–18, anayejulikana zaidi kwa utenzi wake maarufu Utendi wa Tambuka uliyoandikwa mwaka 1728 kwa herufi za Kiarabu (ajami) katika mahakama ya Sultani wa Pate. Utenzi huo, ambao unaoripoti matukio ya kihistoria na maadili ya wafuasi wa Mtume Muhammad, ni moja ya kazi za mapema zilizobaki za fasihi ya Kiswahili na umekuwa chanzo muhimu cha kuelewa utamaduni, historia, na fasihi ya pwani ya Afrika Mashariki.

Alijulikana kwa kuandika *Chuo cha Utendi* na *Utendi wa Tambuka*.

## Maisha yake 
Aliandika vitabu vyake kwa sultani wa Pate. Jina lake linaonyesha alikuwa Mwafrika, tena wa Kibantu.

## Vitabu vyake 
* Chuo cha Utendi
* Utendi wa Tambuka

## Mistari ya Utendi wa Tambuka
## Marejeo 
* Knappert, J. (1982). Four Centuries of Swahili Verse.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 17
Jamii:Waliozaliwa karne ya 18
Jamii:Waandishi wa Kenya
Jamii:Waandishi wa Kiswahili
Abu Bakari (mshairi)

**Abu Bakari** (jina kamili: **Abu Bakari bin Mwengo**) alikuwa mshairi na mwandishi wa Kiswahili aliyehusiana na Usultani wa Pate, anayejulikana kwa kutunga kazi za ushairi kwa lugha ya Kiswahili kwa kutumia herufi za Kiarabu (Ajami). Alikuwa Mwafrika, tena wa Kibantu. Alijulikana kuandika Utendi wa Katirifu na Utendi wa Fatuma. Pia alinakili Utendi wa Tambuka wa Bwana Mwengo, baba yake.

## Maisha yake 
Yeye alikuwa mwana wa mshairi Mwengo bin Athumani, aliyeandika huo utenzi maarufu katika mahakama ya Sultani wa Pate mwaka 1728. Abu Bakari aliendeleza utamaduni huo kwa kuunda ushairi wake wa aina ileile katikati ya karne ya 18. Taarifa za kihistoria zinaonyesha kwamba alitoka Lamu na aliishi Pate, ambapo alifanya kazi kama mtu wa fasihi akimuandikia vitabu vyake sultani wa Pate. 

## Vitabu vyake 
* Utendi wa Katirifu
* Utendi wa Fatuma

### Mistari ya Utendi wa Katirifu
## Marejeo 
* Knappert, J. (1982). Four Centuries of Swahili Verse.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 18
Jamii:Waliofariki karne ya 18
Jamii:Waandishi wa Kenya
Jamii:Waandishi wa Kiswahili
Sekundo wa Thebe

, *Kifodini cha Mt. Morisi*.]]
'''''' (alifariki 286) alikuwa kati ya askari wa jeshi la Roma ya Kale walioongozwa na Morisi Mtakatifu.

Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho kilijumlisha wanajeshi Waafrika kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Huko Agaunum (leo Saint-Maurice-en-Valais), karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

Urso na Vikta walinusurika wakahubiri Injili ila wakaja kuuawa baadaye huko Solothurn (Uswisi vilevile), inasemekana pamoja na wenzao 66.

Morisi pamoja na kikosi chake waliheshimiwa mapema kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu ya Sekundo huadhimishwa tarehe 26 Agosti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 286
Jamii:Wafiadini Wakristo
Lukio wa Aleksandria

'''''' (alifariki Aleksandria, Misri, 257) ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 257
Kikwamba

**Kikwamba** (kutoka kitenzi *kwamba*, chenye maana ya kusema au kunena) ni aina ya shairi (bahari) ambalo neno la kipande cha kwanza katika kila mshororo hujirudiarudia katika ubeti , kwa mfano:

Kusema yanilazimu, daima sitonyamaza

Kusema yanilazimu, kimya kina nichukiza

Kusema yanilazimu, kipo cha kuwaeleza

Kama kusema ugonjwa, basi niache niumwe.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi
Doroteo wa Aleksandria

**Doroteo wa Aleksandria** (alifariki Aleksandria, 373 hivi) alikuwa Mkristo wa mji huo wa Misri, ambaye aliteswa na Waario kwa kushika imani sahihi ya Kanisa Katoliki. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 373
Maporomoko ya Maji Materuni

**Maporomoko ya Maji Materuni** ni moja ya maporomoko ya maji katika Mto Mware (kata ya Uru Mashariki, Wilaya ya Moshi Vijijini, mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania Kaskazini Mashariki). Yanapatikana katika kijiji cha Materuni pembezoni mwa hifadhi ya mlima Kilimanjaro (volkeno).

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Muungano wa Kimataifa wa Mawasiliano

alt=Muungano wa kimataifa wa mawasiliano|thumb|Muungano wa kimataifa wa mawasiliano
**Muungano wa Kimataifa wa Mawasiliano** (kwa Kiingereza: *International Telecommunication Union*; kifupi: **ITU**) ni wakala maalum wa Umoja wa Mataifa anayewajibika kwa masuala yote yahusuyo teknolojia ya mawasiliano na habari (information and communications technology)  ambalo ni shirika kongwe ulimwenguni (international organization).

**ITU** inaratibu matumizi ya wigo wa radio wa pamoja (radio spectrum), inakuza ushirikiano wa kimataifa katika kupeana njia ama mzunguko wa satelaiti (orbit), inafanya kazi kukuza miundombinu ya mawasiliano ya ulimwengu unaoendelea, pia inasaidia katika maendeleo na uratibu wa viwango vya kiufundi vya kimataifa (technical standard). Umoja huu unahusika sana palipo mtandao wa intaneti, teknolojia za kisasa zisizo na waya, teknolojia ya anga na maji ya urambazaji, teknolojia ya unajimu, upatikanaji wa mtandao, matangazo ya televisheni, pamoja na teknolojia ya kisasa ya mtandao.

## Historia
Maendeleo ya telegrafu mapema katika karne ya 19 yalibadilisha njia za mawasiliano baina ya watu kuanzia ngazi ya nchi mpaka kimataifa. Ongezeko la mawasiliano ya kimataifa lilipelekea uhitaji wa usanifu na ushirikiano kupita mipaka ya mataifa. Hii ni kwa sababu ya ukweli kuwa nyaya ilibidi zipitishwe kenye mipaka ya mataifa, jumbe ilibidi zizuiliwe ili ziweze kutafsiriwa kwenye mifumo mingine ya mamlaka.

Kati ya mwaka 1849 na 1865, mfululizo wa makubaliano baina ya nchi mbili ama kanda ulianzishwa kati ya majimbo ya Ulaya magharibi kwa ajili ya kujaribu kusanifu mawasiliano ya kimataifa. 
Kufikia 1865 ilikubaliwa kuwa kuna uhitaji mkubwa wa makubaliano juu ya kubadilisha makubaliano yote ya zamani na kutengeneza mfumo wa usanikishaji vifaa vya telegrafu, kuweka sawa maelekezo ya uendeshaji pamoja na kuweka ushuru wa pamoja wa kimataifa na sheria za uhasibu. Kati ya tarehe 1 Machi na 17 Mei 1865, serikali ya Ufaransa ilikuwa mwenyeji wa wajumbe wa mataifa ishirini ya Ulaya katika Mkutano mkuu wa kwanza wa mawasiliano wa dunia uliofanyika mjini Paris. Makubaliano ya mkutano huo yalitiwa saini tarehe 17 Mei 1865. 

## Marejeo
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Mawasiliano
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Wafiadini wa Afrika Kaskazini (16 Oktoba)

'''''' ni Wakristo 220 waliofia imani ya Kikristo huko Afrika Kaskazini.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini, ingawa majina yao hayajulikani.

Sikukuu yao ya pamoja huadhimishwa tarehe 16 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Immaculée Ilibagiza

**Immaculee Ilibagiza** (alizaliwa nchini Rwanda mwaka 1972 ) ni mhamasishaji na mwandishi wa vitabu. 

Kitabu chake cha kwanza ni *Left to Tell: Discovering God Amidst the Rwandan Holocaust* kilichotoka mwaka 2006; ni kitabu kinachoelezea matukio ya mauaji ya kimbari ya mwaka 1994.

## Tanbihi
Jamii:Waandishi wa Rwanda
Mwalimu Sikujua

**Mwalimu Sikujua** (Mombasa, karne ya 19 - Mombasa, karne ya 19) alikuwa mshairi na mwandishi katika usultani wa Mombasa. Aliandika ushairi na hadithi zake kwa Kiswahili. Jina lake linaonyesha alikuwa Mwafrika, tena wa Kibantu.

Alijulikana kuandika mashairi mengi kuhusu mwalimu yake Muyaka bin Hajji.

Aliandikia vitabu vyake kwa sultani wa Mombasa. 

Alikuwa mwalimu wa mshairi wa Mombasa W. E. Taylor. Alimfundisha kuandika ushairi wa Waswahili.

## Mashairi yake 
* Mashairi ya Sikujua katika Taylor Papers

## Mistari ya Mashairi ya Sikujua 
*Nali nikele kitako*

*Nikamuona mpenzi*

*Akija kwa matamko*

*Ya huruma na mbawazi*

*Kataka kwangu matako*

*Ya maneno ya kingozi*

*Nisiyaone makozi*

*Kamwambia utapata.*

## Marejeo 
* Knappert, J. (1982). Four Centuries of Swahili Verse.
* Frankl, P. J. (1991). Mombasa under the BuSaʿidi A Leaf from the Taylor Papers (SOAS MS 47757, folio 50). *Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft*, *141*(1), 131-138.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 19
Jamii:Waliofariki karne ya 19
Jamii:Waandishi wa Kenya
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Utendi wa Fumo Liyongo

**Utendi wa Fumo Liyongo** ni utenzi ulioandikwa na Muhamad Kijumwa ukiongelea mgogoro uliokuwepo kati ya Fumo Liyongo na kaka yake Daudi Mringwari. Utenzi huu uliandikwa mwaka 1913.

Katika utenzi huo, mtunzi anaanza kisa chake baada ya kuwa Fumo Liyongo  ameshakua na tayari anajulikana kama shujaa na mtu mwenye nguvu nyingi na uwezo wa kutunga na kukariri mashairi.

Utenzi huo unaonyesha jinsi Liyongo alivyokuwa shujaa wa vita katika kisiwa cha Pate katika karne ya 17, 18. Kama shujaa alipita changamoto, kulikuwa na njama za kumuua na kuepukaaa. Kwa sababu alikuwa shujaa sultani wa Pate alimuonea wivu.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Shirika la Utalii Duniani

**Shirika la Utalii Duniani** (kwa Kiingereza: *World Tourism Organization*; kifupi: **UNWTO**) ni wakala maalum wa Umoja wa Mataifa mwenye majukumu ya kukuza uwajibikaji, uendelevu na upatikanaji wa utalii (tourism). Ni shirika linaloongoza duniani kwenye sekta ya utalii ambalo linakuza utalii kama nyenzo ya kukua kwa uchumi, maendeleo jumuishi pamoja na mazingira endelevu na pia inatoa uongozi na msaada kwa sekta katika kukuza maarifa na sera za utalii duniani. Inahamasisha utekelezaji wa kanuni za kimataifa za maadili ya utalii.  ili kuongeza mchango wa utalii katika maendeleo ya kiuchumi na kijamii huku ikipunguza athari hasi za utalii (impacts of tourism|impacts), pia kuwezesha utalii kama chombo cha kufanikisha utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu ya Umoja wa Mataifa (Sustainable Development Goals), ili kuondosha umaskini na kukuza amani duniani.

## Marejeo
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Utenzi wa Mwanakupona

**Utenzi wa Mwanakupona** ni kati ya tenzi za Kiswahili zilizohifadhiwa tangu karne ya 19. Ilitungwa mnamo mwaka 1858/1860 na Mwanakupona binti Mshamu Nabhany, mke wa sultani wa Siu, akimuandikia mtoto wake wa kike aliyekuwa akiitwa Mwana Hashima bint Shee aliyeishi kati ya mwaka 1841 hadi 1931   . Utenzi huo uliandikwa kwa mwandiko wa Kiarabu, jinsi iliyokuwa kawaida kwa Kiswahili wakati ule.

Kuanzia miaka ya 1890 utenzi huu ulianza kuchapishwa huko Ulaya katika hati za Kirumi, lakini matoleo ambayo yaliweza kuhifadhika ni kuanzia yale ya mwaka 1930 hadi leo.

Mwaka 1962 Lyndon Harries alichapisha toleo jingine la utenzi huu.

Utenzi huu ni wa mawaidha kwa msichana ukimfunza namna ya kuishi katika maisha ya kinyumba na ya kijamii na una jumla ya beti zipatazo mia moja na mbili, ukiwa ni utenzi unaofanana kidogo kimawaidha na utenzi wa Howani Mwana Howani ulioandikwa mwaka 1983 na Zaynab Himid Mohamed ambazo tenzi zote mbili zinazungumzia sana maisha ya mtoto wa kike, kijamii na kidini 

Katika utenzi huu, mtunzi anaanza kumuita binti yake akaribie akiwa na wino na karatasi ili asikilize wosia, anamueleza binti yake kuwa yeye ni mgonjwa na alikuwa hajapata nafasi ya kumpa mawaidha. Anamwambia binti yake apende kumtukuza Mungu na kumuomba rehema zake, baada ya hapo anamwambia anataka kumpa hirizi ili iwe kinga yake na hirizi yenyewe ndiyo utenzi.

## Marejeo
## Maandiko kuhusu Utenzi wa Mwanakupona
* Muhamed Seif Khatib: Utenzi wa Mwanakupona, makala katika Mulika Na. q7-1985, Jarida la Taasisi ya Taaluma ya  Kiswahili, Dar es Salaam. 
* Uchambuzi wa Utenzi wa Mwanakupona: mawaidha katika tendi, blogu ya Mwalimu wa Kiswahili, November 21, 2017 online hapa 

Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Materuni

Materuni.]]
**Materuni** ni sehemu ya Wilaya ya Moshi katika kijiji cha Kishumundu, kata ya Uru Mashariki. Jina lilitokana na makazi ya watu wa ukoo wa Materu ambao ndio waanzilishi wa kijiji. Koo nyingine zinazopatikana katika kijiji hiki ni kama vile Akaro, Chuwa, Kessi, Maro, Mauki, Mmbando, Pacho, Shirima, Tete.

Imekuwa maarufu kwa maporomoko ya maji yanayovutia watalii wengi

## Tazama pia
* Maporomoko ya Maji Materuni

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Ahmad Basheikh Husein

**Ahmad Basheikh Husein** (Mombasa, 1909 - Mombasa, 11 Desemba 1961) alikuwa mshairi na mwandishi katika usultani wa Mombasa. Aliandika ushairi na hadithi zake kwa Kiswahili. Aliandika vitabu vyake kwa sultani wa Mombasa.

Alijulikana kutunga na kuandika mashairi mengi kama *Kunena nawe sikomi*, *Mbasi*, *Wanawake*, *Ila kafati shuarai* au *Tumi Nakutuma*. Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein alikua pia mwalimu wa Quran na msomi mkubwa wa dini uhodari wake katika usomaji wa Quran pamoja na sauti yake nyororo ulivutia wasikilizaji wake nchini Kenya,Tanzania na hata Afrika ya kati ikiwemo nchi za Congo

Alikuwa mwana wa Basheikh Hussein na Bibi wa Mwinyi Matano. Alikuwa mjomba wa mshairi Ahmad Nassir Juma Bhalo ambaye ndiye aliyeandika mistari na mashairi yake pamoja na Msomi na mwanasiasa maarufu mombasa sheikh Abdullah Nassir Juma Bhalo.

Ahmad Basheikh Hussein alijulikana kwa jina la (Kibwana)jina alilopewa kwa heshima aliyokuwa nayo wakati huo.

Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein alimuowa Sharriffa Haji Fazil Murad na kujaliwa nae watoto ambao ni malenga maarufu Maalim Basheikh Ahmad Basheikh Bin Hussein pamoja na Fadhil Ahmad Basheikh Bin Hussein, Shufaa Ahmad Basheikh Bin Hussein na wengine Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein pia ni babu wa Awadh Basheikh maarufu kama Mwana wa Kanga.

Ahmad Basheikh Bin Hussein ni Mlezi wa Mtunzi wa Sauti ya Dhiki Mwalimu Abdulatif Abdalla ambaye ni Babu yake.

Ustadh Basheikh alivuta pumzi zake za mwisho wakati akisoma Quran tukufu Disemba 11 mwaka 1961 katika Kituo cha redio cha Sauti ya Mvita

## Mashairi yake 
* *Kunena nawe sikomi*
* *Mbasi* 
* *Wanawake* 
* *Ila kafati shuarai*
* *Tumi Nakutuma*
* *Mahaba Matungu*
* *Mahaba si tamu*
* *Wake kwa waume*
* *Usia kwa mke mwana*
* *Asiyetaka kufunzwa*
* *Taa yetu ya thureya imezimika ghafula kifo cha Mbarak Ali Hinawi*
* *Mimi sina neno huba zimekwisha*

## Mistari ya *Mimi sina neno huba zimekwisha* 
*Lipi kuu mno ~ la kunionesha.*

*Ni mangi maneno ~ na kuhakikisha*

*Mimi sina neno ~ huba zimekwisha.*

*Hiyo siyo ndiya ~ ya kuridhi moyo*

*Watu wakutaya ~ kwa uyafanyayo*

*Walaje pamoya ~ na mume mwenziyo.*

## Marejeo 
* Knappert, J. (1982). Four Centuries of Swahili Verse.
* Frankl, P. J. (1991). Mombasa under the BuSaʿidi A Leaf from the Taylor Papers (SOAS MS 47757, folio 50). *Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft*, *141*(1), 131-138.

Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Jamii:Waandishi wa Kenya
Howani Mwana Howani

**Howani Mwana Howani** ni moja kati ya tenzi maarufu za Kiswahili zilizoandikwa na mwandishi mwanamke ajulikanaye kama Zaynab Himid Mohammed, mzaliwa wa Malindi katika kisiwa cha Zanzibar nchini Tanzania. 

Utenzi huu ni utenzi unaozungumzia sana kuhusu utamaduni wa Mzanzibari. Utenzi huu umezungumzia mambo mbalimbali katika jamii ya Zanzibar, kuanzia masuala ya dini, hasa ya dini ya Kiislamu, pamoja na mila na desturi za Wazanzibari kwa upande wa mwanamke au mtoto wa kike.

Kwa kiasi kikubwa utenzi huu umemlenga mtoto wa kike na kumfunza ni namna gani aishi katika maisha ya ndoa na jamii itakayokuwa inamzunguka.
Mtunzi ameanza kwa kumuambia mwanae ayasikilize maneno yake na kuyatia maanani kwa sababu tayari yeye amekua na ana uwezo wa kutambua jambo lipi baya na lipi zuri na kumsisitiza kuhusu kujiepuesha na dunia huku akimkumbusha mtoto wake huyo wa kike kuhusu safari yake ya kuja duniani ambayo ilianzia katika tumbo la mama yake na mama huyo aliweza kuilea mimba hiyo hadi ikakua na kumzaa mwanae japo katika hali ya tabu sana.

Utenzi huu umeelezea mambo mbalimbali katika maisha ya Mzanzibari kwa kipindi kile, ikigusia suala la huduma za matibabu kuwa hafifu sana kiasi cha kuwatia tabu na misukosuko wanawake hasa linapofika suala mwanamke kuhitaji huduma ya kujifungua.

Mtunzi anaelezea pia kupitia utenzi huu kuhusu mambo ambayo yalikuwa yanafanyika katika kipindi kile, hasa wakati wa mwanamke kupata uchungu na muda mfupi anapojifungua mtoto, pia utenzi unaendelea kuelezea kuhusiana na arobaini ya mtoto inapofanyika mara tu baada ya kuzaliwa.

Kupitia utenzi huu, mtunzi anamgusia mwane kuhusu pepo na kumuusia zaidi kumheshimu mama yake kwani pepo inapatikana chini ya miguu ya mama yake, hivyo azingatie sana katika kuheshimu wanawake.

Utenzi unamalizika kwa mtunzi kujitaja jina lake na sehemu aliyotokea.

Utenzi huu umekusanya jumla ya beti mia tatu tisini na nane.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Zaynab Himid Mohammed

**Zaynab Himid Mohammed** (Forodhani, mtaa wa Malindi, mjini Zanzibar, 12 Februari 1918 - 31 Desemba 2002) ni miongoni wa wasichana wachache waliobahatika kupata elimu katika kipindi hicho huku msukumo mkubwa wa kusoma ukiwa umetoka kwa baba yake ambaye alikuwa amesafiri sehemu nyingi na kujua umuhimu wa elimu .

Katika zama za Zaynabu Himid Mohammed hali ya ubaguzi katika elimu katika kisiwa cha Zanzibar ilikuwa imetawala sana na hivyo wazazi wake waliamua kubadili jina katika cheti cha kuzaliwa ili aonekane na jina la Kiarabu na aweze kwenda shule.

Katika miezi ya mwanzo ya Bi Zaynabu kwenda shule alikutana na changamoto nyingi ikiwemo za kurushiwa mawe kwani watu waliamini kuwa elimu haina manufaa yoyote kwa mtoto wa kike.

Zaynabu Himid alianza kupata uzoefu zaidi wa kuandika akiwa shuleni kama mwalimu ambapo alikuwa akiandika michezo ya kuigiza na hotuba.

Muda mfupi baada ya Mapinduzi ya Zanzibar rais wa kwanza wa Zanzibar Abeid Amani Karume alimpa kazi ya kuandika mchezo wa kuigiza ulioitwa Unguja ya leo si ya jana, mchezo ambao ulikuja kuonyeshwa mbele ya Mwalimu Julius  Kambarage Nyerere. Mbali na kuandika mchezo huo, pia aliwahi kuitwa na waziri mmoja na kupewa kazi ya kuandika shairi kumuhusu Julius Nyerere na shairi hilo liliitwa "Nyerere raisi mwema mwenye busara na hima".  

Zaynab Himid Mohammed alifariki dunia akiwa na umri wa miaka themanini na nne.

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 2002
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Jamii:Watu wa Zanzibar
Jamii:Wanawake wa Tanzania
Shirika la Posta Duniani

**Shirika la Posta Duniani** (kwa Kiingereza: *Universal Postal Union*), lililoanzishwa na Mkataba wa Bern mwaka 1874, ni miongoni mwa mawakala wa Umoja wa Mataifa unaohusika na sera za posta kati ya mataifa wanachama na dunia nzima. 

Shirika hilo linajumuisha bodi mbalimbali kama mkutano, Baraza la Utawala, Baraza la Kazi la Posta, na Ofisi za Kimataifa.

## Marejeo
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Umoja wa Mataifa
Hassan Mwakinyo

**Halfan Hythani Hamza** (maarufu kama **Hassan Mwakinyo**; alizaliwa 15 Machi 1995 mkoani Tanga) ni mtaalamu wa mchezo wa masumbwi na ngumi za kulipwa kutoka nchini Tanzania. Ni mwanamasumbwi wa uzito wa kati. Mpaka mwaka 2025 anashika nafasi ya tisa kulingana na viwango vya shirika la kimataifa la masumbwi la IBF kwenye uzito wa kati na namba 1 barani Afrika kulingana na viwango vya shirika la kimataifa la masumbwi la Africa ABU  katika ndondi za uzito wake wa kati.

Amekuwa akijihusisha na mchezo wa masumbwi tangu mwaka 2015 akiwa na umri wa miaka 20. Ana kimo cha futi 5 na inchi 8.

## Marejeo
Jamii:Wanamichezo wa Tanzania
Msitu wa Magoroto

**Magoroto** ni msitu maarufu wa Kitropiki unaopatikana katika wilaya ya Muheza, mkoa wa Tanga. Awali msitu wa Magoroto ulikuwa mashamba ya watawala wa Kijerumani na baadaye ukahifadhiwa kama sehemu muhimu yenye uoto wa asili. Upekee wake ni kuwepo kwa ziwa lililotengenezwa na binadamu lenye viumbehai mbalimbali, wakiwemo samaki.

## Historia
Msitu huo, wenye ukubwa wa ekari 591 na ziwa la maji safi, ulifunguliwa mwaka 1896 na watalawa wa Kijerumani kama shamba la kwanza la kibiashara Afrika Mashariki. Kwa mara ya kwanza shamba hilo lililima zao la mpira baada ya kushindwa kulima kahawa na chai na baadaye kulimwa michikichi mwaka 1921.

Eneo hilo lilichukuliwa na wazawa “kundi la Amboni” mwaka 1940 na kilimo cha michikichi kilisitishwa baada ya kuwepo ushindani kati ya Malaysia na Indonesia. Baada ya hapo, Msitu wa Magoroto ulihifadhiwa mpaka leo kwa kuzingatia upekee na uzuri wake.

Pamoja na kupakana na msitu wa Mlinga, Magoroto inatengeneza vipande vya milima ya Usambara ambayo inafahamika kwa uzuri na upekee wa uoto wa asili. Unafahamika zaidi kwa uwepo wa ndege wa pekee ambapo Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (UNESCO) na Chama cha Uhifadhi Wanyamapori wanahusika katika uhifadhi wa misitu hiyo nchini.

## Tanbihi
Jamii:Wilaya ya Muheza
Shirika la Maendeleo ya Viwanda la Umoja wa Mataifa

**Shirika la Maendeleo ya Viwanda la Umoja wa Mataifa** (kwa Kiingereza: *United Nations Industrial Development Organization*; kifupi: UNIDO; kwa Kifaransa/Kihispania kifupi ni **ONUDI**) ni wakala maalum ndani ya mfumo wa Umoja wa Mataifa-

Makao yake makuu yako Vienna, Austria. Mpango wa UNIDO, kama Ulivyoelezwa katika tamko la Lima lililopitishwa katika kikao cha kumi na tano cha mkutano mkuu wa UNIDO mwaka 2013, ni kukuza na chapuza umoja wa maendeleo endelevu ya viwanda (**ISID**) katika nchi wanachama. Pia ni mwanachama wa kikundi cha maendeleo cha Umoja wa Mataifa.

## Marejeo
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Vienna
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Kundi la Benki ya Dunia

**Kundi la Benki ya Dunia** (**WBG**) ni familia ya mashirika matano ya kimataifa ambayo hutoa mikopo kwa nchi zinazoendelea. Ni benki kubwa na inayojulikana zaidi ya maendeleo ulimwenguni na ni mwangalizi katika Kikundi cha Maendeleo cha Umoja wa Mataifa.

Makao makuu ya Benki hiyo yapo Washington, D.C. huko Marekani. Ilitoa karibu dola bilioni 61 kwa mikopo na msaada kwa nchi zinazoendelea na nchi za mpito katika mwaka wa fedha wa 2014. Ujumbe uliotajwa wa benki hiyo ni kufikia malengo pacha ya kumaliza umaskini uliokithiri na kujenga ustawi wa pamoja. Jumla ya mikopo kama ya mwaka 2015 kwa miaka 10 iliyopita kupitia Fedha ya Maendeleo ya sera ilikuwa takriban dola bilioni 117. 

Asasi zake tano ni Benki ya Kimataifa ya Kuijenga na Kuendeleza (IBRD), Jumuiya ya Maendeleo ya Kimataifa (IDA), Shirika la Fedha la Kimataifa (IFC), Wakala wa Udhamini wa Uwekezaji wa kimataifa (MIGA) na Kituo cha Kimataifa cha Usuluhishi wa Migogoro ya Uwekezaji (ICSID ). Mbili za kwanza wakati mwingine zinajulikana kama Benki ya Dunia.

## Marejeo
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:Washington, DC
Ziwa Ngosi

300px|thumb|Ziwa Ngosi (Ngozi) ndani ya kasoko ya mlima wake.
**Ziwa Ngosi** (pia **Ngozi**) linapatikana kwenye milima ya Uporoto, Mkoa wa Mbeya nyanda za juu kusini mwa Tanzania. Ziwa hili limetokana na mlipuko wa volkeno, hivyo ni tofauti na maziwa mengine kama Ziwa Viktoria au Ziwa Nyasa. Upekee wa ziwa hili ni kwamba liko ndani ya kasoko ya mlima Ngozi na katikati ya misitu na lina urefu wa km 2.5, upana wake ni km 1.5, kina chake ni mita 74 na lina ukubwa wa hektari 9332.

Maajabu mengine katika ziwa hili ni kwamba maji ya Ziwa Ngozi huwa lina muonekano wa rangi tofauti tofauti kila wakati, kuna wakati ukifika unakuta ziwa lina rangi ya samawati, kijani au nyeusi. Ni kwamba uwepo wa misitu husababisha rangi ya maji kubadilika na upande wa jua linapowaka.

Ndege hupendelea kuogelea pamoja na aina fulani ya bata huwa wanaogelea humo kwa wingi na kufanya ziwa kuwa na muonekano wa kupendeza zaidi.

Licha ya kuwa ziwa hilo linavutia kuangalia lakini halina samaki kama ilivyo katika maziwa mengine wala kuwa na historia ya uwepo wake na vilevile si rafiki kwa kuogelea.

Pia ziwa Ngosi lina maajabu ya kushangaza kwani mwonekano wake ni kama ramani ya bara la Afrika pamoja na visiwa vilivyopo Afrika mashariki ambavyo ni Pemba na Unguja.

## Tazama pia
*Mlima Ngozi

## Marejeo
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania

Jamii:Maziwa ya Tanzania
Tanzania Daima

**Tanzania Daima** ni gazeti kutoka Dar es Salaam, nchini Tanzania. Linatolewa kila siku kwa lugha ya Kiswahili na kampuni ya Free Media Limited inayotoa pia gazeti la FreeMedia.

## Magazeti dada 
* Taifa Leo
* Dar Leo
* Habari Leo
* Majira
* Mzalendo
* Nipashe
* *Saturday Nation*
* *Sunday Nation*
* *Business Daily Africa*
* Daily nation Kenya
* *Daily Monitor* Uganda
* *The Citizen* (Tanzania)
* *Mwananchi* Tanzania

## Marejeo 
* Sanga, A. N. (2018). *Mkengeuko wa ujumi wa kiafrika katika hadithi fupi andishi za kiswahili kipindi cha utandawazi: Mifano kutoka magazeti ya Habari Leo, Nipashe na Mwananchi* (Doctoral dissertation, Chuo Kikuu cha Dodoma
* Sturmer, M. (1998). *The media history of Tanzania* (p. 32). Ndanda: Ndanda Mission Press.

Jamii:Magazeti ya Tanzania
Jamii:Magazeti ya Afrika
Daraja la Mungu

350px|thumb|Daraja la Mungu kwenye mto Kiwira.

**Daraja la Mungu** ni daraja kubwa la asili linalounganisha kingo mbili za mto Kiwira kwenye Wilaya ya Rungwe, takriban km 10 upande wa magharibi wa Tukuyu.

Lina upana wa zaidi ya njia moja ya daraja na urefu wa mita 50.

Daraja hili lina uwezo wa kustahimili mizigo mikubwa kama mifugo. 

Inaaminika kwamba daraja hili limetokea miaka mingi iliyopita kutokana na maji ya mto Kiwira yaliyokuwa yanatiririka kutoka Milima ya Uporoto yalipokutana na lava ya moto ya Mlima Rungwe.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Rungwe
Jamii:Madaraja
Jamii:jiolojia

File:Daraja_La_Mungu_72.jpg|Daraja la Mungu-Kiwira, Mbeya
File:Daraja La Mungu 71.jpg||Daraja la Mungu-Kiwira, Mbeya
File:Daraja La Mungu 73.jpg|Daraja la Mungu-Kiwira, Mbeya
File:Daraja La Mungu74.jpg|Daraja la Mungu-Kiwira, Mbeya
Paul Makonda

thumb|right|Paul Makonda.
**Paul Makonda** (alizaliwa 15 Februari 1982) ni Mkuu wa mkoa wa Arusha, Tanzania.

Alipata umaarufu wakati wa kura ya maoni ya marekebisho ya katiba, ambapo alikuwa miongoni mwa wanachama wachache wa kikao maalumu cha bunge, waliotumwa kuandaa rasimu ya Katiba mpya.

Baadaye alipata umaarufu zaidi katika siasa za Tanzania, kwanza akiwa mkuu wa Wilaya ya Kinondoni halafu kama Mkuu wa mkoa wa Dar es Salaam chini ya Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania awamu ya tano, John Pombe Magufuli . 

Makonda alikuwa mwanasiasa mwenye utata na mbabe katika siasa za jiji, mara nyingi akikosoa upinzani,kuingilia uhuru wa vyombo vya habari na kupiga vita vitendo vya ushoga na ukahaba jijini Dar es Salaam. Pia alikuwa mstari wa mbele katika kuchukua hatua mbalimbali za kuboresha taswira ya jiji na kupambana na umaskini.

Mnamo Januari 2020 Marekani ilitangaza kwamba Makonda na wanafamilia yake watapigwa marufuku kuingia Marekani kwa tuhuma ya kukandamiza haki za binadamu .

Mnamo 22 Oktoba 2023 halmashauri kuu ya Chama cha Mapinduzi (CCM) kilimteua kuwa katibu wa halmashauri kuu ya CCM taifa itikadi na uenezi.

Mnamo Aprili 2024 aliteuliwa na Rais Samia Suluhu Hassan kuwa mkuu wa mkoa wa Arusha baada ya John Mongela, aliyekuwa mkuu wa mkoa huo, kuwepa majukumu mengine.

## Marejeo 
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Shirika la Mpango wa Chakula Duniani

**Shirika la Mpango wa Chakula la  Umoja wa Mataifa** (kwa Kiingereza: *World Food Programme*) ni tawi la kutoa msaada wa chakula la Umoja wa Mataifa na shirika kubwa zaidi la kibinadamu ulimwenguni kushughulikia njaa na kukuza usalama wa chakula. 

Kulingana na WFP, inatoa msaada wa chakula kwa wastani wa watu milioni 91.4 katika nchi 83 kila mwaka. Kutoka makao makuu yake huko Roma na kutoka ofisi zaidi ya 80 za nchi kote ulimwenguni, WFP inafanya kazi kuwasaidia watu ambao hawawezi kuzalisha au kupata chakula cha kutosha kwa ajili yao wenyewe na ya familia zao. Ni mwanachama wa Kikundi cha Maendeleo ya Umoja wa Mataifa na kamati kuu yake.

## Marejeo
## Viungo vya nje
*  Shirika la Mpango wa Chakula la  Umoja wa Mataifa
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Jamii:Roma
Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere

**Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere** ni kitabu kilichoandikwa na Peter Bwimbo aliyekuwa mlinzi mkuu wa Mwalimu Julius Nyerere katika kipindi cha kabla ya uhuru na baada ya uhuru 

Kitabu hiki kimetoka kwa mara ya kwanza mwaka wa 2016, kikiwa kinaelezea wasifu wa aliyekuwa mlinzi mkuu wa kwanza wa Baba wa taifa la Tanzania, historia yake kuhusu maisha yake binafsi na maisha ya utumishi kama Bodyguard mkuu wa Kikosi cha ulinzi cha raisi.

Ni kitabu kilichobeba historia ya taifa la Tanzania kikitazama hali iliyokuwepo kabla na baada ya uhuru katika idara za polisi na jinsi ambavyo yeye na wenzake waliweza kushirikiana katika kuhakikisha rais anakuwa salama muda wote.

Katika kitabu hiki mwandishi amejitahidi kuelezea changamoto ambazo walikuwa wanapitia kama walinzi wa rais huku changamoto mojawapo ikiwa ni ile ya kumtoa rais ikulu wakati wa maasi ya Tanganyika Rifles  na namna alivyoweza kufanikisha kuifanya Oparesheni magogoni na kumtoa rais ikulu kabla ya wanajeshi kufika ikulu. 

## Tanbihi
Jamii:Julius Nyerere
Jamii:Historia ya Tanzania
Operesheni Magogoni

**Operesheni Magogoni** ni jina la jitihada za kumficha rais wa Tanganyika, Julius Nyerere wakati wa uasi wa jeshi la Tanganyika Rifles kwenye mwezi wa Januari 1964.

Operesheni hiyo ilifanyika mapema asubuhi wa tarehe 20 Januari 1964 wakati wanajeshi kutoka katika kambi ya Colito Barracks, walielekea ikulu ya Tanganyika ili kupeleka malalamiko na madai yao kwa rais.

Wakati wanajeshi walipofika ikulu, Nyerere hakuwepo, hivyo walinzi wake walioongozwa na Peter Bwimbo waliamua kutomrudisha ikulu bali kumtunza sehemu ya usalama.

Nyerere alisafirishwa na walinzi wake kwenda Kigamboni, na kufichwa katika eneo la Magogoni katika nyumba ya Mkristo. 

## Tanbihi
Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Julius Nyerere
Utenzi wa inkishafi

**Utenzi wa inkishafi** ni moja kati ya tungo za kale sana ambazo zimeweza kuhifadhiwa na kuonekana hadi leo. Ni tungo ambayo imejadiliwa katika makongamano mengi ya Kiswahili kutokana na mtindo na maudhui yaliyotumika katika utenzi huu.

Kuna madai ambayo hayajathibitishwa kuwa kikamilifu kuwa inkishafi ulitokana na tungo za Kiswahili za zamani ziitwazo shairi la Qala al Muhadhar 

Utenzi huu ulitungwa mwaka 1853 na nakala hii iliweza kupatikana katika milki ya Sayyed Munsab ambaye alihusiana kinasaba na mtunzi wa utenzi huu, Sayyed Abdallah Bin Ally. Watafiti wengi wa lugha ya Kiswahili wamekuwa wakitumia utenzi huo katika kuchunguza mambo mbalimbali yanayohusu lugha na fasihi ya Kiswahili.

## Tanbihi
Jamii:Fasihi ya Kiswahili
Rufo wa Misri

**Rufo wa Misri** (aliishi katika karne ya 5) alikuwa mkaapweke wa Misri

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na madhehebu mengine mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 22 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa jangwani

## Tanbihi 
Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Mababu wa jangwani
Jamii:Watakatifu wa Misri
Kambi ya jeshi Lugalo

**Kambi ya jeshi Lugalo** ni kambi kubwa ya Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania iliyoko jijini Dar es Salaam kwenye barabara ya Bagamoyo.

Ilianzishwa wakati wa ukoloni wa Uingereza kama kambi ya King's African Rifles.

Ilipewa jina la "Colito Barracks" baada ya ushindi wa kikosi kutoka Tanganyika juu ya Waitalia katika mapigano ya Alaba Kulito huko Ethiopia tarehe 19 Mei 1941, wakati wa Vita Kuu ya Pili.

Uasi wa jeshi la Tanganyika Rifles wa mwaka 1964 ulianza hapo kwa njia ya mgomo wa wanajeshi.

Baada ya uhuru jina la kambi lilibadilishwa ili kukumbuka ushindi wa Wahehe chini ya mtemi Mkwawa juu ya jeshi la Kijerumani la Schutztruppe huko Lugalo uliotokea tarehe 17 Agosti 1891.

Ndani ya kambi iko Hospitali ya Lugalo ambayo ni hospitali ya rufaa kwa huduma za afya kwenye jeshi la Tanzania.

## Marejeo
Jamii:Dar es Salaam
Yusto wa Aleksandria (mfiadini)

**Yusto wa Aleksandria** (alifia dini 250 hivi) alikuwa Mkristo wa mji huo (nchini Misri) ambaye aliuawa kikatili wakati wa dhuluma ya kaisari Decius. Inasemekana alikatwa kichwa.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Wafiadini wa Afrika Kaskazini (30 Oktoba)

'''''' ni Wakristo 100-200 waliofia imani ya Kikristo huko Afrika Kaskazini katika dhuluma za kwanza za Dola la Roma.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini, ingawa majina yao hayajulikani.

Sikukuu yao ya pamoja huadhimishwa tarehe 30 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi