open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yohane wa Parma

**Yohane Buralli wa Parma** (Parma, Emilia-Romagna, 1209 hivi - Camerino, Marche, 19 Machi 1289) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki kutoka Italia ambaye aliongoza utawa wa Ndugu Wadogo (1247-1257).

Papa Pius VI alimtangaza mwenye heri mwaka 1777. Anaheshimiwa hasa tarehe 19 Machi. 

## Maisha
Kisha kujiunga na shirika na kupata upadrisho, alifundisha teolojia Bologna na Napoli. 

Alishiriki Mtaguso wa kwanza wa Lyon (1245) kama mtaalamu. 

Mwaka 1247 katika mkutano mkuu wa shirika ulioagizwa na Papa walimuondoa madarakani Kreshensi wa Iesi wakamchagua Yohane wa Parma mtu wa kufaa sana kwa elimu na utakatifu, aliyeongoza hasa kwa mfano wa maisha yake bora. 

Kitu cha kwanza alifuta lawama na adhabu zote dhidi ya ndugu wenye ari. Halafu akatembelea kwa miguu kanda zote akiwa na kanzu moja tu tena kuukuu na kuamsha nia ya kushika kanuni na wasia wa Fransisko wa Asizi. 

Ingawa aliwahi kufundisha katika vyuo vikuu vitatu, alikusudia hasa kurudisha shirika katika hali ya mwanzoni, kwa kukataa fadhili za Papa na kwa kuheshimu Maaskofu na mapadri. Hivyo mkutano mkuu (1254) ulisimamisha utumiaji wa fadhili kadhaa. 

Lakini, alivyosema Egidi wa Asizi (+1262), juhudi hizo nzuri zilikuwa zimechelewa zisiweze kurekebisha shirika lote. Wapinzani walimshtaki Yohane kwa Papa, akalazimika kujiuzulu. Mkutano mkuu ulitaka aendelee, lakini mwenyewe hakurudi nyuma. Hatimaye aliombwa amchague mwandamizi wake, naye akamtaja Bonaventura wa Bagnoregio akaenda kuishi upwekeni kwa miaka 30, akikataa mara mbili ukardinali.

## Marejeo
* Rosalind B. Brooke, *Early Franciscan Government: Ellias to Bonaventure*, Cambridge University Press, 2004.

Jamii:Waliozaliwa 1208
Jamii:Waliofariki 1289
Jamii:Wafransisko
Jamii:Mapadri
Jamii:Wenye heri wa Italia
Pofu (jenasi)

**Pofu**, **mbungu** au **mbunju** (kwa Kiing. eland) ni wanyamapori wa jenasi *Taurotragus* katika familia Bovidae. Wanatokea savana zenye miti katika Afrika. Wanyama hawa ni wakubwa kuliko spishi nyingine za Bovidae za Afrika. Rangi yao ni kahawianyekundu, kahawia, hudhurungi au kijivu na mara nyingi wana milia ya wima mbavuni. Wana ngozi ndefu chini ya koo lao. Pembe zao ni ndefu kiasi, zile za jike ndefu kuliko zile za dume.

## Spishi
* *Taurotragus derbianus*, Pofu Mkubwa (Giant Eland)
** *Taurotragus d. derbianus*, Pofu Mkubwa Magharibi (Western Giant Eland)
** *Taurotragus d. gigas*, Pofu Mkubwa Mashariki (Eastern Giant Eland)
* *Taurotragus oryx*, Pofu wa Kawaida (Common Eland)
** *Taurotragus o. livingstonei*, Pofu wa Zambia (Livingstone's Eland)
** *Taurotragus o. oryx*, Pofu Kusi (Cape Eland)
** *Taurotragus o. pattersonianus*, Pofu Mashariki (East African Eland)

## Picha

Eland (Taurotragus oryx) male (32708655016).jpg|Pofu kusi
Common eland mara.jpg|Pofu mashariki

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Henry Callaway

thumb|Henry_Callaway
**Henry Callaway** (17 Januari 1817 - 26 Machi 1890) alikuwa daktari, askofu na mwandishi wa Uingereza aliyekaa na kufanya kazi Afrika Kusini miaka 1854-1876.

## Vitabu vyake 
* *Immediate Revelation* (1841)
* *The Way to Christ* (1844)
* *Memoir of James Parnell* (1846)
* *The Good Tidings of Great Joy* (1854)
* *The Last Word of "Modern Thought"* (1866)
* *Nursery Tales, Traditions, and Histories of the Amazulu* (1868)
* *The Religious System of the Amazulu* (1868-1884)
* *Some Remarks on the Zulu Language* (1870)
* *A Sermon on the Ordination of Two Natives* (1872)
* *Kaffraria Church Mission* (1874)
* *A Fragment on Comparative Religion* (1874)
* *Missionary Sermons* (1875)
* *On the Religious Sentiment Amongst the Tribes of South Africa* (1876)
* *From Pondoland to Cape Town and Back* (1877)
* *A Brief Account of the Kaffraria Church Mission From 1874-1877* (1877)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Wamisionari

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1817
Jamii:Waliofariki 1890
Jamii:maaskofu
Sydney Clouts

**Sydney Clouts** (1926 - 1982) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Alifanya kazi kama mkutubi mjini London, Uingereza. Hasa alitunga mashairi.

## Vitabu vyake 
* *One Life* (1966)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo 
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Waliofariki 1982
Frances Colenso

thumb|Frances_Ellen_Colenso

**Frances Colenso** (1816 - 1893) alikuwa mke wa Askofu John William Colenso. Kutoka Uingereza alimwambatana mume wake kuishi nchini Afrika Kusini. Tangu 1865 hadi kifo chake, Frances Colenso aliandika barua nyingi zinazomsaidia mwanahistoria wa Afrika Kusini kuelewa nyakati za karne ya 19. Barua hizo zimekusanyika katika kitabu: W.Rees (mhariri), 1958, *Colenso: Letters from Natal*.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo 
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1816
Jamii:Waliofariki 1893
John William Colenso

**John William Colenso** (24 Januari 1814 - 20 Juni 1883) alikuwa askofu wa Kanisa Anglikana kutoka Uingereza aliyeishi na kufanya kazi nchini Afrika Kusini tangu 1853. Alichunguza na kuandika juu ya lugha ya Kizulu pamoja na maandiko ya kidini na vitabu vingi kuhusu maisha nchini Afrika Kusini.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Viongozi wa Kikristo
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1814
Jamii:Waliofariki 1883
Thoma wa Celano

**Thoma wa Celano** (kwa Kiitalia Tommaso da Celano; 1200 hivi &ndash; 1265 hivi) alikuwa mfuasi wa Fransisko wa Asizi katika utawa wa Ndugu Wadogo, mshairi, na mwandishi wa vitabu vitatu rasmi juu ya mwanzilishi huyo. 

## Maisha
Thoma alikuwa mwenyeji wa Celano (leo katika mkoa wa Abruzzo (Italia). 

Thoma hakuwa kati ya wafuasi wa kwanza kabisa wa Fransisko, lakini alijiunga naye mwaka 1215 hivi. 

Mwaka 1221 alitumwa naye Ujerumani ili kuanzisha shirika huko, na mwaka 1223 akawa mkuu wa kanda ya  Rhineland, yenye konventi za Cologne, Mainz, Worms na  Speyer. 

Baada ya miaka michache alirudi Italia, alipobaki mpaka mwisho wa maisha yake. 

Mwaka 1260 alihamia Tagliacozzo ili kushughulikia Waklara wa huko, na ndipo alipofariki kati ya mwaka 1260 na 1270. 

## Maandishi
Kitabu cha kwanza aliagizwa na Papa Gregori IX mwaka 1228 wakati wa kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu. Cha pili aliagizwa na Kreshensi wa Iesi, mkuu wa shirika kati ya miaka 1244 na 1247. Cha tatu kinahusu miujiza ya Fransisko na kiliagizwa na mkuu mpya wa shirika Yohane wa Parma kati ya 1254 na 1257. 

Thoma aliandika pia tenzi *Fregit victor virtualis* na *Sanctitatis nova signa* kwa heshima ya Fransisko. 

Pengine aliandika pia *Maisha ya Mt. Klara wa Asizi*, na utenzi "Dies Irae". 

## Viungo vya nje
*Thoma  (katika tovuti rasmi wa kijiji cha Celano)
*Vitabu vitatu vya Thoma wa Celano kuhusu Fransisko wa Asizi  (kwenye Franciscan Cyberspot)

Jamii:Washairi wa Kilatini
Egidi wa Asizi

[thumb|Mwenye heri Egidi alivyochorwa, [Deruta.]]
**Egidi wa Asizi** (1190 hivi - 1262), alikuwa wa tatu kati ya wenzi wa kwanza wa Fransisko wa Asizi, mwanzilishi wa Ndugu Wadogo.

## Maisha
Hakuna habari za hakika kuhusu maisha yake kabla ya kujiunga na Fransisko mnamo Aprili 1209. 

Muda mfupi baadaye aliongozana naye kuelekea mkoa wa Marche kwa mahubiri. Halafu alifuata naye na wenzao kwenda Roma ili kukubaliwa na   Papa Inosenti III.

Mwaka 1212 alihiji Compostella, huko Hispania, halafu Yerusalemu, akipitia patakatifu pengine. 

Baadaye alikuwa Roma, tena Tunisi, akijitahidi kupata riziki zake kwa kazi mbalimbali za mikono kama vile kutengeneza vikapu huko Ancona au kuuza maji na kuzika wafu huko Brindisi. 

Baada ya kushika maisha ya upwekeni huko Fabriano, alizidi kuzama katika maisha ya sala.

Ingawa hakuwa msomi, katika sala, safari na mang'amuzi yake alijipatia hekima aliyowashirikisha wengine kwa semi zake zenye ari. 

Ndiyo sababu watu wengi, wakiwa pamoja na Papa, walimkimbilia ili kusikia anasema nini kuhusu masuala mbalimbali. 

Ndiyo asili ya kitabu maarufu cha *Dicta* (*Semi* zake), ambacho kiliandikwa kwa Kilatini, kilitafsiriwa katika lugha mbalimbali na kilitumika kwa madondoo katika vitabu vya watu wengine.

Alifariki mwaka 1262, akiheshimiwa kama mtakatifu. Uhalali wa heshima yake ulithibitishwa na Papa Pius VI. Sikukuu yake ni tarehe 23 Aprili.

## Semi
*Toleo bora la "Dicta" ni lile la Quaracchi la mwaka 1905. Tafsiri ya Kiingereza ni: 
**"The Golden Words of the Blessed Brother Giles", together with a sketch of his life, by the writer of this article (Philadelphia, 1906).
** Chache zimetafsiriwa kwa Kiswahili katika Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 63-66

Jamii:Waliozaliwa 1190

Jamii:Wafransisko
Bernardo wa Corleone

thumb|Bernardo wa Corleone
**Bernardo wa Corleone** (Corleone, 6 Februari 1605 - Palermo, 12 Januari 1667) alikuwa bruda wa shirika la Ndugu Wadogo Wakapuchini kutoka Sicilia, leo nchini Italia .

Mwaka 1768 alitangazwa na Papa Klementi XIII kuwa mwenye heri.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu tangu alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 10 Juni 2001.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila tarehe 12 Januari.

## Maisha 
**Filippo Latini** (alivyoitwa awali) aliingia utawa kisha kupigana na Vito Canino kwa panga mwaka 1626.

Shirikani aliishi katika konventi mbalimbali kama ifuatavyo:
* 1633: Polizzi Generosa
* 1635: Corleone
* 1636: Bivona
* 1637: Castronovo di Sicilia
* 1638: Castelvetrano
* 1639: Sambuca di Sicilia
* 1640: Bisacquino
* 1641: Ciminna
* 1642: Chiusa Sclafani
* 1643: Castronovo di Sicilia
* 1644: Agrigento
* 1646: Castronovo di Sicilia
* 1647: Caltabellotta
* 1648: Burgio
* 1650: Chiusa Sclafani
* 1651: Partinico
* 1652-1653: Palermo, alipobaki hadi kifo chake.

Katika konventi hizo alifanya toba kali na kutekeleza kwa namna ya ajabu amri ya upendo.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 417-419

## Viungo vya nje
*http://www.sanbernardodacorleone.org/home.html  Tovuti rasmi ya Mt. Bernardo wa Corleone
Patrick Cullinan

**Patrick Roland Cullinan** (amezaliwa 25 Mei 1933 mjini Pretoria) ni mwandishi wa Afrika Kusini. Alisoma Kiingereza katika Chuo Kikuu cha Oxford, Uingereza, akawa mkufunzi wa lugha ya Kiingereza mjini Cape Town. Hasa alitunga mashairi.

## Vitabu vyake 
* *Today is not different* (1978)
* *White Hail in the Orchard* (1984)
* *Selected Poems* (1994)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Watu walio hai
Roy Campbell

**Roy Campbell** (2 Oktoba 1901 - 22 Aprili 1957) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. 

Hasa alitunga mashairi, na mwaka wa 1926 alihariri jarida la *Voorslag*. 

Baadaye alihama nchi yake na kukaa Uingereza, Hispania na Ureno.

## Vitabu vyake 
* *The Flaming Terrapin* (1924)
* *Adamastor* (1930)
* *Broken Record* (1934; tawasifu)
* *Talking Bronco* (1946)
* *Light on a Dark Horse* (1951; tawasifu)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waliozaliwa 1901
Jamii:Waliofariki 1957
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jack Cope

**Jack Cope** (3 Juni 1913 - 1991) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Kabla ya kuwa mwandishi alikuwa mkulima. Hasa aliandika riwaya, hadithi fupi na mashairi. Pia alianzisha gazeti la fasihi *Contrast*.

## Vitabu vyake 
* *The Fair House* (1955)
* *My Son Max* (1978)
* *The Adversary Within: Dissident Writers in Afrikaans* (1982)
* *Selected Stories* (1986)

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1913
Jamii:Waliofariki 1991
Jeremy Cronin

**Jeremy Cronin** (amezaliwa 12 Septemba 1949) ni mwandishi, mwanaharakati na mwanasiasa wa Afrika Kusini. Mwaka wa 1976 alitiwa ndani kwa sababu ya upinzani wake dhidi ya ubaguzi wa rangi. Kitabu chake cha mashairi *Inside* kilitolewa aliporuhusiwa 1983. Baada ya sera za apartheid kupinduliwa, alikuwa mwanachama wa serikali na kuwa Waziri Kaimu wa Usafiri.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1949
Jamii:Watu walio hai
Mgomba (mmea)

**Migomba** ni mimea mikubwa sana (mara nyingi huitwa miti lakini si miti kweli) ya jenasi *Musa* katika familia Musaceae inayozaa ndizi. 

Nchini Tanzania kilimo cha migomba, ambacho vile vile huitwa kilimo cha ndizi, hulimwa katika mikoa kama vile mkoa wa Kilimanjaro, mkoa wa Kagera, mkoa wa Mbeya na mkoa wa Morogoro.

## Picha

File:Musa acuminata0.jpg|Maua ya *M. acuminata*
File:Musa paradisiaca Principe Real.jpg|Mgomba aina ya mzuzu (plantain)
File:Musa sikkimensis.jpg|Mgomba wa *M. sikkimensis*
File:Musa velutina3.jpg|Ndizi za *M. velutina*

Jamii:Mtangawizi na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Lameki

(kushoto) kadiri ya hadithi fulani iliyochongwa na Wiligelmo huko Modena (Italia).]]
**Lameki** ni jina la watu wawili wa Agano la Kale katika Biblia.

Kitabu cha Mwanzo katika 4:18-24 kinamtaja mmojawao kama mwana wa Metusala katika kizazi cha tano baada ya Kaini. Ndiye wa kwanza kuoa mitara akiwa na wake wawili, Ada e Zila, waliomzalia watoto wanne: Jabal, Jubal, Tubalkain na Naama (huyo wa mwisho akiwa mwanamke). Kila mmojawao anawakilisha fani fulani: uchungaji, muziki, uhunzi na labda umalaya.

Lameki anakumbukwa pia kama mtu wa kisasi kikali.

Kitabu hichohicho kinamtaja Lameki mwingine katika 5:28, mwana wa Metusala katika kizazi cha saba baada ya Seti. Ndiye baba wa Nuhu.
Kalebu

la Kalebu, Timnat Serah.]]
**Kalebu** (kwa Kiebrania כָּלֵב, *Kalev*) ni jina la kiume. Binadamu muhimu zaidi mwenye kuitwa hivyo anatajwa katika Biblia na katika Quran (5:22-26).

## Viungo vya nje
**The Jewish Encyclopedia,* 1908
Kreshensi wa Iesi

**Kreshensi Grizi wa Iesi** (alifariki mwaka 1263) alikuwa na mtawa wa Kanisa Katoliki aliyeongoza Ndugu Wadogo ka mkuu wa shirika lote (1244-1247). Hatimaye akawa askofu.

Alipokufa Aimoni wa Faversham (1244), mvutano ndani ya shirika la Ndugu Wadogo ulijitokeza kwa nguvu. Mtumishi mkuu aliyechaguliwa, Kreshensi wa Iesi  akiona kwamba Fransisko wa Asizi alitazamwa bado na wote kuwa kielelezo cha wadogo, aliagiza mapema zikusanywe habari zote juu yake, halafu akamuagiza Thoma wa Celano aandike upya maisha ya mwanzilishi. Mkusanyo huo unaitwa *Assisi Compilation* au kwa majina mengine.. 

Waliolilia hali ya awali (wenzi wa Mt. Fransisko na ndugu “wenye ari”) walipoona Mtumishi mkuu hakubaliani nao, walichagua wajumbe 72 wakajieleze kwa Papa Inosenti IV (1243-1254) ili aingilie kati. Lakini Kreshensi aliwasema kwa Papa na kumuomba awaadhibu; mwenyewe aliwatawanya wengine ili awavunje nguvu.

Papa, akiwa mwanasheria mwenye hakika kuhusu ukuu wa mamlaka yake, aliona kanuni ya Ndugu Wadogo, kama kanuni nyingine zote, ni sheria tu ambayo Papa anaweza kuifanyia lolote; vilevile aliona shirika lao kuwa kama mengine yote akalisukuma lizidi kutia maanani elimu. Hivyo alitoa (1245) tamko la pili juu ya kanuni ili kuilegeza: hasa alitamka kuwa vitu vyote ambavyo shirika linavyo, kama si vya wafadhili tena, basi ni vya Papa. Hivyo kwa kutofautisha kutumia vitu na kuvimiliki kisheria, Ndugu Wadogo waliweza kujidai mafukara ingawa wanatumia vingi, eti si vya kwao! Lakini wengi hawakuridhika na ujanja huo, usiolingana na roho ya Kiinjili ya Fransisko, wala na dhuluma za Kreshensi dhidi ya ndugu wenye ari.

Basi, katika mkutano mkuu ulioagizwa na Papa walimuondoa madarakani wakamchagua Yohane wa Parma (1247-1257), mtu wa kufaa sana kwa elimu na utakatifu, aliyeongoza hasa kwa mfano wa maisha yake bora.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*http://users.bart.nl/~roestb/franciscan/franautc.htm#_Toc427589273 

Jamii:Waliofariki 1263
Jamii:Wafransisko
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Chuo Kikuu cha McGill

thumb|Chuo Kikuu Cha McGillt
**Chuo Kikuu cha McGill** ni chuo kikuu mjini Montreal, Kanada. Kilianzishwa mwaka wa 1821, na kupata jina lake kutoka kwa James McGill, mfanyabiashara hodari wa mji wa Montreal.

Jamii:Elimu ya Kanada
Jamii:Vyuo vikuu vya Kanada
Jamii:Montreal, Quebec
Santo Ângelo

thumb|250px|
**Santo Ângelo** ni a mji la Brazil katika jimbo la Rio Grande do Sul. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2010, mji una wakazi wapatao 76 304 wanaoishi katika mji huu.

Jamii:Miji ya Brazil
Agnes wa Asizi

, Assisi (Italia).]]
, Assisi.]]
**Agnes wa Asizi** (Assisi, 1197 au 1198 - Assisi, 16 Novemba 1253) alikuwa mdogo wa kwanza wa Klara wa Asizi. 

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu bikira. Papa Benedikto XIV alithibitisha heshima hiyo tarehe 6 Novemba 1751, akiruhusu Wafransisko kuadhimisha sikukuu yake kila tarehe 16 Novemba .

## Maisha
Alikuwa binti wa pili kati ya watatu wa Favarone wa Offreduccio Scifi; mama yake Ortolana alikuwa wa ukoo wa kisharifu wa Fiumi na binamu yake Rufino ni mmojawapo kati ya wenzi watatu wa Fransisko wa Asizi. 

Akiwa na umri wa miaka 15 tu, alimfuata dada yake Klara wiki mbili tu baada ya huyo kukimbia nyumbani (18 Machi 1212) ili atawe nyuma ya Fransisko, mwanzilishi wa Ndugu Wadogo. Pamoja, walishinda upinzani mkali wa baba yao na ndugu wengine ili kushika kwa moyo wote ufukara mkuu walivyoelekezwa na Fransisko .
 
Ndipo Fransisko alipowahamishia kwenye kikanisa cha San Damiano nje kidogo ya Assisi ambacho alikuwa amekarabati kwa mikono yake.

Baada ya wanawake wengine kujiunga, monasteri yao ikawa asili ya Utawa wa Mt. Klara.

Mwaka 1219 Agnes aliteuliwa na Fransisko kuwa abesi wa monasteri ya Monticelli, karibu na Firenze, ambayo ikazaa monasteri nyingine Italia kaskazini, kama vile Mantova, Venezia na Padova.

Mwaka 1253 Agnes alirudishwa San Damiano wakati wa kihoro cha dada yake, akamtumikia hadi mwisho. 

Mwaka huohuo, mwenyewe alifariki, tarehe 16 Novemba. 

Kwa wakati huo mama yao Ortolana, na mdogo wao Beatrice, walikuwa wameshafariki katika monasteri hiyohiyo.

Masalia ya Agnes yanatunzwa katika Basilika la Mt. Klara mjini Assisi, yalipohamishiwa pamoja na yale ya Waklara wote wa kwanza. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 442-446
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 564

## Marejeo ya lugha nyingine
* Bartoli, Marco. ''Chiara d'Assisi''. Rome 1989: Instituto Storico dei Cappuccini.

Jamii:Watakatifu wa Italia
Agnes wa Praha

[200 px|thumb|*Mt. Agnes akiuguza wagonjwa*, sehemu ya mchoro wa [karne XV.]]
**Agnes wa Praha** (au wa Bohemia; Praha, leo mji mkuu wa Ucheki, 1211 - Praha, 2 Machi 1282) alikuwa bintimfalme aliyeanzisha na kuongoza kama abesi monasteri ya Kifransisko mjini Praha; alianzisha pia Shirika la Wanamsalaba wa Nyota Nyekundu.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu bikira, hasa katika tarehe ya kifo chake au tarehe 6 Machi.

## Maisha 
Binti wa mfalme wa Bohemia Ottokar I na Kostanza wa Hungaria, alikuwa ndugu wa jirani wa watakatifu Ludmila, Wenseslaus I, Hedwig wa Andechs, Elizabeti wa Hungaria na Margareta wa Hungaria.

Kisha kulelewa katika monasteri ya masista wa Citeaux huko Trzebnica, na ya masista Wapremontree huko Doksany, alipokuwa na miaka 8 alitumwa kwenye ikulu ya Vienna ili kuandaliwa awe mke wa kaisari Henri VII wa Ujerumani, mwana wa Federiko II.

Akiguswa na mfano wa Fransisko wa Asizi, aliamua kuishi kitawa na kwa msaada wa Papa Gregori IX alivunja uchumba wake akarudi Praha awe bibiarusi wa Kristo tu.

Huko alianzisha konventi ya kwanza ya Ndugu Wadogo katika eneo hilo (1232), ikiwa pamoja na hospitali kwa fukara: ili kuendesha hospitali hiyo alianzisha chama cha kitume cha Wanamsalaba ambao mwaka 1237 walikubaliwa na Papa kuwa shirika la kitawa.

Mwaka 1234 alianzisha monasteri ya Waklara iliyopokea masista watano waliotumwa na Klara wa Asizi mwenyewe: Agnes alihamia huko tarehe 11 Juni mwaka huohuo akishika kikamilifu ufukara mkuu. Baadaye akawa abesi wake hadi alipofariki dunia .

## Heshima baada ya kifo 
Agnes aliheshimiwa sana mara baada ya kufa: tarehe 28 Novemba 1874 Papa Pius IX alithibitisha heshima hiyo na jina alilopewa tayari la mwenye heri. Tarehe 12 Novemba 1989 Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo kwa Kiswahili 
* Barua zote nne za Klara wa Asizi kwa Agnes wa Praha zinapatikana katika kitabu: MTAKATIFU KLARA WA ASIZI – Maandishi yake – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1994 – ISBN 9976-63-414-5
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 48-51
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 429-430

## Marejeo mengine
*Seton, Walter W. *Some New Sources for the Life of Blessed Agnes of Bohemia: Including a Fourteenth-Century Latin Version.* Cambridge: Cambridge University Press (2010). ISBN 1108017606

## Viungo vya nje
* Vatican page on Agnes of Bohemia's canonization  
* Article at Catholic Encyclopedia
* Monastery of Saint Agnes of Bohemia, Prague 
* Czechs Dedicate Year to Saint Who Felled Communism 

Jamii:Watawa waanzilishi
Aleksi Falconieri

thumb|200 pix|Aleksi Falconieri.
thumb|200 pix|Waanzilishi saba pamoja.
**Aleksi Falconieri** (Firenze, Italia, 1200 hivi - Monte Senario, Italia 17 Februari 1310) alikuwa mmojawapo kati ya waanzilishi saba wa shirika la Watumishi wa Maria.

Alitangazwa na Papa Klementi XI kuwa mwenye heri tarehe 1 Desemba 1717, halafu Papa Leo XIII alimtangaza mtakatifu pamoja na wenzake tarehe 15 Januari 1888.

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 17 Februari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 57-58
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 50-51

## Marejeo ya Kilatini
* *Legenda de origine Ordinis fratrum Servorum Virginis Mariae auctore incerto 1317*, a cura di Agostino M. Morini, OSM in: *Monumenta Ordinis Servorum Sanctae Mariae (M.O.S.)*, I, Bruxelles 1897, pp. 60-106.

## Viungo vya nje
*17 February saints  at St. Patrick Catholic Church
Watumishi wa Maria

**Utawa wa Watumishi wa Maria**, kwa Kilatini *Ordo Servorum Beatae Virginis Mariae* (kifupi **O.S.M.**), ni shirika la maisha ya wakfu aina ya ombaomba katika Kanisa Katoliki. 

Ulianzishwa mjini Firenze (Italia) mwaka 1233 hivi, na kundi la waamini maarufu kama waanzilishi saba watakatifu: Buonfiglio dei Monaldi (Bonfilius), Giovanni di Buonagiunta (Bonajuncta), Amadeus degli Amidei (Bartolomeus), Ricovero dei Lippi-Ugguccioni (Ugo), Benedetto dell'Antella (Manettus), Gherardino di Sostegno (Sostene), na Alessio de' Falconieri (Alexius), wa mwisho kufa (1310), ambaye ndiye maarufu zaidi.

Katika lebo ya shirika "S" (Servi) inaendana na "M" (Maria). Taji linaundwa na maua saba, yanayowakilisha waanzilishi wake watakatifu.

Watakatifu wengine wa shirika au wenye uhusiano nalo ni:
* Filippo Benizi (+1285)
* Pellegrino Laziosi (+1345)
* Giuliana Falconieri (karne XIV)
* Clelia Barbieri (+1870)
* Antonio Maria Pucci (+1892)

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi 
* [Friar Servants of Mary USA(https://sw.wikipedia.org/wiki/USA) ]

Jamii:Mashirika ya kitawa
Augustino wa Canterbury

[thumb|Augustino wa Canterbury katika mavazi ya [Askofu mkuu.]]
**Augustino wa Canterbury** (kwa Kilatini *Augustinus Cantiacorum*)
alizaliwa Roma, Italia, 13 Novemba 534 akafariki Canterbury, Uingereza, 26 Mei 604) alikuwa mmonaki kutoka Italia aliyetumwa na Papa Gregori I kama askofu mmisionari huko Uingereza mwaka 597 akiwa na wamonaki wenzake wengi.

Baada ya kupokewa vizuri na mfalme Ethelbert wa Kent, aliiga maisha ya Kanisa la mwanzo na kumuongoa mfalme huyo pamoja na wananchi wengi sana, akianzisha kwa ajili yao majimbo mbalimbali.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu "mtume wa Uingereza".

Sikukuu yake ni tarehe 26 Mei au 27 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Vyanzo vya kale 
* Beda Mhashamu, *Historia Ecclesiastica*
* Paulo Shemasi, *Vita Sancti Gregori Papae*
* Gregori Mkuu, *Epistulae*
* Gregori wa Tours, *Historia Francorum*

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 169-171
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 182
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 149-150
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 42-43

## Marejeo ya lugha nyingine
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Viungo vya nje
* Augustine of Canterbury &nbsp;– entry at Prosopography of Anglo Saxon England project

Jamii:Waliozaliwa 534
Jamii:Waliofariki 604
Jamii:Wamonaki
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wamisionari
Jamii:Watakatifu wa Italia
Jamii:Watakatifu wa Uingereza
Moyo mkuu

akimtendea kwa moyo mkuu mateka wake Mfalme Porus.]]

**Moyo mkuu** ni adili linaloonyesha ukuu wa mitazamo na miguso ya mtu.

Linaendana na utayari wa kukabili magumu na hatari kwa lengo fulani muhimu.

Kwa Kigiriki linaitwa *megalopsuchia*, ambalo Aristotle alilitaja kama "taji la maadili yote". Kwa Kilatini linaitwa magnanimitas, neno lenye maana ile ya moyo mkuu.
Veronika Giuliani

[thumb|200px|Veronika Giuliani alivyochorwa akiwa na [alama zake maalumu, hasa vifaa vya mateso vilichongwa katika moyo wake vilivyopatikana mara alipofariki dunia sawasawa na alivyovisimulia na kuvichora mwenyewe.]]
**Veronika Giuliani** (Mercatello sul Metauro, Marche, Italia, 27 Desemba 1660 - Città di Castello, Umbria, Italia, 9 Julai 1727) alikuwa mmonaki wa urekebisho wa Wakapuchini wa Utawa wa Mt. Klara. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu bikira. Ingawa aliheshimiwa hivyo mara baada ya kufa, kesi ya kumtangaza rasmi ilicheleweshwa na uchunguzi wa maandishi yake marefu. 

Papa Pius VII ndiye aliyemtangaza mwenye heri mnamo Juni 1804, halafu Papa Gregori XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 26 Mei 1839.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyofariki dunia au kesho yake.

## Maisha
Maandishi yake mwenyewe yanasimulia alivyoanza kujaliwa karama za pekee akiwa na umri wa miaka 3 tu, alipokuwa anaitwa Orsola.

Alijiunga na Waklara Wakapuchini wa monasteri ya Città di Castello mwaka 1667 ambapo akawa abesi tangu mwaka 1716 hadi kifo chake. 

Kwa namna ya pekee aliambatana kiroho na kimwili na Yesu msulubiwa kadiri ya karama ya Fransisko wa Asizi. 

Kwa ajili hiyo alifungwa siku 50 ili kuchunguzwa kwa makini, akivumilia jaribu hilo kwa utiifu na subira vya ajabu

Hatimaye Kanisa Katoliki limekubali ukweli wa madonda matakatifu aliyosema kuwa nayo tangu tarehe 5 Aprili 1697 hadi kifo chake. 

## Maandishi
Kwa agizo la padri aliyemuongoza kiroho, aliandika kirefu (kurasa 22,000 kwa mikono bila ya sahihisho lolote) kumbukumbu za maisha yake yote, ambazo zilitolewa baada ya kifo chake kwa jina *Il Tesoro Nascosto* (ni magombo 36).

Kutokana na shajara hiyo, Veronika Giuliani anahesabiwa kati ya Wakristo wanasala waliojaliwa mang'amuzi ya juu zaidi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk. 180-183
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 238
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 490-491

## Viungo vya nje
*St. Veronica Giuliani  at AmericanCatholic.org Saint of the Day
*St. Veronica Giuliani  at Saints Alive
*Saint Veronica Giuliani  at Patron Saints Index
*Incorrupt Bodies of the Saints  at Catholic Apologetics Information

Jamii:Wafransisko
Jamii:waandishi wa Italia
Jamii:Watakatifu wa Italia
Ponsyo Pilato

*, mchoro wa Antonio Ciseri unaoonyesha Ponsyo Pilato alivyomtambulisha Yesu kwa watu wa Yerusalemu baada ya kumpiga mijeledi]]
**Ponsyo Pilato** (kwa Kilatini *Pontius Pilatus''; kwa Kigiriki  Πόντιος Πιλᾶτος; kwa Kiebrania פונטיוס פילאטוס; alikuwa liwali wa kiroma katika Palestina kwenye miaka 26-36.

Anajulikana kutoka vyanzo mbalimbali, lakini hasa kwa sababu ya Injili kumtaja kama hakimu aliyempeleka Yesu kuuawa msalabani. Vyanzo vingine ni katika maandiko ya Yosefu Flavius, Tacitus na Filo wa Aleksandria.

Waandishi Wayahudi Josephus na Philo wanamwonyesha kama mtawala mkali asiyeheshimu utamaduni na imani ya wenyeji wa Palestina. Baada ya kutumia unyama katika ukandamizaji wa Wasamaria aliitwa kurudi Roma na kufika mbele ya Kaisari.  Hakuna habari za uhakika kuhusu maisha yake ya baadaye.

Kanisa la Ethiopia linafuata hadithi ya kwamba aliongoka, hivyo linamheshimu kama mtakatifu. 

Kadiri ya mapokeo mengine, alijiua.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Jamii:Waliofariki karne ya 1
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Urika wa maaskofu

**Urika wa maaskofu** ni msamiati wa teolojia ambao unatokeza imani ya Kanisa katika umoja wa sakramenti ya daraja takatifu katika ngazi yake ya juu kuhusu utekelezaji wa kazi tatu ambazo Yesu aliwaachia Mitume wake na waandamizi wao kwa njia yao.

Maaskofu wote wanaunda kundi hilo kutokana na sakramenti waliyopokea, hata wasipoongoza jimbo lolote.

## Katika Kanisa Katoliki
Katika utekelezaji wake, Kanisa Katoliki linadai daima uwepo wa mkuu wa  kundi la maaskofu, yaani askofu wa Roma akiwa mwandamizi wa mtume Petro ("collegialitas cum et sub Petro"). 

Fundisho hilo, lililosisitizwa na Mtaguso wa pili wa Vatikano, linatekelezwa hasa maaskofu wanapokutana katika Mtaguso mkuu, lakini pia katika Sinodi ya maaskofu na miundo mingine ya ushirikiano. 

Yanayohusu urika wa maaskofu katika Mkusanyo wa Sheria za Kanisa la Kilatini wa mwaka 1983 yanapatikana katika kitabu II, sehemu II, kanuni  336-341.

Jamii:Kanisa Katoliki
Mlolongo wa Kitume

kumwekea mtu mikono kichwani na kumuombea katika kumpatia daraja takatifu.]]
**Mlolongo wa Kitume** (kwa Kiebrania האפיפיור הירושה, kwa Kigiriki Αποστολική διαδοχή) ni jambo linalodaiwa na imani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo, ya kwamba ni lazima viongozi wa Kanisa washiriki mamlaka ya Mitume wa Yesu katika mlolongo usiokatika wa kuwekewa mikono na maaskofu katika kuwapatia daraja takatifu.

Imani hiyo inatiwa maanani hasa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki, lakini pia Waanglikana na wengineo.

Kwao, maaskofu wa leo ni waandamizi wa wale wa jana na juzi hata kurudia kwa wale waliowekewa mikono na mitume wenyewe katika karne ya 1.

Mlolongo huo unahakikisha uhalali wa mamlaka yao katika kufundisha, kutakasa na kuongoza.

Kwa madhehebu mbalimbali ya Uprotestanti, suala la mikono si la lazima, kwani kwao ni muhimu zaidi kuendeleza mafundisho ya mitume.

## Vyanzo na viungo vya nje
* Against Heresies, Online-text, Irenaeus, *Against Heresies*
* Apostolicity in the Catholic Encyclopedia
* Christian Cyclopedia article on apostolic succession
* Methodist Apostolicity  by Gregory S. Neal
* Methodist Episcopacy: In Search of Holy Orders (1990)  by Gregory S. Neal
* Scott Hahn on the Papacy  by Scott Hahn. Discusses "the *chamberlain* of the royal household of ancient Israel" or "*Prime minister*" of the "*house of David*" (Isaiah 22:22 ) vis-à-vis *Dynastic Succession* .
* Views on apostolic succession at WikiChristian
* "Was Wesley Ordained By Bishop Erasmus?" *The Methodist Quarterly Review* (1878)
Michoro ya Kondoa

300px|thumbnail|Mchoro mwambani: wawindaji (picha ya Tamino Boehm)
**Michoro ya Kondoa** ni kundi la michoro ya miambani ya kale kwenye kuta za miamba katika wilaya ya Kondoa, mkoa wa Dodoma, katikati mwa Tanzania .

Mapango au nusumapango haya zaidi ya 150 yanapatikana mfululizo kwenye vilima vinavyotazama mtelemko wa Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki. Mfululizo huo una urefu wa kilometa 9 na uko kama kilometa 20 kaskazini kwa Kondoa.    

Michoro hii inaonyesha picha za watu, wanyama na uwindaji. Hii inatazamwa kutoa ushuhuda wa namna ya maisha ya wachoraji waliokuwa wawindaji hasa.

Hakuna mapatano kama michoro hii ilikuwa sehemu ya ibada za kuomba mafanikio katika uwindaji au labda ilikuwa namna ya kusimulia habari za maisha haya au labda tu sanaa ya awali bila ya makusudi. 

Aina nyingine za michoro zinaonyesha tu milia, duara au alama za kimsingi.

Wataalamu wengine huamini ya kwamba picha hizi zilichorwa tangu miaka 1500 iliyopita na jamii za wawindaji waliokalia eneo hili, lakini wengine husema inaewezekana ni za zamani zaidi, labda hata miaka 10,000. 

Michoro inafanana na michoro kwenye mwamba inayopatikana katika Afrika ya Kusini na katika milima ya Sahara. 

Kuna dalili ya kwamba sehemu ilichorwa na mababu wa Wasandawe na Wahadzabe wa leo, ambao walihifadhi desturi ya kuchora mwambani hadi miaka ya karibuni na walikuwa wawindaji hadi juzijuzi.

Mwaka 2006 eneo hilo liliingizwa katika orodha ya Urithi wa dunia.

Mahali pazuri pa kuangalia michoro kadhaa kwa urahisi ni kijiji cha Kolo kilichopo kwenye barabara kuu kati ya Babati na Kondoa. Kutoka hapo si mbali hadi sehemu kadhaa penye michoro. Wageni wakatakiwa kujiandikisha kwenye kituo cha hifadhi ya mambo ya kale katika kijiji. 

## Tazama pia
* Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Tanbihi
## Kujisomea zaidi
*roughguides.com 
* The Rock Art of Kondoa and Singida: A Comparative Description (National Museum of Tanzania, 1982, 52 p.)

## Viungo vya nje
*Taarifa kutoka UNESCO

Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Tanzania
Jamii:Usanii wa Tanzania
Jamii:Akiolojia
Jamii:wilaya ya Kondoa
Bweha Mwekundu

**Bweha mwekundu** (pia **mbweha mwekundu**, *Vulpes vulpes*) ni mnyama mdogo kiasi wa familia Canidae.

Jamii:Mbwa na jamaa
Rangi

## Orodha ya Rangi 
## Majina ya HTML
Majina yafuatayo ya Kiingereza yanatambuliwa pamoja na misimbo ya wikipedia:
#**Uandishi huu (white)**  (white)
#**Uandishi huu (silver)**
#**Uandishi huu (gray)**
#**Uandishi huu (black)**
#**Uandishi huu (red)**
#**Uandishi huu (maroon)**
#**Uandishi huu (yellow)**
#**Uandishi huu (olive)**
#**Uandishi huu (lime )**
#**Uandishi huu (green)**
#**Uandishi huu (aqua)**
#**Uandishi huu (teal)**
#**Uandishi huu (blue)**
#**Uandishi huu (navy)**
#**Uandishi huu (fuchsia)**
#**Uandishi huu (purple)**
#**Uandishi huu (turquoise)**
#**Uandishi huu (cyan)**
#**Uandishi huu (lime)**
#**Uandishi huu (chartreuse)**
#**Uandishi huu (gold)**
#**Uandishi huu (orange)**
#**Uandishi huu (brown)**
#**Uandishi huu (pink)**
#**Uandishi huu (magenta)**
#**Uandishi huu (indigo)**

Kwa majina mengine na misimbo yao unayoweza kutumia katika kazi ya kuhariri ona makala ya Kiingereza :en:Web_colors.

Kwa matumizi ya misimbo hii tazama Msaada:Rangi

Jamii:Fizikia
Herbert Dhlomo

**Herbert Isaac Ernest Dhlomo** (1903 - 1956) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Aliandika aina nyingi kama mashairi, hadithi na tamthiliya, hasa katika lugha ya Kiingereza. Tena alikuwa mwandishi wa habari kwa gazeti *Bantu World* mjini Johannesburg na gazeti *Ilanga laseNatali* mjini Durban. Shairi lake refu *Valley of a Thousand Hills* ("Bonde la Vilima Elfu") ni mashuhuri hasa.

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1903
Jamii:Waliofariki 1956
Kimani wa Mbogo

**Kimani wa Mbogo** ni mtunzi wa mashairi nchini Kenya. Amechangia kuenezwa na kukuzwa kwa lugha ya Kiswahili katika janibu zote nchini Kenya na mataifa mengine kunakozungumzwa lugha hiyo.

## Maisha
Kimani wa Mbogo alizaliwa Kijijini Mbichi, katika wilaya ya Gatundu (wilaya ya Kiambu nyakati hizo), nchini Kenya, Kuliko sasa jimbo la Kiambu.

Alihudhuria shule ya msingi ya Gatei (1992-1999) na baadaye shule ya upili ya Mbichi (2000-2003), Gatundu Kaskazini, Kenya. Huko Mbichi ndiko kilichipuka kipawa chake cha utunzi na uandishi. Mara kwa mara alitunga mistari ambayo baadaye ingemwabirisha chombo cha utunzi na hatimaye kuwa malenga. Alijibidiisha kutunga na kutuma mashairi kwenye vyombo vya habari. Hata hivyo, mashairi yake hayakuchapishwa na hakuvunjika moyo kwa jambo hilo. 

Utunzi wake ulikumbwa na matatizo si haba yakiwemo kukua kwenye mazingira ya watu wasioufahamu wala kuuthamini ufasaha wa Kiswahili na utunzi wa mashairi.

Alijiunga na vyuo vya uhasibu CEDAT mjini Thika (2004) na German Training Institute, Nakuru (2009) kwa somo la uhasibu na baadaye chuo kikuu cha Kenyatta kwa somo la Teknolojia.

Kimani alifunza Kiswahili na Kiingereza katika shule mbalimbali zikiwemo Vineyard Joy Academy (2005) na Gatei Joyland Academy (2006-2008) alikokuwa naibu wa mwalimu mkuu. 

Kwa sasa, Kimani ni ofisa wa shirika moja lisilo la kiserikali jijini Nairobi, Kenya.

Aliomba dua tungo zake zichapiswe kutwa moja kwenye majarida, magazeti, vitabu na redioni, jambo ambalo limetimia kwa sasa licha ya kujaribu jambo hili kwa muda mrefu tangu alipokuwa mwanafunzi shuleni Mbichi. Kwa sasa amechangia kwenye redio (zikiwemo QFM, KBC na Sauti ya Amerika), majarida na magazeti  mbalimbali (likiwema Taifa Leo)kwa utunzi na uandishi wake.

Jamii:Waandishi wa Kenya
Ndoero

**Ndoero** ni ndege wa jenasi *Dromas*, jenasi pekee ya familia Dromadidae. Spishi hii inafanana na kiluwiluwi mwenye miguu mirefu lakini ina domo refu na nene. Rangi zake ni nyeupe na nyeusi. Hula kaa, kombe na makoa ya bahari. Ndege hawa hupenda kuzaa katika makoloni ya ndege wengi, hadi 1500. Huchimba mashimo ndani ya kando za mchanga. Jike hulitaga yai moja jeupe tu, pengine mayai mawili. Tofauti na viluwiluwi kinda la ndoero hatembei sasa hivi akitoka yai.

Nasaba za ndoero hazielei. Wataalamu wengine hufikiri kwamba spishi hii ina mnasaba na chekehukwa au bwabwaja, wengine hufikiri kwamba ina mnasaba zaidi na alka na shakwe.
Rolfes Dhlomo

**Rolfes Robert Reginald Dhlomo** (1906 - 1971) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Pamoja na kaka yake Herbert Dhlomo, alifanya kazi kama mhariri kwa gazeti *Bantu World* na gazeti *Ilanga laseNatali*. Hasa aliandika riwaya kwa lugha ya Kizulu. Pia aliandika hadithi kwa gazeti *The Sjambok*.

## Vitabu vyake
**An African Tragedy* (1928)
**UDingane* (1936)
**UShaka* (1937)

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1971
Cosmas Desmond

**Cosmas Desmond** (19 Novemba 1935 - 31 Machi 2012) alikuwa mtawa Mfransisko, mwanaharakati na mwandishi wa Afrika Kusini aliyetokea Uingereza. 

Kwa vile aliandika dhidi ya ubaguzi wa rangi kuchapisha na kusoma vitabu vyake nchini Afrika Kusini kulipigwa marufuku. 

Baada ya mabadiliko ya kisiasa mwaka wa 1990 Desmond akawa mwandishi mashuhuri tena. Akakaa Afrika Kusini hadi kufariki kwake.

## Angalia pia 
*Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini
*Fasihi ya Afrika Kusini

## Tanbihi
## Marejeo
*Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

## Viungo vya nje
****(en)*** orodha ya vitabu vyake kwenye *BookFinder*

Jamii:Waliozaliwa 1935
Jamii:Waliofariki 2012
Jamii:Wafransisko
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Wanaharakati wa Uingereza
Jamii:Wanaharakati wa Afrika Kusini
Felista Mtakatifu

cha Mt. Perpetua, Felista na wenzake katika vioo vya kanisa la Bikira Maria huko Vierzon (karne ya XIX).]]
**Felista** (kutoka Kilatini "Felicitas" - * Heri *) ni mmoja wa mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Anaheshimiwa kati ya watakatifu wafiadini wanaojulikana zaidi kama mashahidi Wakristo wa Afrika ya Kaskazini.  

Mama huyo kijana anakumbukwa pamoja na rafiki yake mtakatifu Perpetua na wengine 4 wanaume tarehe ya kifodini chao. 

Felista alikuwa kati ya watumwa wa familia ya Perpetua sawa na Revocatus. Pamoja nao na Saturninus alikuwa mmoja wa wanafunzi wa imani ya kikristo mjini Karthago waliojiandaa kubatizwa. Kundi lote likakamatwa pamoja na kutupwa jela. Jinsi ilivyokuwa kawaida walipewa nafasi ya kuachana na Ukristo lakini wote walisimama imara wakabatizwa gerezani. Walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori. Felista alikuwa mjamzito mwenye uchungu wa kujifungua, hivyo kisheria angestahili kuachiliwa, kumbe alionekana mtulivu mbele ya wanyama hao .

## Matendo ya Perpetua na Felista
"Matendo ya Perpetua na Felista"  ni maandishi ya pekee kwa sababu kuna kumbukumbu ambazo zinasimulia habari zake gerezani na wataalamu huamini ya kwamba zimeandikwa na Perpetua mwenyewe (sura III-X). Kama hii ni kweli, ni maandiko ya kale kabisa ya mwanamke Mkristo katika historia iliyotunzwa.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Filamu
**Perpetua: Early Church Martyr* (2009) - documentary.
**Torchlighters: The Perpetua Story* (2009) - animated DVD for children ages 8–12.

## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 82-84
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 68
* Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 26

## Viungo vya nje
*["Matendo ya Mt. Perpetua" kwa Kilatini(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kilatini), Kigiriki na Kiingereza.] Kitabu chote katika www.earlychurchtexts.com.
*["Matendo ya Perpetua na Felista" katika tafsiri(https://sw.wikipedia.org/wiki/tafsiri) ya Kiingereza.]
*Medieval Sourcebook: *The Passion of Saints Perpetua and Felicity.*    From W.H. Shewring, trans. The Passion of Perpetua and Felicity, (London: 1931), modernized.
*Henry Wace, *A Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D.* 1911
*Patron Saints Index: *St. Felicity* 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 2
Jamii:Waliofariki 203
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Elisabeth Eybers

**Elisabeth Eybers** (16 Februari 1915 - 1 Desemba 2007) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Hasa aliandika mashairi kwa lugha ya Kiafrikaans. Tangu mwaka wa 1961 alikaa nchini Uholanzi.

## Angalia pia 
* Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

## Marejeo
* Chapman, Michael. 2003. *Southern African Literatures*, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Waliozaliwa 1915
Jamii:Waliofariki 2007
Kamwangi

**Kamwangi** ni mji mdogo katika barabara ya Thika - Naivasha. Inapatikana magharibi ya mji wa Thika. Vilevile, kuna barabara inayounganisha mji huu na Gatundu kupitia Kang'oo. 

Shughuli kuu inayofanyika hapa ni biashara. Kuna soko kubwa la Jumanne na Ijumaa kila wiki. Maduka makubwa pia yanawavuta wateja kutoka katika vijiji vilivyoko karibu. Mji huu unakosa mashirika ya kifedha isipokuwa Tai Sacco iliyoko katika barabara Gatundu. Kuna vituo viwili vya mafuta.

Mji huu una ofisi za Eneo-bunge la Gatundu Kaskazini na tarafa ya Kamwangi. Ofisi za Dioo zinapatikana yapita kilomita mbili kutoka mji mkuu. Kwa sasa mji huu uko katika eneo-bunge la Gatundu Kaskazini  linalowakilishwa na Mheshimiwa Clement Kung'u Waibara, aliyeng'atua Patrick Kariuki Muiruri katika uchaguzi mkuu wa  2007.

Mji huu unapatikana kwenye barabara ya Thika - Naivasha, kwa hivyo unaunganishwa na mji mingine kwa kutumia matatu (daladala). Bodaboda (pikipiki) ziko kwa wingi kuwaabirisha watu hadi vijijini. Vilevile kuna posta inayoitwa Kanjuku, ingawa Kanjuku ni mji mwingine mdogo karibu na Kamwangi.  
                                                                                                                                                                                      
Watu wengi Kamwangi ni Wakikuyu. Pia hakukosi wawili watatu kutoka makabila mengine. Wengi pia ni Wakristo. Makanisa yalioko ni kama Katoliki, Restoration, CLFF, n.k. Wengi wakazi katika mji huu ni wapangaji.

Hakuna hospitali ya umma isipokuwa kliniki za binafsi. Wenyeji huenda hospitali ya Gatundu, Igegania au Gakoe. 

Shule za binafsi pia zinapatikana kama Wise Shepherd na Good Luck.

Jamii:Miji ya Kenya
Jamii:Kaunti ya Kiambu
Fumbatio

.]]
**Fumbatio** (pia: **tumbo** au **kiwambotao**) ni sehemu ya mwili inayounganisha kifua na fupanyonga.

Ndani yake kuna ogani za mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Jamii:Viungo vya mwili
Utumbo

[thumb|Mchoro wa utumbo wa [binadamu]]

**Utumbo** (pia **matumbo**) ni ogani ya mwili inayounganisha tumbo na mkundu. Ni sehemu ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Jamii:Mwili
Jamii:Viungo vya mwili
Nyonga

[thumb|Mifupa ya nyonga ya [binadamu.]]
**Nyonga** ni sehemu ya mwili iliyo katikati ya kiuno na paja.

Ni pia jina la mfupa wa kiuno.

Jamii:Viungo vya mwili
Muundi

wa mfupa wa muundi wa binadamu.]]
**Muundi** (pia: **ugoko**; kwa Kilatini na Kiingereza: *tibia*) ni mfupa mkubwa wa mbele wa mguu ambao unaanzia kifundo hadi goti na umeunganika na mfupa mwingine mdogo ambao umejishikiza kwa sehemu ya pembeni. 

Mfupa huo mkubwa huunganika na mfupa mkubwa wa juu pamoja na tishu laini kuunda ungio la goti ambalo ndilo linalobeba uzito mkubwa wa mwili.

Upande wa mbele umefunikwa sanasana na ngozi, mbali ya mafuta machache na mishilio ya tishu laini ya misuli iliyo kama kitambaa. Umbile hilo linafanya kuwe na hatari ya kupata majeraha kwa urahisi kwa sababu ya uchache wa misuli na mafuta ambavyo hutoa ulinzi mkubwa katika maeneo mengi ya mwili kwa kukinga mifupa isifikiwe endapo kitu kitagonga eneo husika. 

Upande wa nyuma umefunikwa na misuli ambayo huitwa kigimbi kutokana na kujaa vizuri na hivyo kuzuia urahisi wa kupata majeraha.

Jamii:Mguu
Jamii:Mifupa
Kichwa

[thumb|Mchoro wa kichwa cha [binadamu]]

**Kichwa** ni sehemu ya mwili ambayo kwa mwandadamu na vetebrata huwa na ubongo, macho, masikio, pua na kinywa ambazo hutumiwa kwa kuona, kusikia, kunusa, na kuonja. 

Kichwa ni sehemu iliyo tofauti na kiwiliwili. Maumbile ya kichwa yametokea kwa njia ya mageuko ya uhai. Katika mchakato huu milango ya fahamu, mdomo na kitovu cha neva zilianza kukaa pamoja kwenye sehemu ya mbele ya viumbe. Kwa vertebrata mkusanyo huu umepata kinga cha mifupa ya fuvu kinachviringisha mkusanyiko wa neva ulioendelea kuwa ubongo.

Kwa binadamu kichwa huwa kimefunikwa na nywele. 

## Viungo vya Nje 
Evolution of the human head

Jamii:Viungo vya mwili
*