open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mfumo wa Msimbo wa Posta Tanzania

350px|thumb|Mfano wa matumizi ya Msimbo wa Posta katika anwani ya barua (alama nyekundu)
**Mfumo wa Misimbo ya Posta ya Tanzania** (**postikodi Tanzania**) umeanzishwa tangu mwaka 2012. Msimbo wa posta ni namba iliyochaguliwa kwa kila kata nchini. Kila kata ina msimbo wa tarakimu tano. 

Nia ni kuwa kila barua inayotumwa nchini Tanzania ionyeshe namba hiyo juu ya bahasha yake kama sehemu ya anwani ya barua au kifurushi ili kurahisisha na kuharakisha usafirishaji.

Namba ya msimbo wa posta ni tofauti na namba ya sanduku la posta; msimbo wa posta unahusu mahali au eneo, ilhali sanduku la posta linamhusu mpokeaji wa barua.

## Muundo wa tarakimu katika msimbo wa posta wa Tanzania
Msimbo wa posta nchini Tanzania huwa na tarakimu tano zilizopangwa kufuatana na ngazi za utawala wa nchi:
*tarakimu ya kwanza inaonyesha kanda
*tarakimu ya pili (pamoja na inayotangulia) inaonyesha mkoa
*tarakimu ya tatu (pamoja na zinazotangulia) inaonyesha wilaya au halmashauri
*tarakimu za nne na tano (pamoja na zinazotangulia) zinaonyesha kata.
**Badala ya kata tarakimu kamili zinaweza kuteuliwa pia kwa ajili ya mteja mkubwa anayepokea barua nyingi sana, au eneo maarufu au shughuli maalumu. Mfano ni kampuni kubwa au wizara kuwa na msimbo wa pekee.
**Hakuna misimbo ya pekee kwa kata zote za Tanzania; wakati mwingine kata kadhaa za wilaya ileile zimeunganishwa kwa kazi ya posta na kuwa na msimbo mmoja

**Mfano:** 

**6 5 4 0 1** ni msimbo wa posta kwa Kilwa Masoko.
•	**6** ni tarakimu kwa Kanda ya Pwani
•	**6 5** inaonyesha Mkoa wa Lindi
•	**6 5 4** inataja Wilaya ya Kilwa (651 ni Lindi mjini, 563 Nachingwea, 655 Liwale, na kadhalika)
•	Tarakimu za mwisho **0 1** ni za kata ya Kilwa Masoko.

Ilhali wilaya ya Kilwa huwa na kata 21, misimbo ya kata za Kilwa inaendelea kuanzia **6 5 4 0 1** (Kilwa Masoko) hadi **6 5 4 2 1** (Kibata).

Maana yake kama barua inaonyesha anwani ya „65421 Kibata“ inaweza kusafirishwa, si lazima mfanyakazi aulize Kibata iko wapi? Inatosha akijua ni barua kwenda pwani („6“) na Mkoa wa Lindi („65“). Pale Lindi wanajua wilaya zao na 654 ni Kilwa, vivyo hivyo hao wanajua kata katika eneo lao.

Utaratibu huo unatunza nafasi kwa kuanzishwa kwa vitengo vipya; kanda linaweza kuongezwa mikoa hadi 10, kila mkoa wilaya hadi 10, na kata hadi 100 kila wilaya. Kuna pia nafasi kwa kanda mpya 2.

## Kanda 
Kanda ni hizi zifuatazo, na kila mkoa wa Tanzania ni sehemu ya kanda fulani:
# Dar es Salaam (Ilala, Kinondoni, Temeke, Ubungo, Kigamboni)
# Kaskazini
# Ziwa
# Kati 
# Nyanda za Juu Kusini
# Pwani
# Zanzibar

## Ugawaji wa misimbo ya posta kwenye mikoa na wilaya
### 1. Kanda ya Dar es Salaam
### 2. Kanda ya Kazkazini
### 3. Kanda ya Ziwa
### 4. Kanda ya Kati
### 5. Kanda ya Nyanda za Juu Kusini
### 6. Kanda ya Pwani
### 7. Kanda ya Zanzibar
## Tanbihi
## Viungo vya Nje
*Kuhusu mfumo wa msimbo wa posta tanzania 
*Tanzania Post Code List (chaguo la mikoa) 
*Habari za kuanzishwa kwa misimbo ya posta kwenye blogu ya State Africa
Jamii:Mawasiliano
Lukio wa Kurene

**Lukio wa Kurene** (kwa Kigiriki Λούκιος ὁ Κυρηναῖος, Loukios o Kurenaios) kadiri ya Matendo ya Mitume 13ː1 alikuwa nabii na kiongozi mmojawapo wa Kanisa la kwanza huko Antiokia, jiji la Syria katika Dola la Roma (leo nchini Uturuki). 

Kwa kuzingatia dondoo lingine la Luka mwinjili (Mdo 11ː19-20) inafikiriwa alikuwa kati ya Wakristo wa kwanza
waliochukua jukumu la kuwapasha watu wa mataifa habari njema ya Yesu Kristo.

Anatajwa pia kama askofu wa kwanza wa Kurene, mji wake wa asili, uliokuweko Libya mashariki.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 6 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Walsh, Michael *A New Dictionary of Saints: East and West* London: Burns & Oats 2007 ISBN 0-86012-438-X

## Viungo vya nje
* Lucius of Cyrene at Catholic Online
* saints.sqpn
* https://dacb.org/stories/libya/lucius/

Jamii:Manabii wa Agano Jipya
Simoni wa Kurene

la Dubuque, Iowa, Marekani.]]
**Simoni wa Kurene** (kwa Kiebrania **שמעון**, Šimʿon au Šimʿôn) alikuwa Myahudi kutoka Kurene, Libya,  aliyelazimishwa na askari kumsaidia Yesu kubeba msalaba hadi Kalivari, inavyoshuhudiwa na Injili Ndugu zote tatu.

Kati ya Wainjili, Marko anamtambulisha kama baba wa Aleksanda na Rufo.

Tendo lake linakumbukwa katika kituo cha tano cha Njia ya Msalaba. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
https://dacb.org/stories/libya/simon/

Jamii:Watakatifu wa Israeli
Manaeni

thumb|Manaeni akiomba
**Manaeni** (au **Menachem**) alikuwa nabii na kiongozi mmojawapo wa Kanisa la kwanza huko Antiokia, jiji la Siria katika Dola la Roma (leo nchini Uturuki).

Katika kutoa taarifa hiyo, Luka mwinjili (Mdo 13:1) anaeleza kwamba alikuwa *ndugu wa kunyonya* wa Herode Antipa, mtawala wa Galilaya na Perea katika karne ya 1. Hiyo iliweza kumaanisha udugu wa kambo au urafiki wa kudumu tu.

Mwaka 39 Herode Antipa alisafiri kwenda Roma ili kujipendekeza kwa Kaisari Kaligula, kumbe alilazimishwa kubaki ugenini moja kwa moja (Yosefu Flavius, "Ant.", XVIII, vii, 2). 

Wakati huohuo Kanisa la Antiokia lilianzishwa na Wakristo wenye asili ya Kiyahudi lakini wa lugha ya Kigiriki, waliotawanyika baada ya dhuluma iliyoanza kwa kifodini cha Stefano mjini Yerusalemu (Mdo 11:19-24). Inafikiriwa kwamba Manaeni alikuwa mmojawao.

Inawezekana alikuwa pia kati ya mashahidi waliompa Luka taarifa mbalimbali, hasa juu ya huyo Herode na ikulu yake (taz. Lk 1:2), na juu ya mwanzo wa Kanisa la Antiokia. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa na Waorthodoksi tarehe 23 Mei lakini na Wakatoliki tarehe 24 Mei

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Manabii wa Agano Jipya
Philly Lutaaya

**Philly Bongoley Lutaaya** (19 Oktoba, 1951 – 15 Desemba, 1989) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki wa Uganda.

## Muziki
Albamu:
**Born in Africa*
**Christmas Album*
**Alone and Frightened*

Jamii:Waimbaji wa Uganda
Jamii:Waliozaliwa 1951
Jamii:Waliofariki 1989
Isakalilo

**Isakalilo** ni kata ya Manisipaa ya Iringa, Mkoa wa Iringa, Tanzania, yenye Postikodi namba 51116. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 20,859 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,188 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:kata za Mkoa wa Iringa
Jamii:Wilaya ya Iringa Mjini
Kurene

hivi, British Museum.]]
, sanamu ya Kirumi ya karne ya 2, British Museum.]]
**Kurene** (kwa Kigiriki Κυρήνη, Kyrēnē) ulikuwa mji wa Libya mashariki uliofuata ustaarabu wa Ugiriki wa kale halafu Roma ya kale. Uko karibu na Shahhat ya leo. 

Ulikuwa wa kale na muhimu kuliko miji mitano ya Kigiriki ya mkoa ambao kutokana na jina lake unaitwa hadi leo  *Cyrenaica*.

Mwaka 1982 ulitangazwa na UNESCO kuwa kituo cha Urithi wa Dunia.

## Historia
Ulianzishwa na Wagiriki mwaka 630 KK

Uliitwa pengine "Athens ya Afrika", pia kutokana na shule ya falsafa iliyoanzishwa huko.

Katika karne ya 4 BK mji ulibaki mahame.

## Katika Biblia
Kurene unatajwa katika kitabu cha pili cha Wamakabayo, kimojawapo cha vitabu vya Deuterokanoni, kama mji wa asili wa Jasone wa Kurene, Myahudi wa Kigiriki aliyeandika mfululizo wa magombo 5 juu ya Historia ya Wamakabayo.
Mtunzi wa 2Mak alikiri kuwa amefupisha tu magombo hayo.

Kurene unatajwa hasa katika Agano Jipya. Injili ndugu zinamtaja Myahudi mwingine wa mji huo, Simoni wa Kurene, baba wa Aleksanda na Rufo (Mk 15:21 na madondoo sambamba), kuwa ndiye aliyemsaidia Yesu kubeba msalaba hadi Kalivari. 

Matendo ya Mitume 2:10 kinasimulia kwamba Wayahudi kutoka Kurene walikuwa kati ya watu ambao siku ya Pentekoste ya mwaka wa kifo cha Yesu huko Yerusalemu waliwasikia Mtume Petro na wenzake kuhubiri ufufuko wa Yesu na ubatizo. 

Tena Mdo. 6:9 kinasimulia kuwa Wayahudi kutoka mji huohuo walikuwa kati ya wale walioshindana na Stefano na hatimaye wakamuua kwa usimamizi wa atakayekuwa Mtume Paulo.

Halafu Mdo. 11:20 kinasema kuwa Wakristo wenye asili ya Kurene (pamoja na wenzao kutoka Kupro) walikuwa wa kwanza kuwahubiria wasio Wayahudi.

Hatimaye Mdo. 13:1 kinamtajia Lukio wa Kurene kati ya viongozi wa Kanisa huko Antiokia.

## Tazama pia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Cyrene project summary  at Global Heritage Fund
*Explore Cyrene with Google Earth  on Global Heritage Network
*Cyrene and the Cyrenaica  by Jona Lendering
*University of Pennsylvania Museum excavations at Cyrene
Jasoni wa Kurene

**Jasoni wa Kurene** (kwa Kigiriki Ἰάσων κυρήναιος) alikuwa Myahudi wa Kurene, Libya, aliyeishi katika karne ya 2 KK na kuandika historia ya vita vya ukombozi vya Wamakabayo hadi ushindi wao dhidi ya jemadari Nikanori (175 KK-161 KK).

Maandishi hayo yaliyopotea yalikuwa katika vitabu vitano lakini yalifupishwa na kurekebishwa na Myahudi mwingine asiyejulikana katika kitabu kilichopo hadi leo maarufu kama Kitabu cha pili cha Wamakabayo, kimojawapo cha vitabu vya Deuterokanoni katika Biblia ya Kikristo ya madhehebu kadhaa. Tazama 2 Mak 2ː24.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 

Jamii:Historia ya Israeli
Ng'ang'ange

'''Ng'ang'ange''' ni kata ya Wilaya ya Kilolo katika Mkoa wa Iringa, Tanzania, yenye Postikodi namba 51320. 

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 4,398 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 4,123 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kilolo
Jamii:Kata za Mkoa wa Iringa
Sao Hill

**Sao Hill** ni kata ya mji wa Mafinga katika Mkoa wa Iringa, Tanzania, yenye Postikodi namba 51402.

Katika sensa iliyofanyika mwaka 2022 wakazi walihesabika kuwa 3,799 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,765 waishio humo. 

Sao Hill ina umbali wa kilomita 15 kutoka Mafinga mjini kando ya barabara ya TANZAM kuelekea kusini (Mbeya). 

Kitovu cha Sao hill ni kiwanda cha kusaga mbao maana Sao Hill iko katikati ya misitu mikubwa ya kupandwa hasa ya miti ya misonobari na mikalatusi. Misitu hiyo ilianzishwa zamani za ukoloni na siku hizi zinashughulukiwa na kampuni ya Kinorwei ya Green Resources.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Mafinga Mjini
Jamii:kata za Mkoa wa Iringa
Igwisi

**Igwisi** ni kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania, yenye postikodi namba **45705**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa 72,409 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 30,047 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kaliua
Jamii:kata za Mkoa wa Tabora
Simon Kimbangu

thumb|Washiriki wa Kanisa la Kimbangu la Ureno wakisherehekea Mwaka Mpya Mei 25, 2013 nje ya Lisbon, Ureno.
**Simon Kimbangu** (12 Septemba 1887 - 12 Oktoba 1951) alikuwa mwinjilisti wa Kibaptisti Kongo ya Kibelgiji aliyeonekana kuwa na karama ya uponyaji. 

Watu wengi walimwendea kutafuta nafuu wakasikia mahubiri yake, lakini serikali ya kikoloni ya Ubelgiji iliogopa mikutano mikubwa ya Waafrika bila usimamizi wa Wazungu au machifu. 

Hivyo Kimbangu akaagizwa na wamisionari kwa amri ya serikali aache mahubiri na uponyaji lakini hakuweza kutii. 

Wabelgiji wakamkamata wakamfunga gerezani miaka mingi mpaka kifo. Kabla hajafa alimuomba sista aliyemuuguza ambatize Kikatoliki akakubaliwa kwa kupewa ubatizo wa sharti.

Wafuasi wake wakamwamini kuwa nabii wa Mungu, wengine walisema ndiye Yesu aliyerudi, wakatoka katika uongozi wa wamisionari walionyamaza mbele ya tendo la serikali la kumfunga Kimbangu bila kosa. 

Kati ya wafuasi wake limetokea "Kanisa la Kristo kwa Mtume wake Simon Kimbangu" ambalo leo lina waumini milioni kadhaa katika nchi kadhaa. 

## Viungo vya nje
*Bethel University site 
*Encyclopædia Britannica
*Simonkimbangu.org 
*kimbangudiscoveries.com 
*Dictionary of African Christian Biography: Simon Kimbangu, article reprinted from *An African Biographical Dictionary*, copyright © 1994, edited by Norbert C. Brockman, Santa Barbara, California.

Jamii:Ukristo
Jamii:Watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nzega

**Nzega** inaweza kumaanisha
*Wilaya ya Nzega Vijini katika Mkoa wa Tabora
*Wilaya Nzega Mjini, eneo la halmashauri ya mji wa Nzega
*Nzega Ndogo, kata nyingine katika wilaya hii.
Reli ya Tanganyika

thumbnail|400px|Njia za reli za Shirika la Reli Tanzania
**Reli ya Tanganyika** (pia: **Reli ya Kati**) ilikuwa jina la njia ya reli kuanzia Dar es Salaam kwenda Kigoma kwenye Ziwa la Tanganyika iliyojengwa katika miaka 1905 hadi 1914 zamani za koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.

## Majina
Majina mengine yaliyotumika yalikuwa kwa Kijerumani "*Mittellandbahn*", baadaye kwa Kiingereza "*Central line*" (Reli ya Kati), au "*Tanganjikabahn*" (kwa Kiingereza *Tanganyika Railway*).

## Tabia
Reli hii ilikuwa na urefu wa kilomita 1245.4 ikitumia geji (upana wa njia) ya mita 1. 

Baada ya mwisho wa ukoloni wa Kijerumani eneo la Tanganyika lilitawaliwa na Uingereza kama eneo la kudhaminiwa la Shirikisho la Mataifa. Katika kipindi hicho Reli ya Tanganyika iliongezwa njia ya kando kutoka Tabora kwenda Mwanza. Tangu mwaka 1977 njia hii imetawaliwa na Shirika la Reli Tanzania (*Tanzania Railways Limited - TRL)*.

## Njia ya reli
Njia ya reli hii inaanza Dar es Salaam ikipitia Morogoro, Dodoma na Tabora hadi kufika Kigoma. 

Kuna njiapanda ambako njia ya kati inaunganishwa na njia za kando.

## Tanbihi
Jamii:Usafiri wa Tanzania
Jamii:Reli za Afrika
Bitare

**Bitare**, wakati mwingine hujulikana kama **Kitale**, ni kata ya utawala ndani ya Jimbo la Muhambwe katika Wilaya ya Kibondo, Mkoa wa Kigoma, nchini Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 9,619 . Mwaka 2016 ripoti ya Ofisi ya Taifa ya Takwimu ya Tanzania ilikuwa na watu 11,553 katika kata hiyo :125. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,496 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kibondo
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Kizazi

thumbnail|300px|Vizazi vinne vya wakinamama katika familia moja
**Kizazi** ni kundi la watu waliozaliwa takriban wakati wa pamoja na waliokuwa watoto na vijana pamoja. Dhana  hiyo inafanana kiasi fulani na "rika" katika jamii za Kiafrika lakini haitegemei sherehe za pamoja jinsi ilivyo katika rika.

Kwa lugha nyingine kizazi ni pia watu ndani ya familia au ukoo ambao wamekuwa wazazi takriban wakati moja kwa kutofautisha na kizazi cha mababu waliotangulia au kizazi cha viijana kinachofuata.

Kutokana na matumizi haya neno latumiwa pia kwa kutaja kipindi cha miaka kadhaa, mara nyingi miaka 20 au 25.

Jamii:Familia
Kikinnauri-Pahari

**Kikinnauri-Pahari** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakinnauri. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikinnauri-Pahari imehesabiwa kuwa watu 6330. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikinnauri-Pahari iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikinnauri-Pahari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikinnauri-Pahari 
*lugha ya Kikinnauri-Pahari katika Glottolog
*lugha ya Kikinnauri-Pahari kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Asante Nyerere

**Asante Nyerere** ni kata ya Wilaya ya Kasulu Vijijini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta **47323**.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 17,412 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,223 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kasulu Vijijini
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Kikonkani cha Goa

**Kikonkani ya Goa** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagoa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikonkani ya Goa nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 3,630,000. Kuna wasemaji wachache tu nje ya Uhindi, chini ya watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikonkani ya Goa iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikonkani ya Goa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikonkani ya Goa 
*lugha ya Kikonkani ya Goa katika Glottolog
*lugha ya Kikonkani ya Goa kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kondoa-Irangi

**Kondoa-Irangi** ni jina la kihistoria kwa ajili ya mmojawapo kati ya mikoa ya kiutawala katika koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (leo hii: Tanzania, Rwanda na Burundi).

Eneo la mkoa huo ulikuwa na kilomita za mraba 55,600.

Makao makuu ya mkoa huo yalikuwa Kondoa Mjini. Ofisi ndogo ya mkoa ilikuwepo Mkalama.
 
## Historia ya Mkoa wa Kondoa-Irangi
Mkoa huo ulianzishwa mwaka 1912 kutokana na maeneo ya mkoa wa Kilimatinde uliomegwa wakati ule. 

Wakati wa utawala wa Uingereza juu ya Tanganyika mkoa huu wa Kondoa-Irangi uliendelezwa hadi kuingizwa baadaye katika jimbo la kati (Central Province).

## Wakazi na ufugaji
Mwaka 1913 kulikuwa na wakazi Waafrika 218,300 na Wazungu 70. 

Waafrika walifuga wakati ule ng'ombe 196,370, kondoo 172,010, mbuzi 150,830 na punda 5,650.

Walowezi Wazungu walikuwa na kaya 10 zenye eneo la kilomita za mraba 30.3 wakifuga ng'ombe 2,366, mbuzi na kondoo 402, nguruwe 282, punda 257 na mbuni 28.

## Vita Kuu ya Kwanza
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuwa hapa na mapigano makubwa kati ya majeshi ya Uingereza na jeshi la Kijerumani la Schutztruppe. 

## Viungo vya Nje
*[Makala "Kondoa-Irangi" katika Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)(https://sw.wikipedia.org/wiki/Kamusi_ya_Koloni_za_Kijerumani_%281920%29))] 

Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Mikoa ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Mapokeo

yanaweza kuendelea kama mapokeo, kwa mfano katika meza na mapambo haya ya Krismasi huko Polandi.]]
**Mapokeo** (kutoka kitenzi kupokea) ni imani au desturi zilizorithishwa katika kundi au jamii fulani zikiwa na maana maalumu tangu zamani.

Kati yake kuna sikukuu, salamu na mavazi ambayo hayafai sana kutumika lakini yana maana kijamii, hasa kwa kumtambulisha mtu aliyeyavaa (k.mf. askari, mwanasheria, mtawa).

Mapokeo yanaweza kudumu na kubadilika kwa miaka elfuelfu, lakini yanaweza kuanzishwa na kuenea haraka. 

Jina la Kiingereza "tradition" linatokana na kitenzi cha Kilatini *tradere*, yaani kueneza au kukabidhi.

Wazo hilo linatumika pia katika siasa, falsafa na dini, k.mf. kwa kwenda kinyume cha usasa.

## Katika Ukristo
Katika Ukristo, kuna mapokeo ya Kanisa yanayozingatiwa sana na baadhi ya madhehebu (hasa Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki, lakini pia Waanglikana na wengineo) kwa sababu asili yao ni wakati wa Mitume wa Yesu, ambao ulikuwa bado wakati wa Ufunuo wa Mungu katika imani ya madhehebu hayo. 

Mapokeo ya namna hiyo yanaitwa mapokeo ya Mitume kwa kuyatofautisha na mapokeo mengi yaliyotokea baadaye na ambayo yanaweza kuwa mazuri lakini pia mabayaː kwa vyovyote hayambani Mkristo kwa msingi wa imani.

Hata hivyo madhehebu mengine, hasa ya Uprotestanti, yanakataa yale yote yasiyopatikana wazi katika Biblia ya Kikristo.

## Tanbihi
Jamii:Elimu jamii
Jamii:Dini
Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani

[250px|thumbnail|[Ramani ya Kijerumani ya Afrika ya Kusini-Magharibi (Namibia)]]
**Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani** (kwa Kijerumani *Deutsch-Südwestafrika*) ilikuwa koloni la Ujerumani katika Afrika kuanzia mwaka 1884 hadi 1915. Leo hii ni nchi ya Namibia. 

Tangu mwaka 1891 Windhuk ilikuwa mji mkuu wa koloni. Sawa na Namibia ya leo, koloni lilikuwa na eneo la kilomita za mraba 835,100. Eneo la hori ya Walfish Bay ilikuwa chini ya Uingereza, baadaye kama eneo la Afrika Kusini.

Kutokana na tabia yabisi ya nchi, maeneo makubwa yalikuwa na wakazi wachache tu. Hata hivyo Wajerumani walikuta upinzani mkali wa wenyeji, hasa Waherero na Wanama, walioshindwa katika vita vya miaka 1904-1908; takriban Waherero 80,000, Wanama 10,000 na Wajerumani 1,749 walikufa kutokana na mapigano hayo.

Mwaka 1915 nchi ilivamiwa na jeshi la Uingereza na Muungano wa Afrika Kusini na utawala wa Kijerumani ukaisha. 

Mwaka 1922 eneo likawa eneo la kudhaminiwa kwa niaba ya Shirikisho la Mataifa kwa jina la Afrika ya Kusini-Magharibi (South-West Africa). Hatua hiyo ilikuwa msingi kwa uhuru wa Namibia kama nchi ya pekee nje ya Afrika Kusini.
Kilohar cha Lahul

**Kilohar ya Lahul** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Walohar. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kilohar ya Lahul imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilohar ya Lahul iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilohar ya Lahul kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilohar ya Lahul 
*lugha ya Kilohar ya Lahul katika Glottolog
*lugha ya Kilohar ya Lahul kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Orodha ya lugha za Nepal

right|thumb|Makundi ya lugha nchini Nepal
Orodha hii inaorodhesha lugha za Nepal:

*Kiangika
*Kiathpariya
*Kiavadhi
*Kibagheli
*Kibahing
*Kibantawa
*Kibaram
*Kibelhariya
*Kibengali
*Kibhojpuri
*Kibhujel
*Kibote
*Kibyangsi
*Kichamling
*Kichantyal
*Kichepang
*Kichhintang
*Kichhulung
*Kichukwa
*Kidanuwar
*Kidarai
*Kidhimal
*Kidolpo
*Kidotyali
*Kidumi
*Kidungmali
*Kidura
*Kighale ya Kaskazini
*Kighale ya Kusini
*Kigurung ya Magharibi
*Kigurung ya Mashariki
*Kihelambu
*Kihindi
*Kihumla
*Kijerung
*Kijirel
*Kijumli
*Kikagate
*Kikaike
*Kikayort
*Kikhaling
*Kikham ya Gamale
*Kikham ya Parbate-Magharibi
*Kikham ya Parbate-Mashariki
*Kikham ya Sheshi
*Kikharia
*Kikisan
*Kikoi
*Kikuke
*Kikulung
*Kikumhali
*Kikurux ya Nepal
*Kikusunda
*Kikyirong
*Kilapcha
*Kilhomi
*Kilimbu
*Kilohorung
*Kiloke
*Kilumba-Yakkha
*Kimagar-Magharibi
*Kimagar-Mashariki
*Kimaithili
*Kimajhi
*Kimanangba
*Kimarwari
*Kimeche
*Kimewahang ya Magharibi
*Kimewahang ya Mashariki
*Kimugali
*Kimugom
*Kimundari
*Kimusasa
*Kinaaba
*Kinachering
*Kinar-Phu
*Kinepali
*Kinewar
*Kinubri
*Kipalpa
*Kiphangduwali
*Kipuma
*Kirajbanshi
*Kiraji
*Kiraute
*Kisaam
*Kisampang
*Kisanskrit
*Kisanthali
*Kiseke
*Kisherpa
*Kisonha
*Kisunwar
*Kitamang ya Gorkha
*Kitamang ya Kaskazini-Magharibi
*Kitamang ya Magharibi
*Kitamang ya Mashariki
*Kithakali
*Kithangmi
*Kitharu ya Chitwania
*Kitharu ya Dangaura
*Kitharu ya Kathariya
*Kitharu ya Kochila
*Kitharu ya Rana
*Kithudam
*Kithulung
*Kitibet
*Kitichurong
*Kitilung
*Kitsum
*Kiurdu
*Kiwaling
*Kiwalungge
*Kiwambule
*Kiwayu
*Kiyakkha
*Kiyamphu
*Kiyamphu ya Kusini

## Tazama pia
*Nepal
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/NP

*
Nepal
Kiwayu

Jina la **Kiwayu** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.

*mji wa Kiwayu nchini Kenya;
*lugha wa Kiwayu nchini Nepal.
Kiseke

**Kiseke** hurejelea:
*Kiseke (Ilemela), kata ya Wilaya ya Ilemela jijini Mwanza, Tanzania
*lugha ya Kiseke inayozungumzwa nchini Vanuatu
*lugha ya Kiseke inayozungumzwa nchini Nepal
Mkongoro

**Mkongoro** ni kata ya Wilaya ya Kigoma Vijijini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania, yenye msimbo wa posta **47203**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 17,971 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18,656 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Kigoma Vijijini
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Lugha za Kidravidi

**Lugha za Kidravidi** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa upande wa Kusini wa Uhindi na pia katika kisiwa cha Sri Lanka. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni takriban 80.

## Viungo vya nje
*lugha za Kidravidi katika Glottolog

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Makundi ya lugha
Lugha za Kisino-Tibeti

**Lugha za Kisino-Tibeti** ni familia kubwa ya lugha ambazo huzungumzwa katika bara ya Asia, hasa nchini Uchina. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni zaidi ya 400.

## Viungo vya nje
*lugha za Kisino-Tibeti katika Glottolog

Jamii:Makundi ya lugha
Orodha ya lugha za Pakistan

right|thumb|Lugha za Pakistan
Orodha hii inaorodhesha lugha za Pakistan:

*Kiaer
*Kibadeshi
*Kibagri
*Kibalochi ya Kusini
*Kibalochi ya Magharibi
*Kibalochi ya Mashariki
*Kibalti
*Kibateri
*Kibhaya
*Kibrahui
*Kiburushaski
*Kichilisso
*Kidameli
*Kidari
*Kidehwari
*Kidhatki
*Kidomaaki
*Kigawar-Bati
*Kighera
*Kigoaria
*Kigowro
*Kigujarati
*Kigujari
*Kigurgula
*Kihazaragi
*Kihindko ya Kaskazini
*Kihindko ya Kusini
*Kiingereza
*Kijadgali
*Kijandavra
*Kikabutra
*Kikachchi
*Kikalami
*Kikalasha
*Kikalkoti
*Kikamviri
*Kikashmiri
*Kikati
*Kikhetrani
*Kikhowar
*Kikohistani ya Indus
*Kikoli ya Kachi
*Kikoli ya Parkari
*Kikoli ya Wadiyara
*Kikundal-Shahi
*Kilahnda
*Kilasi
*Kiloarki
*Kimarwari
*Kimemoni
*Kiod
*Kiormuri
*Kipahari-Potwari
*Kipalula
*Kipashto ya Kaskazini
*Kipashto ya Kati
*Kipashto ya Kusini
*Kipashto ya Magharibi
*Kisansi
*Kisaraiki
*Kisavi
*Kishina
*Kishina ya Kohistani
*Kisindhi
*Kisindhi-Bhil
*Kitorwali
*Kiurdu
*Kiushojo
*Kivaghri
*Kiwakhi
*Kiwaneci
*Kiyidgha

## Tazama pia
*Pakistan
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/PK

*
Pakistan
Kipucikwar

**Kia-Pucikwar** (au **Kipucikwar**) ilikuwa lugha ya Kiandamani nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wapucikwar visiwani mwa Andaman. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kia-Pucikwar tena yaani lugha imetoweka kabisa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kia-Pucikwar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kia-Pucikwar
*lugha ya Kia-Pucikwar katika Glottolog
*lugha ya Kia-Pucikwar kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Lugha za Kiandamani

**Lugha za Kiandamani** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika visiwa vya Andaman nchini Uhindi. Idadi ya lugha katika familia hiyo ilikuwa angalao kumi lakini siku hizi lugha nyingi za Kiandamani zimeshatoweka.

## Viungo vya nje
*lugha za Kiandamani katika Glottolog

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Makundi ya lugha
Kiadi-Galo

**Kiadi ya Galo** (au **Kigallong**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagalo. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiadi ya Galo imehesabiwa kuwa watu 62,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiadi ya Galo iko katika kundi la Kitani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadi ya Galo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadi ya Galo 
*lugha ya Kiadi ya Galo katika Glottolog
*lugha ya Kiadi ya Galo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiadi (Uhindi)

**Kiadi** (pia **Kibori**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Waadi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiadi imehesabiwa kuwa watu 97,000. Pia kuna wasemaji 1090 nchini Uchina (1999); pale huitwa Kiluoba ya Boga'er na wasemaji wake huitwa Waluoba. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiadi iko katika kundi la Kitani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadi 
*lugha ya Kiadi katika Glottolog
*lugha ya Kiadi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za China
Kiahom

**Kiahom** ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uhindi inayozungumzwa na Waahom. Ingawa kuna Waahom milioni nane, wote huzungumza Kiassam na kutumia lugha yao ya asili kwa mambo ya kidini tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiahom iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiahom kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiahom 
*lugha ya Kiahom katika Glottolog
*lugha ya Kiahom kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiaka-Bo

**Kiaka-Bo** ilikuwa lugha ya Kiandamani nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wabo visiwani mwa Andaman. Msemaji wa mwisho wa Kiaka-Bo aliaga dunia mwaka wa 2010 yaani lugha imetoweka kabisa.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiaka-Bo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiaka-Bo 
*lugha ya Kiaka-Bo katika Glottolog
*lugha ya Kiaka-Bo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Bangwe (Kigoma)

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo angalia Bangwe (Buchosa)

**Bangwe** ni kata ya Manisipaa ya Kigoma Ujiji katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta **47102**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 6,571 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,848 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,719 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Manisipaa ya Kigoma-Ujiji
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Lugha za Kitai-Kadai

**Lugha za Kitai-Kadai** ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika Asia ya Kusini-Mashariki, hasa nchini Uthai na Uchina. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni kati ya 90 na 100.

## Viungo vya nje
*lugha za Kitai-Kadai katika Glottolog

Jamii:Makundi ya lugha
Kiallar

**Kiallar** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Waallar. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiallar imehesabiwa kuwa watu 350. Uainishaji wa Kiallar kwa ndani zaidi haijulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiallar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiallar 
*lugha ya Kiallar katika Glottolog
*lugha ya Kiallar kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiamri-Karbi

**Kiamri** (au **Kiamri-Karbi**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakarbi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiamri imehesabiwa kuwa watu 130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiamri iko katika kundi la Kimikir. Wasemaji wa Kiamri huiangalia lugha yao kama lahaja ya Kikarbi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiamri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiamri 
*lugha ya Kiamri katika Glottolog
*lugha ya Kiamri kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Munzeze

**Munzeze** ni kata ya Wilaya ya Buhigwe katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. Awali ilikuwa kata ya Wilaya ya Kasulu

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 19,256 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18,934 waishio humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,668 waishio humo. 

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Buhigwe
Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma
Kibyangsi

**Kibyangsi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi na Nepal inayozungumzwa na Wabyangsi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibyangsi nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 2830. Pia kuna wasemaji 480 nchini Nepal (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibyangsi iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibyangsi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibyangsi 
*lugha ya Kibyangsi katika Glottolog
*lugha ya Kibyangsi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Nepal
Kichamling

**Kichamling** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wachamling. Mwaka wa 2011, idadi ya wasemaji wa Kichamling nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 5400. Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichamling iko katika kundi la Kikiranti.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichamling kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichamling 
*lugha ya Kichamling katika Glottolog
*lugha ya Kichamling kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Wilaya ya Babati Vijijini

**Wilaya ya Babati Vijijini** ni wilaya mojawapo katika Mkoa wa Manyara, Tanzania yenye postikodi namba **27200**. 

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya hii ilikuwa na wakazi wapatao 312,392 waishio humo.

Eneo la mji wa Babati limepewa halmashauri yake ya pekee na hivyo kuwa wilaya ya pekee.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Babati Mjini
Jamii:Mkoa wa Manyara
Kichaura

**Kichaura** (au **Kitutet**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachaura. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichaura imehesabiwa kuwa watu 5910. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichaura iko katika kundi la Kinikobari.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichaura kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichaura
*lugha ya Kichaura katika Glottolog
*lugha ya Kichaura kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kichin-Bawm

**Kichin ya Bawm** (au **Kibawm**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bangladesh, Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wachin. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Bawm nchini Bangladesh imehesabiwa kuwa watu 10,000. Pia kuna wasemaji 4400 nchini Uhindi (2004) na wasemaji 1500 nchini Myanmar (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Bawm iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Bawm kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Bawm 
*lugha ya Kichin ya Bawm katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Bawm kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Bangladesh
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin-Falam

**Kichin ya Falam** (pia **Kifalam** au **Kihalam**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wahalam. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Falam nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 69,000. Pia kuna wasemaji 38,300 nchini Uhindi (2001). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Falam iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Falam kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Falam 
*lugha ya Kichin ya Falam katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Falam kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin-Khumi

**Kichin ya Khumi** (au **Kikhumi**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bangladesh, Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wachin. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Khumi nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 60,000. Pia kuna wasemaji 2090 nchini Bangladesh (2005). Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Khumi iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Khumi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Khumi 
*lugha ya Kichin ya Khumi katika Glottolog
*lugha ya Kichin ya Khumi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Bangladesh
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Myanmar
Kichin-Mara

**Kichin ya Mara** (pia **Kimara**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wachin. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Mara nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 34,800. Pia kuna wasemaji 20,000 nchini Myanmar (1994). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Mara iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichin ya Mara kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichin ya Mara 
*lugha ya Kichin ya Mara katika Glottolog 
*lugha ya Kichin ya Mara kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Myanmar
Kichetti cha Wayanad

**Kichetti ya Wayanad** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachetti. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kichetti ya Wayanad imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichetti ya Wayanad iko katika kundi la Kitamil-Kannada.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichetti ya Wayanad kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichetti ya Wayanad 
*lugha ya Kichetti ya Wayanad katika Glottolog
*lugha ya Kichetti ya Wayanad kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kichenchu

**Kichenchu** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachenchu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kichenchu imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichenchu iko katika kundi la Kitelugu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichenchu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichenchu 
*lugha ya Kichenchu katika Glottolog
*lugha ya Kichenchu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kimara

Jina la **Kimara** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.

*kata ya Kimara nchini Tanzania;
*lugha ya Kimara nchini Australia;
*lugha ya Kimara nchini Uhindi na Myanmar.
Kidhimal

**Kidhimal** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wadhimal. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kidhimal nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 19,300. Pia kuna wasemaji 450 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhimal iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidhimal kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidhimal 
*lugha ya Kidhimal katika Glottolog
*lugha ya Kidhimal kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kigadaba-Bodo

**Kigadaba-Bodo** (pia **Kigutob**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagadaba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigadaba-Bodo imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigadaba-Bodo iko katika kundi la Kimunda.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigadaba-Bodo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigadaba-Bodo 
*lugha ya Kigadaba-Bodo katika Glottolog
*lugha ya Kigadaba-Bodo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiongozi

[thumb|200px|[Julius Caesar, mmojawapo kati ya viongozi maarufu zaidi katika historia.]]
**Kiongozi** ni mtu ambaye huongoza wa wenzake, ama mmojammoja ama katika kikundi. 

Mara nyingi kiongozi hupewa heshima ya juu katika jamii au kikundi cha watu kuanzia katika familia ambapo huheshimiwa na wote katika eneo husika analolisimamia.

## Kiongozi katika familia
Kiongozi katika familia huwa ni mtu aliye na umri mkubwa katika familia husika, ambapo viongozi huwa ni baba na mama. Katika familia nyingi baba ndio huwa kiongozi mkubwa akifuatiwa na mama. 

Pia familia huweza kuwa na kiongozi wa ukoo ambapo bibi na babu huwa viongozi wa juu katika ukoo.

## Kiongozi katika jamii
Katika nchi nyingi duniani kiongozi hupatikana kwa wananchi kupiga kura ambapo watu mbalimbali wanaogombea uongozi hupigwa kura kwa ajili ya kuwa kiongozi katika jamii au kikundi cha watu hupatikana.

Mara nyingine kiongozi huchaguliwa kwa kuteuliwa na mtu mmoja pasipo kupigwa kura. 

Pia katika jamii nyingine kiongozi hupatikana kwa kurithi, ambapo mrithi huwa kiongozi kwa kurithi uongozi kutoka kwa kiongozi aliyefariki na kuachia madaraka.

## Kiongozi kadiri ya Biblia
Katika Biblia kiongozi ni mtu ambaye humwakilisha Mungu katika kuongoza watu wake hapa duniani. Hivyo anapaswa kukumbuka kwamba ameshirikishwa mamlaka ya juu na kwamba atapaswa kuhukumiwa kwa namna alivyoitumia. 

Yesu alisema kwa kawaida watawala hutumia mabavu na hata hivyo hupenda kuitwa wafadhili.

## Marejeo
Jamii:Siasa
Jamii:Elimu jamii
Jamii:Dini
Matende

**Matende** (kwa Kiingereza *Elephantiasis*, *Lymphatic filariasis*), ni ugonjwa unaosababisha kuvimba kwa viungo vya mwili hasa miguu na viungo vya uzazi. Kuvimba huku kunasababishwa na mishipa ya limfu inayowaka na kutopitisha kiowevu cha limfu.

Ugonjwa unatokana na ambukizo la minyoo ya filaria unaoleta kuwaka kwa mishipa ya limfu. 

Asili yake ni mara nyingi minyoo kimelea aina ya filaria. Mifano mingi ya maradhi hayo hayana dalili.
 
## Msamiati
* Elephantiasis = matende: inflamesheni ya kudumu, aghalabu ya miguu na jenitalia za nje inayoathiri ngozi na tishu sabukteni.
* Matende = ugonjwa wa kuvimba miguu ambao huambukizwa na aina mojawapo ya mbu.
* Filariasisi = ugonjwa utokanana na uambukizo wa minyoo ya filaria.
* Lymphatics = mishipa ya limfu: mishipa ambayo husafirisha limfu.

## Chanzo na uaguzi
Minyoo wanasambazwa na umo wa mbu walioambukizwa.

## Kinga na tiba
Ugangakinga unafanikiwa kutokana na kutibu makundi ambamo maradhi yanaumia, kwa muda wa mwaka kukiwa na bidii yenye kutibu kabisa maradhi. 

Matibabu hayo kwa kawaida yanachukua muda wa miaka sita.
 
Dawa zitumiwazo ni pamoja na “albendazole” pamoja na “ivermectin” au “albendazole” pamoja na “diethylcarbamazine” Dawa hizo haziwaui minyoo wazima bali zinazuia kusambaa zaidi kwa maradhi hadi minyoo wenyewe wanapokufa.  Jitihada za kuzuia umo wa mbu zinapendekezwa zikiwa na jitihada za kupunguza idadi ya mbu pamoja na kuhimiza matumizi ya chandarua. 
 
## Uenezi
Idadi ya watu walioambukizwa na matende inazidi milioni 120. 
Takriban watu bilioni 1.4 wa nchi 73 wanakabiliwa na hatari ya kuambukizwa.  Maeneo ambayo yanaathirika zaidi yako katika Afrika na Asia.     

Maradhi hayo yanasababisha hasara ya kiuchumiː thamani yake ni mabilioni ya dola za Marekani kila mwaka. 

## Tanbihi
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Kigondi-Kaskazini

**Kigondi ya Kaskazini** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagondi. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kigondi ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 1,950,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigondi ya Kaskazini iko katika kundi lake lenyewe la Kigondi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigondi ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigondi ya Kaskazini 
*lugha ya Kigondi ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kigondi ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kigadaba-Pottangi-Ollar

**Kigadaba ya Pottangi Ollar** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagadaba. Ni tofauti na Kigadaba-Bodo ambayo ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigadaba ya Pottangi Ollar imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigadaba ya Pottangi Ollar iko katika kundi la Kiparji-Gadaba.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigadaba ya Pottangi Ollar kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigadaba ya Pottangi Ollar 
*lugha ya Kigadaba ya Pottangi Ollar katika Glottolog
*lugha ya Kigadaba ya Pottangi Ollar kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kigurung-Magharibi

**Kigurung ya Magharibi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal, Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wagurung. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kigurung ya Magharibi imehesabiwa kuwa watu 125,000 nchini Nepal na 33,000 nchini Uhindi. Idadi ya wasemaji nchini Myanmar haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigurung ya Magharibi iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kigurung ya Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigurung ya Magharibi 
*lugha ya Kigurung ya Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kigurung ya Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Myanmar
Homa ya mgunda

thumbnail|right|200px|Homa ya mgunda

**Homa ya mgunda** (jina la kitaalamu: **leptospirosis**  Majina mengine ya Kiingereza ni **field fever**, '''rat catcher's yellows**  na **pretibial fever'''  miongoni mwa mengineyo) ni ugonjwa unatokana na maambukizo yasababishwayo na bakteria za Leptospira . Dalili zinaweza kuenea kuanzia na kuumwa kwa kichwa, maumivu ya musuli, na homa; hadi damu kutoka mapafu au homa ya uti wa mgongo. Kama maradhi yanasababisha damu kutoka kwa wingi mapafuni yanajulikana kama mlimbiko dalili za damu kutoka mapafuni kwa wingi (severe pulmonary haemorrhage syndrome).
Maradhi haya yanaambukizwa na wanyama wafugwa pamoja na wanyama porini.  
Mara nyingi maradhi yanaambukiza yakibebwa na ( [mkojo wa mnyama] ) au maji ama ardhi inayojaa mkojo wa mnyama kuingia kwenye ngozi ya binadamu iliyyojeruhiwa ama macho, mdomo au pua. Kwa hiyo huhesabiwa katia ya magonjwa ya zuonosia.

Katika dunia inayoendelea maradhi kwa kawaida yanaathiri wakulima pamoja na wakaaji masikini wa miji mikubwa.

## Ugangakinga na matibabu 
Bidii zenye kuzuia maradhi haya ni pamoja na vifaa vyenye kinga kuzuia kugusana na wanyama ambao huenda wameambukizwa, halafu kunawa vizuri baada ya kazi inayowahusika wakiwa na wanyama wale.  Pia kupunguza idadi ya panya katika sehemu ambako watu wanaishi na kufanya kazi. 
Idadi ya vifo inayosababishwa haijathibitishwa. 

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza‎
Kiholiya

**Kiholiya** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Waholiya. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiholiya imehesabiwa kuwa watu 500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiholiya iko katika kundi la Kikannada.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiholiya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiholiya
*lugha ya Kiholiya katika Glottolog
*lugha ya Kiholiya kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kikhaling

**Kikhaling** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wakhaling. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikhaling nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 14,500. Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhaling iko katika kundi la Kikiranti.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhaling kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhaling 
*lugha ya Kikhaling katika Glottolog
*lugha ya Kikhaling kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kuhara

thumbnail|right|200px|Virusi vinavyoleta ugongwa waKuhara

**Kuhara** au **kuendesha** ni hali ya kupata choo chepesi au cha majimaji angalau mara tatu kwa siku. Kwa kawaida hudumu kwa siku chache na inaweza kusababisha upungufu wa maji mwilini kwa sababu ya ukosefu wa maji. Ishara za upungufu wa maji mwilini kwa kawaida huanza na ukosefu wa kunyooka kwa kawaida kwa ngozi na mabadiliko katika tabia za mtu. Hii inaweza kuendelea na kusababisha upungufu wa mkojo, upungufu wa rangi ya ngozi, a mpigo wa haraka wa moyo, na upungufu wa mwitikio inapoendelea kuwa mbaya zaidi. Hata hivyo, huenda kinyesi chepesi lakini kisicho cha majimaji katika watoto wanaonyonya, kikawa cha kawaida. Katika visa vingi uchunguzi wa kinyesi hauhitajiki ili kuthibitisha sababu halisi. Wakati watu wanahara inapendekezwa kwamba waendelee kula chakula chenye afya na watoto waendelee kunyonya. Kwa wale wanoendesha sana, maji ya kudungwa ndani ya venayanaweza kuhitajika. Viua wadudu, ijapokuwa haitumiwi sana, inaweza kupendekezwa katika visa vichache kama wale wanaohara damu na wana joto jingi, kuhara kunaotokana na kusafiri, na wale wanaopata bakteria au vimelea fulani katika kinyesi chao.

Karibu visa bilioni 1.7 hadi 5&nbsp;za kuhara hufanyika kila mwaka. Matatizo mengine ya muda mrefu ambayo yanaweza kutokea ni pamoja na ukuaji duni wa kimwili na kiakili.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza‎
Ayasanda

**Ayasanda** ni kata ya Wilaya ya Babati Mjini katika Mkoa wa Manyara, Tanzania, yenye postikodi namba **27216**. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 6,288 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,182 waishio humo.

## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Babati Vijijini
Jamii:kata za Mkoa wa Manyara
Kikhamti

**Kikhamti** ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wakhamti. Mwaka wa 2000, idadi ya wasemaji wa Kikhamti nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 8000. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Uhindi (2007) Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhamti iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhamti kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhamti 
*lugha ya Kikhamti katika Glottolog
*lugha ya Kikhamti kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Uhindi
Kikhasi

**Kikhasi** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi na Bangladesh inayozungumzwa na Wakhasi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikhasi nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 843,000. Idadi ya wasemaji nchini Bangladesh haijulikani lakini ni wachache sana tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhasi iko katika kundi la Kimon-Khmer.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikhasi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikhasi 
*lugha ya Kikhasi katika Glottolog
*lugha ya Kikhasi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Bangladesh
Kikinnauri-Chitkuli

**Kikinnauri ya Chitkuli** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wakinnauri. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikinnauri ya Chitkuli imehesabiwa kuwa watu 1060. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikinnauri ya Chitkuli iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikinnauri ya Chitkuli kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikinnauri ya Chitkuli 
*lugha ya Kikinnauri ya Chitkuli katika Glottolog
*lugha ya Kikinnauri ya Chitkuli kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Komolo

**Komolo** ni kata ya Wilaya ya Simanjiro katika Mkoa wa Manyara, Tanzania. 

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 23,665 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,555 waishio humo.

Mwenyekiti wa kwanza wa kijiji hicho alijulikana kama mzee Abdallah Said. Mzee huyu wa Kizigua ndiye Mswahili wa kwanza katika kijiji hicho.

Komolo imebarikiwa ardhi kubwa ya kilimo pamoja na upatikaji wa madini mbalimbali. Mazao makuu ni ngwara, maharagwe, mahindi, choroko na mengine, lakini wananchi wa Komolo wanajishughulisha pia na uchimbaji mdogo wa madini. 
 
## Marejeo
Jamii:Wilaya ya Simanjiro
Jamii:kata za Mkoa wa Manyara
Shule ya msingi

[thumb|Wanafunzi wa [darasa la shule ya msingi katika Meksiko.]]
**Shule ya msingi** ni hatua ya kwanza katika mfululizo wa masomo katika nchi nyingi.

Masomo ya msingi huchukua kati ya miaka 5 hadi 8 ya kwanza ya elimu rasmi. 

Kwa jumla elimu ya juu hujumulisha miaka 6-8 ya masomo kuanzia mwaka wa tano au sita, lakini hutofautiana kati ya nchi na nchi. 

Asilimia 70 ya watoto waliotimu umri wa kujiunga na shule hujiandikisha katika masomo ya msingi kote ulimwenguni na viwango hivi vinaongezeka.

Chini ya mipango ya Elimu kwa wote inayoendeshwa na Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa (UNESCO), nchi nyingi zina nia ya kufanikisha uandikishaji katika elimu ya msingi ifikapo mwaka 2015, na katika nchi nyingi, ni lazima kwa watoto kupata elimu ya msingi.

Kwa nchi ya Tanzania ni tofauti na nchi nyingine duniani kwani huanzia awali hadi darasa la saba, baada ya hapo unajiunga na elimu ya sekondari kwa miaka 6 yaani kidato cha kwanza hadi cha sita, baada ya hapo unajiunga na chuo kikuu. Serikali inazidi kujenga shule vijijini kwa sababu watu wengi huko hawana elimu; lakini bado kuna suala la ubora.

Jamii:Elimu