Dumuzi mkubwa

**Dumuzi mkubwa** (pia **scania** au **Osama** (Kenya); kisayansi *Prostephanus truncatus*) ni spishi ndogo ya mbawakawa ya familia Bostrichidae katika oda Coleoptera ambaye ni msumbufu wa hatari kwa sababu anaharibu nafaka zinazohifadhiwa maghalani. Spishi nyingine ya familia hii ni dumuzi mdogo (*Rhyzopertha dominica*) ambaye ni 67% ya saizi ya dumuzi mkubwa, lakini ni msumbufu mbaya vilevile.

## Maelezo
Dumuzi mkubwa ana urefu wa mm 3-4.5 kulinganisha na urefu wa mm 2-3 katika dumuzi mdogo. Mpevu ana umbo la mcheduara la kawaida la Bostrichidae na ncha ya nyuma inayoonekana kama imekatwa. Kichwa kimefichwa kutoka juu chini ya pronoto. Uso wa mwili una vijishimo na chembe nyingi ndogo ndogo kama sugu (vinundu). Vipapasio vina pingili 10 na vina kirungu chenye pingili tatu, ambazo ile ya mwisho ni pana sawa au zaidi kuliko pingili zilizotangulia. 'Shina' la kipapasio ni jembamba na limefunikwa kwa nywele ndefu.

Mabuu ni weupe na wororo na wamefunikwa kwa nywele habahaba. Pande zao ni sambamba, yaani hazipunguzi. Miguu ni mifupi na kidonge cha kichwa ni kidogo kulinganisha na saizi ya mwili na Afrika katika visa vingine wakioanishwa na mbawakawa vipapasio-virefu wanaotoa miviringo ya gome kutoka vitawi.

Uvamizi wa mahindi unaweza kuanza kwenye mazao yaliyokomaa shambani, k.m. wakati unyevu umekuwa sawa na au chini ya 18%. Kupunguza uzito hadi 40% kumerekodiwa katika mabunzi yaliyohifadhiwa kwa muda wa miezi 6. Nchini Tanzania madhara ya hadi 34% yameonekana baada ya kuhifadhi mahindi kwa muda wa miezi 3 shambani, na dhara la wastani ni 8.7%. Dumuzi mkubwa ni msumbufu anayeharibu zaidi kuliko wadudu wengine wa kuhifadhi, pamoja na kidungadunga wa mchele (*Sitophilus oryzae*), kidungadunga wa mahindi (*S. zeamais*) na nondo wa nafaka (*Sitotroga cerealella*), katika hali sawa. Madhara yanayosababishwa na dumuzi mkubwa kwenye viazi vikavu vya muhogo yanaweza kuwa makubwa sana. Wapevu wanaotoboa viazi hivyo huvipunguza kwa urahisi kuwa vumbi na dhara la 70% limerekodiwa baada ya miezi 4 tu ya kuhifadhi shambani. Dumuzi mkubwa yuko Afrika ya Magharibi, ya Mashariki na ya Kusini.

==Udhibiti. Kwa ufuatiliaji wa muda mrefu, mitego iliyotengenezwa kwa mbawakawa wa Japani ("Popillia japonica") na iliyo na feromoni ya dumuzi mkubwa hutumiwa siku hizi kwa mafanikio katika Afrika ya Magharibi na ya Mashariki.

### Aina sugu na usafi
Mbinu bora ya kudhibiti itakuwa matumizi ya aina sugu za mahindi, ingawa nyingi bado hazijapatikana na kazi nyingi bado inahitajika kufanywa.

Ni muhimu sana kutumia maghala yaliyo rahisi kusafishwa. Ni wazi kwamba hatua zozote za maisha za dumuzi mkubwa zitaanza vamizi mpya.

### Dawa za kikemikali
Dawa za aina ya pareto, kama permethrin na deltamethrin, hufanya kazi vizuri dhidi ya dumuzi mkubwa lakini hazina ufanisi sana dhidi ya wasumbufu wengine wa uhifadhi. Kwa hivyo, dawa hizi mara nyingi huchanganywa na vifundiro vya organofosfati, kama pirimiphos na fenitrothion. Maghala makubwa yanaweza kufukizwa kwa fosfini.

### Udhibiti wa kibiolojia
Mbawakawa mbuai *Teretrius nigrescens* ametolewa Afrika ya Magharibi na ya Mashariki. Ingawa kwa kweli amepunguza idadi ya dumuzi mkubwa, akiwa mbuai hafanyi kazi vizuri kama vile vidusia. Kwa hivyo, milipuko ya dumuzi mkubwa bado hufanyika mara kwa mara inayohitaji hatua za udhibiti. *T. nigrescens* hakujilowea kwa urahisi nchini Tanzania kwa sababu isiyojulikana.

Jitihada zimefanywa kudhibiti dumuzi mkubwa katika maghala kwa kuvu *Beauveria bassiana*. Walakini, kuvu haziwezi kufikia mabuu ndani ya punje na wapevu huweza kutaga mayai kabla ya kuuawa na kuvu.

## Picha

CSIRO ScienceImage 11056 Prostephanus truncatus Larger grain borer.jpg|Dumuzi mkubwa kutoka juu
Prostephanus truncatus.jpg|Dumuzi mkubwa kutoka upande
CSIRO ScienceImage 10791 Rhyzopertha dominica Lesser Grain Borer.jpg|Dumuzi mdogo kutoka juu
CSIRO ScienceImage 10792 Rhyzopertha dominica Lesser Grain Borer.jpg|Dumuzi mdogo kutoka upande

## Marejeo
Jamii:Mbawakawa