open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luapula

[[File:Mweru-Luapula.jpg|thumb|Mto wa chini wa Luapula, delta yake inayoingia Ziwa Mweru, na ghala la Mweru, Mto Luvua ukienda kaskazini hadi mito ya Lualaba na Kongo. Maji yanaonekana kuwa meusi katika picha hii ya satelaiti ya rangi ya uwongo ya NASA. Upeo wa Mabwawa ya Luapula unaonyeshwa na laini thabiti ya samawati, na kiwango cha eneo la mafuriko huonyeshwa kama laini ya doti. Miji hiyo iko, nchini Zambia: 1 Chiengi, 2 Kashikishi, 3 Nchelenge, 4 Mwansabombwe, 5 Mwense; huko DR Congo: 6 Pweto, 7 Kilwa, 8 Kasenga. Vipengele vingine: Kisiwa 9 cha Chisenga, 10 kisiwa kikubwa cha mabwawa (huko DR Congo), 11 eneo kuu la mafuriko. Mto Luapula ni sehemu ya mto mrefu zaidi wa pili barani Afrika, Kongo. Ni mto wa kimataifa unaounda kwa karibu urefu wake wote sehemu ya mpaka kati ya Zambia na DR Congo. Inajiunga na Ziwa Bangweulu (kabisa Zambia) na Ziwa Mweru (lililoshirikiwa kati ya nchi hizo mbili) na linatoa jina lake kwa Mkoa wa Luapula wa Zambia. [1]   Yaliyomo Chanzo na Luapula ya juu 2 Bonde la Luapula 3 Mabwawa ya Luapula 4 Makazi ya watu Usafirishaji wa maji kwenye Luapula 6 Vuka mto 7 Tazama pia 8 Marejeo Chanzo na Luapula ya juu.]]
Mto **Luapula** ni sehemu ya mto mrefu zaidi, wa pili barani Afrika, mto Kongo. Ni mto wa kimataifa unaounda kwa karibu urefu wake wote sehemu ya mpaka kati ya Zambia na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inajiunga na Ziwa Bangweulu (Zambia) na Ziwa Mweru (iliyoshirikiwa kati ya nchi hizo mbili) na inatoa jina lake kwa Mkoa wa Luapula wa Zambia.

## Tazama pia
* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* Orodha ya mito ya Zambia

Jamii:Mito ya Zambia
Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Mto Kongo
Agrikola wa Chalon

**Agrikola wa Chalon** (Ufaransa, 498 hivi - Châlon-sur-Saône, Ufaransa, 580 hivi) alikuwa askofu bora wa mji huo kwa miaka 48 kuanzia mwaka 532. 

Aliongoza au kushiriki mitaguso kadhaa kuliimarisha Kanisa. 

Gregori wa Tours alimsifu kwa maadili na utendaji wake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kati ya watakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
*Grégoire de Tours, *Histoire des Francs*, Livre V.

Jamii:Waliozaliwa 498
Jamii:Waliofariki 580
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Bustani za Forodhani, Zanzibar

wakionyesha vyakula vinavyouzwa katika bustani, Bahari Hindi ikionekana kwa nyuma.]]
**Bustani za Forodhani** (pia hujulikana kwa Kiingereza kama *Forodhani Gardens*, *Jubilee Gardens* na zaidi hivi karibuni kama *Forodhani Park*) ni bustani ndogo kwenye Mji Mkongwe wa Zanzibar, Tanzania. 

Bustani hizo ziko kando ya mtaa wa Mizingani unaopita ukingo wa bahari wa Mji Mkongwe, mbele tu ya majengo ya Jumba la Maajabu *(House of Wonders)* na Ngome Kongwe *(Old Fort)*. Bustani hiyo ilianzishwa mwaka 1936 na kufunguliwa rasmi tarehe 21 Desemba 1936 kwa maadhimisho ya jubilii ya miaka 25 za utawala wa Sultani Khalifa bin Harub wa Zanzibar *(silver jubilee)* na pia kwa heshima ya marehemu mfalme George V wa Uingereza aliyewahi kutimiza miaka 25 ya utawala kwenye mwaka 1935. Ilijulikana kama *Jubilee Gardens* ikabadilshwa jina baada ya mapinduzi ya Zanzibar ya 1964.

## Shughuli katika bustani
Bustani zina shughuli nyingi haswa baada ya jua kuchwa, wakati watalii na wenyeji vilevile hukusanyika kwenye soko maarufu la barabara la chakula katika uwanja mkuu, kula chakula cha jioni wakifurahia vyakula vitamu vya Waswahili na Wazanzibar kama vile dagaa wa baharini, samamo, mihogo na viazi vitamu.
Mnamo 31 Julai 2009, hafla ya kuvunja ardhi ilifanywa na Aga Khan kuanzisha bustani iliyofufuliwa. Ilirekebishwa na Agha Khan Trust for Culture (AKTC) kwa gharama ya $ milioni 3 (Shilingi bilioni 3.9) kutoka kwa makadirio ya awali ya $ milioni 2.4 (zaidi ya Shilingi bilioni 3).

Ukarabati huo wa juu ulihusisha urejeshwaji wa barabara za waenda kwa miguu, mandhari, uboreshaji wa miundombinu, ikijumuisha taa, mifereji ya taka na vifaa vya uraia, na ukarabati wa ukuta wa bahari ulio mbele ya bustani.

## Marejeo
Jamii:Urithi wa Dunia katika Zanzibar
Jamii:Told Cities 2021 in Tanzania
Zahanati ya Ithnashiri

**Zahanati ya Ithnashiri** (pia inajulikana kama *Old Dispensary*) ni jengo la kihistoria katika Mji Mkongwe, Zanzibar. Liko mbele ya bahari, katika barabara ya Mizingani, katikati ya Jumba la Makumbusho la Ikulu na bandari. 

Jina lake linatokana na ukweli kwamba ilitumika kama zahanati katika nusu ya kwanza ya karne ya 20.

Zahanati hiyo ni mojawapo kati ya majengo yaliyopambwa vizuri zaidi ya Mji Mkongwe na alama ya usanifu wa kitamaduni na urithi wa jiji. Ndani ya jengo ni sawa tu, na ua uliofunikwa na madaraja ya kuchonga yanayounganisha sakafu.
Zahanati hiyo ni kimojawapo katika vivutio vikuu vya Mji Mkongwe. Ina jumba la makumbusho dogo kuhusu historia ya Zanzibar. 

Mnamo mwaka wa 1900 jengo hilo liliuzwa kwa warithi wa mfanyabiashara mwingine mashuhuri wa Kihindi aliyeishi Zanzibar, Haji Nasser Nurmohamed, aliyewahi kutenga sehemu ya mali yake kwa taasisi ya hisani. Warithi waliamua kwamba ghorofa la chini litatumika kama zahanati, wakati ghorofa za juu ziligawanywa kuwa vyumba vya kuishi. Ilhali Haji Nasser alikuwa mfuasi wa Shia Ithnashiri na  taasisi iliyoundwa kutokana na urithi wake ilimilikiwa kufuatana na kanuni ya dhehebu hilo, ikaitwa sasa *Zahanati ya Ithnashiri*.

Mnamo mwaka wa 1964, kufuatia Mapinduzi ya Zanzibar (ambapo Wahindi wengi wa Kizanzibari, pamoja na wale walioishi katika zahanati hiyo, waliuawa au walikimbilia nje ya nchi), jengo hilo lilitwaliwa na serikali, na baadaye likaanza kutotumika na kuoza.

Mnamo 1990, kama sehemu ya mpango wa jumla wa ukarabati wa majengo ya kihistoria ya Mji Mkongwe, Taasisi ya Aga Khan ya Utamaduni ilipokea idhini kutoka kwa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar ya kurejesha Zahanati hiyo.Hii ilikamilishwa Aprili 1994.

## Marejeo
Jamii:Zanzibar

Jamii:Urithi wa Dunia katika Zanzibar
Jamii:Told Cities 2021 in Tanzania
Paulo wa Kupro

**Paulo wa Kupro** (alifariki Kupro, 760 hivi) alikuwa mmonaki aliyeteswa kikatili sana na hatimaye kuchomwa moto akiwa hai kwa sababu ya kuheshimu picha takatifu. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 760
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Kupro
Getrude wa Nivelles

ya Mt. Getrude huko Nivelles.]]
**Getrude wa Nivelles** (Landen, Austrasia, leo nchini Ubelgiji, 628 hivi  – Nivelles, Austrasia, 17 Machi 659) alikuwa binti Mkristo wa familia maarufu. Baada ya kuvikwa na askofu Amando shela ya kibikira, akawa abesi mwenye busara wa monasteri pacha katika Ubelgiji ya leo, iliyoanzisha na mama yake Itta chini ya kanuni ya Kolumbani.

Pamoja na juhudi katika kusoma Neno la Mungu, kukesha na kufunga, alifaulu kupatanisha watawala waliochukiana.

Anaheshimiwa tangu zamani kama mtakatifu, hasa baada ya sikukuu yake kutangazwa na Papa Klementi XII mwaka 1677. 

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
*Collet, Emmanuel. "Sainte Gertrude de Nivelles: Culte, Histoire, Tradition." Nivelles: Comité de Sainte Gertrude, 1985.
*Delanne, Blanche. *Histoire de la Ville de Nivelles: Des Origines au XIIIe siècle.* Nivelles: Impr. Havaux, 1944.
*Donnay-Rocmans, Claudine. *La Collégiale Sainte-Gertrude de Nivelles.* Gembloux: Duculot, 1979.
*Effros, Bonnie. *Caring for Body and Soul: Burial and the Afterlife in the Merovingian World.* Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 1965.
*MacNeill, Eoin. "Beginnings of Latin Culture in Ireland". *Studies: An Irish Quarterly Review of Letters, Philosophy and Science*, 20 (1931)
*McNamara, Jo Ann and John E. Halbord with E. Gordon Whatley. *Sainted Women of the Dark Ages*, * Durham, N.C.: Duke University Press, 1992.
*Madou, Mireille, *De heilige Gertrudis van Nijvel*. Brussels, 1975 (the most extensive study on her veneration).
*Madou, M.J.H., "S. Gertrude de Nivelles". In: *Dictionnaire d'histoire et de géographie ecclésiastiques'', 20 (1984), 1065–1068
*Peyroux, Catherine. "Gertrude's Furor: Reading Anger in an Early Medieval Saint's Life." In ''Anger's Past: The Social Uses of an Emotion in the Middle Ages*.  Barbara H. Rosenwein, ed.  Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, 1998, 36–55.
*---––. *The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar.* Trans. J.M. Walace-Hadrill. London: Nelson, 1960.
* The New Cambridge Medieval History, vol. 1. Ed. Paul Fouracre. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
*Wemple, Suzanne Fonay. *Women in Frankish Society: Marriage and the Cloister, 500–900.* Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1981.
*Wood, Ian N. *The Merovingian Kingdoms: 450–751.'' London: Longman, 1994.

## Viungo vya nje
*Ordinal : ca. 1293–1298. manuscript, MS Lat 422, is held at the Houghton Library, Harvard University.

Jamii:Mabikira
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wakolumbani
Jamii:Watakatifu wa Ubelgiji
Gabrieli Lalemant

thumb|Mt. Gabrieli alivyochorwa.
 wa Amerika Kaskazini.]]
**Gabrieli Lalemant**, S.J. (Paris, Ufaransa 3 Oktoba 1610 &ndash; Waubaushene, karibu na Tay, Ontario, Kanada, 17 Machi 1649) alikuwa padri wa Wajesuiti mmisionari mwenye bidii ya ajabu kwa Wahuroni wa Amerika Kaskazini tangu mwaka 1646, aliyewatangazia utukufu wa Mungu kwa lugha yao .

Alikamatwa pamoja na Waindio hao, akateswa sana akauawa na Wairoki, kabila lingine la Waindio.

Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 21 Juni 1925, na kuwa mtakatifu tarehe 29 Juni 1930. 

Sikukuu ya kundi lake la wafiadini huadhimishwa tarehe 19 Oktoba, lakini ya kwake mwenyewe huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 363-364

## Marejeo ya lugha nyingine
*  Rochemonteix, *Les Jésuites et la Nouvelle-France au XVIIe siècle*, I, 97–100, 409–18.
*  Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. .

## Viungo vya nje
*Biography at the *Dictionary of Canadian Biography Online*

Jamii:Mapadri
Jamii:Wamisionari
Jamii:Wafiadini Wakristo

Jamii:Watakatifu wa Kanada
Kanisa kuu la Mtakatifu Yosefu, Zanzibar

[thumb|Kanisa kuu kwa nje. [Mnazi uliokuwepo mbele yake ulikatwa katika miaka ya 2000.]]
**Kanisa kuu la Mt. Yosefu, Zanzibar** (kwa Kiingereza: ''St. Joseph's Cathedral, Zanzibar'') ni kanisa kuu la Jimbo Katoliki la Zanzibar. 

Linapatikana mjini Zanzibar na ni kati ya vivutio vya kihistoria vya mji huo. Liko Baghani Area, lakini ni vigumu kufikiwa kati ya njia ndogo za Mji Mkongwe, ingawa minara yake pacha inaonekana vizuri kwa mbali.

Tangu lijengwe limekuwa likitumiwa na jamii ya Wakatoliki mjini Zanzibar ambapo hadi leo Misa kadhaa hufanyika siku za Jumapili, mbali na zile za kila siku, kama ilivyo kawaida hasa ya makanisa makuu. 

## Historia yake
Ujenzi uliongozwa na wamisionari Wafaransa kati ya miaka 1893 na 1898 kwa kuiga kanisa kuu la Marseille. Vigae na kioo cha rangi vililetwa kutoka Ufaransa.

Ndani kuna michoro kutoka Agano la Kale iliyoharibika kutokana na ukarabati mbovu wa mwaka 2014.

## Marejeo
Jamii:Makanisa nchini Tanzania
Jamii:Urithi wa Dunia katika Zanzibar

Jamii:Kanisa Katoliki Tanzania
Yohane Sarkander

**Yohane Sarkander**, S.J. (Skoczów, Silesia, leo nchini Polandi, 20 Desemba 1576 – Olomouc, Moravia, leo nchini Ucheki, 17 Machi 1620) alikuwa padri wa Shirika la Yesu aliyeuawa kwa kukataa kutoboa siri ya kitubio hata katika mateso makali ya mwezi mzima aliyoyapata kutoka kwa Waprotestanti.

Alitangazwa kuwa mwenye heri na Papa Pius IX tarehe 6 Mei 1860, halafu mtakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 21 Mei 1995.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
## Viungo vya nje
Jamii:Watakatifu wa Ucheki
Frediani

[thumb|Mt. Frediano akielekeza [mto upande wa bahari.]] 
'*** (pia: **Frigianu*'; Eire ya Kaskazini, karne ya 6; Lucca, Italia wa leo, 18 Machi 588 hivi) alikuwa askofu wa mji huo kuanzia mwaka 560 hivi.

Kabla ya hapo alikuwa mmonaki tena mkaapweke karibu na Lucca. Waumini walikwenda kumtafuta upwekeni awe askofu wao. Alikusanya waklero waishi monasterini.

Alifaulu kuleta wavamizi Walombardi katika Kanisa Katoliki lakini pia kuchimba mfereji wa kuelekeza mto Serchio baharini ili kugeuza madimbwi kuwa mashamba.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
Jamii:Waliozaliwa karne ya 6
Jamii:Waliofariki 588
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wakolumbani
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Maaskofu Wakatoliki

Jamii:Watakatifu wa Italia
Aleksanda wa Yerusalemu

ya Mt. Aleksanda wa Yerusalemu.]]
**Aleksanda wa Yerusalemu** (Kapadokia, leo nchini Uturuki, karne ya 2 – Kaisarea Baharini, leo nchini Israeli  251 hivi) alikuwa askofu wa Yerusalemu kwa miaka mingi hadi kifodini chake. Mjini Yerusalemu alianzisha maktaba muhimu na chuo.

Tangu kale ametambuliwa kuwa mtakatifu mfiadini na babu wa Kanisa.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 18 Machi au 22 Desemba.

## Maisha 
Aleksanda alizaliwa katika familia ya Kipagani akapata elimu bora iliyomfanya ajue falsafa na dini mbalimbali hadi akajiunga na Ukristo. 

Hapo alikwenda Misri kuhudhuria Chuo cha Kikristo cha Aleksandria akafahamiana na Origen. Huko alifungwa hadi mwaka 211 kutokana na dhuluma ya kaisari Septimius Severus.

Mwaka 212 alifika Yerusalemu akawa askofu mwandamizi wa Narsisi wa Yerusalemu, na baada ya kushika uongozi kamili wa jimbo alishughulikia elimu ya Kikristo kwa kuanzisha shule na maktaba kwa mfano wa Aleksandria. Pia alimtetea Origen na kumpa upadirisho.

Dhuluma mpya za kaisari Decius zilipoanza alifungwa tena na kuteswa hadi kuuawa bila kujali uzee wake  hata akafariki kifungoni.

## Maandishi yake
Kati ya maandishi yake mengi, zimetufikia sehemu tu za barua nne katika vitabu vya Eusebi wa Kaisarea.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Patron Saints Index: *Saint Alexander of Jerusalem*

Jamii:Waliozaliwa karne ya 2
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Mababu wa Kanisa
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Jamii:Watakatifu wa Israeli
Brauli

**Brauli** (kwa Kilatini: *Braulius Caesaraugustanus*; 585 – 651) alikuwa askofu wa jimbo la Zaragoza, Hispania kuanzia mwaka 631 hadi kifo chake.

Kabla ya hapo alikuwa mtoto wa askofu wa Orma, halafu mmonaki na rafiki wa Isidori wa Sevilia aliyempa upadirisho mwaka 624. Alimsaidia kurudisha maadili katika Kanisa lote la Hispania. Pamoja na kukamilisha maandishi yake, alitunga mwenyewe vitabu mbalimbali. Baadhi vimetufikia na kuthibitisha ufasaha wake mkubwa katika kuhubiri na kuandika. 

Pia alifanya kazi kubwa kuwavuta Wavisigothi Waario katika Kanisa Katoliki.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu na babu wa Kanisa.

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 18 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko
*Mababu wa Kanisa

## Tanbihi
## Vyanzo
* Thompson, E. A. *The Goths in Spain*. Clarendon Press: Oxford, 1969.
* Iberian Fathers *Writings of Braulio of Saragossa, Fructuosus of Braga*, translated by Claude W. Barlow. Catholic University of America Press (1969)

## Viungo vya nje
*1601 *Editio princeps* of Braulio's *Life* of Emilian

Jamii:Waliozaliwa 585
Jamii:Waliofariki 651
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Waandishi wa Kilatini
Jamii:Mababu wa Kanisa
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Anselmi wa Lucca

thumb|Mt. Anselmo. 
'*** (pia: **Anselmi wa Baggio*'; Milano, Italia, 1035 hivi; Mantova, Italia, 18 Machi 1086) alikuwa askofu wa mji huo baada ya somo na mtangulizi wake kuchaguliwa kuwa Papa Aleksanda II. Akiwa ndugu wa baba yake, huyo alimfanya kwanza kardinali (1062) ili amsaidie.

Kabla ya hapo alipata elimu nzuri na baadaye akawa mmonaki wa urekebisho wa Wabenedikto wa Cluny.

Aliungana na Mapapa mbalimbali kwa uaminifu mkubwa dhidi ya kaisari wa Ujerumani aliyetaka kuendelea kuingilia masuala ya Kanisa na kwa ajili hiyo alidhulumiwa. Hivyo alikabidhi mikononi mwa Papa Gregori VII pete na bakora alivyolazimishwa kuvipokea kutoka kwa kaisari Henri IV. Kisha kufukuzwa jimboni na wakanoni waliokataa kuishi naye kijumuia, alitumwa na Papa kama balozi huko Lombardia ambako aliweza kumsaidia sana.

Pia alishughulikia kukusanya sheria za Kanisa ili kusaidia urekebisho wa Kanisa lote 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu .

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* (ISBN|978-2-503-55489-1)
*

## Viungo vya nje
**Catholic Encyclopedia*: St Anselm of Lucca, the Younger
*Projekt PseudoIsidor: Die Sammlung Anselms von Lucca (in German)
*Matilda of Tuscany:  material concerning Anselm of Lucca
*Sant'Anselmo a Mantova  (Italian)

Jamii:Waliozaliwa 1035
Jamii:Waliofariki 1086
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Makardinali
Jamii:Watakatifu wa Italia
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani/majina

* Alt Langenburg (Lumbila)
* Bergfrieden (Kibirizi ??? Bukoba District S 1°37′15″ E 31°23′48″ (enwiki: Mibirizi) - AU: https://gmic.co.uk/topic/27516-korvettenkapitn-werner-schoenfeld-in-deutsch-ostafrika-german-east-africa/ Shamba am "Weruweru" south of Moshi ?? AU Weather station Bergfrieden at 03°21'S 	35°31'E https://www.dwd.de/DE/leistungen/ueberseestationen/ueberseedoku/stationsliste_pdf.pdf?__blob=publicationFile&v=3
* Bismarckburg (Kasanga) on the south-eastern end of Lake Tanganyika
* Emmaberg (Ilembula)
* Fischerstadt (Rombo)
* Friedberg (Nyakanazi Biharamulo, kata ya Lusahunga 35603 ??)
* Gottorp or Neu-Gottorp (Uvinza) near the northeastern end of Lake Tanganyika
* Hohenfriedeberg (Mlalo)
* Hoffnungshöh (Kisarawe)
* Kaiseraue (Kazimzumbwi)
* Kirondathal (Kironda) gold mine 
* Langenburg (Lumbila)  and Neu-Langenburg (Tukuyu) 
* Leudorf, karibu na Arusha (Liganga ??? iko Songea Vijijini)
* Mariahilf (Igulwa)
* Marienthal (Ushetu)
* Neu-Bethel (Mnazi)
* Neu-Bonn (Mikese)
* Neu-Hornow (Shume) in the Pare Mountains in the northeast
* Neu-Langenburg (Lumbira)
* Neu-Trier (Mbulu)
* Peterswerft (Nansio)
* Sachsenwald (Sekenke) gold mine
* St. Moritz (Galula)
* Sphinxhafen (Liuli) on the eastern shore of Lake Nyasa
* Wiedhafen (Manda (Ludewa)) on the eastern shore of Lake Nyasa
* Wilhelmstal or Wilhelmsdorf (Lushoto) 
* Wißmannhafen, port of Bismarckburg (Kasanga)
Paulo, Sirili na wenzao

**Paulo, Sirili na wenzao** walikuwa Wakristo wa Antiokia ya Syria (leo nchini Uturuki) waliofia imani yao.

Kati ya wenzao wanatajwa Eujeni, Serapioni, Tigrini, Klaudi, Esuperi, Viktorisi, Valentini na Domni , lakini hakuna hakika juu yao .

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 20 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* De sanctis martyribus Syris Paulo, Cyrillo, Eugenio, Serapione, Tigrino, Claudio, Exuperio, Victorico, Valentino et Domno, Acta Sanctorum Martii, III, Parigi, 1865, p. 83. 
* Joseph-Marie Sauget, Paolo, Cirillo, Eugenio e compagni, Bibliotheca Sanctorum, X, pp. 299-300. 

Jamii:Wafiadini Wakristo
Vulframi

yake huko Grantham, Lincolnshire.]]
**Vulframi** (alifariki Fontenelle, 20 Machi 703) alikuwa mmonaki halafu askofu wa 27 wa Sens, Ufaransa, aliyefanya bidii kuinjilisha Wafrisia.

Baadaye aling'atuka na kurudi katika monasteri ya Wabenedikto hadi kifo chake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Knapp, M.G. ''St.Wulfram's Parish Church, Grantham* (1999)
* Muskett, P. *St. Wulfram's Grantham Plan'' A leaflet guide to St. Wulfram's church building in Grantham. (c.1980)
* Pointer, M. *The Glory of Grantham* (1978) ISBN|0-906338-06-9
* Thorne, J.O. *Chambers Biographical Dictionary* (1969) SBN 550-16001-9
* Volkmann, J-C. *Bien Connaître Les Généalogies des Rois de France* (1997) ISBN|2-87747-208-6
* Emile Brouette, *Vulfranno, arcivescovo di Sens, santo*, in «Bibliotheca Sanctorum», vol. XII, coll. 1363-1365

## Viungo vya nje
* Catholic Forum/ Saints 
* *Catholic Encyclopedia*: "St. Wulfram"
*  *De S. Vulfranno ep. Senonensi*, in Acta Sanctorum Martii, vol. III, Parigi-Roma 1865, pp. 142-165
*  Louis Duchesne, ''Fastes épiscopaux de l'ancienne Gaule*, vol. II, Paris 1910, p. 417
*  Honoré Fisquet, *La France pontificale, histoire chronologique et biographique des archevêques et évêques de tous les diocèses de France. Métropole de Sens. Sens et Auxerre'', Paris, pp. 16-17

Jamii:Waliozaliwa 640

Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto

Jamii:wamisionari
Kishilha

**Kishilha** (sasa kinazidi kutumika jina la **Kitachelhit**) ni moja kati ya **lugha za Kiberberi** na kuzungumzwa na zaidi ya watu milioni 8, hasa Moroko. 

Kishilha ni kati ya lugha za Kiafrika-Kiasia. Wasemaji watazamwa kuwa kati ya wakazi asilia wa Afrika ya Kaskazini.

Jamii:Waberberi
Jamii:Lugha za Moroko
Jamii:Lugha za Kiafrika-Kiasia
Wiski

[thumb|350px|Wiski mbalimbali kutoka [Uskoti, Marekani, na Canada]]
**Wiski** *(kutoka Kiingereza: whisky au whiskey)* ni kinywaji cha alikoholi kilichotengenezwa kutokana na nafaka kikikaa kuiva katika mapipa ya mbao. 

## Jina
Jina la wiski lina asili katika Kikelti cha Ueire; jinsi ilivyokuwa kote Ulaya, ukenekaji wa maji ya matunda na mchanganyiko wa nafaka na maji uliochachuka ulienezwa na wamonaki, mwanzoni kama dawa, baadaye pia kama kinywaji. Wamonaki waliliita tokeo la ukenekaji kwa Kilatini "*aqua vitae*" yaani "maji ya uhai" , na "whiskey" ni tafsiri tu ya jina hili katika lugha ya Kikelti ya Ueire.

## Rangi na ukali
Jinsi ilivyo na vileo vyote vinavyopatikana kwa njia ya ukenekaji, kimiminiko kinachotoka hakina rangi. Wiski inapata rangi yake ya kikahawia kwa kuitunza kwa miaka katika mapipa ya mbao.  

Wiski hukenekwa kwa usafi wa asilimia 80-94, kutegemeana na sheria za nchi. Baadaye maji yanaongezwa ikiuzwa kwa kawaida  ikiwa na kiwango cha alikoholi kisichopungua asilimia 40.

## Asili
Asili ya wiski ni Ueire na Uskoti. Huko inatengenezwa kwa nafaka ya shayiri. Baada ya kuhamia Marekani, watu kutoka nchi hizo walianza kutengeneza kinywaji kwa kutumia nafaka nyingine kama ngano au mahindi. 

Wiski nyingi hutengenzwa Uskoti (inapoandikwa whisky) na Ueire (inapoandikwa whiskey) na kuuzwa kote duniani; katika nchi za Ulaya kuna masharti ya kisheria kuhusu kinywaji kinachouzwa kwa jina wiski. 

Wiski za Marekani huitwa "bourbon" kutokana na wilaya ya Bourbon katika Jimbo la Kentucky. Lakini siku hizi hutengenezwa katika nchi nyingi, isipokuwa kuna nchi ambako kile kinachouzwa kama "wiski" ni mchanganyiko wa vileo mbalimbali.

## Marejeo 
Jamii:Vileo
Yohane wa Parrano

**Yohane wa Parrano** (aliishi katika mkoa wa Umbria, karne ya 6) kwa miaka 40 alikuwa abati nchini Italia na kulea wamonaki wengi.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 19 Machi. 

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wamonaki
Jamii:Watakatifu wa Italia
Leobardi

**Leobardi** (Alvergne, karne ya 6 - Tours, Neustria, leo nchini Ufaransa, 593 hivi) alikuwa mkaapweke katika chumba kidogo karibu na monasteri ya Marmoutier. Alijulikana kwa toba na unyenyekevu wake. 

Gregori wa Tours anasimulia habari zake kati ya watu 20 aliowaona kuwa watakatifu.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 18 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 6
Jamii:Waliofariki 593

Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Brandi

right|thumb| Bilauri ya Brandi
**Brandi** (kutoka Kiingereza: *brandy*) ni kinywaji cha alikoholi kilichotengenezwa kutokana na zabibu au pia matunda mengine.  

## Rangi na ukali
Kuna aina nyingi, kwa kawaida huuzwa ikiwa na viwango vya alikoholi kati ya asilimia 35- 60. 

Rangi yake ni kama maji au kahawia. Asili yake ni kukeneka kwa divai au juisi ya matunda iliyochachuka.  

Pale inapotoka kwenye chombo cha kukeneka haina rangi sawa na maji. Lakini aina mbalimbali huiva katika mapipa ya mbao na hapo rangi hubadilika kuwa ya kikahawia. 

## Brandi ya divai 
Kufuatana na sheria za Umoja wa Ulaya "brandy" inapaswa kutengenezwa kutoka divai pekee ikiiva baadaye katika mapipa ya mbao. Inaruhusiwa kuongeza sukari. Aina mashuhuri za brandi za divai ni kama vile Cognac (tamka *kon-yak*, ni asili ya jina la Kiswahili konyagi) na Armagnac kutoka Ufaransa, Brandy de Jerez kutoka Hispania.

Nchi zote zinazotengeneza divai zinajua pia brandi zinazopatikana kwa kutumia maganda ya zabibu yaliyoondolewa juisi tayari ilhali mabaki bado yapo; mabaki hayo huongezewa maji na kuchachua, matokeo hukenekwa. Grappa ya Italia hupatikana kwa njia hiyo.

Katika nchi za Mashariki ya kati brandi ya divai au maganda ya divai huongezewa ladha hasa kwa kutumia mbegu za ***pimpinella anisum*** *(aniseed)* na hii inaleta Ouzo ya Ugiriki, Raki ya Uturuki na Arrak ya Waarabu.

## Brandi ya matunda 
Kimsingi inawezekana kutumia matunda yoyote kwa brandi ya matunda kwa ukenekaji wa brandi, ama kwa kutoa juisi au kusaga tunda lote halafu kuichachua, kama kiwango cha sukari ndani ya tunda kinatosha.

Watumiaji hupenda ladhaa maalum inayotokana na kila tunda.

## Marejeo 
Jamii:Vileo
Soseji

right|thumb| Soseji zinazokaangwa

**Soseji** ni chakula kilichotengenezwa kwa nyama iliyosagwa au kukatwa kwa vipande vidogo, kuchanganywa na chumvi na viungo halafu kujazwa katika sehemu za utumbo au mirija ya plastiki. Kwa aina mbalimbali za soseji viwango vya nafaka au mkate vinaweza kuongezwa katika mchanganyiko. 

Jina soseji limeingia katika Kiswahili kutoka Kiingereza "sausage"; asili yake ni Kilatini "salsica" yenye maana ya "iliyotolewa chumvi".

Vipande virefu vinavyotokea baada ya kujaza hutenganishwa kwa kufunga sehemu kwa kamba au kuviringisha vipande vinavyoweza kukatwa baada ya kupika.

Soseji nyingi hupikwa baada ya kutengenezwa. Aina nyingine zinawekwa katika moshi juu ya moto zikiiva humo kwa muda wa siku au wiki kadhaa. Aina kadhaa hukauka tu hewani.

Soseji za kupikwa zinaweza kufungwa katika kopo au glasi ambako zinaweza kudumu muda mrefu.

Siku hizi soseji hutengenezwa mara nyingi kiwandani kwa kutumia mashine zinazosaga nyama nyingi na kutengeneza soseji mfululizo. 

Soseji zimetengenezwa tangu kale. Kwa upande moja ni njia ya kutunza nyama kwa muda kabla ya matumizi kwa kuongeza chumvi inayoozuia bakteria na kuziweka katika moshi inayozuia wadudu kutega mayai mle. Mbinu hiyo ni vigumu katika mazingira ya joto pasipo jokofu.

Kwa upande mwingine soseji, hata kama zinaliwa mara moja, ni njia ya kutumia sehemu za nyama zisizopendeza peke yake, kwa mfano vipande vya kichwa, midomo, masikio, vipande vidogo vinavyopatikana kati ya mifupa, moyo, na viungo vya ndani ya mwili, pamoja na utumbo. Mara nyingi hata damu inaweza kutumiwa kwa aina kadhaa za soseji.

Soseji zinaweza kuliwa peke yake, pamoja na mkate baridi, zinaweza kupikwa pamoja na mboga ya majani.

Ziko aina zinazofaa kuliwa bila kupashwa moto.

Nchi nyingi na hata mikoa huwa na soseji za pekee ziazotautiana katika ladha na mwonekano. 

## Picha

File:Salami aka.jpg|Salami ni soseji iliyokauka hewani au kwenye moshi
File:Veg sausages beans.jpg|Soseji bila nyama pamoja na maharagwe kwenye mkate 
File:Chorizo cortado.jpg|Chorizo ni soseji ya Hispania 
File:Small sausage rolls.jpg|Soseji 2 za "hot dog" katika mkate kwenye sahani
File:Tray-of-sausages.jpg|Soseji baada ya kukaanga
File:Sausage Sandwich.jpg|Soseji ndogo zilizokaangwa pamoja mkate, yai na mchuzi wa nyanya  
File:Raw sausages.jpg|Soseji bichi 
File:Grillen (10584565295).jpg|Soseji zikikaangwa
File:Yam mu yo.jpg|*Yam mu yo* ni saladi ya soseji kutoka Uthai 
File:Alloco.JPG|Vipande vya soseji na "alloco" (ndizi), Abidjan (Cote d'Ivoire)
File:Salmon Sausage Poland.jpg|Soseji ya nyama ya samaki
File:Mì tôm xúc xích năm 2015.jpg|Soseji

## Marejeo 
## Tovuti za Nje 
* The British Sausage  
* Cook’s Thesaurus: *Sausages*

Jamii:Chakula
Kukausha kwa moshi

[450px|thumb|[Hemu na soseji katika chumba cha moshi baridi.]]
**Kukausha kwa moshi** ni mbinu ya kutunza vyakula ili visiharibike haraka. Kwa njia hiyo chakula hupokea pia ladha maalumu.

Hutumiwa hasa kwa nyama na samaki, mara chache pia kwa mboga ya majani lakini hapo zaidi ni shauri la ladha. 

Kama hatua ya kwanza nyama au samaki hutiwa chumvi. Chumvi huondoa sehemu ya maji ndani yake na kuzuia bakteria wengi ambao wanaweza kusababisha uharibifu.

Katika hatua ya pili nyama iliyoandaliwa vile huweka juu ya moshi wa moto. Hapo kiwango cha maji hupungua zaidi. Kemikali katika moshi wa moto wa mbao huzuia tena bakteria. Uso wa kile kinachotiwa moshi hukauka zaidi na kuwa mgumu kiasi na hivyo kuna kizuizi cha ziada dhidi ya kuingia kwa bakteria na wadudu.

## Moshi wa moto
250px|thumb|Samaki huwekwa kwenye moshi wa moto.
Hapo nyama mbichi na pia samaki mbichi huwekwa juu ya moto ambapo vinapikwa polepole na kukaushwa kiasi kwa halijoto duni za sentigredi 50-90. Vyakula vya aina hiyo haviwezi kudumu siku nyingi isipokuwa kama zimetiwa chumvi nyingi. 

Siku hizi kazi inatekelezwa katika oveni ya pekee ambamo jotoridi inaweza kutawaliwa kikamilifu. Joto linapatikana kwa umeme au gesi. Moshi unapatikana ama kwa kumwaga ubao uliosagwa ndani ya oveni au kwa kupuliza kutoka nje moshi ndani ya oveni.

Soseji maalum huwekwa kwenye moshi wenye jotoridi ndogo ya nyuzi 25-40 pekee, kwa kupata ladha inayotafutwa.

## Moshi baridi
250px|thumb|Hemu kwenye moshi kiwandani.
Asili ya kukausha kwa moshi baridi ni nyumba za zamani za wakulima katika nchi za baridi. Hapo moshi wa jikoni ulienea kote nyumbani na kupaa juu. Hivyo vipande vya nyama vilivyotiwa chumvi kama hemu *(ham)* na soseji zilitunzwa chini ya dari nje ya upeo wa panya na paka na hivyo vilikaa katika moshi baridi uliyopaa hadi kule. Hivyo vilipokea ladha yake na kukauka polepole sana ilhali zikiiva pia na kubadilika ladha.

Vyakula vilivyoandaliwa kwa njia hiyo vinaweza kudumu miezi bila kuoza.

Siku hizi moshi baridi hutiwa katika vyumba au makabati ya pekee kwenye jotoridi ya nyuzi za C° 15-25. Moshi kutokana na ubao maalumu unaoteuliwa kulingana na ladha inayolengwa hupulizwa ndani ya vyumba hivyo. Vyakula vinavyokaushwa kwenye moshi baridi ni soseji kama salami na hemu *(ham)*.

## Moshi bandia
Katika uzalishaji wa kitasnia wa soseji na hemu matumizi ya moshi bandia hutumiwa. Hapo hawatumii moshi halisi bali kemikali zinazounda ladha ya moshi zinakorogwa katika maji na kumwagwa juu ya nyama wakati wa kuikausha.

## Tahadhari ya kiafya
Ulaji wa mara kwa mara wa nyama na samaki iliyokaushwa katika moshi unaweza kuongeza hatari ya kupata kansa na magonjwa ya moyo.

## Marejeo
## Tazama pia
* Usindikaji
* Usindikaji wa samaki

## Viungo vya nje na kujisomea
*Curing and Smoking Meats for Home Food Preservation , tovuti ya National Center for Home Food Preservation , Marekani
*

Jamii:Teknolojia
Jamii:Chakula
Jamii:Mapishi
Niseta wa Pojani

**Niseta wa Pojani** (alifariki uhamishoni, 733 hivi) alikuwa askofu aliyedhulumiwa na serikali ya Dola la Roma Mashariki na kupelekwa uhamishoni na Kaisari Leo V kwa sababu ya kutetea heshima kwa picha takatifu. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Daniele Stiernon, Niceta, vescovo di Apolloniade, confessore, santo, Bibliotheca Sanctorum, IX, p. 888. 
* De S. Niceta confessore, episcopo Apolloniadis, Acta Sanctorum Martii, III, Parigi, 1865, p. 165. 
* Niketas, in Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, Berlin-Boston, 2013, nº 5442.  

Jamii:Waliozaliwa karne ya 7
Jamii:Waliofariki 733
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Tanga Heritage Centre

thumb|Tanga Heritage Centre.
**Tanga Heritage Centre**, inayojulikana zaidi kama *Urithi* (kwa Kiingereza *Heritage*) ni asasi isiyo ya kiserikali na yasiyolenga kifaida yenye makazi katika Tanga nchini Tanzania. Asasi hiyo ilianzishwa mwaka 1999 kwa lengo la kutunza na kutangaza urithi wa Mkoa wa Tanga. 

## Marejeo
## Viungo vya Nje
*Urithi homepage

Jamii:Mkoa wa Tanga
Jamii:Mashirika ya Tanzania
Maria Yosefa wa Moyo wa Yesu

[thumb|[Picha yake halisi ya mwaka 1910 hivi.]]
**Maria Yosefa wa Moyo wa Yesu** (jina la awali kwa Kihispaniaː **María Josefa Sancho de Guerra**; Vitoria, Hispania, 7 Septemba 1842 - Bilbao, Hispania, 20 Machi 1912) alikuwa sista mwanzilishi wa shirika la Watumishi wa Yesu wa Upendo ambalo ndani ya Kanisa Katoliki linahudumia wagonjwa na wenye shida nyingine. 

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 27 Septemba 1992 na mtakatifu tarehe 1 Oktoba 2000.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Hagiography Circle
*Saints SQPN
*Servants of Jesus of Charity

Jamii:Waliozaliwa 1842
Jamii:Waliofariki 1912
Jamii:Mabikira
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Nikola wa Flue

**Nikola wa Flue** (kwa Kijerumani: **Niklaus von Flüe**; Unterwalden, Uswisi, 1417 - Sachseln, 21 Machi, 1487) alikuwa Mkristo anaheshimiwa na Wakatoliki na Waprotestanti kama msimamizi wa Uswisi kwa kuepusha vita kati ya majimbo yake.

Alitangazwa mwenye heri mwaka 1669, halafu mtakatifu mwaka 1947 na Papa Pius XII.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

## Maisha
Baba wa familia ya watoto kumi, mkulima, mwanasiasa, kapteni, hakimu, mwaka 1467 alifuata wito bora zaidi  wa kuishi kama mkaapweke mlimani ingawa huko pia alitafutwa na wengi kutoka nchi mbalimbali kwa ushauri wake. 

Akidharau kabisa malimwengu, aliacha chumba chake mara moja tu ili kupatanisha watu na hivyo kuepusha vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini. 

Maarufu kwa ukali wa toba yake, ulitolewa ushahidi kwa kiapo kwamba kwa miaka 19 hakula chochote ila sakramenti ya ekaristi tu.

## Sala yake
Bwana, uniondolee yale yote yanayonizuia nisifike kwako;

unijalie yale yote yanayoweza kunifikisha kwako;

ujichukulie nafsi yangu, na kujipatia kabisa mwenyewe.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 98-99
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 83-84

## Marejeo ya lugha nyingine
* Abel, Winfried, “The Prayer Book of St. Nicholas of Flue: Mystery of the Center”, Christiana Edition, Stein Am Rhein, 1999.
* Boos, Thomas, “Nicholas of Flue, 1417-1487, Swiss Hermit and Peacemaker”, The Pentland Press, Ltd, Edinburgh, 1999.
* Collins, David J. "Turning Swiss: The Patriotism of the Holy Hermit Nicholas". In 
* Jung, Carl Gustav, "Brother Klaus", ;;The Collected Works of C. G. Jung;;, Bollingen Series XX, Volume 11, Princeton, 1977.
* Kaiser, Lother Emanuel, “Nicholas of Flue-Brother Nicholas: Saint of Peace Throughout the World.” Editions du Signe, Strausbourg, 2002.
* Yates, Christina, “Brother Klaus: A Man of Two Worlds” The Ebor Press, York, England, 1989.
* “Brother Klaus: Our Companion Through Life”, Bruder-Kalusen-Stiftung-Sachseln, 2005.
* "The Transformed Berserker: The Union of Psychic Opposites" The Archetypal Dimensions of the Psyche. von Franz, Marie-Louise. Shambhala, 1997.

## Viungo vya nje
* Tradition in Action, a Roman Catholic hagiography with commentary
* Bruder Klaus page at Sachseln Flüeli-Ranft Tourism Bureau 
* Catholic Encyclopedia article
* Extensive bibliography and link collection
* Photo of his hermitage chapel at KLB Catholic Rural Peoples Movement 
* The "Book" which he read, a discussion of the painted prayer meditation cloth 
* The Lily and Horse  from his vision 
* Collection of sentences of spiritual direction (webpage maintained by the Benedictine Abbey *"Abbaye Saint Benoît de Port-Valais,"* at Le Bouveret in Switzerland) 
* Homily of Pope John Paul II at the Mass for Peace, Flüeli (1984) 

Jamii:wanasiasa wa Uswisi
Lupisino wa Condat

[thumb|Wat. Lupisino na Romano katika [dirisha la kioo cha rangi.]]
''''* (alifariki 486 hivi) alikuwa Mkristo ambaye, baada ya kufiwa mke wake, alikwenda kuishi na kaka yake mkaapweke Romano wa Condat.

Pamoja naye alianzisha monasteri mbili huko Condat na Lauconne katika eneo la milima ya Jura, leo nchini Ufaransa, akawa abati wake. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo ya Kiswahili
* John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 73-74
* Pd. Leandry Kimario, O.F.M.Cap. - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 62-63

## Marejeo ya lugha nyingine
**The Life of the Jura Fathers: The Life and Rule of the Holy Fathers Romanus, Lupicinus, and Eugendus, Abbots of the Monasteries in the Jura Mountains'', Trans. by Tim Vivian, Kim Vivian, and Jeffrey Burton Russell, (Spencer, Mass.: Cistercian Publications, 1999).

Jamii:Waliofariki 486

Jamii:Watawa waanzilishi
Yakobo muungamadini

**Yakobo muungamadini** (karne ya 8 - Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, 824 hivi) tangu ujanani alikuwa mmonaki mwanafunzi wa Theodoro wa Studion. Alidhulumiwa muda mrefu na serikali ya Dola la Roma Mashariki na hatimaye aliuawa kwa sababu ya kutetea heshima kwa picha takatifu. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 8
Jamii:Waliofariki 824
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Salami (chakula)

350px|thumb|Salami jinsi zinavyotengenezwa kwa wingi kiwandani.
350px|thumb|Aina tatu za salami za Italia.
**Salami** ni aina ya soseji yenye chumvi na viungo vingi isiyopikwa ikikaushwa hewani au katika moshi baridi.

Asili yake iko katika nchi za Ulaya, jina limetoka katika Kiitalia kutoka Kilatini *salare* inayomaanisha kutia chumvi.

Salami inatengenezwa kwa kuchanganya nyama nyekundu na nyama ya mafuta baada ya kusaga yote mawili kwa vipande vidogo lakini ukubwa hutegemea aina yake. 

Huko Italia zamani walitumia pia nyama ya punda na farasi kwa soseji hiyo lakini siku hizi mara nyingi ni nyama ya nguruwe. Kuna pia salami za nyama ya ng'ombe au nyama ya ndege kama bata mzinga au buni.

Kimapokeo nyama iliyosagwa na kutiwa chumvi na viungo hujazwa katika utumbo lakini siku hizi salami zinatengenezwa mara nyingi kiwandani ambako mirija ya plastiki hutumiwa.

Baada ya kujaza, aina nyingine hukaa tu hewani penye baridi ili zikauke na kuiva; aina nyingine huwekwa kwanza katika chumba chenye moshi baridi ambamo zinapokea ladha ya ziada halafu kukauka hewani.

## Marejeo
## Vungo vya Nje 
*Salumi casalinghi (Italian recipes, *in Italian*) 
*Pick Salami and Szeged Paprika Museum 

Jamii:Chakula
Benedikta Cambiagio Frassinello

**Benedikta Cambiagio Frassinello** (Langasco, Genova, 2 Oktoba 1791 - Ronco Scrivia, Genova, 21 Machi 1858) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, baada ya kuolewa, aliamua pamoja na mume wake kushika maisha ya kitawa na hatimaye alianzisha shirika la Masista Wabenedikto wa Maongozi ya Mungu kwa ajili ya malezi ya wasichana fukara na wasio na familia .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 10 Mei 1987 na mtakatifu tarehe 19 Mei 2002.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 21 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Hagiography Circle
Lea wa Roma

thumb|Mt. Lea.
**Lea wa Roma** (alifariki Ostia, Roma, Italia, 384 hivi) alikuwa mwanamke Mkristo wa mmojawapo kati ya koo maarufu zaidi za mji huo.

Baada ya kufiwa mumewe alijitosa katika mambo ya dini na kuishi kitawa pamoja na Marsela wa Roma na wanawake wengine kadhaa kwa kuzingatia sala, malipizi na matendo ya huruma. Marsela alimkabidhi kazi ya kulea wasichana.

Jeromu aliandika sifa zake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 22 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Monks of Ramsgate.*ea* Book of Saints, 1921.. CatholicSaints.Info. 4 November 2014. Web. 12 January 2018.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki 384
Jamii:Watu wa Roma ya Kale
Jamii:Watakatifu wa Italia
Kaliniko na Basilisa

'''''' (walifariki katika mkoa wa Galatia, leo nchini Uturuki, 252) walikuwa Wakristo ambao walikatwa kichwa.

Kabla ya kukamatwa walikuwa wakishirikiana kusaidia waumini waliokwishakamatwa na serikali.

Pengine Kaliniko anatajwa kama mwanamke, lakini si kweli.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao ni tarehe 22 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 252
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Basili wa Ankara

thumb|Mt. Basili wa Ankara.
**Basili wa Ankara** (alifariki Ankara, Galatia, nchini Uturuki, 28/29 Juni, 362 hivi) alikuwa padri wa Dola la Roma aliyefia imani yake wakati wa kaisari Juliani Mwasi; alikuwa amesali sana ili kusiwe na Mkristo yeyote ambaye aje kuasi kutokana na dhuluma ya serikali .

Kabla ya hapo kwa muda mrefu alikuwa amepinga kwa nguvu zote Uario ulioungwa mkono na kaisari Constans I .

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 22 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Mapadri
Jamii:Wafiadini Wakristo
Nikola Owen

**Nikola Owen, S.J.** (Oxford, 1560 hivi – London, 22 Machi 1606) alikuwa bradha Mjesuiti aliyesaidia sana kudumisha imani Katoliki nchini Uingereza .

Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XI mwaka 1929 na mtakatifu mwaka 1976 na Papa Paulo VI.

Sikukuu yake huadhimishwa na Wakatoliki tarehe ya kifodini chake.

## Maisha
Baada ya kulemaa mguu, kwa miaka mingi alifanya kazi ya kusaidia na kuficha  mapadri waliofanya utume nchini bila kujali dhuluma ya serikali, wakiwemo ndugu zake wawili  na Edmundi Campion. Kwa ajili hiyo aliwahi kufungwa na kuteswa (1581 na 1594).

Alijiunga na Wajesuiti mwaka 1597 akaendelea na huduma zake muhimu hadi alipokamatwa na kuteswa kikatili kwa siku kadhaa na hatimaye kuchanwa vipandevipande chini ya mfalme James I.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Paulo wa Narbonne

**Paulo wa Narbonne** (aliishi karne ya 3 BK) alikuwa askofu wa kwanza wa Narbonne (leo nchini Ufaransa).

## Maisha
Kadiri ya wanahistoria Wakristo. chini ya kaisari Decius (250 BK), Papa Fabian alituma maaskofu 7 kutoka Roma kwenda Gallia (Ufaransa wa leo) wakahubiri Injili: Grasyano huko Tours, Trofimo huko Arles, Paulo huko Narbonne, Saturnini huko Toulouse, Denis huko Paris, Austremoni huko Clermont na Martial huko Limoges. 

Tangu kale Paulo anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini ingawa hakuuawa kwa ajili ya imani wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 22 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi 
Jamii:Wamisionari
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Martha Nasibu

**Martha Nasibù** (Addis Ababa, 28 Oktoba 1931 - 23 Machi 2019) alikuwa mwandishi na msanii kutoka Ethiopia aliyeishi Ufaransa. Jina lake pia linaonekana kama **Nassibou**.

Binti wa *Nasibu Zeamanuel*, alizaliwa Addis Ababa, akahamia Italia mnamo mwaka 1936 akasoma katika chuo cha sanaa cha *Académie des Beaux* huko Paris na *Arts Student League* ya New York. 

Maonyesho yake ya kwanza ya kazi yalipangwa na wizara ya elimu na sanaa ya Ethiopia mnamo mwaka 1945. Nasibù alikuwa mwanachama mwanzilishi wa klabu ya wasanii ya Ethiopia ,Anaishi Perpignan na Sanaa yake imejumuishwa katika mkusanyiko wa jumba la kumbukumbu la kitaifa la Ethiopia. Sanaa yake imejumuishwa katika mkusanyiko wa jumba la kumbukumbu la kitaifa la Ethiopia.

Mnamo 2005, alichapisha *Memorie di una Principessa etiope*, ambayo inaelezea uvamizi wa Ethiopia na Wafashisti wa Italia. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1931
Jamii:Wasanii wa Ethiopia
Jamii:Waandishi wa Ethiopia
Jamii:Waliofariki 2019
Jamii:Wanawake wa Ethiopia
Jamii:Arts and Feminism 2023
Bulelwa Madekurozwa

**Bulelwa Madekurozwa** (alizaliwa  1972) ni msanii wa uchoraji na picha wa nchini Zimbabwe.

## Kazi
Madekurozwa alisoma Harare Polytechnic nchini Zimbabwe ambapo baadaye alijiunga na kitivo. Kama mwanafunzi, Madekurozwa alishawishiwa na tofauti aliyoiona kati ya uwakilishi wa wanaume na wanawake katika picha zilizochorwa. Uchunguzi huu ulimpelekea kujishughulisha na masomo ambayo yalipinga ubaguzi wa jadi.Madekurozwa ameunganisha masafa ya wanawake wapole katika sanaa ya Zimbabwe na masilahi ya wanunuzi wa kigeni ambao mara nyingi wanataka na wanatarajia kununua vielelezo vya Afrika, ambavyo wasanii wa hapa wanahisi kushinikizwa kutoa. Alielezea katika mahojiano ya 1998 na Huduma ya Wanahabari wa Inter kwamba, “Ikiwa hauuzi, hauishi, hauli. Wakati mwingi hautoi kile ungependa na hiyo inawapa wageni nguvu nyingi juu ya  ya kufahamu sanaa ya Zimbabwe ni nini.” ."

## Maisha binafsi 
Mwaka 1995 Madekurozwa,alijitangaza hadharani kuwa msagaji.

## Maonyesho
Sanaa ya kisasa nchini Zimbabwe Amsterdam: Artoteek Amsterdam Zuidoost, 1998.

## Tuzo na Uteuzi 
* Tuzo ya *Painting Award at the 1st Biennial of Visual Arts by Women in Zimbabwe* (1997) 
* Tuzo ya *Mobil Overall Award of Distinction* (1997)

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1972
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Arts and Feminism 2023