open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felisi wa Abbir

**Felisi wa Abbir** (alifariki 482) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki katika mji wa Abbir (leo nchini Tunisia) kwa muda wa miaka 40.

Alifariki pamoja na askofu Sipriani wa Unizibira kutokana na dhuluma ya Huneriki, mfalme wa Wavandali, ambaye alikuwa mfuasi wa Ario na alihamisha Wakatoliki 4,966 (au 4,976) wakaishi katika jangwa la Sahara kwa lengo la kuwafanya wafe kwa njaa. Baadhi waliuawa na askari njiani.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* http://www.heiligen.net/heiligen/10/12/10-12-0482-felix.php

Jamii:Waliofariki 482
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Zimbabwe African People's Union

[250px|thumb|[Bendera ya ZAPU.]]
'''Zimbabwe African People's Union (ZAPU)''' ni chama cha kisiasa nchini Zimbabwe. 

Iliundwa mwaka 1961 na Joshua Nkomo katika Rhodesia Kusini (baadaye Zimbabwe) ikapigwa marufuku MWAKA 1962 na serikali ilikuwa mikononi mwa walowezi Wazungu. ZAPU iliendelea kupinga serikali kwa njia ya vita ya msituni kupitia mkono wake wa kijeshi "Zimbabwe People's Revolutionary Army" (ZIPRA).

Nkomo alimteua Robert Mugabe kuwa Katibu Mkuu akaendelea na nafasi hii hadi 1963. Mwaka ule Nkomo alihamisha makao makuu ya chama kwenda Tanzania akasimamisha viongozi kadhaa waliowahi kumpinga, pamoja na Mugabe na Ndabaningi Sithole aliyejitenga na ZAPU na kuanzisha ZANU (chama kilichoongozwa baadaye na Mugabe).

Wakati wa vita ya msituni ya Rhodesia jeshi la ZIPRA kuanzia mwaka 1966 ilikuwa na makambi yake Zambia na ZAPU ilipokea misaada kutoka Urusi wakati ZANU ilipokea misaada na mwongozo wa kiitikadi kutoka China. 

ZAPU ilianzishwa kama chama cha kitaifa lakini katika kipindi cha vita Washona walikaa zaidi upande wa ZANU ilhali ZAPU ilibaki na wafuasi upande wa Wandebele, kabila la Nkomo.

Mwaka 1980, baada ya mapatano ya Lancaster House na mwisho wa vita ya msituni kulikuwa na uchaguzi huru ya kwanza nchini. ZAPU iligombea kwa jina la Patriotic Front - ZAPU (PF-ZAPU) lakini ilipata kura za Wandebele tu ilhali Washona walio wengi walileta ushindi kwa ZANU.

Nkomo na ZAPU waliingia katika serikali ya umoja wa Zimbabwe wakajiona wanabagubuliwa na Mugabe na ZANU; mapigano yalitokea baina ya wanajeshi wa ZIPRA na ZANLA (jeshi la ZANU). Hatimaye Mugabe alimfukuza Nkomo serikalini akatuma Brigedi ya Tano, kikosi cha jeshi lake lililokuwa na Washona pekee, kutafuta wapinzani na brigedi hii ilitekeleza mauaji ya watu wanaokadiriwa kuwa 20,000 kati ya Wandebele.

Nkomo alikimbia Zimbabwe mwaka 1963 akarudi 1987 akikubali maungano ya vyama vya ZANU na ZAPU kuwa ZANU-PF. Alikuwa makamu wa rais Mugabe. Alishtakiwa na wafuasi kadhaa kusaliti chama na watu wake akajieleza kuwa alitafuta amani hii kwa kusudi la kumaliza mauaji ya Wandebele na wanachama wa ZAPU.

Jamii:Historia ya Zimbabwe
Felisi wa Susa

**Felisi wa Susa** (alifariki baada ya 453) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki katika mji wa Hadrumetum (leo Susa nchini Tunisia).

Alipelekwa uhamishoni katika dhuluma ya Genseriki, mfalme wa Wavandali.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Novemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki karne ya 5
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Felisi wa Thibiuca

thumb|Kifodini chake.
**Felisi wa Thibiuca** (247 hivi - 303 hivi) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki katika mji wa Thibiuca (leo Tubzak nchini Tunisia).

Aliuawa mjini Karthago (labda pamoja na Audactus, Fortunatus, Januarius na Septimus) katika dhuluma ya kaisari Diokletian wa Dola la Roma, kwa kukataa amri ya kuchoma moto vitabu vitakatifu vya Biblia, akisema afadhali ajichome. Kwa hiyo aliuawa na liwali Anulino kwa upanga.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Julai.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:waliozaliwa 247
Jamii:Waliofariki 303
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Audactus wa Karthago

'''''' (alifariki 303 hivi) alikuwa Mkristo aliyeuawa mjini Karthago (leo nchini Tunisia) pamoja na askofu Felisi wa Thibiuca, Fortunatus, Januarius na Septimus katika dhuluma ya kaisari Diokletian wa Dola la Roma, kwa kukataa amri ya kukabidhi vitabu vitakatifu vya Ukristo.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake na ya wenzake huadhimishwa tarehe 24 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 303
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Isidori wa Kio

).]]
'''''' (alifariki 251) alikuwa Mkristo (labda kutoka Aleksandria, Misri) aliyeuawa majini katika kisiwa cha Kio (leo nchini Ugiriki) wakati wa dhuluma ya kaisari Decius wa Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake na ya wenzake huadhimishwa tarehe 14 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliofariki 251
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Misri
Jamii:Watakatifu wa Ugiriki
Washona

thumb|Familia ya Kishona.
**Washona** ni watu wanaotumia lugha ya Kishona wanaokaa hasa Zimbabwe pamoja na nchi jirani. 

Nchini Zimbabwe Washona ni takriban milioni 13 hivyo zaidi ya asilimia 80 za wananchi wote. 

## Historia
Mababu wa Washona waliunda milki kubwa kama Zimbabwe Kuu na Munhumutapa. Katika karne ya 19 wengi wao walifikishwa chini ya utawala wa Wandebele kutoka Afrika Kusini, kabla ya kuvamiwa na ukoloni wa Waingereza.

Kati ya Washona mashuhuri wako wanasiasa Robert Mugabe, Emmerson Mnangagwa, na Morgan Tsvangirai.
Kukufas

, 1504-1507)]]
**Kukufas** (pia: *Qaqophas* au *Cugat*; 269- 304) alikuwa shemasi (kutoka Scillium, leo nchini Tunisia) aliyekwenda kuinjilisha eneo la Barcelona akauawa kwa kukatwa shingo huko Sant Cugat del Valles (leo nchini Hispania) wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian wa Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini pamoja na wengine wengi waliouawa huko katika dhuluma hiyo .

Sikukuu yake na ya wenzake huadhimishwa tarehe 25 Julai.

## Picha

Image:Monestir de Sant Cugat.jpg|Monasteri ya Mt. Cugat
Image:Carrelage.chapelle.Saint.Cucuphas.eglise.Saint.Denis.png|Kigae katika kikanisa cha Mt. Cucuphas, Saint-Denis

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* San Cucufate 
* ¿Existió San Cucufate?
*Catholic Online: Cucuphas
*End Panel of a Reliquary Casket with St Cucuphas
*PDF  (972 KB download)
* Le Bois de St Cucufa
* San Cucufate 
* San Cucufate (Cugat)

Jamii:Mashemasi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Gukurahundi

**Gukurahundi** ni neno la lugha ya Kishona linalozungumzwa nchini Zimbabwe linalomaanisha "kufyeka, kusafisha". 

Neno hilo lilitumiwa pia kisasa katika historia ya chama cha ZANU kwa kumaanisha takaso la kisiasa ambako kada wa chama waliotazamwa hawakubali na uongozi waliondolewa madarakani na wakati mwingine kuuawa. 

## Gukurahundi wa 1982-1984
Baada ya uhuru wa Zimbabwe mwaka 1980 kulikuwa na hali ya kutoelewana baina ya wafuasi wa vyama vilivyowahi kupigania uhuru, ZANU na ZAPU. Vyote viwili vilikuwa na asili moja, ila vilifarakana kuhusu mbinu za kupambana na utawala wa kikoloni. Tofauti za kisiasa ziliongezewa ukali na tofauti za kabila maana kada wengi wa ZANU walikuwa Washona ilhali ZAPU chini ya Joshua Nkomo ilikuwa hasa na Wandebele. 

Waziri mkuu Robert Mugabe wa ZANU alihofia upinzani upande wa ZAPU, hivyo aliandaa kikosi cha pekee katika jeshi jipya la Zimbabwe lililokuwa maarufu kama Brigedi ya Tano lililofundishwa na walimu wa kijeshi kutoka Korea Kaskazini. Mugabu alituma brigedi hiyo mwaka 1982 katika nchi ya Wandebele ili watafute kada za ZAPU na jeshi lake ZIPRA. Katika kampeni hiyo watu 20,000 waliuawa hovyo. Nkomo alikimbilia Uingereza.

Baada ya mapatano ya amani na maungano ya vyama vya ZANU na ZAPU kwenye mwaka 1987 mauaji ya Gukurahundi yalichunguliwa lakini matokeo ya utafiti yalifichwa. 

Baada ya kupinduliwa kwa Mugabe mwaka 2019 rais mpya Emmerson Mnangagwa alitangaza majadiliano ya kitaifa kuhusu kipindi cha Gukurahindi. Makaburi ya makundi ya wakati ule yamefunguliwa na maiti kuzikwa upya .

## Tanbihi
## Kujisomea
**Mukiwa: A White Boy in Africa*, Part Three, Peter Godwin, Picador, ISBN 0-330-45010-7
Martin Rupiah Lecturer, "Demobilisation and Integration: 'Operation Merger' and the Zimbabwe National defence Forces, 1980–1987", *African Security Review*, Vol 4, No 3, 1995

## Filamu
* Documentary Film: Finding Mercy (director: Robyn Paterson, 2012) includes interviews with Zimbabwean civilians and refugees about Gukurahundi and the policy of Mugabe

## Viungo vya nje
*"Breaking the Silence, Building True Peace. A report on the disturbances in Matabeleland and the Midlands 1980–1989"
*Independence: Twenty years on  *Cry Zimbabwe* tells how Robert Mugabe and his ZANU-PF came to political power after British and Commonwealth supervised elections in 1980.
*Fifth Brigade Gukurahundi atrocities *Youtube*
*Ian Smith's Comments during Gukurahundi *Youtube*
*Matabeleland Testimonies – 1983 *Youtube*

Jamii:Historia ya Zimbabwe
Julia wa Corsica

cha kanisa kuu la Meaux.]]
'*** (pia: **Julia wa Karthago*'; alifariki 439 hivi) alikuwa bikira Mkristo kutoka Karthago (leo nchini Tunisia) aliyeuawa katika kisiwa cha Corsica (leo nchini Ufaransa) labda wakati wa dhuluma ya mfalme wa Wavandali, mfuasi wa Uario.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake (na pengine ya wenzake) huadhimishwa tarehe 22 Mei.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
* Vincent J. O'Malley, Saints of Africa, Huntington, IN (United States), Our Sunday Visitor, 2001, OCLC 48943344, SBN IT\ICCU\LIG\0108693.
* Antonio Fappani (a cura di), Giulia, S., in Enciclopedia bresciana, vol. 5, Brescia, La Voce del Popolo, 1982, OCLC 163181971, SBN IT\ICCU\MIL\0272993.
* Antonio Fappani, Una santa, un villaggio: S. Giulia v.m. (PDF), a cura di Gabriele Chiesa, Brescia, La Voce del Popolo, 2011 [1984]. Ospitato su santagiulia.info.
* Angelica Baitelli, Vita martirio, et morte di S. Giulia cartaginese crocifissa il cui gloriosissimo corpo riposa nel venerabil tempio del serenissimo monasterio di S. Giulia in Brescia, Brescia, Antonio Rizzardi, 1644, SBN IT\ICCU\VIAE\008924.

Jamii:Waliofariki 439
Jamii:Mabikira
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Jamii:watakatifu wa Ufaransa
Marselino wa Karthago

'*** (kwa Kilatini: **Flavius Marcellinus*'; alifariki Karthago, leo nchini Tunisia, 13 Septemba 413) alikuwa Mkristo kutoka Toledo (leo nchini Hispania) aliyefikia cheo cha katibu mkuu wa Dola la Roma Magharibi.

Alikuwa rafiki wa Augustino wa Hippo na Jeromu. Augustino aliandika vitabu kadhaa kwa ajili yake.

Aliuawa kwa kusingiziwa na wafuasi wa Donato Mkuu waliomchukia kwa kuwa aliwaunga mkono Wakatoliki.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake na ya wenzake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Piero Bargellini. *Mille Santi del giorno*. Vallecchi editore, 1977

Jamii:Waliozaliwa karne ya 4
Jamii:Waliofariki 413
Jamii:Wafiadini Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Jamii:watakatifu wa Tunisia
Krispina

thumb|Mt. Krispina kati ya wengineo.
''''* (Taoura, leo nchini Algeria, karne ya 3 - Tébessa, Numidia,  leo nchini Algeria, 5 Desemba 304) alikuwa mwanamke Mkristo aliyeuawa kwa kukatwa kichwa kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya makaisari Dioklesyano na Maximian kwa sababu alikataa kutoa sadaka kwa miungu .

Habari za huyo mama wa familia tajiri zinasimuliwa katika hati za mateso yake zilizoandikwa muda si mrefu baada ya tukio na katika hotuba za Augustino wa Hippo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Vyanzo
* Crispina at the Catholic Encyclopedia
* Liguori, Alphonsus, *Victories of the Martyrs.*, 1776. 
* Ruinart, Theirry, *Acta Primorum Martyrum Sincera*, 1689.
* Schiavo, Anthony P., *I Am A Christian: Authentic Accounts of Christian Martyrdom and Persecution from the Ancient Sources ,* Merchantville, NJ: Arx Publishing, 2018. (Includes an English translation of the Passion of Saint Crispina as recounted by Alphonsus Liguori based on the ancient *Acts'' of Saint Crispina): ISBN 978-1-935228-18-9
* Butler, Lives of the Saints, 5 Dec.
* Pio Franchi De' Cavalieri, in Studi et Testi (Rome, 1902), IX, gives a new edition of the Acts
* Boissier, Melanges (Paris, 1903), 383 sq.
* Allard, Histoire des Persecutions, IV, 443 sq.

## Filamu
*The Passion of Saint Crispina, Roman North African Martyr of AD 304 (2018) – Excerpt.

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 304
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Algeria
Kuchanyika Michirizi

thumb|250px|Mayai ya kuchanyika michirizi.
**Kuchanyika michirizi** (*Scotocerca inquieta*; kwa Kiing. Streaked Scrub Warbler) ni ndege mdogo na spishi pekee ya familia Scotocercidae. Hupatikana Afrika na kusini-magharibi mwa Asia. Ni ndege wa pindo za majangwa, ambapo hutembelea maeneo ya vichaka, mabonde na makorongo, na anakaa mahali pamoja kwa kawaida, ijapokuwa mahamiaji ndani ya eneo lao yanaweza kutokea nje ya msimu wa kuzaliana.

### Maelezo
Kuchanyika michirizi ni kucha mdogo wa jangwani anayejificha na kupinda mkia wake juu ya mgongo wake. Wapevu ni kijivu juu na wana michirizi ya rangi ya kahawa. Wana nyusi nyeupe pana na mstari mweusi mwembamba kupitia macho. Sehemu za chini ni nyeupe na mbavu na tako ni nyekundu. Kidari kina michirizi myembamba. Manyoya ya mkia yanakuwa marefu zaidi kutoka kingo mpaka kati na yana rangi ya kahawa na ncha nyeupe. Wachanga wana rangi zisizoiva.

## Makazi
Huyu ni ndege wa jangwa wazi lenye tandiko la vichaka vichache, haswa sakafu za makorongo zenye tandiko zito kuliko jangwa la karibu, na pia maeneo ya mawe yenye vichaka katika mabonde na makorongo.

## Tabia
Kuchanyika michirizi huunda tago lake kwenye vichaka vya chini hadi m 1.5 juu ya ardhi. Kiota ni muundo wenye kuba uliojengwa kwa nyasi na vijiti na kutandikwa ndani yake kwa manyoya ya ndege na wanyama na nyuzi za mimea. Kina miingilio 1-2 kwa upande, lakini ikiwa kuna wa pili hutumiwa tu ili kuondoka. Ukubwa wa wastani wa klachi ni 3-4 lakini inaenda kutoka 2 hadi 5. Uatamia ni takriban wiki mbili na wiki mbili tena kabla ya kupata manyoya ya tama.

Chakula chake kikuu ni wadudu lakini atakula mbegu pia ambayo inaweza kuwa muhimu sana wakati wa baridi. Hutafuta chakula ardhini, ikipitia takataka za majani na uchafu mwingine chini ya vichaka. Huingia vishimo pia lakini anajilisha pia juu kwenye mimea wakati mwingine.

## Picha

Scotocerca inquieta 3.jpg|Kuchanyika michirizi

Jamii:Kucha na jamaa
Kasiani wa Tanja

ya Marselo na Kasiani wa Tanja katika kanisa la Kiorthodoksi la Rabat, Moroko.]]
**Kasiani wa Tanja** alikuwa Mkristo wa Moroko aliyefia dini yake kwa kukatwa kichwa katika dhuluma ya kaisari Dioklesyano. Tarehe inayotajwa na mapokeo ni 3 Desemba 298.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Maksimiliani wa Tebessa

**Maksimiliani wa Tebessa** (au wa Numidia; 274- 12 Machi 295) alikuwa kijana Mkristo katika Algeria ya leo aliyefia dini yake kwa kukatwa kichwa.

Mtoto wa askari Fabius Victor, alilazimishwa kujunga na jeshi la Dola la Roma, lakini alikataa kula kiapo cha uaminifu kwa Kaisari na kuwa mwanajeshi akitaja kama sababu imani yake . 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* The Origin of the Cult of St. Maximilian
* The Passion of St. Maximilan of Tebessa
Kwintiani wa Rodez

la kioo cha rangi.]] 
**Kwintiani** (kwa Kilatini: *Quintianus*, *Quinctianus*; kwa Kifaransa: *Quintien*; alifariki 13 Novemba 525 au 526) alikuwa askofu wa Rodez, halafu, kwa kufukuzwa na Wagoti, wa Clermont-Ferrand (*Arvernes*) katika karne ya 6, na kwa msingi huo alishiriki Mtaguso wa Agde (508) na Mtaguso wa kwanza wa Orléans (511).

Kadiri ya Gregori wa Tours alizaliwa barani Afrika. Akiwa padri wa Karthago alikimbilia Ufaransa kutokana na dhuluma za Wavandali dhidi ya Wakatoliki.  

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake, lakini pia 14 Juni.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* 
* 

Jamii:Waliozaliwa karne ya 5
Jamii:Waliofariki 525

Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Jamii:watakatifu wa Ufaransa
Restituta wa Teniza

[thumb|[Sanamu yake.]]
**Restituta wa Teniza** (alifariki 16 Mei 304) alikuwa bikira Mkristo katika Tunisia ya leo aliyefia dini yake wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Mei.

Pengine anachanganywa na Restituta mwingine, mmojawapo kati ya wafiadini wa Abitina.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Santa Restituta

Jamii:Mabikira
Wafiadini wa Abitina

[thumb|[Picha takatifu ya watakatifu mbalimbali wa Afrika wakimuelekea Mama wa Mungu.]]
**Wafiadini wa Abitina** ni kundi la Wakristo 49 ambao mwaka 304, wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian, walihukumiwa kwa kuadhimisha Siku ya Bwana huko Abitinae, mji wa Afrika Kaskazini (leo Tunisia). 

Tarehe 24 Februari mwaka 303, Diokletian alikuwa ametangaza hati yake ya kwanza dhidi ya Wakristo, akiagiza uteketezaji wa Biblia na maabadi ya Kikristo katika Dola la Roma lote, pamoja na kukataza Wakristo wasikutane kwa ajili ya ibada.

Ingawa Fundanus, askofu wa Abitinae, alikubali kukabidhi maandiko matakatifu ya Kanisa kwa serikali, baadhi ya waamini waliendelea kukutana kwa siri chini ya padri Saturninus. Basi, walikamatwa na kupelekwa na mahakimu wa huko hadi Karthago, makao makuu ya mkoa, kwa ajili ya hukumu.

Tarehe 12 Februari gavana Anullinus alisikiliza kesi. Mmoja wa watuhumiwa, Dativus, alikuwa mjumbe wa senati. Ndiye aliyekuwa wa kwanza kuhojiwa, kuteswa na hatimaye kufa.

Saturninus alifuata na kushika msimamo katika kuteswa. Wote walifanya vilevile, wanaume kwa wanawake wakiwemo watoto wake 4. 

Kati ya majibu waliyotoa hao wafiadini, moja limetajwa mara nyingi: Emeritus, aliyekuwa mwenyeji wa wenzake, alipoulizwa kwa nini aliwakaribishwa kwa ibada kinyume cha sheria, alijibu: "Sine dominico non possumus" ("Hatuwezi kuishi bila ya Bwana"). 

Restituta pia anahesabiwa pengine katika ya wafiadini wa Abitinae.

Tangu kale wafiadini hao wote wanaheshimiwa kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 12 Februari. 

## Orodha ya wafiadini wa Abitina
* Saturninus wa Abitina, padri
* Saturninus bin Saturninus
* Felix bin Saturninus
* Maria binti Saturninus
* Hilarion bin Saturninus
* Dativus, mjumbe wa Senati
* Felix mwingine
* Felix mwingine tena
* Emeritus wa Abitina
* Ampelius wa Abitina
* Benignus bin Ampelius
* Rogatianus wa Abitina
* Quintus wa Abitina
* Maximianus au Maximus 
* Telica au Tazelita
* Rogatianus mwingine
* Rogatus wa Abitina
* Ianuarius wa Abitina
* Cassianus wa Abitina
* Victorianus wa Abitina
* Vincentius wa Abitina
* Caecilianus wa Abitina
* Restituta wa Abitina
* Prima wa Abitina
* Eva wa Abitina
* Rogatianus mwingine tena
* Givalius
* Rogatus mwingine
* Pomponia wa Abitina
* Secunda wa Abitina
* Ianuaria wa Abitina
* Saturnina wa Abitina
* Martinus wa Abitina
* Clautus wa Abitina
* Felix junior
* Margarita wa Abitina
* Maior wa Abitina
* Honorata wa Abitina
* Regiola wa Abitina
* Victorinus wa Abitina
* Pelusius wa Abitina
* Faustus wa Abitina
* Dacianus wa Abitina
* Matrona wa Abitina
* Caecilia wa Abitina
* Victoria, bikira kutoka Karthago
* Berectina wa Abitina
* Secunda mwingine
* Matrona mwingine
* Ianuaria mwingine

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* St. Saturninus
* Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D., with an Account of the Principal Sects and Heresies.
* Santi Martiri di Abitina

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Mpaka

[thumb|[Geti la kuvuka mpaka baina ya Togo na Benin.]]
[thumb|Mpaka baina ya [Berlin Mashariki na Berlin Magharibi hadi mwaka 1990.]]
[thumb|Mpaka usio na vizuizi baina ya [Austria na Ujerumani ndani ya Umoja wa Ulaya.]]
**Mpaka** ni sehemu ambako kitu kinafikia mwisho wake. Mara nyingi neno hutumiwa kutaja mwisho wa eneo fulani, kama vile kiwanja, shamba au nchi. 

Vieneo vya hisabati huwa pia na mpaka, kama vile maumbo ya kijiometria (mraba, duara) au seti. Vipindi vya wakati huwa na mpaka vilevile.

## Mpaka wa nchi
Katika karne zilizopita eneo lote la Dunia (isipokuwa Antaktiki) limegawiwa kati ya nchi zinazotenganishwa kwa mipaka inayofafanuliwa. Hali hii haikuwa kawaida katika sehemu kubwa ya historia ya binadamu.

Mipaka inaweza kufuata vizuizi asilia kama vile mito, safu za milima, jangwa au bahari. Katika nchi nyingi kuna tatizo kwamba mipaka ilikubaliwa kisiasa bila kujali hali ya watu katika eneo fulani; hivyo makabila mengi katika Afrika yametenganishwa kwa mipaka iiyochorwa wakati wa ukoloni. Lakini tatizo hili linapatikana pia Ulaya, Asia na Amerika.

Kwa mipaka mingi kuna masharti fulani kama watu wanataka kuipita kama vile kuwa na pasipoti au kibali cha viza.
Bahari ya Norwei

ya visiwa vya Lofoten vilivyopo mbele ya pwani ya Norwei pamoja na mlima Vågakaillen (mita 942).]]
[thumb|[Ramani ya Bahari ya Norwei.]]
**Bahari ya Norwei** ni bahari ya pembeni ya Atlantiki iliyopo upande wa kaskazini magharibi ya Norwei. Inapatikana baina ya Bahari ya Kaskazini na Bahari ya Greenland. Inaunganishwa na Bahari Atlantiki upande wa magharibi na upande wa mashariki kaskazini iko Bahari ya Barents. 

Kina cha Bahari ya Norwei ni kirefu, kwa wastani kilomita 2. Chini yake kuna akiba za mafuta ya petroli na gesi asilia ambazo Norwei imefaidi tangu mwaka 1993. 

Kabla ya kugunduliwa kwa gesi asilia matumizi ya kiuchumi ya bahari hii yalikuwa hasa ya uvuvi. Pwani za Bahari ya Norwei huwa na samaki wengi wanaofika huko kuzaa kutoka Atlantiki ya Kaskazini.  Lakini idadi ya samaki imepungua kutokana kwa kuzidi kwa uvuvi unaotumia vifaa vya kisasa.

Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini hufikisha maji vuguvugu yasiyoweza kupoa mno, hivyo sehemu hii ya bahari haiwezi kuganda hata wakati wa baridi.

## Majereo
## Viungo vya Nje
Marsiana wa Mauretania

wa karne ya 15).]] 
**Marsiana wa Mauretania** alikuwa bikira Mkristo wa Russucur (leo Dellys katika Algeria) aliyefia dini yake kwa kutupwa kama chakula kwa wanyamapori katika kiwanja cha michezo cha Cherchell wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian na Maximian Herculeus mwaka 303. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Julai, lakini pia 9 Januari.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Saints of January 9: Marciana 
*Catholic Online
*St. Marciana – January 7

Jamii:Mabikira
Bahari ya Kiarabu

**Bahari ya Kiarabu** (kwa Kiarabu: **بحر العرب** *bahr al-arab*) ni sehemu ya kaskazini ya Bahari Hindi iliyopo baina ya Bara Arabu na Bara Hindi. Eneo lake ni takribani kilomita za mraba 4,82,000 ilhali kina kirefu ni mita 4,652.. 

Upande wa kaskazini inapakana na Pakistan na Iran, upande wa magharibi na Omani, Yemen na Somalia, upande wa mashariki na Uhindi. Ghuba ya Aden iko upande wa magharibi-kusini na hapa mlangobahari wa Bab el Mandeb ni njia ya kuingia Bahari ya Shamu. Ghuba ya Oman inaunganisha na Ghuba ya Uajemi.

Mpaka wa kusini ni mstari baina ya rasi ya Bara Hindi hadi Rasi Guardafui kwenye Pembe la Afrika.

Mto mkubwa unaoishia humu ni mto Indus.

Visiwa si vingi, ni pamoja na Sokotra (Yemen), Masirah (Omani), Lakshadweep (Uhindi) na Astola (Pakistan). 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje
* Arabian Sea (World Wildlife Fund)
* Al-Hind: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th
Serboni

la kioo cha rangi.]]
**Serboni** (kwa Kilatini: *Cerbonius*; Afrika Kaskazini, 493 - Elba, Toscana, Italia, 575) alikuwa askofu wa Populonia wakati wa uhamisho mkuu wa Ulaya. 

Akiwa padri, alihama Afrika ili kukwepa dhuluma ya Wavandali dhidi ya Wakatoliki, akahamia Italia ya Kati alipopata uaskofu.

Walombardi walipovamia eneo hilo, yeye alihamia katika kisiwa cha Elba alipotoa mifano ya utakatifu na kutenda miujiza mingi.

Gregori Mkuu alimsifu katika Kitabu XI cha *Majadiliano*.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Oktoba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*Cerbonius of Piombino 
*Saint Cerbonius
* San Cerbone 
* San Cerbonio (Cerbone)
* Cerbonius

Jamii:Waliozaliwa 493

Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Servus wa Tuburbium

**Servus wa Tuburbium** (alifariki 484 hivi) ni kati ya wafiadini wa Kanisa Katoliki waliouawa kikatili sana na Wavandali katika karne ya 5, wakati wa utawala wa mfalme Huneriki aliyekuwa Mwario. 

Habari zao zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.  

Tangu kale anaheshimiwa kama watakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Desemba au 7 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Santi Dionisia, Dativa, Leonzia, Terzo, Emiliano, Bonifacio, Maiorico e Servo
* Santa Dionisia y compañeros mártires
Shenute

ya Mt. Shenute.]]
 ya Monasteri Nyeupe.]]
**Shenute Mkuu** (pia: **Shenute Abati**, **Shenuda**; Shenalolet, 348 hivi (the date 348 AD, often mentioned but not universally accepted, is based on an inscription in his monastery, dating from the twelfth or thirteen century - Sohag, 1 Julai 465) alikuwa abati wa Monasteri Nyeupe nchini Misri kuanzia mwaka 385. 

Alishiriki Mtaguso wa Efeso (431) pamoja na Sirili wa Aleksandria na kuacha maandishi mbalimbali, hasa hotuba na barua, ambayo yanamfanya mwandishi bora wa lugha ya Kimisri.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu na Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki, hasa na Wakopti.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Bell, David N. *Besa: The Life of Shenoute*. *Cistercian Studies* Series, vol. 73. Kalamazoo: Cistercian Publications, 1983.
* Brakke, David. *Demons and the Making of the Monk: Spiritual Combat in Early Christianity*. Cambridge, MA, and London: Harvard University Press, 2006. [Esp. chap. 5, “The Prophet: Shenoute and the White Monastery.”]
* Emmel, Stephen. *Shenoute’s Literary Corpus*. 2 vols. Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium, vols. 599–600 (= Subsidia, vols. 111–112). Leuven: Peeters, 2004. [With an extensive bibliography on Shenoute up to 2004.]
* Emmel, Stephen. “Shenoute’s Place in the History of Monasticism.” In: *Christianity and Monasticism in Upper Egypt*, vol. 1: *Akhmim and Sohag*, edited by Gawdat Gabra and Hany N. Takla, pp.&nbsp;31–46 (with bibliography on pp.&nbsp;321–350). Cairo and New York: The American University in Cairo Press, 2008.
*Wolfgang Kosack: 
* Wolfgang Kosack: *Shenoute of Atripe "De vita christiana"*: M 604 Pierpont-Morgan-Library New York/Ms. OR 12689 British-Library/London and Ms. Clarendon Press b. 4, Frg. Bodleian-Library/Oxford. Introduction, edition of the text and translation into German by Wolfgang Kosack / Verlag Christoph Brunner, Basel 2013.  
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje
*St. Shenouda the Archimandrite
*St Mary and St. Shenouda, Coulsdon
Wafiadini wa Scilla

la Wat. Yohane na Paulo mjini Roma, masalia ya wafiadini wa Scilla yanapotunzwa.]]
**Wafiadini wa Scilla** ni kundi la Wakristo 12 (wanaume 7 na wanawake 5) kutoka Scilla (leo Kasserine) waliouawa kwa ajili ya imani yao tarehe 17 Julai 180 huko Karthago, katika Tunisia ya leo.

Majina yao ni: Speratus, Nartzalus, Cintinus (Cittinus), Veturius, Felix, Aquilinus, Laetantius, Januaria, Generosa, Vestia, Donata na Secunda. 

Masimulizi ya *Matendo* yao ni maandishi ya kwanza ya Kanisa la Afrika na mfano wa kwanza wa Kilatini cha Kikristo.

Sita kati yao walikuwa wameshahukumiwa. Kati ya waliobaki, wanaozungumziwa zaidi na Matendo hayo, Speratus alikuwa msemaji mkuu. 

Kisha kukiri imani yao, walitupwa gerezani kwa amri ya liwali Saturninus; kesho yake walipelekwa tena mahakamani wakiwa wamefungwa kwa pingu wakakiri tena kuwa Wakristo na kukataa kumuabudu Kaisari kama mungu. Hapo walihukumiwa wauawe, nao wote wakapiga magoti na kumshukuru Mungu huku wakikatwa vichwa kwa upanga. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa siku ya kifodini chao.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* Stokes, G.T., "Scillitan Martyrs", *Dictionary of Christian Biography*, (Henry Wace ed.), John Murray, London, 1911
* H. Musurillo, trans., "The Acts of the Scillitan Martyrs" in *The Acts of the Christian Martyrs* (Oxford: University Press, 1972).

## Viungo vya nje
* Saint of the Day, July 17: *Speratus and Companions* at *SaintPatrickDC.org*
* The Passion of the Scillitan Martyrs at Early Christian Writings
* Parallel Latin and English texts of Act

Jamii:Waliofariki 180
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Tunisia
Mwelekeo mkuu wa dira

inayoonyesha mielekeo mikuu.]]
**Mwelekeo mkuu wa dira** (kwa Kiingereza: *cardinal direction* au *cardinal point*) ni nukta nne zinazoonekana kwenye dira: Kaskazini, Mashariki, Kusini na Magharibi.  

## Ufafanuzi wa mielekeo mikuu
Kaskazini na Kusini ni mielekeo ambayo hulenga ncha za kijiografia upande wa kusini na kaskazini wa Dunia. Mzunguko wa Dunia kwenye mhimili wake unafafanua Mashariki na Magharibi. Jua linachomoza kila asubuhi mashariki na kutua magharibi. Ncha za kijiografia za kaskazini na kusini ziko karibu na ncha sumaku za Dunia.

Kama sindano ina tabia ya sumaku na kuruhusiwa mwendo bila kuzuiwa (kwa mfano ikielea juu ya uso wa maji) itajipanga kulingana na uga sumaku wa Dunia kwa hiyo kujipanga kwa kuelekeza ncha zake kwenda ncha sumaku yaani kaskazini na kusini.

Kwenye dira sindano sumaku inaweza kucheza kwenye mhimili wake.

## Tofauti baina ncha jiografia na ncha ya dira
Ilhali ncha sumaku kwa kawaida si sawa kamili na ncha za kijiografia kuna tofauti ndogo baina ya kaskazini ya dira na kaskazini ya kijiografia. Tofauti si muhimu sana katika maeneo yaliyo karibu na ikweta, huwa kubwa zaidi kadiri dira inavyotumiwa karibu zaidi na ncha za Dunia. 

## Mielekeo mikuu katika Kiswahili cha mabaharia
Kiswahili cha mabaharia kilikuwa na maneno mengine kama vile:
***Kusini:** Suheli ambayo ni nyota angavu inayoonekana takribani upande wa kusini
***Kaskazini:** Kibula, yaani kuelekea kibla, mwelekeo wa swala ya Kiislamu; pia Shemali, kutoka Kiarabu شمال *shumal*; Manga 
***Mashariki:** Mawao (mao) ya Jua, Mawio Jua 
***Magharibi:** Macheo , Machwa ya Jua, matuo ya Jua 

## Tazama pia
* Latitudo 
* Longitudo
* Dira

## Tanbihi
Kibla

[thumb|Mihrabu sahili nchini [Misri inayoonyesha kibla.]]
 ya Dunia inayoonyesha upande wa kibla kutoka pande zote.]]
[thumb|left|200px|[Petra: kulingana na mtafiti wa historia ya Kiislamu na akiolojia Dan Gibson, hapa ndipo mahali ambapo Mohammed aliishi ujana wake na kupokea mafunuo yake ya kwanza. Kama Misikiti ya kwanza ya Waislamu na makaburi yanavyoonyesha, pia ulikuwa mwelekeo wa kwanza (kibla) wa Waislamu.]]

**Kibla** (kutoka Kiarabu: قبلة *qiblah* kwa maana ya "mwelekeo") ni neno la kutaja mwelekeo wa sala katika dini ya Uislamu. Mwislamu anatakiwa kusali mara tano kila siku akitazama upande wa Makka. 

Misikiti huwa na kidaka kinachoitwa mihrabu kwenye ukuta. Mihrabu inaonyesha upande wa kibla.

Katika historia ya Uislamu kibla ya kwanza ilielekea Yerusalemu. Kilibadilishwa kwa njia ya ufunuo mpya kuelekea Kaaba ya mjini Makka.

## Tanbihi
Jamii:1lib1ref 2023
Holstebro

thumbnail|right|280px|Muonekano wa mji wa Holstebro 

**Holstebro** ni mji nchini Denmark unaopatikana katika mkoa wa Midtjylland. 
Idadi ya wakazi wake ni takriban 56,462.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Denmark

Jamii:Miji ya Denmark
Samuel Siegfried Karl Ritter von Basch

[alt=Siegfried Samuel Basch|thumb|[Picha ya **Siegfried Samuel Basch**]]
**Samuel Siegfried Karl Ritter von Basch** (9 Septemba 1837, Prague - 25 Aprili 1905) alikuwa daktari wa Austria mwenye asili ya Uyahudi ambaye ni mvumbuzi wa mita ya shinikizo la damu (inajulikana kama *sphygmomanometer* kwa Kiingereza).

Jamii:Wanabiolojia wa Austria
Namfamo

**Namfamo** anatajwa kama Mkristo wa kwanza kuuawa kwa ajili ya imani yake barani Afrika (180 hivi).

Ni kati ya wafiadini wa Madauros (karibu na M'Daourouch, leo nchini Algeria), pamoja na Mijin, Sanami na Luchíta. Majina mengine yanayotajwa pamoja ni: Adyuto, Aresto, Artifa, Besa, Datulo, Degno, Evasi, Felisi, Felisiani, Kresto, Kwarti, Kwinti, Lukania, Martiri, Mose, Museo, Onorato, Orato, Paulo, Pompini, Privati, Reduktula, Rogasiani, Rustiko, Salvatori, Saturnini, Setimini, Sesiliana, Seliani, Sidini, Simplisi, Sito, Teturo, Tino, Vikta, Viktorino, Vikturi na Vinsenti.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu kadiri ya barua ya Masimo wa Madaura kwa Augustino wa Hippo.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 2
Jamii:Waliofariki 180
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Algeria
Kontua

thumb|Ramani ya njia za kupanda Kilimanjaro inaonyesha mistari ya kontua.
thumb|Ramani hii ya Kilimanjaro huwa na rangi tofauti zinazofuata kontua, bila kuonyesha mistari.
**Kontua** (kutoka Kiingereza: *contour, contour line*, pia *isoline*) ni mstari unaotumiwa kwenye ramani kuunganisha sehemu zilizo na kimo sawa juu ya usawa wa bahari. Kila mstari hupangwa kwa kimo fulani, na tofauti hutegemea skeli ya ramani.

Kwenye ramani ya bahari kontua zinaweza kuonyesha kina chini ya usawa wa bahari.

Kwa hiyo mistari ya kontua zinaonyesha jinsi gani eneo linapanda juu au kutelemka. Kama mistari iko karibu sana mtelemko ni mkali; kama eneo linapanda polepole umbali baina ya mistari ya kimo tofauti ni kubwa zaidi. Pale ambapo mistari ya kontua inakutana mahali pamoja kuna mtelemko mkali wa ghafla.

Mistari ya kontua hutumiwa pia katika ramani za hali ya hewa zinazoonyesha maeneo yenye kanieneo tofauti au maeneo yenyo jotoridi tofauti.
 
## Matumizi ya mistari ya kontua
Ramani za kontua huweza kubainisha matumizi mbalimbali ya ardhi kwa watu waishio mahali fulani. Kwa mfano, shughuli za kilimo, ujenzi wa barabara, uchimbaji wa madini, mifereji na utengenezaji wa matuta ili kuzuia mmomonyoko wa udongo.

## Kukaribiana kwa mistari ya kontua
Mistari ya kontua huweza kukaribiana lakini haiwezi kugusana wala kuungana. Mistari ya kontua inapokaribiana hudhihirisha mwinuko mkali na inapokuwa mbalimbali huonyesha mwinuko wa kadiri au tambarare.

## Bonde
Ni mistari ya kontua inapokuwa na umbo la V au U kuelekea juu kwenye mwinuko.

## Pitio
ni sehemu ya ardhi iliyo tambarare kati ya vilele au safu za milima. Pitio huonekana katika kontua kati ya vilele au safu za milima. Reli au barabara huweza kupitishwa sehemu hizo. Katika nchi zenye milima watu watembeao kwa miguu hupita humo.

## Uwanda wa juu
Ni sehemu ya ardhi iliyoinuka na ardhi yake ni tambarare au ina vilima na miinuko ya hapa na pale. Katika nchi ya Tanzania sehemu hizo ni kama vile Dodoma,Tabora, Iringa, Shinyanga.

## Genge
Ni mistari ya kontua inapokaribiana sana kama vile inakaribia kukutana huonesha kuwa mwinuko wa ardhi katika sehemu hiyo ni mkali 

## Picha

File:Topographic_map_example.png|Ramani ya Stove (Marekani), kontua za kimo
File:IGRF_2000_magnetic_declination.gif|Kontua za nguvu ya ugasumaku katika duniani 
File:Temperature in Norway 2009.PNG|Kontua za jotoridi nchini Norwei; maeneo yenye rangi sawa huwa na jotoridi sawa 
File:Arctic.svg|Kontua za kanieneo katika mazingira ya ncha ya kaskazini. 

## Tanbihi
## Viungo vya Nje 
* ''Forthright's Phrontistery''
Augustine Mulenga

**Augustine Kabaso Mulenga,** (alizaliwa 17 Januari, 1990) ni mchezaji wa soka waZambia ambaye anacheza katika klabu iliyopo nchini Afrika Kusini iitwayo Orlando Pirates na timu ya taifa ya Zambia.

## Kazi ya kilabu
Mnamo Januari 2018, Mulenga alijiunga na Klabu ya Ligi Kuu ya Afrika Kusini Orlando Pirates.Alicheza timu hiyo kwa mara ya kwanza  3 Machi 2018, akiingia kama mbadala wa Justin Shonga dakika ya 84 katika ushindi wa 3-1 nyumbani dhidi ya Kaizer Chiefs.

Mulenga alifunga goli lake la kwanza katika klabu hiyo 4 Aprili 2018 katika ushindi wa 2-1 dhidi ya Bloemfontein Celtic.

## Kazi ya Kimataifa
Alicheza katika kikosi cha timu ya taifa ya Zambia kwa mara ya kwanza mnamo 26 Machi 2017 katika mechi ya kirafiki dhidi ya timu ya taifa ya Zimbabwe.

Jamii:waliozaliwa 1990
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Zambia
Ian Donald

**Ian Donald CBE FRFPSGlas FRCOG FRCP** (Liskeard, 27 Desemba 1910 - 19 Juni 1987) alikuwa daktari wa Uingereza na alikuwa mashuhuri sana kwa kuanzisha kipimo cha *Ultrasound*  katika njia za uzazi. 

Donald alikuwa Profesa wa Regius wa Mimba na Uzazi katika Chuo Kikuu cha Glasgow. 

Kazi ya Donald ilikuwa na safu ya ushirikiano wa ajabu kati ya wauguzi na wahandisi ambao walielekeza nguvu nyingi katika kujenga vyombo vya kuwezesha uchunguzi wa mtoto ambaye hajazaliwa ambayo  mwishowe ilimwezesha kujenga mashine ya *ultrasound* ya kwanza ulimwenguni.

Jamii:Wanabiolojia wa Uingereza
Tony Stark

katika filamu.]]
**Anthony Edward Stark** ni mhusika aliyeonyeshwa na Robert Downey Jr kwenye tasnifu ya filamu ya Marvel Cinematic Universe (MCU), kwa kuzingatia tabia ya Marvel Comics ya jina moja na inayojulikana kawaida na mshirika wake wa kawaida, Iron Man. 

Katika filamu hizo, Stark ni mfanyabiashara wa viwandani, mvumbuzi wa fikra, shujaa na mchezaji wa zamani ambaye ni Mkurugenzi Mtendaji wa Viwanda vy Stark. Mwanzoni mwa mfululizo, yeye ni mtengenezaji wa silaha kuu kwa jeshi la Merika, hadi atakapobadilika kwa moyo na kuelekeza maarifa yake ya kiufundi katika uundaji wa suti za silaha ambazo hutumia kutetea dhidi ya zile ambazo zinaweza kutishia amani karibu Dunia.

Kufikia 2019, mhusika huyo ni mmoja wa watu wakuu wa MCU, akiwa ameonekana katika filamu tisa kutoka kwa utangulizi wake katika Iron Man to Avengers: Endgame.

Mnamo mwaka 2015, uvumbuzi wa mhusika juu ya safu hiyo ulielezewa kama safu ya kufafanua ya Ulimwengu wa kushangaza wa Marvel.  

Mnamo mwaka wa 2018, ilidaiwa kwamba hakuna mhusika mwingine anayeendelea kama mabadiliko ya safari kama Iron Man.  

Tabia ya Iron Man na utendaji wa Downey imepewa sifa ya kusaidia kuweka saruji kwa MCU kama dalali ya mabilioni ya dola, na Stark mara nyingi alikuwa akichukuliwa kuwa ndiye mungu wa Marvel Cinematic Universe na mmoja wa wahusika wa filamu kubwa wakati wote. 
 
Jamii:waigizaji filamu wa Marekani
Justin Shonga

**Justin Shonga** (5 Novemba 1996 - Juni 30, 2024) ni mchezaji wa soka wa Zambia ambaye alicheza kama mshambuliaji wa klabu  ya Orlando Pirates iliyopo nchini Afrika Kusini na timu ya taifa ya Zambia.

## Kazi ya klabu
### Orlando Pirates
Shonga alisaini na upande wa Afrika  Kusini mwishoni mwa mwaka 2017 kutoka katika klabu ya Nkwazi F.C. ya Zambia katika nchi yake ya asili na kwenda katika klabu ya Orlando Pirates. 

Jamii:waliozaliwa 1996
Jamii:waliofariki 2024
Jamii:wachezaji mpira wa Zambia
San Siro

thumb|267x267px|Uwanja ukiwa hauna watu.
**Uwanja wa Giuseppe Meazza** (matamshi ya Kiitalia: [dʒuˈzɛppe meˈattsa]; maarufu sana kama **San Siro**) ni uwanja wa soka unaopatikana huko Milano, Huu ni uwanja wa nyumbani wa klabu ya AC Milan na Internazionale (Inter Milan). 
left|thumb|246x246px|San Siro mwaka 2009.
Una uwezo wa kubeba takriban watu 80,018, ndiyo maana ni kimoja kati ya viwanja vikubwa barani Ulaya, na kikubwa zaidi nchini Italia.

Jamii:Viwanja vya michezo Italia
Jamii:Milano
Christopher Wren

**Christopher Wren** (alizaliwa East Knoyle, Wiltshire, 1632 - 8 Machi 1723) alikuwa mwanaanatomia ], mtaalamu wa nyota, jiometri na hesabu wa [[Uingereza], pia mmoja wa wasanifu maarufu zaidi wa Kiingereza katika historia.  

Alipewa jukumu la kujenga tena makanisa 52 katika jiji la London baada ya Moto Mkubwa mnamo 1666, pamoja na kile kinachochukuliwa kama Kito chake, Kanisa kuu la St Paul, kwenye Ludgate Hill, iliyokamilishwa mnamo 1710.

Jukumu kuu la ubunifu kwa makanisa kadhaa sasa inajulikana zaidi kwa wengine katika ofisi yake, haswa Nicholas Hawksmoor. Majengo mengine mashuhuri ya Wren ni pamoja na Chuo cha Royal Naval College, Greenwich, na mbele ya kusini ya Hampton Court Palace. Jengo la Wren, jengo kuu katika Chuo cha William na Mary, Virginia, linahusishwa na Wren.

Kuelimishwa katika fizikia ya Kilatini na ya Aristotle katika Chuo Kikuu cha Oxford, Wren alikuwa mwanzilishi wa Royal Society, na kazi yake ya kisayansi ilizingatiwa sana na Isaac Newton na Blaise Pascal.

Jamii:Wanahisabati wa Uingereza
Jamii:Wanabiolojia wa Uingereza
Rockstar Games

right|frameless|197x197px
**Rockstar Games, Inc** ni kampuni ya Marekani inayojishughulisha na uchapishaji wa michezo ya kompyuta. Michezo mingi inayochapishwa kutoka katika kampuni hii inahusisha sana mambo yaliyopo katika mji wa New York.

## Michezo iliyochapishwa na kampuni ya Rockstar Games 
Hadi sasa kampuni ya Rockstar Games imechapisha michezo mingi sana ya kompyuta. Michezo hii ni kama vile: Bully, mfululizo wa Grand Theft Auto, L.A. Noire, mfululizo wa Manhunt, mfululizo wa Max Payne, mfululizo wa Midnight Club, mfululizo wa Red Dead na The Warriors.

### Mfululizo wa Grand Theft Auto kama ulivyochapishwa na Rockstar Games 
## Tanzu za Rockstar Games 
Michezo inayochapishwa na Rockstar Games inatokana na mkujumuisho wa jitihada kutoka katika tanzu za kampuni hiyo.

## Viungo vya nje 
* 

Jamii:kampuni za Marekani
Varde

thumbnail|right|280px|Kanisa katika Mji wa Varde 

**Varde** ni mji nchini Denmark unaopatikana katika mkoa wa Syddanmark. 
Idadi ya wakazi wake ni takriban 50,048.

## Tazama pia 
* Orodha ya miji ya Denmark

Jamii:Miji ya Denmark
Donashano Malama

**Donashano Malama** (alizaliwa 1 Septemba , 1991) ni mchezaji wa soka wa Zambia ambaye anachezea katika klabu ya Chippa United F.C. na timu ya taifa ya mpira wa miguu ya Zambia.

## Kazi ya klabu
Mnamo Januari 2018, Malama alisaini katika klabu ya Botola  baada ya kumalizika kwa mkataba wake katika klabu ya Nkana nchini zambia.

### Chippa United F.C.
Mnamo Januari 2019, Malama alihamia upande waAfrika Kusini katika klabu ya  Chippa United F.C., akisaini mkataba pamoja na Bangaly Keita.

Alicheza mchezo wake wa kwanza wa ligi mnamo 3 Februari 2019, akiingia kama mbadala  dakika ya 66 wa Repo Malepe kwenye mchezo ambao walitoka sare ya 1-1 dhidi ya Baroka F.C .. 

## Kazi ya kimataifa
Malama alicheza kwa mara ya kwanza  katika timu ya taifa mnamo tarehe 28 Aprili 2013 katika ushindi wa 2-0 dhidi ya timu ya taifa ya Zimbabwe.

Alikuwa sehemu ya kikosi cha Zambia kilichoshiriki Kombe la Mataifa ya Afrika mwaka 2015, na alicheza kwenye mchezo wa mwisho wa hatua ya makundi dhidi ya Cape Verde akiingia kama mbadala.

Jamii:waliozaliwa 1991
Jamii:watu walio hai
Jamii:wachezaji mpira wa Zambia
Hassan Dilunga

**Hassan Dilunga** (alizaliwa 20.10 1993), ni mchezaji wa mpira wa miguu katika klabu ya Simba. Pia ni mchezaji wa timu ya taifa ya Tanzania au Taifa stars. Anacheza nafasi ya Kiungo mshambuliaji katika timu ya Simba.

Mafanikio ya mchezaji huyu: Alishawahi kucheza klabu bingwa Afrika, akiwa na timu yake ya Simba na kufikia hatua ya robo fainali na alifanikiwa kuchukua ubingwa wa ligi kuu Tanzania Bara akiwa na Simba.

Jamii:waliozaliwa 1997
Jamii:watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania
Emmanuel Culio

thumb|221x221px|Emmanuel Culio akiwa uwanjani.
**Emmanuel Culio** (amezaliwa 30 Agosti 1983) ni mtaalamu wa mpira wa miguu nchini Argentina ambaye anachezea Klabu ya Kiromania CFR Cluj. Ni kiungo mwenye nguvu za mguu wa kushoto.

Jamii:Wachezaji mpira wa Argentina
Petali

la mmea wa mbaazi lililo na petali nyeupe.]]
**Petali** ni majani ya pekee katika ua ambayo huzunguka sehemu za uzazi za ua. Majani hayo pia katika aina kadha za maua huwa na rangi pamoja na harufu nzuri yenye kuvutia wadudu na binadamu. Uwezo wa majani haya kuvutia wadudu huchangia utungishaji yaani umuhimu katika uzazi wa mimea. Petali zote katika ua huitwa corolla.

Kwa kawaida petali hukaa pamoja na seti nyingine ya majani ya pekee ambayo huitwa sepali, ambayo hukaa chini ya muunganiko wa petali. Ingawa petali kwa kawaida huwa ndiyo maeneo dhahiri katika maua yatungishwayo na wanyama, hasa wadudu, spishi za mimea itungishwayo kwa njia ya upepo, hasa majani huwa na petali ndogo mno au hukosa petali kabisa.

Jamii:Uzazi
Jamii:Mimea
Chavulio

ya ua ikiwa pamoja na chavulio lake.]]
**Chavulio** (kwa Kiingereza: "Anther") ni sehemu ya stameni, ambayo ni sehemu ya kiume ya ua.

Sehemu hii ya ua hubeba mbelewele ambazo katika uzazi wa mimea huungana na chembekike za ua ili kuunda mbegu za mmea husika. Sehemu hii hushikiliwa na filamenti ambayo imejishikisha katika mrija wa stameni.

Jamii:uzazi
Jamii:mimea
Stameni

'' lenye filamenti nyeupe pamoja na filamenti zilizojotokeza zikiwa zimebeba mbelewele.]]
**Stameni** ni sehemu ya kiume ya ua ambayo huundwa na filamenti pamoja na chavulio.

Sehemu hii ya ua ndiyo izalishayo mbelewele kwa ajili ya utungishaji katika ua.

Jamii:Uzazi
Jamii:Mimea
Pistili

* yakionesha stameni, staili na stigma.]]
*.]]
**Pistili** ni sehemu ya kike ya ua ambayo huwa na sehemu kuu tatu ambazo ni: stigma, staili pamoja na ovari ambazo ndani yake hupatikana chembekike za mmea.

Eneo hili la ua ndilo linalofanya kazi ya kupokea mbelewele kutoka katika sehmu ya kiume ya mmea ambayo ni chavulio ambazo hupokewa katika stigma. Staili hutumika katika kusafirishia mbelewele hizo ili kuzifikisha katika ovari ambamo utungishaji hutokea.

Jamii:Uzazi
Jamii:Mimea
Mijin

**Mijin** anatajwa kati ya Wakristo wa kwanza kuuawa kwa ajili ya imani yake barani Afrika (180 hivi).

Ni kati ya wafiadini wa Madauros (karibu na M'Daourouch, leo nchini Algeria), pamoja na Namfamo, Sanami na Luchíta. Majina mengine yanayotajwa pamoja ni: Adyuto, Aresto, Artifa, Besa, Datulo, Degno, Evasi, Felisi, Felisiani, Kresto, Kwarti, Kwinti, Lukania, Martiri, Mose, Museo, Onorato, Orato, Paulo, Pompini, Privati, Reduktula, Rogasiani, Rustiko, Salvatori, Saturnini, Setimini, Sesiliana, Seliani, Sidini, Simplisi, Sito, Teturo, Tino, Vikta, Viktorino, Vikturi na Vinsenti.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu kadiri ya barua ya Masimo wa Madaura kwa Augustino wa Hippo.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Desemba.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 2
Jamii:Waliofariki 180
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Algeria