open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doreen Sibanda

**Doreen Sibanda** ni mzaliwa wa Uingereza na msanii wa Zimbabwe, pia ni msimamizi wa sanaa nchini Zimbambwe. Ni mkurugenzi mtendaji wa jumba la sanaa la Taifa la Zimbambwe tangu mwaka 2004.

## Wasifu 
Sibanda amezaliwa nchini Uingereza na watu wenye asili ya Jamaika. Wazazi wake walimtia moyo katika  kuchagua fani ya kazi ya elimu ya ualimu wa sanaa. 

Aliolewa na Dr Misheck Sibanda.

## Kazi 
Kazi ya Doreen Sibanda imeonyeshwa katika nchi kadhaa tofauti kama Jamhuri ya Czech, Russia na Zimbabwe.
Hii ilisababisha kuhamia Zimbabwe mnamo 1981-1988,  na kuchukua jukumu la kiutawala katika [[Nyumba ya sanaa ya Zimbabwe] kama Afisa wa kwanza wa Elimu.

Sibanda ameandika na kuhariri vitabu kadhaa. including *Zimbabwe Stone Sculpture: A retrospective, 1957-2004*, The Zimbabwe Integrated Teacher Education Course (1982), and *Mawonero: Modern and Contemporary Art in Zimbabwe* (2015).

## Marejeo
Jamii: Waliozaliwa 1954
Jamii:  Wanawake wa Zimbabwe
Jamii: Watu  walio hai
Jamii: Watu wa Zimbabwe
Jamii:Arts and Feminism 2023
Grace Mukomberanwa

**Grace Mukomberanwa** (amezaliwa 1944) ni mchonga sanamu kutoka Zimbabwe.

Mukomberanwa ni kizazi cha kwanza cha wachonga sanamu wa mawe wa Sanaa ya Kishona. Alikuwa mke wa mchonga sanamu maarufu wa kizazi cha kwanza Nicholas Mukomberanwa. Wote walifunzwa katika Sanaa ya uchongaji sanamu wa mawe wakawafunza watoto wao ufundi huohuo. Alikuwa mmoja wa wanawake walioongoza uchongaji sanamu nchini Zimbabwe. Kazi zake zimekuwa zikioneshwa katika nyumba za Sanaa ulimwenguni kote.

Ni mmoja wa wanafamilia wa Mukomberanwa, ambao ni wachonga sanamu maarufu. Mukomberanwa alikuwa mke wa Nicholas Mukomberanwa. Mama wa watoto wa kiume Anderson Mukomberanwa|Anderson, Lawrence Mukomberanwa, Tendai Mukomberanwa|Tendai, Taguma Mukomberanwa|Taguma, Watoto wa kike Netsai Mukomberanwa|Netsai, and Ennica Mukomberanwa, na shangazi wa Nesbert Mukomberanwa, ambao wote ni wachonga sanamu.

## Marejeo
## Viungo Vya Nje
*Joseph Wise Gallery

Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Netsai Mukomberanwa

**Netsai Mukomberanwa** ni mchongaji sanamu kutokea Zimbabwe. Ni mchongaji sanamu wa kizazi cha pili cha sanaa za Kishona wanaotumia mawe katika uchongaji. Hutumia mchana wake kuzalisha kazi zake katika shamba la familia huko Zuwa. Kazi yake ya msingi ni ualimu wa shule ya msingi.

Netsai ni mwanachama wa familia mashuhuri ya wasanii ya Mukomeranwa. Ni binti wa mchongaji wa kizazi cha kwanza cha uchongaji wa Kishona Nicholas Mukomberanwa na Grace Mukomberanwa. Ni dada wa wachongaji Anderson, Ennica, Taguma, Tendai Mukomberanwa na Lawrence Mukomberanwa, na ni binamu wa Nesbert Mukomberanwa.

## Tuzo
*Tuzo ya mchongaji mdogo wa kike- 2014 
*Mwanachama wa kamati ya sanaa za maonyesho Harare

## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe

Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Etiyé Dimma Poulsen

**Etiyé Dimma Poulsen** (amezaliwa mnamo mwaka 1968) ni mtu wa Denmark anayejulikana kwa kazi yake ya sanaa za kauri.

## Wasifu 
Etiye alipokuwa na umri wa miaka sita, aliishi nchini Ethiopia, akahamia Tanzania na kisha Kenya pamoja na wazazi wake waliomlea. Walikuwa wa Denmark na walirudisha familia huko wakati alipokuwa na miaka kumi na nne. Huko alisoma historia ya sanaa katika chuo na kufundisha sanaa katika programu anuwai za vijana. Hapo awali alilenga kuchora mandhari kwa kutumia mafuta kwenye turubai,, Nia yake ya kuunda sanaa ya zamani ilichochea kuhamia Ufaransa akiwa na miaka 23 na kuanza kufanya kazi za sanaa ya udongo.Kwa sasa anaishi na anafanya kazi katika studio huko *Antwerp*, Ubelgiji.

Msukumo wake unatoka kwa sanamu za jadi au mitindo ya kikabila lakini kwa hisia zake mwenyewe na kumbukumbu zilifanya kazi ndani yake.

Kazi za Poulsen ziko katika ukusanyaji wa Makumbusho ya Kitaifa ya Sanaa za Afrika huko Washington, DC.

## Kazi 
Tangu mwaka 1990, Poulsen alifanya maonyesho ya kibinafsi huko Denmark, Ufaransa, Marekani, Côte d'Ivoire, Cameroon na Uswizi. Halafu, kuanzia 1992, alianza kufanya maonyesho ya vikundi huko Uhispania, *Palma de Mallorca*, Ubelgiji, marekani, na Ufaransa.

## Makusanyo ya Makumbusho 
Jumba la kumbukumbu la Sanaa la *Herbert F. Johnson*, marekani, Mkusanyiko wa Sanaa ya Kisasa za Afrika, Ujerumani, Jumba la kumbukumbu la Kitaifa la Smithsonian la Sanaa za Afrika, Washington, Jumba la kumbukumbu la Newark, New Jersey, Jumba la kumbukumbu la *Hood,New Hampshire, La Piscine *Roubaix, Ufaransa

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Denmark
Jamii:Wasanii wa Denmark
Jamii:Wanawake wa Denmark
Locardia Ndandarika

**Locardia Ndandarika** (amezaliwa Bindura, kaskazini mashariki mwa Salisbury, leo Harare, 1945) ni msanii wa kuchonga sanamu wa Zimbabwe. 

## Maisha ya Awali
Kama msichana mdogo, alijifunza kutengeneza wanasesere wa udongo wa wanyama kwa kutumia njia za jadi. 

## Ndoa
Mnamo 1964 Locardia aliolewa na Joseph Ndandarika, mmoja wa wachongaji wa mawe wa kwanza nchini Zimbabwe. Ndoa yao ilidumu kwa miaka 14 kabla ya kupeana talaka mnamo 1978.

Wakati wa ndoa yao alijifunza zaidi juu ya sanamu, na baadaye akaigeukia wakati wote. Locardia Ndandarika ndiye mama wa Ronnie Dongo na Virginia Ndandarika.

## Kazi
Sanamu zake saba zilijumuishwa katika maonyesho ya semina  *Sculpture Contemporaine des Shona* .
 
Mnamo mwaka 1986 alikuwa mshiriki wa nyumba ya sanaa ya Warsha; alialikwa pia kufanya kazi katika Hifadhi ya Uchongaji ya Chapungu. 

Mnamo 1990 alialikwa kushiriki katika Michezo ya Jumuiya ya Madola huko New Zealand.

Ndandarika ameonyesha na kufanya warsha huko Marekani, Uholanzi, Afrika Kusini, na New Zealand tangu mwaka 1997.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1945
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Cg'ose Ntcox'o

'''Cg'ose Ntcox'o''' (1950 hivi - 6 Oktoba 2013) alikuwa msanii wa kabila la Ncoakhoe la Wasan mzaliwa wa mkoa wa Ghanzi huko Botswana. Alikuwa mshiriki wa Mradi wa Sanaa wa Kuru.
 

Mwanzoni mwa miaka ya 1990 kazi yake ilionyeshwa kwenye ukumbi wa sanaa huko London na kuonekana na wawakilishi wa British Airways, ambao waliamua kununua moja ya vipande vyake na kuitumia kama msingi wa muundo katika mpango wao Shirika la Ndege la Briteni. Mwakilishi wa shirika la ndege alisafiri kwenda Afrika kumuona; katika kumwambia, alikabidhiwa "kipande cha karatasi na kuambiwa ... tengeneza msalaba". Licha ya ukweli kwamba alikuwa hajui kusoma na kuandika, shughuli hii ilionekana kuwa ya lazima na imesababisha kuhamisha haki kwa kazi yake. 

Katika maisha Ntcox'o alichukuliwa na msanii mwenzake Coex'ae Qgam, ambaye aliishi naye hadi kifo cha marehemu. Ntcox'o mwenyewe alikufa kwa kiharusi,

## Marejeo
Jamii:Waliofariki 2013
Valerie Adler

**Valerie Adler** ni msanii wa uchoraji na pia mbunifu wa Afrika Kusini

## Wasifu
Valerie Adler alizaliwa nchini Afrika Kusini na baadaye kuhamia Uingereza akiwa na umri wa miaka kumi na saba na kisha kujiunga na shule ya sanaa na ubunifu ya *Inchbald School of Design*. 

Mwaka  1970, baada ya miaka kumi na saba nchini Uingereza alihamia katika nchi ya Israeli alikojifunza kuhusu Historia ya sanaa katika chuo kikuu cha *Hebrew University of Jerusalem*. Kisha alijifunza masomo ya uchoraji kutoka kwa Asher Rodnitsky. Mwaka 1982 Adler alirejea katika jiji la London katika shule ya sanaa ya *Chelsea School of Art*. na mapema mwaka 1990 alirejea tena nchini Isareli.

## Marejeo
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wachoraji wa Afrika Kusini
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Arts and Feminism 2023
Osiris

[thumb|Osiris, bwana wa mauti, mwenye taji ya pekee na mwili wa kijani. Muguu yake imefungswa tayari katika kitambaa cha [Mumia|mumia.]]
500px|thumb|Hukumu ya wafu mbele ya Osiris; upande wa kushoto roho inapimwa kwenye mizani
**Osiris** alikuwa mmoja wa miungu ya Misri ya Kale. Katika mitholojia ya Kimisri aliabudiwa kama mungu wa uhai, kifo, mafuriko ya mto Nile, na maisha ya baadaye. 

## Mitholojia
Alikuwa kaka na mume wa Isis. Walikuwa na mtoto wa kiume aliyeitwa Horus. 

Katika masimulizi ya Wamisri Osiris aliuawa na kaka yake Set lakini Isis alifaulu kumrudisha katika uhai. Mama wa Osiris alikuwa mungu wa kike Nut, na baba Geb, dada Nephthys, na dada na vile vile mke Isis, jinsi ilivyo kawaida katika familia za Kifalme za Misri ambako mara nyingi dada na kaka walioana. 

## Mungu mpendwa katika Misri 
Ustaarabu wa Misri ulimheshimu Osiris kama mungu mmojawapo lakini pia kama mfalme wa kwanza aliyedhaniwa kuwa na hekima na upole. Katika masimulizi yao aliwafundisha watu wa Misri kuachana na desturi ya kula nyama ya binadamu na kutoa binadamu kama sadaka; aliwafundisha pia kilimo na utaratibu wa ibada. 

## Kazi yake 
Osiris alikuwa mungu wa kuzimu. Jukumu moja kama bwana wa kuzimu ilikuwa kufanya hukumu ya mwisho kabisa ya wafu. Katika imani ya Misri, roho iliweza kukubaliwa katika kuzimu lakini wale waliokataliwa walizimika kabisa, ilhali hakuna mafundisho kuhusu adhabu au mateso.. Osiris alihusika pia kuwalinda watu kutokana na hatari zilizohofiwa kutoka kuzimu kwa walio hai.

## Mwonekano 
Osiris alichorwa kwenye taswira za ukutani kama farao aliyevaliwa vitambaa vya mumia kwenye sehemu ya chini ya mwili wake. Alivaa taji nyeupe yenye manyoya ubavuni akishika fimbo ya farao. Osiris alionyeshwa kuwa na ngozi ya kijani kibichi, akiashiria kuzaliwa upya kwa Wamisri.

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
*Osiris—"Ancient Egypt on a Comparative Method"
*Osiris Egyptian God of the Underworld

Jamii:Miungu ya Misri ya Kale
Beth Diane Armstrong

**Beth Diane Armstrong** (alizaliwa Afrika Kusini, 1985) ni msanii wa sanaa za uchongaji, huku ujuzi wake, wa kiwango kikubwa cha usimamiaji wa miradi mikubwa, umemruhusu kuchukua jukumu na sehemu ya wanaume wengi wa Afrika ya Kusini. Kwa miaka ya mwisho alifanya kazi za sanaa nyingi ikiwemo uchongaji, uchapishaji, video, kupiga picha na kuchora.

## Wasifu
Armstrong anaishi na kufanya kazi katika mji wa Johannesburg. Mwaka 2010, alihitimu elimu ya shahada ya pili ya sanaa katika Chuo kikuu cha Rhodes.Mnamo 2007 Rhodes alinunua maonyesho yake ya BFA, "Hibernation", kwa mkusanyiko wao wa kudumu.Tangu kuhitimu kumekuwa na onyesho moja,idadi ya maonyesho ya kikundi na miradi ndani na nje ya nchi, pamoja na tume za kibinafsi na za umma.Vivutio vya hivi karibuni ni pamoja na sanamu kwenye Maonyesho ya Design Miami / Basel huko Basel, Uswizi, na katika Design Miami, Florida - zote mnamo 2014.2014 pia kulikuwa na  kukamilika kwa kazi kubwa ya kudumu ya sanaa huko Oostvoorne, nchini Uholanzi,iliyowekwa na Kern Kunst Westvoorne Foundation.Sanamu yake kubwa ya kwanza ilinunuliwa na Benki ya Standard mnamo 2013 na imewekwa katika jengo lao jipya huko Rosebank,johannesburg. Armstrong kwa sasa anaishi na kufanya kazi Johannesburg

## Maendeleo ya hivi karibuni 
Armstrong alichaguliwa kuunda sanamu za kampeni ya 2011 na kampuni ya usimamizi wa uwekezaji wa Prescient.
Armstrong alikuwa mmoja wa wasanii 33 waliochaguliwa kwa Worldforall's '' Sio Wote Ni weusi na weupe:Hekima kutoka kwa kampeni ya Zebra wa Kiafrika, ambayo ilienda sawa wakati wa [Kombe la Dunia la FIFA la 2010]

## Mapokezi 
Grace O'Malley alibainisha katika ukaguzi wa Artthrob,kazi ya Armstrong "ilitoa uchunguzi wa akili nyingi wa saikolojia ya binadamu kupitia laini na nafasi.

## Marejeo
Jamii:waliozaliwa 1985
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Watu walio hai
Dineo Seshee Bopape

**Dineo Seshee Bopape** (alizaliwa Polokwane, Afrika Kusini, 1981) ni msanii wa habari kutoka Afrika Kusini. Akitumia video, sauti, picha na vinyago wa majaribio kazi yake hujihusisha zaidi na hazina za kijamii na za kisiasa za kitaifa katika simulizi na uwakilishaji. 

## Maisha binafsi
Bopape alisomea upakaji rangi katika chuo cha teknolojia cha Durban na alihitimu katika chuo cha De Ateliers, Amsterdam mwaka 2007. Mwaka 2010 alihitimu shahada ya uzamili katika Chuo kikuu cha Colombia na kumaliza MFA katika Columbia University  New York.

Ukiachilia maeneo mengine, kazi za Bopape zimeonheshwa katika makumbusho ya *New Museum*, Chuo cha sanaa Philadelphia na *the 12th Biennale de Lyon*. Kazi zake binafsi zimewekwa katika nyumba ya maonyesho ya Mart, Amsterdam; jamii ya sanaa ya  Kwazulu Natal, Durban; na *Palais de Tokyo*. Bopape alikua mshindi tuzo ya MTN ya sanaa mpya ya kisasa 2008, tuzo za Chuo kikuu cha Colombia za mfuko wa Toby, tuzo za Sharjah Beennial 2017 na tuzo za 2017 sanaa za kizazi kijacho mwaka 2017. 

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1981
Jamii:Watu walio hai

Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Aïda Muluneh

**Aïda Muluneh** (amezaliwa Addis Ababa, Ethiopia, 1974) ni msanii wa kisasa na mpiga picha kutoka nchi ya Ethiopia. 

Anajishughulisha na kazi za biashara. pia ni mwandishi wa picha huko Addis Ababa. 
Kama kijana, alisoma *Western Canada High School* iliyopo Albert, nchini Kanada. Alikuwa katika timu ya shule ya mpira wa kikapu na alikuwa na matamanio ya kuwa nyota wa mchezo wa kikapu. Muluneh alianza kazi ya upigaji picha akiwa shuleni ila hakuitazamia ya kuwa ndiyo itakayokuwa kazi yake. Babu yake alipomtembelea na kujionea kipaji cha Muluneh, alimshauri kuendeleza kipaji chake katika Sanaa hiyo na aichukulie kama kazi na siyo fani ya mafurahisho.

Baada ya masomo yake, alifanya kazi katika shirika la Washington Post kama mwandishi wa Habari wa picha na tangu kipindi hicho, kazi zake zilionekana katika machapisho mengi.

Tangu aliporudi Ethiopia amekuwa akiishi Addis Ababa.

## Dhamira kuu 
Muluneh hutumia rangi za msingi katika Sanaa yake ya upigaji picha. Rangi za mkolezo za bluu, manjano na nyekundu zilionekana kwa mbali katika michoro yake. Rangi hizo za msingi huakisi rangi za kuta za kanisa huko Ethiopia.
 
Muluneh alisema kuwa, "kazi yake huanza na mchoro, na huifikia kila mchoro kama utengenezaji wa filamu ambapo uhusika, staili, mwanga na usanifu hutumika pamoja," alisema hayo katika usaili kwa njia ya barua pepe. "

## Machapisho
### Machapisho ya Muluneh
**Ethiopia: Past, Forward.* Brussels: Africalia Editions and Roularta, 2009. 
**The World is 9.* Johannesburg: David Krut, 2016. 

### Machapisho yenye michango ya Muluneh
*Fiona Rogers and Max Houghton, *Firecrackers: Female Photographers Now.* London: Thames & Hudson, 2017.

## Tuzo
*2007:African Photography Encounters, Bamako, Mali.
*2010: Mshindi was tuzo ya mpigaji picha wa kimataifa, Centro di Ricerca e Archiviazione della Fotografia (CRAF), Spilimbergo Fotografia, Italy.
**Reflections of Hope: Aida Muluneh in the Aga Khan Park,* Aga Khan Museum, Toronto, 2018

### Maonyesho ya kikundi
* *Ethiopian Passages - Dialogues in the Diaspora,* National Museum of African Art, Smithsonian Institution, Washington, DC, 2003
* *Being: New Photography,* Museum of Modern Art|MoMA, New York City, 2018

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Ethiopia        
Jamii:Wanawake wa Ethiopia
Jamii:Arts and Feminism
Nina Barnett

**Nina Barnett** (alizaliwa mwaka wa 1983) ni msanii wa Afrika Kusini kwa sasa anaishi na kufanya kazi New York City.. Alihudhuria Chuo Kikuu cha Witwatersrand, Johannesburg.

Kazi yake inahusika na kuchunguza nafasi za mijini na masimulizi kwa njia ya michoro za mwendo wa kusimama, usakinishaji wa video, mitambo ya sauti na hatua zilizofanywa katika mandhari ya mijini.Mazoezi ya Barnett yanashughulikia mpito, umbali, na uchunguzi, wote usawa na wima. Uchunguzi wake wa zamani pia unahusu mambo ya mashimo, madini, na kina kupitia kuchora, video, na sanamu.Ameishi na kufanya kazi Johannesburg, Paris, na New York City, na uzoefu huu una ushawishi endelevu kwenye kazi yake ya sanaa.Mara nyingi anashirikiana na Robyn Nesbitt.

## Elimu 
Barnett alisoma sanaa katika Chuo Kikuu cha *Witwatersrand*, Johannesburg.

## Marejeo 
;
Jamii:Waliozaliwa 1983
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii: Arts and Feminism 2023
Berry Bickle

**Berry Bickle** (alizaliwa Bulawayo, 1959) ni msanii wa Zimbabwe anayeishi Maputo, Msumbiji. 

## Maisha
Bickle alisoma Chisipite Senior School iliyopo Harare. Baadaye, alisoma kwenye chuo Durban Institute of Technology, ambapo alipata stashahada katika sanaa ya uchoraji. na katika chuo kikuu cha Rhodes kilichopo Afrika Kusini alipata shahada ya uzamili katika sanaa Bickle ni mmoja wa waanzilishi wa Bulawayo's Visual Artists' Association.

Aligawa muda wake kati ya Zimbabwe na Msumbiji, kazi yake ilichunguza historia ya ukoloni. Mnamo mwaka 1988, yeye na Tapfuma Gutsa waliandaa warsha wa Pachipamwe, ambao ni warsha wa kwanza wa Triangle Art Trust kwa Africa. Mnamo mwaka 2010 alikuwa mmoja wa wafuasi wa sanaa ya uchoraji ya Rockefeller Foundation na anafanya kazi Rockefeller Foundation Bellagio Center.

## Kazi 
Berry Bickle ni msanii mashuhuri aliyefanya kazi mbali mbali zikiwemo ufugaji, video, upigaji picha, na ufinyanzi. Kazi zake kwa ujumla zilikuwa za ufugaji, nyingine zilihusisha video na upigaji picha. Bickle alishirikiana kwa karibu sana na mwanakeramik wa Zimbabwe, Marjorie Wallace. Zilionyesha uwepo wa maandishi ya Bickle na kazi na umuhimu wa tendo la uandishi na ukusanyaji wa maneno; kwenye sura za kazi zake watu waliweka alama na kiziita   "Re-Writes".

* "Maputo Utopias" series.
* *Suite Europa*, 2010. The series was produced during a residency at the Rockefeller Foundation Bellagio Center.
* *Sleeping beauty*, 2008
* *Cyrene*
* *Inheritance lost library*
* *Wandering*
* *Sarungano*
* *Pessoa bowls series*

## Maonyesho 
Kazi za zilionyeshwa kimataifa. Mnamo mwaka 2011, Bickle aliiwakilisha Zimbabwe  kwenye Venice Biennale, ikiwa ni nafsi adimu kwa nchi ya kiafrika wakati huo Pavilion ya Zimbabwe, ambayo iliandaliwa na  Raphael Chikukwa, ilipewa jina la "Seeing Ourselves."
* *Africa Remix – Contemporary Art of a Continent* – Hayward Gallery, London (England), 2005.
* *Body of Evidence* (Selections from the Contemporary African Art Collection) – National Museum of African Art, Washington, DC, 2006.
* *Africa Remix – Contemporary Art of a Continent* – Mori Art Museum, Tokyo, 2006.
* 7ème Biennale de l'Art Africain contemporain – Dak'Art Biennale de l'art africain contemporain, exhibition curated by N'Goné Fall in the frame of the individual exhibitions, Dakar, 2006.
* Annual MUSART – Museu Nacional de Artes (MUSART), Maputo, 2007.
* Exit11, Limited edition Part 1 – Exit11, Grand-Leez, 2007.
* *Africa Remix – Contemporary art of a continent* – Johannesburg Art Gallery (JAG), Johannesburg, 2007.
* ''L'oeil-Écran Ou La Nouvelle Image'' – Casino Luxembourg – Forum d'art contemporain, Luxembourg, 2007.
* Exit11, Exhibition 02 – Collective exhibition – Exit11, Grand-Leez, 2007.
* Videozone 4 – Videozone – International Video-Art Biennial, Tel Aviv, 2008.
* ifa-Galerie Berlin, Berlin, 2008.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Arts and Feminism 2023
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Angela de Jesus

**Angela de Jesus** ni msanii wa sanaa za maonyesho na pia  mtunzaji wa kazi za sanaa wa Afrika Kusini anayeishi na kufanya kazi Bloemfontein.

## Maisha ya awali
De Jesus anatumia urithi wake wa Kireno na uzoefu wa kufanya kazi katika duka kutafiti mabadilishano na muingiliano wa kitamaduni na mitazamo yakinifu. Alitumia kamera zilizofichwa kama vifaa katika kutengeneza video.

## Elimu
Ana MFA (Shahada ya uzamili katika sanaa za ubunifu) kutoka Chuo kikuu cha Free State

### Maonyesho
* Mashindano ya Saini Mpya za Sasol kwenye Jumba la kumbukumbu la Sanaa la Pretoria

## Kazi mashuhuri 
### Chumba cha Kudhibiti 
 Ufungaji wa video, ukubwa tofauti 

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Arts and Feminism 2023
Ra

*Nakala hii inahusu mungu Ra au Re wa Misri ya Kale . Kwa elementi ya kikemia yenye kifupi "Ra", angalia Radi.

[thumb|351x351px|Ra mwenye maumbile ya mtu, kichwa cha [kozi na Jua juu yake.]]
400px|thumb|Ra (hapo kama Amun-Ra mwenye kichwa cha kondoo) akisafiri kwenye safina yake kupitia kuzimu saa za usiku.
**Ra** (pia: **Re**) alikuwa mmoja wa miungu ya Misri ya Kale. Aliabudiwa hasa kama mungu wa Jua. 

Wamisri waliona alizaliwa kila asubuhi upande wa mashariki, na kufariki kila usiku upande wa magharibi. Usiku alisafiri kupitia kuzimu. Hii ndiyo sababu upande wa magharibi wa Nile ulijulikana kama "nchi ya wafu". 

Alichorwa na kichwa cha ndege wa kozi. Alitazamwa kama mkuu au mfalme wa miungu.

## Jina 
Ra aliabudiwa kuwa mungu wa Jua na uumbaji. Alikuwa mungu muhimu sana katika Misri ya Kale akiwa na majina mengi, kama Amun-Ra, na Ra-Horakhti. Alifanana katika mengi na imani katika mungu Horus kwa hiyo kulikuwa na kipindi ambako miungu hiyo miwili iliabudiwa pamoja kama Ra-Horakhti ("Ra aliye Horus wa upeo mbili"). Wakati wa Ufalme Mpya, wakati mungu Amun alipendwa sana, aliunganishwa na Ra kuwa Amun-Ra.

## Muonekano 
Ra alionyeshwa kwa maumbo mbalimbali wakati sanamu zake zilichongwa au picha yake zilichorwa. Umbo lililoonyeshwa mara nyingi ni lile la mtu aliye na kichwa cha kozi na jua juu yake. Aliweza kuonyeshwa pia kama mbawakawa aina ya bungo-mavi *(scarab beetle)*. Katika umbo la Amun-Ra alionyeshwa kama mtu mwenye kichwa cha kondoo dume. 

### Ibada 
Ibada ya Ra ilianza kukua kutoka wakati wa nasaba ya II, ambako Ra alianza kuabudiwa kama mungu wa Jua. Kuanzia nasaba ya IV, mafarao waliitwa "Wana wa Ra". Ibada yake iliongezeka sana katika nasaba ya V, wakati alikuwa mungu wa serikali. Mafarao walijenga piramidi, nguzo na mahekalu kwa heshima yake.

## Mamlaka 
Ra aliaminika kuwa mungu mkuu wa Misri aliyekuwa na mamlaka kushinda miungu mingine. Hivyo aliabudiwa kama muumbaji aliye asili ya Dunia, mbingu na watu. 

## Familia 
Binti wa Ra na Nut (mjukuu wake) aliitwa Hathor, mungu wa kike wa upendo. Ra alikuwa na watoto wawili: Shu, mungu wa hewa na Tefnut, mungu wa kike wa umande wa asubuhi. Hao walikuwa na watoto wawili walioitwa Nut, mungu wa kike wa mbingu na Geb, mungu wa dunia. Tena hao walikuwa na watoto wanne walioitwa Isis, mungu wa kike wa nyumbani, Nephthys, mungu wa maombolezo, Set, mungu wa jangwa, na Osiris, mungu wa kuzimu. Wakaungana na kuwa na watoto wengine wawili, Anubis, mungu wa dawa ya kupaka dawa, na Horus, mungu wa anga.

## Marejeo 
# Remler, Pat, *Mythology ya Misri kutoka AZ* 180-181
# Watterson, Barbara, *Miungu ya Misri ya kale*
# Wilkinson, Richard, *Miungu kamili na Miungu wa kike wa Misri ya Kale*
# John, Banes na Jaromir, Malek, *Atlas ya Utamaduni ya Ulimwengu: Misri ya Kale'' 173

## Tovuti za Nje 
* http://www.fruitofthenile.com/Ra.htm 
* http://www.egyptartsite.com/Ra.html
* http://ancient-egypt-online.com/egypt-god-amon-re.html 
* http://www.ancient-mythology.com./egyptian/ra.php

Jamii:Miungu ya Misri ya Kale
Bongiwe Dhlomo-Mautloa

**Bongiwe** au **Bongi Dhlomo-Mautloa** (amezaliwa Vryheid, KwaZulu-Natal, 1956) ni raia wa Afrika ya Kusini mwenye asili ya Kizulu na hujishughulisha katika uchapishaji na usimamizi wa kazi za sanaa. Pia ni mwanaharakati.  

Amesoma shule ya mtakatifu Chad iliyopo Ladysmith, KwaZulu-Natal, na shule ya seminari ya Inanda. Alijifunza uchapishaji akiwa "Rorke's Drift Art and Craft Centre" ambapo alipata stashahada ya sanaa.

Alifanya kazi katika kituo cha Sanaa cha African Art Centre huko Durban (mwaka 1980- 1983) kisha kufanya kazi katika jumba la maonyesho ya Sanaa la Grassroots katika mji huo huo wa Durban. Kabla ya kuhamia jiji la Johannesburg, alisimamia maonyesho katika jumba la maonyesho la Fub ana Goodman.  
 
Alikuwa mwanzilishi na mratibu wa mradi wa kituo cha Sanaa cha  Alexandra, Gauteng iliyopo Johannesburg. Alikuwa msimamizi wa mradi wa maendeleo ya Johannesburg yam waka 1995 lililopewa jina la *Africus*. Pia alikuwa msimamizi wa tukio la mwaka 1997 lililotambulika kama *Trade Routes: History and Geography*.

Alisema ya kuwa, maandamano ya Soweto ya mwaka 1976 akiwa na umri wa miaka 20, yalimfanya ajihusishe na siasa  na machapisho yake yakawa ya kisiasa mda wote ikielezea tukio hilo la kihistoria.  Kazi yake ilionekana katika jarida la "Staffrider". Ameolewa na msanii wa maonyesho aitwayo Kagiso Patrick Mautloa

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1956
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Sarah Britten

thumb|Britten in 2012
**Sarah Jane Britten** (amezaliwa 31 Agosti 1974) ni mwandishi, mwanablogu, msanii wa midomo na mkakati wa mawasiliano wa Afrika Kusini.

## Maisha ya awali na kazi 
Britten alisoma Shule ya Msingi ya *Bryanston* na Shule ya upili ya *Redhill* Johannesburg na akasomea tamthiliya katika Chuo Kikuu cha Witwatersrand, ambapo alimaliza Shahada ya Maigizo mnamo mwaka 1996, Na Mafunzo ya Mawasiliano mnamo mwaka 1997, Na masomo ya lugha ya Kiingereza aliyojifunza mnamo mwaka 2005.Katika chuo kikuu alichunguza masilahi yake katika kitambulisho cha kitaifa na ucheshi na Ripoti ya Uchunguzi wa Masters ya juu ya ucheshi wa Afrika Kusini, akiangazia *Madam & Eve* , *comic strip*, Na Taifa Moja, Bia Moja: Hadithi ya Afrika Kusini Mpya katika Utangazaji *.

Alifanya kazi ya uandishi wa habari na matangazo kabla ya kuwa mwanamikakati wa mawasiliano wa kujitegemea.

## Uandishi 
Britten ameandika vitabu viwili vya hadithi za vijana za watu wazima na riwaya ya vijana na vitatu visivyo vya uwongo juu ya matusi ya wenyeji. Mnamo mwaka  2012 aliandika kitabu pia ni alama ya kitambulisho cha pamoja.*Hii ndio sababu nilianza kukusanya matusi ya Afrika Kusini nyuma mnamo mwaka 2004: Nilitaka kuelewa ni nini kinatufanya tuwe jinsi tulivyo, na matusi ni moja ya njia ambayo tunaweza kuona ubinafsi wa kitaifa ... ".

Yeye mara kwa mara anachangia uongozi wa kifikra, habari na tovuti ya maoni inayoendeshwa na gazeti la "Mail & Guardian*.

Aliandika sura ya *How Not to Emigrate* in *Should I stay or should I go? To live in or leave South Africa*, baada ya kurudi Afrika Kusini baada ya kuhamia Australia mnamo mwaka 2008. Katika utangulizi wa mhariri wa kitabu hicho, *Tim Richman* anaandika: "Michango mingi katika kitabu hiki ni ya kibinafsi sana; hiyo ndio hali ya mada hiyo. Kwa Sarah Britten, hakukuwa na njia nyingine ya kukaribia uzoefu wake na kueleza ubaya wa uhamiaji, Ambayo mwishowe uliharibu ndoa yake. Lakini kama anavyo eleza kitabu icho kiliaongezaka mauzo siku adi siku. Sarah ni Mkweli na Muwazi.Katika kipande cha kitabu hicho kinaonyesha  kiwango cha maisha ambayo uhamiaji unaweza kutumia kwa watu binafsi na familia, na vile vile mikazo inayoweza kusababishwa.  Wakati huo, aliandika juu ya uzoefu wake wa uhamiaji kwenye blogi yake ya "Kiongozi wa Kufikiria" ambayo aliita "Gondwanaland" baada ya *Gondwana'' eneo kuu la kusini mwa Afrika iliyojumuisha Afrika, Australia na Antaktika katika ardhi nyingine za siku hizi.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1974

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Ethel May Dixie

**Ethel May Dixie** (Sea Point, Cape Town, 9 Mei 1876 – Rondebosch, Cape Town, 11 Oktoba 1973) alikuwa msanii wa mimea wa Afrika Kusini.

Dixie kwa kiasi kikubwa alikuwa akijifundisha tofauti na dada yake mkubwa ambaye alifurahia faida za masomo na *Thomas William Bowler*. Walakini, alikuwa msanii mkuu wa *Rudolf Marloth* ''Flora ya Afrika Kusini' '. Sahani nyingi za asili za kazi hii, ziliharibiwa na moto kwa mchapishaji. Alikuwa pia mhadhiri katika Shule ya Sanaa ya Cape Town. Kazi yake inaweza kupatikana katika Maktaba ya *Brenthurst* Johannesburg, Maktaba ya Carnegie katika Chuo Kikuu cha *Stellenbosch*, Makumbusho ya Afrikahuko Johannesburg, Taasisi za Kitaifa za mimea huko Cape Town na Pretoria, balozi za Afrika Kusini huko London,Roma na New York na katika makusanyo mengi ya kibinafsi.

Mpwa wa Dixie, *Dorothy Barclay* pia alikuwa msanii wa mambo ya mimea.

## Machapisho 
* * Flora ya Afrika Kusini * - na Rudolf Marloth vols 6. (Cape Town, Darter Bros. & Co .; London, W. Wesley & Son, 1913-1932)
* * Maua Pori ya Cape ya Matumaini mema * - na Robert Harold Compton Janda Press, Cape Town 1953
* Picha mbili za prints zilizochapishwa kwa faragha mnamo miaka ya 1990.

## Marejeo
## Viungo vya nje 
* Nyumba ya sanaa ya Plantweb 

Jamii:Waliozaliwa 1876
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wachoraji wa Afrika Kusini
Liza Essers

**Liza Essers** ni mmiliki na mkurugenzi wa kampuni ya *Goodman Gallery* iliyoanzishwa mwaka 1996 nchini Afrika Kusini.

## Taaluma
Baada ya kupata shahada ya biashara na uchumi, Essers alifanya kazi kama mshauri mipango na mikakati katika kampuni ya *global professional services company* ambapo aliweza kuinua sekta ya biashara na mapato nchini Afrika kusini .

Mapema mwaka 2008 mawazo ya kuuuzwa kwa kampuni ya Goodman Gallery, Essers alikuwa pia ni mshauri katika masuala ya sanaa na  filamu, pia alikuwa ni mkurugenzi mtendaji wa kampuni ya filamu ya *Afrika Kusini*. Filamu ya kwanza kushinda tuzo ilishinda mwAka 2006 ilokuwa  ikizungumiza maisha ya kisanii ya William Kentridge na Marlene Dumas.

## Nyumba ya sanaa ya Goodman
Mwanzoni mwa miaka ya 30, Essers alifanya kazi kama mtunzaji huru na mtayarishaji wa filamu. Masilahi yake katika filamu ya maandishi yalitokana na ukaribu wake na sanaa ya kisasa. Mapenzi yake kwa sanaa ya kisasa yalitokana na uwezo wake wa kuleta mabadiliko ya kijamii. Katika mahojiano, Essers amesifu uzoefu wake kama msukumo na hamu yake ya  kufanya kazi katika ulimwengu wa sanaa ya kisasa na wasanii ambao hufanya kazi ambayo inaweza kulazimisha mabadiliko katika kufikiria. 

Essen alichukua [Nyumba ya sanaa ya Goodman] mnamo mwaka 2008. Tangu kupata nyumba ya sanaa, Essers alihama kutoka kutoka Afrika Kusini na kufanya kazi na wasanii barani kote, na kuleta wasanii ambao wanasadikisha mabadiliko ya kijamii.  Matarajio yake ni "kukumbatia historia na hadithi za pamoja za Afrika Kusini na sehemu zingine za bara na ulimwengu." 

Chini ya ukurugenzi wake, wasanii wapya 26, wote walioanzishwa na kujitokeza, kutoka sehemu mbalimbali za Afrika na kwingineko wamejiunga na Goodman Gallery. Hizi ni pamoja na [Ghada Amer], [Candice Breitz], [Kudzanai Chiurai], [Mounir Fatmi], [Alfredo Jaar], [Liza Lou], [Hank Willis Thomas ], [Adam Broomberg na Oliver Chanarin]. Viongezeo vya hivi karibuni kwenye uwanja wa nyumba ya sanaa ni [Shirin Neshat], Kiluanji Kia Henda na kikundi cha utendaji cha Afrika Kusini cha mapinduzi cha *The Brother Moves On*.

## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Arts and Feminism 2023
Ennica Mukomberanwa

Ennica Mukomberanwa (alizaliwa 1978) ni msanii wa sanaa za uchongaji nchini Zimbabwe. Ni binti wa Grace Mukomberanwa na Nicholas Mukomberanwa. Alifunzwa na kizazi cha kwanza cha wachonga sanamu. 

Kazi zake zinaonyeshwa katika nyumba za maonyesho duniani kote.   Ni kizazi cha tatu cha wachonga Sanaa  Zimbabwe. Mnamo mwaka 2004 alizawadiwa tuzo ambayo ilimruhusu kusafiri kwenda  Stockholm, Copenhagen, Scotland, na Kanada. Ni mwanafamilia katika familia ya wasanii wachongaji na wazazi wake walikuwa ndio washauri wake wakuu katika masuala ya sanaa.  Akiwa miongoni mwa wasanii walioshirikishwa  katika onyesho la kimataifa la wachonga sanamu lililofanyika uko  Andres Institute of Art , New Hampshire, mwaka 2014 ambapo alifanya kazi na jiwe la granit.

## Elimu
Mukomberanwa alisomea masuala ya elimu na rasilimali watu. 

## Tuzo 
*"The Fisherman" – *Best Sculptor on Show, National Gallery of Art*, Zimbabwe 2005
*''Woman Artist of the Year" Tuzo ya Mmsanii bora wa kike – 2004

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Arts and Feminism 2023
Ronika Tandi

thumb|right|200px|Kazi ya Sanaa ya Ronika Tandi
**Ronika Tandi** (alizaliwa 
 Kariba,nchini Zimbabwe, mnamo mwaka 1975) ni msanii na mchongaji wa sanamu wa Zimbabwe.

Awali alijulikana kwa jina la  uchongaji mawena  mara nyingi zenye kufurahisha, sura isiyo naksishiwa ambayo huwa kama jiwe halisia.

*Tandi* alizaliwa pembezoni mwaziwa Kariba, mnamo mwaka 1975. Ndugu zake wengi wa kuzaliwa ni wasanii wa sanaa za uchongaji wa mawe. Mchongaji mwenzake *Eddie Masaya* alikuwa muhamasishaji wa kwanza muhimu  katika kazi yake.

Mnamo mwaka 2006, Kazi ya *Tandi* ilionyeshwa kwenye bustani ya ubalozi  wa Ujerumani katika mji wa   Harare.

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1975
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Watu wa Zimbabwe
Jamii:Wasanii wa Zimbabwe
Jamii:Wanawake wa Zimbabwe
Jamii:Arusha Translation-a-thon
Jamii:Arts and Feminism 2023
Liza Grobler

**Liza Grobler** (amezaliwa 1974) ni msanii na mwandishi wa habari wa Afrika Kusini anayeishi na kufanya kazi mjini Cape Town nchini huko. 

Grobler anafanya kazi mbalimbali ikiwemo vyombo vya habari na mara nyingi kuingiza mbinu za jadi za ufundi ili kuunda kazi maalumu ya tovuti. Anawakilishwa na CIRCA EVERARD READ.

## Wasifu
Grobler alipata shahada ya uzamili katika Sanaa katika Chuo Kikuu cha Stellenbosch mnamo mwaka 1999, baada ya hapo alifanya kazi kuelekea kuendeleza vyombo mbalimbali vya habari. Kazi ya Grobler mara nyingi hujumuisha mbinu za ufundi wa jadi kama vile shanga na ameshirikiana na Studio ya Quebeka Bead kuzalisha kazi za shanga. Ameshiriki karibu na makundi mia moja katika maonyesho mbalimbali nchini Afrika Kusini na nje ya nchi katika nchi kama vile Italia,Brazil, Ujerumani, Uingereza, Uholanzi, Uswisi, Australia, Hispania, Marekani na Ufini. Alihudhuria kazi mbalimbali nchini Marekani, Norway, Ufini na Uswisi.Kazi zake zipo katika makumbusho mengi mashuhuri ikiwa ni pamoja na Jeanetta Blignaut Art Consultancy Collection.Grobler pia amekuwa mkosoaji wa sanaa na mchangiaji wa kawaida wa gazeti la kila siku la Afrikaans Die Burger. Grobler anaishi na anafanya kazi Cape Town akiwa na mumewe msanii Norman O'Flynn na mwanawe, Storm.

## Mafanikio ya hivi karibuni
Mwaka 2012 Grobler alifungua maonyesho yake ya 'White Termite' ya hivi karibuni ya solo, katika BRUNDYN + GONSALVES. Hii ni maonyesho yake ya 9 ya solo. 
Kazi ya Grobler pia ilijumuishwa katika 'ALPTRAUM!', maonyesho ya kuchora kikundi cha 2011 ambayo yalisafiri kati ya Cell Project Space, London; Deutscher Künstlerbund Projektraum, Berlin; The Company, Los Angeles na 'Blank Project', Cape Town.

## Ushirikiano mashuhuri
*Grobler alishirikiana na Jeanne Hoffman kwenye mradi wa sanaa ya umma, 'Afrikkan Tähti' katika makumbusho ya sanaa ya Rauma nchini Ufini mwaka 2007.Blogu iliundwa ili kuandika mradi huu.
*Mnamo 2006, Grobler alishirikiana na WASTE AT WORK mradi wa kupunguza taka / sanaa akishirikiana na Jeanetta Blignaut.
*Grobler alishiriki kuanzisha mradi wa space blank Cape Town akishirikiana na Jonathan Garnham mwaka 2005.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1974
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Arts and Feminism 2023
Emily Hobhouse

**Emily Hobhouse** (9 Aprili 1860 – 8 Juni 1926) alikuwa mwanaharakati wa kupigania ustawi wa wanawake. Anatambulika sana kwa kuleta uelewa na umakini kwa jamii ya Uingereza na kufanya mabadiliko sehemu za kazi hasa ndani ya concentration camps ndani ya Afrika Kusini iliyotengenezwa kufungwa na Boer katika vita ya pili ya Makaburu.

## Maisha ya awali
Alizaliwa katika kijiji cha  St Ive, karibu na Liskeard ndani ya Cornwall, alikuwa binti wa Caroline (née Trelawny) na Reginald Hobhouse, Anglican rector na Archdeacon of Bodmin. Alikuwa dada wa Leonard Trelawny Hobhouse, mwanaharakati wa amani na mfuasi wa mapinduzi ya kijamii. Alimathiri ndugu yake Stephen Henry Hobhouse.

Mama yake alifariki alipokuwa ana miaka 20, na alitumia muda wa miaka kumi na nne kumuuguza baba yake aliyekuwa dhaifu kiafya. Baba yake alipofariki mnamo 1895 alienda Minnesota kufanya kazi zake za ustawi ambazo alikuwa miongoni mwawachimba madini wa cornish walio ishi huko, afari zilikuwa zikiandaliwa na mke wa  Archbishop of Canterbury. Huko akachumbiwa na John Carr Jackson and na wapenzi hao walileta ranch in Mexico lakini haikufanikiwa na uchumba ulikufa hapo.Alirudi England mwaka 1898 baada ya kupoteza pesa zake nyingi kwenye biashara ambayo haikufaniiwa. Shela lake la harusi ambalo hakulivaa limetundikwa kwenye ofisi kuu za Oranje Vrouevereniging (Orange Women's Society) kule Bloemfontein, shirika la kwanza la ustawi wa wanawake ambalo lilikuwa Orange Free State, ilikuwa kama alama ya kujitoa kuwainua wanawake.

## Marejeo
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini 
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Wanaharakati wa Uingereza
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Louise Guthrie

'''Louise Guthrie'alizaliwa mnamo tareh ' (10 Oktobamwaka 1879 - had 20 Februari 1966) alikuwani ni  mtaalamu wa mimea na msanii wa mimea wa Afrika Kusini.

## Maisha ya Awali na Elimu 
*Isobel Louise Sophie Guthrie* alizaliwa mnamo mwaka 1879 Cape Town nchini Afrika Kusini, binti wa Profesa wa mimea na hisabati aliyezaliwa Uingereza Francis Guthrie pamoja na mkewe Isabella Grisbrook. Alisoma katika shule ya *Rustenburg Girls High School*.

## Kazi
Louise Guthrie alikuwa msaidizi wa mimea huko *Bolus Herbarium*, kuanzia mwaka 1918, hadi mwaka 1927. Alipokuwa huko, aliendeleza ustadi wake kama mchoraji mimea, anayejulikana zaidi kwa safu ya maonyesho 264 ya spishi protea iliyopatikana nchini Afrika Kusini, iliyoanza mnamo mwaka 1925, na ya mwisho ya mwaka 1947. Alitoa zawadi  kwa *Bolus Herbarium* katika mwaka 1948
Sanaa yake imehifadhiwa kwenye Chuo Kikuu cha Cape Town. Jumuiya ya mimea ya Hermanus ilifanya maonyesho ya uchoraji 76 na *Guthrie* mnamo mwaka 2000 huko *Fernkloof* hifadhi ya asili. Baadhi ya rangi zake za maji zinaonyeshwa kwenye Nyumba ya Afrika Kusini huko London.

## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1879
Jamii:Waliofariki 1966
Jamii:Wanabiolojia wa Afrika Kusini
Jamii:Wachoraji wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Arts and Feminism 2023
Esmé Frances Hennessy

**Esmé Frances Hennessy**, née **Franklin** (amezaliwa Umzinto, Agosti 1933) ni mtaalamu wa mimea, mchoraji wa mimea na mwandishi wa Afrika Kusini. 

Aliandika kuhusu maua ya Afrika ya Kusini yajulikanayo kama Erythrinas (*South African Erythrinas*) mwaka 1972, *Orchids of Africa* 1961akishirikiana na Joyce Stewart, *The Slipper Orchids* 1989 akishirikiana na Tessa Hedge na *Flowering plants of Africa*.

## Maisha ya awali na elimu 
Esmé Franklin alizaliwa katika familia ya daktari. 

## Kazi yake 
Kutokea mwaka 1958 mpaka 1960 aliajiriwa kama msaidizi wa tafiti katika kituo cha tafiti cha “C.S.I.R. Amoebiasis Research Unit”.  
Mwaka 1961 Hennessy alikuwa mwanamke wa kwanza kuchaguliwa kuwa mhadhiri katika chuo kikuu cha Durban- Westville. 
Alifanya maonyesho pia katika Royal Horticultural Society, Uingereza mwaka 1989 na 1992 na kuzawadia medali mbili za shaba na kushiriki katika maonyesho ya Smithsonian Institution ya Washington mwaka 2000.
Mnamo mwaka 2012, Henessy alielezea kitabu kiitwacho *Beautiful Corn: America’s Original Grain from Feed to Plate* iliyoandikwa na Anthony Boutard.

## Kazi zake alizoziandika na kushirikishwa 
* *Clinical amoebiasis* iliyoandikwa na Alexander Joseph Wilmot (1962)
* *South African Erythrinas* iliyoandikwa na Esmé Franklin Hennessy (1972)
* *Orchids of Africa: a select review* iliyoandikwa na Joyce Stewart (1981)
* *The slipper orchids* iliyoandikwa na Esmé Franklin Hennessy (1989)
* *Of rushes, resources and riots* iliyoandikwa na Esmé Franklin Hennessy (2000)
* *Terrestrial African orchids: a select review* iliyoandikwa na John S Ball (2009)

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachoraji wa Afrika Kusini
Jamii:Wanabiolojia wa Afrika Kusini                              
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini
Msogeo mwekundu

**Msogeo mwekundu** (ing. *redshift*) ni istilahi ya lugha ya fizikia kutaja maongezeko katika urefu wa mawimbi sambamba na kupungua kwa marudio, nishati ya fotoni na mnururisho sumakumeme kama mwanga. Mabadiliko ya kinyume yaani kupungua kwa urefu wa wimbi na kuongezeka kwa marudio na nishati hujulikana kama msogeo mwekundu hasi, au msogeo buluu *(blueshift)*. Majina hayo hutokana na rangi nyekundu na buluu ambayo huunda sehemu mbili za mwisho wa spektra ya nuru inayoonekana.

Msogeo mwekundu na buluu ni matokeo ya athari ya Doppler kwa nuru na mawimbi ya sumakuumeme kwa jumla. Utafiti wake ni muhimu hasa katika fani ya astronomia. Hapa inawezesha kukadiria umbali na kasi kwa violwa vya anga vya mbali.

Wanaastroomia huangalia hapa mistari ndani ya spektra inayoonyesha ni elementi gani inayopatikana kwenye nyota ambayo ni asili ya nuru inayopimwa. Elementi hizo zinaleta ruwaza ya pekee ya mistari ndani ya spektra ambayo ni sawa kote ulimwenguni.  Lakini kama chanzo cha nuru kina mwendo kwenda mbali na mtazamazi, ruwaza hiyo imesogezwa upande.

# Mawimbi husafiri kati ya vitu ambavyo vinasonga mbali (" relativistic " redshift, mfano wa athari ya Doppler inayohusiana )
# Mionzi husafiri kuelekea kitu katika kuwa uwezo mvuto, yaani kuelekea kitu katika chini sana curved (flatter) spacetime ( mvuto redshift )
# Mionzi husafiri kupitia nafasi ya kupanua ( redshift cosmological ). Uchunguzi kwamba vyanzo vyote vya taa vya mbali vya kutosha vinaonyesha redshift inayolingana na umbali wao kutoka Dunia inajulikana kama sheria ya Hubble .

Jamii:Fizikia ya ulimwengu
Timolai na wenzake

**Timolai na wenzake** Dionisi, Pauside, Romulo, Aleksanda, Aleksanda mwingine, Agape na Dionisi mwingine (walifariki Kaisarea Baharini, leo nchini Israeli, 303) walikuwa Wakristo ambao katika dhuluma ya kaisari Dioklesyano waliteswa kwa sababu ya imani yao na hatimaye walikatwa kichwa.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 24 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Dula

**Dula** (alifariki Nikomedia, mkoa wa Bitinia, leo Izmit, nchini Uturuki) alikuwa Mkristo wa Dola la Roma aliyeuawa kwa ajili ya imani yake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Watakatifu wa Uturuki
Monasi

yake.]]
**Monasi** (karne ya 3 - karne ya 4) alikuwa askofu wa 15 wa Milano, Italia Kaskazini .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* AA.VV. *Martirologio Romano*, Roma, 2004
* M. Navoni, C. Pasini, *Martirologio Milanese*, Milano, 1996
* Maria Luisa Gatti Perer, *Il Santuario di Corbetta*, Istituto per la Storia, Milano, 1995, ISBN 88-85153-01-1

## Viungo
* https://web.archive.org/web/20080614050714/http://www.chiesadimilano.it/or4/or?uid=ADMIesy.main.index
* https://web.archive.org/web/20080412051010/http://www.milanoggi.it/corbetta_page.htm

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Ermelandi

[thumb|[Sanamu yake.]]
**Ermelandi** (pia: **Hermelandus, Hermeland, Herblain, Herblay, Erblon, Herbland, Ermeland, Elblan, Erblain, Erblandus, Eurbland**; Noyon, 645 hivi - karibu na Nantes, leo nchini Ufaransa, 720 hivi) alikuwa mmonaki huko Fontenelle chini ya Lambati wa Rouen ambaye alimteua kama mwanzilishi wa monasteri mpya katika kisiwa cha Indre ambayo aliiongoza hadi uzeeni. 

Kabla ya hapo alikuwa na cheo katika ikulu.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo
* *Vita Hermelandi*, Wilhelm Levison (éd.), *Monumenta Germaniae Historica Scriptores Rerum Merovingicarum*, 5, Hanovre-Leipzig, 1910, p.674-710. 
* Paul Guérin, « Saint Hermeland ou Erbland, abbé », in *Les Petits Bollandistes. Vies des saints*, tome 3, Paris, 1876 ( en ligne sur *orthodoxievco.net*).
* Roger Dion (1896-1981), *Histoire de la vigne et du vin en France : des origines au s. XIX}}*, Paris, Clavreuil, 1959, 770 p. ; réédition, Paris, Flammarion, 1991 ; réédition, Paris, CNRS, 2010.

Jamii:Waliozaliwa 645

Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Ufaransa
Prokopi wa Sazava

thumb|right|Mt. Prokopi na Mfalme mdogo Oldrich.
**Prokopi wa Sazava** (Chotoun, Bohemia, takriban mwaka 970 – Sazava, Bohemia, 25 Machi 1053) alikuwa Mkristo ambaye, kwa kuacha mke na mtoto, akawa mmonaki Mbenedikto, mkaapweke na hatimaye abati wa monasteri aliyoianzisha Sazava (Ucheki) akifuata madhehebu ya Kigiriki na kutumia lugha ya Kislavoni. 

Tarehe 2 Juni 1204 alitangazwa na Papa Inosenti III kuwa mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Marejeo 
*Hugo Fabricius, *Požehnaná Památka Welikého Swěta Diwotworce Swatýho Prokopa*,  Kutná Hora (1780).

## Viungo vya nje 
*Saint Procopius
*Saints of July 14: Procopius of Sázava
* San Procopio di Sazava
*History (klaster-sazava.cz)

Jamii:Waliozaliwa 970
Jamii:Waliofariki 1053
Jamii:Mapadri
Jamii:Wamonaki
Jamii:Wabenedikto
Jamii:Wakaapweke
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Watakatifu wa Ucheki
Lusia Filippini

thumb|Mt. Lusia alivyochorwa.
 yake katika Basilika la Mt. Petro, kazi ya Silvio Silva, 1949.]]
**Lusia Filippini** (Corneto-Tarquinia, Lazio, 16 Januari 1672 - Montefiascone, Lazio, 25 Machi 1732) alikuwa mwanamke wa Italia ya kati ambaye, kwa msaada wa kardinali Marcantonio Barbarigo, alianzisha shirika la Walimu wa Kikristo kwa ajili ya malezi ya wasichana na wanawake, hasa fukara.

Papa Pius XI alimtangaza mwenye heri tarehe 13 Juni 1926 na mtakatifu tarehe 22 Juni 1930.

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 25 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Profile, catholic.org; accessed 31 October 2014.
*Founder Statue in St Peter's Basilica
Kastulo

[thumb|[Sanamu yake huko Moosburg.]]
**Kastulo** (alifariki Roma, Italia, 286 hivi) alikuwa Mkristo wa Roma ya Kale aliyeuawa kwa kuzikwa hai wakati wa dhuluma ya kaisari Dioklesyano.

Inasemekana alikuwa na cheo katika ikulu na mume wa Irene wa Roma. Baada ya kuongokea Ukristo alivuta wengi katika dini hiyo na kuficha nyumbani mwake waliotafutwa na serikali kwa ajili ya imani yao. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*St. Castulus
* Castulus (Kastulus)
* SV. HAŠTAL (KASTUL)
* San Castulo, Mártir

Jamii:Waliozaliwa karne ya 3
Jamii:Waliofariki 286

Jamii:Wafiadini Wakristo
Montani na Masima

**Montani na Masima** (waliuawa Srijem, leo nchini Korasya, 304 hivi) walikuwa Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Dioklesyano. 

Montani alikuwa padri na Masima mke wake. Wapagani waliwatosa pamoja baharini.

Tangu kale wanaheshimiwa na Waorthodoksi na Wakatoliki kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 26 Machi.

## Tazama pia
*Watakatifu wa Agano la Kale
*Orodha ya Watakatifu Wakristo
*Orodha ya Watakatifu wa Afrika
*Orodha ya Watakatifu Wafransisko

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa karne ya 3

Jamii:Mapadri
Berrell Jensen

**Berrell Elizabeth Jensen** (22 Machi 1933 – 25 Julai 2015

## Maisha binafsi
Mnamo mwaka 1957 Jensen aliolewa na Anton Jensen, mwanafunzi mwenye PhD, ambaye alipata naye mtoto wa kiume na wa kike. Kutokana na ubaguzi wa rangi, yeye na mume wake waliamua kuhamia Ulaya kutoka Johannesburg. Walikwama, na familia ilipata ajali ya gari mnamo mwaka 1969 ambapo ndipo mume wake Jensen alifariki dunia. Jensen na watoto wake walibaki Ugiriki na kwa kipindi kifupi kuhamia Uingereza, na pia, mwaka 1977, walifika , Ireland, wakati alialikwa na padre wa kasisi ya kijamii James McDyer kuanzisha kituo cha sanaa na ufundi. Jensen baadae aliishi Belfast na hatimae London ambapo alifanya lazi kwenye huduma za jamii, alianzisha na kuendesha kituo cha elimu ya watu wazima na kituo cha jamii pamoja na Archway, London, Highgate na Hampstead. Alistaafu kazi Ireland, lakini aliendelea kufanya kazi kama mchongaji.

## Marejeo
Jamii:Arts and Feminism 2023
Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Waliofariki 2015
Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini
Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini