Juana Inés de la Cruz

**Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana** (anajulikana zaidi kama Sor Juana Inés de la Cruz, OSH; 12 Novemba 1651 – 17 Aprili 1695) alikuwa mwandishi, mwanafalsafa, mtunzi wa nyimbo, na mshairi wa kipindi cha Baroko katika Hispania Mpya (Mexico na sehemu ya jirani). Pia alikuwa mtawa wa shirika la Wajeromu na alipewa majina ya "Musa wa Kumi" na "Phoenix wa Amerika" na wakosoaji wake wa wakati huo.

Sor Juana alikuwa mmoja wa waandishi muhimu zaidi wa asili ya Amerika waliochangia kipindi cha Dhahabu cha Fasihi ya Kihispania, pamoja na Juan Ruiz de Alarcón na Garcilaso de la Vega "el Inca". Anahesabiwa kuwa mmoja wa waandishi wa kike mashuhuri zaidi katika fasihi ya lugha ya Kihispania na fasihi ya Mexico.

Umuhimu wake kwa jamii tofauti umekuwa ukibadilika kwa muda, akiwa amependekezwa kwa utakatifu wa Kanisa Katoliki, kuonekana kama ishara ya utaifa wa Mexico, na mfano wa uhuru wa kujieleza, haki za wanawake, na utofauti wa kijinsia. Hii imemfanya kuwa mtu wa mjadala na utata mkubwa hadi leo.

## Maisha 
Juana alizaliwa huko San Miguel Nepantla (sasa Nepantla de Sor Juana Inés de la Cruz) karibu na Jiji la Meksiko, akiwa binti wa nje ya ndoa wa Don Pedro Manuel de Asuaje y Vargas-Machuca (1602-1680), nahodha wa jeshi la majini la Kihispania kutoka Visiwa vya Canary aliyeshiriki katika usafirishaji na biashara ya kikoloni ya kuvuka Atlantiki, na Doña Isabel Ramírez de Santillana y Rendón (1626-1690), mwanamke mashuhuri wa ukoo wa criolla, ambaye baba yake alikuwa akikodisha Hacienda de Panoayan, karibu na Jiji la Meksiko.

Hacienda ya Panoayan huko Amecameca, makazi ya familia ya Ramírez de Santillana.

Kuna kumbukumbu mbili tofauti za ubatizo zinazohusishwa naye, moja ikiwa na jina "Juana" mnamo 1648, na nyingine ikiwa na jina "Inés" mnamo 1651, jambo ambalo bado linajadiliwa na watafiti wa kitaaluma. Hata hivyo, kuna makubaliano kuwa alikuwa mmoja wa watoto watatu wa Doña Isabel Ramírez de Santillana aliowapata nje ya ndoa na Don Pedro de Asuaje. Kwa kuwa baba yake alimwacha katika umri mdogo na hakumfahamu sana, utoto wa Sor Juana ulijikita kabisa katika familia ya mama yake katika hacienda ya Panoayan huko Amecameca, iliyokuwa ikikodishwa na babu yake wa upande wa mama na ikiwa makazi ya familia pana ya Ramírez de Santillana.

Miongoni mwa ndugu zake, kulikuwa na wanawake kadhaa waliobeba jina "Inés", wakiwemo bibi yake Inés de Brenes, shangazi yake Inés Ramírez de Santillana, na binamu yake wa kwanza Inés de Brenes y Mendoza, ambaye aliolewa na mjukuu wa Antonio de Saavedra Guzmán, mshairi wa kwanza wa Amerika aliyechapishwa.

Baadaye alielezewa kuwa mtoto mwenye kipaji cha ajabu. Sor Juana alipata elimu yake nyumbani katika Hacienda de Panoayan, ambako alijifunza Kilatini na Nahuatl, na pia falsafa na hisabati. Alikuwa na uhuru wa kutumia maktaba ya binafsi ya babu yake.

Katika utoto wake, Inés mara nyingi alijificha katika kanisa la hacienda ili kusoma vitabu vya babu yake kutoka maktaba iliyo karibu, jambo ambalo lilikuwa marufuku kwa wasichana. Kufikia umri wa miaka mitatu, alikuwa tayari ameweza kusoma na kuandika Kilatini. Kufikia miaka mitano, aliripotiwa kuwa anaweza kufanya hesabu. Alipofikia miaka minane, aliandika shairi kuhusu Ekaristi. Kufikia ujana wake, Inés alikuwa amebobea katika mantiki ya Kigiriki, na akiwa na miaka kumi na tatu, alikuwa akifundisha watoto wadogo Kilatini. Kwa muda mrefu ilidhaniwa kuwa alijifunza pia lugha ya Nahuatl, lugha ya Waazteki, na aliandika mashairi mafupi kwa lugha hiyo akiwa mtoto, lakini utafiti wa hivi karibuni umepinga wazo hilo.

Mnamo 1664, akiwa na umri wa miaka 16, Inés alitumwa kuishi Jiji la Meksiko. Aliomba ruhusa kwa mama yake ili ajivike mavazi ya mwanafunzi wa kiume ili aweze kujiunga na chuo kikuu kilichokuwepo huko, lakini hakufanikiwa. Bila uwezo wa kupata elimu rasmi, Juana aliendelea kujisomea binafsi. Nafasi ya kifahari ya familia yake ilimpatia nafasi ya kuwa msichana wa heshima katika mahakama ya kifalme ya makoloni, ambako alikuja kuwa chini ya ulezi wa Vicereine Donna Eleonora del Carretto, mwanachama wa moja ya familia mashuhuri zaidi za Italia, na mke wa Gavana wa New Spain, Don Antonio Sebastián de Toledo, Marquis wa Mancera.
thumb|Ndani ya chumba cha kulala cha Hieronymite ambapo Sor Juana alitumia muda mwingi wa maisha yake.
Gavana Marquis de Mancera, akitaka kupima kiwango cha elimu na akili ya msichana huyo wa miaka 17, alialika wanatheolojia, wanasheria, wanafalsafa, na washairi kwenye kikao, ambacho ndani yake alipaswa kujibu maswali mengi bila maandalizi na kuelezea mada ngumu mbalimbali za kisayansi na fasihi. Namna alivyofanya iliwashangaza wote waliokuwepo na ilimpatia heshima kubwa. Mafanikio yake ya kifasihi yalimletea sifa kote New Spain. Alipendwa sana katika mahakama ya kifalme, na alipokea posa nyingi za ndoa, ambazo alizikataa.

Baada ya kujiunga na utawa mnamo 1667, Sor Juana alianza kuandika mashairi na maandiko kuhusu mada kama vile mapenzi, haki za wanawake, na dini. Aliyafanya makazi yake ya utawa kuwa kituo cha mijadala, ambacho kilihudhuriwa na wanawake wa hadhi ya juu wa New Spain, wakiwemo Doña Eleonora del Carretto, Marchioness wa Mancera, na Doña Maria Luisa Gonzaga, Countess wa Paredes de Nava, wote wakiwa wake wa magavana wa New Spain.

Ukosoaji wake dhidi ya mfumo dume na unafiki wa wanaume ulimletea shutuma kali kutoka kwa Askofu wa Puebla, na mnamo 1694 alilazimishwa kuuza mkusanyiko wake wa vitabu na kujitolea kwa misaada kwa maskini. Alifariki mwaka uliofuata baada ya kuambukizwa tauni alipokuwa akiwahudumia masista wenzake.
thumb|Libro de obras poéticas de Sor Juana Inés de la Cruz (1693) kwenye Jumba la Makumbusho la Kimataifa la Baroko

## Marejeo 
Jamii:Waliozaliwa 1651
Jamii:Waliofariki 1695
Jamii:waandishi wa Mexiko
Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania