Historia ya Uturuki

**Historia ya Uturuki** inahusu eneo ambayo siku hizi linaunda Jamhuri ya Uturuki. 

## Milki ya Osmani
thumb|Upanuzi wa milki ya Osmani 1299–1683. 
Waturuki waliwahi kuwa kiini cha Milki ya Osmani (pia: **Ottomani**) iliyounganisha mataifa mengi chini ya Sultani wa Konstantinopoli. 

Hilo dola kubwa lilitawala upande wa mashariki wa Mediteranea pamoja na nchi nyingi za Mashariki ya Kati kati ya karne ya 14 na mwaka 1922. 

Milki ilianzishwa na Waturuki Waosmani ikachukua nafasi ya ukhalifa wa Waabbasi na Milki ya Bizanti. 

Mji wake mkuu ulikuwa Konstantinopoli (leo: Istanbul) na mtawala wake mkuu alikuwa Sultani wa Waosmani. Imani rasmi ya milki ilikuwa Uislamu hata kama katika maeneo mengi idadi kubwa ya wakazi walikuwa Wakristo.

Tabaka la viongozi wa kisiasa na wa kijeshi walikuwa Waosmani waliokuwa Waturuki pamoja na mchanganyiko wa Waislamu kutoka sehemu zote za milki yao, hasa Balkani. Kwenye uwanja wa uchumi na utawala Waosmani walitumia sana Wakristo Wagiriki na Waarmenia kutokana na elimu yao.

Milki ilianza kama eneo dogo la kabila la Kituruki katika Anatolia chini ya chifu Osmani I likaendelea kupanuka hasa kwa kutwaa sehemu za milki ya Bizanti upande wa Asia na Ulaya ya Kusini-Mashariki. 

Mwaka 1453 Waosmani walitwaa mji wa Konstantinopoli na kumaliza Milki ya Bizanti wakifanya mji kuwa mji mkuu wao.

Katika karne ya 16 Waosmani waliendelea kupanua milki yao kwenye Balkani upande wa Ulaya, Kaukazi, Mesopotamia upande wa Asia na katika Afrika ya Kaskazini.

Baada ya kushinda Wamamaluki katika Misri, sultani (Selim I) alikuwa pia mkuu wa Makka na Madina akaendelea kujipatia cheo cha khalifa. 

Kilele cha enzi yake ilikuwa katika karne ya 16 hadi 17. Mwaka 1683 Waosmani walijaribu mara ya pili kuvamia Austria na kuteka Vienna lakini walishindwa. Kuanzia tukio hilo athira yao katika Ulaya ilianza kupungua.

Katika karne ya 18 nchi za Ulaya zilipita Milki ya Osmani upande wa teknolojia, uchumi na polepole pia jeshi. 

Vita muhimu zaidi kati ya Milki ya Urusi na Milki ya Osmani ilikuwa vita vya miaka 1768-1774, ambayo Ngome ya Mtakatifu Elizabeti hiyo ilichukua jukumu la kuamua, kama matokeo ambayo Wakozaki wa Ukraina, ambao walipigana upande wa Dola la Urusi, ilichukua udhibiti wa pwani ya kaskazini ya Bahari Nyeusi, ambapo miji mipya ilianzishwa - Kherson, Mykolaiv, Odessa, na Urusishaji pia ulianzishwa.

Wakati wa karne ya 19 Milki ya Osmani ikaitwa "Mzee mgonjwa wa Ulaya" (pia: "Mgonjwa wa Bosporus") na ilikuwa hasa mashindano kati ya Urusi, Ufaransa, Uingereza na Austria-Hungaria yaliyozuia kushindwa kwake kwa sababu kila nchi kubwa ya Ulaya ilihofia ya kwamba nchi nyingine ingejipatia sehemu kubwa za Milki ya Osmani, hivyo walizuiliana. Lakini nguvu yake iliendelea kufifia.

Kwenye mwisho wa karne ya 19 Masultani walijaribu kutekeleza matengenezo mbalimbali ya muundo wa kisiasa na kiuchumi lakini mabadiliko yalitokea polepole.

Mwisho wa milki ilikuja katika vita viwili vya mwanzoni wa karne ya 20.

Vita vya Balkani viliondoa karibu nchi zote upande wa Ulaya kutoka utawala wa Waosmani. 

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia ilimaliza milki hii. Serikali iliamua kuunga mkono Ujerumani na Austria-Hungaria dhidi ya Urusi, Uingereza na Ufaransa. 

Mwaka 1918 jeshi na dola vikaporomoka kabisa. Milki ikagawiwa na washindi wa vita. Sehemu za Kiarabu zikawa nchi lindwa za Uingereza na Ufaransa. Katika maeneo yaliyobaki nchi mpya ya Uturuki ikaanzishwa.

## Jamhuri
Jamhuri ya Uturuki ilianzishwa mwaka 1923 na jenerali Kemal Atatürk baada ya vita vikuu vya kwanza, vilivyomalizika kwa kuvunja Milki ya Osmani, na vita vilivyofuata, vya kuondoa wanajeshi wa Ugiriki na nchi nyingine walioingia ndani ya sehemu iliyokuwa imebaki baada ya kuvunjika kwa dola kubwa.

Atatürk alileta mabadiliko mengi yaliyolenga kuondoa utamaduni wa kale wa Waosmani na enzi za utawala wa sultani wa Kiislamu.
 
Magharibi ya nchi imeendelea sana lakini maeneo ya mashariki yamebaki nyuma.

Siku hizi Uturuki unalenga kuingia katika Umoja wa Ulaya.

## Tanbihi
Jamii:Historia ya Uturuki
Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Historia ya Asia