open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reichstag

**Reichstag**(*tamka: raikh-s-tag)* ni neno la lugha ya Kijerumani linalotaja bunge la kihistoria la Ujerumani lakini pia jengo la bunge huko Berlin.
[thumb|300px|[Martin Luther alivyojitetea mwaka 1519 mbele ya Reichstag na Kaisari Karolo V]]
## Reichstag kama bunge la watemi hadi 1806
Kiasili "Reichstag" ilikuwa mkutano wa watemi wote wa Dola Takatifu la Kiroma yaani Ujerumani  ulioitishwa na mfalme au kaisari. Mikutano ya aina ilijulikana tangu zamani za Kaisari Karolo Mkuu mnamo mwaka 800.

Baadaye Reichtag hadi mwaka 1806 ilikuwa mkutano wa wawakilishi wa watawala wadogo walioshauriana pamoja na kaisari au mwakilishi wake. Hapo ilikutana katika vikundi vitatu:
# kundi dogo la watemi wakuu wenye haki ya kupiga kura katika uchaguzi wa kaisari mpya; kwa jumla walikuwa kati ya 7 na 9.
# halmahauri ya watemi wa milki wenye wajumbe 100; watemi wakubwa zaidi walikuwa na kura zao lakini wale wadogo walishirikiana nafasi ya mjumbe 1.
# halmashauri ya miji ya milki yaani miji iliyojitegemea na haikuwa chini ya mtemi wowote.

Mwisho wa Dola Takatifu 1806 ulikuwa pia mwisho wa awamu hili la kwanza la Reichstag. Hali halisi halikuwa bunge kwa maana ya kisasa bali mkutano wa watemi au wawakilishi wao.
thumb|300px|Hotuba ya Hitler mbele ya Reichstag 1933
## Bunge la Dola la Ujerumani 1871 - 1945
Bunge la kwanza lenye jina hili lilikuwa bunge la Shirikisho la Ujerumani ya Kaskazini tangu 1866 na 1970. Baada ya kuundwa kwa umoja wa Ujerumani kutokana na ushindi katika vita ya vita ya Ujerumani na Ufaransa ya 1870/71 bunge la Dola la Ujerumani lilipewa pia jina la "Reichstag". Likaendelea kwa jina hili kama bunge la milki ya Kaisari hadi 1918, kama bunge la Jamhuri ya Weimar hadi 1933 na mwishoni kama bunge la Dola la Tatu hadi 1945 mwaka ambako Dola la Ujerumani lilikwisha baada ya vita kuu ya pili ya dunia.
thumb|300px|Jengo la Reichstag mjini Berlin tangu 1990
## Jengo la mjini Berlin linaloitwa "Reichstag"
Reichstag ni pia jina la jengo la bunge la Bundestag katika mji wa Berlin. Baada ya umoja wa Ujerumani katika karne ya 19 na kuundwa kwa Dola la Ujerumani hapakuwa na jengo la kufaa. Jengo jipya kwa ajili ya bunge hili lilimalizika mwaka 1894 likajulikana kama "jengo la Reichstag". Mwaka 1933 lilichomwa halikutumiwa tena wakati wa Hitler. Baada ya vita lilikaa karibu na mpaka uliotenganisha sehemu mbili za Berlin upande wa magharibi. Kwa hiyo halikuwa sehemu ya Berlin  mji mkuu wa Ujerumani ya Mashariki na bunge la Ujerumani ya Magharibi lilikaa Bonn. Serikali ya magharibi likatengeneza nyumba likatumiwa kama makumbusho na pia kwa ajili ya mikutano ya kamati za bunge ya Bonn. 

Tangu umoja wa Ujerumani wa pili tangu mwaka 1990 bunge la umoja likaamua kuhamia Berlin na kutumia jengo la Reichstag tena kama jumba yake. Hata kama bunge hili haliitwi tena "Reichstag" bali "Bundestag" makao yake hujulikana kwa jina la kale.
Kalunguyeye

**Kalunguyeye** ni wanyama wenye miiba wa nusufamilia Erinaceinae katika familia Erinaceidae. 

Wanyama wengine walio na miiba ni nungunungu na ekidna, lakini hawa hawana mnasaba mmoja na kalunguyeye. Nungunungu wamo katika oda ya wagugunaji (Rodentia) na ekidna katika oda ya mamalia wanaotaga mayai (Monotremata).

Mara nyingi kalunguyeye huitwa walawadudu (oda ya zamani Insectivora). Kwa kweli hula.
wadudu na arithropoda wengine, nyungunyungu, konokono, vyura, nyoka, mayai ya ndege, mizoga, nyoga, mizizi ya nyasi, beri na matikiti.

## Spishi za Afrika
* *Atelerix albiventris*, Kalunguyeye Tumbo-jeupe au wa Kawaida (Four-toed hedgehog)
* *Atelerix algirus*, Kalunguyeye Kaskazi (North African hedgehog)
* *Atelerix frontalis*, Kalunguyeye Kusi (Southern African hedgehog)
* *Atelerix sclateri*, Kalunguyeye Somali (Somali hedgehog)
* *Hemiechinus auritus*, Kalunguyeye Masikio-marefu (Long-eared hedgehog)
* *Paraechinus aethiopicus*, Kalunguyeye-jangwa (Desert hedgehog)

## Spishi za mabara mengine
* *Erinaceus amurensis* (Amur hedgehog)
* *Erinaceus concolor* (Southern white-breasted hedgehog)
* *Erinaceus europaeus* (European hedgehog)
* *Erinaceus roumanicus* (Northern white-breasted hedgehog)
* *Hemiechinus collaris* (Indian long-eared hedgehog)
* *Mesechinus dauuricus* (Daurian hedgehog)
* *Mesechinus hughi* (Hugh's hedgehog)
* *Paraechinus hypomelas* (Brandt's hedgehog)
* *Paraechinus micropus * (Indian hedgehog)
* *Paraechinus nudiventris* (Bare-bellied hedgehog)

## Picha

Atelerix algirus.jpg|Kalunguyeye kaskazi
Hedgehogright.jpg|Kalunguyeye kusi
Atelerix sclateri.JPG|Kalunguyeye Somali
Hedgehog cyprus hg.jpg|Kalunguyeye masikio-marefu
Yezhik.jpg|Kalunguyeye-jangwa

Erinaceus amurensis.jpg|Amur Hedgehog
2008 Hedgehog 1020932.jpg|Southern white-breasted hedgehog
Erinaceidae 1.jpg|European hedgehog
Erinaceus roumanicus at night.JPG|Northern white-breasted hedgehog
AB001 Hedgehog from Rajasthan.jpg|Brandt's hedgehog

## Viungo vya nje
*Marejeo ya kalunguyeye kwa Makumbusho ya Zoolojia ya Chuo Kikuu cha Michigan 
*Maarifa ya kalunguyeye  
*Kutunza kalunguyeye  
*Habari za asili ya Kalunguyeye wa Ulaya  

Jamii:Kalunguyeye na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kima'di-Kusini

'''Kima'di ya Kusini''' ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Uganda inayozungumzwa na Wama'di. Lahaja zake huitwa Okollo, Ogoko na Rigbo. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kima'di ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 48,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kima'di ya Kusini iko katika kundi la Kimoru-Madi. Ni tofauti na Kima'di lakini wataalamu wengine hukiangalia kama lahaja ya Kilugbara.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kima'di ya Kusini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kima'di ya Kusini 
*lugha ya Kima'di ya Kusini katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/snm

Jamii:Lugha za Uganda
Kinyang'i

'''Kinyang'i''' ni lugha ya nchini Uganda iliyozungumzwa na Wanyangia. Mwaka wa 2002 idadi ya Wanyangia imehesabiwa kuwa watu 15,282 lakini karibu wote huzungumza Kikaramojong sasa. Haijulikani kama bado kuna wasemaji wa asili wa Kinyang'i, labda mtu mmoja tu (2017). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyang'i kiko katika kundi la Kikuliak ambalo ni tofauti sana na lugha za Kinilo-Sahara ambazo pengine zinahusianishwa nalo.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyang'i kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyang'i
*lugha ya Kinyang'i katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nyp

Jamii:Lugha za Uganda
Kipokoot

**Kipokoot** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya na Uganda inayozungumzwa na Wapokoot. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kipokoot nchini Kenya imehesabiwa kuwa watu 264,000. Pia kuna wasemaji 70,400 nchini Uganda kufuatana na sensa ya 2002. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipokoot iko katika kundi la Kinilotiki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipokoot kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipokoot
*lugha ya Kipokoot katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/pko

Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Uganda
Kisaamia

**Kisaamia** (au **Olusamia**) ni lugha ya Kibantu inayozungumzwa na Wasaamia nchini Uganda na Kenya. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisaamia nchini Uganda imehesabiwa kuwa watu 335,000. Pia kuna wasemaji 125,000 nchini Kenya (2009). Kisaamia ni lahaja mojawapo ya Kiluhya, yaani Wasaamia ni kabila moja la Waluyia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisaamia iko katika kundi la J30 (zamani iliitwa E30).

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisaamia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisaamia
*lugha ya Kisaamia katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lsm

Jamii:Lugha za Uganda
Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Kibantu
Kisoo

**Kisoo** ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Uganda inayozungumzwa na Wasoo. Mwaka wa 2002 idadi ya Wasoo imehesabiwa kuwa watu 21,534 lakini idadi ya wasemaji ni wachache zaidi kwa vile ni wazee tu ambao wamebaki kuizungumza lugha hiyo; Wasoo wengi wamebadili lugha na kuongea Kikaramojong kama lugha yao. Kwa hiyo inawezekana kuwa Kisoo itatoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisoo iko katika kundi la Kikuliak ambalo ni tofauti sana na lugha nyingine za Kinilo-Sahara.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisoo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisoo
*lugha ya Kisoo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/teu

Jamii:Lugha za Uganda
Jimbo Katoliki la Bukoba

**Jimbo Katoliki la Bukoba** (kwa Kilatini Dioecesis Bukobaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 36 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mwanza.

Askofu wake ni Jovitus F. Mwaijage.

## Historia
* 13 Desemba 1951: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate of Lower Kagera 
* 25 Machi 1953: Kupandishwa hadhi kuwa dayosisi kwa jina la Rutabo 
* 21 Juni 1960: Kubadilishiwa jina liwe Bukoba, makao mkuu wa mkoa wa Kagera.

## Uongozi
* Maaskofu wa Bukoba
** Askofu Jovitus F. Mwaijage (27 Januari 2024)
** Askofu Desiderius M. Rwoma (15 Januari 2013 - 1 Oktoba 2022)
** Askofu Nestorius Timanywa (26 Novemba 1973 - 15 Januari 2013)
** Askofu Placidus Gervasius Nkalanga, sasa O.S.B. (6 Machi 1969 – 26 Novemba 1973)
** Kardinali Laurean Rugambwa (21 Juni 1960 – 19 Desemba 1968)
* Maaskofu wa Rutabo 
** Kardinali Laurean Rugambwa (25 Machi 1953 – 21 Juni 1960)
* Vicar Apostolic wa Lower Kagera 
**Kardinali Laurean Rugambwa (13 Desemba 1951 – 25 Machi 1953)

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 8,608, ambapo kati ya wakazi 1,042,400 (2020) Wakatoliki ni 609,725 (58.5%) katika parokia 39.

Hao wanahudumiwa na mapadri 143, ambao kati yao 140 ni wanajimbo na 3 ni watawa.
Hivyo kila mmojawao kwa wastani anahudumia waamini 4,263.

Jimbo lina pia mabruda 6 na masista 581. 

## Viungo vya nje
* Tovuti rasmi ya jimbo
* Giga-Catholic Information
* Catholic Hierarchy
* [Jimbo katika tovuti ya Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania(https://sw.wikipedia.org/wiki/Baraza_la_Maaskofu_Katoliki_Tanzania)] 
* Hati *Ob divinitus* , AAS 44 (1952), uk. 397
* Hati *Quemadmodum ad Nos*, AAS 45 (1953), uk. 705
* Hati *Eminentissimus*, AAS 52 (1960), uk. 912

Jamii:Mkoa wa Kagera
Jamii:Jimbo Katoliki la Bukoba
Kusini

thumb|250px|right|Alama za dira zikionyesha kusini katika hali ya mkoozo
**Kusini** ni moja kati ya mielekeo minne mikuu ya dira. Mwelekeo wake ni ncha ya kusini ya dunia. Kinyume chake ni kaskazini.

Jina "kusini" laaminiwa limetokana na neno lenye asili ya Misri ya Kale kwa ajili ya nchi ya Kushi iliyokuwepo upande wa kusini wa Misri katika Nubia (au Sudani ya leo) pamoja na Uarabuni ya Kusini. Jina la Kushi lapatikana pia katika masimulizi ya Biblia likimtaja mmoja wa wana wa Hamu katika kitabu cha Mwanzo 10:16 kama baba wa watu wa Kushi. Hili neno lilitumiwa na mabaharia Waarabu pia kutaja mwelekeo wa kusini na kwa umbo la "kusi" hasa upepo wa kusini. 

Ukitazama jua linapochomoza kusini huwa ni upande wa kulia. Kusini kawaida huwa chini zaidi kwenye ramani. Marekani ipo kusini mwa nchi ya Kanada, Tanzania ipo kusini mwa nchi ya Kenya, na Msumbiji ipo kusini mwa nchi ya Tanzania. Ncha ya kusini ni kusini ya mbali unayoweza kwenda. 

## Tazama pia 
* Kaskazini
* Mashariki
* Magharibi

## Marejeo 
Jamii:Jiografia
Mashariki

**Mashariki** ni moja kati ya mielekeo minne mikuu ya dira. Mwelekeo wake ni upande jua linapochomoza asubuhi.Jina "mashariki" limetokana na neno la Kiarabu مشرق *mashriq* linalomaanisha "mahali jua linapokucha". 

Mashariki kawaida huwa upande wa kulia kwenye ramani. Tanzania ipo mashariki mwa nchi za Kongo, Rwanda na Burundi. Bahari Hindi huwa upande mwa mashariki ya Tanzania na Kenya.  Hakuna mwisho wa kuelekea mashariki hadi umezunguka dunia yote.

Kundi la nchi za Asia magharibi mara nyingi huitwa "Mashariki ya Kati" ambayo ni uzoefu kutoka mtazamo wa Ulaya. 

Majengo ya makanisa mara nyingi hujengwa kutazama upande wa mashariki kwa kukumbuka kufufuka kwa Yesu kulikotokea wakati wa kucha; kwa hiyo altari ya kanisa huwekwa upande wa mashariki wa kanisa na waumini huangalia upande huu.

## Tazama pia 
* Kaskazini
* Kusini
* Magharibi

Jamii:Jiografia
Kima'di

'''Kima'di''' ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Uganda inayozungumzwa na Wama'di. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kima'di nchini Uganda imehesabiwa kuwa watu 296,000 (idadi hii imeaminika kuwa pamoja na wasemaji wa Kima'di ya Kusini ambacho ni lugha tofauti). Pia kuna wasemaji 18,000 nchini Sudan Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kima'di iko katika kundi la Kimoru-Madi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kima'di kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kima'di 
*lugha ya Kima'di katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mhi

Jamii:Lugha za Uganda
Jamii:Lugha za Sudan Kusini
Magharibi

**Magharibi** ni moja kati ya mielekeo minne mikuu ya dira. Mwelekeo wake ni upande wa machweo ya jua.

Magharibi ni pia jina la saa ya swala ya jioni ya Waislamu na swala yenyewe.

Jina "magharibi" limetokana na neno la Kiarabu مَغْرِب *maghrib* linalomaanisha sehemu upande wa machweo. 

Magharibi kawaida huwa upande wa kushoto kwenye ramani. Tanzania iko upande wa magharibi wa Bahari Hindi, Burundi iko upande wa magharibi wa Tanzania, na nchi ya Malawi iko upande wa magharibi wa Msumbiji.

Kwa maana ya kiutamaduni kuna mazoea ya kutaja utamaduni wa Ulaya pamoja na Marekani (ambayo ni mtoto wa utamaduni wa Ulaya) kama "ustaarabu wa magharibi", kinyume chake ni "mashariki" kwa maana ya Asia.  

Wakati wa vita baridi magharibi ilikuwa kifupi cha nchi za kibepari zilizofuata mtindo wa demokrasia kinyume na mashariki iliyomaanisha nchi za kikomunisti.

## Tazama pia 
* Kaskazini
* Kusini
* Mashariki

Jamii:Jiografia
Kibati

Jina la **Kibati** laweza kurejea mambo mbalimbali:

*Kibati, kata katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania;
*Kibati, lugha nchini Kamerun;
*Kibati, lugha nchini Indonesia.
Kindai

Jina la **Kindai** larejea mambo mbalimbali, k.m.:

*Kindai, kata katika Mkoa wa Singida nchini Tanzania;
*Kindai, lugha nchini Kamerun.
Kibwisi (lugha)

**Kibwisi** ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:

*Kitalinga-Bwisi nchini Uganda na
*Kibwisi nchini Gabon.
Fuko (mnyama)

**Mafuko** ni wanyama ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama hawa wamo katika oda na familia mbalimbali. Spishi za Afrika zimo katika oda za Afrosoricida (familia Chrysochloridae) na Rodentia (familia Bathyergidae na Spalacidae). Oda Soricomorpha ina spishi katika Afrika, lakini hizi ni wanafamilia wa Soricidae (virukanjia). Mafuko wa Soricomorpha ni wanafamilia wa Talpidae, familia isiyokuwapo katika Afrika, lakini wanyama hawa wanatokea Asia, Amerika na Ulaya. Kuna spishi mbili huko Australia ambazo ni mamalia wanaobeba watoto wao wachanga ndani ya pochi (Notoryctidae). Mafuko wa Notoryctidae, Chrysochloridae na Talpidae hula nyungunyungu na wadudu, lakini wale wa Bathyergidae na Spalacidae hula mizizi, matunguu na viazi.

## Picha

Notoryctes typhlops.jpg|Fuko-pochi
Taupe doree.jpg|Fuko-dhahabu
Naked Mole Rat Eating.jpg|Fuko uchi
Lesser bamboo rat.jpg|Fuko-mwanzi
Talpa europaea MHNT.jpg|Fuko wa Ulaya

Jamii:Mamalia
Kito

**Kito** ni neno ambalo linarejea mambo mbalimbali, k.m.:

*kito, aina ya madini;
*Kito, lugha nchini Kamerun.
Orodha ya lugha za Malawi

Orodha hii inaorodhesha lugha za Malawi:

*Kiafrikaans
*Kiingereza
*Kikachi
*Kikokola
*Kilambya
*Kilomwe cha Malawi
*Kindali
*Kinyakyusa
*Kinyanja
*Kinyiha cha Malawi
*Kinyika
*Kisena cha Malawi
*Kitonga
*Kitumbuka
*Kiyao
*Kizulu

## Tazama pia
*Malawi
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/MW

*
Malawi
Kikokola

**Kikokola** ni lugha ya Kibantu nchini Malawi inayozungumzwa na Wakokola. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikokola nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu 200,000. Pia kuna wasemaji 80,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikokola iko katika kundi la P30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikokola kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikokola 
*lugha ya Kikokola katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kzn

Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Msumbiji
Jamii:Lugha za Kibantu
Kilomwe cha Malawi

**Kilomwe cha Malawi** ni lugha ya Kibantu nchini Malawi inayozungumzwa na Walomwe. Hakielewekani na Kilomwe cha Msumbiji. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilomwe cha Malawi imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilomwe haiainishwi kwa vile ni mchanganyiko wa lugha ya Kinyanja ambayo iko katika kundi la N30 na wa lugha ya Kimakua ambayo iko katika kundi la P30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilomwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilomwe 
*lugha ya Kilomwe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lon

Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiwawa

Jina **Kiwawa** larejea mambo mbalimbali, k.m.:

*Kiwawa, kata ya kaunti ya Pokot Magharibi nchini Kenya
*Kiwawa, kata ya Mkoa wa Lindi nchini Tanzania
*Kiwawa, lugha nchini Kamerun
Kinyiha cha Malawi

**Kinyiha cha Malawi** ni lugha ya Kibantu nchini Malawi inayozungumzwa na Wanyiha. Isichanganywe na Kinyiha cha Tanzania wala na Kinyika. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyiha cha Malawi imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyiha cha Malawi iko katika kundi la M20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kinyiha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinyiha
*lugha ya Kinyiha katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nyr

## Marejeo
*Krüger, Susanne; Lindfors, Anna-Lena; Nagler, Louise; Woodward, Mark. 2009. "A sociolinguistic survey of the Nyiha and Nyika language communities in Tanzania, Zambia and Malawi." 

Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Kibantu
Kitonga

**Kitonga** ni jina la lugha mbalimbali, k.m.:

*lugha nchini Zambia na Zimbabwe;
*lugha nchini Malawi.
*lugha nchini Msumbiji.
*lugha nchini Uthai.
*lugha nchini Tonga.
Kisena cha Malawi

**Kisena cha Malawi** ni lugha ya Kibantu nchini Malawi inayozungumzwa na Wasena. Isichanganywe na Kisena kizungumzwacho nchini Msumbiji. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisena cha Malawi imehesabiwa kuwa watu 270,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisena cha Malawi iko katika kundi la N40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisena kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisena
*lugha ya Kisena katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/swk

Jamii:Lugha za Malawi
Jamii:Lugha za Kibantu
Wilaya ya Abengourou

**Wilaya ya Abengourou** (kwa Kifaransa: département d'Abengourou) ni moja kati ya Wilaya tatu za Mkoa wa Indénié-Djuablin ulioko mashariki mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 336,148.

Makao makuu ya eneo hilo ni Abengourou.

Wilaya ya Abengourou sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Abengourou;
*Amélékia;
*Aniassué;
*Ebilassokro;
*Niablé;
*Yakassé-Féyassé;
*Zaranou.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Indénié-Djuablin
Tarafa ya Aboisso

**Tarafa ya Aboisso** (kwa Kifaransa: ''Sous-préfecture d'Aboisso'') ni moja kati ya Tarafa 8 za Wilaya ya Aboisso katika Mkoa wa Sud-Comoé ulioko kusini-mashariki mwa Cote d'Ivoire . 
 
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 86,115 .

Makao makuu yako Aboisso (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 19 vya tarafa ya Aboisso na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Adzopé

**Tarafa ya Adzopé** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Adzopé*) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Adzopé katika Mkoa wa La Mé ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 98,846 .

Makao makuu yako Adzopé (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 13 vya tarafa ya Adzopé na idadi ya wakazi mwaka 2014 

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Agboville

**Tarafa ya Agboville** (kwa Kifaransa: ''Sous-préfecture d'Agboville'') ni moja kati ya Tarafa 11 za Wilaya ya Agboville katika Mkoa wa Agnéby-Tiassa ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 95,093 .

Makao makuu yako Agboville (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 27 vya tarafa ya Agboville na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Alépé

**Tarafa ya Alépé** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Alépé*) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Alépé katika Mkoa wa La Mé ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 40,480 .

Makao makuu yako Alépé (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 12 vya tarafa ya Alépé na idadi ya wakazi mwaka 2014:

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Attiégouakro

**Tarafa ya Attiégouakro** (kwa Kifaransa: département d'Attiégouakro) ni moja kati ya tarafa mbili za Mkoa wa Bélier ulioko katikati mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 45,517.

Makao makuu ya eneo hilo ni Attiégouakro.

Tarafa ya Attiégouakro sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
*Attiégouakro;
*Lolobo.

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Bélier
Tarafa ya Bangolo

**Tarafa ya Bangolo** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Bangolo*) ni moja kati ya Tarafa 9 za Wilaya ya Bangolo katika Mkoa wa Guémon ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 40,220 .

Makao makuu yako Bangolo (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 21 vya tarafa ya Bangolo na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Wilaya ya Béoumi

**Wilaya ya Béoumi** (kwa Kifaransa: département de Béoumi) ni moja kati ya Wilaya nne za Mkoa wa Gbêkê ulioko katikati mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 154,206.

Makao makuu ya eneo hilo ni Béoumi.

Wilaya ya Béoumi sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Ando-Kékrénou;
*Béoumi;
*Bodokro;
*Kondrobo;
*Lolobo;
*Marabadiassa;
*N'Guessankro.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Gbêkê
Juda Thadaeus Ruwa'ichi

thumb
'''Juda Thadeus Ruwa'ichi, O.F.M.Cap.''' ni askofu mkuu wa jimbo kuu la Kanisa Katoliki la Dar es Salaam, Tanzania. 

## Maisha
Alizaliwa tarehe 30 Januari 1954 katika kijiji cha Legho Mulo, kata ya Kilema Kusini, Wilaya ya Moshi Vijijini, mkoa wa Kilimanjaro kama mwana parokia ya Mt. Bernadeta Kilema katika Jimbo Katoliki la Moshi. 

Alijiunga na utawa wa Fransisko wa Asizi katika tawi la Ndugu Wadogo Wakapuchini. 

Mwaka 1981 alipadrishwa akahudumu katika shirika lake la Kifransisko katika nyadhifa mbalimbali na katika nchi mbalimbali, hadi alipoteuliwa na Papa Yohane Paulo II kuwa askofu wa Mbulu mwaka 1999. 

Mwaka 2005 alihamishwa kuwa askofu wa Dodoma na tangu Januari 2011 hadi Juni 2018 alikuwa askofu mkuu wa Jimbo Kuu la Mwanza.

Ndipo alipohamishwa tena kwenda jimbo kuu la Dar es Salaam kama mwandamizi wa kardinali Polycarp Pengo. Huyo alipostaafu tarehe 15 Agosti 2019, Ruwa'ichi akashika uongozi kamili wa jimbo kuu hilo.

Tangu mwaka 2006 alipata kuwa rais wa Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania hadi muda wake ulipokwisha (Julai 2012). 

Jamii:Waliozaliwa 1954
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wafransisko
Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Tanzania
Tarafa ya Bettié

**Tarafa ya Bettié** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Bettié*) ni moja kati ya Tarafa 2 za Wilaya ya Bettié katika Mkoa wa Indénié-Djuablin ulioko kusini-mashariki mwa Cote d'Ivoire .
 
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 24,983 .

Makao makuu yako Bettié (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 10 vya tarafa ya Bettié na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Bloléquin

**Tarafa ya Bloléquin** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Bloléquin*) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Bloléquin katika Mkoa wa Cavally ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 71,854 .

Makao makuu yako Bloléquin (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 6 vya tarafa ya Bloléquin na idadi ya wakazi mwaka 2014 :
# Blédi-Diéya (2 148)
# Bloléquin (13 635)
# Goya (12 447)
# Guéya (1 528)
# Médibli (573)
# Yoya (1 041)

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Bocanda

**Tarafa ya Bocanda** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Bocanda*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Bocanda katika Mkoa wa N'Zi ulioko katikati ya Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 60,183 .

Makao makuu yako Bocanda (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 56 vya tarafa ya Bocanda na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Bondoukou

**Tarafa ya Bondoukou** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Bondoukou*) ni moja kati ya Tarafa 12 za Wilaya ya Bondoukou katika Mkoa wa Gontougo. Uko katika kaskazini-mashariki ya kati ya nchi Cote d'Ivoire.

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 117,453 

Makao makuu yako Bondoukou (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 28 vya tarafa ya Bondoukou na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Botro

**Tarafa ya Botro** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Botro*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Botro katika Mkoa wa Gbêkê ulioko kitovu mwa Cote d'Ivoire.  

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 20,337.

Makao makuu ya eneo hilo ni Botro 

Makao makuu yako Botro (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 27 vya tarafa ya Botro na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Bouaké

**Tarafa ya Bouaké** (kwa Kifaransa: département de Bouaké) ni moja kati ya tarafa nne za Mkoa wa Gbêkê ulioko katikati mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 680,694.

Makao makuu ya eneo hilo ni Bouaké.

Tarafa ya Bouaké sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
*Bouaké-SP
*Bouaké-Ville
*Bounda
*Brobo
*Mamini
*N'Djébonouan..

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Gbêkê
Tarafa ya Boundiali

**Tarafa ya Boundiali** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Boundiali*) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Boundiali katika Mkoa wa Bagoué ulioko kaskazini mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 59,586 .

Makao makuu yako Boundiali (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 18 vya tarafa ya Boundiali na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Dabou

**Tarafa ya Dabou** (kwa Kifaransa: département de Dabou) ni moja kati ya tarafa tatu za Mkoa wa Grands-Ponts ulioko Kusini mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 148,874.

Makao makuu ya eneo hilo ni Dabou.

Tarafa ya Dabou sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
*Dabou;
*Lopou;
*Toupah.

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Grands-Ponts
Tarafa ya Daloa

**Tarafa ya Daloa** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Daloa*) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Daloa katika Mkoa wa Haut-Sassandra. Uko katika magharibi ya kati ya nchi Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 319,427 .

Makao makuu yako Daloa (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 34 vya tarafa ya Daloa na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Danané

**Tarafa ya Danané** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Danané*) ni moja kati ya Tarafa 7 za Wilaya ya Danané katika Mkoa wa Tonkpi ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 104,672 .

Makao makuu yako Danané (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 54 vya tarafa ya Danané na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Dabakala

**Tarafa ya Dabakala** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Dabakala*) ni moja kati ya Tarafa 10 za Wilaya ya Dabakala katika Mkoa wa Hambol ulioko kitovu mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 55,769 .

Makao makuu yako Dabakala (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 25 vya tarafa ya Dabakala na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Wilaya ya Fresco

**Wilaya ya Fresco** (kwa Kifaransa: département de Fresco) ni moja kati ya wilaya mbili za Mkoa wa Gbôklé ulioko Kusini Magharibi mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 101,298.

Makao makuu ya eneo hilo ni Fresco.

Wilaya ya Fresco sasa imegawanywa katika Tarafa zifuatazo:
*Dahiri;
*Fresco;
*Gbagbam.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Gbôklé
Tarafa ya Gagnoa

**Tarafa ya Gagnoa** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Gagnoa*) ni moja kati ya Tarafa 12 za Wilaya ya Gagnoa katika Mkoa wa Gôh ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 213,918 .

Makao makuu yako Gagnoa (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 37 vya tarafa ya Gagnoa na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Grand-Bassam

**Tarafa ya Grand-Bassam** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Grand-Bassam*) ni moja kati ya Tarafa 3 za Wilaya ya Grand-Bassam katika Mkoa wa Sud-Comoé ulioko kusini-mashariki mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 84,028 .

Makao makuu yako Grand-Bassam (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 34 vya tarafa ya Grand-Bassam na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

# Azuretti  (1 168)
# Ebrah  (805)
# Gbamblé  (341)
# Grand-Bassam  (74 671)
# Modeste  (1 981)
# Mondoukou  (1 400)
# Vitré 1  (2 482)
# Vitré 2  (1 180)

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Kani

**Tarafa ya Kani** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Kani*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Kani katika Mkoa wa Worodougou ulioko kaskazini-magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 31,211 .

Makao makuu yako Kani (mji). 

Hapa chini ni majina ya vijiji 15 vya tarafa ya Kani na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Korhogo

**Tarafa ya Korhogo** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Korhogo*) ni moja kati ya Tarafa 16 za Wilaya ya Korhogo katika Mkoa wa Poro ulioko kaskazini mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 286,071.

Makao makuu yako Korhogo (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 62 vya tarafa ya Korhogo na idadi ya wakazi mwaka 2014:

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Wilaya ya Guéyo

**Wilaya ya Guéyo** (kwa Kifaransa: département De Guéyo) ni moja kati ya Wilaya nne za Mkoa wa Nawa ulioko Magharibi mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 83,680.

Makao makuu ya eneo hilo ni Guéyo.

Wilaya ya Guéyo sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Dabouyo
*Guéyo.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Nawa
Tarafa ya Kouto

**Tarafa ya Kouto** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Kouto*) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Kouto katika Mkoa wa Bagoué ulioko kaskazini mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 37,060 .

Makao makuu yako Kouto (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 11 vya tarafa ya Kouto na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Man

**Tarafa ya Man** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Man*) ni moja kati ya Tarafa 11 za Wilaya ya Man katika Mkoa wa Tonkpi ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 188,704 .

Makao makuu yako Man (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 29 vya tarafa ya Man na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya M'Bahiakro

'''Tarafa ya M'Bahiakro'* (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de M'Bahiakro'') ni moja kati ya Tarafa 3 za Wilaya ya M'Bahiakro katika Mkoa wa Iffou ulioko katikati ya Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 49,888 .

Makao makuu yako M'Bahiakro (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 43 vya tarafa ya M'Bahiakro na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Nassian

**Tarafa ya Nassian** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Nassian*) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Nassian katika Mkoa wa Bounkani. Uko katika kaskazini-mashariki ya kati ya nchi Cote d'IvoireKaskazini mashariki mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 19,971.

Makao makuu yako Nassian (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 17 vya tarafa ya Nassian na idadi ya wakazi mwaka 2014:

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Sakassou

**Tarafa ya Sakassou** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Sakassou*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Sakassou katika Mkoa wa Gbêkê ulioko kitovu mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 56,230.

Makao makuu yako Sakassou (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 89 vya tarafa ya Sakassou na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Samatiguila

**Tarafa ya Samatiguila** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Samatiguila*) ni moja kati ya Tarafa 2 za Wilaya ya Samatiguila katika Mkoa wa Kabadougou ulioko kaskazini-magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 8,933 .

Makao makuu yako Samatiguila (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 4 vya tarafa ya Samatiguila na idadi ya wakazi mwaka 2014 :
# Samatiguila  (4 843)
# Kéningouara  (1 124)
# Kérébadougou  (1 451)
# Tiessérila  (1 515)

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Minignan

**Tarafa ya Minignan** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Minignan*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Minignan katika Mkoa wa Folon ulioko kaskazini-magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 14,521 .

Makao makuu yako Minignan (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 34 vya tarafa ya Minignan na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Wilaya ya San-Pédro

**Wilaya ya San-Pédro** (kwa Kifaransa: département de San-Pédro) ni moja kati ya Wilaya mbili za Mkoa wa San-Pédro ulioko Kusini Magharibi mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 631,156.

Makao makuu ya eneo hilo ni San-Pédro.

Wilaya ya San-Pédro sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Doba;
*Dogbo;
*Gabiadji;
*Grand-Béréby;
*San-Pédro.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa San-Pédro
Wilaya ya Soubré

**Wilaya ya Soubré** (kwa Kifaransa: département de Soubré) ni moja kati ya Wilaya nne za Mkoa wa Nawa ulioko Kusini Magharibi mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 464,554.

Makao makuu ya eneo hilo ni Soubré.

Wilaya ya Soubré sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Grand-Zattry;
*Liliyo;
*Okrouyo;
*Soubré.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Nawa
Tarafa ya Tiassalé

**Tarafa ya Tiassalé** (kwa Kifaransa: département de Tiassalé) ni moja kati ya tarafa nne za Mkoa wa Agnéby-Tiassa ulioko kusini-mashariki mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 179,882.

Makao makuu ya eneo hilo ni Tiassalé.

Tarafa ya Tiassalé sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
* Gbolouville; 
* Morokro; 
* N'Douci; 
* Tiassalé.

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Agnéby-Tiassa
Tarafa ya Toulépleu

**Tarafa ya Toulépleu** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Toulépleu*) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Toulépleu katika Mkoa wa Cavally ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 15,745 .

Makao makuu yako Toulépleu (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 15 vya tarafa ya Toulépleu na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Tarafa ya Tiapoum

**Tarafa ya Tiapoum** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Tiapoum*) ni moja kati ya Tarafa 3 za Wilaya ya Tiapoum katika Mkoa wa Sud-Comoé ulioko kusini-mashariki mwa Cote d'Ivoire . 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 25,072 .

Makao makuu yako Tiapoum (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 18 vya tarafa ya Tiapoum na idadi ya wakazi mwaka 2014 :

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Wilaya ya Transua

**Wilaya ya Transua** (kwa Kifaransa: département de Transua) ni moja kati ya Wilaya tano za Mkoa wa Gontougo ulioko Kaskazini mashariki mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 83,478.

Makao makuu ya eneo hilo ni Transua.

Wilaya ya Transua sasa imegawanywa katika tarafa zifuatazo:
*Assuéfry;
*Kouassia-Niaguini;
*Transua.

## Marejeo

Jamii:Wilaya za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Gontougo
Tarafa ya Tanda

**Tarafa ya Tanda** (kwa Kifaransa: *Sous-préfecture de Tanda*) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Tanda katika Mkoa wa Gontougo. Uko katika kaskazini-mashariki ya kati ya nchi Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 51,958.

Makao makuu yako Tanda (mji).

Hapa chini ni majina ya vijiji 34 vya tarafa ya Tanda na idadi ya wakazi mwaka 2014:

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jimbo la Abidjan

**Jimbo la Abidjan** au **Jimbo huru la Abidjan** (kwa Kifaransa: ''District autonome d'Abidjan'') ni moja kati ya majimbo 14 za nchini Cote d'Ivoire na ni moja kati ya majimbo huru mbili za nchi. Iko Kusini mwa nchi. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa watu 4,707,404. 

Makao makuu yako Abidjan.

Jamii:Majimbo ya Cote d'Ivoire
Tarafa ya Zuénoula

**Tarafa ya Zuénoula** (kwa Kifaransa: département de Zuénoula) ni moja kati ya tarafa tatu za Mkoa wa Marahoué ulioko Magharibi mwa Cote d'Ivoire. 

Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 214,646.

Makao makuu ya eneo hilo ni Zuénoula.

Tarafa ya Zuénoula sasa imegawanywa katika kata zifuatazo:
* Gohitafla; 
* Iriéfla; 
* Kanzra; 
* Maminigui;
* Vouéboufla; 
* Zanzra; 
* Zuénoula.

## Marejeo

Jamii:Tarafa za Cote d'Ivoire
Jamii:Mkoa wa Marahoué
Yakassé-Attobrou

**Yakassé-Attobrou** ni jina la maeneo ya Cote d'Ivoire:

*mji wa Yakassé-Attobrou na
*wilaya wa Yakassé-Attobrou.
Orodha ya lugha za Msumbiji

Orodha hii inaorodhesha lugha za Msumbiji:

*Kibarwe
*Kichopi
*Kichuwabu
*Kidema
*Kikokola
*Kikoti
*Kikunda
*Kilolo
*Kilomwe
*Kimaindo
*Kimakhuwa
*Kimakhuwa-Marrevone
*Kimakhuwa-Meetto
*Kimakhuwa-Moniga
*Kimakhuwa-Saka
*Kimakhuwa-Shirima
*Kimakonde
*Kimakwe
*Kimanyawa
*Kimanyika
*Kimarenje
*Kimwani
*Kinathembo
*Kindau
*Kingoni
*Kinsenga
*Kinyanja
*Kinyungwe
*Kiphimbi
*Kireno
*Kironga
*Kisena
*Kiswahili
*Kiswati
*Kitakwane
*Kitawara
*Kitewe
*Kitonga
*Kitsonga
*Kitswa
*Kiyao
*Kizulu

## Tazama pia
*Msumbiji
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/MZ

*
Msumbiji
Touba

**Touba** ni jina la maeneo mbalimbali ya Afrika ya Magharibi:

*Touba, Cote d'Ivoire, nchini Cote d'Ivoire 
*Tarafa ya Touba, nchini Cote d'Ivoire
*Wilaya ya Touba, nchini Cote d'Ivoire
*Touba, Boké, nchini Guinea
*Touba, Labé, nchini Guinea
*Touba, Mali, nchini Mali
*Touba, Senegal, nchini Senegal
San-Pédro

**San-Pédro** ni jina linalotumika huko Cote d'Ivoire kwa:

*mji wa San-Pédro na
*Tarafa ya San-Pédro.
Tarnobrzeg

thumbnail|right|200px|Tarnobrzeg, Polandi

right|thumb|120px|Nembo ya Tarnobrzeg
**Tarnobrzeg**  ni mji wa Polandi. Mji huo ulikuwa na watu 48 837 mwaka wa 2010.

Jamii:Miji ya Polandi
Kibarwe

**Kibarwe** ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Wabarwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kibarwe imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibarwe iko katika kundi la N40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibarwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibarwe 
*lugha ya Kibarwe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bwg

Jamii:Lugha za Msumbiji
Jamii:Lugha za Kibantu
Uwanja wa Ndege wa Cam Ranh

**Kiwanja cha Ndege cha Ca Mau** ni kiwanja cha ndege cha kimataifa cha Cam Ranh, Nha Trang nchini Vietnam. Ni kati ya nyanja za ndege kubwa ikiwa abiria zaidi ya milioni 0,4 wanaopita.

Jina kamili kwa Kivietnam ni **Sân bay Cam Ranh** au kwa Kiingereza **Cam Ranh Airport**. 

Ni kituo kikuu cha Vietnam Airlines.

Kiwanja cha ndege kipo kilomita 36 kusini ya Nha Trang na safari kwa treni kutoka mjini ni dakika 20.

## References 
Jamii:Cam Ranh
Jamii:Viwanja vya ndege nchini Vietnam
Da Nang

240px|right|thumb|Da Nang
**Da Nang** (thành phố Đà Nẵng) mji mkuu, Nam Trung Bo, Vietnam, na km 750 kutoka kusini mwa mji wa Hanoi. Uwanja wa Ndege wa Da Nang km 2 kutoka kaskazini mwa mji wa Đà Nẵng. Hoi An, My Son, kutoka kaskazini mwa mji wa Đà Nẵng.

Jamii:Miji ya Vietnam
Jamii:Da Nang
Jimbo Katoliki la Ifakara

**Jimbo katoliki la Ifakara** (kwa Kilatini "Dioecesis Ifakarensis") ni mojawapo kati ya majimbo 36 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma. 

Makao makuu yako mjini Ifakara.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Dar-es-Salaam.

Askofu wake ni Salutaris Melchior Libena.

## Historia
* 14 Januari 2012: Kuanzishwa kama Dayosisi ya Ifakara kutokana na maeneo ya jimbo la Mahenge

## Maaskofu
* Salutaris Melchior Libena (tangu 2012.01.14)

## Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 14,245, ambapo kati ya wakazi 322,779 (2012) Wakatoliki ni 287,000 (88.9%) katika parokia 18. 

Wanahudumiwa na mapadri 62 (42 wanajimbo na 20 watawa (kwa wastani kila mmojawao anahudumia waumini 4.629). Pia kuna mabruda 3 na masista 198.

## Viungo vya nje
* Catholic Hierarchy

Jamii:Mkoa wa Morogoro
Frank Lampard

thumbnail|right|250px|Lampard mwaka 2017 
**Frank Lampard,** (alizaliwa Romford, London, 20 Juni 1978) ni mwanakandanda wa Uingereza na anazichezea klabu ya Kiingereza Chelsea FC na timu ya taifa ya Uingereza.

Jamii:Waliozaliwa 1978
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji mpira wa Uingereza
Jamii:Wachezaji wa Chelsea FC
Jose Bosingwa

**Jose Bosingwa** (amezaliwa 24 Agosti 1982) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Ureno. 

Alichezea kilabu cha Chelsea Fc nchini Uingereza.  

Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Wachezaji wa Chelsea FC
Jamii:Wachezaji mpira wa Ureno
Fuko (Spalacidae)

**Mafuko** ni wanyama wa familia Spalacidae ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama wengine waitwao fuko ni wanafamilia wa Chrysochloridae (oda Afrosoricida), Bathyergidae (Rodentia), Talpidae (Soricomorpha) na Notoryctidae (Notoryctemorphia). Spalacidae za Afrika ziainishwa katika jenasi Tachyoryctes. Spishi zote hula mizizi, matunguu na viazi. Kwa hivyo wanyama hawa wana meno manne makubwa mbele mdomoni.  Macho yao ni madogo au yamefunikika kwa ngozi, masikio ni madogo au yametoweka na mkia vilevile. Manyoya yao ni mafupi na magumu na yana rangi ya majivu, kahawia, hudhurungi au nyeupe.

## Spishi za Afrika
* *Tachyoryctes ankoliae*, Fuko wa Ankole (Ankole Mole Rat)
* *Tachyoryctes annectens*, Fuko wa Mianzini (Mianzini Mole Rat)
* *Tachyoryctes audax*, Fuko Mjasiri (Audacious Mole Rat)
* *Tachyoryctes daemon*, Fuko Shetani (Demon Mole Rat)
* *Tachyoryctes ibeanus*, Fuko wa Kenya (Kenyan African Mole Rat)
* *Tachyoryctes macrocephalus*, Fuko Kichwa-kikubwa (Big-headed Mole Rat)
* *Tachyoryctes naivashae*, Fuko wa Naivasha (Naivasha Mole Rat)
* *Tachyoryctes rex*, Fuko Mfalme (King Mole Rat)
* *Tachyoryctes ruandae*, Fuko wa Rwanda (Ruanda Mole Rat)
* *Tachyoryctes ruddi*, Fuko wa Rudd (Rudd's Mole Rat)
* *Tachyoryctes spalacinus*, Fuko wa Embi (Embi Mole Rat)
* *Tachyoryctes splendens*, Fuko Mashariki (East African Mole Rat)
* *Tachyoryctes storeyi*, Fuko wa Storey (Storey's African Mole Rat)

## Spishi za mabara mengine
* *Cannomys badius* (Lesser Bamboo Rat)
* *Eospalax fontanierii* (Chinese Zokor)
* *Eospalax rothschildi* (Rothschild's Zokor)
* *Eospalax smithii* (Smith's Zokor)
* *Myospalax aspalax* (False Zokor)
* *Myospalax myospalax* (Siberian Zokor)
* *Myospalax psilurus* (Transbaikal Zokor)
* *Rhizomys pruinosus* (Hoary Bamboo Rat)
* *Rhizomys sinensis* (Chinese Bamboo Rat)
* *Rhizomys sumatrensis* (Large Bamboo Rat)
* *Spalax arenarius* (Sandy Mole Rat)
* *Spalax carmeli* (Mt. Carmel Blind Mole Rat)
* *Spalax ehrenbergi* (Middle East Blind Mole Rat)
* *Spalax galili* (Upper Galilee Mountains Blind Mole Rat)
* *Spalax giganteus* (Giant Mole Rat)
* *Spalax golani* (Golan Heights Blind Mole Rat)
* *Spalax graecus* (Balkan Mole Rat)
* *Spalax judaei* (Judean Mountains Blind Mole Rat)
* *Spalax leucodon* (Lesser Mole Rat)
* *Spalax microphthalmus* (Greater Mole Rat)
* *Spalax munzuri* (Munzur Mole Rat)
* *Spalax nehringi* (Nehring's Blind Mole Rat)
* *Spalax uralensis* (Kazakhstan Blind Mole Rat)
* *Spalax zemni* (Podolsk Mole Rat)

## Picha

Giant mole-rat (Tachyoryctes macrocephalus).jpg|Fuko kichwa-kikubwa

Lesser bamboo rat.jpg|Lesser bamboo rat
Rhizomys pruinosus.png|Hoary bamboo rat
Rhizomys sinensis - Kunming Natural History Museum of Zoology - DSC02460.JPG|Chinese bamboo rat
Rhizomys sumatrensis cinereus.png|Large bamboo rat
Palestine Mole-rat 1.jpg|Middle East blind mole rat
Nannospalax leucodon.jpg|Lesser mole rat
Spalax microphthalmus Syzran Russia.jpg|Greater mole rat

Jamii:Panya na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Fuko (Bathyergidae)

**Mafuko** hawa ni wanyama wa familia Bathyergidae ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama wengine waitwao fuko ni wanafamilia wa Chrysochloridae (oda Afrosoricida), Spalacidae (Rodentia), Talpidae (Soricomorpha) na Notoryctidae (Notoryctemorphia). Spishi zote za Bathyergidae zinatokea Afrika kusini kwa Sahara. Hula mizizi, matunguu na viazi. Kwa hivyo wanyama hawa wana meno manne makubwa mbele mdomoni. Huyatumia meno haya pia kwa kuchimba mahandaki yao. Macho na masikio yao ni madogo na mkia vilevile. Wamepoteza nusra uwezo wa kuona, lakini angalau spishi mbili wanaweza kuhisi nuru. Manyoya yao ni kama bahameli na yana rangi ya kahawia au hudhurungi, lakini fuko uchi hana manyoya. Takriban spishi zote huishi peke yao lakini fuko uchi na fuko wa Damaraland ni mamalia wa pekee ambao huishi kwa jamii za aina ya eusocial kama nyuki au mchwa. Jike mmoja na dume mmoja tu huzaa; wanyama wengine wa jamii ni gumba na husaidia kwa kutafuta chakula na kutunza makinda. 

## Spishi
* *Bathyergus janetta*, Fuko-mchanga wa Namakwa (Namaqua Dune Mole Rat)
* *Bathyergus suillus*, Fuko-mchanga Kusi (Cape Dune Mole Rat)
* *Cryptomys anomalus*, Fuko wa Pretoria
* *Cryptomys holosericeus*, Fuko Manyoya-laini
* *Cryptomys hottentotus*, Fuko wa Kawaida (Common Mole Rat)
* *Cryptomys natalensis*, Fuko wa Natal
* *Cryptomys nimrodi*, Fuko wa Matabeleland (Matabeleland Mole Rat)
* *Fukomys amatus*, Fuko wa Zambia (Zambian Blesmol)
* *Fukomys anselli*, Fuko wa Ansell (Ansell's Blesmol)
* *Fukomys bocagei*, Fuko wa Bocage (Bocage's Blesmol)
* *Fukomys damarensis*, Fuko wa Damaraland (Damaraland Blesmol)
* *Fukomys darlingi*, Fuko wa Mashona (Mashona Blesmol)
* *Fukomys foxi*, Fuko wa Nijeria (Nigerian Blesmol)
* *Fukomys ilariae*, Fuko Somali (Somali striped Mole Rat)
* *Fukomys kafuensis*, Fuko wa Kafue (Kafue Blesmol)
* *Fukomys mechowii*, Fuko wa Mechow (Mechow's Blesmol)
* *Fukomys micklemi*, Fuko wa Kataba (Kataba Blesmol)
* *Fukomys occlusus*, Fuko wa Kigogo
* *Fukomys ochraceocinereus*, Fuko Ukaria (Ochre Blesmol)
* *Fukomys vandewoestijneae*, Fuko wa Caroline (Caroline's Blesmol)
* *Fukomys whytei*, Fuko wa Malawi (Malawian Blesmol)
* *Fukomys zechi*, Fuko wa Ghana (Ghana Blesmol)
* *Georychus capensis*, Fuko Kusi (Cape Blesmol)
* *Heliophobius argenteocinereus*, Fuko Fedha (Silvery Blesmol)
* *Heterocephalus glaber*, Fuko Uchi (Naked Mole Rat)

## Picha

Bathyergus suillus.png|Fuko-mchanga kusi
Graumull IMG 4042.jpg|Fuko wa Ansell
Cryptomys mechowi Plzen zoo 02.2011.jpg|Fuko wa Mechow
Georychus capensis.jpg|Fuko kusi
Silvery mole-rat.png|Fuko fedha
Naked Molerat 001.jpg|Fuko uchi

## Marejeo
Jamii:Panya na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kimakua

**Kimakua** ni (kwa Kiswahili) jina la lugha za Kibantu mbalimbali zinazofanana sana. Lugha inayozungumzwa pia nchini Tanzania ni Kimakhuwa-Meetto. Lugha zote nyingine huzungumzwa nchini Msumbiji tu:
*Kimakhuwa chenyewe;
*Kimakhuwa-Marrevone;
*Kimakhuwa-Moniga;
*Kimakhuwa-Saka;
*Kimakhuwa-Shirima.
Mkoa wa Hormozgan

thumbnail|right|280px| Ngome ya Fort of Lady of the conception ndani ya kisiwa cha Hormozgan
thumb|250px|Mahali pa mkoa wa Hormozgan katika Uajemi
**Hormozgan** (kaj ‏ هرمزگان‎) ni moja kati ya mikoa 31 ya Uajemi. Makao makuu yako mjini Bandar Abbas. Jina la mkoa hutokana na kisiwa cha Hormuz.

Mkoa huwa na wakazi 1,403,674 (sensa 2006). Eneo lake ni kilomita za mraba 70,669. 

## Jiografia
Hormozgan iko katika kusini ya Uajemi kwenye pwani la ghuba la Uajemi hasa sehemu ya mlango wa Hormuz. Ng'ambo la mlango wa Hormuz yako maeneo ya Oman na Maungano ya Falme za Kiarabu. 

Mikoa jirani ni Bushehr, Fars, Kerman na Sistan na Baluchistan.
 
Eneo la mkoa huwa na sehemu mbili ambazo ni kanda nyembamba ya pwani pamoja na visiwa kwa upande mmoja na milima yabisi kwa upande mwingine. Pwani ni joto na unyevu anga ni juu.  Waajemi wengi kutoka bara wanakuja hapa kwa likizo wakati wa baridi.

Makao makuu ya Hormozgan yako Bandar Abbas; miji nyingine ni Bandar Lengeh, Haji Abad, Minab, Qeshm, Jask, Bastak, Bandar Khamir, Gavbandi na Roudan.

## Visiwa
Visiwa 14 katika Ghuba la Uajemi ni sehemu ya mkoa huu:
* Qeshm
* Kish
* Tunb 
* Abu Musa 
* Lavan
* Hengam 
* Hormuz 
* Sirri 
* Forur 
* Forurgan 
* Shotur
* Lark
* Hendurabi