open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uvutano

thumb|279x279px|
Taswira ya kani ya uvutano.
[thumbnail|Mwendo wa [maji yanayotoka kwenye nozeli kuelekea juu unabadilishwa mwelekeo wake kwa umbo la parabola kutokana na kani ya uvutano ya dunia.]]
**Uvutano** (pia: **mvutano**, **kani ya mvutano**, **kanimvutano**, **nguvu ya uvutano**, **nguvu mvutano** na **graviti**, kutoka Kiingereza: *gravity*) ni kani ya kuvutana iliyopo kati ya maada yote ya ulimwengu. Kila gimba lenye tungamo linavuta magimba mengine yote yenye tungamo.

Ndiyo sababu watu wanatembea ardhini ilhali hawawezi kuelea hewani: kwa sababu tungamo ya Dunia inawavuta kuelekea kiini chake. Inavuta kila kitu chenye tungamo kuelekea kiini chake. Sisi watu pia tunaivuta Dunia, lakini kani hiyo ni ndogo mno kulingana na tungamo kubwa ya Dunia. Dunia yetu imeshikwa na uvutano mkali wa Jua na ndiyo sababu ya Dunia kubaki karibu na Jua katika njiamzingo isiweze kwenda mbali.

Uvutano ni kani isiyo na kikomo lakini athira yake inapungua kadiri magimba yalivyo mbali. Unasababisha maada ya anga-nje kupangwa kwa nyota, nebula, majarra na makundi ya majarra. 

Isaac Newton anajulikana kama mtaalamu aliyeweza kueleza uvutano kwa mara ya kwanza kama utaratibu wa msingi wa sayansi. 

## Mifano ya athira ya uvutano 
Jiwe likitupwa hewani, litaanguka chini. Hii ni kwa sababu, ingawa kani ya mkono ilipeleka jiwe kwenda juu, kani ya uvutano ya Dunia inapunguza kasi ya jiwe na hatimaye inalirudisha ardhini.

Tabia ya kuvutana inaonekana vyema kati ya Dunia na Mwezi. Dunia ni kubwa, inauvuta Mwezi na kuushika kwenye njia yake ya kuzunguka Dunia. Lakini wakati huohuo Mwezi unavuta pia Dunia na hii inaonekana baharini katika mabadiliko ya maji kupwa na maji kujaa kila siku. Maji ya bahari huvutwa na Mwezi kiasi kwamba kwenye sehemu ya Dunia inayotazama Mwezi, maji ya bahari yaliyo moja kwa moja chini ya Mwezi huinuliwa kiasi cha nusu mita juu ya wastani wa usawa wa bahari yote.

Jamii:Fizikia
Kiuya

**Kiuya** (au **Kiusu**) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wauya. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiuya imehesabiwa kuwa watu 270, na lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuya iko katika kundi la Kimadang.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiuya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiuya
*lugha ya Kiuya katika Glottolog
*lugha ya Kiuya kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwahgi-Kaskazini

**Kiwahgi ya Kaskazini** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawahgi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwahgi ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 47,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwahgi ya Kaskazini iko katika kundi la Kiwahgi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwahgi ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwahgi ya Kaskazini
*lugha ya Kiwahgi ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kiwahgi ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Andrianampoinimerina

**Andrianampoinimerina** (1787-1810) alikuwa muasisi wa ufalme wa Merina (Madagaska) ambaye alipata madaraka yake na kuimarisha nafasi yake katika uwanda wa juu wa kati wa kisiwa cha Madagaska katika karne ya 19. 

Mwaka 1875, Andrianampoinimerina alijipa madaraka ya kuwa mfalme wa mojawapo ya falme zilizokuwa zikipigana vita katika Imerina ya kati baada ya kumpindua mtawala aliyepita. 

Kwa kutumia mbinu za kidiplomasia na za kijeshi aliendelea kuzichukua tawala za jirani katika himaya yake.

Mnamo mwaka 1792 aliuhamishia mji mkuu wake huko Antananarivo, ambapo alianza kujenga mifumo ya kisiasa na ya kijamaa ya ufalme mpya. 

Baada ya mwaka 1800 alianzisha sera ya kuyapiga vita majimbo mengine visiwani humo kwa nia ya kuyaunganisha makabila yote 18. 

Katika kutimiza jukumu hilo, alikabiliana na upinzani wa hali ya juu kutoka kwa makabila mengine kisiwani humo kama vile Wasakalava, Wabezanozano na Waambongo. 

Hata hivyo, wakati wa kifo chake hapo 1810, Andrianampoinimerina alikuwa ameifanya tayari Imerina kuwa pengine ufalme wenye nguvu zaidi kuliko falme zote katika kisiwa cha Bukini.

Jamii:Waliozaliwa 1787
Jamii:Waliofariki 1810
Jamii:Historia ya Madagaska
Radama I

[thumb|upright|Radama I, mfalme [1810-1828.]]
**Mfalme Radama I** (kuzaliwa 1792 - kufariki 1828) alirithi kiti cha ufalme cha Andrianampoinimerina katika kisiwa cha Madagaska mwaka 1810 akiwa na umri wa miaka 18.

Jukumu lake la kwanza kabisa baada ya kushika ufalme wa Merina lilikuwa kuyapiga makundi ya ndani ya ufalme huo yaliyoasi. 

Hata hivyo, mafanikio yake makubwa zaidi yalihusiana na upanuaji wa mipaka. Alitafuta njia moja kwa moja hadi baharini ili kufanikisha biashara baina yake na Wazungu na kuupanua utawala wa Merina.

Jeshi lake si tu kuwa lilitumika kuyapiga majimbo mengine, bali pia kudumisha sheria na utulivu katika maeneo yaliyotekwa. 

Hadi mwaka 1825, Radama alikwisha kuliteka eneo lote la pwani ya mashariki ya Bukini, kuanzia Vohema hadi ngome ya Dauphin. Aidha aliishinda sehemu kubwa ya magharibi, ila ilikuwa vigumu kuiteka Sakalava. 

Pamoja na hayo yote, hadi mwaka 1823 Radama aliweza kuupanua utawala wa Merina katika sehemu kubwa sana ya kisiwa hicho. 

Ingawa utawala wake katika kisiwa hicho chote haukukamilika, hakukuwa na kipingamizi chochote kikubwa dhidi ya kujitangaza kwake kuwa mfalme wa Bukini. 

Alifariki mwaka 1828 akiwa na umri wa miaka 36.

Jamii:Waliozaliwa 1792
Jamii:Waliofariki 1829
Jamii:Historia ya Madagaska
Ranavalona I

[thumb|right|Ranavalona I, malkia [1828-1861]]
**Malkia Ranavalona I** wa Wamerina alikuwa binamu na mke wa kwanza wa mfalme Radama I, akatawala baada ya kifo cha mume wake (1828) hadi kifo chake mwenyewe (1861). 

Kwa kuwa alisaidiwa kupata umalkia na makabila na wakuu wa majeshi ambao Radama aliwaondoa madarakani katika harakati zake za kukijenga kisiwa hicho upya, washauri wake walikuwa watu waliozipinga sera muhimu za mfalme aliyefariki. 

Mkazo wa sera za Ranavolona ulikuwa kuulinda uhuru wa Bukini dhidi ya athari za kigeni, hasa zile zilizoathiri asasi za kitaifa, mila na desturi. Kuhusu sera ya mambo ya nje, aliegemea zaidi katika kuitoa nchi yake kutoka kwenye athari za Waingereza, hasa katika nyanja za siasa na dini.

Malkia Ranavalona aliendelea na upanuzi ambao Radama I aliuanzisha na kuuimarisha utawala wake katika majimbo aliyoyateka. Kabila la Wasakalava liliendelea kuupinga utawala wake. 

Hatimaye majeshi ya serikali yalipowashinda machifu wa Sakalava, walikimbia na watu wao na kwenda kwenye visiwa vya jirani ambapo walijiweka kwenye hifadhi ya Wafaransa. Hali hiyo baadaye ilikuwa ndiyo msingi wa madai ya Wafaransa kwa majimbo yaliyoko magharibi mwa Bukini.

Utawala wake unaweza kuelezwa katika namna mbili. Kwa upande mmoja, ulikuwa ni utawala wenye vitisho kwa wamisionari na watu wengine waliotekwa na kuwa chini ya utawala wa Kimerina. Kwa upande mwingine, ulikuwa kipindi cha maendeleo makubwa ya viwanda, na ambacho kiliimarisha elimu ya Kizungu na kuiweka nchi katika mwelekeo wa usasa. 

Kwa jumla, kwa raia zake wengi, Ranavalona alikuwa ishara ya utaifa wa Kimalagasi. 

Ranavalona alifariki mwaka 1861 baada ya kumtangaza Rakoto Radama kuwa ndiye atakayetawala baada yake.

Jamii:Waliofariki 1861
Jamii:Historia ya Madagaska
Radama II

[thumb|upright|Radama II, mfalme [1861-1863.]]
**Mfalme Radama II** wa Wamerina kisiwani Madagaska alitawala miaka miwili tu, kati ya kifo cha mama yake, malkia Ravalona I (1861) na kifo chake mwenyewe (1863).

Shughuli zake zilielekezwa katika kuzibadilisha sera zote zilizokuwa zinapinga mambo yaliyoletwa na Wazungu ambazo mfalme aliyetangulia alikuwa akizitumia. Mwelekeo huo ulisababisha upinzani mkubwa dhidi ya utawala wake kutoka kwa watu mashuhuri nchini humo, hali iliyosababisha kuanguka kwake.

Sera ya mfalme ya kusaini mikataba ya siri bila ya maofisa wake kufahamu iliongeza mashaka zaidi kwa viongozi hao. Zaidi ya hayo, kuongezeka kwa athari za wamisionari na Wazungu wengine kitalani kwa mfalme hakukusaidia kitu. 

Jambo lililommaliza kabisa ni jaribio lake la kuwaondoa baadhi ya maafisa waandamizi wa nchi ambao ndio walikuwa uti wa mgongo wa serikali yake na badala yao kuwaweka marafiki wake wa ujanani. 

Hili lilifufua mlolongo mrefu wa malalamiko dhidi ya mfalme, na tarehe 12 Mei 1863 akauawa.

Baada yake, watawala walikuwa vibaraka tu wa Wazungu, hadi nchi ilipogeuzwa kuwa koloni la Ufaransa.

Jamii:Waliofariki 1863
Jamii:Historia ya Madagaska
Ufalme wa Wavandali

.]]
**Ufalme wa Wavandali** ulienea kwa karne moja (429-534) katika maeneo ya Algeria na Tunisia ya leo, pamoja na kutawala visiwa vya Mediteraneo magharibi.

Hao walikuwa kabila kubwa la Kigermanik la mashariki ambao katika karne tano za kwanza BK walihama kutoka sehemu za Polandi ya leo hadi Afrika ya Kaskazini wakiunda ufalme wao. 

## Historia
Inaonekana ya kwamba walianza kuondoka kwao Ulaya ya mashariki kutokana na uvamizi wa Wahunni. 

Mwaka 406 BK walivuka mto wa Rhine wakaingia Gallia (leo Ufaransa), mwaka 409 wakavamia Hispania. 

Kutoka Hispania ya Kusini walivuka bahari ya Mediteraneo mwaka 429 na kuingia Afrika ya Kaskazini iliyokuwa jimbo la Dola la Roma. 

Kuna taarifa ya jemadari Mroma wa wakati ule ya kwamba walikuwa jumla ya wanaume wenye silaha kati ya 15,000 hadi 20,000, kwa hiyo pamoja na familia zao takriban watu 80,000. 

Wavandali waliteka Afrika ya Kaskazini yote iliyokuwa jimbo tajiri sana katika Dola la Roma likilimwa sehemu kubwa ya ngano kwa ajili ya mahitaji ya Italia. 

Mwaka 430 waliteka mji wa Hippo, maarufu kutokana na askofu wake Agostino, ambao ukawa makao makuu ya mfalme wao Genseriki. 

Mwaka 439 waliteka pia mji wa Karthago na mfalme akaufanya mji wake mkuu. Uvamizi wa Karthago uliwapatia Wavandali pia jahazi nyingi za kijeshi za Waroma. Hali hiyo iliwawezesha kushambulia hata mji wenyewe wa Roma mwaka 455, lakini hawakukaa, ila baada ya kuuvamia na kuuharibu walirudi Afrika. 

Ufalme wa Wavandali ulidumu karibu karne moja na kuchangia kudhoofisha Kanisa la huko kwa dhuluma zao dhidi ya Wakristo wenyeji waliokataa Uario wa Wavandali. 

Katika karne ya 6 Kaisari Justiniani I wa Bizanti (Roma ya Mashariki) alimaliza utawala wao akivamia Afrika ya Kaskazini na kuirudisha katika Dola la Roma tangu mwaka 534.

Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Historia ya Tunisia
Jamii:Historia ya Algeria
Lugha za Kipapua

**Lugha za Kipapua** ni lugha zisizo za Kiaustronesia ambazo huzungumzwa kisiwani kwa Papua nchini Indonesia na Papua Guinea Mpya. Mwanzoni, wataalamu waliangalia lugha hizo kama familia moja ya kilugha, lakini tangu pale familia tofautitofauti zilibainishwa, k.m. lugha za Kitorricelli, lugha za Kisepik, lugha za Kiramu na Kisepik ya Chini au lugha za Kivuka-Guinea Mpya.

Jamii:Lugha za Indonesia
Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Mkunde

**Mkunde** (*Vigna unguiculata*) ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae (miharagwe). Mmea huu hupandwa sana katika Afrika na katika Amerika ya Kati na ya Kusini, Asia na Ulaya ya Kusini pia. Majani na mbegu zake huitwa kunde na hizi ni chakula muhimu.

Nususpishi ya mkunde, **mkunde-mwitu** (*V. u.* ssp. *cylindrica*), hukua porini kwa Afrika lakini hukuzwa pia kama mmea wa mazao na kutoa malisho.

Nususpishi nyingine, **mkobwe** (*V. u.* ssp. *sesquipedalis*), ina makaka marefu sana: sm 35-75 (maana ya "sesquipedalis" ni futi moja na nusu). Makaka hawa au makobwe huliwa kama maharagwe-mboga.

## Picha

Vigna unguiculata leaf4 (10737246346).jpg|Majani
Cow pea1.jpg|Maua na makaka machanga
Cowpea flower.jpg|Maua
Vigna unguiculata pod1 (10737349384).jpg|Kaka bichi
Lobia.jpg|Mavuno ya makaka
Black-eyed-pea.jpg|Kunde
CSIRO ScienceImage 489 Cowpea bean varieties infested with weevils.jpg|Kunde zinazoshambuliwa na visaga madoa
தட்டைப்பயிறு.JPG|Mkunde-mwitu
18seed Vigna unguiculata sesquipedalis.jpg|Mkobwe wenye makaka marefu
33 - CIMG0838.JPG|Makobwe

Jamii:Mharagwe na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Kiainbai

**Kiainbai** ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waainbai. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiainbai imehesabiwa kuwa watu 100, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiainbai iko katika kundi la Kibewani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiainbai kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiainbai 
*lugha ya Kiainbai katika Glottolog
*lugha ya Kiainbai kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Kifas

**Kifas** ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inazungumzwayo na Wafas. Mwaka wa 2000 idadi ya wazungumzaji wa Kifas imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kifas iko katika kundi lake lenyewe la Kifas. Lugha la pekee linalohusiana na Kifas ni Kibaibai.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kifas kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kifas 
*lugha ya Kifas katika Glottolog
*lugha ya Kifas kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimakolkol

**Kimakolkol** ilikuwa lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Wamakolkol. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kimakolkol tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimakolkol iko katika kundi la “East New Britain”.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimakolkol kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimakolkol 
*lugha ya Kimakolkol katika Glottolog
*lugha ya Kimakolkol kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Mbunge

mwaka 1975]]
**Mbunge** ni mwakilishi wa wananchi katika bunge. 

Katika nchi mbalimbali anawakilisha hasa wale wa jimbo kililomchagua.

Mara nyingi kuna wabunge wa kuchaguliwa na wale wa kuteuliwa. 

## Nchini Tanzania
Sehemu ya katiba ya Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania inasema: “Sehemu ya pili ya Bunge itakuwa ndicho chombo kikuu cha Jamhuri ya Muungano ambacho kitakuwa na madaraka, kwa niaba ya wananchi, kuisimamia na kuishauri Serikali ya Jamhuri ya Muungano na vyombo vyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii” 

Ibara ya 63(2), pia na Ibara ya 64(1) inaelezea kazi za Bunge, juu ya kutunga sheria.

Jamii:Sheria
Uchaguzi Mkuu wa Tanzania, 2015

**Uchaguzi Mkuu wa Tanzania, 2015** ulifanyika tarehe 25 Oktoba. Wapiga kura walimchagua Rais, wabunge na Madiwani.

Tarehe 29 Oktoba mgombea wa CCM, John Pombe Magufuli alitangazwa na Tume ya Uchaguzi kuwa mshindi wa kura ya rais, akifuatwa na Lowassa wa Chadema.. Kadiri ya tume hiyo, Magufuli alipata kura 8,882,935, sawa na asilimia 58.46 na Lowassa alipata kura 6,072,848, sawa na asilimia 39.97. Hata hivyo wapinzani walikataa kukubali matokeo hayo na wasimamizi wa uchaguzi kutoka nje walilaumu sana baadhi ya taratibu na matukio.

## Wagombea Urais
## Uchaguzi wa Bunge 2015
## Marejeo
Kinama

**Kinama** ni jina la lugha tofauti, k.m.

*lugha ya Kinama inayozungumzwa nchini Namibia;
*lugha ya Kinama inayozungumzwa nchini Papua Guinea Mpya.
Greenwich Mean Time

thumb|Saa ya Greenwich
**Greenwich Mean Time** ni kipimo cha wakati kwa ajili ya kanda muda. Mahali pa kipimo hicho ni mji wa Greenwich ambao siku hizi ni sehemu ya jiji la London, Uingereza.

{{mbegu-sayansiJamii:London
Ugonjwa wa kupooza

**Ugonjwa wa kupooza** au **polio** (kutoka Kiing. polio) ni ugonjwa wa kuambukiza wa mfumo mkuu wa neva unaosababishwa na virusi maalumu. Jina refu la kisayansi ni **Poliomielitisi** na jina jingine ni **kupooza utotoni**.

## Maambukizo
Msingi wa maambukizo ni uwezo wa virusi wa kuingia kwenye kiini cha seli na kuzalisha chembe ya ziada ya kuambukiza.

Virusi vya polio ni virusi vya tumbo. Maambukizo hutokea kupitia njia ya kinyesi - njia ya mdomo kwa maana mtu hula virusi ambavyo huzaliana katika njia ya mdomo. 

Virusi humwagwa katika kinyesi cha watu walioathirika. Katika 90-95% ya kesi ya msingi tu, muda mfupi mbele ya viremia (virusi mwilini mwako) hutokea hakuna dalili. Miaka kadhaa baada ya kupona, sindromu ya baada ya polio inaweza kutokea pamoja na udhaifu wa polepole wa misuli sawia na hali aliyokuwa nayo mtu wakati wa maambukizi ya awali.

Uzalishaji endelevu wa virusi inasababisha viremia sekondari na inaongoza kwa maendeleo ya dalili za mabadiliko madogo kama vile homa, kuumwa kichwa na koo. 

Polio ya kupooza hutokea katika chini ya 1% ya maambukizi ya virusi vya polio. Ugonjwa wa kupooza hutokea wakati virusi vinaingia mfumo mkuu wa neva (mifumo mingi) na kuongezeka katika neuroni ya mwendo ndani ya uti wa mgongo, shina la ubongo, au gamba ya mwenda, kusababisha uharibifu wa kuchagua neurons motor inayoongoza kwa muda au wa kudumu kupooza. Katika matukio machache, kupooza kwa polio kunaletwa na shida za kupumua na kisha kifo. Katika kesi ya ugonjwa wa kupooza, maumivu ya misuli na mkazo wa mara kwa mara kabla ya kuanza kwa udhaifu na kupooza. Ulemavu huendelea kutoka siku hadi wiki kabla ya kupona.  

## Kisababishi na utambuzi
Virusi vya polio kwa kawaida huenea kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine kupitia njia ya kinyesi-kinywani|kinyesi kilichoambukizwa kinapoingia kinywani.  mikurupuko mikuu ilianza kutokea katika karne ya 19 barani Uropa na Marekani. Chanjo ya kwanza ya polio ilitengenezwa katika miaka ya 1950 na Jonas Salk. Inatarajiwa kuwa juhudi za chanjo na utambuzi wa mapema wa visa utafanikisha kuangamiza ugonjwa huu kufikia mwaka wa 2018. Hata hivyo, kulikuwa na ripoti za visa vipya nchini Syria mwaka wa 2013  na mnamo Mei  2014,  Shirika la Afya Duniani lilitangaza hali ya dharura ya kimataifa ya afya ya umma kutokana na mikurupuko ya ugonjwa huu barani Asia, Afrika na Mashariki ya Kati. Ugonjwa huu hautokei katika wanyama wengine wowote. Mtu anapoambukizwa polio, hakuna matibabu maalum. 

Chanjo dhidi ya ugonjwa huo kufikia mwaka 2015 zimefaulu kufuta ugonjwa katika nchi zote duniani isipokuwa Pakistan na Afghanistan. Hivyo unaelekea kutokomezwa na binadamu, kama ilivyotokea kwa ndui.

## Tanbihi
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Tiba
Dubai (mji)

thumb|Mji wa Dubai
**Dubai** (kwa Kiarabu: دبيّ) ni mji mkuu wa ufalme wenye jina hilo katika katika Shirikisho la Falme za Kiarabu kwenye rasi ya Uarabuni.

Uko kwenye mwambao wa Ghuba ya Uajemi kati ya Sharjah na Abu Dhabi. 

Jiji la Dubai lilikuwa mji mdogo wenye wakazi 20,000 tu hadi vita kuu ya pili ya dunia. Leo hii kuna wakazi zaidi ya 1,200,000. Nyumba zote za Dubai ni mpya. 

Kukua kwa Dubai kulitokana na mapato ya mafuta ya petroli. Lakini akiba za mafuta hayo si kubwa kama kwa majirani yake. Mapato ya mafuta ni 6% pekee za pato la taifa. 

Viongozi wa ufalme wa Dubai wamefaulu kuweka msingi mpya wa uchumi katika biashara na utalii.

## Viungo vya nje 
*   Tovuti rasmi 

Jamii:Miji ya Falme za Kiarabu
Kitaiap

**Kitaiap** ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wataiap. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitaiap imehesabiwa kuwa watu 75 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitaiap haihusiani na lugha nyingine.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitaiap kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitaiap
*lugha ya Kitaiap katika Glottolog
*lugha ya Kitaiap kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Uzazi

mipya pembeni mwa jani la Miracle Leaf plant, *Kalanchoe pinnata*.]]
**Uzazi** ni mchakato wa kibiolojia ambao kiumbe hai kipya kinapatikana kutokana na kingine au vingine. 

Uwezo wa kuzaa ni kati ya sifa kuu zinazotambulisha uwepo wa uhai; kila kiumbe hai kilichopo duniani kimetokana na uzazi. Inakadiriwa kwamba kiumbe hai kilichozaa vile vyote vilivyopo leo kiliishi miaka 3,500,000,000 hivi iliyopita.

## Njia za uzazi
Kuna njia mbili za uzazi: ile isiyotegemea jinsia, na ile inayoitegemea.

Katika uzazi usiotegemea jinsia, kiumbe hai huzaa peke yake. Unatokea hasa katika viumbe vinavyoundwa na seli moja tu, lakini si hivyo tu. Kwa njia hiyo kiumbe hai kipya ni sawa na mzazi kwa sababu kimerithi jenomu ileile. 

Wanabiolojia hawajaelewa ilikuwaje kwamba katika maendeleo ya uhai (mageuko ya spishi) uzazi huo umeacha nafasi kwa ule wa kijinsia unaodai wahusika wawe wawili, na hivyo kupunguza uzazi kwa asilimia 50.

Uzazi wa kijinsia huwa unadai mchango wa wazazi wawili ambao kila mmojawao anakichangia kiumbe hai kipya kwa asilimia 50 za chembeuzi zake. 

## Uzazi wa binadamu
Binadamu akiwemo kati ya mamalia anazaa kwa namna inayofanana hasa na ile ya wanyama hao. Hata hivyo, akiwa na akili na utashi, anatakiwa kuratibu silika yake kuhusu uzazi ili uendane na uwajibikaji.

## Tazama pia
*Ubalehe
*Ufahamu wa uwezo wa kushika mimba
*Uzazi wa mpango
*Uzazi wa mpango kwa njia asilia

## Tanbihi
## Marejeo
* Tobler, M. & Schlupp,I. (2005) Parasites in sexual and asexual mollies (Poecilia, Poeciliidae, Teleostei): a case for the Red Queen? Biol. Lett. 1 (2): 166-168.
* Zimmer, Carl. ''Parasite Rex: Inside the Bizarre World of Nature's Most Dangerous Creatures*, New York: Touchstone, 2001.
* 
* 

## Marejeo mengine
*Judson, Olivia (2003) *Dr.Tatiana's Sex Advice to All Creation: Definitive Guide to the Evolutionary Biology of Sex.* ISBN 978-0-09-928375-1
**The Evolution of Sex: An Examination of Current Ideas* Richard E. Michod and Bruce E. Levin, editors (1987) Sinauer Associates Inc., Publishers, Sunderland, Massachusetts ISBN 0878934596 ISBN 978-0878934591
*Michod, R.E. *Eros and Evolution: A natural philosophy of sex'' (1994).  Addison-Wesley Publishing Company, Reading, Massachusetts ISBN 0201442329 ISBN 978-0201442328

## Viungo vya nje
* Asexual Reproduction 
* Journal of Biology of Reproduction
* Journal of Andrology 

Jamii:Biolojia
Jamii:Uzazi
Jamii:Jinsia
Picha mgando

**Picha mgando** ni teknolojia na sanaa ya kutengeneza picha za kudumu kwa kunasa mwanga au mionzi mingine, kwa njia ya kielektroni au ya kikemia.

Kwa kawaida, lensi inatumika kuelekeza mwanga wa nje mpaka ndani ya kamera kwa muda fulani. 

Matumizi ya picha hizo leo ni makubwa katika sekta nyingi. 

Baada ya picha mgando (karne ya 19) binadamu alibuni pia picha za video (filamu).

## Tanbihi
## Marejeo
### Utangulizi
**Photography. A Critical Introduction* [Paperback], ed. by Liz Wells, 3rd edition, London [etc.]: Routledge, 2004, ISBN 0-415-30704-X

### Historia
* *A New History of Photography*, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998
* Franz-Xaver Schlegel, *Das Leben der toten Dinge – Studien zur modernen Sachfotografie in den USA 1914–1935*, 2 Bände, Stuttgart/Germany: Art in Life 1999, ISBN 3-00-004407-8.

### Marejeo ya kitaalumu zaidi
* 
* Hans-Michael Koetzle: *Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute*, Munich: Knaur 2002, 512 p., ISBN 3-426-66479-8
* John Hannavy (ed.): *Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography*, 1736 p., New York: Routledge 2005 ISBN 978-0-415-97235-2
* Lynne Warren (Hrsg.): *Encyclopedia of Twentieth-Century Photography*, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006
* *The Oxford Companion to the Photograph*, ed. by Robin Lenman, Oxford University Press 2005
* "The Focal Encyclopedia of Photography", Richard Zakia, Leslie Stroebel, Focal Press 1993, ISBN 0-240-51417-3

### Vitabu vingine
* *Photography and The Art of Seeing* by Freeman Patterson, Key Porter Books 1989, ISBN 1-55013-099-4.
* *The Art of Photography:* An Approach to Personal Expression by Bruce Barnbaum, Rocky Nook 2010, ISBN 1-933952-68-7.
* *Image Clarity: High Resolution Photography* by John B. Williams, Focal Press 1990, ISBN 0-240-80033-8.

## Viungo vya nje
*
* World History of Photography  From The History of Art.
* Daguerreotype to Digital: A Brief History of the Photographic Process From the State Library & Archives of Florida.
* Photography Changes Everything  is a collection of original essays, stories and images—contributed by experts from a spectrum of professional worlds and members of the project's online audience—that explore the many ways photography shapes our culture and our lives, by the Smithsonian Institution.
* Brief History of Photography  (Illustrated) from University of Costa Rica

Jamii:Fizikia
Jamii:Teknolojia
Jamii:Sanaa
Franco Luambo Makiadi

thumb|Franco Luambo Makiadi

**François Luambo Luanzo Makiadi** (6 Julai 1938 &#x2013; 12 Oktoba 1989) alikuwa mtu mashuhuri wa karne ya ishirini katika muziki wa Kikongo na muziki wa Afrika kwa ujumla. Hasa huitwa **Franco Luambo** au, kifupi, **Franco**.Alijulikana sana kwa uwezo wake wa kuumiliki muziki wa rumba. Alipewa jina la utani kama "Mchawi wa Gitaa" hasa kwa juhudi zake ya upigaji wa gitaa. Akiwa kama mwanzilishi wa bendi ya muziki wa jazz OK Jazz, huhesabiwa kama moja kati ya waanzilishi muziki wa Kikongo wa kisasa.

## Miaka ya awali 
Alizaliwa mnamo mwaka 1938 katika nchi ambayo awali ilijukana kama Kongo ya Kibelgiji. Mama yake alikuwa anafanya biasha katika soko moja huko mjini Ngiri-Ngiri, na hasa alikuwa anapiga hamonica na vyombo vingine ili kuvutia wateja.

Mnamo mwaka wa 1955, Franco alianzishwa bendi iliyoitwa OK Bar (ilikuwa sehemu ya Baa). Mwaka uliofuata bendi ilibadilishwa iina na kuitwa OK Jazz kwa niaba ya shemu ilipoanzia.

## Miaka ya 1980 
Mwaka wa 1980, Franco alipewa jina la Mwalimu Mkuu wa Muziki wa Kizairena serikali ya Mobutu, heshima ambayo ilipelekea aonekane miongoni mwa watu walioiletea matatizo rukuki hadi ikawa ombaomba. Maudhui ya nyimbo zake zikaanza kubadilika kinagaubaga katika kipindi hiki na kuwa nyimbo za kizalendo na kusifia mashabiki wa kitajiri.  

Franco alitumbuiza mara moja tu Marekani mnamo 1983.

Mwaka wa 1985, Franco alitoa kibao chake kikali mno, *Mario*, kwa kuwasema vijana wanaopenda majimama ili wawekwe kinyumba

Alikufa mnamo 1989, ikapelekea mapumziko ya siku nne nchini Zaire.

## Discografia 
; Wasanii wanaochangia
* *The Rough Guide to Congo Gold* (2008, World Music Network)

## Tazama pia 
* Muziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* Soukous

## Marejeo 
## Jisomee 
* Congo Colossus: Life and Legacy of Franco and OK Jazz by Graeme Ewens, Publisher: Buku P. (12 Oct 1994), ISBN 978-0-9523655-0-1
* Gary Stewart (2000). *Rumba on the River: A History of the Popular Music of the Two Congos*. Verso. ISBN&nbsp;1859843689.&nbsp;

## Viungo vya Nje 
Jamii:Waliozaliwa 1938
Jamii:Waliofariki 1989
Jamii:Wanamuziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kiabui

**Kiabui** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waabui. Idadi ya wasemaji wa Kiabui imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabui iko katika kundi la Kialor.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiabui kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiabui 
*lugha ya Kiabui katika Glottolog
*lugha ya Kiabui kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kisowanda

**Kisowanda** ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya na Indonesia inayozungumzwa na Wasowanda. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisowanda nchini Papua Guinea Mpya imehesabiwa kuwa watu 970. Pia kuna watu 210 nchini Indonesia (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisowanda iko katika kundi la Kiwaris.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisowanda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisowanda
*lugha ya Kisowanda katika Glottolog
*lugha ya Kisowanda kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Papua Guinea Mpya
Jamii:Lugha za Indonesia
Willem Drees

right|thumb|Willem Drees (1946)
**Willem Drees** (* 5 Julai 1886 – † 14 Mei 1988) alikuwa mwanasiasa nchini Uholanzi. Alikuwa Waziri Mkuu wa Uholanzi kuanzia 7 Agosti 1948 hadi 22 Desemba 1958.

Jamii:Wanasiasa wa Uholanzi
Jamii:Waliozaliwa 1886
Jamii:Waliofariki 1988
Kukwama kwa leba

thumbnail|right|200px|mchoro wa ulemavu wa Pelvis-angular ya kike ambayo inaweza kusababisha leba pingamizi

**Kukwama kwa leba**, hali ambayo pia hujulikana kama**distosia ya leba**, ni wakati ambapo, hata ikiwa uterasi ina mikazo ya kawaida, mtoto hatoki kupitia pelvisi wakati wa kuzaliwa kwa sababu ya kufungika. Matatizo ya muda mrefu ya mama yanajumuisha fistula ya uzazi. Kukwama kwa leba huaminika kusababisha leba ya muda mrefu, wakati awamu  tendeti ya leba inapozaidi saa kumi na mbili. Hali hii hutokea mara nyingi katika ubaleghe kwa sababu mara nyingi pelvisi huwa haijakamilika kukua. 

## Udhibiti na epidemiolojia
Matibabu ya leba yanaweza kuhitaji kuzaa kwa njia ya upasuaji au kuvuta vipande vilivyobakia na hata pia upasuaji wa kufungua simfisisi ya uzazi. Hatua nyingine hujumuisha: kuhakikisha mwili wa mwanamke una maji ya kutosha na antibiotiki ikiwa tando zilipasuka zaidi ya saa 18 zilizopita. Barani Afrika na Asia, kukwama kwa leba hutokea kwa wanawake wawili hadi watano wanaozaa. Mwaka wa 2013, hali hii ilisababisha  vifo 19,000 tofauti na vifo 29,000 mwaka wa 1990 (takriban 8% ya visa vyote vyavifo vinavyohusiana na ujauzito). Vifo vingi vinavyosababishwa na hali hii hutokea katika mataifa yanayoendelea.

## References
Jamii:Afya
Jamii:Tiba
Homa ya Bonde la Ufa

**Homa ya Bonde la Ufa** (**RVF**) ni ugonjwa wa virusi ambao unaweza kusababisha dalili ndogo hadi kuu. Dalili ndogo zinaweza kujumuisha: homa, maumivu ya misuli, na maumivu ya kichwa ambayo mara nyingi hudumu hata kwa wiki moja. Dalili kali zinaweza kujumuisha: kupoteza uwezo wa kuona kuanzia wiki tatu baada ya kuambukizwa, maambukizi ya ubongo husababisha maumivu makali ya kichwa na kuchanganyikiwa, na kuvuja damu pamoja na matatizo ya ini yanayoweza kutokea siku chache baada ya kuambukizwa. Watu wanaovuja damu wana uwezekano wa kufa wa hata 50%. navyo virusi vyake vilitambuliwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1931.

## References
Jamii:Magonjwa
Trakoma

thumbnail|right|200px| Trakoma

**Trakoma** (inaitwa pia: **vikope**, **Egyptian ophthalmia**) ni ugonjwa wa maambukizi unaosababishwa na bakteria *Klamidia trakomati*. Aina za matibabu hujumuisha azithromycin ya kunywa au tetracycline ya tropikali. Azithromycin hupendelewa kwa sababu inaweza kutumika kama dozi moja tu ya kunywa. Baada ya mkwaruzo wa kigubiko cha jicho kutokea upasuaji unaweza kuhitajika ili kurekebisha sehemu ya kope za macho na kuzuia kuwa kipofu. Katika maeneo mengine maambukizi yanaweza kuwepo kwa ukubwa wa kati ya asilimia 60–90 ya watoto na mara nyingi huathiri wanawake kuliko wanaume kwa sababu ya kuwa karibu na watoto. Inachangia hasara ya dola bilioni 8 ya kiuchumi kila mwaka. Ni ya kikundi cha magonjwa kinachojulikana kama magonjwa ya tropikali yasiyozingatiwa.

## Marejeo
Jamii:Magonjwa ya bakteria
Jamii:Jicho
Saratani ya endometriamu

**Saratani ya endometriamu** ni saratani inayotokana na endometriamu ( utando wa uterasi au tumbo la uzazi). Hii hutokana na ukuaji usio wa kawaida wa seli zenye uwezo wa kushambulia au kuenea katika sehemu zingine za mwili. Ishara ya kwanza mara nyingi huwa hali ya kutokwa na damu ukeni isiyohusishwa na hedhi ya kila mwezi. Dalili zingine zinajumuisha maumivu wakati wa kukojoa, maumivu wakati wa ngono au maumivu ya pelvisi.

## Kisababishi na Utambuzi 
Takriban asilimia 40 ya visa hivi vinahusishwa na unene wa kupindukia. aina ya saratani ya endometriamu inayotokea mara nyingi zaidi ni endometrioidi kasinoma, ambayo husababisha zaidi ya asilimia 80 ya visa. Saratani ya endometriamu hutambuliwa mara nyingi katika biopsi ya endometriamu au kwa kuchukua vielelezo wakati wa utaratibu unaojulikana kama upanukaji na usafishaji wa kizazi. Uchunguzi wa seviksi kwa kawaida hautoshi kuonyesha saratani ya endometriamu. Uchunguzi wa mara kwa mara kwa walio katika hatari ya kawaida hauhitajiki.

## Matibabu na Prognisisi 
Matibabu makuu ya saratani ya endometriamu ni histerektomi ya fumbatio (kuondoa uterasi kabisa kupitia upasuaji), pamoja na utoaji wa neli za fallopia na ovari katika pande zote unaoitwa salpingo-uuforektomi ya pande mbili. Katika visa vingi vya kiwango cha juu, tiba ya mionzi, kemotherapi au tiba ya homoni pia inaweza kupendekezwa. Ikiwa ugonjwa utatambuliwa katika awamu ya mapema, matokeo huwa bora,

## Epidemiolojia 
Katika mwaka wa 2012, saratani ya endometriamu ilitokea kwa wanawake 320,000&nbsp;na kusababisha vifo 76,000&nbsp;.

## Marejeo
Jamii:Saratani‎
Mtukutiko wa homa

**Mtukutiko wa homa** (pia unajulikana kama **mikazo ya homa** au **msukosuko wa homa**) ni mtukutiko wa homa unaohusiana na halijoto ya mwili lakini bila hatari yoyote kwa afya. Hutokea mara nyingi kwa watoto kati ya umri wa miezi sita na miaka 5.

## Kisababishi na utambuzi 
Mitukutiko ya homa inaweza kuwa kwa familia. Utambuzi inahusisha uidhinishaji kuwa hakuna maambukizi kwa ubongo, na hakuna matatizo ya metaboli, na hayajakuwa kabla ya kutokea kwa mitukutiko iliyotokea bila homa. Kuna aina mbili za mitukutiko ya homa, kuna mtukutiko wa homa rahisi na mtukutiko wa homa ulio ngumu. Mtukutiko wa homa rahisi unahusisha mtoto aliye na afya ambaye amekuwa na toni ya mtukutiko wa kloni inayodumu chini ya dakika 15 kwa muda wa masaa 24. Uchunguzi wa damu, na kupiga picha ubongo au ensefalogramu (MUU) hauhitajiki kwa utambuzi. Uchunguzi wa kubaini chanzo cha homa unapendekezwa. Kwa watoto wengine wanaoonekana kuwa na afya pancha ya kiuno haihitajiki. Matokeo kwa kawaida huwa bora na matokeo sawa ya mtihani kwa watoto wengine na hakuna mabadiliko kwa hatari ya kifo kwa wale walio na mitukutiko rahisi ya homa. Kuna ushahidi wa muda mfupi kuwa watoto wako na ongezeko kiasi la hatari ya kifafa kwa asilimia 2. Huwa ni nyingi kwa wavulana kuliko wasichana. Baada ya mtukutiko mmoja wa homa kuna uwezekano wa asilimia 15 hadi 70 ya kuwepo kwa nyingine.

## Tanbihi
Jamii:Afya
Sepsisi

thumbnail|right|200px|Sepsisi

**Sepsisi** ni inflamesheni ya mwili mzima inayosababishwa na maambukizi. **Sepsisi kali** ni sepsisi inayosababisha utendakazi duni wa viungo au mtiririko usiotosha wa damu. Mtiririko usiotosha wa damu unaweza kudhihirika katika shinikizo la chini la damu, viwango vya juu vya lakteti kwenye damu, au uzalishaji wa chini wa mkojo. Mshtuko wa unaosababishwa na maambukizi ni shinikizo la chini la damu kutokana na maambukizi yasiyopungua hata baada ya kuongezwa viowevu vya kutosha kwa vena.

## Kisababishi na utambuzi
Sepsisi husababishwa na mwitikio wa kinga unaochochewa na maambukizi. Maambukizi haya mara nyingi husababishwa na bakteria, lakini pia yanaweza kusababishwa na kuvu, virusi, au vimelea. Utambuzi hutegemea kutimiza angalau vigezo viwili vya sindromu ya kimfumo ya mwitikio wa inflamesheni (SIRS) kutokana na maambukizi tarajiwa. Uchunguzi wa damu hupendekezwa ikiwezekana kabla ya kuanza kutumia antibiotiki; hata hivyo maambukizi ya damu si muhimu ili kudhibitisha ugonjwa huu. Drotrecoginalfa iliyochochewa ambayo awali ilitumika katika maambukizi makali haijadhihirika kuwa bora hivyo iliachwa kuuzwa mwaka wa 2011.

## Prognosisi, epidemiolojia na historia 
Wakati mwingine matokeo ya ugonjwa huu hutegemea ukali wake, huku hatari ya kifo kutokana na maambukizi ikiwa juu kwa asilimia 30, maambukizi makali yakiwa juu kwa asilimia 50 na mshtuko wa maambukizi ukiwa juu kwa asilimia 80. Idadi jumla ya visa ulimwenguni kote haijulikani kwani kuna data kidogo kutoka kwa nchi zinazoendelea. Kiwango cha kutokea kwa ugonjwa huu kimezidi kuongezeka. Maelezo ya hali hii yamekuwa yakitolewa angalau kuanzia nyakati za Hippocrates.

## Marejeo 
Jamii:Maradhi ya kuambukiza‎
Georges Pompidou

right|thumb|Georges Pompidou
**Georges Jean Raymond Pompidou** (* 5 Julai 1911 – † 2 Aprili 1974) alikuwa mwanasiasa aliyefikia kuwa Waziri Mkuu wa Ufaransa kuanzia 14 Aprili 1962 hadi 10 Julai 1968 na Rais wa Ufaransa kuanzia 20 Juni 1969 hadi 2 Aprili 1974.

Jamii:Waliozaliwa 1911
Jamii:Waliofariki 1974
Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa
Jamii:Marais wa Ufaransa
Pampu

Kwa kundinyota angalia hapa Pampu (kundinyota)

**Pampu** ni kifaa kinachopeleka kiowevu kutoka mahali pamoja kwenda mahali pengine. 

Mfano wa kila siku ni pampu ya mafuta kwenye kituo kinachovuta mafuta, petroli au diseli kutoka tangi hadi gari. Mfano mwingine ni pampu ya maji inayovuta maji kutoka shimo la kisima hadi mdomo wake au moja kwa moja hadi ndani ya nyumba.

Kuna aina mbalimbali za pampu zinazotumia mifumo tofauti. 
* Pampu za skrubu ni kati ya pampu za kwanza zilizojulikana katika historia. Zinatumia mfumo wa skrubu ya Archimedes.
*Pampu sahili mara nyingi ni pampu ambako pistoni inasukumwa juu ndani ya silinda ya pampu na hivyo kusababisha kupungukiwa kwa shinikizo ya hewa ndani ya silinda. Maji hufuata shinikizo ya duni na kupanda juu.  
*Mfano mwingine wa pampu hutumia mwendo wa mikono inayozunguka ndani ya chemba ya pampu.
*Moyo wa kibinadamu ni aina ya pampu pia inayotumia mfumo wa kukaza chemba chake na kukipanusha.

Kila pampu inahitaji nguvu fulani inayoendesha kazi yake. Pampu sahili zinaendeshwa kwa nguvu ya kibinadamu au ya wanyama. Tangu kale nguvu ya upepo au ya mwendo wa maji mtoni ilitumiwa pai kuendesha pampu. Haja ya kupata nguvu kwa pampu kwenye migodi ilikuwa sababu ya kugunduliwa kwa injini ya mvuke. Siku hizi pampu nyingi zinaendeshwa kwa nguvu ya umeme.
Homa ya manjano

thumbnail|right|200px|Virusi vya Homa ya manjano

**Homa ya manjano** (pia: **Homanyongo**, inayojulikana kwa Kiingereza kama '''*yellow* *jack*'* *au **yellow plague**'',

## Kinga, tiba na matarajio 
Chanjo bora na salama dhidi ya homa ya manjano ipo, na baadhi ya nchi hudai chanjo ya wanaosafiri. takriban asilimia 90 ya hayo yakitokea barani Afrika. Tangu karne ya 17 milipuko ya ugonjwa umetokea Marekani, Afrika na Uropa.

## Marejeo
Jamii:Maradhi ya kuambukiza
Jamii:Ini
Kiadang

**Kiadang** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waadang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiadang imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadang iko katika kundi la Kialor.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiadang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiadang 
*lugha ya Kiadang katika Glottolog
*lugha ya Kiadang kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Choo cha shimo

thumb|upright=1.3|Mchoro wa choo cha kawaida kilicho na kikalio na chumba kilicho na paa.
**Choo cha shimo** au **choo cha zamani** ni aina ya choo ambapo kinyesi cha binadamu hukusanywa kwenye shimo ardhini.

## Ufasili na manufaa 
Vyoo hivi havitumii maji au hutumia kati ya lita moja na tatu kwa kila mara ya utumiaji kwa vyoo vya shimo vinavyotumia maji ya kumwangwa. Vikijengwa na kudumishwa vyema, vinaweza kupunguza kuenea kwa magonjwa kwa kupunguza kiasi cha kinyesi cha binadamu kwenye mazingira  kutokana na kwenda choo mahali wazi. Hii hupungza usambazaji wa vimelea kutoka kwa kinyesi hadi chakula unaosababishwa na nzi. Vyoo vya mashimo ni mbinu ya gharama ya chini zaidi ya kuhakikisha kinyesi kimeondolewa karibu na watu. Choo kikishajaa hadi mita 0.5 (futi 1.6) karibu na sehemu ya juu, kinafaa kuondolewa kinyesi chote au choo kipya kijengwe mahali tofauti. Udhibiti wa maji maji ya kinyesi yaliyoondolewa chooni huwa tata. Kuna hatari za kimazingira na kiafya yasipodhibitiwa vyema.

## Uboreshaji
Choo cha shimo cha kawaida kinaweza kuboreshwa kwa njia kadhaa. Njia ya kwanza ni kuweka mfereji wa kuingiza hewa shimoni hadi juu ya mjengo wa choo. Mfereji huu huboresha uzungukaji wa hewa na kupunguza harufu mbaya ya choo. Pia unaweza kupunguza nzi ikiwa sehemu ya juu ya mfereji huu imefunikwa kwa waya (ambayo kwa kawaida huwa imetengenezwa kwa kioo nyuzi). Katika aina hii ya vyoo, si lazima kifuniko kitumike kufunika shimo la sakafuni. Hii ni hasa katika mataifa yanayostawi na pia maeneo ya mashambani na majagwa. Mwaka wa 2011, takriban watu milioni 2.5 hawakuwa na vyoo vizuri na watu milioni moja walilazimika kwenda choo katika sehem wazi katika mazingira yao. Katika mataifa yanayostawi, gharama ya choo kidogo kwa kawaida ni kati ya dola 25 na 60 za Marekani. Gharama za kuendelea kuviboresha ni kati ya dola 1.5 na 4 za Marekani kwa kila mtu kwa mwaka, ambazo mara nyingi hazitiliwi maanani. Katika baadhi ya sehemu za mashambani mwa India kampeni ya "Hamna Choo, Hamna Ndoa" imetumika kuhamasisha umma kuhusu vyoo kwa kuwahimiza wanawake wakatae kuolewa na mwanaume asiye na choo.

## References
Jamii:Afya
Upigaji picha

**Upigaji picha** (kwa Kiingereza **Photography** kutokana na maneno mawili ya Kigiriki: φωτός, *phōtos*, ambalo mzizi wake ni φῶς, *phōs*, "nuru" na γραφή, *graphé*, "mwandiko" au "mchoro" ambayo kwa pamoja yanamaanisha "kuchora kwa mwanga".)
ni teknolojia na sanaa ya kutengeneza picha za kudumu kwa kunasa mwanga au mionzi mingine, kwa njia ya kielektroni au ya kikemia.

Kwa kawaida, lensi inatumika kuelekeza mwanga wa nje mpaka ndani ya kamera kwa muda fulani. 

Matumizi ya picha hizo leo ni makubwa katika sekta nyingi. 

Baada ya picha mgando (karne ya 19) binadamu alibuni pia picha za video (filamu). 

## Tanbihi
## Marejeo
### Utangulizi
**Photography. A Critical Introduction* [Paperback], ed. by Liz Wells, 3rd edition, London [etc.]: Routledge, 2004, ISBN 0-415-30704-X

### Historia
* *A New History of Photography*, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998
* Franz-Xaver Schlegel, *Das Leben der toten Dinge – Studien zur modernen Sachfotografie in den USA 1914–1935*, 2 Bände, Stuttgart/Germany: Art in Life 1999, ISBN 3-00-004407-8.

### Marejeo ya kitaalumu zaidi
* 
* Hans-Michael Koetzle: *Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute*, Munich: Knaur 2002, 512 p., ISBN 3-426-66479-8
* John Hannavy (ed.): *Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography*, 1736 p., New York: Routledge 2005 ISBN 978-0-415-97235-2
* Lynne Warren (Hrsg.): *Encyclopedia of Twentieth-Century Photography*, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006
* *The Oxford Companion to the Photograph*, ed. by Robin Lenman, Oxford University Press 2005
* "The Focal Encyclopedia of Photography", Richard Zakia, Leslie Stroebel, Focal Press 1993, ISBN 0-240-51417-3

### Vitabu vingine
* *Photography and The Art of Seeing* by Freeman Patterson, Key Porter Books 1989, ISBN 1-55013-099-4.
* *The Art of Photography:* An Approach to Personal Expression by Bruce Barnbaum, Rocky Nook 2010, ISBN 1-933952-68-7.
* *Image Clarity: High Resolution Photography* by John B. Williams, Focal Press 1990, ISBN 0-240-80033-8.

## Viungo vya nje
*
* World History of Photography  From The History of Art.
* Daguerreotype to Digital: A Brief History of the Photographic Process From the State Library & Archives of Florida.
* Photography Changes Everything  is a collection of original essays, stories and images—contributed by experts from a spectrum of professional worlds and members of the project's online audience—that explore the many ways photography shapes our culture and our lives, by the Smithsonian Institution.
* Brief History of Photography  (Illustrated) from University of Costa Rica

Jamii:Upigaji picha
Jamii:Fizikia
Jamii:Teknolojia
Jamii:Sanaa
Kiasmat cha Kaskazini

**Kiasmat ya Kaskazini** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waasmat. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiasmat ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasmat ya Kaskazini iko katika kundi la Kiasmat.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiasmat ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiasmat ya Kaskazini 
*lugha ya Kiasmat ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kiasmat ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Kiawyu cha Jair

**Kiawyu ya Jair** ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Jair imehesabiwa kuwa watu 2300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Jair iko katika kundi la Kiawyu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiawyu ya Jair kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Jair 
*lugha ya Kiawyu ya Jair katika Glottolog
*lugha ya Kiawyu ya Jair kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Indonesia
Bradley Cooper

**Bradley Charles Cooper** (Januari 5, 1975) ni mwigizaji na mtengenezaji wa filamu wa Marekani anayejulikana duniani. Amepokea tuozo mbalimbali, ikiwemo Tuzo ya Filamu ya British Academy na Tuzo tatu za Grammy. Zaidi ya hayo, ameteuliwa kwa Tuzo 12 za Academy, Tuzo 6 za Golden Globe, na Tuzo ya Tony.

Cooper pia ameonekana kwenye Orodha ya Forbes Celebrity 100 mara tatu na kwenye Orodha ya Time ya Watu 100 Wenye Usawaziko Mkubwa Zaidi Duniani mwaka 2015. Filamu zake zimeingiza zaidi ya dola bilioni 13 duniani kote, na ameorodheshwa mara nne kwenye orodha ya waigizaji wanaolipwa zaidi duniani.

## Viungo vya nje 
* 

## Tanbihi
Jamii:Waliozaliwa 1975
Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani
Jamii:Watu walio hai
Kiidate

**Kiidaté** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Waidaté. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiidaté imehesabiwa kuwa watu 13,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidaté iko katika kundi la Kitimor-Babar.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiidaté kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiidaté 
*lugha ya Kiidaté katika Glottolog
*lugha ya Kiidaté kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Timor ya Mashariki
Kamari

, *Wachezakarata*, mchoro wa mwaka 1594 hivi.]]
**Kamari** (kutoka Kiarabu) ni mchezo wa bahati nasibu unaohusisha pesa au kitu kingine chenye thamani kama tuzo kwa mshindi. Tuzo hilo la kubahatisha ndio lengo la mchezo.

Michezo ya kamari imekuwa biashara kubwa kimataifa, ikiwa na bajeti ya dola bilioni 335 mwaka 2009. Umaarufu wa michezo, kama vile soka, na teknolojia mpya vimefanya kamari kuenea duniani kwa kasi kubwa.

Sheria za nchi zinatofautiana kuhusu uhalali wake. 

Hata maadili ya dini yanatofautiana. Kwa mfano dini ya Uislamu inakataza kabisa moja kwa moja uchezaji wa kamari 

## Matokeo hasi
Tatizo mojawapo kubwa ni kwamba wanaoshiriki michezo hiyo wanahitaji au kutamani sana utajiri, hivyo wakishindwa wanaweza kushawishika kucheza tena na tena hadi kufilisika. Baadhi ya wachezaji wa michezo hii hufikia hata kupata matatizo au ugonjwa wa akili. Kuna tiba za aina mbalimbali za kuwasaidia watu wanaoshindwa kuwa na uamuzi wa kuacha michezo hii kutokana na uraibu. 

Kamari yenye matatizo ina dalili nyingi. Wachezaji kamari mara nyingi hucheza tena ili kujaribu kushinda pesa ambazo wamepoteza, na wengine hucheza kamari ili kupunguza hisia za kukosa msaada na za wasiwasi.

Nchini Uingereza, Mamlaka ya Viwango vya Matangazo imekemea kampuni kadhaa za kubashiri kwa matangazo yaliyofichwa kama makala za habari zikidai uongo kwamba mtu fulani alikuwa amelipa madeni na gharama za matibabu kwa kucheza kamari mtandaoni. Kampuni hizo zinakabiliwa na faini zinazowezekana.

Utafiti wa mwaka 2020 katika nchi 32 uligundua kwamba, kadri shughuli za kamari zilivyo nyingi katika nchi fulani, ndivyo bei za soko la hisa la nchi hiyo zinavyokuwa tete zaidi.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*
*Center for Gaming Research - at University of Nevada, Las Vegas
*Institute for the Study of Gambling and Commercial Gaming at the University of Nevada, Reno

Jamii:Biashara
Jamii:Maadili
Mchezo

ni mchezo rahisi usiohitaji maandalizi wala vifaa vingi.]]
 wa mwaka 1895, kazi ya Paul Cézanne.]]
**Mchezo** ni shughuli iliyopangwa hasa kama burudani na inayotumika pengine kwa lengo la malezi na la afya. 

Mchezo ni tofauti na kazi, inayofanyika kwa kawaida ili kupata malipo, na vilevile na sanaa, ambayo inalenga zaidi kutokeza uzuri au ujumbe fulani. Hata hivyo tofauti hizo si wazi kila mara, maana mambo hayo yanaweza kuchanganyikana katika tukio moja, ambalo linapendeza kwa uzuri, linaburudisha, linalea na kuleta malipo papo hapo.

Ushahidi wa kwanza wa michezo ni wa mwaka 2600 hivi KK na kwa sasa baadhi yake imeenea duniani kote

## Tanbihi 
## Marejeo 
* Avedon, Elliot; Sutton-Smith, Brian, *The Study of Games*. (Philadelphia: Wiley, 1971), reprinted Krieger, 1979. ISBN 0-89874-045-2

## Viungo vya nje