open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baisikeli

thumb|Baisikeli ya kwanza ilivyobuniwa na Drais
thumb|250px|Baisikeli za zamani
thumb|250px|Baisikeli ya kisasa
thumb|Njia ya pekee kwa baisikeli
thumb|Aina ya baisikeli
**Baisikeli** (kwa kawaida **baiskeli**; pia **basikeli**; kutoka Kilatini "bis", "mara mbili" na Kigiriki "κύκλος", kyuklos, "duara" kupitia Kifaransa/Kiingereza "bicycle") ni chombo cha usafiri kinachoendeshwa kwa nguvu ya misuli ya binadamu.

Baisikeli huwa na magurudumu mawili yanayoshikwa na fremu, kiti kimoja, kanyagio, breki na usukani. Tabia nyingine za kawaida ni kuwa na taa mbele na nyuma. Baisikeli bora huwa pia na gia zinazorahisisha kazi ya kukanyaga kanyagio.

Kwa kawaida nguvu hupelekwa kwa nyororo kutoka kanyagio kwenda gurudumu la nyuma. Magurudumu huwa na matairi yaliyojaa hewa. 

Katika nchi nyingi baisikeli ni chombo muhimu cha usafiri. Zamani baisikeli ilikuwa usafiri wa maskini lakini pia katika nchi kadhaa zilizoendelea watu hutumia baisikeli ama kwa usafiri wa mjini au kwa burudani. 

Sayansi imegundua ya kwamba baisikeli ni usafiri wa haraka mjini katika umbali wa kilomita chache. Katika nchi nyingi kuna njia za pekee kwa ajili ya baisikeli kando ya barabara ya magari.

Baisikeli ni usafiri unaotumia nishati kidogo na hivyo kuwa nafuu kwa hifadhi ya mazingira.

Mashindano ya baisikeli ni tawi muhimu la michezo ya kimataifa.

## Baisikeli ya magurudumu matatu 
Aina ya pekee ya baiskeli hutengenezwa kwa magurudumu matatu (kwa Kiingereza tricycle). Mara nyingi kuna gurudumu moja mbele sawa na baisikeli ya kawaida na magurudumu mawili nyuma, lakini muundo wa kinyume hutumiwa pia. 
* baisikeli za watoto na watu wenye matatizo (kama wazee) ya kuendesha baisikeli ya kawaida huwa na magurudumu matatu kwa sababu si rahisi kuanguka.
* baisikeli za kubeba mizigo au abiria hutengenezwa mara nyingi kwa magurudumu matatu maana ni thabiti zaidi.

Hivyo magari ya kubeba abiria aina ya riksha yaliendelezwa kuwa riksha ya baisikeli iliyoendelea kuwa mtangulizi wa bajaji.

### Picha

The Tricycle 1958-2013.png|Usalama kwa watoto
Israel Hayom Jerusalem.JPG|Mwuza magazeti
Les cochons vont au marché.JPG|Kubeba nguruwe sokoni
Bici taxi (passeig de colom - Barcelona).JPG|Taxi

## Tazama pia 
* Boda boda

## Viungo vya nje
Jamii:Usafiri
Jamii:Teknolojia
Hali ya hewa

[thumb|300px|[Pinde ya mvua inayoonyesha rangi nyingi ni alama ya kupendeza.]]
**Hali ya hewa** (pia: **halihewa**) ni namna ya kutaja yale yanayotokea katika sehemu ya chini ya angahewa juu ya uso wa dunia katika eneo fulani na wakati fulani. 

Hali hizi hutofautishwa kulingana na upepo, halijoto, mawingu, unyevuanga, kanieneo, mnururisho wa jua, uvukizaji na kadhalika.  

Athari muhimu zaidi katika mabadiliko ya halihewa ni mzunguko wa angahewa unaotawaliwa na nishati ya mnururisho wa jua na uwiano wa kanieneo katika sehemu mbalimbali za angahewa.

Tabia muhimu za halihewa hutokea kama upepo, dhoruba, kimbunga, radi, mvua, theluji na baridi au joto zikiathiri maisha ya binadamu.

Hali ya hewa inaenda sambamba na tabianchi yaani, kama ni ya joto au baridi, bichi au yabisi. Mabadiliko ya hali ya hewa hurahisisha maisha au kuongeza ugumu wake, hasa kama mabadiliko yanavuruga kukua kwa mimea kwa njia ya ukame au mafuriko.

Watu hujenga makao na kuvaa nguo kulingana na halihewa na kwa njia hiyo tabianchi imekuwa nguvu ya kufinyanga utamaduni wa watu.

## Meterolojia kama elimu ya hali ya hewa
Sayansi ya metorolojia huifanyia halihewa utafiti kwa kupima hali mbalimbali hadi kutabiri mabadiliko yanayokuja karibuni. 

Sayansi hii inafundishwa kwenye vyuo vikuu na siku hizi kila nchi huwa na idara ya serikali inayoangalia hali ya hewa, kwa mfano Idara ya Metorolojia Kenya au Mamlaka ya Hali ya Hewa Tanzania.

## Hali ya hewa na utamaduni
Hali ya hewa hutazamwa tofauti katika tamaduni na nchi mbalimbali. Katika Afrika penye hatari ya ukame kwa kawaida mvua hutazamwa kama baraka; lakini Ulaya penye mvua nyingi watu hufurahia jua na watoto wanaweza wakaambiwa: "Usipomaliza chakula kwenye sahani yako mvua itanyesha" (msemo wa Kijerumani).

## Tazama Pia
Mabadiliko ya tabianchi

## Viungo vya Nje 
* Internet Geography's weather page 
* The Weather Channel
* Kenya Meteorological Department
Mwamba (jiolojia)

[thumb|[Itale ni mwamba wa mgando]]
**Mwamba** katika jiolojia ni namna ya kutaja mawe au zaidi mchanganyiko au mkusanyiko wa mabao ya aina moja au zaidi ya madini ulio imara katika hali asilia. Jiwe ni kipande cha mwamba.

Takriban madini 30 hufanya sehemu kubwa ya miamba ya dunia, ni hasa silikati na kabonati.

## Aina za miamba 
Mwamba hutokea kwa namna tatu:
* mwamba wa mgando (mwamba wa kivolkeno, "igneous rock") unajitokeza pala ambako magma au lava inaganda, kwa mfano itale au .
* mwamba mashapo *(sedimentary rock)* hutokea pale ambako miamba inavunjika na kusagwa katika mmomonyoko na mashapo yanakandamizwa kwa njia ya kanieneo ya mashapo ya juu hadi mashapo kuwa mwamba mapya. 
** aina ya pekee ni visukuku ambayvo ni mashapo yaliyosababishwa na wanyama au mimea itakayokuwa mwamba mashapo baadaye. Mfano: makaa mawe. 
* mwamba metamofia *(metamorphic rock)* ni mageuzi ya miamba ya awali -ama ya kivolkeno au ya mishapo- kwa njia ya kanieneo kubwa sana na joto kali kuwa aina mpya ya mwamba. Metamofosi kwa kawaida hutokea katika kina kubwa.

## Mzunguko wa miamba 
Miamba hubadilishwa umbo katika muda wa miaka milioni kadhaa. Madini yake huingia katika hali mbalimbali za mwamba. 

* a) Mwamba wa kivolkeno hutokea kwa kuganda kwa magma au lava.
* b) Mwamba huu huvunjika kwa mmomonyoko na vipande vyake hubebwa na maji au upepo mahali vinapolala kama ganda la mashapo.
* c) Mashapo kukandamizwa kwa njia ya kanieneo na kuwa mwamba mashapo.
* d) Mwamba mashapo hufikia katika kina kubwa na kugeuzwa kwa njia ya metamofosi kuwa mwamba metamofia.
* e) Hata hii mwamba metamofia husukumwa na nguvu za gandunia kufika tena juu na kupatwa na mmomonyoko kuwa mwamba mashapo.
* f) Kila aina ya mwamba unaweza kumezwa na mwendo wa gandunia na kuyeyushwa tena kuwa magma.

## Kimondo-nchi 
Kimondo-nchi (ing. *meteorite*) ni mwamba wa pekee wenye asili isiyo ya Dunia yetu. Vimondo-nchi vingi vimejitokeza katika anga-nje kutokana na mabaki ya mada ya nyota au kutokana na kuvunjika kwa sayari nyingine.

## Utamaduni 
Miamba imekuwa ikitumiwa na binadamu katika historia yake yote. Hivyo mwamba ni muhimu katika utamaduni wa watu. Madini na metali zinazopatikana katika miamba zimekuwa muhimu katika kustaarabika kwa binadamu.

Kihistoria vifaa vya kwanza vya kudumu vilikuwa vifaa vya mawe yaliyokatwa kuwa visu, shoka au nyundo. Tangu zama za mawe miamba ilitumiwa na binadamu kama zana. Wakati wa zama za mawe watu walikuwa hodari kutengeneza vifaa vya aina nyingi kutokana na mwamba.

Vilevile katika ujenzi mataifa mbalimbali yalitumia mwamba au mawe kwa majengo yao. 

Mifano ya kale kabisa ya mwandiko ni mwandiko juu ya mwamba: ingawa kuna uwezekano wa kwamba watu walitumia pia ubao au kitu kingine lakini miandiko hii haikudumu na kutunzwa hadi leo.

Mawe ya thamani kama almasi hutafutwa na watu kwa kuwa yapendeza.

!
Poromoko la theluji

thumbnail|right|350px|Banguko la theluji milimani.
**Poromoko la theluji** (pia **banguko**, kwa Kiingereza: *avalanche*) ni kiasi kikubwa cha theluji au barafu kinachoanza kusogea kwenye mtelemko wa mlima na kuteleza au kuanguka kuelekea bondeni.

Mwendo wa masi kubwa unaweza kusukuma miamba, miti na chochote kilichopo njiani kwenye mtelemko wa mlima na kuongeza banguko. 

Poromoko la theluji ni hatari kwa watu waliopo mlimani na pia kwa vijiji bondeni ambavyo vinafikiwa na banguko kubwa.

Katika Alpi za Ulaya takriban watu 100 hufariki kila mwaka kutokana na maporomoko ya theluji.

Kwenye Andes za Peru watu 4,000 waliuawa na poromoko kubwa la theluji tarehe 11 Januari 1962. Poromoko la theluji lilitelemka kutoka mlima Huascaran na kufunika mji wa Yungay; mengine yalianguka katika mto na kusababisha mafuriko.

## Tazama pia
*Miporomoko ya ardhi

## Marejeo
Jamii:Maafa asilia
Jamii:Metorolojia
Jibini

thumb|200px|Soko la jibini mjini Gouda (Uholanzi)
thumb|200px|Kiwanda cha jibini ya Parmigiano (Italia)
[thumb|200px|Aina za jibini huko [Basel (Uswisi)]]
**Jibini** ni chakula kinachotokana na maziwa. 

Maziwa ya ng'ombe, kondoo au mbuzi hugandishwa. Hupikwa katika sufuria na dawa asilia kutoka tumbo la ndama ya ng'ombe (kimeng'enya cha renini) humwagwa humo pamoja na chumvi. Maziwa yanaganda mara moja na kumwagwa katika kitambaa ili majimaji yatoke na hatimaye sehemu imara pekee ibaki.

Jibini mbichi inaweza kukandamizwa na kuwa imara zaidi. Baadaye, ilhali ni bado laini, huwekwa katika bakuli na kupokea umbo lake wakati inaendelea kukauka.

Baadaye inakaa na kuiva. Aina mbalimbali za jibini huiva kwa muda tofautitofauti.

Katika nchi za joto ni vigumu zaidi kutengeneza jibini bila mashine na friji, lakini katika nchi nyingi jibini ni sehemu ya utamaduni. Jibini ni chakula bora chenye protini na mafuta sawa na maziwa. Kiuchumi ni muhimu kama njia ya kutunza maziwa kwa miezi mingi.

Nchi kama Uholanzi, Ufaransa, Uswisi na Italia ni maarufu kwa aina nyingi za jibini, kila moja ikiwa na ladha na rangi tofauti.

Jamii:Chakula
George Lucas

**George Walton Lucas, Jr.** (amezaliwa tar. 14 Mei 1944 mjini Modesto, California) ni mwongozaji, mtayarishaji na mwandikaji wa script wa filamu wa Kimarekani. Huenda akawa anafahamika zaidi kwa kutayarisha mfululizo wa filamu za Star Wars na mfululizo wa filamu za Indiana Jones.

Lucas pia aliongoza filamu za THX 1138 (1970) na American Graffiti (1973). Akiwa pamoja na rafiki yake wa karibu Bw. Steven Spielberg, walifanikisha kutengenezwa kwa mfululizo wa filamu za Indiana Jones. Lucas vilevile ni mtaalam wa kuweka vionjo mbalimbali vya bunilizi ya kisayansi, na pia ameanzisha kampuni yake inayoandaa mambo mengi yahusianayo na filamu na kadharika. Alikuwa mwandishi sugu na aliyeshamiri katika uwanja wa uigizaji (sonkolimike@gmail.com). 

## Viungo vya nje 
* 
* George Lucas katika the Notable Names Database
* Lucas bio page  at Lucasfilm.com
* Star Wars: George Lucas
* http://cinema-tv.usc.edu/Archives/lucas/lucas.html  Viewable Clips from Lucas' student films
* http://www.historicmodesto.com/lucasplaza.html  George Lucas Plaza

Jamii:Waongozaji Filamu wa Marekani
Jamii:Watayarishaji Filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Watu walio hai
Kylie Minogue

**Kylie Ann Minogue** (alizaliwa Melbourne, Australia, 28 Mei 1968) ni mwimbaji na mwigizaji wa filamu wa Australia. Alianza kujibebea umaarufu kunako miaka ya 1980, kwa sababu ya kucheza katika moja ya sehemu ya tamthilia ya Neighbours, kabla ya kuwa dansa-mwimbaji wa pop.

## Viungo vya nje 
* Kylie.com — owned and maintained by EMI and represents Kylie Minogue. (EMI is the owner of Kylie Minogue's current label, Parlophone.)
* 
* 
* Kylie Minogue News & Audio Interview  on AOL Music Canada

Jamii:Wanamuziki wa Australia
Jamii:Waigizaji Filamu wa Australia
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Watu walio hai
Dante Alighieri

[thumb|230px|right|Dante Alighieri jinsi alivyochorwa na [Giotto di Bondone|Giotto wakati wa maisha yake]]
**Dante Alighieri** (14 Mei/13 Juni 1265 - 13/14 Septemba 1321) alikuwa mshairi bora wa lugha ya Kiitalia, mwenyeji wa mji wa Firenze, Italia.

Anasifiwa kama baba wa lugha ya Kiitalia akiwa mwanashairi maarufu wa kwanza aliyeandika kwa lugha ya watu badala ya Kilatini cha wataalamu na wasomi. Hutazamwa pia kama mshairi muhimu zaidi wa kipindi cha zama za kati za Ulaya.

Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.

## Divina Commedia
Kazi yake kuu ni shairi refu la *Divina Commedia* ambamo anatoa habari za safari yake ya kidhahania huko ahera akipitia jehanamu, toharani hadi  paradiso. Ndiyo sehemu tatu za shairi lake zinazomwezesha kukiri imani yake ya Kikristo na kuchukua msimamo kuhusu watu na matukio hasa ya wakati wake. 

Image:Dante Nápoles.jpg|Sanamu ya Dante Alighieri mjini Napoli.
Image:Dante.deathmask.jpg|Maskhara ya uso wa Dante Alighieri iliyochukuliwa baada ya kifo chake.
Image:DanteflorenceCEL.jpg|Kaburi la Dante Alighieri katika kanisa la Basilica di Santa Croce mjini Firenze

## Marejeo
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Guénon, René (1925). *The Esoterism of Dante*, trans. by C. B. Berhill, in the *Perennial Wisdom Series*. Ghent, N.Y.: Sophia Perennis et Universalis, 1996. viii, 72 p. *N.B*.: Originally published in French, entitled L'Esoterisme de Danté, in 1925. ISBN 0-900588-02-0

## External links
* "Dante Alighieri on the Web", about the Dante's life, and (complete) work.
* The Banquet (Il Convito)
* The Divine Comedy: A Study Guide about Divine Comedy
* The Divine Comedy, Italian 
* Dante Alighieri  and his Divine Comedy in English on Read Print  
* The Online Library of Liberty: Dante's Divine Comedy  Italian text with English translation, Cambridge, 1918.
* Guardian Books: small "Author Page"
* LitWeb.net: Dante Alighieri Biography 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Another biography, on his works and bibliography
* The World of Dante  multimedia, texts, maps, gallery, searchable database, music, teacher resources, timeline
* The Princeton Dante Project  texts and multimedia
* The Dartmouth Dante Project searchable database of commentary
* Società Dantesca Italiana (bilingual site) manuscripts of works, images and text transcripts
* "Digital Dante"  – Divine Comedy with commentary, other works, scholars on Dante
* Yale Course on Dante
* Works Italian and Latin texts, concordances and frequency lists
*
*

Jamii:Waliozaliwa 1265
Jamii:Waliofariki 1321
Jamii:Waandishi wa Italia
Jamii:Washairi wa Italia
Jamii:Wafransisko
Andy Warhol

thumb|Andy Warhol mwaka 1977

**Andy Warhol** (jina la kuzaliwa ni **Andrew Warhola**, 6 Agosti 1928- 22 Februari 1987) alikuwa kati ya wasanii mashuhuri wa Marekani katika sehemu ya pili ya karne ya 20. Anakumbukwa kama mwanzilishaji wa mtindo wa Pop Art alioitekeleza katika picha na filamu.

## Asili zake 
Alizaliwa Pittsburgh kwenye jimbo la Pennsylvania. Wazazi walikuwa wahamiaji kutoka Slovakia baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na baba alifanya kazi katika migodi ya makaa. 

## Msanii wa matangazo 
Baada ya shule Andy alisoma uchoraji kwenye Carnegie Institute of Technology mjini Pittsburgh (sasa Carnegie Mellon University). 1949 alihamia New York City akawa mchoraji kwa ajili ya magazeti na biashara ya matangazo. Tangu 1952 alianza kuonyesha michoro yake katika maonyesho. Alipata jina nzuri akaajiriwa na kampuni ya muziki RCA Records na kutunga kawa kwa sahani za santuri. 

## Kubuni Pop Art 
Tangu 1960 alianza kutumia teknolojia ya kuchapisha kwa kutumia sten seli ya kitambaa. 

Alitumia picha zilizopatikana katika mazingira ya kila siku. Aliona wasanii wenzake mara nyingi walichora picha zisizoeleweka na watu wa kawaida. Kinyume chake aliamua kutumia picha zilizopo katika mazingira ya watu akilenga kwa "popular art" - au Pop Art. Hapa aliona sawa kutumia picha za kila siku zilizokuwa mara nyingi matangazo ya kibiashara. Alichora chupa za Coca Cola na bidhaa nyingine. Kati ya picha mashuhuri ni ile ya kopo la supu ya nyanya ya Campbell Tomato Soup. 

Katika chapa zake aliendelea kutumia picha za mazingira ya kila siku kutoka matangazo au magazeti akirudia sehemu ya picha tena na tena na kubadilisha rangi. Mfano ni chapo ya Marylin Monroe. 

Mwanzoni watu hawakuelewa picha zake wakidai eti hii si sanaa lakini baada ya muda watu waliongezeka waliomwelewa na kumpenda.

Warhol alianza pia kupiga filamu fupifupi.

Image:Warhol-Campbell Soup-1-screenprint-1968.jpg|Chapa ya kopo la Campbell Tomato Soup 1964
Image:Warhol-Marilyns.jpg|Andy Warhol: Marilyn Monroe (1977)
Image:Andy Warhol - design, shop in Oslo.jpg|Tarakibu za Andy Warhol katika duka mjini Oslo 2007

Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 1987
Jamii:Wachoraji wa Marekani
Frank Lloyd Wright

thumb|200px|F.L. Wright kwenye stempu ya Marekani
**Frank Lloyd Wright** (8 Juni 1867 – 9 Aprili 1959) alikuwa msanifu majengo nchini Marekani aliyekuwa maarufu mwanzoni wa karne ya 20. Alilenga kubuni majengo kulingana na mazingira asilia ya mahali ("organic architecture").

Alisoma usanifu majengio kwenye chuo kikuu cha Wisconsin lakini aliondoka 1887 bila cheti. Alipata kazi kwa wasanifu mbalimbali na kuanza kampuni yake 1893.

Katika falsafa yake alilenga kujenga nyumba inayofaa mazingira yake. Hii inaonekana katika nyumba ya maporomoko (Falling Water) alipojenga nyumba juu ya poromoko ya mto bila kulizuia.

Kwa jumla alibuni zaidi ya 1,000 na kutekeleza majengo zaidi ya 400.

Image:Robie House.jpg|Robie House - Chicago (1906)
Image:RobieHouseWindows ChicagoIL.jpg|Madirisha ya Robie House - Chicago (1906)
Image:The Westcott House 2005.jpg|The Burton J. Westcott House - Springfield, Ohio (1908)
Image:ImperialHotelFacade.jpg|Imperial Hotel - Tokyo (1916)
Image:Wrightfallingwater.jpg|Nyumba ya "Falling Water" Bear Run, Ohiopyle, Pennsylvania (1935)
Image:TaliesinWest03 gobeirne.jpg|Taliesin West - shule na nyumba (tangu 1937)
Image:Price tower.jpg|Price Company Tower - Bartlesville, Oklahoma (1952)
Image:Guggenheim museum exterior.jpg|Solomon-R.-Guggenheim-Museum - New York (1956)

Jamii:Waliozaliwa 1867
Jamii:Waliofariki 1959
Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:Wasanifu
Plato

[thumb|right|[Sanamu ya kichwa cha Plato.]]

**Plato** (kwa Kigiriki: Πλάτων, *Platon*, kumaanisha "pana, mwenye mabega mapana"; 427 KK - 347 KK) alikuwa kati ya wanafalsafa muhimu zaidi wa Ugiriki ya Kale, akiwa mwanafunzi wa Sokrates na mwalimu wa Aristoteles, wanaosemekana kuweka misingi ya kifalsafa ya ustaarabu wa Magharibi.. 

Alibuni mawazo mengi yenye maana hadi leo. Wanafalsafa wa kisasa wamesema ya kwamba falsafa yote inamtegemea Plato.

Aliandika mafundisho yake kwa umbo la majadiliano - yaani watu wawili au zaidi wanajadili mawazo wakikubaliana au kutokubaliana nayo. Kwa njia hiyo Plato alipenda kueleza fikra zake.

Mara nyingi Sokrates ni msemaji mkuu katika majadiliano ya Plato. Huonyeshwa akiwauliza watu juu ya yale wanayoyaamini akiendelea kuuliza maswali kama mawazo yao yanalingana na mantiki. Haieleweki ni kiasi gani Plato alitumia kweli mafundisho ya Sokrates mwenyewe au kama alimtumia zaidi kifasihi kama mhusika akieleza fikra zake Plato kupitia mdomo wa Sokrates wa majadiliano.

Kati ya maandiko muhimu zaidi ya Plato ni "Politeia" yaani "kuhusu dola". 

## Dhana na vitu 
Katika falsafa ya Plato kuna tofauti muhimu kati ya dhana na kitu. Dunia ya kweli ni dunia ya dhana.

## Marejeo 
Jamii:Wanafalsafa wa Ugiriki ya Kale
Jamii:Watu wa Ugiriki ya Kale
Indus (mto)

**Mto Indus** {Kiurdu: سندھ Sindh; Kipunjabi Sindhu; Kihindi na Sanskrit: सिन्धु Sindhu; Kifarsi: حندو Hindu; Kigiriki: Ινδός Indos} ni mto mrefu wa Bara Hindi na mto mkubwa nchini Pakistan. 

Chanzo chake kipo katika China (Tibet) ikiendelea kupitia Uhindi na Pakistan. Jina la Uhindi limetokana na jina la mto.

Maji ya Indus hutumiwa kwa mwagiliaji ni uti wa mgongo kwa sehemu kubwa ya kilimo cha Pakistan.

## Viungo vya Nje 
* Blankonthemap The Northern Kashmir WebSite
* Bibliography on Water Resources and International Law  See **Indus River**. Peace Palace Libray
* Northern Areas Development Gateway 
* The Mountain Areas Conservancy Project 
* Indus River watershed map (World Resources Institute) 
* Indus Treaty 
* Baglihar Dam issue 
* Indus
* Indus Wildlife

Jamii:Mito ya Uhindi
Jamii:Mito ya Pakistan
Treni

[thumb|300px|Treni za TRC kituoni huko [Dar es Salaam.]]
thumb|right|Treni.
**Treni** (kutoka Kiingereza train; huitwa pia **gari la moshi** au **garimoshi**) ni chombo cha usafiri kwenye reli za garimoshi. Pia anaendesha hili jombo anaitwa nahodha.

Treni inamaanisha jumla ya mabehewa inayovutwa au kusukumwa na injinitreni kwenye njia ya reli. Mfumo wa usafiri kwa treni huitwa kwa kifupi reli.

Mabehewa haya yanaweza kubeba watu au mizigo, hivyo kuna tofauti kati ya treni ya abiria na treni ya mizigo.

Mahali ambako treni inasimama na kupokea abiria au mizigo huitwa kituo cha reli.

## Picha 
thumb|Treni

File:Transperth-466-468-McIver-150705.jpg|Treni yenye injini ya umeme
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|Gari moshi lenye ukubwa kamili huko  Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|Gari moshi inayoendeshwa kwa kutumia kompyuta huko  Indonesia, #CC204-06
[...]

Jamii:Reli
Rembrandt

thumb|200px|right|Alivyojichora mwaka 1661
**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (15 Julai 1606 – 4 Oktoba 1669) alikuwa mchoraji mashuhuri nchini Uholanzi wakati wa karne ya 17.

## Maisha
Alizaliwa mjini Leyden kama mtoto wa tisa wa msagi Harmen Gerritszoon van Rijn na mke wake Cornelia Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. 

Alianza kuchora akiwa bado mtoto na mwanafunzi. Baada ya kumaliza shule alianza masomo kwenye chuo kikuu cha Leyden lakini aliacha masomo, badala yake aliingia katika mafunzo kwa mchoraji Jacob van Swanenburgh mjini Leyden.
thumb|200px|"Walinzi wa Usiku" walivyochorwa na Rembrandt
Tangu mwaka 1631 alihamia Amsterdam alipopata wateja wengi waliomwajiri kuchora picha zao. Huko mwaka 1634 alimwoa Saskia van Uylenberg akazaa naye watoto wanne, lakini ni mmoja tu aliyeishi na kufikia umri mkubwa.

Katika sanaa yake alipata umaarufu kutokana na umakini wa picha zake. Alijua kucheza na giza na mwanga na picha ya "Walinzi wa Usiku" ni mfano bora.

## Picha 
### Picha zake mwenyewe 

Image:Rembrandt - Self-Portrait - WGA19206.jpg|Rembrandt mnamo 1628 alipokuwa na miaka 22
Image:Rembrandt aux yeux hagards.jpg|Mwenyewe mnamo 1630
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 144.jpg|Rembrandt mnamo 1632 alipotafutwa na watu kwa picha zao
Image:Rembrandtselfportraitweb.jpg|*Picha ya mwenyewe kama mkabaila wa mashariki*, 1634.
Image:Self portrait leaning on si 373x470.jpg|*Picha ya mwenyewe akiinama ukutani*, 1639
Image:Self-portrait_at_34_by_Rembrandt.jpg|Mwaka 1640 akiwa amevaa mavazi ya karne iliyotangulia
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 132.jpg|Picha ya mwenyewe mnamo 1655
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 135.jpg|Mnamo 1669, mwaka wa kifo chake

### Picha nyingine 

Image:Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp.jpg|*Somo la anatomia la Dk Nicolaes Tulp*, 1631
Image:Johannes Wtenbogaert by Rembrandt van Rijn.jpg|Mhubiri Johannes Witenbogaert, 1633
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 086.jpg|Mke wake Saskia kama "Flora", 1635
Image:Rembrandt Blendung Simsons@Städel Museum Frankfurt20170818.jpg|''Samsoni aking'olewa macho*, 1636
Image:Rembrandt-Belsazar.jpg|*Sherehe ya Belshaza*, 1636-8
Image:The Mill-1645 1648-Rembrandt van Rijn.jpg|*Mashine ya kusaga*, 1648
Image:Rembrandt The Three Crosses 1653.jpg|Misalaba mitatu - mnamo 1653
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Jan Six, 1654. (Six alikuwa rafiki tajiri wa Rembrandt)
Image:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_The_Return_of_the_Prodigal_Son.jpg|*Mwana mpotevu arudi nyumbani*, 1669 hivi
Image:Rembrandt Susanna Zeichnung.jpg|*Suzana na wazee*, 1634
Image:Jesus und Ehebrecherin.jpg|*Kristo na mwanamke mzinzi''

Jamii:Waliozaliwa 1606
Jamii:Waliofariki 1669
Jamii:Wachoraji wa Uholanzi
Muhindi

**Muhindi** (pia: **mhindi**) ni mmea wa familia ya nyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu za mhindi ni **mahindi** ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia pamoja na Afrika ya Mashariki na Afrika ya Kusini.

## Asili ya muhindi 
Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na  Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.

Katika Afrika mmea huu ulifika kupitia Wareno. Maelezo ya jina la muhindi/mhindi yaani etimolojia yake kuna wezekano mkubwa ya kwamba jina hili linahifadhi imani ya Wazungu ya kuwa Kolumbus alifika Uhindini ya Asia na Wahispania pamoja na Wareno waliendelea kuita nchi mpya "India" kwa miaka mingi. Hivyo nafaka kutoka "India" ile iliingia katika Kiswahili kwa jina lililolingana na imani ya Wareno kuhusu asili yake. Jina hili ni sawa na jina la Kifaransa "froment des Indes" (ngano ya Uhindi) au "Indian corn" jinsi inavyoitwa katika Kiingereza cha Marekani (kwa kawaida leo kifupi "corn"). Lakini katika nchi nyingi jina la Kiindio la "maiz" limeenea kutoka neno la Kiindio "mahiz" katika lugha ya taino kwenye kisiwa cha Haiti. Ilhali historia ya kufika kwa muhindi katika Afrika ya Mashariki haijulikani kikamilifu kuna pia uwezekano ya kwamba wenyeji walijua ni nafaka kutoka mbali na wenyewe walichagua jina "Uhindi" kama ishara ya asili ya mbali. 

## Tabia 
Muhindi ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani. Mavuno ya dunia ya mwaka 2005 yalileta matokeo yafuatayo: mahindi tani milioni 710.3; mchele tani milioni 628.5 na ngano tani milioni 620.0.

Sababu ya kupendelea muhindi ni kivuno kikubwa. Dunia muhindi inaleta kwa wastani mahindi tani 47.5 kwa hektari moja. Hii inashinda mpunga unaoleta mchele wastani tani 40/ha na ngano yenye tani 29/ha.  

Kwa jumla kuna tofauti katika matumizi:
- nchi za viwanda hulima muhindi hasa kama chakula cha wanyama; hapa mhindi wote huvunwa ukitumiwa kama sileji. 
- nchi zinazoendelea hutumia zaidi mahindi yaani nafaka yake kama chakula cha kibinadamu.

## Marejeo
Jamii:Nyasi na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Jamii:Nafaka
Chakula

thumb|200px|Vyakula vyenye asili ya mimea.
[thumb|200px|Aina za [nyama.]]
**Chakula** (kifupi cha "kitu cha kula", kutoka kitenzi "kula") ni kile kinacholiwa na watu kwa kudumisha na kustawisha uhai wao. Ni kwamba mwili unahitaji virutubishi, nishati na maji. Hayo yote hupatikana katika chakula.

Virutubishi vya mwili ni hasa yafuatayo:
* protini
* mafuta
* wanga (kabohidrati)
* vitamini na madini.

Protini, mafuta na wanga huleta nishati ya mwili. Vilevile hukuza mwili yaani katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula (tumboni) vinapasuliwa kwa sehemu asilia zake na kuingizwa katika muundo wa seli za mwili.

Chakula kinaweza kutoka kwenye mimea au kwenye wanyama. Sehemu ya mahitaji yanatoka pia moja kwa moja kwenye mazingira bila kupitia mimea wala wanyama, hasa madini, kwa mfano chumvi.

Lakini chakula si kazi ya kibiolojia na kifiziolojia pekee, bali kina upande wa kiutamaduni na kijamii vilevile.

Kila nchi ina chakula chake na watu wamezoea vyakula pamoja na namna ya kutayarisha vyakula vyao.

## Afya
Chakula kinatakiwa kuwa na sehemu zote zinazohitajiwa na mwili. Uhaba wa sehemu moja utasababisha utapiamlo na magonjwa mbalimbali. Kuna matatizo hasa kama watoto hukosa chakula chenye ulinganifu. Mara nyingi wakinamama wanaowapa watoto chakula wanajali tu ya kwamba mtoto ashibe. Mtu anaweza kushiba kutokana na wanga peke yake lakini uhaba wa protini na vitamini huleta utapiamlo na kusababisha magonjwa na ikitokea kwa watoto upungufu wa kukua kwa sehemu za ubongo na mwili. 

Vilevile kuna tatizo la mara kwa mara: ni uhaba wa minerali fulani katika mazingira ya pekee. 

Chakula kinahusiana na afya pia kuhusu wingi au uhaba wake. Inaeleweka ya kwamba uhaba wa chakula yaani njaa ya muda mrefu inadhoofisha mwili na afya. Lakini kinyume chake kuzidi kwa chakula kunaleta hatari pia. Katika maisha ya mjini na familia waliotoka katika umaskini kali hali ya kunenepa tangu utotoni imekuwa tatizo kubwa. Kunenepa mno kunafupisha maisha na kuandaa mwili kwa magonjwa mengi yasiyotokea kwa uzito wa wastani mwilini.

## Vyanzo
Vyakula vingi hutokana na mimea. Hata wanyama ambao hutumiwa kama chakula kwa binadamu huwa wanafugwa na kupewa vyakula vinavyotokana na mimea. Hivi sasa asilimia 75 ya vyakula vinavyoliwa na binadamu vinatokana na wanyama 5 na mimea 12 tu.

Walaji mboga hukataa chakula chochote chenye nyama au mafuta ya kinyama kwa sababu za kidini au kimaadili.

Mahindi, ngano, na mchele ndio asilimia 87 ya nafaka inayotumiwa kwa chakula duniani. Hata hivyo asilimia kubwa ya nafaka inayopandwa duniani hutumika kwa malisho ya wanyama. 

Ngano ndiyo nafaka yenye nishati ya juu kuliko vyakula vyote duniani. 

## Marejeo
## Viungo vya nje
* 
* 
* Historia ya mapishi ya vyakula
* Kitabu cha mapishi toka Wikivitabu
* Chakula, Majadiliano kuhusu chakula toka BBC Radio 4 yakiwashirikisha Rebecca Spang, Ivan Day na Felipe Fernandez-Armesto (*In Our Time*, Dec. 27, 2001)

!
Jamii:Afya
Kizio

**Kizio** ni kiasi cha upimaji ambacho kimekubaliwa kutumika kama kipimo sanifu. Jumla la vitu hugawiwa kwa vizio vilevile kwa kusudi ya kulinganisha jumla hii na kiasi kingine cha kiti kilekile.

Kwa mfano urefu unaweza kupimwa kwa njia mbalimbali. Kulinganisha uzito wa bidhaa kunahitaji vizio vilivykubaliwa. 

Zamani watu walikuwa na vizio vya upimaji tofauti kila mahali. 

## Vipimo sanifu vya kimataifa 
Tangu karne ya 19 kuna utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI) na vizio vyao ni vilevile kote duniani. 
* Vizio vya upimaji wa urefu ni mita, kilomita au sentimita. 
* Vizio vya upimaji vya uzani ni gramu, kilogramu na tani.
* Vizio vya upimaji vya mjao ni lita, mililita.
* kuna vizio vingine kwa kila tabia inayohitaji kupimwa.

## Vizio vingine 
Vipimo vya SI vimekubaliwa zaidi na zaidi lakini si vyote katika kila nchii kwa sababu kuna bado desturi za kitaifa zinazopendelea vizio wanavyozoea tangu kale.

Nchi zilizoathiriwa na Uingereza pamoja na Marekani huendelea kutumia vizio vya vipimo va Uingereza kama futi, inchi na maili kwa urefu, galoni kwa mjao au pauni (ratili) kwa uzani. Vizio hivi vinaendelea kutumiwa na watu hata kama rasmi nchi nyingi zimeshakubali vipimo vya SI.

Kwa jumla vipimo vya Uingereza pamoja na nchi nyingi za Ulaya viliendeleza utaratibu wa vizio vya vipimo vya Kiroma kwa kuchanganya na desturi za kikabila.

Vipimo hivi vya kale vilitegemea mara nyingi ukubwa wa mguu, mkono, urefu wa hatua kwa sababu hivi vilikuwa vipimo vilivyofanana kati ya watu. Isipokuwa baada ya kusanifisha vipimo asilia hivi ilionekana ya kwamba vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.

Tofauti hizi pamoja na mahitaji ya biashara yalisababisha kuundwa kwa utaratibu mpya wa vipimo sanifu kwanza vya kitaifa na baadaye vya kimataifa.

Pamoja na vipimo vya kale kuna aina moja ya pekee ya vizio visivyolingana na utaratibu wa SI na hivi ni vipimo vya astronomia. Kwa kusudi la kuepukana na namba kubwa mno zinazotokea kama vipimo kama kilomita vinatumiwa kwa umbali katika anga la ulumwengu wataalamu wa astronomia walipatana kutumia vipimo kama mwakanuru, kizio astronomia na parsek visivyolingana na muundo wa SI.

Jamii:Vipimo
Upimaji

**Upimaji** ni kazi ya kutambua tabia za kitu kwa umakinifu. Mara nyingi tabia hizi zinatazamiwa kwa njia ya makadirio lakini kila kadirio hutegemeana na mtu mwenyewe anayekadiria. Pale ambako watu mbalimbali wanataka kulinganisha vitu viwili wakati wanatofautiana katika makadirio yao upimaji unaweza kuamua juu ya ukubwa, uzito na tabia nyingine.

Mwnazo wa vipimo ilikuwa biashara yaani tendo la kubadilishana vitu na bidhaa. Kazi hii ilihitaji vizio vya kulinganisha vitu mbalimbali.

Haiwezekani kupima kila tabia ya kitu fulani kwa mfano urembo au uzuri. Lakini tabia za kifizikia kama urefu, uzani, ujao, kasi n.k. zinapimika. 

## Taratibu asilia za vipimo 
Kila utamaduni ulianzisha utaratibu wake wa vizio vya upimaji ukawa na vipimo vyake. Mara nyingi vizio vya kulingana na mwili wa kibinadamu vilitumiwa kama vile kidole, mkono, mguu au hatua. Isipokuwa kutokana na tofauti katika maumbile ya watu ilionekana ya kwamba vipimo asilia hivi vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani ya karne ya 19 palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.

Nchi kadhaa zilisanifisha vipimo hivi na mfano wake ni muundo wa vipimo vya Uingereza vilivyoenea katika nchi nyingi wakati wa ukoloni na vingine kama futi au maili vinatumiwa mahali pengi hadi leo.

## Utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa 
Baada ya mapinduzi ya Ufaransa ya 1789 utaratibu mpya ulianzishwa uliolenga kutumia vizio vya kisayansi vilivyolingana na muundo wa dunia yote. Mwanzo wake ulikuwa mita iliyoamuliwa ni sehemu moja kati ya sehemu milioni 40 za meridiani ya Paris (mstari kutoka ikweta hadi ncha ya kaskazini unaopita mji wa Paris). Vipimo vingine vilikuwa sehemu ya 10 (desimita), ya 100 (sentimita), ya 1000 (milimita) na kadhalika ya mita hii au kizidisho yake mara 10, 100 na 1,000 (kilomita).

Kizio hiki kilikuwa chanzo cha utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa ulioendelezwa hata kwa tabia nyingine za kifizikia kama uzani, ujao, kasi na kadhalika. Matumizi na maendeleo ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo mjini Paris.

Jamii:Vipimo
Jamii:Hisabati
Jouli

**Jouli** ni kizio cha upimaji wa nishati, kazi na joto.

Fomula yake ni nyutoni moja zidisha kwa mita moja (1 J = 1 N × 1 m = 1 W × s)

Maelezo yake ni kazi inayofanywa kama kani ya nyutoni moja inatumiwa kwa umbali wa mita moja.

Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Nyutoni

thumb|Nyutoni moja
**Nyutoni** (pia: **newton**) ni kizio cha kupima kazi.

Fomula yake ni **1N = 1kg x m/s²**.

Maelezo yake ni kwamba nyutoni moja ni sawa na kani ikitumiwa kwa masi ya kilogramu 1 ikisogezwa kwa mchapuko wa mita 1 kwa sekunde.

Kwa lugha nyingine: Nyutoni 1 ni kani inayohitajika kuharakisha gimba linalolala kufika kasi ya 1\frac{m}{s} katika kipindi cha sekunde moja. 

Nyutoni ni kipimo cha SI. Jina linetokana na mwanafizikia Isaac Newton aliyegundua misingi ya fizikia umakanika. 

1 N inalingana na kani ya uvutano wa dunia kwenye gimba dogo lenye masi ya gramu 102 kwenye uwiano wa bahari. Yaani mtu akishika tofah kando ya bahari anatumia kani ya nyutoni moja.

Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Wali

**Wali** ni chakula kitokanacho na nafaka, hasa mbegu ya mpunga inayoitwa mchele, baada ya kazi ya kuikoboa yaani kutoa maganda yake.

Neno "wali" hutumiwa pia kwa nafaka za mtama au ngano zikipikwa, lakini kwa kawaida watu huelewa wali wa mchele.

Wali ni kati ya vyakula muhimu zaidi duniani. Kama chakula cha watu inashindana kidunia na ngano. Hasa watu wa Asia ya Mashariki na Asia ya Kusini hutegemea wali kama chakula cha kila siku. 

Katika Afrika wali ni chakula cha pekee kwa watu wengi, isipokuwa pale ambako mpunga unalimwa. Nje ya hapo wali ni chakula cha sikukuu au cha nafasi ya pekee au ya matajiri. 

Katika Afrika ya Mashariki chakula kinachopendwa ni kuku kwa wali au samaki kwa wali. Chakula cha pekee kabisa ni pilau ambayo ni wali unaochanganywa na viungo maalumu na nyama.

## Upishi
Kuna njia mbalimbali za kupika wali. Mara nyingi hupikwa katika maji. Wapishi hupima kikombe kimoja cha mpunga na vikombe viwili vya maji na kupika hadi maji yamekwisha, hapo basi wali huwa umeiva. Wengine hupendelea kuonja mara kwa mara mpaka wameridhika. Kuna pia sufuria za umeme maalum, hasa kwa upishi wa wali.

Katika nchi kama Hispania mpunga kwanza hukaangwa katika mafuta na maji huongezwa baadaye. 

Watu wengine wanapendelea kutumia supu badala ya maji kwa kuongeza utamu wa wali. Wengine hutumia pia tui la nazi.

Aina mbalimbali za mpunga huleta vyakula tofauti. Kuna wali unaotokea laini sana na aina nyingine unatokea imara zaidi.  

## Marejeo
## Viungo vya nje
*Mapishi Afrika Mashariki ya wali wa nazi 

Jamii:Chakula
Wati

**Wati** (pia:**watt**) ni kizio cha kupimia nguvu. Kifupi chake ni **W**. Fomula yake ni **kg·m2·s−3**. 

\mathrm{1\, W = 1\, \frac{kg\, m^2} {s^3}}\mathrm{{} = 1 \, \frac{J}{s}} = 1\, \mathrm{VA}

Inaelezwa kuwa ni nguvu inayotokea kama juli moja ya nishati inatumiwa kwa muda wa sekunde moja. Hivyo inawezekana kuiandika pia kama **J/s**.

Wati ni kizio cha vipimo sanifu vya kimataifa. Imepewa jina lake kwa heshima ya mwanafizikia na mhandisi James Watt (1736 - 1819).

Wati moja ni sawa na volti-ampea moja (1 V·A). Uwezo wa majenereta huonyeshwa kwa kutaja kiasi cha wati yanachoweza kuzalisha. Kwa majenereta makubwa, kama vile vituo vya umeme vya diseli, umememaji au nyuklia kiasi hutajwa kwa megawati. 

Vizio vidogo sana kama pW vinatumika katika makadirio ya redio na radar; vifaa vya kiganga kama EEG na ECG mara nyingi hupimwa kwa µW.

daW na hW hali halisi havitumiwi; kama balbu ina 60 W hatusemi "6 daW" wala "15 hW" kwa balbu ya 150 W.

Kilowati (kW) ni kizio kwa vifaa vingi vya kila siku, kwa mfano kwa matumizi ya jiko la umeme au pia nguvu ya injini. Injini ya gari la kawaida huwa na 30 kW hadi 80 kW.  

Megawati (MW) ni kizio cha kupima injini kubwa sana kama injini za meli na manowari kubwa lakini vinginevyo hutumika kwa kutaja nguvu ya majenereta ya kituo cha umeme.

Vizio vikubwa zaidi vinaweza kutokea katika matumizi ya vifaa vichache kama laser kubwa ya majaribio au kutaja jumla ya uzalishaji wa nguvu wa lambo la majiumeme; kwa mfano lambo la magenge matatu huwa na nafasi ya uzalishaji wa 22 GW. 

Terawati ni nguvu ya radi ya kawaida. 

Petawati inaweza kutumiwa kutaja nishati ya jua: nishati yote inayofika kwa njia ya nuru yake duniani ni takriban 174 PW.

Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Johari (filamu)

**Johari I na II** ni filamu ya mapenzi na maisha iliyoltolewa mwaka wa 2007 nchini Tanzania.

## Muhtasari wa filamu
Johari (Blandina Changula) na Mainda (Mwanaidi Suka) ni marafiki waliokuwa pamoja na kusoma pamoja, wakiwa shuleni. 
Kanumba anatokea kumpenda Johari na kumbembeleza awe mpenzi wake ambaye Johari anaona Kanumba hamfai kwani alikuwa anampenda bwana mwingine (Ray-Vincent Kigosi) ambaye alikuwa mtu mkubwa mwenye kazi yake na uwezo pia, bila kutambua kuwa Ray anatumia pesa zake kuwaghilimu wasichana tofauti na kutoka nao kimapenzi ambao wanamuambukiza maradhi ya ukimwi.

Mainda nae anampenda Kanumba ambaye anashindwa kumpa nafasi moyoni kwakuwa Kanumba moyo wake wote ulikuwa umetawaliwa na fikra juu ya kuwa mmoja wa mpenzi wa Johari. 

Siku ya siku Johari anagundua maovu ya Ray na kuamua kujinasua kwenye penzi hilo na Ray anamwambia kwa kebehi umeisha Johari kwani anajua alishamuambukiza maradhi ya ukimwi, bila kujua anamkubali Kanumba ambaye hajui kama Johari ameathirika nae kuja kustuka anajikuta ameshaambukizwa akistuka arudi kwa Mainda, Mainda nae keshastuka kuwa Kanumba ameambukizwa kwakuwa anajua miyenendo ya shoga yake. 

Johari nae yupo njia panda hajui aolewe na Ray au Kanumba.
James Watt

thumb|right|James Watt
thumb|right|Sampuli ya injini ya mvuke ya James Watt
**James Watt** (19 Januari 1736 - 19 Agosti 1819) alikuwa mhandisi kutoka Uskoti. Amekuwa maarufu kwa kuboresha injini ya mvuke kufikia kiwango kilichowezesha matumizi ya mashine hii kwa viwanda. Kwa njia hiyo alikuwa katiy a watu waliweka msingi kwa mapinduzi ya viwanda wa karne ya 18 na karne ya 19.

## Mafunzo yake 
Alizaliwa Uskoti katika familia ya kipresbiteri kama mtoto wa mjenzi wa meli. Shuleni alipenda hisabati na kusoma mengi lakini lugha na historia aliacha kando. Angependa kuwa daktari lakini wazazi walishindwa kumgharamia masomo ya chhuoni. Alipofikia umri wa miaka 17 aliingia katika mafunzo ya fundi makanika huko London. Aliamwacha fundi mwalimu alipoona hajifunzi kitu kipya tena bila kusubiri kutimiza miaka saba ya kawaida na kwa sababu hiyo hakutambuliwa kama fundi kamili.

## Fundi wa Chuo Kikuu cha Glasgow 
Watt alibahatika alipopata kazi ya fundi kwa vifaa vya upimaji kwenye chuo kikuu cha Glasgow. Alipendwa na walimu na wanafunzi waliokutana katika karakana ndogo ya Watt kwa majadiliano. Profesa wa fizikia Joseph Black na mwanauchumi Adam Smith wakawa marafiki zake. 

Mwaka 1760 Watt alimwoa Margaret Miller. Kati ya watoto wao ni mwanawe James pekee aliyeishi kufikia umri mkubwa.

## Kukutana na injini ya mvuke 
Mwaka 1764 rafiki mwingine Profesa John Robison alimwonyesha injini ya mvuke. Watt alianza kusoma yote juu ya teknolojia hii yaliyopatikana kwake. Chuo kikuu kilikuwa na injini moja iliyoharibika na Watt alipewa kazi ya kuitengeneza. Alifaulu lakini aliona ya kwamba injini ilikuwa na tatizo la muundo wake kwa sababu kiasi kikubwa cha nishati kilipotea badala ya kufanya kazi. 

## Jitihada za kubuni injini mpya 
Watt alitengeneza sampuli ndogo ya injini bora. Marafiki kwenye chuo kikuu walimsaidia kwa kumpa pesa alipotengeneza injini kubwa. Utengenezaji wa mashine hizi ulikuwa na matatizo makubwa. Wafanyakazi wa wakati ule hawakuzoea kutekjeleza shughuli kwa umakinifu uliohitajika kwa mashine hii. Mtajiri aliyomsaidia kwa pesa alishindwa kuendelea na mwenye kiwanda mwingine aliingia akiamini ubora wa muundo wa Watt.

Ilichukua miaka kadhaa na msaada wa watu mbalimbali hadi injini ya mvuke iliyoboreshwa ilikuwa tayari kwa uzalishaji na matumizi. Tangu 1785 kiwanda cha Watt na mwenzake kilianza kuleta faida ya kifedha na hali yake ya kiuchumi kilikuwa nzuri.

Watt aliendelea kutengezea aina mpya za gia kwa mashine yake iliyowezesha matumizi yake kwa shughuli nyingi. Alibuni pia kizio cha kupima nguvu akaiita "nguvu ya farasi" (horsepower) kinachoendelea kutumiwa duniani kama kipimo kwa nguvu ya injini hata kama kipimo kipya cha SI kinachoitwa "Watt" (wati) kimechukua nafasi yake kitaalamu.

Jamii:Waliozaliwa 1736
Jamii:Waliofariki 1819
Jamii:Wahandisi wa Uskoti
Jamii:Wavumbuzi
Nafaka

**Nafaka** ni mbegu za aina mbalimbali za manyasi. Ni pia jina la aina za manyasi yanayolimwa mashambani ambazo mbegu zake zinatumiwa kama chakula cha binadamu. 

Manyasi za nafaka ni kati ya mimea muhimu zaidi inayotumiwa kama chakula cha watu duniani.

Nafaka muhimu ni pamoja na
*mawele
*mtama
*wimbi
*matefi (nafaka ya Uhabeshi)
*mchele
*mahindi
*ngano
*ngano nyekundu
*shayiri
*oti 

Aina tatu za nafaka, ambazo ni 87 % za mavuno ya nafaka zote duniani, ni: mahindi, ngano na mchele. 

Nafaka zina wanga (kabohaidreti) ndani yake ambayo ni lishe muhimu ya watu. Kuna pia kiasi kidogo cha protini.

Punje za nafaka zinaliwa baada ya kuzivunja kiasi na kuzilainisha ndani ya maji. Kwa kawaida nafaka huliwa baada ya kupondwa au kusagwa kuwa unga. 

Ugali, uji,  maandazi, chapati, mkate, keki  na spaghetti ni mifano ya vyakula vinavyotengenezwa kwa kutumia unga wa nafaka.

## Marejeo
## Viungo vya nje
Jamii:Chakula
Jamii:Nyasi na jamaa
*
Ngano

Kwa aina ya fasihi simulizi tazama makala ya Ngano (hadithi)

**Ngano** ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za ngano ni nafaka ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia hasa kwenye kanda zisizo na joto au baridi kali.

Ngano ni kati ya nafaka muhimu zaidi zinazoliwa na watu pamoja na mhindi na mpunga. Ngano hutumiwa hasa kwa kuisaga kuwa unga. Unga wa ngano hutumiwa kwa mkate, chapati na pasta.

## Spishi zinazopandwa sana
* *T. aestivum*, Ngano ya Mkate (Common or Bread Wheat) - Spishi ya heksaploidi inayopandwa sana kabisi duniani.
* *T. durum*, Ngano Ngumu (Durum) - Spishi ya tetraploidi inayopandwa sana, nambari mbili duniani.
* *T. monococcum*, Ngano Punje-moja (Einkorn) - Spishi ya diploidi yenye aina za porini na zinazopandwa; isiyopandwa sana sikuhizi.
* *T. dicoccum*, Ngano Punje-mbili (Emmer) - Spishi ya tetraploidi iliyopandwa zamani lakini si sana sikuhizi.
* *T. spelta*, Ngano Spelti (Spelt) - Spishi ya hexaploidi inayopandwa bado kwa kiasi.

## Picha

File:Wheat P1210892.jpg|Ngano wa mkate
File:Triticum-durum-ear.JPG|Ngano ngumu
File:Triticum monococcum0.jpg|Ngano punje-moja
File:Usdaemmer1.jpg|Ngano punje-mbili
File:Triticum spelta.jpg|Ngano spelti

Jamii:Nyasi na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Jamii:Nafaka
Upanga

ya Dresden.]]
**Upanga** (kwa Kiing. *sword*) ni silaha yenye makali inayoshikwa mkononi kwa ajili ya kukata. Hutengenezwa kwa metali, hasa feleji, ikifanana na kisu ila tu ni kubwa. Hasa ubapa wake ni ndefu na mpini wake ni mkubwa kwa sababu mkono wote unahitaji kushika silaha hii.

Mara nyingi kuna chuma cha kupandana kinachokusudiwa kukinga mkono unaoshika upanga. Umbo la upanga ni muhimu kwa mbinu za mapigano. 

Kuna aina nyingi za upanga zinazotofautiana hasa katika urefu na pia uzito. 

Panga hutengezwa kutokana na malighafi ya shaba na chuma. Panga za kwanza zilitengenezwa na wahunzi (wafua chuma) wa Misri na China wakitumia bronzi. Tangu kupatikana kwa bunduki umuhimu wa upanga umepungua. Katika vita vya silaha za kisasa panga zimepotea kabisa. Lakini katika vita vya wenyewe kwa wenyewe au ghasia ya Kenya ya mwaka 2008 panga zilikuwa silaha muhimu tena.

Upanga mwembamba huitwa kitara.

## Viungo vya nje
Jamii:Silaha
Jamii:Teknolojia
Risasi

*Kwa elementi na metali angalia Risasi (metali)*

**Risasi** ni gimba dogo la metali linalorushwa kutoka kasiba ya bunduki. Mara nyingi risasi hutengenezwa kwa plumbi yaani metali inayoitwa pia "risasi". Jina la metali imekuwa jina kwa ajili ya silaha. 

## Risasi katika historia
Zamani risasi zilitengenezwa kwa kwa kutumia plumbi pekee. Bunduki za zamani kama gobori ziliweza kurusha hata vipande vya mawe au vipande vidogo vya metali yoyote. Risasi ilipendezwa kutokana na uzito wake ulioipeleka mbali zaidi na kwa nguvu zaidi; pia ni metali inayoyeyushwa kirahisi kwa kutumia joto kidogo kuliko metali nyingine. 

Hivyo askari mwenye gobori alitengeneza risasi kwa ajili ya bunduki yake kabla ya kila mapigano. Kwa kazi hii askari alikuwa na kifaa alimomwaga risasi iliyoyeyuka ikatoka kwa umbo la tufe. Alibeba baruti yake katika chupa, kumwaga kiasi cha baruti katika silaha, kuongeza risasi juu yake na kukandamiza yote kwa fimbo ndefu ndani ya kasiba ya silaha, halafu kuipashia moto kupitia shimo ndogo kando la kasiba.

Baadaye risasi zilifungwa katika karatasi pamoja na kiasi cha baruti kwa kila matumizi ya silaha. Hii ilikuwa ramia ya kwanza na askari alipaswa kufungua ramia kwa meno yake, kumwaga baruti katika bunduki na kuongeza risasi juu yake.  

Katika karne ya 19 muundo wa bunduki imebadilika na kasiba imepata mifuo ndano yake kwa mwendo wa sukurubu iliipa risasi mwendo wa kuzunguka na kuongeza ukamilifu wa kupiga shabaha. Sasa ramia zilizotengenezwa kiwandani zilikuwa za metali hasa shaba na risasi ilibanwa kwenye kichwa cha ramia. Baruti iliwaka kwa pigo la sindano ya silaha na risasi ilirushwa nje.

## Risasi za kisasa
Siku hizi risasi zote zinatengenezwa kiwandani na kuuzwa kama sehemu ya ramia. Risasi yenyewe mara nyingi bado ni ya plumbi (elementi ya risasi) lakini kwa kawaida risasi ina koti ya metali gumu zaidi kama shaba au feleji. 

Aina ya ganda inasababisha tabia tofauti tofauti za risasi. Ganda kamili ya kufunika risasi yote inaongeza nguvu; kama mtu anapigwa nayo risasi itapita kwenye mwili. Aina hii ni risasi ya kijeshi. Risasi kwa uwindaji zina ganda la sehemu tu inayopasuka wakati wa kupiga shabaha. Inaacha nichati yake katika shabaha maana yake ina nguvu zaidi ya kuua. Kufuatana na kanuni za kimatifa aina hii hairuhusiwi kwa matumizi ya kijeshi. 

Kuna pia risasi zinazojaa metali nzito zaidi kuliko plumbi kama vile urani. Hizi zatumiwa kwa ajili ya shabaha gumu.

Jamii:Silaha
Uwanja wa Ndege wa Rhein-Main

thumb|250px
**Kiwanja cha Ndege cha Rhein-Main** ni kiwanja cha ndege cha kimataifa cha Frankfurt am Main nchini Ujerumani. Ni kati ya viwanja vya ndege kubwa za abiria zaidi ya milioni 55 wanaopita. Jina kamili kwa Kijerumani ni **Flughafen Frankfurt am Main**, kwa Kiingereza **Frankfurt international Airport**. Kifupi chake ni FRA.

Ni kituo kikuu cha Lufthansa.

Kiwanja cha ndege kipo kilomita 12 kusini ya Frankfurt na safari kwa treni kutoka mjini ni dakika 20.

## Tanbihi 
Frankfurt
Jamii:Frankfurt am Main