open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natoli

**Natoli** ni jina la familia kadhaa zenye asili tofauti leo.
Watu maarufu wa ukoo huo ni:
* Gioacchino Natoli (1940), hakimu wa Italia
* Antonio Natoli (1552-1618), mtakatifu wa Italia
* Aldo Natoli (1906-1971), mfanyabiashara na mwanasiasa nchini Italia
* Amedeo Natoli (1888-1963), tajiri wa Kiitalia-Ufaransa
* Antonino Natoli (1857-1919), mfadhili na mfanyabiashara wa Kifaransa-Kiitalia
* Francesco Natoli, ofisa wa Italia
* Guido Natoli (1893-1966), mwanabenki wa Italia
* Giacomo Natoli (1846-1896), mwanabenki na mwanasiasa wa Italia
* Giovanni Natoli, Italia mtukufu wa XVII
* Giuseppe Natoli (1815-1867), waziri wa Italia
* Luigi Natoli (1857-1941), mwandishi wa Italia
* Vincenzo Natoli (1690-1770), hakimu nchini Italia

Jamii:Watu
Sebene

**Sebene** ni aina ya mapigo au midundo/ngoma tupu hasa hupigwa kwa kutumia gitaa na lina chembechembe za Rumba la Kikongo. Uanzishwaji wa sebene katika muziki wa Kongo hasa huhesabiwa kwa Franco Luambo na mpigaji gitaa maarufu wa Kikongo Plamedi Faustino, lakini inaonekana lilianza zamani na mpigaji gitaa mwingine wa Kikongo Henri Bowane ambaye huhesabiwa kwa heshima zote kama mwanzilishi halisi tangu katika miaka ya 1940. Katika sebene, mpiga gitaa mmoja au zaidi hurudiarudia virai kadhaa, wakati mpiga solo hubuni maujanja ndani kibwagizo kikuu cha wimbo.

## Marejeo 
## Viungo vya Nje 
* Soukous Overview on the National Geographic World Music Webpage 
Jamii:Mbegu za muziki
Aurlus Mabele

**Aurlus Mabele** (24 Oktoba 1953 — 19 Machi 2020) alikuwa mtunzi na mwimbaji kutoka Jamhuri ya Kongo.

## Maisha
Mabele alizaliwa katika mji wa Brazzaville, wilayani Poto-Poto nchini Jamhuri ya Kongo. Jina lake halisi lilikuwa *Aurélien Miatsonama*. Alianzisha kundi liitwalo "Ndimbola Lokole".

Baada ya kushiriki sana barani Ulaya, mwaka 1986 yeye na Diblo Dibala na Mav Cacharel, wakaanzisha kundi la Loketo. Kwa pamoja wakatengeneza muziki maarufu wa soukous ambapo baadaye akatajwa kama mfalme, hivyo basi ikapelekea msemo wa kuwa "Aurlus Mabele ndiye mfalme wa soukous".

Katika miaka 25 ya kazi zake ameuza zaidi ya nakala milioni 10 za albamu dunia nzima na alisaidia kwa kiasi kikubwa katika kuitambulisha na kuisukuma vilivyo muziki wa soukous nje ya mipaka ya bara la Afrika. Alikuwa anasumbuliwa na ugonjwa wa kupooza kwa miaka mitano, lakini aliweza kujipanga ili kufanya matamasha na kundi zima la Loketo huko Ulaya kati ya mwezi Mei na Juni, 2009.

Kwa kushirikiana na wapiga gitaa maarufu na wenye vipaji, ametengeneza dansi ya Kiafrika yenye ladha yake ya kipekee ya soukous kwa kutunga nyimbo kama vile Mousso Africa, Ivorian woman, Embargo, Betty De Asta, Evelyne, Loketo na kadhalika.

Tarehe 19 Machi 2020 taarifa kutoka Paris, Ufaransa, zilitolewa kwamba Aurlus Mabele amefariki kwa ugonjwa wa virusi vya korona.

## Diskografia
Baadhi ya albamu zake:
* Dossiwer X 2000 (JPS Production)
* Compil two 1999 (DEBS Music)
* Compil one 1999 (DEBS Music)
* Tour de contrôle 1998 (JPS Production)
* Best of Aurlus Mabele 1997 (Mélodie) CD 41044 2
* Album 1997 1997 (Mélodie)
* Album 1996 1996 (Mélodie) CD 41041 2
* Génération-Wachiwa encaisse tout 1994 (JIP) CD 41032 2
* Stop Arretez ! 1992 (JIP) CD 41021 2
* Embargo 1990 (Mélodie)
* Soukouss la terreur 1989 (Mélodie) CD 41007-2
* Sebene
* Africa Mousso (Femme D'Afrique)
* La Femme ivoirienne
* Maracas d'or 1988
* Loketo : réconciliation/cicatrice
* Loketo:Confirmation

## Tazama pia
*Orodha ya wanamuziki wa Soukous
*Orodha ya wanamuziki wa Afrika

## Viungo vya Nje
*http://www.pariscampus.fr/article/vie-etudiante/sorties/soukouss-ndombolo-coupe-decale-la-danse-la-sape-et-lambiance 
*http://www.answers.com/topic/aurlus-mabele?cat=entertainment&nr=1
*http://www.afropop.org/explore/style_info/ID/16/Congo%20music/ 

## Marejeo
Jamii:Wanamuziki wa Jamhuri ya Kongo
Doksolojia

katika kanisa la Mt. Yakobo huko Glenbeigh.]]
**Doksolojia** (kutoka neno la Kigiriki: δοξολογία, linaloundwa na δόξα, *doxa*, "utukufu" na λογία, -*logia*, "neno") ni shangilio fupi la kumsifu Mungu katika Ukristo, ambalo mara nyingi liko mwishoni mwa utenzi au zaburi. 

## Historia
Mapokeo hayo yanatokana na desturi za masinagogi ya Wayahudi. 

Kati ya Wakristo kwa kawaida doksolojia inaulenga Utatu Mtakatifu, yaani Baba, Mwana na Roho Mtakatifu.

Doksolojia zinapatikana katika sala za Ekaristi, Liturujia ya Vipindi, Rozari n.k.

## *Gloria Patri*
Doksolojia inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ni Atukuzwe Baba (kwa Kilatini *Gloria Patri*), inayoitwa hivi kutokana na maneno yake ya kwanza.  

Maneno asili ni: *Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.*

Tafsiri yake ni: :*Atukuzwe Baba, na Mwana na Roho Mtakatifu, kama mwanzo na sasa na siku zote na milele. Amina.*

## Doksolojia ya sala ya ekaristi
Katika Misa ya madhehebu ya Kiroma ya Kanisa Katoliki sala ya ekaristi inamalizika daima kwa kuimba au kutamka maneno ambayo kwa Kilatini ni:

:*Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, est tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus Sancti, omnis honor et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.* (Kwa njia yake (Kristo), na pamoja naye na ndani yake, wewe Mungu, Baba Mwenyezi, katika umoja wa Roho Mtakatifu, unapata heshima na utukufu wote, daima na milele. Amina.)

## Doksolojia ya Baba Yetu
Doksolojia nyingine maarufu ni ile iliyoongezwa mwishoni mwa Baba Yetu: "*Kwa kuwa ufalme ni wako, na nguvu, na utukufu, daima na milele, Amina*."  Maneno hayo ya liturujia ya kale sana yaliwahi kuongezwa katika Math 6:13, lakini wataalamu wanaona si asili ya Injili.

Wakristo wa Kilatini wameanza kuyatumia katika Misa mwaka 1970 ili kujilinganisha na desturi ya madhehebu mengi, lakini wanayatumia mwishoni mwa mnyambuliko wa Baba Yetu. 

## Tazama pia
*Doksolojia kuu

## Tanbihi
Atukuzwe Baba

za *Gloria Patri* katika *Liber Usualis*, zikiwa na mbadala.]]
**Atukuzwe Baba** (kwa Kilatini *Gloria Patri*) ndiyo doksolojia (kutoka neno la Kigiriki: δοξολογία, linaloundwa na δόξα, *doxa*, "utukufu" na λογία, -*logia*, "neno") inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ya Ukristo. 

Doksolojia ni shangilio fupi la kumsifu Mungu katika Ukristo, ambalo mara nyingi liko mwishoni mwa utenzi au zaburi. 

Mapokeo hayo yanatokana na desturi za masinagogi ya Wayahudi. 

Kati ya Wakristo kwa kawaida doksolojia inaulenga Utatu Mtakatifu, yaani Baba, Mwana na Roho Mtakatifu.

Doksolojia zinapatikana katika sala za Ekaristi, Liturujia ya Vipindi, Rozari n.k.

Jina la sala hiyo linatokana na maneno yake ya kwanza. Kwa kirefu ni: *Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.*

Tafsiri yake ni: :*Atukuzwe Baba, na Mwana na Roho Mtakatifu, kama mwanzo na sasa na siku zote na milele. Amina.*

Kwa Kigiriki ni: Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι, καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*"Doxology" at New Advent
*Glory Be
* The *Glory Be* and other prayers of the Rosary in many languages 
* A website with the Lord's Prayer in multiple languages; some of the languages also have the *Glory Be*
Kipahari-Potwari

**Kipahari-Kipotwari** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan na Uhindi inayozungumzwa na Wapahari. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kipahari-Kipotwari nchini Pakistan imehesabiwa kuwa watu milioni mbili na nusu. ia kuna wasemaji 1,020,000 nchini Uhindi (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipahari-Kipotwari iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipahari-Kipotwari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipahari-Kipotwari
*lugha ya Kipahari-Kipotwari katika Glottolog
*lugha ya Kipahari-Kipotwari kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Jamii:Lugha za Uhindi
Kipahari-Mahasu

**Kipahari ya Mahasu** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wapahari. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kipahari ya Mahasu imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipahari ya Mahasu iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipahari ya Mahasu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipahari ya Mahasu
*lugha ya Kipahari ya Mahasu katika Glottolog
*lugha ya Kipahari ya Mahasu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kipali

**Kipali** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya iliyotumika nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipali iko katika kundi la Kiaryan.

Siku hizi hakuna watu ambao huitumia kama lugha yao ya kwanza lakini bado inafundishwa, hasa huko Sri Lanka, kwa vile ni lugha ya fasihi andishi ya Ubuddha.
## Tazama Pia 
* Tipitaka
## Viungo vya nje
*lugha ya Kipali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipali
*lugha ya Kipali katika Glottolog
*lugha ya Kipali kwenye Ethnologue
*Mangala Sutta. Kipali-Kiswahili

Jamii:Lugha za Kihindi-Kiulaya
Kipaliyan

**Kipaliyan** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wapaliyan. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kipaliyan imehesabiwa kuwa watu 9520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipaliyan iko katika kundi la Kimalayalam.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipaliyan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipaliyan
*lugha ya Kipaliyan katika Glottolog
*lugha ya Kipaliyan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Bwana

**Bwana** ni jina la heshima linalotumika kwa mmoja ambaye ana mamlaka fulani. 

Katika dini mbalimbali linatumika kwa Mungu.

Katika tafsiri za Biblia, kuanzia ile ya awali maarufu kama Septuaginta, jina hilo linashika nafasi ya YHWH, kufuatana na desturi ya Wayahudi ya kutotaja jina hilo la fumbo na hivyo kulisoma Adonai (Bwana) wakilikuta katika Biblia.

Tangu awali Wakristo walipokea na kuendeleza desturi hiyo kwa kumkiri Yesu kuwa Bwana. Kadiri ya Mtume Paulo, “hawezi mtu kusema, ‘Yesu ni Bwana’, isipokuwa katika Roho Mtakatifu” (1Kor 12:3) anayemtia imani ya kuwa huyo aliyetupwa na watu wake ametawazwa na Baba juu ya wote.

Katika Uislamu neno la Kiingereza "Lord" linatumika pengine kutafsiri رب, *rabb*, sifa ya Allah.

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Bwana
Kipankhu

**Kipankhu** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bangladesh na Uhindi inayozungumzwa na Wapankhu. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kipankhu nchini Bangladesh imehesabiwa kuwa watu 3200. Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani lakini ni ndogo. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipankhu iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipankhu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipankhu
*lugha ya Kipankhu katika Glottolog
*lugha ya Kipankhu kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Bangladesh
Jamii:Lugha za Uhindi
Kipao

**Kipao** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wapao. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipao imehesabiwa kuwa watu 53,000. Uainishaji wa lugha ya Kipao kwa ndani zaidi haujulikani. Wengine husema kwamba Wapao huongea Kibagheli.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipao kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipao
*lugha ya Kipao katika Glottolog
*lugha ya Kipao kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiparenga

**Kiparenga** (au **Kigorum**) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi inayozungumzwa na Waparenga. Mwaka wa 2001 idadi ya Waparenga imehesabiwa kuwa watu 12,600 lakini wengi wao hutumia Kioriya ya Adivasi kama lugha yao badala ya Kiparenga. Kwa hiyo, lugha ya Kiparenga iko karibu na kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiparenga iko katika kundi la Kimunda.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiparenga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiparenga
*lugha ya Kiparenga katika Glottolog
*lugha ya Kiparenga kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Orodha ya wapiga gitaa wa Afrika

Hii ni orodha ya wapiga gitaa maarufu barani Afrika.

## Kialfabeti  
* Barthelemy Attisso - mpigaji gitaa kiongozi wa bendi ya Orchestre Baobab, huko nchini Senegal.
* Omara "Bombino" Moctar - mpigaji maarufu, mwimbaji na mtunzi kutoka mjini Agadez, Niger. 
* Alick Macheso - mpigaji gitaa mkuu wa bendi ya Orchestra Mberikwazvo, nchini  Zimbabwe.
* Oliver De Coque - wa Ogene Sound Super of Africa
* Mamadou Diop (pia anajulikana kama Modou Diop) - mpiga rizim gitaa wa kutoka Senegal, lakini kwa sasa yupo nchini Marekani
* Afel Bocoum - Mpiga gitaa marufu kutoka nchini Mali, Ali Farka Touré ndiye mwalimu wake
* Henri Bowane - Ni mtu mkubwa katika masuala mazima ya uanzishwaji wa rumba la Kikongo, wanafunzi wa awali wa Franco.
* Diblo Dibala -  Mwanamuziki wa Kikongo ambaye maarufu kwa mtindo wa soukous, anafahamika kama "Machine Gun" kwa kasi na maarifa yke ya juu katika upigaji mzima wa gitaa.
* Nico Kasanda (aka "Dr. Nico") - mmoja kati ya waanzilishi wa muziki wa soukous.
* François Luambo Makiadi (aka "Franco") - Mwanamuziki wa Kikongo, mwanzilishi wa kundi zima la muziki wa Jazz maarufu OK Jazz.
* Nico Mbarga - mpigaji gitaa mkuu na mtunzi maarufu wa wimbo maarufu wa "Sweet Mother."
* Oliver Mtukudzi - Mpigaji gitaa kutoka nchini Zimbabwe na kiongozi wa 'Black Spirits'
* Jean-Bosco Mwenda - Mwanzilishi wa mtindo wa Kiafrika maarufu "mtindo wa kidole" katika miaka ya 1950, Kongo
* Ray Phiri- Mpigaji gitaa marufu kutoka mjini Mpumalanga, Afrika Kusini
* Jonah Sithole Mpigaji gitaa kutoka nchini Zimbabwe, anapiga na Thomas Mapfumo
* Djelimady Tounkara, mpiga gitaa maarufu wa bendi ya Super Rail Band kutoka mjini Bamako, Mali.
* Ali Farka Touré - mwimbaji na mpiga gitaa kutoka nchini Mali.
* Vieux Farka Touré - mtoto wa Ali Farka Touré, anachipukia kutoka nchini Mali.
* Sir Victor Uwaifo- Mpigaji gitaa kutoka kwa watu wanaongea Kibini/Kiedo, yupo mjini Benin, Jimbo la  Edo, Nigeria.
* Dr Sir Warrior - Mwimbaji na Mpigaji gitaa wa bendi ya Oriental Brothers International Band
* Jonah Sithole - Mpiga mbira na gitaa marehemu ambaye awali alikuwa anapiga na Thomas Mapfumo
* Joshua Dube - Mpigaji gitaa hayati ambaye awali alikuwa akipiga na Thomas Mapfumo
* Habib Koité - mwimbaji na mpigaji gitaa kutoka nchini Senegal

piga gitaa
piga gitaa
Jamii:Orodha za Afrika
Mfungo wa Mitume

ya karne ya 13 ikiwaonyesha Mitume Petro na Paulo (Belozersk).]]

**Mfungo wa Mitume** (pia: Mfungo wa Mitume Watakatifu, Mfungo wa Petro na Paulo, Mfungo wa Mt. Petro na hata Mfungo wa Rafik)  ni mfungo unaofanywa na Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki na Wakatoliki wa Mashariki. 

Mfungo huo unaanza Jumatatu ya pili baada ya Pentekoste (siku baada ya Jumapili ya Watakatifu Wote) na kuendelea hadi sikukuu ya Mitume Petro na Paulo inayoadhimishwa tarehe Juni 29. 

## Historia
Kisha kufurahia Ufufuko wa Yesu kwa siku hamsini za Pasaka, Mitume wa Yesu walianza kujiandaa waondoke Yerusalemu ili kwenda kueneza ujumbe wa Kristo. 

Mapokeo ni kwamba sehemu ya maandalizi hayo ilikuwa kufunga na kusali ili kupata msaada wa Mungu katika umisionari.

Msingi wa mfungo huo katika Injili ni kwamba, Mafarisayo walipowalaumu mitume hao kwa kutofunga pamoja nao, Yesu alijibu, "Wanawezaje marafiki wa Bwanaarusi kuomboleza, wakati Yeye yuko nao? Lakini siku zitakuja ambazo wataondolewa Bwanaarusi, ndipo watakapofunga." 

Maana ya maneno hayo ilihusu Mateso na Kifo chake, lakini kwa namna nyingine iliweza kutafsiri kuhusiana na Kupaa Bwana mbinguni, alipowaagiza kwenda ulimwenguni kuhubiri, jambo linalodai sala na mfungo.

Mapokeo hayo yanashuhudiwa na Papa Leo I (461 KK) katika hotuba zake, lakini baadaye yalisahauliwa na Ukristo wa Magharibi kwa kiasi kikubwa. 

Inafikiriwa kwamba mfungo huo ulianza kama shukrani kwa Mungu kwa ushuhuda wa Mitume uliofikia hatua ya kufia dini.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Kfouf, Archpriest Ayman. "The Fast of the Holy Apostles".
Trichuriasis

thumbnail|right|200px|Maisha ya mzunguko wa Trichuriasis

**Trichuriasis** ni ambukizo kutoka mnyoo-mjeledi (*Trichuris trichiura*, Kiing. whipworm). 
Kama uambukizo unatokana na minyoo michache, mara nyingi hakuna dalili zake.  Viwango vilivyo chini vya seli nyekundu za damu Hali hii huenda inaweza kutokea kutokana na upungufu wa damu. 
Mayai yana umbo wa pipa la mviringo. 

## Ugangakinga na matibabu
Ukinga unatokana na kupika chakula vizuri cha kutosha na kunawa kabla ya kupika.  
Taratibu nyingine ni pamoja na hali bora ya usafi wa mazingira  mifano ni kuwepo kwa vyoo visafi  Katika maeneo ya dunia ambako uambukizi hutokea kwa wingi, ni kawaida kuwatibu watu katika makundi ukifuatiliwa mchakato wa tiba. 
Matibabu yana muda wa siku tatu za kumeza dawa za: albendazole, mebendazole au ivermectin. Mara nyingi watu wanaambukizwa upya baada ya tibu.

## Elimumaambo
Uambukizo kutoka whipworm unaathiri idadi ya watu milioni 600 hadi 800 dunia nzima. Kwa kawaida hutokea katika nchi za joto Kazi inaendelea kuunda ((dawa ya chanjo)) dhidi ya maradhi haya.
 
## Marejeo
Jamii:Vidusia
Dini za Abrahamu

wa Ukristo, nyota na hilali vya Uislamu, nyota ya ncha tisa ya Bahá'í, nyota ya Daudi ya Uyahudi.]]
 ya waumini kati ya binadamu wote.]]

**Dini za Abrahamu**, ni dini zenye asili katika Mashariki ya Kati ambazo zinashika imani katika Mungu mmoja tu.

## Asili
Dini hizo zinamchukua Abrahamu kama kielelezo cha mwamini na rafiki wa Mwenyezi Mungu. 
Dini kuu za jamii hiyo (kadiri ya tarehe ya kutokea) ni: Uyahudi (KK), Ukristo (karne ya 1 BK) na Uislamu (karne ya 7), mbali na nyingine ndogo zaidi zilizotokana nazo, kama Baha'i (karne ya 19).

## Uenezi
Inakadiriwa kwamba 54% za watu wote duniani wanafuata mojawapo kati ya dini hizo, zikiwemo: Ukristo (33%), Uislamu (21%) na Uyahudi (0.2%).

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Reconciling the Abrahamic Faiths Accessed 21 October 2012
* What's Next? Heaven, hell, and salvation in major world religions A side-by-side comparison. [archive] Accessed 16 September 2014
* Three Faiths, One God  Accessed 21 October 2012

Jamii:Dini
Jamii:Uyahudi
Jamii:Ukristo
Jamii:Uislamu
Mti wa uzima

katika karne ya 16, mti wa uzima ukiwepo upande wa kushoto karibu na mti wa ujuzi wa mema na mabaya.]]
**Mti wa uzima** (kwa Kiebrania עֵץ הַֽחַיִּים, *Etz haChayim,*) ni mfano unaotumiwa na Biblia.

Katika kitabu cha Mwanzo, *mti wa uzima* unapatikana katika mstari 2:9 kama mti uliopandwa na YHWH Elohim (יְהוָה אֱלֹהִים) karibu na mti wa ujuzi wa mema na mabaya (עֵץ הַדַּעַת) "katikati ya bustani ya Eden". 

Katika 3:24 imeandikwa kwamba baada ya dhambi ya asili kerubi analinda njia inayofikia mti wa uzima. 

Kitabu cha Mithali kinatumia jina hilo mara nne (3:18, 11:30, 13:12 na 15:4). 

Hatimaye Kitabu cha Ufunuo kinatumia usemi wa Kigiriki *ξύλον (τῆς) ζωής*, *xylon (tēs) zōës*, mara nne vilevile (2:7, 22:2, 22:14 na 22:19.

 iliyochongwa kudokeza mti wa uzima, Chotyniec, Polandi.]]
Kwa kawaida Wakristo wamechukua usemi huu kama wa fumbo kwa msalaba wa Yesu.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Entheomedia.org 
* Chrismons and fleur de lis 
* Ancient Egypt, the tree of life
* Colin Low's Notes on Kabbalah - The Tree of Life
* Donmeh West 
* Kheper's Kabbalah Page
* Work of the Chariot
* The Isometric Sephiroth: The Forgotten Correspondences 
* Etz Hhaim:  The Tree of Life: The Original Tree of the Sepher Yetsira
*
Kipunjabi cha Magharibi

**Kipunjabi cha Magharibi** (pia **Kilahnda**) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan na Uhindi inayozungumzwa na Wapunjabi. Mwaka wa 2015 idadi ya wasemaji wa Kipunjabi cha Magharibi nchini Pakistan imehesabiwa kuwa watu zaidi ya tisini milioni. Pia kuna wasemaji 1,910,000 nchini Uhindi (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipunjabi cha Magharibi iko katika kundi la Kiaryan.  Wengine hutumia jina la Kilahnda kujumlisha lugha hii pamoja na Kisaraiki, Kihindko cha Kusini na cha Kaskazini, Kipahari-Potwari na Kikhetrani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipunjabi cha Magharibi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipunjabi cha Magharibi
*lugha ya Kipunjabi cha Magharibi katika Glottolog
*lugha ya Kipunjabi cha Magharibi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Pakistan
Jamii:Lugha za Uhindi
Kipunjabi cha Mashariki

**Kipunjabi ya Mashariki** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wapunjabi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kipunjabi ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 28,200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipunjabi ya Mashariki iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kipunjabi ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipunjabi ya Mashariki
*lugha ya Kipunjabi ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kipunjabi ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiranglong

**Kiranglong** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Waranglong. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiranglong imehesabiwa kuwa watu 8000. Uainishaji wa lugha ya Kiranglong kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiranglong kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiranglong
*lugha ya Kiranglong katika Glottolog
*lugha ya Kiranglong kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Mapinduzi ya Zanzibar

za wabunge zilivyofutwa.]]
 ya kusherehekea miaka 10 ya mapinduzi, ikipongeza vyama vya ASP na TANU (makumbusho ya House of Wonders, Stone Town).]]
 akishiriki sherehe ya miaka 40 tangu mapinduzi kufanyika.]]

**Mapinduzi ya Zanzibar** yalitokea mwaka 1964 ili kumuondoa madarakani Sultani wa Zanzibar na serikali yake, iliyoundwa hasa na Waarabu, na hatimaye kuweka uongozi mikononi mwa Waafrika, ambao ndio wengi visiwani humo (230,000 hivi), kwenye bahari ya Hindi, karibu na pwani ya Tanganyika. 

Usultani wa Zanzibar ulikuwa umepewa na Uingereza uhuru wake mwaka 1963. Kabla ya hapo, Waarabu walikuwa wamefaulu kudumisha katika mfululizo wa chaguzi utawala waliokuwa nao tangu zamani za Zanzibar kuwa chini ya Usultani wa Omani. 

Chama cha Afro-Shirazi Party (ASP), kilichowakilisha hasa Waafrika, kilipoona kwamba bungeni kina viti vichache ingawa kilipata 54% za kura katika uchaguzi wa Julai 1963, kilipatana na chama cha mrengo wa kushoto Umma Party.

Tarehe 12 Januari 1964 asubuhi na mapema, mwanachama wa ASP John Okello (1937-1971 ?) kutoka Uganda aliongoza wanamapinduzi 600–800 wa kisiwa kikuu cha Unguja kushinda polisi wa nchi na kuteka silaha zao. Halafu walielekea Zanzibar Town walipompindua Sultani Jamshid bin Abdullah na serikali yake. Waliokufa katika mapigano wamekadiriwa kuwa 80 hivi tu.

Kumbe yalifuata kwa siku kadhaa (labda hadi tarehe 20 Januari) maangamizi ya kimbari dhidi ya wakazi wenye asili ya Kiarabu (waliokuwa 50,000 hivi) na ya Asia Kusini (waliokuwa 20,000 hivi); hakuna hakika kuhusu idadi ya waliouawa: makadirio yanataja kuanzia mia kadhaa hadi 20,000. 

Kiongozi wa ASP Abeid Karume, asiyekuwa na msimamo mkali akawa rais wa kwanza wa nchi, na wanachama wa Umma party walipewa nafasi serikalini. Kufikia Machi Okello alikuwa ameshawekwa pembeni na kufikia Aprili kikosi chake kimeshanyang'anywa silaha. 

Mwelekeo wa Kikomunisti wa baadhi katika serikali mpya uliogopesha nchi za Magharibi. Kwa kuwa Zanzibar ilikuwa chini ya athari ya Uingereza, serikali yake iliandaa mipango kadhaa. Hata hivyo, hofu ya kuundwa serikali ya Kikomunisti haikutimia kamwe, na kwa kuwa wananchi wa Uingereza na Marekani waliweza kuhama bila shida, mipango hiyo haikutekelezwa. 

Wakati huo nchi za Kikomunisti za China, Ujerumani Mashariki na Umoja wa Kisovyeti zilianzisha mahusiano ya kirafiki na serikali mpya ya Zanzibar kwa kuitambua rasmi na kwa kutuma washauri. 

Karume alifanikisha majadiliano ya kuunganisha Zanzibar na Tanganyika ili kuunda hatimaye muungano wa Tanzania; vyombo vya habari vilitafsiri muungano huo kuwa juhudi za kuzuia Ukomunisti kugeuza Zanzibar. 

Mapinduzi yalikomesha miaka 200 ya utawala wa Waarabu Zanzibar, na yanaadhimishwa kila mwaka kama sikukuu ya taifa zima la Tanzania.  

## Tanbihi
## Marejeo
*.
*.
*Samuel Daly, Our Mother is Afro-Shirazi, Our Father is the Revolution, Senior Thesis, 2009, Columbia University, New York.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.

## Marejeo mengine 
*.
*Mwakikagile, Godfrey, *Why Tanganyika united with Zanzibar to form Tanzania*, ISBN 978-9987-16-045-7
Mji Mkongwe

**Mji Mkongwe** (kwa Kiingereza: *Stone Town*) ndio sehemu ya kale ya Jiji la Zanzibar, mji mkubwa wa kisiwa cha Unguja na mji mkuu wa Jamhuri ya Watu wa Zanzibar.

Kama kitovu cha historia yake kilichoathiriwa na utamaduni wa Waarabu, wa Waajemi, wa Wahindi na wa Wazungu, Mji Mkongwe umeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia" (World Heritage). 

Nyumba za Mji Mkongwe zilijengwa tangu mwaka 1830, wakati Sultani Sayyid Said alipohamisha mji mkuu wake kutoka Omani kuja Unguja. 

Kati ya majengo maarufu ni Beit al Ajaib (Jumba la Maajabu lililobomoka tarehe 24 Desemba 2020), Jumba la Sultani, Ngome Kongwe, Kanisa Kuu la Anglikana lililojengwa mahali pa soko la watumwa na hasa nyumba nyingi za kihistoria za ghorofa zilizojengwa na familia za tabaka la matajiri Waarabu zenye milango yenye mapambo mazuri. 

Mji Mkongwe unapokea watalii wengi kila mwaka.

Mji wa kisasa umekua sana ng'ambo ya Mji Mkongwe.

## Picha

Image:StoneTown-Zanzibar.jpg|Mji Mkongwe
Image:Sansibar-HoseOfWonders.jpg|Nyumba ya Maajabu (Beit-al-Ajaib)
Image:Fort-Zanzibar.jpg|Boma la Kale katika Mji Mkongwe
Image:Beach-Zanzibar.jpg|Mahali pa kuogelea ufukoni karibu na Mji Mkongwe

## Tazama pia
* Orodha ya miji ya kale ya Waswahili
* Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
* Aga Khan Jamaat Khana, Zanzibar
* Bafu za Hamamni, Zanzibar
* Bustani za Forodhani, Zanzibar
* Jengo la Bharmal, Zanzibar
* Msikiti wa Malindi, Zanzibar
* Nyumba ya Tippu Tip, Zanzibar
* Soko la Darajani, Zanzibar
* Ubalozi Mdogo wa Uingereza, Zanzibar
* Zahanati ya Ithnashiri

## Tanbihi
## Viungo vya nje 
* Historia na utamaduni wa Zanzibar 
* UNESCO Stone Town Site
* Stone Town Conservation and Development Authority 
* Zanzibar Urban District Homepage for the 2002 Tanzania National Census 
* Stranger in Paradise: Searching for a Place to Call Home in Stone Town  by Christopher Vourlias, *World Hum*, June 15, 2009
* Zanzibar Stone Town & Hotels  A travel guide website containing pictures and information about Stone Town as well as a selection of Stone Town Hotels.
* Stone Town sites and attractions 

Jamii:Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi
Jamii:Zanzibar
Jamii:Miji ya kale ya Waswahili
Jamii:Urithi wa Dunia katika Zanzibar
Kirawang

**Kirawang** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Warawang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kirawang nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 62,000. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Uhindi (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirawang iko katika kundi la Kinungish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kirawang kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kirawang
*lugha ya Kirawang katika Glottolog
*lugha ya Kirawang kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Uhindi
Kirangkas

**Kirangkas** () ilikuwa lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi iliyozungumzwa na Warangkas. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kirangkas tena kwa vile Warangkas hutumia lugha ya Kikumaoni kama lugha yao sasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirangkas iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kirangkas kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kirangkas
*lugha ya Kirangkas katika Glottolog
*lugha ya Kirangkas kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiruga

**Kiruga** ilikuwa lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi iliyozungumzwa na Waruga. Msemaji wa mwisho wa lugha ya Kiruga alifariki miaka michache baada ya 2000. Waruga wote wengine hutumia lugha ya Kigaro badala ya lugha yao ya asili, maana yake lugha ya Kiruga imetoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiruga iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiruga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiruga
*lugha ya Kiruga katika Glottolog
*lugha ya Kiruga kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kisadri

**Kisadri** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wasadri. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisadri nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 3,290,000. Pia kuna wasemaji 1180 nchini Nepal (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisadri iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisadri kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisadri
*lugha ya Kisadri katika Glottolog
*lugha ya Kisadri kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Nepal
Sherehe kuu

**Sherehe kuu 12** (kwa Kigiriki: Δωδεκάορτον, Dodekaorton) za Makanisa ya Kiorthodoksi, tukiacha Pasaka iliyo *sikukuu ya sikukuu zote*, zinawaadhimisha Yesu Kristo (8) pamoja na Bikira Maria (4). 

Ni hizi zifuatazo:

#, Kuzaliwa kwa Mama wa Mungu
#, Kutukuka kwa Msalaba
#, Mama wa Mungu kutolewa hekaluni
#, Kuzaliwa kwa Kristo/Krismasi
#, Ubatizo wa Kristo — Theofania, inayoitwa pia Epifania
#, Yesu kutolewa hekaluni
#, Kupashwa Habari Maria
#Jumapili kabla ya Pasaka — Kuingia Yerusalemu Jumapili ya Matawi au ya Mitende au ya Maua
#Siku arubaini baada ya Pasaka — Yesu Kristo Kupaa Mbinguni
#Siku hamsini baada ya Pasaka — Pentekoste
#, Yesu Kugeuka Sura
#, Kulala kwa Mama wa Mungu

Mbali ya hizo, Waorthodoksi wana sherehe nyingine tano zinaazohesabiwa kuwa kuu: Tohara ya Kristo , Kuzaliwa kwa Yohane Mbatizaji , Watakatifu Petro na Paulo , Kukatwa Kichwa kwa Yohane Mbatizaji , na Ulinzi wa Mama wa Mungu .

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Icons of the Church Year, Orthodox Church in America. Accessed October 15, 2007.
* The Major Feasts of the Church, Greek Orthodox Archdiocese of America. Accessed October 15, 2007.
* Web Sites for Special Occasions , Greek Orthodox Archdiocese of America. Access October 15, 2007.

Jamii:Liturujia
Ulinzi wa Mama wa Mungu

ya Kirusi ya Pokrov.]]

**Ulinzi wa Mama wa Mungu** (kwa Kigiriki Σκέπη, Sképē; kwa Kislavi cha Kikanisa Покровъ, Pokrov, yaani "ulinzi") ni sikukuu ya Bikira Maria inayoadhimishwa na Waorthodoksi na Wakatoliki wa Mashariki wanaofuata mapokeo ya Kigiriki.

Inatokana na imani ya Wakristo wengi katika uwezo wa sala ya Mama wa Mungu kwa ajili ya binadamu.

Tarehe ya sikukuu hiyo ni 14 Oktoba (1 Oktoba kadiri ya kalenda ya Juliasi).

## Tanbihi
## Marejeo
* Покров Пресвятой Богородицы   The article was used for iconography description.
* *Basil Lourié.* The Feast of Pokrov, its Byzantine Origin, and the Cult of Gregory the Illuminator and Isaac the Parthian (Sahak Partcev) in Byzantium

## Viungo vya nje 
* Celebration of Pokrov in Russia 
* Icons of the Intercession
* The Protection of our Most Holy Lady the Mother of God and Ever-Virgin Mary Icon and Synaxarion of the feast
* The Feast of the Holy Skepi of the Theotokos  from the Website of the Greek Orthodox Archdiocese of America
* Saint Andrew, Fool-for-Christ 
*  Pokrovsko-Vasil'evsky monastyr (Protection-Basil monastery)
* Pokrov Foundation , a Bulgarian Orthodox Christian organization
Kisauria-Paharia

**Kisauria-Paharia** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi na Bangladesh inayozungumzwa na Wasauria-Paharia. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisauria-Paharia nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 54,000. Pia kuna waseaji 7000 nchini Bangladesh (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisauria-Paharia iko katika kundi la Kidravidi ya Kaskazini.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisauria-Paharia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisauria-Paharia
*lugha ya Kisauria-Paharia katika Glottolog
*lugha ya Kisauria-Paharia kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Bangladesh
Kisentinel

**Kisentinel** ilikuwa lugha ya Kiandamani nchini Uhindi iliyozungumzwa na Wasentinal visiwani mwa Andaman. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisentinel imehesabiwa kuwa watu 150. Hakuna habari nyingine kuhusu lugha ya Kisentinel kwa vile Wasentinel wanakataa kuhusiana na watu wa nje.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kisentinel kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisentinel
*lugha ya Kisentinel katika Glottolog
*lugha ya Kisentinel kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Wafiadini wa Mombasa

**Wafiadini wa Mombasa** ni kundi la Wakristo Wakatoliki zaidi ya 280 waliouawa na sultani Jeromino Chingulia au Yusuf bin al-Hasan huko Mombasa (leo nchini Kenya) tarehe 21 Agosti 1631 kwa sababu ya imani yao, ambayo mwenyewe alikuwa ameikana ili kurudia Uislamu.

Kati yao kuna Wareno wengi (wanaume 47, wanawake 39 na watoto 59), lakini Waafrika labda wengi zaidi (wanaume 72, mbali ya wanawake na watoto) waliomuamini Yesu kwa dhati wasiweze kumkana kwa lolote. 

## Historia
Tarehe 16 Agosti 1631, sultani huyo alikusanya watu kutoka bara akavamia Fort Jesus kwa kujifanya anataka kushiriki ibada. Kumbe alimuua kapteni Mreno kwa kisu, wakati wafuasi wake walipochoma moto mji mzima. 

Wakazi walikimbilia nyumba ya wamisionari Waaugustino. Hapo suala halikuwa tena kufukuza Wareno tu, bali kukomesha Ukristo. 

Sultani aliwatolea wote nafasi ya kusilimu ili kukwepa kifodini, lakini mmoja tu alikubali. Watu wake walishambulia kanisa tarehe 20 Agosti huku wakiua wote waliolikimbilia. 

Kesho yake wanawake wengine pamoja na watoto, wakiwemo Wareno na Waafrika, walipita kati ya mji wakiimba tenzi za Kikristo. Walilazimishwa kupanda boti walioangamizwa kwa visu na mikuki. 

Isabel Varella alikataa kuasi, lakini alifanywa mtumwa badala ya kuuawa. Hata mke na binti walifia dini yao. 

Sultani Yusufu (Jeronimo) aliondoka Mombasa mwaka 1632 akawa haramia kwenye Bahari ya Shamu.

Siku hizi kesi ya kuwatangaza hao wafiadini kuwa wenye heri na halafu watakatifu inaendelea.

## Marejeo 
*Freeman-Grenville G.S.P., The Mombasa Rising against the Portuguese. From Sworn Evidence, London, OUP 1980 (Hati za kutangaza wafiadini hao wenye heri kwa Kilatini na Kiingereza)
*.
*.
*Gray, John, Early Portuguese Missionaries in East Africa, London, MacMillan 1958 

Jamii:Waliofariki 1631
Jamii:Wafiadini Wakristo
Jamii:Mombasa
Jamii:Kanisa Katoliki Kenya
Jamii:Historia ya Kanisa
Kitamang-Mashariki

**Kitamang ya Mashariki** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Watamang. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitamang ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 1,180,000 nchini Nepal na 17,500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitamang ya Mashariki iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitamang ya Mashariki kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitamang ya Mashariki
*lugha ya Kitamang ya Mashariki katika Glottolog
*lugha ya Kitamang ya Mashariki kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kithangmi

**Kithangmi** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal, Uhindi na Uchina inayozungumzwa na Wathangmi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kithangmi nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 23,200. Pia kuna wasemaji 300 nchini Uchina (2002) na wasemaji 500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithangmi iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kithangmi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kithangmi
*lugha ya Kithangmi katika Glottolog
*lugha ya Kithangmi kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uhindi
Kitharu cha Chitwania

**Kitharu ya Chitwania** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal inayozungumzwa na Watharu. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitharu ya Chitwania nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 285,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitharu ya Chitwania iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitharu ya Chitwania kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitharu ya Chitwania
*lugha ya Kitharu ya Chitwania katika Glottolog
*lugha ya Kitharu ya Chitwania kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kitharu cha Rana

**Kitharu ya Rana** ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal inayozungumzwa na Watharu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitharu ya Rana nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 336,000. Pia kuna wasemaji 150,000 nchini Uhindi (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitharu ya Rana iko katika kundi la Kiarya.

## Viungo vya nje
*Lugha ya Kitharu ya Rana kwenye Multitree
*Lugha za OLAC kuhusu Kitharu ya Rana
*Lugha ya Kitharu ya Rana katika Glottolog
*Lugha ya Kitharu ya Rana kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Jamii:Lugha za Uhindi
Kitibeti

**Kitibeti** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Uhindi na Nepal inayozungumzwa na Watibeti. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitibeti nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 1,070,000. Pia kuna wasemaji 85,300 nchini Uhindi (2001) na wasemaji 4450 nchini Nepal (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitibeti iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitibeti kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitibeti
*lugha ya Kitibeti katika Glottolog
*lugha ya Kitibeti kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Nepal
Kitshangla

**Kitshangla** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bhutan, Uhindi na Uchina inayozungumzwa na Watshangla. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kitshangla nchini Bhutan imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 7000 nchini Uchina (2000) na wasemaji 11,200 nchini Uhindi (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitshangla iko katika kundi la Kibodish.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitshangla kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitshangla
*lugha ya Kitshangla katika Glottolog
*lugha ya Kitshangla kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Bhutan
Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za China
Kiturung

**Kiturung** ilikuwa lugha ya Kitai-Kadai nchini Uhindi iliyozungumzwa na Waturung. Siku hizi Waturung wote huzungumza lugha ya Kisingpho, yaani lugha yao ya asili ya Kiturung imetoweka kabisa, ila maneno machache katika utumiaji wao wa Kisingpho. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiturung iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiturung kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiturung
*lugha ya Kiturung katika Glottolog
*lugha ya Kiturung kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiullatan

**Kiullatan** ilikuwa lugha ya Kidravidi nchini Uhindi iliyozungumzwa na Waullatan. Mwaka wa 2001 idadi ya Waullatan imehesabiwa kuwa watu 16,700, lakini hakuna walioendelea kutumia lugha ya Kiullatan; badala yake, Waullatan huzungumza Kimalayalam siku hizi, yaani Kiullatan imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiullatan iko katika kundi la Kimalayalam.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiullatan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiullatan
*lugha ya Kiullatan katika Glottolog
*lugha ya Kiullatan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kivishavan

**Kivishavan** ni lugha ya Kidravidi nchini Uhindi inayozungumzwa na Wavishavan. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kivishavan imehesabiwa kuwa watu 150 tu. Miaka ya 1980 Wavishavan wengi walifia maradhi ya ndui, na tangu pale lugha yao imeendelea kufifia. Uainishaji wa lugha ya Kivishavan kwa ndani zaidi haujulikani.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kivishavan kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kivishavan
*lugha ya Kivishavan katika Glottolog
*lugha ya Kivishavan kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Kiwar-Jaintia

**Kiwar-Jaintia** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi na Bangladesh inayozungumzwa na Wawar-Jaintia. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiwar-Jaintia nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 25,900. Pia kuna wasemaji 16,000 nchini Bangladesh (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwar-Jaintia iko katika kundi la Kikhasi.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiwar-Jaintia kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiwar-Jaintia 
*lugha ya Kiwar-Jaintia katika Glottolog
*lugha ya Kiwar-Jaintia kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Uhindi
Jamii:Lugha za Bangladesh
Kizo

**Kizo** (au **Kizou** nchini Uhindi) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wazo. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kizo nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 61,000. Pia kuna wasemaji 20,900 nchini Uhindi (2001). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizo iko katika kundi la Kisal.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kizo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizo
*lugha ya Kizo katika Glottolog
*lugha ya Kizo kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Myanmar
Jamii:Lugha za Uhindi
Masalia

la kutunzia masalia, yakiwemo ya Mitume wa Yesu na watakatifu wengine.]]
**Masalia** ni mabaki ya mwili au ya vitu vya mtu anayeheshimika hasa kwa msingi wa dini.

Masalia ni muhimu hasa katika baadhi ya madhehebu ya dini, kama vile ya Uhindu, Ubuddha na Ukristo.

Katika dini hiyo ya mwisho, heshima kwa masalia ilianza na maiti ya wafiadini, na umuhimu wake ulifikia kilele chake katika Karne za Kati.

## Tanbihi
## Marejeo 
* *Relics*, by Joan Carroll Cruz, OCDS, Our Sunday Visitor, Inc, 1984. ISBN 0-87973-701-8
* ''Reliques et sainteté dans l'espace médiéval*
* Brown, Peter; Cult of the Saints: Its Rise and Function in Latin Christianity; University of Chicago Press; 1982
* Vauchez, Andre; Sainthood in the Later Middle Ages; Cambridge University Press; 1997
* Mayr, Markus; Geld, Macht und Reliquien; Studienverlag, Innsbruck, 2000
* Mayr, Markus (Hg); Von goldenen Gebeinen; Studienverlag, Innsbruck, 2001

## Masalia katika fasihi
* *The Relic* by Eça de Queiroz, Dedalus Ltd, UK 1994. ISBN 0-946626-94-4
* *The Translation of Father Torturo* by Brendan Connell, Prime Books, 2005. ISBN 0-8095-0043-4

## Viungo vya nje
* The First-class Relics of St. Maximilian Kolbe 
* Relics in the Church of St Charles Borromeo, Wrocław, Poland 
* World tour of the relics of St. Therese of Lisieux
* Keeping Relics in Perspective 
* A Place for Relics 
* Relics and Reliquaries Collection, University of Dayton Special Collections
* Introduction by Earnest Brehaut (from his 1916 translation), pp. ix-xxv  to: Medieval Sourcebook, Gregory of Tours (539-594), *History of the Franks*, Books I–X  (on the 6th century meaning of *sanctus* and *virtus*)
* Head, Thomas. "The Cult of the Saints and Their Relics", The On-line Reference Book for Medieval Studies (the ORB), College of Staten Island, City University of New York 
* Smith, Judith M. H., "Portable Christianity:Relics in the Medieval West (c.700–1200)", Raleigh Lecture on History 2010 
* Butterfield, Andrew. "What Remains", *New Republic*, July 28, 2011
* *Treasures of Heaven: Saints, Relics, and Devotion in Medieval Europe'', -joint exhibition of the British Museum, Cleveland Museum of Art, and the Walters Art Museum, Baltimore

Jamii:Dini
Kichuuk

**Kichuuk** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Mikronesia inayozungumzwa na Wachuuk. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kichuuk imehesabiwa kuwa watu 45,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichuuk iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kichuuk kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichuuk 
*lugha ya Kichuuk katika Glottolog
*lugha ya Kichuuk kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Mikronesia
Kizakhring

**Kizakhring** ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina na Uhindi inayozungumzwa na Wazakhring. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizakhring nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 600. Pia kuna wasemaji 300 nchini Uhindi (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizakhring iko katika kundi la Kikeman.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kizakhring kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizakhring
*lugha ya Kizakhring katika Glottolog
*lugha ya Kizakhring kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za China
Jamii:Lugha za Uhindi
Bahati

linalodhaniwa kuleta bahati njema.]]
**Bahati** (kutoka neno la Kifarsi/Kiajemi "bakht", بخت; pia: **sudi**; kwa Kiingereza: *lucky*) inatafsiriwa kwa namna tofauti. 

Kwa mfano, Kamusi ya Noah Webster inafafanua bahati kama *"nguvu isiyo na lengo, isiyotabirika na isiyotawalika inayosababisha matukio mazuri au mabaya kwa mtu binafsi au kundi la watu"*. 

Kumbe Max Gunther inatafsiri hivi: ni "matukio ambayo yanaathiri maisha ya mtu na *yanaonekana* kuwa nje ya udhibiti wake".

Uwepo wa bahati unasadikiwa au kukanushwa kadiri ya utamaduni, falsafa, dini na hisia za watu. Kwa mfano Ukristo unafundisha Maongozi ya Mungu ambayo yanategemea Hekima yake, si bahati nasibu.

## Tanbihi
## Marejeo
* Gunther, Max. *"The Lucky Factor"* Harriman House Ltd 1977. ISBN 9781906659950
* Mlodinow, Leonard. ''"The Drunkard's Walk: How Randomness Rules Our Lives"* Penguin Group, 2008. ISBN 0375424040
* Mauboussin, Michael. *"The Success Equation: Untangling Skill and Luck in Business, Sports, and Investing."* Harvard Business Review Press, 2012 ISBN 9781422184233
* Taleb, Nassim N. *"Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets"'' Random House 2001 ISBN 0812975219

Jamii:Dini
Mfalme Yehu

" akitoa heshima yake kwa mfalme mkuu wa Ashuru: Black Obelisk ya Shalmaneser III.]]
**Mfalme Yehu** (kwa Kiebrania **יֵהוּא**, Yēhû, maana yake: "YHWH ni mwenyewe") alikuwa mfalme wa kumi wa Ufalme wa Israeli baada ya Yehoramu bin Ahabu.

Ni maarufu kwa kuangamiza ukoo mzima wa Omri, baba Ahabu, ili kuokoa imani ya Mungu pekee iliyokaribia kutoweka kwa juhudi za malkia Yezebeli. Hivyo alikamilisha kazi ya manabii Elia na Elisha.

Hata hivyo Biblia inamlaumu kama waandamizi wote wa Yeroboamu I kwa kuvumilia mahekalu mbadala ya huko Beteli na Dani. 

Alikuwa mwana wa Yehoshafati, na mjukuu wa Nimshi.

William F. Albright alikadiria ufalme wake kudumu miaka 842–815 KK, wakati E. R. Thiele alikadiria miaka 841–814 KK.  

Chanzo kikuu cha historia yake ni Kitabu cha pili cha Wafalme, sura 9-10. 

## Tanbihi
Jamii:waliozaliwa karne ya 8 KK
Jamii:Waliofariki 814 KK
Y
Y
Yeroboamu I

mbili za Ndama ya dhahabu; mchoro katika Bible Historiale, 1372).]]
**Yeroboamu I** (kwa Kiebrania ירבעם השני au יָרָבְעָם; kwa Kigiriki Ιεροβοάμ; kwa Kilatini Jeroboam) alikuwa mwana wa Nebati akatawala kwa miaka 22 Ufalme wa Israeli baada ya makabila 10 ya kaskazini kuasi ukoo wa Daudi wakati wa mjukuu wake Rehoboamu. 

Biblia inamhukumu hasa kwa kuanzisha sera ya kidini iliyowataka Waisraeli wamuabudu YHWH kwa sura ya fahali ya dhahabu katika mahekalu ya Dani na Beteli ili wasiende Yerusalemu, mji mkuu wa ufalme wa ukoo wa Daudi

## Historia
William F. Albright alikadiria ufalme wake kudumu tangu mwaka 922 KK &ndash; hadi 901 KK, wakati E. R. Thiele alisema kuwa alitawala tangu 931 KK hadi 910 KK.

## Katika Biblia
Agano la Kale linamtaja mara nyingi kama chanzo cha dhambi kuu ya Waisraeli ambayo hatimaye ilisababisha ufalme uangamizwe na Waashuru katika karne ya 8 KK.

## Tanbihi
## Viungo vya nje
* Jeroboam at the Jewish Encyclopedia
Kimarkesa-Kaskazini

**Kimarkesa ya Kaskazini** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Polinesia ya Kifaransa inayozungumzwa na Wamarkesa, hasa kwenye visiwa vya Nuku Hiva, Ua Huka na Ua Pou. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimarkesa ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 5390. Wamarkesa ya Kaskazini wengi wanatumia lugha ya Kitahiti badala ya lugha yao ya asili, yaani lugha ya Kimarkesa ya Kaskazini iko hatarini mwa kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarkesa ya Kaskazini iko katika kundi la Kioseaniki.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimarkesa ya Kaskazini kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimarkesa ya Kaskazini 
*lugha ya Kimarkesa ya Kaskazini katika Glottolog
*lugha ya Kimarkesa ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Polinesia ya Kifaransa
Nuku Hiva

thumb|Kisiwa cha Nuku Hiva,Polinesia ya Kifaransa
**Nuku Hiva** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa magharibi wa kisiwa cha Ua Huka. Eneo la kisiwa ni 339 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Taiohae. Mwaka wa 2007, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 2660. Watu wakaao kisiwani kwa Nuku Hiva huongea Kimarkesa ya Kaskazini na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
Ua Huka

**Ua Huka** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Nuku Hiva. Eneo la kisiwa ni 83 km². Kuna vijiji vitatu kisiwani viitavyo Vaipaee, Hane na Hokatu. Mwaka wa 2007, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 571. Watu wakaao kisiwani kwa Ua Huka huongea Kimarkesa ya Kaskazini na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
1262 KK

Makala hii inahusu mwaka **1262 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 13 KK
Kibaram

**Kibaram** (au **Kibaraamu**) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal inayozungumzwa na Wabaram. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kibaram imehesabiwa kuwa watu 160 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibaram iko katika kundi la Kihimalaya.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibaram kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibaram 
*lugha ya Kibaram katika Glottolog
*lugha ya Kibaram kwenye Ethnologue

Jamii:Lugha za Nepal
Hiva Oa

thumb|Kisiwa cha Hiva Oa
**Hiva Oa** ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Nuku Hiva. Eneo la kisiwa ni 316 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Atuona. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 2190. Watu wakaao kisiwani kwa Hiva Oa huongea Kimarkesa ya Kusini na Kitahiti.

Jamii:Visiwa vya Polinesia ya Kifaransa
1372 KK

Makala hii inahusu mwaka **1372 KK** (kabla ya Kristo).

## Matukio
* Wahiti wanateka ufalme wa Mitani magharibi kwa mto Eufrate

## Waliozaliwa 
## Waliofariki 
Jamii:Karne ya 14 KK