Maarifa ya Kitamaduni

**Maarifa ya Kitamaduni** (pia: maarifa ya asili, maarifa ya watu wa kawaida na maarifa ya kienyeji) kwa ujumla yanahusu mifumo ya maarifa iliyojengwa ndani ya tamaduni za jamii za kikanda, za asili, au za kienyeji.

## Aina za Maarifa ya Kitamaduni
Maarifa ya kitamaduni yanajumuisha aina mbalimbali za ujuzi kuhusu teknolojia za jadi na maisha ya kila siku, kama vile:
* Mbinu za kujihifadhi (mfano: zana na mbinu za uwindaji au kilimo)
* Ujauzito na uzazi
* Tiba za jadi
* Uongozi wa anga 
* Ujuzi wa ufundi na sanaa
* Ufahamu wa nyota na anga
* Hali ya hewa na mabadiliko ya mazingira

Mifumo hii ya maarifa kwa kawaida inategemea uchunguzi wa moja kwa moja na mwingiliano wa muda mrefu na mazingira, ukipitishwa kwa maneno na simulizi kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

## Utambulisho wa Tamaduni na Maelezo ya Kitamaduni
Shirika la Haki Miliki za Kiakili la Ulimwengu (WIPO) na Umoja wa Mataifa (UN) hujumuisha Maelezo ya Kitamaduni ya Jadi (TCE) katika ufafanuzi wao wa maarifa ya asili. Mifumo ya maarifa ya kitamaduni na maelezo ya kitamaduni inaweza kujumuisha:
* Utamaduni, hadithi, ngano, desturi, na sherehe
* Muziki, nyimbo, midundo, na ngoma
* Sheria, lugha, mitindo ya kuimba
* Sanaa ya kuona na usanifu

## Sifa Muhimu za Maarifa ya Kitamaduni
** Hali ya Jumla ya Maarifa:** Maarifa ya kitamaduni ni mkusanyiko wa ujuzi, mbinu, mazoea, na maelezo yanayohifadhiwa na kuendelezwa na jamii zenye historia ndefu ya mwingiliano na mazingira.

**Utambulisho wa Jamii:** Kila jamii inaweza kutofautiana na nyingine kwa maarifa yake ya kitamaduni. Katika baadhi ya jamii, maarifa haya yana maana za kibinafsi na kiroho.

**Uhifadhi wa Mazingira:** Maarifa ya kitamaduni kuhusu mazingira, kama vile vikwazo, methali, na mifumo ya maarifa ya cosmology, yanaweza kutoa misingi ya uhifadhi wa bioanuwai.

Mfano mzuri ni watu wa Kayapo wa Amerika Kusini, ambao wameunda mfumo wa kina wa uainishaji wa maeneo ya kiikolojia ya savanna ya kitropiki ya Amazon kwa ajili ya usimamizi bora wa ardhi.

## Uelewa na Uchunguzi wa Kijamii
Wanasayansi wa kijamii wanakazia uelewa wa maarifa ndani ya muktadha wa kiasili, wakisisitiza mchakato wa kuendeleza maarifa kutoka vizazi vya awali hadi sasa. Maarifa ya kienyeji na ya kitamaduni yanaweza kutofautishwa kwa muda mrefu wa kuwepo kwao, kuanzia miongo michache hadi karne au maelfu ya miaka.

Jamii za kienyeji mara nyingi zinaona maarifa yao kama sehemu ya cosmology yao, ambapo tofauti kati ya maarifa yasiyo ya kimwili na vitu halisi inaweza kupotea. Kwa mtazamo wao, maarifa haya ni ya jumla (holistic) na hayawezi kutenganishwa na ardhi na rasilimali zinazopatikana kwao.

## Haki na Usimamizi
Jamii nyingi za kienyeji hazina mila imara za umiliki wa maarifa zinazofanana na umiliki wa kisasa. Badala yake, zina mila za ulinzi na uratibu juu ya maarifa, ambapo sheria za jadi zinaongoza ni nani anaweza kutumia maarifa fulani katika nyakati na maeneo maalum, pamoja na wajibu unaoambatana na matumizi yake .

Kutumia maarifa bila idhini au kwa njia isiyo sahihi kunaweza kudhalilisha mila na kuwa na matokeo ya kiroho na kimwili. Hivyo, jamii hizi zinadai heshima na uangalifu kwa wale wanaotumia maarifa yao ya kitamaduni.

## Masharti ya Kisheria na Haki za Mali
* **Haki za Mali Asili:** Haki za jamii za kienyeji juu ya ardhi na rasilimali ni hatarini kutokana na mabadiliko ya tabianchi.

* **Haki za Kitalii na Kiasili:** Watu wa kienyeji wanatumia maarifa yao kwa usimamizi wa ardhi na rasilimali zao za kikanda.

Mamlaka za kimataifa kama WIPO na mashirika kama CBD (Convention on Biological Diversity), pamoja na TRIPs zinahusiana na kulinda, kuhifadhi, na kuendeleza maarifa ya kitamaduni. Mifumo ya kulinda maarifa ya kitamaduni inajumuisha:

1. Kulinda maarifa kama urithi wa kitamaduni

2. Kulinda maarifa kama haki za binadamu za pamoja

3. Kutumia masharti maalum  kulinda maarifa ya kitamaduni

Hadi sasa, baadhi ya nchi pekee zinatoa ulindwa wa sui generis kwa maarifa ya kitamaduni, huku zingine zikiwa hazijaamua. Jamii za kienyeji zinaona mchakato wa haki za mali akili kama chombo cha kulinda au kuendeleza maarifa yao, lakini pia baadhi huchukulia mchakato huu kama hatari kwa tamaduni zao.

## Hali ya Umma na Haki za Kibiashara
* Kazi za kisanaa na za fasihi zinazotokana na tamaduni za jadi zinaweza kuwa kazi mpya zilizo na mtunzi hai na zinazoweza kutambulika.

* Haki miliki kwa kawaida ni ya muda mfupi; baada ya muda maalum, kazi huingia kwenye domain ya umma.

* Jamii za kienyeji kama Tulalip Tribes zinakemea wazo la “kushiriki wazi” bila heshima kwa sheria za jadi za kutumia maarifa.

## Mali Asili ya Kienyeji
Mali asili ya kienyeji ni neno la kisheria linalotumika kutambulisha haki maalum za jamii za kienyeji kudai, kulinda, na kudhibiti maarifa yao ya kitamaduni na ya kisayansi, ikijumuisha yale wanayojua sasa, waliyojua awali, au yatakayojulikana baadaye.

Mashirika kama WIPO yameendelea kukuza ulinzi wa mali asili ya kienyeji, ikiwa ni pamoja na kupitia Intergovernmental Committee on Intellectual Property and Genetic Resources, Traditional Knowledge and Folklore (IGC-GRTKF). Hii inalenga kulinda urithi wa kitamaduni wa jamii hizi dhidi ya matumizi mabaya na uhalifu wa kibiashara.

## Makubaliano ya Kimataifa
TRIPs na CBD: Masharti ya TRIPs yanaweza kuathiri matumizi ya maarifa ya kitamaduni yaliyo chini ya makubaliano ya CBD.

Nagoya Protocol: Makubaliano haya ya kimataifa yanahusu kupata na kugawana faida (Access and Benefit Sharing – ABS) kutoka kwa rasilimali za kijeni na maarifa ya kitamaduni.

Hali ya kimataifa inatambua haki za kijamii na rasilimali za jamii za kienyeji na kuhimiza ushiriki wa moja kwa moja wa jamii hizi katika usimamizi wa rasilimali na urithi wao.

## Marejeo
Jamii:utamaduni