open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tripoli

thumb|Muonekano wa mji wa Tripoli
**Tripoli** ni neno la asili ya Kigiriki (Τρίπολις - Trípolis au Τρίπολη - Trípoli) linalomaanisha "miji mitatu" au "mji mwenye sehemu tatu". Asili yake ni maungano ya miji mitatu ya jirani kuwa mji au dola moja. Katika lugha ya Kiarabu neno limekuwa "**Trablus**" au "**Tarablus**" (**طرابلس**).

Neno linataja miji mbalimbali ya kisasa au ya kihistoria ndiyo hasa

* mji mkuu wa Libya, Tripoli (Libya) au Trablus/Libya
* mji wa pili wa Lebanon Tripoli (Lebanon) au Trablus/Lebanon
* mji wa Ugiriki, Tripoli (Ugiriki)
* mji wa Marekani, jimbo la Iowa, Tripoli (Iowa) 
* mji wa Marekani, jimbo la Pennsylvania, Tripoli (Pennsylvania) 
* jina la kihistoria la mji wa Tirebolu, Uturuki
* jina la kihistoria kwa dola ndogo katika Syria/Lebanon wakati wa vita za msalaba 
* meli ya kijeshi ya Marekani USS Tripoli

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Maore (kisiwa)

Kwa kata ya Tanzania yenye jina hili, angalia Maorethumb|right|300px|Ramani ya Maore na Pamanzi
**Maore** (Kifaransa: *Grande-Terre*) ni kisiwa kikubwa cha eneo la ng’ambo la Ufaransa la Mayotte. Kisiwa cha pili ni Pamanzi (Kifaransa: *Petite-Terre*). 

Maore ina urefu wa km 39 na upana wa km 22. 

Milima yake ni Mlima Benara (m 660), Mlima Choungui (m 594), Mlima Mtsapere (m 572) na Mlima Combani (m 477).

Mji mkubwa ni Momoju. Kitovu cha kiuchumi ni Kaweni.

Kijiografia kisiwa ni sehemu ya funguvisiwa la Komori.

Maore
Maore
Maore
Maulid

**Maulid** (pia: **maulidi**, kwa kirefu: **Maulid an-Nabii**) ni sikukuu ya dini ya Uislamu ya kuadhimisha kuzaliwa kwake Mtume Muhammad takriban mwaka 570 BK.

Neno lenyewe ni la asili ya Kiarabu kutokana na مولد النبي , maulid an-nabi, au ميلاد النبي , milaad an-nabi). Sikukuu inafuata kalenda ya Kiislamu. Waislamu wa dhehebu la Sunni husheherekea tarehe 12 Rabi'-ul-Awwal kwa mujibu ya kalenda ya Kiislamu ya Alhijria na Waislamu wa dhehebu la Shia husheherekea tarehe 17 Rabi'-ul-Awwal.

Wataalamu wa historia wengine wanasema ya kwamba sherehe ya Maulid imeanzishwa mnamo karne ya 12 BK. Kuna Waislamu kadhaa wanaokataa sherehe hiyo kwa sababu hakuna sunna wala hadith ya Muhammad mwenyewe kuhusu kusheherekea maulid yake. Lakini kwa ujumla ni sikukuu inayopendwa sana na Waislamu wengi duniani. Misri maulid ni kati ya sikukuu za Kiislamu zinazokumbukwa sana na Waislamu. Katika Afrika ya Mashariki sherehe ya maulid huko Lamu imejulikana hasa ikivuta wageni kutoka pande zote za Afrika ya Mashariki hadi Uarabuni.

Kati ya desturi ni mikutano, kusikia mashairi juu ya maisha ya mtume a mengine. 

## Tarehe za Maulid katika kalenda ya Gregori 
Maulid kama vile sikukuu zote za Kiislamu inafuata kalenda ya Kiislamu ambayo ni kalenda ya mwezi. Kwa sababu hiyo tarehe yake hubadilikabadilika katika kalenda ya Gregori iliyoenea kimataifa.

Kalenda ya kiislamu hubadilika kulingana na kuandama kwa mwezi.

Zifuatazo ni tarehe za maulid kwa ajili ya miaka 2006 - 2021. Tarehe ya kwanza ni ile ya Wasunni (12 Rabi'-ul-Awwal) na tarehe ya pili katika mabano ni ile ya Washia (17. Rabi'-ul-Awwal). Tarehe hizo zinaweza kuwa tofauti na tarehe halisi kwa sababu kuna tofauti kati ya nchi na vikundi vya Waislamu jinsi gani kukubali kuhusu mwanzo wa miezi.

* 2006: 12 Aprili, (17 Aprili)
* 2007: 31 Machi, (5 Aprili)
* 2008: 20 Machi, (25 Machi)
* 2009: 9 Machi, (14 Machi)
* 2010: 26 Februari, (3 Machi)
* 2011: 15 Februari, (20 Februari)
* 2012: 4 Februari, (9 Februari)
* 2013: 24 Januari, (29 Januari)
* 2014: 13 Januari, (18 Januari)
* 2015: 2 Januari, (7 Januari)
* 2016: 22 Desemba, (27 Desemba)
* 2017: 11 Desemba, (16 Desemba)
* 2018: 30 Novemba, (5 Desemba)
* 2019: 19 Novemba, (24 Novemba)
* 2020: 8 Novemba, (13 Novemba)
* 2021: 28 Oktoba, (2 Novemba)

## Viungo vya nje 
* Islamic Holy Days 
* Mawlid
* Video Russian Mawlid
* Turkish Mawlid 

Jamii:Sikukuu za Uislamu
Funguvisiwa

[thumbnail|300px|Funguvisiwa la [Galapagos katika Pasifiki]]
**Funguvisiwa** ni kundi la visiwa vinavyokaa sehemu pamoja baharini. Mara nyingi kundi la namna hiyo lina asili moja, kama vile kuwa mabaki ya kisiwa kikubwa zaidi kilichogawika kutokana na mmomonyoko wa ardhi yake au kuwa na asili ya volkeno.

Atolli inaweza kuonekana pia kama kundi la visiwa lakini huhesabiwa zaidi kama kisiwa kimoja hata kama sehemu kadhaa ziko chini ya maji. Katika Bahari ya Pasifiki na Bahari Hindi kuna mafunguvisiwa ya atolli.

Funguvisiwa kubwa kabisa duniani ni lile la Indonesia pamoja na Ufilipino linaloitwa pia Funguvisiwa la Malay. 

Bahari ya Pasifiki ina mafunguvisiwa mengi, pia sehemu ya Karibi ya Bahari ya Atlantiki karibu na Amerika ya Kati. 

Mafunguvisiwa muhimu ya Afrika ni Zanzibar, Shelisheli na Komoro katika Bahari Hindi, halafu Visiwa vya Kanari na Visiwa vya Madeira katika Atlantiki. 

Mafunguvisiwa madogo karibu na pwani ya Afrika ya Mashariki ni kama vile ya Lamu, Kilwa na Kirimba.

Jamii:Visiwa
Jamii:Jiografia
Jamii:Bahari
Lamu (maana)

**Lamu** ni neno la kutaja mahali pafuatapo katika Kenya:

* Lamu (mji) - ni kati ya miji ya kale sana ya Waswahili kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki; uko kwenye orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia"
* Lamu (kisiwa) ni kisiwa chenye mji wa Lamu
* Lamu (funguvisiwa) ni funguvisiwa lenye visiwa vya Lamu, Pate, Manda, Kimayu na vingine
* Lamu (wilaya) ilikuwa wilaya ya kiutawala wa Jamhuri ya Kenya iliyounganisha funguvisiwa pamoja na sehemu za bara jirani nayo
* Kaunti ya Lamu ndiyo sehemu ya utawala tangu mwaka 2010
Wilaya

**Wilaya** ni mgawanyo wa kiutawala au eneo lililotengwa kwa ajili ya utawala. Mikoa ya Tanzania na Kenya imegawiwa kwa wilaya. 

Asili ya neno ni Kiarabu "ولاية" (wilaayatun - Kituruki: vilayet). Katika Dola la Osmani "vilayet" ilikuwa ngazi ya kwanza ya mgawanyo wa kiutawala ikimaanisha jimbo au mkoa. Mkuu wake au gavana alikuwa na cheo cha "Wali". Neno hili la "wilaya"  limepatikana katika nchi nyingi zilizoathiriwa na utamaduni wa Uislamu au lugha ya Kiarabu kama vile Uturuki, Algeria, Tunisia, Oman, Mauritania, Sudan, Malaysia, Indonesia, Afghanistan, Tajikistan, Turkmenistan na Uzbekistan.

Katika Kiarabu cha Kisasa "wilaayatun" inamaanisha pia dola ndani ya shirikisho - kwa mfano madola kama vile Texas ndani ya Marekani. 

Katika matumizi ya Kiswahili huko Kenya na Tanzania "wilaya" imekuwa mgawanyo wa ngazi ya pili yaani ni kitengo chini ya ngazi ya kwanza ya mikoa. Vitengo vya wilaya ni tarafa. Na vitengo vya tarafa ni kata zinazoitwa shehia katika Zanzibar na chini yake vijiji au mitaa. 

Algeria ni nchi nyingine ambako wilaya inamaanisha ngazi ya pili ya kiutawala.
Libya

[right|130px|thumb|[Ziwa la Um el Maa huko Libya]]
**Libya** ni nchi ya Afrika ya Kaskazini kwenye Bahari ya Mediteranea, inayopakana na Misri, Sudan, Niger, Chad, Algeria na Tunisia. Eneo kubwa la nchi (90%) ni sehemu ya jangwa la Sahara. Chini yake kuna akiba kubwa ya petroli, ambayo ndiyo utajiri wa nchi.
Miji mikuu ni Tripoli, Benghazi na Misratah.

## Historia
Wakazi asili walikuwa Waberber. Baadaye wakaja Wafoinike upande wa magharibi na Wagiriki upande wa mashariki.

Hatimaye Libya ikamezwa na Dola la Roma, na Ukristo ukaenea.

Baada ya dola hilo kuanguka, Wavandali waliteka sehemu kubwa ya nchi.

Katika karne ya 7 Waarabu waliingiza Uislamu na utamaduni wao.

Mwaka 1551 Waturuki walifukuza Wazungu kutoka Tripoli wakatawala hadi karne ya 20.

Nchi ilitawaliwa na Waitalia tangu mwaka 1911 hadi 1941 ilipotekwa na Waingereza ambao, baada ya Vita vikuu vya pili kwisha, waliacha nchi mwaka 1951 mikononi mwa mfalme mwenyeji, Idris I, aliyekuwa amepinga ukoloni tangu mwaka 1920 (Vita vya Libya dhidi ya Italia).

Kisha kumpindua mfalme huyo, Muammar al-Gaddafi alitawala kidikteta tangu mwaka 1969 hadi alipopinduliwa na kuuawa mwaka 2011 kwa mkono wa N.A.T.O.

Baada ya hapo wananchi wanazidi kupigana katika vita vya wenyewe kwa wenyewe. Mwaka 2020 kulikuwa na makubaliano ya kusimamisha vita na kuunda serikali ya pamoja ili kuandaa uchaguzi mkuu.
## Homonimu 
Jina "Libya" ni jina la kiasili na pia linaonekana katika maandishi ya Misri ya kale kama "R'bw" au "Liboe", likirejelea mojawapo ya makabila ya Waberber wanaoishi magharibi mwa Mto Nile. Jina la Kigiriki la makabila haya lilikuwa "Libyas", na jina la nchi likawa "Lybia", lililotafsiriwa kama "Libuee." Katika Ugiriki ya kale, neno hilo lilikuwa na maana pana zaidi, ikijumuisha Afrika Kaskazini Magharibi mwa Misri.

## Watu 
Wakazi wa Libya ni hasa mchanganyiko wa Waberberi, Waarabu na Waturuki (74%), mbali na Waberberi (25%) ambao ndio wakazi asilia, lakini wengi wao wameanza kutumia lugha ya Kiarabu pia. Kuna pia wahamiaji kutoka nchi za jirani, za kandokando ya Bahari ya Kati na kutoka Bara Hindi. 

Wakazi wameongezeka tangu mwaka 1970 kutoka milioni 2.5 hadi kuwa karibu milioni 7 mwaka 2022. Nusu ya wakazi wote ni vijana chini ya umri wa miaka 16. Sehemu kubwa kabisa (80%) huishi sehemu za pwani. 

Lugha kuu ni Kiarabu pamoja na lugha kadhaa za Kiberberi.
Ndizo:
* Kinafusi (wasemaji 101.000)
* Kighadames (wasemaji 42.000)
* Kitamascheq (Tuareg; wasemaji 17.000)

Upande wa dini, unatawala Uislamu (97%). Wakristo ni zaidi ya 100,000, wakiwemo hasa Wakopti (60,000) na Wakatoliki (40,000).

## Tazama pia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika

## Viungo vya nje
* 
* 
* Libya profile from the BBC News.
* www.breitbart.com
* 

## Marejeo 
*
Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Nchi za Kiarabu
Jamii:Nchi za Waberber
Jamii:Maeneo ya Biblia

Jamii:Nchi
Azimio la Dodoma

alt=Picha ya Jiji la Dodoma|thumb|Jiji la Dodoma
**Azimio la Dodoma** ni makubaliano ya wanablogu wa Kiswahili wa Tanzania waliokutana jijini Dodoma kuhusu njia za kuendeleza blogu za wanablogu wa Tanzania kwa kuwa na maadili yanayoendana na utu, heshima, na kanuni za uandishi wa habari. Mkutano huo ulifanyika 7 Aprili 2006.

## Viungo vya nje
* Azimio la Dodoma
* Blogu za Kiswahili 
* Blogu za Watanzania 
* Blogu za Wakenya 
* Mradi wa Global Voices
* Masomo kwa wanablogu wapya

Jamii:Blogu
Jamii:Dodoma
Urithi wa Dunia

250px|thumb|Nembo ya Kamati ya Urithi wa Dunia ya UNESCO.
**Urithi wa Dunia** ni maeneo yenye thamani kubwa ya kiutamaduni au kimazingira duniani yanayoangaliwa na shirika la UNESCO. 

Hadi Septemba 2023 sehemu 1,172 katika nchi 166 zimekubaliwa. Nchi zinazoongoza kwa wingi wa mahali ni Italia (59) na China (57) zikifuatwa na Ujerumani (52), Ufaransa (51) na Hispania (50).

Afrika ina mahali 147 (8.56%) katika nchi 46, zikiongoza Afrika Kusini (10), Ethiopia na Moroko (9), Tunisia (8), Algeria, Misri, Senegal na Tanzania (7).

Orodha rasmi ya UNESCO ina mahali 913 pa urithi wa dunia wa kiutamaduni na mahali 220 pa urithi wa dunia wa kimazingira, mbali ya 39 pa mseto. 

Mwanzo wa jitihada za kuhifadhi urithi wa dunia ulikuwa ujenzi wa bwawa la Assuan lililoelekea kuzamisha majengo mbalimbali ya utamaduni wa Misri na Nubia wa kale chini ya maji. Wakati ule UNESCO ilifaulu kukusanya pesa ili hekalu la Abu Simbel liweze kuhamishwa mlimani kabla ya kujaa kwa bwawa.

Tangu 1972 kuna mkataba wa kimataifa wa Stockholm kuhusu hifadhi ya urithi wa dunia kiutamaduni na kimazingira. 

Kila mahali panapopendekezwa ili pakubaliwe panahitaji angalau sifa moja kati ya sita zifuatazo:
* kuwa na thamani ya pekee ya kisanii
* kuwa na athira muhimu katika eneo fulani au kipindi cha historia
* kuwa kitu cha pekee kisichopatikana tena au kuwa na umri mkubwa
* kuwa mfano bora wa kipindi fulani cha historia ya ujenzi
* kuwa muhimu katika uhusiano na fikra muhimu au watu muhimu wa historia

*Bodi ya Urithi wa Dunia* hukutana kila mwaka na kuangalia maombi ya kupokelewa katika orodha ya urithi wa dunia. Kamati inapokea taarifa kuhusu hifadhi na hali ya urithi uliopo tayari orodhani. Kila baada ya miaka miwili orodha inatolewa upya.

## Viungo vya nje 
* Tovuti rasmi kwa Kiingereza

* UNESCO World Heritage portal – Official website (in English and French)
** The World Heritage List – Official searchable list of all Inscribed Properties
** KML file of the World Heritage List – Official KML version of the list for Google Earth and NASA Worldwind
** UNESCO Information System on the State of Conservation of World Heritage properties – Searchable online tool with over 3.400 reports on World Heritage sites
** Official overview of the World Heritage Forest Program
** Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage – Official 1972 Convention Text in 7 languages
*** The 1972 Convention at Law-Ref.org – Fully indexed and crosslinked with other documents
* Protected Planet  — View all natural world heritage sites in the World Database on Protected Areas
* World Heritage Site – Smithsonian Ocean Portal
* *Time* magazine. The Oscars of the Environment – UNESCO World Heritage Site 
* UNESCO chair in ICT to develop and promote sustainable tourism in World Heritage Sites

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:UNESCO
!
Liwali

*Kwa "wali" kama chakula tazama wali (chakula)*

 mnamo 1961.]]
**Liwali** au **wali** ni cheo cha msimamizi wa eneo fulani. 

## Cheo cha Kiarabu
Asili ni neno la Kiarabu "الوالي" *al-wali* linalomaanisha mtawala wa mahali au eneo asiyejitegemea bali aliyeteuliwa na serikali kushughulikia mambo ya utawala katika eneo fulani. Mara nyingi katika nchi za utamaduni wa Uislamu Wali alisimamia "wilaya". Kazi yake ililingana na "gavana".

## Cheo cha Uswahilini
Katika eneo la Waswahili neno al-wali lilikuwa "liwali" na lilimtaja mkuu wa mahali au wa mji. Masultani wa Zanzibar waliteua maliwali kwa ajili ya miji ya pwani waliokuwa wawakilishi wa sultani mahali walipo.

Mwaka 1886 kulikuwa na maliwali wafuatao wa Zanzibar kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki: Tungi, Mikindani, Lindi, Kilwa Kivinje, Kikunye, Kisiju

## Cheo cha kikoloni
Katika mfumo wa utawala wa Kiingereza katika Afrika ya Mashariki liwali ilikuwa cheo cha afisa wa ngazi ya juu zaidi kilichopatikana kwa wazawa katika utawala wa miji. 

Cheo hiki kiliendelezwa kwenye pwani ya Kenya baada ya Uingereza kuchukua mamlaka juu ya pwani kutoka Sultani wa Zanzibar; liwali alipaswa kuwa Mwislamu. Alisimamia mahakama ya liwali iliyokuwa ngazi ya juu za mahakama za Kiislamu zilizoamua kesi za mali, ndoa na urithi baina ya Waislamu waliokuwa Waafrika wazalendo au kutoka nchi nyingine, Waarabu au Wahindi.

Katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani Wajerumani waliendelea mwanzoni na maliwali waliorithi kutoka kwa Sultani lakini baadaye nafasi yao ilichukuliwa na afisa Mjerumani. Baada ya eneo kutekwa na Uingereza na kuitwa Tanganyika cheo cha liwali kilirudishwa mwaka 1921 kama cheo cha "native administration" ya miji. Kwa mfano mjini Dar es Salaam liwali alikuwa daima Mwislamu kutoka ukoo wa Kiarabu hadi uhuru. Aliwajibika na usimamizi wa mahakama yake alikoshika pia nafasi ya jaji akasimamia pia ukusanyaji wa kodi. Alikuwa na haki ya kuamulia adhabu ya kiboko "hadi viboko sita".

## Tanbihi
## Marejeo
* James Norman Dalrymple Anderson, Islamic Law in Africa, reprint Routledge, 2008, ISBN 0415426006, 9780415426008
* James R. Brennan & alii, Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis, African Books Collective, 2007, ISBN	9987449700, 9789987449705
* James R. Brennan, Taifa: Making Nation and Race in Urban Tanzania, Ohio University Press, 2012, ISBN	0821444174, 9780821444177
Barafuto

**Barafuto** huitwa pia "mto wa barafu". Ni kanda kubwa la barafu iliyoanza kutambaa kutokana na uzito wake ikifuata graviti kwenye mtelemko. Kwa sababu hiyo barafuto zinapatikana hasa mlimani. 
thumb|center|800px|Barafuto

## Asili ya barafu ya barafuto 
[thumb|200px|Barafuto ndogo juu ya [mlima Kilimajaro]]

Barafuto zimetokana na theluji inayokaa miaka mingi bila kuyeyuka katika mazingira baridi. Theluji mpya inakaa juu ya theluji ya miaka iliyotangulia. Uzito wa theluji ya baadaye inakandamiza ile ya chini. Kutokana na shindikizo hili theluji ya chini hubadilika kuwa barafu kabisa.
[thumb|right|200px|Bonde lenye umbo la "U" lilikatwa na barafuto huko Mt. Hood, [Marekani]]
Barafuto ni kati ya nguvu kubwa za mmomonyoko duniani. 

Afrika ina barafuto ndogo kadhaa juu ya mlima Kilimanjaro na mlima Kenya lakini zinaelekea kupotea kutokana na uhaba wa mvua itakayobadilika kuwa theluji mpya.
[thumb|500px|Barafuto ya Aletsch, [Uswisi yenye umbo la mto wa barafu]]

Zamani za enzi ya barafu kiwango cha barafu kwenye ncha ya kaskazini kilikuwa kikubwa kiasi cha kusababisha barafuto kutokea zilizosukuma barafu hadi Ulaya ya Kati.

Jamii:Jiografia
Utaridi

thumb|Ulinganishi wa ukubwa wa Utaridi na Dunia
[thumb|right|Picha isiyo na rangi sahihi iliyopigwa na [chombo cha angani Mariner 10 inaonyesha uso wa Utaridi ikifanana na Mwezi]]

**Utaridi** ni sayari iliyo karibu zaidi na Jua katika Mfumo wa Jua. 

## Asili ya jina 
Jina lake limetokana na Kiarabu عطارد (soma *ʿuṭaarid*) inayomaanisha "mwendo wa haraka" kwa sababu kasi ya Utaridi inapita mwendo wa sayari nyingine kutokana na njia yake fupi ya kuzunguka Jua katika siku 88 pekee. 

Majina ya Wagiriki wa Kale "Hermes" na Waroma wa Kale "Mercurius" yalikuwa majina ya mungu wao aliyekuwa na kazi ya kuwasilisha habari za miungu wengine aliyeaminiwa kuwa na kasi kubwa kwa kazi hii: chaguo hili lilitokana na tabia ileile ya sayari. Jina hili la Kiroma Mercurius limeingia katika lugha nyingi za Ulaya. 

Umbo la Kiarabu limekuwa jina la watu katika nchi nyingi zilizoathiriwa na utamaduni wa Kiislamu, pia jina la sayari ya kwanza kwa mfano katika Kituruki na Kimalaysia. 

Katika vitabu kadhaa vya Kiswahili sayari inaitwa Zebaki lakini hii inaonekana ni kosa lililotokana na jina la Kiingereza "Mercury" kwa sayari hii. Mercury ni pia jina la metali inayoitwa zebaki kwa Kiswahili kutokana na Kiarabu زئبق (soma *ziʾbaq*).  

Mara chache neno "Utaridi" limetumiwa kutaja sayari kibete ya "Pluto" lakini hii ni kwa kukosea pia.

## Tabia za Utaridi 
Utaridi ni sayari ndogo. Kipenyo chake kwa ikweta ni km 4879.4. Kwa sababu iko karibu sana na Jua ina mbio za haraka. Mwaka wa Utaridi ambayo ni muda wa kuzunguka Jua ni siku 88 za Dunia pekee. 

Inazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 58.6 za Dunia. Kutokana na kuwa karibu na Jua kuna joto kali upande unaotazama Jua lakini upande wa usiku ni baridi kabisa kutokana na uhaba wa hewa inayoweza kutunza halijoto. Halijoto ya wastani ni +178.8°C, (usiku -183.15°C na mchana +426.85°C). 

Mwaka 2012 barafu ya maji ilitambuliwa kwenye data kutoka chombo cha angani MESSENGER iliyochunguza sayari hii. Barafu inapatikana karibu na ncha ya kaskazini isiyofikiwa na miale ya Jua.

Uhaba wa hewa umesababisha uso wa sayari kujaa mashimo ya kasoko. Kasoko hizi zimesababishwa kwa kugongwa na vimondo. Angahewa kama Duniani ingeangamiza vimondo vidogo na kusababisha kupasuka kwa kubwa lakini Utaridi zote zinafika usoni bila kizuizi. Alama za vimondo ni mmomonyoko wa pekee unaoonekana hakuna dalili ya mmomonyoko kutokana na hewa au maji ya awali. 

Kutokana na kuwa karibu sana na Jua Utaridi inaonekana kama nyota kwa macho katika masaa ya pambazuko na machweo pekee.

## Marejeo 
Jamii:Sayari
Mwezi

[right|thumb|[Chombo cha angani Galileo kilipiga picha hii ya Ardhi na mwezi]]
[right|thumb|Picha maarufu sana ya dunia yetu iliyopigwa na [mwanaanga Mmarekani Bill Anders wakati wa safari ya Apollo 8 tarehe 24 Desemba 1968. Safari hii ilipeleka mara ya kwanza watu hadi uga wa graviti ya Mwezi na kuuzunguka.]]

**Mwezi** (alama: ) ni gimba la angani linalozunguka sayari, sayari kibete au asteroidi fulani. Kuna miezi mingi katika anga-nje. Vipindi vya kuonekana kwa mwezi wa Dunia vilisababisha matumizi ya "mwezi" kama majira ya wakati.

Mabadiliko ya kuonekana kwake yalisababisha katika Kiswahili neno "mwezi" litumike kama kipindi cha wakati. Awamu zake nne pengine ndizo chanzo cha majuma ya siku sabasaba.

## Miezi ya sayari na sayari kibete 
Sayari inaweza kukosa mwezi au kuwa na miezi mingi. Mshtarii na Zohali ina miezi zaidi ya 80, mingine mikubwa kama sayari ndogo, mingine midogo yenye kipenyo cha km 1 tu. Dunia yetu ina mwezi mmoja tu. Utaridi haina mwezi.

Mwezi hauna nuru ya kwake yenyewe bali unang'aa kutokana na nuru ya jua inayoakisiwa usoni mwake kama kwenye kioo.

**Sayari na sayari kibete zenye miezi** katika mfumo wa jua:
* Dunia: mwezi 1
* Mirihi: miezi 2
* Mshtarii: miezi 95
* Zohali: miezi 146
* Uranusi: miezi 28
* Neptuni: miezi 16
* Orkus: mwezi 1
* Pluto: miezi 5
* Haumea: miezi 2
* Kwaoar: mwezi 1
* Makemake: mwezi 1
* Gongong': mwezi 1
* Erisi: mwezi 1

**Sayari na sayari kibete zisizo na miezi** katika mfumo wa jua:
* Utaridi
* Zuhura (Ng'andu)
* Seresi
* Sedna

thumb|right|Awamu za mwezi katika kipindi cha mwezi wa kalenda

## Mwezi wa Dunia yetu 
Mwezi wa dunia yetu ni kati ya miezi mikubwa kwenye mfumo wa Jua. Hakuna jina tofauti kuliko "Mwezi" isipokuwa watu wametumia pia jina la Kilatini "Luna" wakitaja Mwezi wetu ili kuutofautisha na miezi ya sayari nyingine. Katika Wikipedia hi tunajitahidi kuandika "Mwezi" kwa gimba linalozunguka Dunia na "mwezi" kama habari inahusu sayari nyingine.

Mwezi wetu huwa na umbo la tufe lakini si tufe kamili. Kipenyo cha wastani ni kilomita 3,476 ambacho ni takribani robo ya kipenyo cha Dunia. Mwezi unazunguka dunia yetu kwenye obiti chenye umbo la duaradufu. Umbali wake na Dunia ni baina ya kilomita 363,300 hadi 405,500 kutoka Dunia.

Huwa tunaangalia uso wake upande mmoja, tena uleule tu. Sababu yake ni ya kwamba mzunguko wa Mwezi kwenye mhimili wake ni sawa na kipindi cha obiti ya kuzunguka Dunia mara moja. Kipindi cha obiti yake ni siku 27 , masaa 7, dakika 43 na sekunde 11.5. Upande wa nyuma wa Mwezi uko gizani wakati sisi tunaona mwezi mpevu. Wakati wa mwezi mwandamo kwetu upande wa nyuma unapokea nuru ya Jua. .

Nuru ya Mwezi hautoki kwake bali ni nuru ya jua inayoakisiwa na uso wake.

Uso wa Mwezi unajaa mashimo ya kasoko yaliyosababishwa kwa kugongwa na meteoridi. Mwezi hauna angahewa inayozuia mapigo ya meteoridi ndogo au kupunguzu nguvu yao jinsi ilivyo duniani.

[thumb|center|upright=4|Picha inayoonyesha umbali baina ya Dunia na Mwezi kulingana na ukubwa wake. Umbali wa wastani baina ya Mwezi na Dunia ni [kilomita 384,400. Kipenyo cha Mwezi ni takriban robo moja ya kipenyo cha dunia. .

## Vyanzo 

*
Laki

**Laki** (pia **Lakhi**) ni neno lenye asili ya Kihindi linalotumika kutaja namba 100,000, ambayo inafuata 99,999 na kufuatwa na 100,001. Inaweza kuandikwa pia 105.

Kwa mfano, Mji una wakazi laki tano, yaani mia tano elfu. 

Namba 650,000 inaweza kusomwa "laki sita na nusu".

Neno limeingia katika Kiswahili kutokana na historia ndefu ya mawasiliano ya kibiashara kati ya Bara Hindi na pwani ya Afrika ya Mashariki.

Pengine inasikika kwamba wingi wake ni neno lukuki, lakini matumizi ya kawaida ni tofauti.

## Viungo vya nje
*
Mshtarii

**Mshtarii** ni sayari ya tano kutoka Jua katika Mfumo wa Jua, na sayari kubwa kabisa ya mfumo. Tungamo yake inazidi mara mbili na nusu masi ya sayari nyingine zote pamoja.

## Angahewa 
Mshtarii haina uso unaoonekana. Sehemu kubwa ya tungamo ya sayari ni elementi nyepesi kama hidrojeni na heli ambazo ni gesi katika mazingira ya duniani. Hii ndiyo sababu ya kwamba sayari kubwa za Mshtarii pamoja na Zohali huitwa "sayari jitu za gesi".

Kadiri gesi hizo zinavyopatikana chini zaidi (yaani kuelekea ndani) uzito wa matabaka ya juu unaongeza shinikizo katika vilindi vyake na kusababisha gesi za angahewa kuingia katika hali ya giligili (majimaji) inayobadilika kuwa mango ndani zaidi. Zamani iliaminika ya kwamba sayari yote ni ya gesi iliyoganda lakini siku hizi wataalamu wa anga huamini kwamba kuna kiini cha mwamba au metali.

Doa jekundu linaloonekana usoni mwa angahewa ni dhoruba ya tufani kubwa sana iliyotazamwa tangu darubini za kwanza zilipopatikana. Duniani tufani zinapotea kwa kawaida baada ya wiki kadhaa lakini doa jekundu limeendelea bila kusimama kwa miaka 300.

[thumb|Ulinganishi wa ukubwa wa [Dunia yetu (kushoto) na Mshtarii pamoja na "doa jekundu" inayozunguka katika angahewa ya Mshtarii.]]

## Miezi 
Mshtarii ina miezi 79 iliyotambuliwa hadi mwaka 2018. 

Miezi minne mikubwa ilitambuliwa mwaka 1610 na Galileo Galilei aliyekuwa kati ya wanaastronomia wa kwanza kutumia darubini. Ndiyo Io, Europa, Ganimedi na Kalisto. Ukubwa wa Ganimedi unakaribia kipenyo cha Utaridi ukipita kile cha Pluto. Miezi 63 huwa na kipenyo chini ya kilomita 10. Mwezi mdogo kabisa wa Mshtarii unajulikana kwa namba tu na una kipenyo cha km 1.

## Marejeo
Jamii:Sayari
Jamii:Mshtarii
Mwezi (maana)

**Mwezi** ni neno la kutaja

* mwezi (gimba la angani) - msindikizaji wa sayari
* mwezi (wakati) - mojawapo wa vipindi kumi na mbili vya mwaka
* mwezi - namna ya kutaja siku za hedhi za wakinamama
Kilindi

**Kilindi** inaweza kutaja mahali mbalimbali pamoja na

* Wilaya ya Kilindi katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania
* Kilindi (Kilindi), kata ya Wilaya ya Kilindi
* Kilindi (Chakechake), kata ya Wilaya ya Chake Chake katika Mkoa wa Pemba Kusini, Tanzania 
* Kilindi (Unguja Kaskazini), kata ya Wilaya ya Unguja Kaskazini 'A' katika Mkoa wa Kaskazini Unguja, Tanzania
* Kilindi (Matiri), kijiji cha kata ya Matiri, Wilaya ya Mbinga kwenye Mkoa wa Ruvuma, Tanzania
Wilaya ya Handeni

**Wilaya ya Handeni** ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Tanga katika Tanzania. 

Imepakana na wilaya ya Kilindi upande wa magharibi, wilaya ya Korogwe na Mkoa wa Kilimanjaro upande wa kaskazini, wilaya ya Pangani upande wa mashariki na Mkoa wa Pwani kwa kusini.

Mwaka 2002 ilikuwa na wakazi 249,572.  Iligawiwa katika Wilaya ya Handeni Mjini na Wilaya ya Handeni Vijijini mnamo mwaka 2012. Katika sensa ya mwaka 2022 waliobaki upande wa vijijini walihesabiwa 384,353 .

## Tarafa
Wilaya ya Handeni ina tarafa 7: Chanika, Sindeni, Mkumburu, Magamba, Kwamsisi, Mzundu na Mazingara. 

## Tanbihi
## Viungo vya nje
*  Handeni District Homepage for the 2002 Tanzania National Census

H
Rungwe (wilaya)

[thumb|250px|Mahali pa Rungwe (kijani) katika [mkoa wa Mbeya.]] 
[300px|thumbnail|[Daraja la Mungu ni kati ya maajabu asilia ya wilaya hii.]]
**Wilaya ya Rungwe** ni kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Mbeya katika Tanzania na ina Postikodi namba 53500. 

Imepakana na Wilaya ya Mbeya vijijini upande wa kaskazini, Mkoa wa Iringa upande wa mashariki, Wilaya ya Kyela upande wa kusini-mashariki, Wilaya ya Ileje kwa kusini-magharibi na Mbeya Mjini kwa magharibi. 

Makao makuu ya wilaya yako Tukuyu. 

Jina la wilaya limetokana na kituo cha misheni ya Moravian cha Rungwe kilichopo kwenye mitelemko ya mlima wa Rungwe takriban km 20 kutoka Tukuyu. 

Rungwe ni hasa eneo la Wanyakyusa ikishika sehemu kubwa ya eneo la Unyakyusa lililoitwa kihistoria pia "Konde".

Mwaka 2002 wilaya ilikuwa na wakazi 307,270. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 273,536  baada ya mwaka 2013 kata 11 kutengwa na Rungwe na kuunda Wilaya ya Busokelo.

Barabara kuu kutoka Dar es Salaam - Iringa - Mbeya kwenda Malawi inapita eneo la wilaya.

Rungwe inapokea mvua nyingi na iko kati ya maeneo yenye rutuba sana katika Tanzania. 

Kati ya mazao ya sokoni kuna mashamba makubwa ya chai. 

## Tanbihi
## Marejeo
*  Rungwe District Homepage for the 2002 Tanzania National Census
* Tanzanian Government Directory Database

Jamii:Wilaya za Mkoa wa Mbeya
Kurów

thumb|Jumba la Kale la Jumuiya
:*Ukitafuta mji wa New Zealand uone Kurow.*
thumb|Mahali pa Kurow katika Polandi
**Kurów** ni kijiji katika Polandi ya Kusini-Mashariki kwenye mto wa Kurowka. Iko katikati ya miji ya Pulawy na Lublin katika wilaya ya Lublin. Ina wakazi 2811 (2005).

Katika karne ya 15 BK kijiji kilipewa cheo cha mji chini ya sheria ya mji ya Magdeburg. Katika karne ya 16 BK ikawa kati ya miji ya Polandi iliyopokea Uprotestanti. 

Wakati wa migawanyiko ya Polandi ikawa mwanzoni chini ya Austria, baadaye chini ya Urusi. Tangu 1918 imekuwa tena sehemu ya dola la Polandi iliyoanzishwa upya.

Wojciech Jaruzelski aliyekuwa kwanza waziri mkuu, halafu rais wa Polandi kati ya 1981 hadi 1990 alizaliwa Kurow.

Jamii:Polandi
Shilingi ya Kenya

**Shilingi ya Kenya** (KES) kwa Kiingereza (Kenyan shillings) ni sarafu rasmi ya Kenya, inayodhibitiwa na Benki Kuu ya Kenya (CBK). Inafupishwa kama KSh na imegawanywa katika senti 100. Ilianzishwa mwaka 1966, ikichukua nafasi ya shilingi ya Afrika Mashariki. Sarafu hii inapatikana katika noti (shilingi 50 hadi 1,000) na sarafu (shilingi 1 hadi 50). Ni mojawapo ya sarafu zinazotumika zaidi barani Afrika.

Shilingi ya Kenya inatumika kama njia ya malipo katika sekta zote za uchumi, ikiwemo biashara, benki, na taasisi za serikali. Benki Kuu ya Kenya inasimamia usambazaji wa shilingi kupitia mifumo rasmi ya kifedha ili kuhakikisha uthabiti wa sarafu. Noti zake zinapatikana katika vipimo tofauti, huku sarafu zikitumika kwa miamala midogo. Shilingi ya Kenya pia inakubalika katika baadhi ya nchi jirani kwa biashara mipakani, ikionyesha umuhimu wake katika ukanda wa Afrika Mashariki.

* Shilingi 1 = Senti 100

Majina ya zamani:

* Thumuni 1  = Senti 50
* Peni 1 = Senti 10
* Ndururu 1  = Senti 5

Jamii:sarafu

## Sarafu

File:Kenya05shillingbmobv.jpg|Sarafu ya shilingi 5 - mbele
File:Kenya05shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 5  - nyuma
File:Kenya10shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 10  
File:Kenya20shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 20  
File:KES40.jpg| Sarafu ya shilingi 40 (ilitolewa miaka 40 baada ya uhuru) 

## Noti
## Marejeo
Jamii:Pesa
Jamii:Kenya
Jamii:Uchumi wa Kenya
Ikweta

thumb|250px|Ramani
thumb|
**Ikweta** ni mstari unaogawa dunia katika sehemu mbili (kaskazini na kusini) kwenye umbali sawa kati ya ncha ya kaskazini na ya kusini. 

Baina ya nchi za Afrika ni Somalia, Kenya, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo, Gaboni na Sao Tome na Principe ambazo ziko kwenye mstari wa ikweta. 

Katika Amerika ikweta inapita Ekwado (jina limetokana na neno la ikweta kwa Kihispania), Kolombia na Brazili. Katika Asia ikweta inapita funguvisiwa ya Indonesia.

Jamii:Jiografia
Sarafu

thumb|150px|Sarafu ya Kenya

**Sarafu** (kar. **صرافة**  *badilisha*) ni kipande cha metali iliyotolewa na serikali ya nchi kama namna ya pesa. Mara nyingi sarafu ina umbo la duara kama kisahani. Kuna pia sarafu za pembe tatu, pembe nne au pembe zaidi. 

Zamani sarafu ilikuwa umbo la kawaida ya pesa. Sarafu za kwanza zinazojulikana dunia zimepatikana kutoka Lydia katika Anatolia ya Magharibi iliyokuwa wakati ule sehemu ya utamaduni wa Wagiriki wa Kale. Sarafu zilitengenezwa hasa kwa kutumia metali ya thamani kama dhahabu na fedha, pia ya shaba na wakati mwingine ya chuma. Thamani ya sarafu ililingana na kiasi fulani cha metali hizi. 

Siku hizi sehemu kubwa ya fedha inatolewa kama noti yaani kama karatasi.
Karibu popote duniani sarafu hutumika kwa ajili ya pesa ndogo tu. Isipokuwa sarafu za dhahabu zinatolewa kwa idadi ndogo hasa kwa ajili ya watu wanaopenda kukusanya aina mbalimbali za sarafu zenye thamani ingawa hazitumiki kama pesa ya kulipia.

## Sarafu za kihistoria

File:Achaemenid coin daric 420BC front.jpg|Dariki ya Uajemi, mnamo 490 KK
File:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|Tetradrachmi kutoka Athini, Ugiriki ya Kale, mnamo 480-420 KK.
File:Apipanes atzmon.JPG| Sarafu ya shaba iliyotolewa na Antiochus IV Epiphanes, karne ya 2 KK  
File:KINGS of BAKTRIA. Agathokles. ia]]Circa 185-170 BC. AR Drachm (3.22 gm, 12h). Bilingual series. BASILEWS AGAQOKLEOUS with Indian god Balarama-Samkarshana.jpg|Drachme kutoka Baktria mnamo 185-170 KK.
File:Hancoin1large.jpg|Sarafu ya shaba kutoka nasaba ya Han nchini China, mnamo karne ya 1 KK.
File:PupienusSest.jpg|Sestersi ya Roma ya Kale, ilitolewa na Kaisari Marcus Clodius Pupienus Maximus, 238 KK.
File:Cunincpert tremissis 612190 reverse.jpg|Sarafu kutoka Ufalme wa Lombardia, Italia ionyeshayo Michael Mtakatifu, mnamo 688-700 BK.
File:Silver Dirham.png|Dirham wa kwanza wa Ukhalifa wa Umawiyya, 729 BKD.
File:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|Dinari ya Almoraviya, 1138/9
File:Genbun Inari Koban Kin.jpg|Sarafu ya Japani mnamo 1736–1741.
File:Potosì 8 reales 1768 131206.jpg|1768 silver Spanish Dollar, or eight reales coin, minted throughout the Spanish Empire
File:One Rupee East India Company.JPG| Rupia kutoka Shirika ya East India Company, 1835

Jamii:Pesa
Kiolwa cha angani

|-
|Mifano ya violwa vya angani
|}
**Kiolwa cha angani** (pia: **gimba la angani**, kwa Kiingereza: *astronomical object au celestial body*) ni jina la jumla kwa ajili ya vitu vinayopatikana katika anga ya ulimwengu. 

Kwa Kiingereza istilahi *"object"* (kiolwa) na *"body"* (gimba) mara nyingi hutumiwa kama visawe. Lakini ilhali kila gimba la anga-nje ni pia kiolwa cha anga-nje, kinyume chake si kweli. Gimba la anga-nje ni kitu kimoja cha pekee, kama vile sayari, mwezi, asteroidi. Kiolwa cha anga-nje ni wazo pana zaidi, likitaja pia mambo kama galaksi au nebula yenye sehemu nyingi ndani yake. 

Kati ya violwa vya anga-nje huhesabiwa:
* Jua
* Sayari
* Sayari kibete
* Miezi
* Vimondo (pia meteori au meteroidi)
* Asteroidi
* Nyotamkia
* Nyota
* Galaksi
* Nebula
* Mawingu katika anga

Hivyo vyote ni violwa asilia. Vitu vilivyoko kwenye anga-nje vilivyotengenezwa na binadamu ni vyombo vya anga-nje. Hapa kuna swali kama mabaki kutokana na vyombo vya anga-nje vilivyovunjika au takataka ya angani yanayotokana na safari za anga-nje yanastahili kuitwa kwa neno hili.

Elimu ya violwa vya anga-nje ni astronomia.
Utegili

**Utegili** (pia: **plasma**) ni neno la kumaanisha:

* Utegili (damu) ni majimaji yanayobaki kwenye damu baada ya kuondolewa kwa seli za damu ya vetebrata
* Utegili (seli) ni majimaji ndani ya Utando wa seli za mwili
* Utegili (fizikia) ni hali ya maada kama gesi ya joto sana inayoachana na elektroni
Utegili (fizikia)

[350px|thumb|Picha ya [jua kwa njia ya eksirei; mawingu ya kung'aa yanayotoka ni utegili wa joto]]
**Utegili** (pia: **plasma**) katika lugha ya fizikia, ni hali ya nne ya maada. Hali hiyo ni kama gesi ila ni ya kiioni. Nyinginezo ni hali mango (imara), kiowevu (majimaji) na gesi (kama hewa).

Mfano wa maada mango ni jiwe la mwamba, maada kiowevu ni maji, na maada gesi ni hewa. Hivyo plasma ama utegili ni hali ya nne ambayo si ya asili katika maisha yetu ya kila siku. Huonekana katika mifumo ya kimaada iliyo katika joto kali.

Plasma ni hali halisi ya jua. Lenyewe linafanyika na maada lakini si tena katika hali ya kawaida tunayoijua hapa duniani. Nayo ni kama gesi inayolipuka masaa yote na kufanya mnururiko wa nishati inayotufikia kama joto, mwanga na pia mawimbi ya plasma itufikiayo na kujidhihirisha kama aurora katika ncha ya kaskazini ya Dunia.

Ikiwa gesi ni ya joto kali sana elektroni zake zinaanza kuachana na atomu zao. Tabia ya hali hii ni tofauti na hali ya gesi yenyewe. Elektroni zisizoshikwa na atomu pamoja na atomu hizo katika hali ya ioni zote zinajibu kwa uga wa sumakuumeme.

Asilimia kubwa ya maada ulimwenguni iko katika hali ya utegili kwa sababu imo ndani ya nyota za angani. 

Kwa ajili ya matumizi ya mitambo hali ya utegili yaani ya kuionika husababishwa pia kwa leza au kwa uga wa sumakuumeme.

Jamii:Fizikia
Ghuba

upande wa kaskazini, Mexiko upande wa magharibi na kusini, kisiwa cha Kuba upande wa mashariki.]]
 na Uarabuni.]]
**Ghuba** ni hori kubwa ya bahari inayopakana na nchi kavu pande mbili au tatu.

Mara nyingi ghuba hutokana na misogeo ya ganda la dunia inayosababisha maji kujaa nafasi iliyojitokeza. 

Baadhi ya ghuba zinazojulikana ni kama vile Ghuba ya Guinea, Ghuba ya Uajemi, Ghuba ya Mexiko au Bahari ya Shamu.
Nebula

katika galaksi M33 iliyoko na umbali wa miakanuru milioni 2.7 kutoka dunia yetu. Hili ni eneo ambako nyota mpya zinazaliwa]]
**Nebula** ni neno linalotumika kwa ajili ya kutaja eneo angavu na jeupejeupe linaloonekana angani ama kwa macho au kwa darubini. 

Zamani hata galaksi ziliweza kuitwa "nebula". Galaksi ya Andromeda iliyokuwa galaksi ya kwanza kutambuliwa angani ilikuwa inaitwa "Andromeda Nebula".

Siku hizi neno linataja wingu kubwa linalong'aa. Maada yake inaweza kuwa gesi ya moto, vumbi na utegili.  

Gesi ya moto na utegili zinang'aa pekee yake; vumbi linaweza kuakisi nuru ya nyota za karibu.

Mara nyingi nebula ni mahali pa kuzaliwa au kutokea kwa nyota mpya. Wakati mwingine wingu ni mabaki tu ya nyota aina ya nova, yaani nyota iliyokufa katika mlipuko mkubwa.

Jamii:Nebula
Yuriy Gagarin

thumb|right|Yuriy Gagarin mwaka 1963.
**Yuriy Alexeyevich Gagarin** (kwa Kirusi *Юрий Алексеевич Гагарин*; 9 Machi 1934 huko Klushino karibu na Smolensk, Urusi - 27 Machi 1968) alikuwa mwanaanga wa kwanza katika historia yaani mtu wa kwanza aliyefika kwenye Anga-nje.

Alimwoa Valentina Goryachova akawa na mabinti wawili ambao ni Galina na Yelena. Akajiunga na Jeshi la Anga ya Urusi mwaka 1955.

Mwaka 1960 aliteuliwa katika kikosi cha kwanza cha marubani walioandaliwa kurushwa kwa anga-nje akateuliwa kuwa mtu wa kwanza wa kutoka duniani.

Tarehe 12 Aprili 1961 alirushwa na chombo cha angani Vostok 1 akizunguka dunia lote mara moja katika muda wa dakika 108.

Alipandishwa cheo na kuwa mkuu wa kituo cha kuandaa wanaanga Warusi. Mwaka 1968 alikufa katika ajali ya ndege alipofanya mazoezi ya urubani akazikwa kwenye makaburi ya heshima huko Moscow.

Kuhusiana na kifo cha Gagarin, maombolezo ya kitaifa yalitangazwa katika Umoja wa Kisovyeti (kwa mara ya kwanza katika historia ya USSR kwa kumbukumbu ya mtu ambaye hakuwa mkuu wa nchi). Kwa heshima ya cosmonaut ya Kwanza Ya Dunia, idadi ya makazi yalipewa jina, barabara na njia zilipewa jina. Makaburi mengi ya Gagarin yamejengwa katika miji tofauti ya ulimwengu.

## Stempu na sarafu 

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Stampu ya posta ya Sovyeti ya 1964 kwa heshima ya safari ya Gagarin.
File:1976 4569.jpg|Kizuizi cha posta cha USSR, 1976
File:1977 4693.jpg|Stempu ya posta ya USSR, 1977
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Stempu ya posta, Azerbaijan, 2001
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Urusi kumi ruble sarafu kutoka 2001 na uso wa Gagarin.
File:RR5714-0010R.png|"Miaka 50 ya ndege ya kwanza ya anga ya binadamu", Urusi, 2011
File:RR5220-0010R.png|Sarafu ya dhahabu ya kumbukumbu na thamani ya uso wa ruble 1000, iliyowekwa kwa ajili ya maadhimisho ya miaka 50 ya ndege ya kwanza ya nafasi ya binadamu.
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Stempu ya posta, Belarus, 2011

Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanaanga wa Urusi
Jamii:Watu wa Urusi
Melilla

thumbnail|right|280px| Kisiwa cha Melilla
thumb|right|300px|Ramani ya mji wa Melilla
**Melilla** (tamka: me-li-ya; kwa Kiarabu: **مليلية**, Meliliya; jina rasmi: Ciudad Autónoma de Melilla = Mji wa kujitawala wa Melilla) ni mji wa Hispania kwenye pwani ya Mediteranea unaozungukwa na eneo la Moroko upande wa bara. Umbali na Hispania bara ni takriban km 170 kuvuka bahari. Mji ulio karibu upande wa Moroko ni Nador kwenye umbali wa km 15. 

Pamoja na mji wa Ceuta kisiasa ni sehemu ya Hispania na Umoja wa Ulaya, kijiografia ni sehemu ya Afrika. Moroko inadai ni sehemu ya eneo lake la kitaifa.

## Watu
Melilla ina wakazi 65,500 (mwaka 2005) katika eneo la km² 20. Zamani wakazi walio wengi walikuwa Wakatoliki wenye asili ya Hispania pamoja na Wayahudi na Waislamu Waarabu au Waberber wenye asili ya Moroko. Miaka ya nyuma idadi ya Waislamu imeongezeka ambao wengi wao wanapendelea kujiita Waberber kuliko Waarabu; Wayahudi wamepungua sana. Inasemekana ya kwamba wakazi karibu wote wanajiangalia kuwa Wahispania bila kujali kama ni Wakatoliki au Waislamu.

Uchumi unategemea uvuvi pamoja na biashara ya mpakani. Pesa rasmi ni Euro.

## Historia 
Historia yake ilianza zaidi ya miaka 2000 iliyopita ikaundwa kwa jina la Rusadir. Ikawa sehemu ya Dola la Roma katika jimbo la Mauretania Tingitana. Eneo lake lilipiganiwa kuanzia mwaka 429 BK kati ya wavamizi Wavandali na Bizanti. 

Karibu kabla ya mwaka 700 BK Waarabu Waislamu walivamia eneo la pwani ya Moroko wakielekea Hispania. Mji ulipata jina la Meliliya ukabaki chini ya utawala wa Kiislamu hadi mwaka 1497 ulipotekwa na Wahispania. 

Wahispania walifaulu kubaki na mji katika vita mbalimbali za karne zilizofuata. Mwaka 1936 vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Hispania vilianza Melilla kwa uasi wa wanajeshi dhidi ya serikali ya Jamhuri ya Hispania.

Jamii:Miji ya Hispania
Tana

**Tana** kwa kisambaa maana yake ni nzuri au jema. Lakini pia ni neno linaloweza kumaanisha:

* Tana (ziwa) katika Ethiopia
* Mto wa Tana (Kenya) katika Kenya
* Wilaya ya Mto wa Tana, Kenya
* Mto wa Tana (Norway)
* Tana (Norway) ni mji
* Tana (barafuto), Alaska
* Tana, kifupi cha Antananarivo, mji mkuu wa Madagaska

Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Usimbishaji

[240px|thumb|right|[Dhoruba ya mvua]]
[thumb|550px|[Dura ya maji duniani inaundwa na usimbishaji na uvukizaji]]
**Usimbishaji** (kwa Kiingereza: *precipitation*) ni maji yanayonyesha kutoka hewa hadi ardhini. 

Maji hayo ni pamoja na mvua, theluji, mvua ya mawe na umande.

Usimbishaji unaanza pale ambapo hewa yenye joto na mvuke hupanda juu. Juu zaidi halijoto yake inapungua na mvuke ndani ya hewa unaanza kuwa matone ya maji. Kila wingu hufanywa na matone mengi madogo yanayoendelea kuelea hewani pamoja. Upepo unakoroga matone yale madogo mpaka yanagongana na kuunganika na hivyo kukua. 

Kama matone ni makubwa ya kutosha yanaanza kuanguka chini kama mvua, theluji au mvua mawe. Hali inategemea halijoto katika mawingu na hewani pale matone yanapotelemka. 

Kiasi cha usimbishaji ni muhimu kwa ajili ya tabia za hali ya hewa katika nchi au eneo fulani.

## Kufanya mvua kwa mitambo 
Watu wameanza kufanya mvua kwa kukamua mawingu. Hapo punje ndogo za iodidi ya fedha zinatupwa mawinguni kwa njia ya ndege au makombora. Punje hizo zinakuwa viini vya kutonesha mvuke na kusababisha matone kukua hadi mvua kunyesha.

Teknolojia hiyo inatumika katika maeneo makavu. Inatumika pia katika maeneo ya kilimo ili kuzuia mvua mawe isiharibu mavuno. 

## Marejeo
Jamii:Metorolojia
Uvukizaji

thumb|Matone madogo madogo ya maji yaonekanavyo juu ya kikombe chenye chai ya moto
thumb|Matone ya mvuke wa maji kwenye sufuria

**Uvukizaji** (pia: **mvukizo**; ing. *evaporation*) katika fizikia ni mwendo wa kiowevu (majimaji) kugeuka gesi.

Kuna dutu kama maji zinazoanza kuvukiza kabla ya kufikia kiwango cha kuchemka. Viowevu vyote huvukiza vikifikia kiwango maalumu cha kuchemka. 

Kama molekuli katika kiowevu zinapashwa moto mwendo wake unaongezeka. Zinagonganagongana na kuachana mbali zaidi hadi kuwa gesi. 

Katika metorolojia uvukizaji ni hasa mwendo wa maji kuwa mvuke au gesi. Mwendo huu ni nguvu muhimu sana katika dura ya maji duniani. Maji ya baharini au unyevu nchini vinapashwa moto hasa na mionzi ya jua hadi kuwa mvuke unaopanda juu kuunda mawingu.

Jamii:Fizikia
Jamii:Metorolojia
Tana (ziwa)

**Ziwa la Tana** ni ziwa kubwa la Ethiopia ambalo ni asili ya Nile ya Buluu. Beseni lake liko takriban km 370 kaskazini-magharibi kwa Addis Ababa katika nyanda za juu za Ethiopia. 

Umbo la ziwa limebadilika katika karne iliyopita kutokana na mashapo. Kamusi ya mwaka 1888 ilitaja kina cha mita 100, lakini leo ni mita 14 pekee. Eneo la ziwa hubadilika na majira ya mvua au ukame yaani kuwa na maji mengi au kidogo. 

Mito mingi inaingia ziwani ikiwa mikubwa, kati yake ni mito ya Reb na Gumara. 

Mto Abbai (jina la Kiethiopia la Nile ya buluu) unatoka katika ziwa.

Eneo la Ziwa la Tana ni kitovu cha kihistoria cha Ethiopia ya Kikristo. Katika visiwa vidogo ziwani kuna makanisa na monasteri 20 zilizojengwa tangu karne ya 14 BK. 

## Picha

Image:Lake Tana, Ethiopia.jpg|Ziwa Tana

## Viungo vya nje
Changarawe

**Changarawe** ni mawe madogo. Kama ukubwa wa kila kijiwe ni chini ya 2 mm ndipo mchanga. Kama ni kubwa zaidi kuliko 60-75 mm (kawaida hutofautiana kati ya nchi na nchi) si changarawe tena ni jiwe. 

Changarawe imetokea kutokana na mmomonyoko wa mawe au mwamba. Idadi kubwa ya changarawe hutokana na mmomonyoko katika mito. Njia nyingine ni mmomonyoko wa barafuto.

Changarawe inapatikana pia kama miamba au mawe makubwa yanaanguka mlimani na kupasuka. 

Changarawe ni jambo muhimu katika ujenzi. Kama kokoto inatumika chini ya barabara au kuchanganywa na simiti kwa ajili ya misingi ya majengo.
Tuta la mchanga

[thumb|250px|Tuta la mchanga kwenye pwani la [Baltiki linaloshikwa na manyasi]]
[thumb|right|250px|Tuta la mchanga huko Sossusvlei, [Namibia]]
[thumb|250px|Matuta ya mchanga kwenye [Sahara, Algeria]]
**Tuta la mchanga** ni kilima cha mchanga kilichojengwa na upepo kwa kupuliza na kusukuma punje za mchanga. Kama halishikwi na mimea inaweza kuhamahama.

Matuta ya mchanga hutokea penye mchanga usiofunikwa na udongo au mimea ya kutosha. 

Mifano ni:

* *Kando la bahari:* mahali pengi ufukoni ni kawaida kuwa na mstari mmoja au miwili ya matuta ya mchanga kando la maji. 

* *Jangwani:* penye jangwa la mchanga maeneo makubwa yanaweza kutokea kama matuta ya mchanga.

Matuta ya mchanga ni hatari kwa ajili ya binadamu kwa sababu yanaweza kufunika mashamba, nyumba hata kijiji kizima. Kama upepo ni mkali yanaweza kuhama mita makumi kila nafasi ya dhoruba.

Kuna majaribio mengi ya kusimamisha matuta yasihame. Njia mojawapo ni kupanda manyasi katika maeneo penye mvua wa kutosha. Hii ni kazi inayohitaji uangilifu. Lazima kurudia kupanda pale ambako majani yamekufa. Lazima kuzuia wanyama na watu wasikanyage kati ya manyasi haya. 

Mradi wa kuhifadhi mazingira ya Umoja wa Mataifa unasaidia miradi ya aina hii kote duniani.

Jamii:Jiografia
Jamii:Sura ya nchi
Kituo cha Nishi Isahaya

230px|thumb|Kituo cha Nishi-Isahaya.
**Nishi-Isahaya** (kwa Kijapani: 西諫早駅,にしいさはやえき) ni kituo cha treni katika mji wa Nagasaki, nchini Ujapani. Kilifunguliwa mwaka wa 1985.

Jamii:Japani
Utendi

**Utendi** (pia: **utenzi**; kutoka kitenzi "kutenda") ni aina ya ushairi na tanzu mojawapo ya fasihi simulizi. Kwa kawaida, utendi husimulia maisha na matendo ya mhusika shujaa au wa visasili. 

Maarufu katika fasihi ya Ulaya, kuna tendi kama *wimbo wa Troya*, *wimbo wa Odisei* na wimbo wa kabila la *Nibelungi*; India kuna *wimbo wa Mahabharata*; Afrika kuna *utendi wa Sundiata* na *wimbo wa Oduduwa*. Hizo zote mara nyingi hudondolewa kama mifano ya utendi. 

Siku hizi hata riwaya au filamu, hasa kama ni ndefu sana pamoja na wahusika wengi au nyakati nyingi, huitwa utendi.

Kwa Wakristo wanaotumia Kiswahili tahajia "utenzi" inataja hasa nyimbo za kiroho.

## Tenzi maarufu za Kiswahili
*Utenzi wa Tambuka (kazi ya Bwana Mwengu, karne ya 18)
*Utenzi wa Shufaka (mtunzi na wakati hawajulikani)
*Utenzi wa Mwana Kupona (kazi ya Mwana Kupona, karne ya 19)
*Utenzi wa Inkishafi (kazi ya Sayyid Abdallah Bin Ally)
*Utendi wa Fumo Liyongo (kazi ya Muhamad Kijumwa)
*Utenzi wa Hayati Sokoine (kazi ya Charles Mloka, karne ya 20)
*Tenzi za Enjili (kazi ya Julius Nyerere)
*Utenzi wa Hati na Adili (Kazi ya Shaaban Robert)
*Mwanangu Nakuusia (kazi ya Audax Kahendaguza Vedasto)

## Tanbihi 
## Marejeo
*Chum, Haji & H.E. Lambert (1962). *Utenzi wa vita vya Uhud (The epic of the battle of Uhud)*, collected and compiled by Haji Chum, edited with a translation and notes by H. E. Lambert. (Johari za Kiswahili, vol. 3). Nairobi.
* Gérard, S. (1976) "Structure and values in three Swahili epics", *Research in African Literatures*, 7, 1, 7-22.
*Knappert, Jan (1967). *Traditional Swahili poetry: an investigation into the concepts of East African Islam as reflected in the Utenzi literature*. Leiden: Brill.
*Knappert, Jan (1977). *Het Epos van Heraklios. Uit het Swahili vertaald in het oorspronkelijke metrum*. Amsterdam: Meulenhoff. (Dutch translation in the original meter).
*Knappert, Jan. (1999). *A Survey of Swahili Islamic Epic Sagas*. Lewiston [etc.]: Edwin Mellen Press.
*Wamitila, K. W. (1999). "A Rhetorical Study of Kiswahili Classical Poetry: An Investigation into the Nature and Role of Repetition", *Research in African Literatures*, 30, 1, Spring 1999, 58-73.

Jamii:Fasihi ya Kiswahili