open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tragelaphus

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia hapa **Tandala (Makete)**

***Tragelaphus*** ni jenasi ya wanyama katika familia Bovidae. Spishi za *Tragelaphus* huitwa **tandala**, **bongo**, **kulungu**, **malu**, **nyala** au **nzohe**. 

Wanatokea Afrika katika maeneo yenye miti kutoka nyika hadi msitu. 

Wana milia na madoa meupe juu ya rangi ya kahawa au kijivu. Dume ni mkubwa kuliko jike na ana pembe ndefu zilizopotolewa. Jike hana pembe. 

Wanyama hao hula majani, manyasi, matunda na viazi vya gugu.

## Spishi
* *Tragelaphus angasii*, Nyala (Nyala)
* *Tragelaphus buxtoni*, Tandala-milima (Mountain Nyala)
* *Tragelaphus eurycerus*, Bongo (Bongo)
** *Tragelaphus e. eurycerus*, Bongo Magharibi (Western bongo or lowland bongo)
** *Tragelaphus e. isaaci*, Bongo Mashariki au Bongo-milima (Eastern Bongo or mountain bongo)
* *Tragelaphus imberbis*, Tandala Mdogo (Lesser Kudu)
* *Tragelaphus scriptus*, Pongo Kaskazi (Northern bushbuck)
* *Tragelaphus spekii*, Nyala-maji au Nzohe (Sitatunga)
** *Tragelaphus s. gratus*, Nzohe-misitu (Congo sitatunga or forest sitatunga)
** *Tragelaphus s. selousi*, Nzohe Kusi (Southern sitatunga or Zambezi sitatunga)
** *Tragelaphus s. spekii*, Nzohe Mashariki (Nile sitatunga or East African sitatunga)
* *Tragelaphus strepsiceros*, Tandala Mkubwa au Malu (Greater Kudu)
** *Tragelaphus s. chora*, Tandala Mkubwa Kusi (Greater Kudu)
** *Tragelaphus s. cottoni*, Tandala Mkubwa wa Chadi (Greater Kudu)
** *Tragelaphus s. strepsiceros*, Tandala Mkubwa Kaskazi (Greater Kudu)
* *Tragelaphus sylvaticus*, Kulungu, Mbawala au Pongo Kusi (Southern bushbuck)

## Picha

Male nyala.jpg|Dume la nyala
Female Nyala-JD.JPG|Jike la nyala
Tragelaphus eurycerus Dvur zoo 1.jpg|Dume la bongo
Lesser Kudu.jpg|Dume la tandala mdogo
Southern Lesser Kudu.jpg|Jike la tandala mdogo
Sitatunga, Zoo, Budapest.jpg|Dume la nzohe
Tragelaphius spekii 01.jpg|Jike la nzohe
Grand koudou femelle.jpg|Jike la tandala mkubwa
Tragelaphus scriptus (male).jpg|Kulungu
Bushbuck female.jpg|Mbawala

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Jamii:Tragelaphus
Kipoke

Neno au jina la **Kipoke** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*aina ya swala au paa mdogo;
*lugha nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
*mto Kipoke katika mkoa wa Songwe (Tanzania)
Palahala

**Palahala** (Hippotragus niger) ni swala mkubwa anayeishi savanna yenye miti katika Mashariki na Kusini mwa Afrika, kutoka kusini mwa Kenya hadi Afrika Kusini, pamoja na watu waliojitenga nchini Angola.

Jamii:Swala
Jamii:Ng'ombe na jamaa
Suni

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

**Suni** ni wanyamapori wadogo sana wa jenasi *Neotragus* na *Nesotragus* katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 25–40 begani, urefu sm 40–60 na uzito kg 2.5–5.5). Wanatokea misitu minyevu na mikavu ya Afrika kusini kwa Sahara yenye kichaka kizito. Dume ana pembe fupi kwa urefu wa sm 3.5 hadi 13 kuhusiana spishi. Rangi yao ni kahawianyekundu lakini nyeupe upande wa chini. Suni hula majani, macho ya maua, machipukizi, nyoga, manyasi na mimea.

Zamani spishi zote ziliainishwa katika jenasi *Neotragus* lakini uchunguzi wa ADN ulifunua kwamba spishi hizi hazina nasaba kwa karibu. Suni mdogo labda ana nasaba na paa (*Cephalophinae*) huku spishi mbili nyingine zikiwa na nasaba na swala (*Antilopinae*).

## Spishi
* *Neotragus pygmaeus*, Suni Mdogo (Royal Antelope)
* *Nesotragus batesi*, Suni wa Bates (Bates's Pygmy Antelope)
* *Nesotragus moschatus*, Suni au Suni Mashariki (Suni)
** *Nesotragus m. kirchenpaueri*
** *Nesotragus m. livingstonianus*
** *Nesotragus m. moschatus*
** *Nesotragus m. zuluensis*

## Picha

File:Suni 1.jpg|Jike la suni mashariki
File:Royal antelope.jpg|Jike la suni mdogo

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kichokwe

**Kichokwe** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Wachokwe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichokwe imehesabiwa kuwa watu 504,000 katika Jamhuri na watu 456,000 nchini Angola. Pia kuna wasemaji 44,200 (1986) nchi ya Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichokwe iko katika kundi la K20.

## Viungo vya nje 
* lugha ya Kichokwe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kichokwe 
*lugha ya Kichokwe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/cjk

Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Kidiriku

right|thumb|Enezi la Kidiriku
**Kidiriku** ni lugha ya Kibantu nchini Angola, Namibia na Botswana inayozungumzwa na Wadiriku. Idadi ya wasemaji wa Kidiriku nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 24,000. Pia kuna wasemaji 10,200 nchini Namibia (2006) na wasemaji 2000 nchini Botswana (2004). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidiriku iko katika kundi la K70.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kidiriku kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidiriku 
*lugha ya Kidiriku katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/diu

Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Kibantu
Kikwangali

**Kikwangali** ni lugha ya Kibantu nchini Namibia na Angola inayozungumzwa na Wakwangali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikwangali imehesabiwa kuwa watu 73,100 nchini Namibia na watu 10,900 nchini Angola. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwangali iko katika kundi la K30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikwangali kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikwangali 
*lugha ya Kikwangali katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kwn

Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Kibantu
Kilari (Kongo)

**Kilari** (pia **Kilaari**) ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Walari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilari nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 90,600. Idadi ya wasemaji nchini Angola ni ndogo zaidi isiyojulikana hasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilari iko katika kundi la H10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilari kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilari 
*lugha ya Kilari katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ldi

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Angola
Orodha ya lugha za Angola

right|thumb|Lugha za Angola, 1970
Orodha hii inaorodhesha lugha za Angola:

*Kibolo
*Kichokwe
*Kidiriku
*Kiholu
*Kikhwe
*Kikongo
*Kikwadi
*Kikwangali
*Kikwanyama (pia Oshiwambo)
*Kilari
*Kiluchazi
*Kiluimbi
*Kilunda
*Kiluvale
*Kiluyana
*Kimaligo
*Kimashi
*Kimbangala
*Kimbukushu
*Kimbunda
*Kimbundu
*Kimbwela
*Kindombe
*Kindonga
*Kingandyera
*Kinkangala
*Kinkumbi
*Kinyaneka
*Kinyemba
*Kinyengo
*Ki!o!ung
*Kireno
*Kiruund
*Kisama
*Kisikongo
*Kisongo
*Kiumbundu
*Kiyaka
*Kiyauma
*Kiyombe
*Kizemba

## Tazama pia
*Angola
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/AO

*
Angola
Kilunda

**Kilunda** ni lugha ya Kibantu hasa nchini Zambia inayozungumzwa na Walunda. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilunda nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 450,000. Pia kuna wasemaji 178,000 nchi ya Angola na wasemaji wachache nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilunda iko katika kundi la K30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilunda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilunda 
*lugha ya Kilunda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lun

Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiluyana

**Kiluyana** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Waluyana. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiluyana nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 222,000. Pia kuna wasemaji 32,500 (2000) nchi ya Angola na wengine nchi za Botswana na Namibia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluyana iko katika kundi la K40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiluyana kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiluyana 
*lugha ya Kiluyana katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lyn

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Namibia
Kimbunda

**Kimbunda** ni lugha ya Kibantu nchini Angola na Zambia inayozungumzwa na Wambunda. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimbunda nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 135,000, na nchini Zambia kuna wasemaji 156,000 (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbunda iko katika kundi la K20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimbunda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimbunda 
*lugha ya Kimbunda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mck

Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Kibantu
Orodha ya lugha za Zambia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Zambia:

*Kiaushi
*Kibemba
*Kibwile
*Kichokwe
*Kigujarati
*Kiila
*Kikaonde
*Kikhwe
*Kikuhane (pia Kisubia)
*Kikunda
*Kilala-Bisa
*Kilamba
*Kilambya
*Kilenje
*Kilozi
*Kiluchazi
*Kilunda
*Kiluvale
*Kiluyana
*Kimambwe-Lungu
*Kimashi
*Kimbowe
*Kimbukushu
*Kimbunda
*Kinkoya
*Kinsenga
*Kinyamwanga
*Kinyanja
*Kinyiha
*Kinyika
*Kisala
*Kishona
*Kisimaa
*Kisoli
*Kitaabwa
*Kitonga
*Kitotela
*Kitumbuka
*Kiyauma

## Tazama pia
*Zambia
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/ZM

*
Zambia
Kibemba

**Kibemba** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Wabemba. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kibemba imehesabiwa kuwa watu milioni tatu na laki tatu. Pia kuna wasemaji nchi za Botswana, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibemba iko katika kundi la M40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibemba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibemba 
*lugha ya Kibemba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bem

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Malawi
Kikuhane

**Kikuhane** (pia **Kisubiya**) ni lugha ya Kibantu nchini Namibia, Botswana na Zambia inayozungumzwa na Wakuhane. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikuhane nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 26,600. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Botswana (2006) na wasemaji 1350 nchini Zambia (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikuhane iko katika kundi la K40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikuhane kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikuhane 
*lugha ya Kikuhane katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sbs

Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Kibantu
Kizemba

**Kizemba** (au **Kidhimba**) ni lugha ya Kibantu nchini Angola na Namibia inayozungumzwa na Wazemba. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kizemba nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 18,000. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Namibia (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizemba iko katika kundi la R30.

## Viungo vya nje 
*lugha ya Kizemba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kizemba
*lugha ya Kizemba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dhm

Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Kibantu
Kisongo

**Kisongo** ni jina la:

*lugha inayozungumzwa nchini Angola
*Kisongo, kata ya Wilaya ya Arusha Vijijini nchini Tanzania
Kikunda

**Kikunda** ni lugha ya Kibantu nchini Zimbabwe na Zambia inayozungumzwa na Wakunda. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikunda nchini Zimbabwe imehesabiwa kuwa watu 145,000, na nchini Zambia watu 43,800. Pia kuna wasemaji 5500 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikunda iko katika kundi la N40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikunda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikunda 
*lugha ya Kikunda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kdn

Jamii:Lugha za Zimbabwe
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Msumbiji
Jamii:Lugha za Kibantu
Kilozi

**Kilozi** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia, Botswana, Namibia na Zimbabwe inayozungumzwa na Walozi. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kilozi nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 612,000. Pia kuna wasemaji 70,000 nchini Zimbabwe (1982), wasemaji 28,600 nchini Namibia (2006) na wasemaji 14,000 nchini Botswana (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilozi iko katika kundi la K20.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilozi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilozi 
*lugha ya Kilozi katika Glottolog
*Kilozi katika touti ya Ethnologue

Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Zimbabwe
Kimbowe

**Kimbowe** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Wambowe. Isichanganywe na Kimbugwe cha Tanzania ambacho pia huitwa *Kimbowe*. Mwaka wa 1969 idadi ya wasemaji wa Kimbowe imehesabiwa kuwa watu 2690. Kufuatana na uainishaji wa [lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbowe iko katika kundi la K40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimbowe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimbowe 
*lugha ya Kimbowe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mxo

Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Kibantu
Kitotela

**Kitotela** ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Namibia inayozungumzwa na Watotela. Idadi ya wasemaji imepungua sana. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kitotela nchini Zambia ilikuwa watu 14,000, lakini katika sensa ya mwaka wa 2010 wamebaki wasemaji 1120 tu. Idadi ya wasemaji nchini Namibia ni 100 tu (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitotela iko katika kundi la K40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kitotela kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kitotela
*lugha ya Kitotela katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ttl

Jamii:Lugha za Zambia
Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Kibantu
Moshchena

**Moshchena** (kwa Kiukraine: **Мощена**) ni kijiji katika Ukraine. Kina wakazi 581 (2010). 

Jamii:miji ya Ukraine
Uchongaji

alivyochongwa na Michelangelo katika marumaru labda ni sanamu maarufu zaidi duniani; iko katika Galleria dell'Accademia (Italia).]]
 katika Campanile di Giotto huko Firenze (Italia).]]

**Uchongaji** ni aina mojawapo ya sanaa ambayo inatengeneza umbo la kupendeza kutokana na vitu rafu, kama vile mawe au mbao.

Sanaa hiyo ni ya zamani sana, lakini inazidi kuona njia mpya.

Uchongaji umekuwa wa msingi kwa tamaduni nyingi. Katika karne zilizopita sanamu kubwa za bei ghali ziliundwa kwa ajili ya watu binafsi, kwa kawaida zilikuwa mahususi kwa maonyesho ya dini au siasa. 

Tamaduni hizo, ambazo sanamu zake zimesalia kwa wingi, ni pamoja na tamaduni za kale za Mediterania, India na Uchina, na pia nyingi za Amerika ya Kati na Kusini na Afrika.

## Viungo vya nje 
* Essays on sculpture  from Sweet Briar College, Department of Art History
* International Sculpture Center
* Stone Carvers Guild of America official website
* Sculpture artists  listings from the-artists.org
* Escultores.com  Videos and pictures of sculpture
* Corning Museum of Glass
* Weird, Wonderful Modern Sculptures - slideshow by *Life magazine*
* Cass Sculpture Foundation  charity dedicated to commissioning monumental sculpture
* Most Expensive Sculpture In The World 
* Uchongaji wa Kiitalia
* Tanzania: Tracing Origin of Modern Makonde Sculpture
Kiamba (Uganda)

**Kiamba** ni lugha ya Kibantu nchini Uganda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waamba. Ni nchini Uganda ambako wengi wa wasemaji wa Kiamba hukaa. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiamba katika Jamhuri imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiamba iko katika kundi la D30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kiamba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiamba 
*lugha ya Kiamba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/rwm

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Uganda
Kibangi

**Kibangi** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabangi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibangi nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 60,400. Pia kuna wasemaji 50,900 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, na wasemaji 7440 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibangi iko katika kundi la C40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibangi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibangi 
*lugha ya Kibangi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bni

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Kibali

Neno au jina la **Kibali** linarejea mambo mbalimbali, k.m.:

*ni lugha inayozungumzwa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*ni lugha inayozungumzwa nchini Nigeria;
*ni lugha inayozungumzwa nchini Indonesia;
*ni kichwa cha tamthiliya iliyoandikwa kifasihi.
Kibangala

Neno au jina la **Kibangala** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*ni lugha inayozungumzwa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*ni ala ya muziki inayotumiwa katika mtindo wa Taarab.
Kiboko

Neno au jina la **Kiboko** hurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*mnyama mammalia anayeishi majini;
*lugha nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
*lugha nchini Benin.
Ukonfusio

**Ukonfusio** ni mtazamo kuhusu maadili, siasa na falsafa ambao ulianzishwa na Konfusio (Kǒng Fūzǐ, or K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551 KK–478 KK) huko China.

Mafundisho yake yalielekea kwanza siasa, lakini baadaye yalijihusisha na falsafa, hata pengine yanahesabiwa kuwa ya dini.

Baadaye mafundisho hayo yakawa rasmi nchini hadi mwanzo wa Jamhuri ya China na Jamhuri ya Watu wa China katika karne ya 20.

Nchi nyingine zilizoathiriwa sana ni Korea, Japan, Vietnam na Singapore.

## Marejeo 
* 
* 
* 
* Creel, Herrlee G. *Confucius and the Chinese Way.* Reprint. New York: Harper Torchbooks. (Originally published under the title *Confucius—the Man and the Myth.*)
* Fingarette, Herbert. Confucius: The Secular as Sacred ISBN 1-57766-010-2.
* 
* Ivanhoe, Philip J. *Confucian Moral Self Cultivation.* 2nd rev. ed., Indianapolis: Hackett Publishing.
* Nivison, David S. *The Ways of Confucianism.* Chicago: Open Court Press..
* 
* Xinzhong Yao (2000) *An Introduction to Confucianism*. Cambridge: Cambridge University Press.
* 

## Tafsiri ya maandishi yanayotazamwa kuwa ya Confucius 
* Confucian Analects (1893) Translated by James Legge.
* *The Analects of Confucius* (1915; rpr. NY: Paragon,  1968). Translated by William Edward Soothill.
* *The Analects of Confucius: A Philosophical Translation* (New York: Ballantine, 1998). Translated by Roger T. Ames, Henry Rosemont.
* *The Original Analects: Sayings of Confucius and His Successors* (New York: Columbia University Press,  1998). Translated by E. Bruce Brooks, A. Taeko Brooks.
* *The Analects of Confucius* (New York: W.W. Norton, 1997). Translated by Simon Leys
* *Analects: With Selections from Traditional Commentaries* (Indianapolis: Hackett Publishing,  2003). Translated by Edward Slingerland.

## Viungo vya nje 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy Entry: Confucius
* Interfaith Online: Confucianism
* Confucian Documents at the Internet Sacred Texts Archive.
* Oriental Philosophy, "Topic:Confucianism" 

Jamii:Utamaduni wa China
Jamii:Dini
Jamii:Falsafa
Jamii:Siasa
Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

Orodha hii inaorodhesha lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo:

*Kialur
*Kiamba
*Kiasoa
*Kiaushi
*Kiavokaya
*Kibabango
*Kibaka
*Kibali
*Kibaloi
*Kibamwe
*Kibanda ya Kati
*Kibanda ya Kusini
*Kibangala
*Kibangba
*Kibangi
*Kibangubangu
*Kibarambu
*Kibeeke
*Kibemba
*Kibembe
*Kibendi
*Kibera
*Kibhele
*Kibila
*Kibinji
*Kiboguru
*Kiboko
*Kibolia
*Kiboloki
*Kibolondo
*Kiboma
*Kibomboli
*Kibomboma
*Kibozaba
*Kibudu
*Kibudza
*Kiburaka
*Kibushoong
*Kibuya
*Kibuyu
*Kibwa
*Kibwela
*Kibwile
*Kichokwe
*Kidengese
*Kiding
*Kidongo
*Kidzando
*Kiefe
*Kienya
*Kifoma
*Kifuliiru
*Kifuru
*Kigbanziri
*Kigbati-ri
*Kigilima
*Kigobu
*Kihamba
*Kihavu
*Kihema
*Kihemba
*Kiholoholo
*Kiholu
*Kihunde
*Kihungana
*Kijoba
*Kikabwari
*Kikaiku
*Kikakwa
*Kikaliko
*Kikango-Batchua
*Kikango-Uele
*Kikanu
*Kikanyok
*Kikaonde
*Kikari
*Kikela
*Kikele
*Kikete
*Kikituba
*Kikomo
*Kikongo
*Kikonzo
*Kikoongo
*Kikpala
*Kikusu
*Kikwami
*Kikwese
*Kilala-Bisa
*Kilalia
*Kilamba
*Kilangbashe
*Kilega-Mwenga
*Kilega-Shabunda
*Kilele
*Kilendu
*Kilengola
*Kilese
*Kilibinza
*Kiligenza
*Kilika
*Kilikila
*Kilingala
*Kilobala
*Kilogo
*Kilombi
*Kilombo
*Kilonzo
*Kiluba-Kasai
*Kiluba-Katanga
*Kilugbara
*Kiluna
*Kilunda
*Kilusengo
*Kilwalu
*Kima
*Kimabaale
*Kimamvu
*Kimangbetu
*Kimangbutu
*Kimayeka
*Kimayogo
*Kimba
*Kimbala
*Kimbandja
*Kimbesa
*Kimbo
*Kimbole
*Kimfinu
*Kimituku
*Kimoingi
*Kimongo-Nkundu
*Kimono
*Kimonzombo
*Kimpuono
*Kimundu
*Kimvuba
*Kinande
*Kindaka
*Kindo
*Kindobo
*Kindolo
*Kindunga
*Kingando
*Kingbaka
*Kingbaka-Ma'bo
*Kingbandi-Kaskazini
*Kingbandi-Kusini
*Kingbee (imekufa)
*Kingbinda
*Kingbundu
*Kingelima
*Kingiti
*Kingombe
*Kingongo
*Kingul
*Kingundu
*Kingwana (Kiswahili)
*Kinkutu
*Kintomba
*Kinyabemba
*Kinyarwanda
*Kinyali
*Kinyanga
*Kinyanga-li
*Kinyindu
*Kinzakara
*Kiombo
*Kiomi
*Kipagibete
*Kipambia
*Kipelende
*Kiphende
*Kipoke
*Kiruund
*Kisakata
*Kisalampasu
*Kisamba
*Kisanga
*Kisango
*Kiseba
*Kisengele
*Kisere
*Kishi
*Kisikongo
*Kiso
*Kisonde
*Kisonga
*Kisonge
*Kisongo
*Kisongomeno
*Kisongoora
*Kisuku
*Kitaabwa
*Kitagbu
*Kitalinga-Bwisi
*Kiteke-Eboo
*Kiteke-Ibali
*Kitembo
*Kitembo-Nyabungu
*Kitetela
*Kitiene
*Kivanuma
*Kiwongo
*Kiyaka
*Kiyakoma
*Kiyamongeri
*Kiyango
*Kiyansi
*Kiyela
*Kiyombe
*Kiyulu
*Kizande
*Kizimba

## Tazama pia
*Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/CD

*
Kongo
Mzinga

Kwa maana nyingine tazama: Mzinga (Ilala) na Mzinga (Morogoro).

**Mzinga** ni silaha ya moto kubwa au aina ya bunduki kubwa. Kutokana na uzito wake hauwezi kubebwa hivyo inapatikana ikifungwa juu ya magurudumu au magari kama kifaru au pia kwenye manowari.

Mzinga hufanywa sawa na bunduki kwa kasiba na chemba cha ramia. Baruti ya ramia inalipushwa na kuchoma ikitoa gesi moto. Gesi hii inasukuma risasi kwa kufuata mifuo ndani ya kasiba. Risasi inatoka kwa mbio mkubwa mdomomi mwa kasiba na kuelekea lengo lake.

Mizinga ya kwanza zilifanana na gobori; baruti na risasi ziliingizwa mdomoni na baruti kuwashwa kwa kuingiza moto kwa njia ya shimo dogo kwenye tako la kasiba.

Siki hizi chemba cha ramia huwa na msumali inayorushwa mbele kwa nguvu na kusababisha mlipuko ikipiga upande wa ramia unaojaa baruti. 

Mizinga hutofautishwa kutokana na unene wa kasiba inayotawala ukubwa wa risasi na nguvu yake. 

Kiasi cha baruti kinatawala umbali unaoweza kufikiwa na risasi zake. Mizinga mikubwa zaidi yenye kipenyo cha kasiba cha 150 mm inafikia lengo lenye umbali hadi kilomita 30.
Kihunde

**Kihunde** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahunde.
Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihunde iko katika kundi la J50. 

Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kihunde imehesabiwa kuwa watu 200,000. Japo kuna mkanganyiko wa asili yao, Wahunde wanapatikana Mkoa wa Kivu Kaskazini, wilaya ya Goma, Masisi na Rutchuru. Mpaka sasa hivi wameenea Kongo nzima.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kihunde kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihunde 
*lugha ya Kihunde katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hke

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Kingala (Kongo)

**Kilingala** (au **Lingala**) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako ni lugha ya taifa na Jamhuri ya Kongo ambako pia imetambulika rasmi. Tena kuna wasemaji wa Kingala nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati, Angola n.k. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilingala kiko katika kundi la C40.

Kinazungumzwa hasa na Wangala. 

Mwaka wa 2024 idadi ya wasemaji wa Kilingala kama lugha ya kwanza imehesabiwa kuwa watu milioni 20; pamoja na hayo kuna watu milioni 20 tena ambao huongea Kilingala kama lugha ya pili. 

## Mfano wa kuandikwa kwa Kingala 
Bato nyonso na mbotama bazali nzomi pe bakokani na limemya pe makoki. Bazali na mayele pe base, geli kofanda na bondeko okati na bango.

### Tafsiri katika Kiswahili 
Watu wote wamezaliwa huru, hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yapasa watendeane kindugu.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kilingala kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kilingala 
*lugha ya Kilingala katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/lin
 

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Kibantu
Kibuyu

Neno au jina la **Kibuyu** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*lugha nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*gamba la tunda la mti mbuyu linalotumiwa kama chombo, k.m. kibuyu kidogo cha Warangi.
Kikango

**Kikango** ni jina la lugha mbili nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, yaani:

*Kikango-Batchua na
*Kikango-Uele.
Kilonzo

Jina la **Kilonzo** larejea watu na lugha, k.m.:

## Wanasiasa wa Kenya
*Charles Kilonzo, mbunge wa Yatta
*Kiema Kilonzo, mbunge wa Mutito
*Mutula Kilonzo, mbunge wa Mbooni

## Lugha
*lugha ya Kilonzo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mbooni

'''''' ni kata ya kaunti ya Makueni, Eneo bunge la Mbooni, nchini Kenya.

## Tanbihi
Jamii:Kata za Kenya
Jamii:Kaunti ya Makueni
Saikoanalisia

**Saikoanalisia** au **mkabala wa unafsiya** ni tawi la saikolojia, ambalo muasisi wake mkuu ni Mwaustria Sigmund Freud (1856-1939). Mbinu zake zinachunguza kwanza sehemu ya nafsi isiyoelea kwa kawaida (unconscious mind), lakini ni chanzo cha mengi katika mwenendo wa binadamu ili kumtibu mwenye matatizo ya nafsi. 

Tawi hilo liliendelezwa kwa namna mbalimbali na Alfred Adler, Carl Gustav Jung, Erich Fromm, Karen Horney, Harry Stack Sullivan n.k. Freud retained the term *psychoanalysis* for his own school of thought..

## Tanbihi
Jamii:Saikolojia
Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO)

thumb|200px|Nembo la FAO
**Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa** (kwa Kiingereza: "*Food and Agriculture Organzation of the United Nations*"; kifupi: **FAO**) ni kitengo cha Umoja wa Mataifa kinachopambana na tatizo la njaa duniani. 

Inalenga kuboresha uzalishaji na ugawaji wa mazao na vyakula duniani kwa shabaha ya kuboresha hali ya lishe ya watu duniani. 

FAO iliundwa tarehe 16 Oktoba 1945 mjini Québec nchini Kanada. Tangu mwaka 1981 tarehe hiyo hukumbukwa kila mwaka kama "Siku ya Chakula Duniani".

Mwaka 1951 makao makuu yalihamishwa kwenda Roma, Italia. 

Mwaka 2007 nchi 191 pamoja na Umoja wa Ulaya zilikuwa wanachama. 

Shughuli za FAO ziko hasa za aina nne:
# FAO inawasilisha mawasiliano kati ya wataalamu kwenye uwanja wa lishe na chakula. Inaajiri wataalamu wa kilimo, biolojia, misitu, uvuvi na ufugaji. Inaendesha semina na warsha za kimataifa ambako watalaamu wanakutana na kubadilishana habari na mawazo. Tovuti ya FAO inakusanya habari husika na inatembelewa zaidi ya mara milioni kila mwezi. 
# FAO inatuma washauri katika nchi nyingi wanaosaidia kupanga sera za kilimo.
# FAO inakutanisha serikali za nchi nyingi katika masuala ya lishe na kilimo.
# FAO inakusanya ujuzi kwa kazi ya kila siku, inaongoza au kushauri miradi elfu kadhaa ya kilimo kote duniani. Pamoja na Mradi wa Lishe Duniani inasaidia pia katika maeneo yenye njaa kwa kuleta msaada wa haraka kwa watu wasio na chakula.

## Ofisi za kanda za FAO 
* Ofisi ya kanda la Afrika mjini Accra, Ghana
* Ofisi ya kanda la Amerika Kusini na Karibi  mjini Santiago, Chile
* Ofisi ya kanda la Asia na Pasifiki  mjini Bangkok, Thailand
* Ofisi ya kanda la Mashariki ya Kati mjini Kairo, Misri
* Ofisi ya kanda la Ulaya kwenye makao makuu ya FAO Roma, Italia

## Viungo vya nje 
* Food and Agriculture Organization (FAO)
** Tovuti ya FAO kwa Siku ya Chakula Duniani (Kiswahili) 
** Fact sheets / features / press releases
** FAO Statistics Division 
** FAOSTAT website
** TeleFood 
** World Food Day
** Avian Flu 

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Uvuvi

, India.]]
**Uvuvi** ni kazi ya kukamata samaki ndani ya maji na kuwaweka nje yake, lakini pia kufuga samaki na wanyama wengine wa majini. 

Kusudi lake ni hasa kupata chakula (kitoweo) na watu wengine hufanywa kama biashara kujipatia kipato. Siku hizi pia watu hushiriki uvuvi kama burudani, katika utalii na kama sehemu ya michezo.

Uvuvi ni kati ya shughuli za kale kabisa za binadamu na katika uchumi wa nchi nyingi huhesabiwa kati ya sekta msingi pamoja na kilimo na uchimbaji wa madini. Kutokana na takwimu za FAO kuna watu milioni 38 duniani wanaofanya kazi ya kuvua au kufuga samaki na hivyo husaidia kukuza uchumi wa nchi fulani. Pamoja na wanaosafirisha windo wanaofanya kazi viwandani, na wanao uza masokoni, madukani na hotelini kuna zaidi ya watu milioni 500 wanaokimu maisha yao kutokana na sekta hii ya uvuvi. 

Uvuvi hufanywa penye magimba ya maji kama vile bahari, maziwa, mito au mabwawa. Mara nyingi wavuvi hutumia chombo cha kusafiria majini kama boti lakini wengine wanakaa ufukoni na kuvua kutoka nchi kavu. 

Vyombo vya uvuvi ni aina za nyavu zinazoweza kushika samaki na kumvuta nje ya maji, ndoano au pia aina za mikuki inayolenga samaki walio karibu na uso wa maji.

Tunapaswa kulinda bahari, maziwa pamoja na mito ili mazalia ya samaki yazidi kuongezeka na pia tupige vita uvuvi haramu kwa kuwa husababisha kuwa nyuma kwa sekta ya uvuvi. 

Inabidi serikali ziweke ulinzi kwenye suala la uvuvi kwani kuna wavuvi haramu wanaotumia sumu, baruti na vinginevyo vingi ambavyo havitakiwi katika uvuvi.

## Marejeo 
## Viungo vya nje
* Makala kuhusu matumizi ya mwangaza katika uvuvi na faida yake hasa sehemu zinazoadhiriwa na theluji 

Jamii:Uchumi
Orodha ya lugha za Uganda

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uganda:

*Kiacholi
*Kiadhola
*Kialur
*Kiamba
*Kiaringa
*Kibari
*Kichiga
*Kiganda (pia Luganda au Kiluganda)
*Kigujarati
*Kigungu
*Kigwere
*Kihindi
*Kiik
*Kikakwa
*Kikaramojong
*Kikenyi
*Kikonzo
*Kikumam
*Kikupsabiny
*Kilango
*Kilendu
*Kilugbara
*Kima'di
*Kima'di-Kusini
*Kimasaaba
*Kindo
*Kinubi
*Kinyang'i
*Kinyankore
*Kinyarwanda
*Kinyole
*Kinyoro
*Kipokoot
*Kirundi
*Kiruuli
*Kisaamia
*Kisinga
*Kisoga
*Kisoo
*Kitalinga-Bwisi
*Kiteso
*Kitooro

## Tazama pia
*Uganda
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/UG

*
Uganda
Kimabaale (lugha)

**Kimabaale** ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamabaale. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimabaale imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimabaale iko katika kundi la C40.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kimabaale kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimabaale 
*lugha ya Kimabaale katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mmz

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Kimbo

Neno au jina la **Kimbo** laweza kurejea mambo mbalimbali, k.m.:

*lugha nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo;
*lugha nchini Kamerun.
Kikongo

**Kikongo** (pia: **Kikoongo**) ni lugha ya Kibantu inayotumika hasa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako inahesabiwa kati ya lugha 4 za taifa. Kinazungumzwa na Wakongo. Idadi ya wasemaji wa Kikongo kama lugha ya kwanza katika Jamhuri hiyo imehesabiwa kuwa watu milioni tatu; pamoja na hayo kuna watu milioni tano ambao huongea Kikongo kama lugha ya pili. Tena kuna wasemaji wa Kikongo milioni moja nchini Angola na milioni moja nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikoongo iko katika kundi la H10.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kikoongo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikoongo 
*lugha ya Kikoongo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kng
 

Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Angola
Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Uzoroasta

**Uzoroasta** ni dini na falsafa inayopata jina lake kutoka nabii wake Zoroasta au Zarathustra, ambayo iliathiri imani ya Uyahudi na ya dini zilizotokana na Uyahudi.

Wazoroasta wanaamini katika ulimwengu na Mungu apitaye fikira, Ahura Mazda, ambaye ibada zote zinaelekezwa kwake. 

Kiumbe cha Ahura Mazda ni asha, ukweli na mpango, ambaye anazozana na kinyume chake, druj, uongo na machafuko. 

Kwa sababu binadamu ana hiari, watu lazima wawe na uwajibikaji kwa maadili wanayoyachagua. Kwa kutumia hiari, watu lazima wawe na jukumu tendaji katika mgogoro wa dunia nzima, na mawazo mema, maneno mema na matendo mema ili kuhakikisha furaha na kuepuka machafuko.

Zamani dini iliyo ilikuwa kubwa, lakini siku hizi imebaki na wafuasi 127,000 hadi 190,000 tu. Jumuiya ya takriban Wazoroasta 25,000 wanaishi katika nchi ya asili yao Uajemi (Iran), hasa katika mazingira ya Kerman na Yazd, na pia katika miji mikubwa kama Tehran. Jumuiya kubwa nyingine yenye watu 57,264 inapatikana Uhindi wanapojulikana kwa jina la Waparsi ("Parsee"); wametokana na Wazoroasta kutoka Uajemi waliokimbilia Uhindi wakati jumuiya yao ilipoteswa katika nchi ya asili. 

Kutoka Uajemi na Uhindi walihamia mara nyingi kwa hiyo leo hii kuna jamii zao pia Marekani, Kanada na Ulaya. Idadi yao inapungua polepole kwa sababu ni wagumu sana kupokea waumini wapya kutoka dini nyingine ilhali hawakubali tena watoto wao kuwa Wazoroasta wakifunga ndoa nje ya jumuiya.  

## Marejeo
Jamii:Uzoroasta
Muungano wa Afrika Kusini

thumb|250px|Bendera ya Muungano wa Afrika Kusini na Jamhuri 1928 - 1994
**Muungano wa Afrika Kusini** lilikuwa jina la Afrika Kusini kuanzia 1910 hadi 1961. Kwa lugha rasmi za nchi jina lilikuwa "Union of South Africa" (Ing.) na "Unie van Zuid-Afrika" (Afr.).

Ilianzishwa kama muungano wa koloni 4 za Kiingereza zilizokuwa Koloni ya Rasi, Natal, Transvaal na Dola Huru la Oranje. Nchi mpya iliundwa kama dominion ya milki ya Uingereza na kupewa serikali yake pamoja na mamlaka ya kujiamulia katika siasa ya ndani na kuwa na jeshi la kitaifa.

Waafrika, chotara na wenye asili ya Asia hawakuwa na haki za kiraia kwenye ngazi ya muungano; jimbo la Rasi pekee ilikubali haki za kupiga kura kwa wakazi wote waliokuwa na kiwango fulani cha Mali wakilipa kodi za kutosha; hapa idadi ndogo ya Waafrika ilikuwa na haki za kiraia kamili kabla ya siasa ya apartheid iliyofuta haki hizi.

Ofisi kuu za dola zilizambazwa katika majimbo mbalimbali kwa sababu viongozi walishindwa kuelewana juu ya mji mkuu mmoja. Makao ya serikali ilikuwa mjini Pretoria (Transvaal), makao ya bunge mjini Cape Town (Jimbo la Rasi) na mahakama kuu katika Bloemfontein (Dola Huru la Orange). Muundo huu unaendelea hadi leo.

Siasa ya apartheid tangu 1948 ilisababisha hali gumu kati ya Uingereza, nchi mpya za Afrika na Maungano ya Afrika Kusini. Hapo bunge liliamua kujitenga kabisa na Uingereza na kutangaza jamhuri nje ya Jumuiya ya Madola. 

Tarehe 31 Mei 1961 nchi ilitangaza uhuru wake kama Jamhuri ya Afrika Kusini.

Jamii:Historia ya Afrika Kusini
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Makaburu

na wenzake wakifika Afrika Kusini, mchoro wa Charles Bell.]]
**Makaburu** (kutoka Kiholanzi na Kiafrikaans *boer* inayomaanisha mkulima) ni jina la walowezi Wazungu wa Afrika Kusini na Namibia wanaotumia lugha ya Kiafrikaans. Wenyewe wanajiita mara nyingi **Afrikaner** yaani "Waafrika". 

Wako takriban theluthi mbili ya Wazungu wa Afrika Kusini au milioni 1.5.  Karibu wote ni Wakristo Waprotestanti hasa wa madhehebu ya Kikalvini.

Baada ya kushindwa katika vita vya pili vya Makaburu dhidi ya Uingereza mwaka 1902, tena baada ya mwisho wa siasa ya apartheid, vikundi vya Makaburu walihamia nje ya nchi kwenda nchi nyingine za Afrika na pia za Amerika.

## Historia
Mababu wao ni mchanganyiko wa wahamiaji kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani, waliofika tangu mwaka 1652 katika koloni la Kampuni ya Kiholanzi ya India ya Mashariki. Walikaa huko kama wakulima waliouza mazao kwa meli zilizozunguka kati ya Uholanzi na makoloni ya kampuni katika Indonesia ya leo. 

Mwaka 1814 ambapo Uingereza ilitwaa utawala juu ya Koloni ya Rasi na hapo sehemu ya Makaburu walianza kuondoka katika eneo la koloni na kuingia katika nchi upande wa kaskazini walipounda jamhuri zao kama Transvaal, Dola Huru la Oranje na Natalia. 

Hasa kufutwa kwa utumwa mwaka 1834, sheria ya kufanya Kiingereza lugha rasmi na matumizi ya sheria za Uingereza vilisababisha kuondoka kwa Makaburu wengi katika koloni ya Rasi waliojulikana kama Voortrekker.

Jamhuri za Makaburu zilitwaliwa polepole na Waingereza waliowafuata walikohamia. Jamhuri ya Transvaal ilitambuliwa na Uingereza mara ya kwanza mwaka 1852; ilitwaliwa mwaka 1877 lakini baada ya vita vya kwanza vya Makaburu dhidi ya Uingereza uhuru wake ulitambuliwa tena. 

Waziri mkuu wa serikali ya koloni ya Rasi Cecil Rhodes alikuwa adui wa uhuru wa Makaburu na baada ya kupatikana kwa almasi katika eneo la Johannesburg alijaribu kupindua serikali ya Transvaal. Hii ilisababisha vita vya pili vya Makaburu dhidi ya Uingereza. Waingereza walishinda na katika amani ya Vereeniging Makaburu walipaswa kukubali ubwana wa Uingereza. Lakini miaka kadhaa baadaye Uingereza uliwapa Makaburu haki ya kujitawala katika mambo ya ndani. 

Mwaka 1910 maeneo ya Kiingereza pamoja na majimbo ya Makaburu yaliungana kuwa Muungano wa Afrika Kusini. Hapo lugha ya Kiholanzi (lugha mama ya Kiafrikaans) ilitambuliwa kama lugha rasmi ya nchi pamoja na Kiingereza. Mwaka 1925 Kiafrikaans ilikubaliwa kama lugha rasmi badala ya Kiholanzi.

Chama cha kisiasa kilichopigania haki na matakwa ya Makaburu kilikuwa hasa chama cha National Party (Afr.: Nasionale Party). Mwaka 1948 chama hiki kilipata kura nyingi kikaanzisha siasa ya Apartheid iliyodumu hadi mwaka 1990.

Makaburu wengi waliendelea kupigia kura National Party na hivyo kudumisha siasa ya ubaguzi wa rangi hadi mwisho wake 1990, ambapo viongozi walikubali ya kwamba haiwezekani kusimamia nchi dhidi ya mapenzi ya wananchi wengi yaani Waafrika waliobaguliwa katika muundo wa Apartheid.

## Tazama pia 
* Kiafrikaans
* Natalia
* Dola Huru la Orange
* Transvaal
* Voortrekker

## Marejeo 
## Viungo vya nje 
Jamii:Watu wa Afrika Kusini
Jamii:Watu wa Namibia
*
Jamii:Historia ya Afrika Kusini
Baha'i

[thumb|upright=1.25|[Makao makuu ya Bahá'í, huko Haifa, Israeli.]]
Imani ya '''Kibahá'í''' (kwa Kifarsi |بهائی.) ni dini inayofundisha kuabudu Mungu pekee. 
Mwanzilishi wake alikuwa Baha'ullah aliyetokea Uajemi, (leo Iran) katika karne ya 19, aliyesisitiza umoja wa kiroho wa binadamu wote.Leo wafuasi wa dini hiyo duniani kote ni kati ya milioni 5 na 6.

Katika imani ya Kibahá'í, historia inatazamwa kama mfululizo wa wajumbe wa Mungu walioanzisha dini mbalimbali kulingana na mahitaji ya wakati na watu. Kati yao kuna Abrahamu, Buddha, Yesu, Muhammad na wengineo.

Hatimaye walitokea Báb na Bahá'u'lláh kukamilisha yote ili kuleta amani, haki na umoja.

thumb|Bahá'í Temple, Ingleside, Sydney, Australia

[200px|left|thumb|Alama za dini mbalimbali zilizochongwa katika [nguzo ya Nyumba ya Ibada ya Kibaha'i huko Wilmette, Illinois, Marekani.]]
[200px|thumb|right|[Nembo ya pete|Ringstone symbol inamaanisha uhusiano wa watu na Mungu.]]
[left|thumb|200px|[Patakatifu pa Báb huko Haifa, Israeli.]]
[thumb|upright=1.25|[Hekalu|Nyumba ya Ibada ya Kibahá'í huko New Delhi, India inayovutia kila mwaka watalii milioni 4 kwa wastani.]]
thumb|upright=1.25|Bustani ya Wabahá'í huko Haifa, Israeli.
[thumb|upright=1.25|Mwandiko mzuri wa [jina kuu.]]

## Tanbihi 
Jamii:Dini
Jamii:Dini za Abrahamu
Jamii:Baha'i
Ngurunguru

**Ngurunguru** au **mbuzi mawe** (*Oreotragus oreotragus*) ni swala wadogo wanaotokea Afrika kusini kwa Sahara tu. Jina “mbuzi mawe” ni kielekezi cha makazi yao: maeneo yenye mawe na majabali mengi.  Swala hawa ni wadogo wenye kimo cha sm 58 begani. Wana rangi ya kahawa hadi kijivu, karibu na zaituni, na vidoa vidogo vingi. Rangi hii inafanana na rangi ya majabali ambapo wanaishi na kwa sababu ya hii hawaonekani vizuri kutoka umbali mkubwa. Madume wana pembe za sm 10–15. Katika Afrika ya Mashariki majike wana pembe pia mara nyingi. Wanyama hawa wasimama kwa ncha za kwato zao na wanaweza kubana kwato nne zote juu ya kipande cha jabali kwa upana wa sarafu kubwa. Hula mimea inayomea kati ya majabali. Hawana haja ya kunywa, kwa sababu hupata maji ya kutosha kutoka chakula chao.

## Nususpishi
* *Oreotragus oreotragus*, Ngurunguru (Klipspringer)
** *Oreotragus o. aceratos*, Ngurunguru wa Tanzania Kusi (msambao: Tanzania, Msumbiji, Malawi, Zambia, Angola)
** *Oreotragus o. aureus*, Ngurunguru wa Kenya (msambao: Kenya)
** *Oreotragus o. centralis*, Ngurunguru wa Zambia (msambo: Afrika ya Kati na ya Kusini)
** *Oreotragus o. oreotragus*, Ngurunguru wa Rasi (msambao: Afrika Kusini)
** *Oreotragus o. porteousi*, Ngurunguru wa Kati (msambao: Nijeria, Jamhuri ya Afrika ya Kati)
** *Oreotragus o. saltatrixoides*, Ngurunguru wa Ethiopia (msambao: Uhabeshi, Eritrea, Jibuti, Sudani)
** *Oreotragus o. schillingsi*, Ngurunguru Masai (msambao: Afrika ya Mashariki)
** *Oreotragus o. somalicus*, Ngurunguru Somali (msambao: kaskazini mwa Somalia)
** *Oreotragus o. stevensoni*, Ngurunguru wa Stevenson (msambao: Zimbabwe)
** *Oreotragus o. transvaalensis*, Ngurunguru wa Transvaal (msambao: maneneo ya juu na Drakensberge ya Afrika Kusini)
** *Oreotragus o. tyleri*, Ngurunguru wa Namibia (msambao: Namibia)

thumb|left|Jike la ngurunguru

## Viungo vya nje
* Ngurunguru kwa “Animal Diversity Web”
* Ngurunguru kwa “WildInfo”

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Orodha ya lugha za Afrika Kusini

right|thumb|Lugha za Afrika Kusini,
Orodha hii inaorodhesha lugha za Afrika Kusini:

*Kiafrikaans (pia Kikaburu)
*Kibirwa
*Kicamtho
*Kiingereza
*Kifanagalo
*Kigail
*Kihindi
*Kikhwe
*Kikorana
*Kinama
*Kindebele
*Kinghuki
*Kioorlams
*Kironga
*Kiseroa
*Kisotho-Kaskazini (pia Kisepedi)
*Kisotho-Kusini
*Kiswahili
*Kiswati
*Kitsonga
*Kitsotsi (pia Tsotsitaal)
*Kitswa
*Kitswana
*Kiurdu
*Kivenda
*Kixam
*Kixegwi
*Kixhosa
*Kixiri
*Kizulu

## Tazama pia
*Afrika Kusini
*Lango:Lugha

## Viungo vya nje
*http://www.ethnologue.com/country/ZA

*
Afrika Kusini
Kibirwa

**Kibirwa** ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wabirwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibirwa iko katika kundi la S30.

## Viungo vya nje
*lugha ya Kibirwa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibirwa 
*lugha ya Kibirwa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/brl

Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Jamii:Lugha za Kibantu
Voodoo

jina la kiungo wa Papa Legba, tokeo la mungu linaloeleweka kwa binadamu.]]
 ya Vudu huko Port-au-Prince, Haiti.]]
, Haiti.]]
**Voodoo** au **Vudu** ni dini ya jadi yenye asili Afrika magharibi. 

Kutoka huko watumwa walihama nayo hadi Amerika ya Kilatini, ilipochanganyikana na Ukristo wa Kanisa Katoliki.

Leo wafuasi wake wanaweza wakafikia idadi ya milioni 60, ikiwa dini rasmi ya Benin na Haiti.

Jina linatokana na neno lenye asili ya Kiafrika *vodu*, linalommanisha "roho", "mungu", au "ishara ya dhati". 
 
## Viungo vya nje 
*  The Afrocentric Experience - origins of Voodoo 
*  Religious Tolerance - Vodun 
*  New Orleans Voodoo Crossroads
*  Introduction to Voodoo in Haiti 
*  National Geographic News - Vodun, a legitimate religion, anthropologist says
*  Martine's travel guide to Benin - Vodoun 
*  National Geographic News - possessed by Voodoo
*  BBC News - 2003: Haiti riconosce il Vudù tra le religioni ufficiali
*  Vudù - la prima religione afroamericana impiantata in America
*  Legalizing Voodoo - Haiti officially recognizes Voodoo as a religion 
*  BBC - introduzione al Voodoo, una religione tradizionale africana
*  Anthropology - sacerdotessa del Benin fa chiarezza sul Vudù 
*  Religion and Ethics - portale sul Vudù 
*  L'animisme au Bénin 
* Histoire du vaudou , dossier complet
* Le Vaudou aujourd'hui , article de Lilas Desquiron
* Hounfor en ligne
Ngiri

Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru

**Ngiri**, **gwasi** au **mbango** (Kiing. warthog) ni wanyama wa jenasi *Phacochoerus* katika familia Suidae. Hawa ni aina za nguruwe-mwitu wenye sugu kubwa kichwani, madume hasa (sababu ya jina lao kwa Kiingereza). Wana pamba ndefu, zile za dume ndefu kuliko zile za jike. Hula manyasi, mizizi, beri na matunda mengine, gamba la miti, nyoga na hata mayai, mizoga na pengine wadudu na wanyama wadogo. Wakila hupiga magoti ya mbele na wakitoroka kitisho huweka mkia juu wima.

## Spishi
* *Phacochoerus aethiopicus*, Ngiri-jangwa (Desert Warthog)
** *Phacochoerus a. aethiopicus*, Ngiri wa Afrika Kusini (Cape Warthog) **imekwisha sasa** (1865)
** *Phacochoerus a. delamerei*, Ngiri Somali (Somali Warthog)
* *Phacochoerus africanus*, Ngiri wa Kawaida (Common Warthog)
** *Phacochoerus a. aeliani*, Ngiri wa Eritrea (Eritrean Warthog)
** *Phacochoerus a. africanus*, Ngiri wa Nolan (Nolan Warthog)
** *Phacochoerus a. massaicus*, Ngiri Mashariki (Central African Warthog)
** *Phacochoerus a. sundevallii*, Ngiri Kusi (Southern Warthog)

## Picha

African Warthog - Phacochoerus aethiopicus.jpg|Ngiri Somali
Eritrean warthog (Phacochoerus africanus aeliani).jpg|Ngiri wa Eritrea
Nolan warthog (Phacochoerus africanus africanus).jpg|Ngiri wa Nolan
Female warthog with young.jpg|Jike la ngiri mashariki na wanake
Warthog - Saadani National Park.jpg|thumb|Ngiri mashariki katika Hifadhi ya Taifa Saadani -Tanzania
Tarangire_Warzenschwein1.jpg|Ngiri mashariki katika Hifadhi ya Taifa ya Tarangire, Tanzania
Phacochoerus africanus sundevallii, Phakama, a.jpg|Ngiri Kusi

Jamii:Nguruwe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kivenda

**Kivenda** ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wavenda. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kivenda nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 980,000. Pia kuna wasemaji 84,000 nchini Zimbabwe. Kufuatana na uainishaji wa [lug za Kibantu wa [Malcolm Guthrie Kivenda iko katika kundi la S20.

## Viungo vya nje 
* lugha ya Kivenda kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kivenda
*lugha ya Kivenda katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ven

Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Jamii:Lugha za Zimbabwe
Jamii:Lugha za Kibantu
Kicheche

**Vicheche** au **cheche** ni wanyama wa jenasi mbalimbali katika familia Mustelidae. Wanyama hawa ni miongoni mwa wale wanaotoa vundo mbaya kabisa. Wataalamu wengine wanadai kwamba kicheche wa kawaida ananuka vibaya kuliko wanyama wote. Vundo hii inatoka matezi karibu na mkundu kama mnyama akitishwa, na kwa kawaida adui atoroka. Spishi zote zina pua, kidari, tumbo na miguu nyeusi. Zile za Afrika zina milia myeupe na myeusi mgongoni, zile za Amerika zina mgongo kijivu na ile ya Ulaya ina mgongo njano wenye madoa meusi. Vicheche hula wanyama wadogo, ndege na mijusi, wadudu, samaki, amfibia, nyoka na hata matunda na manyasi.

## Spishi za Afrika
* *Ictonyx libycus*, Kicheche-jangwa (Sahara Striped Polecat)
* *Ictonyx striatus*, Kicheche wa Kawaida (Striped Polecat or Zorilla)
* *Poecilogale albinucha*, Kicheche-nyoka (African Striped Weasel)

## Spishi za mabara mengine
* *Galictis cuja*, Kicheche Mdogo wa Amerika (Lesser Grison)
* *Galictis vittata*, Kicheche Mkubwa wa Amerika (Greater Grison)
* *Vormela peregusna*, Kicheche Madoa (Marbled Polecat)

## Picha

Ictonyx libyca multivittata.jpg|Kicheche-jangwa
Ictonyx striatus - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02633.JPG|Kicheche wa kawaida

Picha:Galictis.jpg|Kicheche mdogo wa Amerika
Picha:Greater Grison 2.jpg|Kicheche mkubwa wa Amerika
Picha:Marbled polecat.jpg|Kicheche madoa

Jamii:Mbwa na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika
Kisasili

[thumb|[Mchoro wa Guercino kuhusu kisasili cha mlo wa miungu Cronos, Mars na Cupidus mbele ya mungu jike Afroditis (1624-1627 hivi).|300px]]
**Kisasili** ni habari inayotokeza imani na maadili ya utamaduni fulani kuhusu asili ya ulimwengu au ya mambo muhimu ya msingi katika maisha ya binadamu.

Mara nyingi habari hiyo inatazamwa kuwa si ya kihistoria, ingawa inaweza kuwasilisha ukweli fulani.

Lugha nyingi zinatohoa neno la Kigiriki μύθος, *mythos*, likitamkwa *myuthos*.

Jamii:Falsafa
Jamii:Dini
Jamii:Mitindo ya uandishi
Celina Ompeshi Kombani

'''''' (19 Juni 1959 - 24 Septemba 2015) alikuwa mbunge wa jimbo la Ulanga Mashariki katika bunge la taifa  nchini Tanzania, akitokea katika chama cha CCM. 

Pia alipata kuwa waziri.

Alifariki nchini India akiwa katika matibabu. 

## Tazama pia
*Wabunge wa Tanzania
* Tovuti ya Bunge la Tanzania
## Marejeo
Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Waliofariki 2015
Jamii:Wanasiasa wanawake Tanzania
Paul Peter Kimiti

'''''' (amezaliwa 15 Januari 1940) ni mbunge wa jimbo la Sumbawanga Mjini katika bunge la kitaifa nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

## Tazama pia
*Wabunge wa Tanzania

## Marejeo
## Viungo vya nje
* https://www.bunge.go.tz Tovuti ya Bunge la Tanzania

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:Wanasiasa wa Tanzania
Jamii:Watu walio hai