open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prasasti Batutulis

thumb|Prasasti Batutulis di Bogor
thumb|Prasasti Batutulis Bogor ayeuna aya di jero cungkup ieu.
**Prasasti Batutulis** nyaéta hiji prasasti nu perenahna di jalan Batutulis, Kalurahan Batutulis, Kacamatan Bogor Selatan, Kota Bogor. Komplék Prasasti Batutulis legana 17 x 15 méter. Batu prasasti jeung barang-barang lianna paninggalan karajaan Sunda aya di komplék ieu. Dina batu ieu diukir kalimah-kalimah dina basa jeung aksara Sunda kuna. Aksara anu dipaké sarupa jeung anu aya dina prasasti Huludayeuh.

## Alih aksara 
Prasasti Batutulis geus dialihaksarakeun ku sababaraha urang ahli, di antarana Friederich (1853), Holle (1869), Pleyte (1911), Poerbatjaraka (1921), jeung Noorduyn (1957), Danasasmita, jeung Djafar (2009):
:# *θ θ wang na pun ini sakakala, prĕbu ratu purane pun, diwastu*
:# *diya wingaran prĕbu guru déwata prana diwastu diya dingaran sri*
:# *baduga maharaja ratu haji di pakwan pajajaran sri sang ratu de*
:# *wata pun ya (siya) nu nyusukna pakwan diya anak rahiyang dewanis*
:# *kala sang sida mokta di guna tiga i(ny)cu rahiyang niskala wastu*
:# *ka(ny)cana sang sida mokta ka nusa larang, ya siya nu nyiyan sakaka*
:# *la, gugunungan, ngabalay, nyiyan samida, nyiyan sang hiyang talaga*
:# *(wa)rna mahawijaya, ya siya pun θ θ i saka, panyca panda*
:# *wa ngĕ(m)ban bumi θ θ*

## Tarjamah 
thumb|Tulisan nu diukirkeun dina prasasti Batutulis
Tarjamahna kira-kira kieu:
:# muga-muga salamet ieu tanda paringetan, Prabu Ratu almarhum, *dinobatkeun*
:# anjeunna kalayan jeneng Prabu Guru Dewataprana, *dinobatkeun* (deui) anjeunna kalayan ngaran Sri
:# Baduga Maharaja Ratu Haji di Pakuan Pajajaran Sri Sang Ratu De-
:# wata anjeunna nu nyieun susukan di Pakuan anjeunna anak Rahyang Nis- 
:# kala nu dikurebkeun di Gunatiga incu Rahyang Niskala Wastu
:# Kancana, nu dikurebkeun di Nusa Larang, anjeunna nu nyieun paringet-
:# an gugunungan, ngabalay nyieun hambalan keur leuweung Samida, nyieun Sanghyang Talaga
:# rena Mahawijaya, (dijieun) dina (taun) Saka, "Panca Panda-
:# wa Ngemban Bumi" .

## Baca ogé 
* Prabu Surawisésa

## Sumber rujukan 
* **Saléh Danasasmita**. 2003. *Nyukcruk sajarah Pakuan Pajajaran jeung Prabu Siliwangi*. Bandung: Kiblat Buku Utama.

## Catetan suku
Kampung Urug

Kampung Urug nyaéta kampung tradisional anu perenahna di Désa Kiara Pandak, Kacamatan Sukajaya, Kabupatén Bogor.
Numutkeun carita-carita anu sumebar di masarakat satempat, sakali aya ahli anu naliti ngawangun wangunan di Kampung Urug. Hasil tina paniliti ahli nyatakeun yén aya kamiripan dina hubungan kai di gedong Urug anu ampir sarua sareng salah sahiji gedong karajaan Pajajaran di Cirebon.

Sarupa sareng desa tradisional di Jawa Kulon, wangunan imah di kampung Urug masih tradisional kalayan arsitéktur anu janten "nyunda" saperti suhunanna julang ngapak.

Jumlah penduduk Désa Urug Asli 5.125 sareng *populasi* lalaki 2,875 sareng populasi awéwé 2,250. Siga masarakat Sunda anu sanés, warga Kampung Adug Urug ogé terang kana pamaréntahan formal. Kapala Adat di dieu ngan ukur pamimpin adat atanapi informal. Warga Urug dibagi jadi 8 RW sareng 24 RT. Sistem Organisasi Informal atanapi Adat ti Désa Désa Urug Asli diwangun ku tilu pamingpin tradisional; Urug Lebak (Handap) janten pusat anu dipimpin ku Abah Ukat, Urug Tengah (Tengah) dipimpin ku Abah Amat sareng Urug Tonggoh (di luhur) dipimpin ku Abah Kayod. Tilu pamimpin tradisional ngagaduhan hubungan silaturahmi, ti panempo panulis, pamimpin pimpinan ieu ngan ukur mempermudah cara adat aya, contona dina acara Seren Taun, sabab Désa Urug Adat janten sakedik sareng seueur warga anu moal diakomodasi sadayana dina hiji imah tradisional, contona dina prosesi ngariung (kumpul), sareng henteu ngan warga Urug anu sumping dina acara tradisional ieu.

*Sidekah bumi* jeung *Sérén taun* masih aya patalina jeung budaya karuhun. Dina wengian ngarayakeun acara ieu, biasana sok dicarioskeun deui riwayat karuhun maranéhna, utamana riwayat sajarah Prabu Siliwangi nalika ngalalana ti dayeuh Pakuan dugi ka Kampung Urug.  Biasana kokolot adat nyarita ti ngawitan ba'da isya dugi ka badé subuh.

Nalika acara lumangsung, susuguhna mangrupa kadaharan khas daerah ieu, saperti wajit, opak, kadaharan tina ketan jeung hasil kebon masarakat di dinya, maksadna pikeun nyuguhan tatamu nu sumping ti luar Kampung Urug.

Énjingna, *Sidekah bumi* dikawitan ku acara ngawurkeun panglay kana bibit pare nu bade ditandur ku istri para kokolot. Teras dituluykeun ku meuleum menyan, anu saméméhna diayakeun tawasul ka Nabi Muhammad SAW. Jampé nalika ngawurkeun panglay kana bibit paré nyaéta solawat jeung sahadat (?.

Istri kokolot anu jadi lalakon utama dina acara tandur ieu, nyoko kana filosofi yén Déwi Sri anu masihan kasuburan/kahirupan ka paré nu ditandur. Numutkeun riwayat para kasepuhan Kampung Urug, Déwi Sri ieu téh putri Prabu Siliwangi anu pupus nalika akil.

Dina taun 2003 Kampung Urug parantos kabagi jadi tilu wilayah, nyaéta: **Urug Lebak** nu dikokolotan ku Kolot Adang, **Urug Tengah** dipingpin ku Kolot Mamat, jeung **Urug Tonggoh** ku Kolot Kayod.

Data nu aya di Désa Kiara Pandak, Kampung Urug legana salapan héktar, dieusi ku 692 KK atawa 2864 jiwa.
Trombosit

jmpl|Conto pelepasan trombosit dina megakaryocytes dewasa. Dina rekaman ieu, urang tiasa niténan formasi sareng pelepasan spontan tina trombosit (sél getih bentukna buleud leutik).
**Trombosit** atawa **platélét** nyaéta bagian sél getih nu aub dina mékanisme sélular nu ngabalukarkeun bekuna getih. Kadar trombosit nu handapeun normal atawa disfungsina bisa ngabalukarkeun *hemorrhage*, sedengkeun mun luhur teuing bisa ngabaluKarkeun trombosis.

## Anatomi 
Kawas sél getih beureum, trombosit teu boga inti sarta bentukna gepéng; diaméterna 1.5-3.0 μm. Cadangan trombosit na awak urang saeutik pisan, antukna gampang pisan kakurangan. Trombosit ngandung RNA, sistim kanalikular, sarta sababaraha tipe granul; lisosom (ngandung hidrolase asam), *dense bodies* (ngandung ADP, ATP, serotonin jeung kalsium) sarta granul alfa (ngandung fibrinogén, faktor V, vitronéktin, trombospondin jeung faktor von Willebrand), nu kandunganana dikaluarkeun nalika aktivasi trombosit. Eusi granul ieu maénkeun peran penting boh dina hémostasis atawa dina réspon inflamatori.

## Fisiologi 
### Produksi 
Trombosit dijieun dina sungsum tulang; sél progenitorna nyaéta mégakariosit. Produksi trombosit ieu dirangsang ku hormon trombopoiétin (*ligan c-mpl*) nu diproduksi ku ati. Hormon ieu kabeungkeut ku trombosit na sirkulasi; mun trombositna cukup, kadar sérumna tetep handap. Mun kadar trombositna ngurangan, trombopoiétinna bakal loba nu bébas dina getih, antukna ngaronjatkeun produksi sungsum.

### Sirkulasi 
Umur sirkulasi trombosit ukur 9-10 poé, nu lajeng diancurkeun dina limpa. Nurunna fungsi (atawa euweuhna) limpa bisa ningkatkeun kadar trombosit, sedengkeun hipersplénisme (limpa aktif teuing, misalna dina kasakit Gaucher atawa leukemia) ngabalukarkeun kurangna kadar trombosit.

## Transfusi 
Trombosit dipisahkeun tina getih nu didonorkeun, sabab trombosit gampang ruksak nalika getih disimpen dina kulkas. Ku kituna, trombosit mah disimpenna misah ngagunakeun kantong nu aya porian antukna nu ngamungkinkeun sirkulasi oksigén (asup) jeung karbon dioksida (kaluar), dina suhu antara 20-24&nbsp;°C. ku sabab dina suhu ieu aya résiko tumuwuhna baktéri, mangka paling lila disimpenna téh ukur lima poé.

Jalma nu kadar trombositna kurang bisa ditatambaan ku transfusi trombosit, iwal mun pantangan alatan kalainan otoimun.

## Baca ogé 
* hémostasis

## Sumber rujukan 
* *Thrombocyte*, Wikipédia édisi basa Inggris per 21 Nopémber 2005
Kampung Pulo

**Sejarah Kampung adat Pulo** mangrupa ngaran hiji kampung adat leutik di wewengkon Désa Cangkuang, Kacamatan Lélés, Garut.

Kampung Pulo, numutkeun kapercayaan masarakatna, dimimitian ku hiji tokoh nu disebut Arif Muhammad (kuburanana aya gigireun Candi Cangkuang), nu nyebarkeun agama Islam di wewengkon éta. Arif Muhammad, minantu Sultan Sumenep, Madura, téh tadina anggota perjurit Mataram jaman Sultan Agung nu milu ngarurug Batavia abad ka-17. Alatan seranganana gagal, perjurit Mataram téh kalabur ka mana baé, Nya kitu ogé Arif Muhammad, nu lajéng bubuara sarta ngajarkeun Islam di wewengkon Cangkuang.

## Pamali
Aya lima pamali nu diterapkeun di masarakat Kampung Pulo:
*teu meunang miara sato ingon nu sukuna opat; Arif Muhammad teu resep kana sato ingon nu beuki dangdaunnan
*teu meunang digawé dina poé rebo; poé ieu téh hususon Arif Muhammad ngajarkeun Islam, antukna masarakat teu digarawé
*teu meunang nabeuh goong atawa gamelan; putrana anu pameget pupus dina kariaan sunatan anu nabeuh gamelan 
*imah kudu maké hateup injuk sarta bentukna prisma
*teu meunang aya leuwih ti genep kulawarga (genep suhunan imah jeung hiji masjid); baheula Arif Muhammad mibanda putra istri genep, putra pamegetna pupus nalika anom kénéh.

## Baca ogé
*Candil
Sungsum tulang

thumb|200px
**Sungsum tulang** atawa **sungsum** ("medulla ossea") mangrupa jaringan anu ngeusi solobong na tulang-tulang badag. Sungsum téh tempat dijieunna sél-sél getih. Sungsum tulang ngandung dua tipe sél stém: hémopoiétik (nu bida ngahasilkeun sél-sél getih) jeung stromal (nu bisa ngahasilkeun lemak, kartilage jeung tulang). Sél stém stromal bisa robah jadi rupa-rupa jaringan, misalna jaringan saraf. Sél stém hématopoiétik ngahasilkeun tilu kelas sél getih nu aya dina sirkulasi: leukosit, sél getih beureum (éritrosit), jeung platélét (trombosit).

Jaringan sungsum, tempat dibentukna sél stém pluripoténsial hémopoiétik, disebut "jaringan myéloid".

## Salaku dahareun 
Sungsum ogé mangrupa bahan pangan, boh dituang salaku campuran dina gulé, ogé pikeun ngabeungharan rasa sop. Sungsum ngandung protéin sarta beunghar ku lemak teu jenuh nu bisa nurunkeun kadar koléstérol LDL, antukna dianggap bisa ngurangan résiko katarajang panyakit jantung koronér. Najan kitu, pangaruh kana kaséhatan anu sabenerna mah can kanyahoan.

## Baca ogé 
* Leukemia
* Cangkok sungsum tulang

## Tumbu kaluar 
* Osso Bucco 

## Sumber rujukan 
* *Bone marrow*, Wikipédia édisi basa Inggris per 19 Nopémber 2005
Panji Wulung

**Panji Wulung** mangrupa ngaran nu boga lalakon utama dina carita *Wawacan Panji Wulung* karya Muhamad Musa.
Parahiangan (majalah)

thumb|right|200px|Sampul hareup majalah Parahiangan
Ieu mangrupa kaca parahiangan (majalah), pikeun parahiangan wewengkon salusur di Parahiyangan

**Majalah Parahiangan** nyaéta majalah mingguan (medal unggal Kemis) basa Sunda nu dikaluarkeun ku Balé Pustaka ti taun 1929 nepi ka 1942. Minangka majalah kalawarta, di jerona ngandung warta aktual ngeunaan kajadian di sakuliah dunya nu diémbohan ku gambar-gambar anu kualitasna kawilang alus keur mangsa harita mah. Dina mangsa jayana Balé Pustaka, oplah majalah Parahiangan nepi ka 2500 eksemplar mangsa harita..  
Nu matak **Parahiangan** kawilang penting dina kamekaran kasusastraan Sunda ku sabab unggal édisi ngamuatkeun guguritan jeung feuilletton ("Pangledjar") nu umumna wangunna carita, sok sanajan ditulis dina wangun wawacan.

## Catetan
Sultan Maulana Yusuf

**Sultan Maulana Yusuf** salah sahiji anu nyebarkeun Islam di tatar Sunda hususna Banten. Mantenna janten panutan sakaligus janten raja anu ngawitan di karajaan Banten, sanajan mantenna sanés asli urang Sunda nanging ku kaaripan, kasabaran dina nyebarkeun agama Islam di wewengkon Sunda hususna di kawasan Banten dugikeun ka mantenna tiasa ngéléhkeun sagala kamusrikan anu di jaman harita didéwa-déwa ku masarakat Banten. Tah, ti jaman harita Sultan Maulana Yusup diangkat sareng dinobatkeun janten raja anu linuhung sareng sugih ku pangaweruh di kawasan Banten.
Sél getih bodas

**Sél getih bodas** (ogé disebut **leukosit** atawa **sél imun**) mangrupa salah sahiji komponén getih nu pancénna mantuan pertahanan awak ngalawan kasakit inféksi jeung bahan asing salaku bagian tina sistim imun. Normalna mah aya kana 4x109 nepi ka 11x109 sél getih bodas dina saléter getih jalma sawawa nu walagri - kira 7000-25000 sél per keclak. Dina kasus leukemia, jumlahna bisa nérékél nepi ka 50000 sél per keclak.
thumb|right|230px|Gambar mikroskop éléktron *scanning* (scanning electron microscope, SEM) getih manusa nu sirkulasina normal. Katempo sél getih beureum, sababaraha sél getih bodas nu nonjol kaasup limfosit, monosit, nétrofil, jeung loba deui *platelet* nu laleutik.
Sakumaha dina getih, sél getih bodas aya ogé dina sistim limfatik, limpa, jeung jaringan lianna.

## Tipe 
Aya tilu tipe utama sél getih bodas.
### Granulosit 
Granulosit mangrupa hiji kategori sél getih bodas nu cirina nyoko kana béda kelir granul dina sitoplasmana nalika diwarnaan sarta ditempo maké mikroskop cahya: neutrofil, basofil, jeung éosinofil (dingaranan dumasar pasipatan pewarnaanana).

### Limfosit 
Limfosit leuwih ilahar aya dina sistim limfatik, kaasup nu katelah *killer T-cells*. Dina getih aya tilu tipe limfosit: sél B, sél T, jeung sél NK (*natural killer cell*). Sél B ngahasilkeun antibodi nu ngabeungkeut patogén nu salajengna diancurkeun. Sél T (*helper*) CD4+ ngordinir réspon imun (sél ieu nu ruksak dina inféksi HIV téh). Sél T (sitotoksik) CD8+ jeung sél NK bisa maéhan sél awak nu kainféksi ku virus.

### Monosit 
Lian ti pancén lianna, monosit babagi pancén 'vacuum cléaner' jeung neutrofil. Monosit némbongkeun popotongan patogén ka sél T antukna patogénna bisa diapalkeun sarta gampang diperuhkeun nalika nyerang deui. Monosit ogé katelah makrofag lamun geus ninggalkeun aliran getih sarta asup kana jaringan.

## Panyakit 
* Leukopénia, kasakit nu ditunjukkeun ku kurangna kadar sél getih bodas dina getih.
* Leukositosis, nujul ka luhurna kadar/jumlah sél getih bodas dina getih.
* Leukemia jeung limfoma, dua tipe kangker alatan teu kakontrolna produksi sél getih bodas.

## Sél jaringan séjén 
* Histiosit, aya dina sistim limfa jeung jaringan lianna, tapi teu ilahar dina getih:
** Makrofag
** Sél déndritik
* Sél Mast

## Gambar tambahan 

 Image:Illu blood cell lineage.jpg|Silsilah sél getih

## Baca ogé 
* Leukoréduksi
* Limfadénitis
* Fagositosit

## Sumber rujukan 
* *White blood cell*, Wikipédia édisi basa Inggris per 29 Nopémber 2005.

## Tumbu kaluar
Hampru

thumb|Hampru
**Hampru** (atawa **cholecyst**) téh organ nu nyimpen bili nepi ka wancina diperlukeun ku awak pikeun nyerna. Hampru nyambung kana ati (*liver*) jeung duodenum ngaliwatan *biliary tract*.

## Anatomi 
Teu sakabéh mamalia boga hampru. Beurit jeung kuda misalna, teu boga organ nu husus pikeun neundeun bili. Hampru nyambung ka *bile duct* ngaliwatan *ductus cysticus* (saluran hampru). *Biliary tract* utama ngalir ti ati ka duodenum, sedengkeun saluran hampru mangrupa lawang larsup hampru. The surface marking of the gallbladder is the intersection of the mid-clavicular line (MCL) and the transpyloric plane, at the tip of the ninth rib. Asupan getih datangna ti artéri jeung véna hampru, nu paralél jeung saluran hampru.

## Anatomi mikroskopis 
Hampru boga hiji pinding épitél nu dicirikeun ku *recesses* (katelah ''Aschoff's recesses*), nu mangrupa "kanjut" di jero pinding. Handapeun épitél aya lapisan jaringan konéktif, lajeng otot lemes nu bakal kontraksi alatan dirangsang kolésistokinin.

## Fungsi 
Hampru téh tempat neundeun bili, nu dileupaskeun nalika dahareun nu ngandung lemak asup saluran pencernaan, ngarangsang sékrési kolésistokinin (CCK).

## Kasakit 
### Koléstasis 
**Koléstasis** téh kapeungpeukna asupan bili ka saluran pencernaan, boh "intrahépatik" (kapeungpeuk dina ati) atawa "ékstrahépatik" (di luar ati). Balukarna nyaéta nu katelah kasakit konéng, nu cirina mangrupa kadar bilirubin nu naék.
### Kolélitiasis 
### Kolésistitis
### Kolédokolitiasis 
### *Gallstone ileus*
## Sumber rujukan 
* *Gallbladder'', Wikipédia édisi basa Inggris per 7 Désémber 2005.

## Tumbu kaluar 
* Illustration
* Gallbladder Disease
* Acute cholecystitis
Endog bobodasna

[jmpl|Endog bobodasna ngurilingan [endog kokonéngna]]
**Endog** **bobodasna** nyaéta sebutan umum pikeun cairan hérang (disebut bodas sotéh mun geus dipanaskeun, istilahna mah **albumén** atawa **ovalbumin**) nu aya dina endog, minangka sitoplasma, nu saméméh dibuahan mah mangrupa sél tunggal. Kandunganana mah lolobana protéin (kira 10%) nu leyur na cai. Fungsi utamana mah pikeun ngabungkus konéngna sarta nyadiakeun gizi tambahan pikeun tumuwuhna émbryo. Béda ti konéng endog, kandungan lemakna ukur saeutik.

## Komposisi
Kandungan utama bodas endog nyaéta protéin nu disebut *ovalbumin*, nu dumasar strukturna mah kaasup serpin.

## Denaturasi
Sakabéh protéin, kaasup nu aya dina bodas endog, mangrupa rantay panjang asam amino nu kabeungkeut ku boh beungkeut primér, sekundér, jeung tersiér. Nalika dipasak, si beungkeut (utamana tersiér) ieu téh paregat.

## Baca ogé
*Endog (pangan)
*Endog kokonéngna
Endog

jmpl|250px|Endog hayam (kénca) jeung puyuh (katuhu).
**Endog**, pikeun sababaraha sato, mangrupa zigot hasil fértilisasi ovum. **Sato ovipar** hartina sato nu ngendog, teu tumuwuh (paling aya gé saeutik) dina jero indungna. Ieu mangrupa cara baranahan rupa-rupa lauk, Amfibi, jeung réptil, sakabéh unggas, monotréma, sarta lolobana insékta jeung *arachnid*.

Endog réptil, unggas, jeung monotréma dibungkus ku cangkang, boh nu leuleus atawa nu heuras. Endog "manuk onta" (*burung unta*, *ostrich*) nu beuratna nepi ka 1,5 kilo mangrupa sél tunggal pangbadagna nu kanyahoan, najan *Aepyornis* jeung dinosaurus nu geus parunah sabenerna endogna leuwih gedé, sedengkeun nu pangleutikna ti golongan unggas mah nyaéta endog *bee hummingbird*. Endog réptil jeung lolobana lauk ukuranana leuwih leutik, komo endog insékta jeung invertebrata lianna mah.
[|jmpl||250px|Impun [salmon megar - larva ieu tumuwuh di sabudeureun sésa endogna - nu katémbong téh artéri, jeung jeroan séjénna.]]

## Endog unggas 
Sanggeus dibuahan, endog unggas diteundeun dina sayang ku indungna sangkan haneut nepi ka megarna.

### Kelir 
Kelir endog téh rupa-rupa gumantung satona. Nu nangtukeun kelir endog unggas nyaéta pigmén protoporfirin, biliverdin, jeung kelat séng jeung biliverdin. Pigmén ieu disékrésikeun ku sél-sél dina pinding oviduk. Kelir ieu bisa jadi penting pisan pikeun kamuflase atawa ciri.

Béda jeung unggas, endog réptil modérn mah kabéhanana gé bodas.

### Struktur cangkang 
Endog mah ilaharna lemes, tapi aya ogé nu kasar. Aya nu hérang, aya ogé nu ngaminyak sarta teu tembus cai.

Cangkang endog téh aya porian, sangkan nu can megar bisa ngarénghap. Endog hayam kampung, misalna, dina cangkangna téh aya kana 7500 pori.

### Bentuk 
Bentuk endog unggas lolobana lonyod nu rada méncos di salah sahiji sisina; kabentuk nalika endog dikaluarkeun tina oviduk indungna.

### Prédasi 
Aya sababaraha sato nu sok ngahakan endog, kayaning careuh, ganggarangan, jeung gagak. Aya ogé oray nu kadaharanana ukur endog.

## Baca ogé 
* Konéng endog
* Bodas endog
* Sayang
* Oologi - ulikan atawa ngoléksi endog.

## Dicutat tina
## Sumber rujukan 
* *Egg*, Wikipédia édisi basa Inggris per 7 Désémber 2005
ATP sintase

**ATP sintase** () mangrupa istilah umum pikeun énzim nu bisa nyintésis adenosin trifosfat (ATP) tina adenosin difosfat (ADP) jeung fosfat anorganik ngamangpaatkeun sababaraha bentuk énergi. Runtuyan réaksi gemblengna nyaéta

:ADP + Pi → ATP

Énzim ieu penting pisan pikeun ampir sakabéh organisme, sabab ATP mangrupa "alat tukeur énergi" sél.

Dina mitokondria, ATP sintase FOF1 boga sajarah panalungtikan anu panjang. Bagian F1 dina ATP sintase aya luhureun mémbran, sedengkeun bagian FO aya dina mémbran. 

## ATP sintase E. coli 
ATP sintase E. coli mangrupa nu pangbasajanna, diwangun ku ukur 8 tipe subunit.

## ATP sintasé kapang 
ATP sintase kapang nepi ka kiwari masih dianggap mangrupa nu pangrumitna, diwangun ku 20 tipe subunit.

## Baca ogé 
* mitokondria
* kloroplas
* rantay transfer éléktron
* kompa proton
* ATPase transmémbran

## Tumbu kaluar 
* "ATP synthase - a splendid molecular machine"
Bali (anatomi)

thumb|300px|Bali dina rahim, sisi fétus jeung maternal.
**Bali** atawa **plasénta** téh nyaéta organ efemeral (témporér) nu ukur aya di mamalia plaséntal bikang nalika reuneuh.

Bali téh diwangun ku dua bagian, nu salah sahijina sacara genetis jeung biologis mangrupa bagian ti fétus. Plasénta "naplok" dina pinding rahim, tempat nampa zat gizi tina getih indungna sarta ngaluarkeun runtah. Interfase ieu ngabentuk bénténg, bénténg plasénta, nu nyaring rupa-rupa zat nu bisa nyilakakeun fétus. Aya ogé nu teu kasaring, saperti alkohol jeung virus.

Pikeun fungsi transfer gas jeung zat gizi, bali ogé boga aktivitas métabolik jeung éndokrin. Bali ngahasilkeun, di antawis hormon lianna, progéstéron nu penting pikeun miara kondisi kandungan, jeung somatomammotropin (ogé katelah Laktogén Plasénta) nu meta pikeun ngaronjatkeun kadar glukosa jeung lipid dina getih indung. Hasilna mangrupa ngaronjatna transfer zat-zat gizi ka fétus sarta jadi sabab ngaronjatna kadar gula getih nalika kakandungan.
[thumb|300px|**Bali** manusa sababaraha menit sanggeus ngalahirkeun. Nu katémbong téh nu nyanghareup ka fétus; [ari-ari di punclut katuhuna. Sisi nu teu katémbong nyambung ka pinding rahim.]]

Bali disambungkeun ka fétus ku ari-ari nu mangrupa saluran-saluran getih jeung jaringan konéktif. Nalika fétusna borojol, balina nuturkeun. Sanggeus balina kaluar, ari-ari biasana pegat sacara alami. Dina lolobana spésiés mamalia, indungna sok ngégél ari-ari sarta ngahakan balina.

Tempat napelna ari-ari dina beuteung disebut *umbilicus*, bujal téa.

## Baca ogé 
* Plaséntofagi

## Rujukan 
**Placenta*, Wikipédia édisi basa Inggris per 14 Désémber 2005 
* marsupial
* About Marsupials
Bali (disambiguasi)

**Bali** bisa ngarujuk kasababaraha ngaran:

Anatomi:
* Bali (anatomi) atawa **plasénta** téh nyaéta organ

Tempat:
* Bali - hiji pulo ogé propinsi di Indonésia.
* Bali, Kamerun - kota di Kamerun, Afrika.
* Bali, Taipei County, Taiwan - kota di Taiwan.

Karakter:
* Bali (iblis) - raja iblis.
* Bali atawa Vali - inohong di carita Ramayana di paehan ku Rama.

wangunan:
* Gran Hotel Bali - hotel di Benidorm, Spanyol.

Basa pemrograman:
* Bali, basa pemrograman ngahijikeun konsép Java jeung C/C++.
Ari-ari

jeung balina dina rahim.]]
**Ari-ari** atawa **tali ari-ari** (Ind. *tali pusat*, Ing. *umbilical cord*) téh nyaéta organ efemeral (témporér) nu ukur aya di mamalia plaséntal bikang nalika reuneuh.
Dina mamalia plaséntal, ari-ari téh nyaéta solobong nu nyambungkeun émbrio atawa fétus nu keur mekar kana balina. Ari-ari ngandung arteri jeung véna utama (hususna dua arteri umbilik jeung véna umbilik, nu kapendem dina jéli Wharton) pikeun ngasupkeun getih nu beunghar ku zat gizi jeung oksigén ti bali ka émbrio. Nalika borojol, ari-ari téh pegat. Sanggeus sababaraha poé, tungtung ari-ari nu nyésa bakal garing sarta lésot ninggalkeun tapak "tatu" leutik (bujal) dina beuteung. Di sababaraha masarakat, aya tradisi bapa neukteuk ari-ari orokna.

Di manusa, panjang ari-ari utun inji nu geus sampurna bisa nepi ka 50&nbsp;cm kalawan diaméter 2&nbsp;cm.

## Getih ari
Anyaran ieu, kapendak yén getih nu aya dina ari-ari, nyaéta getih ari (*cord blood*), téh beunghar ku sél sirung (*stem cell*) nu can ngalaman diferensiasi (CD34+ jeung CD38-). Sél-sél getih ari ieu bisa dipaké pikeun cangkok sungsum tulang. Ku alesan ieu, najan masih kontroversi, kiwari mah sok aya kolot nu ngahaja ménta sangkan getih ari ieu dikumpulkeun sarta disimpen di bang getih ari (dina kaayaan beku), pikeun jaga bisi budakna perlu sél stém getih ari (misalna pikeun ngaganti sungsum tulang nu ancur nalika katarajang leukemia).

## Masalah
Aya sababaraha kateunormalan nu bisa mangaruhan ari-ari, nu bisa ngabalukarkeun masalah, boh keur indungna atawa keur budakna:
* arteri umbilik tunggal (*single umbilical artery*)
* *Umbilical cord prolapse*
* *Vasa previa*
* *Nuchal loops*
* *Umbilical cord knot*

## Sumber rujukan
**Umbilical cord*, Wikipédia édisi basa Inggris per 15 Désémber 2005
Génétika

**génétika** (tina basa Yunani *genno* **γεννώ**= ngalahirkeun) hartina élmu gén, nurunna sipat, jeung variasi organisme. Kecap génétika (*genetics* kétang) munggaran dilarapkeun pikeun ngagambarkeun ulikan ngeunaan pola turunan jeung élmu variasi ku élmuwan Inggris William Bateson dina suratna ka Adam Sedgwick tanggal 18 April 1905.

Manusa mimiti ngalarapkeun pangaweruh génétika ti jaman prasajarah dina prakték doméstikasi jeung kawin seléktif tutuwuhan jeung sato ingon. Dina panalungtikan modérn, génétika nyadiakeun alat penting pikeun nyaliksik fungsi-fungsi gén. Dina hiji organisme, émbaran génétik umumna dibawa dina kromosom, dina wujud struktur kimiawi molekul DNAna.

Gén téh nyandikeun émbaran nu diperlukeun pikeun nyintésis runtuyan asam amino dina protéin, nu salajengna migawé rupa-rupa pancén dina nangtukeun fénotipe ahir organismena. Dina organisme diploid, alél dominan dina hiji kromosom bakal nguntup éksprési gén résésif. Frase **nyandikeun** mindeng dipaké nujul ka gén nu ngandung paréntah ngeunaan cara ngawangun hiji protéin. Modél dina *gén nu nyandikeun protéinna*.
Konsép "hiji gén, hiji protéin" kiwari mah dianggap simplistik, ku sabab bisa baé hiji gén ngahasilkeun rupa-rupa protéin, gumantung kana pangaturan transkripsina. Gén nu nyandikeun runtuyan nukléotida dina mRNA, tRNA jeung rRNA, diperlukeun pikeun sistésis protéin.

génétika nangtukeun lolobana (tapi teu sakabéhna) panémbong hiji organisme, kaasup manusa, sarta meureun paripolahna. Béda lingkungan jeung faktor acak ogé mangaruhan pisan. Kembar (idéntik) monozigot, klon nu dihasilkeun tina awal meulahna hiji émbrio, mibanda DNA nu sarua, tapi béda kapribadian jeung sidik ramona. Tutuwuhan nu idéntik sacara génétik nu dipelak di iklim nu leuwih tiis biasana ngahasilkeun asam lemak nu leuwih pondok sarta leuwih teu jenuh sangkan henteu beku.

## Sajarah
## Widang garapan génétika
## Tumbu kaluar 
### Publikasi nu patali 
* *Advanced Genetics*
* *American Journal of Human Genetics* 
* *Annual Reviews of Genetics*
* *European Journal of Human Genetics*
* *Genes and Development*
* *Human Molecular Genetics* 
* *Journal of Heredity *
* *Latest Genetics News* 
* *Nature Genetics*
* *Nature Reviews Genetics* (journal home)
* *Nature Genome Gateway*
* *Pharmacogenetics* 
* *Journal of Medical Genetics*

### Lianna 
* Exploring the Way Life Works 
* Genetic Science Learning Center 
* Letter to Adam Sedgwick in 1905 from William Bateson 
* The Virtual Library on Genetics 
* Council for Responsible Genetics 
* Genetics made easy
Organ (anatomi)

**Organ** dina biologi (basa Latinna *organum*, "parabot, alat") hartina sakumpulan jaringan nu ngajalankeun hiji fungsi atawa sakumpulan fungsi husus. Organ sato anu ilahar di antarana jantung, bayah, uteuk, panon, burih, limpa, pankréas, ginjal, ati, peujit, kulit, rahim, kantong urin, tulang, jsb. Sakumpulan organ nu patali disebut **sistim organ**.

Organél mangrupa analog struktur sub-sélulér pikeun organ.

## Organ vital 
**Organ vital** hartina organ jero awak manusa nu dipikabutuh pikeun hirup. Jalma nu teu **sakabéh** organ vitalna jalan, sacara téoritis bakal ganjang maot. Organ-organ vital utama di antarana
* uteuk, nu ngatur bioritme kayaning réspirasi, kompa jantung, produksi hormon, émbaran sénsori, jeung gerak otot
* jantung, nu miara aliran getih nu ngandung oksigén ka sakujur awak
* bayah, nu nyedot udara sarta ngeusian getih ku oksigén
* ati, nu miceunan runtah sélulér tina getih

Organ lianna nu patali jeung pencernaan sarta pamiceunan ogé vital sangkan hirup bisa manjang. Najan kitu, teu saeutik jalma nu bisa tetep hirup tanpa organ kayaning ginjal, limpa, atawa peujit.

## Sistim organ 
**Sistim organ** – hiji sistim nu diwangun ku organ-organ nu digawé babarengan ngajalankeun hiji fungsi.

* Sistim sirkulasi
* Sistim cerna
* Sistim éndokrin
* Sistim imun
* *Integumentary system*
* Sistim limfe
* Sistim otot
* Sistim saraf
* Sistim baranahan
* Sistim réspirasi
* Sistim rangka
* Sistim urin

## Sumber rujukan 
* *Organ*, Wikipédia édisi basa Inggris per 21 Désémber 2005
Kawaya

jmpl|Animasi médis 3D anu nunjukkeun struktur ogé lokasi limpa dina awak manusa.
**Kawaya**, **kalilipa**, atawa **limpa** hartina kelenjar vertebrata nu, najan teu vital pikeun hirup, patali pisan jeung sistim sirkulasi, nu pancénna ngancurkeun sél getih beureum nu geus kolot/paéh jeung kokotor séjénna ti aliran getih, sarta dina mertahankeun simpenan getih. Limpa téh dianggap salaku puseur kagiatan sistim rétikuloéndotélial.

## Cacad 
Sababaraha kasakit jeung cacad aya nu dibalukarkeun ku limpa nu ngabadagan, malah bisa nepi ka "minuhan" abdomén bagian kénca. Sababaraha kasakit nu ngabalukarkeun bareuh limpa (katelah *splénomégali*), di antarana malaria, éndokarditis baktéri, leukemia, *pernicious anaemia*, *leishmaniasis*, kasakit Hodgkin, kasakit Banti, tumor, jeung sférositosis ngawaris.

Euweuhna limpa bisa ngagampangkeun urang katarajang inféksi *séptikémia*.
* najan jarang, kadang aya kasus jalma nu teu boga limpa alatan kalainan kongenital.
* kasakit sél sabit bisa ngabalukarkeun asplenia fungsional (atawa *autosplénéktomi*).
* bisa diangkat ku jalan dibedah (katelah *splénéktomi*). Misalna dina kasus tatu abdominal nu ngabalukarkeun ruksakna limpa, atawa pikeun natambaan kasakit getih (*Idiopathic thrombocytopenic purpura*, *familial jaundice*, *hereditary spherocytosis*, jsb.), atawa pikeun ngangkat tumor limpa.
Pianakan

[right|thumb|300px|Anatomi réproduktif internal [wanoja.]]
**Pianakan** (**rahim**, **uterus**) téh salah sahiji organ baranahan bikang dina lolobana mamalia, kaasup manusa. salah sahiji tungtungna, *cervix*, mangrupa lawang ka heunceut; sedengkeun nu séjénna nyambung ka solobong Fallopi (*fallopian tubes*). Dina mamalia, bentuk rahim téh aya opat: bipartit, kawas dina sapi; bikornuat, kawas dina bagong; simpléks, bentuk *pear* kawas nu aya di manusa jeung kuda; sarta dupléks, kawas dina kelenci.

## Kamekaran 
Saluran Müller (*Müllerian duct*) bilateral téh kabentuk dina mangsa awal tumuwuhna fétus. Mun jalu, MIF nu disékrésikeun tina siki kanjut (téstés) ngabalukarkeun régrési, sedengkeun bikang, saluran ieu mekar jadi solobong Fallopi jeung rahim. Di manusa, bagian handap dua saluranana ngahiji jadi uterus tunggal. Dina kasus *uterine malformation*, kamekaran ieu téh bisa kaganggu. Béda bentuk uterus dina rupa-rupa mamalia téh dumasar kana béda darajat fusi éta dua saluran Müller.

## Anatomi 
Rahim perenahna dina pélvis, dorsal (jeung biasana mah rostral) ka kantong urin jeung véntral ka *rectum*. Perenahna ieu ditahan ku dalapan ligamén (hiji anterior; hiji posterior; dua lateral atawa *broad*; dua uterosacral; sarta dua ligamén buleud). Ilaharna mah rada *anteverted* (condong ka hareup), tapi kadang *retroverted* (condong ka tukang). Mun teu keur reuneuh, diaméterna ukur sababaraha sénti.

Rahim lolobana mah diwangun ku otot nu katelah myométrium. Lapisan myométrium pangjerona disebut *junctional zone*, nu bakal ngandelan nalika *adenomyosis*. Pinding rohangan rahim disebut éndométrium. Di lolobana mamalia, kaasup manusa, éndométriumna téh sacara matuh ngawangun pinding nu, mun teu reuneuh, bakal gugur atawa diserep deui. Gugurna pinding éndométrium ieu di manusa katelah ménstruasi sapanjang mangsa suburna. Di mamalia séjénna, daurna téh antara ukur sababaraha poé nepi ka satengah taun.

## Fungsi 
Fungsi utama rahim nyaéta pikeun nampanan ovum nu geus dibuahan ovum nu salajengna "dipelak" dina éndométrium, sarta derives nourishment from blood vessels which develop exclusively for this purpose. Ovum nu geus dibuahan lajeng jadi émbrio, nu tumuwuh jadi fétus nepi ka borojolna. Alatan hahalang anatomis pélvis, rahim téh kadorong sawaréh ka abdomén alatan ngabadagan nalika reuneuh, padahal beuratna mah paling badag nepi ka sakiloan.

## Patologi 
Sababaraha kondisi patologis nu patali jeung rahim di antarana
* prolapse of the uterus
* carcinoma of the cervix - malignant néoplasm
* carcinoma of the uterus - malignant néoplasm
* ectopic pregnancy
* fibroids - benign néoplasms
* adenomyosis - ectopic growth of endometrial tissue within the myometrium

## Terminologi 
Istilah *uterus* ilahar dipaké dina kagiatan médis, sedengkeun sapopoéna sok disebut rahim.

## Baca ogé 
* myoma
* myometrium
* endog (ovum)
* ovarium
* ménopause
* palawangan
* sirit

## Sumber rujukan 
* *Uterus*, Wikipédia édisi basa Inggris per 15 Désémber 2005

## Tumbu kaluar 
* Gray's
* Illustration
Masjid Umar

thumb|right|280px|Kubah Cadas
**Kubah Cadas** (Ar. **قبة الصخرة** — *Qubbatus Shokhroh*) mangrupa salah sahiji situs Islam di Al-Quds. Wangunan ieu dijieun antara 687 nepi ka 691 ku Khalifah ka-9, Abdulmalik. Kadang disebut **Masjid Umar** (najan sabenerna mah lain masjid), sabab Khalifah ka-2 Umar bin Khoththob solat di situs éta sanggeus pasukan Muslim nalukkeun Al-Quds. 

## Baca ogé 
thumb|right|150px|Rancangan dasar Kubah Cadas
* Masjidil Aqsho
* Arsitéktur Islam

## Tumbu kaluar 
* Dome of the Rock Tempat-tempat Suci - kaasup photo tour
* Dome of the Rock  AutoCAD reléase 14, CAD drawing, 1995
* Dome of the Rock  Patempatan dina Bibel
* Dome of the Rock Gambar-gambar interior
* Dome of the Rock Situs-situs suci
* Dome of the Rock ti portal foto Al-Quds
Kéndan

Karajaan **Kéndan** ayana di wewengkon Kampung Kéndan, Désa Citaman, Kacamatan Nagrég Kabupatén Bandung ngadeg ti taun 526 M nepi ka 612 M. Raja nu munggaran nyaéta Resiguru Manikmaya ( 526 – 568 M ). Di patempatan ieu kapanggih patung Durga leutik nu ayeuna aya di Museum Pusat Jakarta. Ogé dina taun 2000 an kapendak aya ruruntuk candi ( candi bojongmenje ) tina batu di sagigireun walungan Cikijing, caket jalan raya Bandung - Garut di wewengkon Rancaékék. Nami Kendan numutkeun élmu kabuhunan téh hartosna puseur sabangsaning alat, ogé mangrupa jenis batu nu loba kapanggih di wewengkon éta.

## Pamaréntahan Kendan 
Karajaan ieu ngadeg ti taun 526 M nepi ka 612 M. Raja nu munggaran nyaéta Resiguru Manikmaya ( 526 – 568 M ) maréntah salami 42 taun, kagungan istri ka Tirtakancana, puterina Maharaja Suryawarman Raja Tarumanagara VII. Nya wewengkon ieu téh minangka hadiah pemere ti mertuana. Resiguru Manikmaya ieu téh nyaéta pendeta siwa.
Saterasna kalungguhanna digentos ku putrana Sura Liman Sakti atawa Rajaputra nu ti leutik nepi ka bujang ngiring nganjrek di akina di puseur dayeuh Tarumanagara. Di istrénan jadi raja di Kendan kala 12 Kresnapaksa bulan Asuji taun 490 Saka (kira-kira tanggal 5 Oktober 568 M). Migarwa ka Mulyasari turunan Kudungga ti Bakulapura, kagungan putra 2 urang nyaéta Kandiawan jeung Kandiawati. Kandiawati tuluy kawin jeung sodagar ti Sumatera nu saterusna bumen-bumen di ditu ngiring ka salakina. Salajéngna kakawasaan dilinggihkeun ti Sura Liman Sakti ka Kandiawan putrana nu maréntah salila 15 taun ( 597 – 612 M ), ngan teu salamina di Kendan, anjeunna pindah padumukan ka Medang Jati atawa Medang Gana ku lantaran sateuacan diistrenan jadi raja di Kendan anjeunna tos jadi resi guru di dinya. Saparantosna mangsa 15 taun anjeunna léngsér kaprabon margi jadi patapa di Layuwatang, jadi katelah Rajaresi Déwaraja atawa Sang Layuwatang.

## Daftar Raja Kendan 
# Resiguru Manikmaya ( 526 – 568 M )
# Sura Liman Sakti (12 Kresnapaksa bulan Asuji 490 Saka/5 Oktober 568 M - 597 M)
# Kandiawan ( 597 – 612 M )
# Wretikandayun (612) saterusna ngadegkeun Karajaan Galuh kalawan abiseka Maharaja Suradarma Wretikandayun

## Suksési 
Kandiawan kagungan putera 5 urang nyaéta: Mangukuhan, Karungkalah, Katungmaralah, Sandanggréba, jeung Wretikandayun. Lima puterana katelah Pancaputra ieu masing-masing dipasihan kalungguhan mangrupi Rahyangta Kulikuli, Rahyangta Surawalen, Rahyangta Pales Awi, Rahyangta Rawung Langit jeung nu bungsu Wretikandayun dijadikeun Rajaresi di Mandala Menir. Lajéng kalungguhan raja ti saprak jadi patapa di pasrahkeun ka Wretikandayun.
## Rujukan
Kawali

* **Kawali**, hiji kacamatan di Kabupatén Ciamis.
* **Prasasti Kawali**, prasasti jaman karajaan Sunda.
* **Kawali (parabot)**, sarua jeung katél, parabot pikeun ngagoréng.
Coét

**Coét** atawa **cowét** nyaéta parabot dapur nu sok digunakeun keur ngaréndos, ngabubukkeun, ngagerus bungbu-bungbuan, jamu atawa obat. Coét biasana dijieun tina batu, taneuh liat, jeung kayu. Wangunna ogé aya cirina, nyaéta legok di tengahna. Ieu legok téh mangrupa widang nu dipaké keur ngarendos téa. Coét ieu lamun dipaké pasti kudu ngagunakeun paralatan baturna anu disebut mutu. Coét nu paling heubeul geus digunakeun manusa ti saprak 35.000 tahun SM. 											

## Bahan jeung Jenis 
Aya sababaraha rupa coét dumasar kana bahan nu dipakéna:
* **Coét Batu**: Dijieun tina batu gunung atawa batu susukan anu ditihtih. Ieu jenis coét anu pangkuatna sarta paling loba dipaké.
* **Coét Taneuh**: Dijieun tina taneuh liat anu diduruk. Biasana dipaké pikeun nyieun loték, karedok, atawa rujak sabab ukuranna leuwih gedé.
* **Coét Kai**: Dijieun tina kai anu teuas, biasana ukuranna leutik sarta hampang.

## Cara Ngagunakeun 
Coét dipaké bareng jeung mutu. Bahan nu rék diledakkeun diteundeun dina luhureun coét, tuluy digerus atawa diledakkeun maké mutu ku cara diteken bari diputer.

## Budaya Kuliner 
Dina budaya dahur Sunda, coét téh *identik*/raket pisan jeung sambel. Malah aya istilah "sambel dadak" anu langsung dijieun dina coét sarta disuguhkeun babarengan jeung coétna pisan (sambel coét).

## Dicutat tina
Aksara Sunda Baku

thumb|Aksara Sunda pikeun nuliskeun ngaran bangunan di salah sahiji paguron luhur di Bandung.
**Aksara Sunda** () nujul ka hiji sistim ortografi hasil karya masarakat Sunda nu ngawengku aksara jeung sistim kaaksaraan pikeun nuliskeun basa Sunda. Aksara Sunda ngarujuk ka aksara Sunda kuna nu kungsi dipaké sahenteuna ti abad ka-14 nepi ka abad ka-18.

## Sajarah 
Dumasar kana catetan sajarah, aksara Sunda geus di paké ti abad ka-14. Buktina kudipakéna aksara Sunda dina *Prasasti Kawali  (prasasti Astana Gede)* jeung *Prasasti Kabantenan.* Salian ti aksara Sunda Kuna, kaadaban Sunda ogé kungsi wanoh jeung sababaraha sistim aksara lianna, di antarana:
* aksara Pallawa anu dipaké pikeun nuliskeun basa Sangsakerta, dipaké nepi ka abad ka-7,
* aksara Sunda Kuna anu diturunkeun tina aksara Pallawa.
* aksara Cacarakan atawa aksara Jawa, sacara umum marengan asupna Islam jeung kaadaban Jawa ka Cirebon (abad ka-16) jeung Priangan (abad ka-17),
* aksara Pegon, utamana di lingkungan pasantrén, ku asupna ajaran Islam ti tatar Arab,
* aksara Latin, mimiti dipaké ahir abad ka-19, diwanohkeun ku pangjajah Walanda.

Sacara *resmi*, pamaréntah Jawa Kulon ku jalan Perda taun 2003 geus ngarojong aksara Sunda pikeun pakéun sapopoé.

## Komputerisasi 
Komputerisasi aksara Sunda nalika medarna publikasi resmi ngeunaan aksara Sunda ti Pamaréntah Jawa Kulon. Conto mimiti nyaéta "Aksara Pakuan" dina wanda OTF.

Salian ti éta, dina taun 2008 geus medal Aksara Sunda Unicode meunang nyampurnakeun tina Unicode 2008 anu disusun ku Dian Tresna Nugraha jeung Kusnet (2005). Unicode téh proses digitalisasi anu bisa mantuan ka pamaké ngetik aksara Sunda dina komputer, sanajan can bisa maca naskah aksara Sunda sacara otomatis.

## Susunan Aksara Sunda 
Aksara Sunda diwangun ku sababaraha komponén, di antarana:
* Aksara Ngalagena
* Aksara Swara
* Rarangkén
* Angka

### Aksara Swara 
thumb|Répréséntasi grafis

### Aksara Ngalagena 
### Rarangkén 
Dumasar kana patempatanana, 14 rarangkén dibagi jadi:
* Rarangkén Luhur = 5 rupa
* Rarangkén Handap = 3 rupa
* Rarangkén Sajajar = 5 rupa

**A. Rarangkén Luhur**

**B. Rarangkén Handap**

**C. Rarangkén Sajajar**

### Angka 
Dina tulisan, angka diwatesan ku tanda pipa ajeg  | ... |.
Conto:  = 2022

## Conto Dipakéna Aksara Sunda

Gambar:Ladrang-sunda.png

Ladrang 
Aya hiji rupa sato leutik,
Éngkang-éngkang, éngkang-éngkang,
Sok lulumpatan di cai,
Ari bangun arék sarupa jang lancah.

## Référénsi 
## Tumbu luar 
* Konvérsi Aksara Latin - Aksara Sunda, reujeung font aksara Sunda. 
* Masangkeun Otomatis (font installer) Aksara Sunda 
* Aksara Sunda Kuno
Mutu

**Mutu** nyaéta alat anu jadi pasangana coét, anu sok dipaké ngaréndos samara atawa sambel. lamun ditingali tina wangunna, hampir jiga tongkat pondok anu bengkok beulah handapna saeutik, ngan tungtung lebah luhurna lewih leutik ti batan handapna.											

Anu tungtung leuwih leutik téa, dipaké pikeun nyekelan mutu éta supaya leuwih ka cangkreum ku leungen. Tungtung anu leuwih badag dipaké pikeun ngalemeskeun samara atawa sambel anu diwadahan dina coét téa.

## Dicutat tina
Karét geulang

Mun ditingali tina kecapna, **karét geulang** diwangun ku dua kecap nyaéta karét jeung geulang. Aya kecap karét lantaran karét geulang ieu téh dijieun tina karét. Dina wangunna gé da bisa disebut karét anu boga pasipatan melar. Kecap geulang ngawakilan rupa karét geulang ieu anu siga tali buleud euweuh pegatna, estuning buleud euweuh putus-putusna ti tungtung ka tungtung, gedé buleudna téa saukuran jeung pigeulang leungeun jelema dewasa.
Kasultanan Cirebon

**Kasultanan Cirebon** mangrupa hiji karajaan Islam nu diadegkeun abad ka-15 ku Pangéran Cakrabuana di wewengkon nu tadina mangrupa salah sahiji palabuhan utama Karajaan Sunda.
Kliwon

**Kliwon** nyaéta salah sahiji ngaran poé dina pasaran. Ngaran-ngaran poé séjénna nyaéta pahing, pon, wage jeung legi.
Méméd Sastrahadiprawira

**Radén Méméd Sastrahadiprawira** (Tasikmalaya, 18 Maret 1897 - Bandung, 5 Juli 1932) pangarang Sunda paling produktif dina jamanna. Anjeunna sakola di HIS, diteruskeun ka OSVIA (sakola ménak). Satamatna ti OSVIA, anjeunna jadi mantri pulisi di sawatara tempat, terus jadi camat Bojongloa jeung TB  Bandung. Panengah taun 1928, anjeunna damel di Balé Pustaka. Salami di Balé Pustaka ieu, anjeunna medalkeun welasan buku sastra Sunda.

Numutkeun Sacadibrata, Méméd Sastrahadiprawira pupus "dina mangsa kamekaran bakat jeung daya ciptana". Ti antara pangarang-pangarang Balé Pustaka mah, numutkeun Ayip Rosidi, Radén Méméd téh kasebut béntangna.

## Karyana
* *Mantri Jero*, roman nu ngalalakonkeun mangsa para bupati Sunda dirurug ku Mataram.

## Rujukan
* Ayip Rosidi (1969). *Ngalanglang Kasusastraan Sunda*. Pustaka Jaya, Bandung.
Kabuyutan Astana Gedé

**Kabuyutan Astana Gedé** Kawali mangrupa situs sajarah titinggal Karajaan Sunda. Sawatara ahli malah ngaduga-duga yén ieu situs téh mangrupa situs penting ti saméméh karajaan Sunda. Situs ieu ayana di Kawali, kaléreun Kota Ciamis.

Di kabuyutan ieu aya sababaraha prasasti (katelah prasasti Kawali) titinggal Karajaan Sunda mangsa Prabu Niskala Wastu Kancana. salah sahiji tulisan dina prasastina, nyaéta "Mahayunan Ayunan Kadatuan", dijadikeun motto juang Kabupatén Ciamis.

Lian ti prasasti, di kabuyutan ieu aya sababaraha artéfak séjénna:
* batu disolit, nyaéta tempat ngistrénan raja, katelahna Palangka.
* batu nu aya ukiran tapak leungeun kénca jeung dua suku, sarta sababaraha garis
* tilu batu ménhir: Batu Panyandaan, Batu Panyandangan, jeung Batu Pamuruyan.

Palangka minangka singgasana atawa kaprabon anu sapopoe gunana pikeun sinewaka atawa narima semah, utusan boh ti jero atawa luar nagara.
Dina awal pamaréntahan raja nya ieu batu sok dipaké ngistrenan atawa ngalantik raja sabada éta pirajaeun téh lulus tina rupa rupa ujian nu ditangtukeun ku baris kolot.

Ngeunaan batu ukir can aya kacindekan ti para ahli sajarah, ngan numutkeun kana panalungtikan Saleh Danasasmita basa maluruh naskah Sanghyang Siksakanda Ng Karesian, rupana tapak leungeun kénca téh ngalambangkeun diri luareun éta raja, da lamun ngagambarkeun inyana mah tangtu ku leungeun katuhu.
Hartina raja jauh leuwih mentingkeun saluareun dirina batan dirina sorangan.

Ari tapak suku dua mah ngagambarkeun adeg adeg raja nu panceg kana tetekon sarta kayakinan dirina.
Garis garis mah sigana ngan ukur ornamental kawas buleudan buleudan dina prasasti Batu Tulis Bogor atawa dina prasasti Ciaruteun.
## Baca ogé
* Situs arkéologi di Tatar Sunda
Laleur

**Laleur** téh hartina spésiés serangga naon baé nu kaasup Ordo Diptera. Cirina nyaéta boga jangjang sapasang. Laleur mah geus dalit pisan jeung kahirupan manusa, di antarana aya nu bisa ngabalukarkeun kasakit parna.

Hirup laleur gumantung pisan kana panénjona. Panon majemukna diwangun ku rébuan lénsa nu sénsitip pisan kana gerakan. Malah aya di antarana nu boga panénjo 3D nu akurat pisan. Aya sababaraha laleur, misalna *Ormia ochracea*, mibanda organ pangrungu nu alus. Nu jadi kadaharan laleur téh rupa-rupa, gumantung ka spésiésna. Laleur-kuda sok ngagembrong tatu mangsana pikeun nyeuseup cairanana, sedengkeun laleur imah ngahakan cairan tina dahareun nu geus diciduhan (ngandung énzim) ku manéhna.

## Bilatung
Daur hirup laleur diwangun ku opat hambalan: endog, larva (bilatung), pupa, jeung sawawa. Endogna diteundeun dina daging buruk, bangké sasatoan, atawa na cai nu ngeuyeumbeu - naon baé nu loba ngandung hakaneun pikeun bilatungna. Ukuran bilatung laleur imah kira 9,5-19,1&nbsp;mm. Dina usum panas, sagenerasi laleur (ti endog nepi ka sawawa) bisa dihasilkeun dina jangka 12-14 poé.

Sababaraha tipeu bilatung nu sok kapanggih ngagimbung bisa dipaké pikeun kaperluan forénsik. Ku nilik hambalan hirupna, bilatung ieu bisa dipaké pikeun nangtukeun waktu jeung asal-muasal organisme nu paéh.

Idéntifikasi bilatung maké hiji klasifikasi nu disebut hambalan "Instar": instar I panjangna kira 2–5&nbsp;mm, instar II 6–14&nbsp;mm, sedengkeun instar III 15–20&nbsp;mm. Ukuran ieu kira-kira sarua jeung 2-3 poé, 3-4 poé, jeung 4-6 poé (pikeun rata-rata laleur imah) ti saprak neundeun endog. ngagunakeun ieu data, ditambah ku tanda-tanda lianna, para élmuwan forénsik bisa nangtukeun iraha kira-kira paéhna.

### Mangpaat médis
Ti jaman baheula, bilatung sok dipaké pikeun ngabérésihan tatu nékrotik (baca terapi bilatung).

## Tumbu kaluar
*Pictures of Flies and Other Observations
*Information and Pictures About Flying Insects 
*Picture: Fly on a window 
*Fly with implanted web server, karya Garnet Hertz.
Kurów

thumb|Lambang Kurów
thumb|Lokasi Kurów di Polandia.
**Kurów** mangrupa hiji désa di kidul-wétaneun Polandia, di antara Puławy jeung Lublin, di sisi walungan Kurówka. Désa ieu puseurna hiji *gmina* (kalurahan) di Propinsi Lublin (Basa Polandia: *województwo lubelskie*). Pangeusina aya 2.811 urang (2005).

Jéndral Wojciech Jaruzelski lahir di Kurów.
Métabolisme sél

**Métabolisme sél** hartina prosés (atawa gabungan sababaraha prosés individual) ngolah molekul-mulekul gizi sarta miara kahirupan dina sél mahluk hirup. Métabolisme dibagi dua rupa: **anabolisme**, nyaéta prosés ngawangun molekul kompléks jeung struktur sélulér; jeung **katabolisme**, nyaéta prosés ngarecah molekul-molekul kompléks sangkan ngahasilkeun énérgi. Métabolisme sél ngawengku runtuyan réaksi kimia kompléks nu disebut jalur métabolik. 

## Baca ogé
*Biokimia
*Métabolisme
*Jalur métabolik
Sistim Operasi

[thumb|300px|[Ubuntu]]
**Sistim Operasi** (Ing. ***Operating System***, **OS**) hartina sistim paréntah-paréntah nu dipaké pikeun ngajalankeun komputer.
Fosil

thumb|*Isocrinus nicoleti*
**Fosil** (tina basa Latin *fossus*, hartina "beunang ngagali") nyaéta sésa-sésa atawa tapak sasatoan, tutuwuhan, atawa organisme naon baé nu geus ngalaman mineralisasi antukna kaawétkeun. **Fosil** nyaéta sesa tutuwuhan jeung sasatoan *jaman prasejarah* nu awét nepikeun ka ayeuna. ku alatan **fosil** tadi, urang téh bisa nyaho kana kumaha mimiti kahirupan. salian ti éta ogé, urang téh bisa nyaho kana kumaha anéka forma kahirupan téh robah jeung mekar salila evolusina. 
## Fosil hirup 
Fosil hirup mangrupa istilah nu dipaké pikeun spésiés-spésiés hirup nu raket pisan hubunganana jeung spésiés nu kapanggih salaku fosil. 

## Baca ogé 
* Fosil jeung kala géologi
* Bahan bakar fosil
* Kahirupan prasajarah
* Fosil transisi

## Sumber rujukan 
* *Fossil*, Wikipédia édisi basa Inggris per 14 Januari 2006.

## Tumbu kaluar 
* Musium Fosil Maya sapanjang Mangsa jeung Evolusi