Kakawihan

Kaulinan Urang Lembur Atawa **Kakawihan** Barudak (Kenging Ganjar Kurnia)

Ngahaja dijudulan maké  « atawa », sabab asa acan aya kasapogodosan ngeunaan istilah. Lamun disebut kaulinan, kapan loba ogé kaulinan anu séjén saperti panggal, sérmen, galah, ucing sumput, jsb, ; pon kitu deui lamun dijudulan kakawihan wungkul, loba ogé kakawihan anu séjénna. Tapi palebah kakawihan anu ieu mah rada khas, sabab lamun ditilik-di antarana  aya hubungan antara kaulinan jeung kakawihan. ku kituna, judul ana rada  pas mah sigana kaulinan budak lembur anu dikawihan (sok sanajan kanyataanana teu kabéh kakawihan aya kauliananana). Tapi pikeun  arguméntasi mah, kakawihan ogé bisa dianggap kaulinan. Istilah kaulinan urang lembur ogé sigana mah anyar (pertengahan taun genep puluhan), sabada ieu « kaulinan »  dibawa ka panggung (dijadikeun tongtonan) utamana ku Departemen Kesenian Unpad (aya ogé anu nyebutkeun digali ku Studiklub Téater Bandung/STB) ogé ku Damas.

Naon anu ditulis di handap ieu, sagemblengna hasil tina ingetan, hasil nengetan para senior di Depkes Unpad manggung (teu kingsi prak sorangan) dina pertengahan taun tujuh puluhan. Biasana lamun aya acara di Unpad atawa di Fakultas Pertanian, sok sanajan  geus pada lalulus, arinyana sok kaul. Nya dina kasempetan éta sok pareng merhatikeun (bari jeung teu kungsi dicatet). Ku kituna lamun  loba kekecapan anu salah ; katambah  lamun ditilik-ditilik dina éta kakawihan téh loba ogé kekecapan anu teu jelas pihartieunana, neda dihapunten. Atuh ka anu uninga, aya kasempetan pikeun ngoréksi atawa ngoméan. Saenyana lamun aya anu leukeun mah, tiasa dicék deui ka aranjeunna anu kungsi manggungkeun ieu kaulinan urang lembur, diantawisna ka kang Ekik Barkah, kang Oman, kang Epih, kang Ia, kang Abdurachman, kang Zahir Zahri.  Sadaya kakawihan téh euweuh judulan, minangka anu disebut judul téh nyaéta baris kahiji tina lagu.

Interpretasi

Neuleuman eusi rumpaka, aya sababaraha hala nu narik pikeun bisa diinterpretasi :

1. Kakawihan mangrupa alat anu digunakeun ku masyarakat, sangkan naon anu aya dina gerentes haténa teu kaharti ku batur anu aya di luar komunitasna (bahasa sandi). Contona, lagu ambil-ambilan bisa jadi aya patula-patalina jeung kondisi urang Sunda harita anu rék dijadikeun kuli (meureun dijjieunna dina jaman penjajahan) ; nu matak basa aya anu rék diambil, dijieun manrupa-rpa alesan. 
 
Jaleuleu ja. Lagu ieu téh cenah dijieun dina mangsa tatar Sunda diserang  ku Mataram. Lagu « jaleuleu ja » aya anu nyurahan siga kieu :
 
*Jaleuleu ja * ( aya Jawa)

*Atulak tu ja éman - gog* (Nitah ka pikeun Eman lamun aya Jawa kudu nyadiakeun tulak (keur panakol) sarta nagog – pasang kuda-kuda, hartina kudu siap-siap)

*Seureuh leuweung - bay* (seureuh leuweung téh biasa ogé disebut gebay, bentukna siga taméng – ku kituna lamun aya Jawa, salian ti kudu siap téh – nagog – téa, ogé nyiapkeun taméng)

*Jambé kolot - bug* (jambé kolot téh di Sunda mah disebut jebug – jadi lamun musuh datang – kudu digebug)

*Ucing katinggang songsong - Ngék* (ngagebugna nepi ka siga ucing katinggang songsong – ngék ……………….)

Ayang-ayang gung. Lagu ieu nyaritakeun masyarakat di hiji wilayah anu sahéng (Ayang-ayang gung Gung goongna ramé) nyaritakeun kalakuan pamingpinna nyaéta ménak Wastanu nu jadi wadana. Pangna diaromongkeun téh ku sabab kalakuanana olo-olo (naha manéh kitu – tukang olo-olo),  giruk—ruket (ngabalad jeung kumpeni). Tujuanana mah taya lian sangkan bisa naék pangkat – sanajan bari jeung (kalakuan kitu téh) goréng.  Ninggali wadana anu kitu petana, saenyana rahayat ngaharepkeun dalem – tapi dalem ogé sarua misleukna (lNgantos kang jeung dalem, Lempa lempi lempong, Ngadu pipi jeung nu ompong) Ngeunaan jalan ka batawi ngemplong bisa dihartikeun yén pamingpin jaman baheula ogé leuwih oriéntasi ka luhur alias ka batawi.

*Ningningnang – ningnang dot em dot blem.* Ieu gé nyaritakeun kalakuan dalem anu misleuk, ari dongkap ka hiji wilayah sok dipapag ku bajidoran, ti dinya teras tutunjuk « kembang malati ». Kalakuan saperti kitu ku masyarakat disarebutna « adu gandék raja belang « 
 
*Néng nang néng prak.* Lagu ieu mah ngagambarkeun kuwu pedit kariaan (sigana juragan kuwu téh janggotan kawas embé). Susuguhna ogé kapan lauk bilatung, kéjona – kéjo gandrung.

*Truk-truk brung.* Lamun kalakuan kuwu, wadana, dalem saperti anu disebutkeun di luhur, tong anéh lamun rahayatna malarat. Bayangkeun waé, sarubak-rubakna/sapanjang-panjangna buntut lutung, tuluy dikenyang-kenyang barudak, mangkaning salawé widak. Ceuk bahasa ayeuna mah kaayaan kitu téh ngagambarkeun silih bagi kamiskinan (shared poverty).

*Ehon bérod.* Lagu ieu siganana nyaritakeun mata-mata anu nyamur jadi tukang oncom. Disebut mata-mata téh sabab sok « comél ka nu gélo » (bisa jadi pamaréntahan walanda atawa jepang, ku kituna lamun aya tukang oncom ngaliwat, rahayat kudu ati-ati ngomong (trung-trung-trung kohkol alarm).

*Pacublek cublek uang,* ngajakan rahayat pikeun motong « kerbau péndék » (Jepang) jeung motong « kerbau tinggi »(walanda) ; sedengkeun anu tinggina jemblang-jemblung mah taya lian tentara Gurkha.  
 
2.     Ngagambarkeun kaayaan.       Lamun analisa di luhur bener, kakawihan téh bisa jadi dijieunna patula-patali jeung hiji kajadian (aya faktor waktu). Contona, jaleuleu dikira-kira jaman Dipati Ukur, Ehon berod dijieun dina jaman penjajahan, nya kitu ogé ayang-ayang gung. Tina lalaguan ogé, urang bisa ninggali kalakuan bangsa Cina dina jaman penjajahan. Kapan waktu si Roji meuli paku, ku babah teu dibéré, malahan pokna téh mata sia. Palebah dieu urang ogé bisa ngakurkeun jeung sajarah, utamana posisi Cina dina Jepang anu sigana mah meunang posisi khusus (dai nippon nu kawasa).

3. Ngaramalkeun ka hareup. Waktu Sukarno tibeubeut tina kalunguhanana, anu kababawa téh lain ngan ukur manéhna, tapi ogé anték-antékna. Ninggali kaayaan kieu aya nu nyarita, cenah « oray  bungka » – baca Bung Karno téh jadi kanyataan, kabéh anu nutur-nutur (dipandeuri) Bung Karno kalaut.

4. Ulin kecap. Dina lagu éhon bérod, bangbang kalima – lima gobang, santri maan dodol katinggali padalisan anu tungtung dijadikeun padalisan anyar.

5. Kaulinan dina hiji kaayaan, contona dina ojok-ojok uang – aung, ojok ata iti.

6. Heureuy biasa, saperti dina  pérépét jeung kol , cingcangkeling, disurung ungkug-ungkugan (bulu irung digelungan, bulu kéléh dilélépét)

Panutup Catur
              
Analisa di luhur éstuning dipapantes. Dina sababaraha hal ngan saukur interpretasi, leres jeung henteu na mah kedah digali ku ahlina (sanés pagawéan insinyur pertanian sapertos pribados). Tapi kalah kumaha ogé ieu téh kabeungharan urang sunda.

## Rupa-Rupa Kakawihan 
### Ambil - Ambilan
Ambil ambilan turugtug hayam samantu

euweuh nu diambil kabéh gé budak pahatu

Pahatu gé bae'

purah nutu purah ngéjo

purah ngasakan baligo

purah calik dina lampit

purah tunggu pipir leuit

nyerieun sukuna

kacugak ku kaliagé

aya ubarna

urat guling sampurnage

tigunting nyocolan dage

geura dahar sangu bodas

béasna meunang ngahidas

lauk cai meunang mais

angeun taleus pencok hiris

### Jaleuleuja
:*Jaleuleuja*
:*Tulak tu ja éman*
:*gog*
:*Seureuh beureum* 
:*beuy*
:Embé kacang 
:*bay*
:*Ucing kadempét songsong* 
:*ngék ngék bréng*
### Dongdang Mayang 
Pamikul adeg-adeg

Bujang lanjang ti kidul sing araced

### Truk truk brung 
Truk truk brung

Truk tru brak

Buntut lutung panjang rubak

Dikenyang-kenyang barudak

Barudak salawé widak

Nyéd eng – nyed eng

Nyed nyed eng

Nyed- nyed eng

### IV. 
Ningningnang-ningnang

Dot em dot blem

Dalem sumping dor bajidor

Tutunjuk kembang malati

Laole ole obong

Terongna ting belenong

Ngadu pipi jeung nu ompong

Adu riri silih pinyong ( ?)

Inyong-inyong mas muria

Adu gandék raja belang

### V. 
Néngnang néng prak

Térélék embé janggotan

Pa kuwu kariaan

Laukna lauk bilatung

Kéjona kéjo gandrung

Trangtrung bedog buntung

Trungtrang bedog rompang

Hét hét embé janggotan

Kélék monyét héhéotan

Badubanglpak dug blem

### VI. 
Pacublek-cublek uang

Uangnya manggulenténg

Butata – butiti

Padati wara – wiri

Tangsi nona

Tangsi tuan

Ka teluk bungbung

Pok érah (2x)

Si Sidin mau kawin

Potong kerbau péndék

Potong kerbau tinggi

Tingginya jemblang – jemblung

Ta eem

Ta eem

Ta em – ta em – ta em

### VII. 
Sakentrung – sakentrung

Paré hawara di huma

Ditutuna lisung kai (pondok ?)

Trung dung trung dung éng (2x)

Sakentrung taligung

Pécik pécang

Tété tulak

Tété wondo

Dalem surak raja sono

Kalisanga domblé

Kacang diraraweuy

Tembus kénéh

Dodol sana, dodol sini

Cir kuciplek, doli doéng

### IX. 
Endeuk-eundeukan lagoni

Meunang peucang sahiji
+

Leupas deui ku nini
-

Beunang deui ku aki
+

Leupas deui ku ninina nini nini
-

Beunang deui ku akina aki-aki
+

Leupas deui ku ninina ninina ninina nini nini
-

Beunang deui ku akina akina akina akina aki-aki
+

Leupas deui ku ninina ninina ninina ninina ninina ninina nini nini
-

Beunang deui ku akina akina akina akina akina akina akina akina aki-aki

### Pérépét Jengkol 
*Pérépét jengkol jajahean*

*Kadempet kohkol jejeretean*

*Eh jaja eh jaja eh jaja eh jaja*

### XI. 
Ehon bérod (3x)

Roda sapi buntung

Tunggir hayam bikang

Kangkung sisi gawir

Wira dagang oncom

Comél ka nu gélo

Lodong kosong ngentrung

Trung trung trung kohkol alarm

### XII 
Santri maan dodol

Doléwak nincak waduk

Duka waduk saha

Haneut kénéh pisan

(balik deui kana santri maan dodol

kitu jeung kitu waé bulak balik)

### XIII 
Bubulaoan

Si semar maling gunting

Guntingna kabulaoan

Ta eem te eem

Sidakep bari balem
 
### XIV 
:Ojok – ojok uang aung
:Ngarorojok nu disaung
:Ojok-ojok undar andur
:Ngarojok nu keur tandur
:Ojok-ojok umbet-ambét
:Ngarojok nu ngarambét
:Ojok-ojok uat-aut
:Ngarojok nu dibuat
:Ojok – ojok ata utu 
:Ngarorojok nu keur nutu
:Ojok-ojok unggang anggéng
:Ngarojok nu keur nonggéng
:Ojok-ojok ucad aced
:Ngorojok nu aced-acedan
### Oray - Orayan  
:Oray-orayan luar léor mapay sawah
:Entong ka sawah paréna keur sedeng beukah

:Oray-orayan luar léor mapay kebon
:Entong ka kebon loba barudak keur ngangon

:Mending ge teuleum
:Di leuwi loba nu mandi

:Saha anu mandi
:Anu mandina pandeuri
:ri.. ri.. rii

*Hok..hok..hok...*

### XVII. 
:Bubur beureum
:Sabrang wétan 
:Kurawed angked
:Blep
### XVIII. 
:Si roji meuli paku
:Ku babah teu dibéré
:Pokna mata sia
:Dai nippon nu kawasa
### Cingcangkeling 
Cingcangkeling manuk cingkleung cindeten

Blos ka kolong bapa satar buleneng

### Ayang - Ayang Gung 
:Ayang-ayang gung
:Gung goongna ramé
:Ménak Ki Wastanu
:Nu jadi wadana
:Naha manéh kitu
:Tukang olo-olo
:Loba anu giruk
:Ruket jeung Kumpeni
:Niat jadi pangkat
:Katon kagoréngan
:Ngantos Kangjeng Dalem
:Lempa lempi lempong
:Ngadu pipi jeung nu ompong
:Jalan ka Batawi ngemplong
:Nini-nini asup ka kolong

### XXI. 
:Disurung ungkug-ungkugan
:Diséréd jéjérétéan
:Bulu irung digelungan
:Bulu kélék dilélépét 
### Bang Kalima Lima Gobang 
:Bang kalima lima gobang (bang)
:Bangkong luncat ka sawah (wah)
:Wahéy tukang bajigur (gur)
:Guru sakola désa (sa)
:Saban poé ngajar (jar)
:Jarum paranti ngaput (put)
:Putri nu gareulis (lis)
:Lisung kadupak halu (lu)
:Luhur kapal udara (ra)
:Ragrag di Jakarta (ta)
:Taun tujuh hiji (ji)
:Haji rék ka Mekkah (kah)
:Kahar tujuh rébu (bu)
:Buah meunang ngala (la)
:Lauk meunang nyobék (bék)
:Béker meunang muter (ter)
:Terus ka Cikampék (pék)
:Pékna dagang kalam (lam)
:Lampu eujeung damar (mar)
:Mari kuéh hoho (ho)
:Hotél panglédangan (ngan)
:Ngantos Kangjeng Dalem (lem)
:Lempa lempi lempong
:Ngadu pipi jeung nu ompong

### XXIII 
Kalongking (2x)

Bapa sia

Utah ngising

Cecewok dina pependil

### Sasalimpetan 
:Sasalimpetan
:Jajahan aing nu panjang (hey! hey!)
:Saha nu panjang
:Aki numpak kuda heheotan
### Sursér - Sursér 
:Sursér sursér
:Amis cau
:Amis kembang
:Hileud sita
:Tarungambang
:Yéy iyéy
:Tai manukan
:Yéy iyéy
:Tai manukan
### XXVI 
:Prang pring, prang pring
:salumprang salampring
:Sabulu bulu gading
:si gading ka Sunda perang
:pur kuntul engkang-engkang
:munding ngabongkar kandang
:salewek sadugel cindel
:heug, heug caringin runtuh
:heug, heug caringin runtuh
:dorokdok gubrag
:+pung puyuh/
:angél angél pérah jambé/
:torolong hayam kakolong
:suku si jaéni
:nilep sabeulah.............(upami teu lepat mah kitu)
### Cang Ucang Anggé 
:Cang ucang anggé
:Mulung muncang ka paranjé
:Digogog ku anjing gedé
:Anjing gedé nu Pa Lebé
:Ari gog gog cungunguuuung
:Mauung
### Héhéotan 
:Héh héh héhéotan
:Bulu kélék jambréosan
:Nini-nini dagang ketan
:Teu payu dicarékan
### Trang - Trang Koléntrang
:Trang-trang koléntrang 
:si londok paéh nundutan 
:tikusruk kana durukan 
:mesat gobang kabuyutan

:Trang-trang koléntrang 
:sianggar nyingkah sing anggah 
:jeung gancang muntahkeun bulan 
:caang bulan didurukan

:Trang-trang koléntrang 
:si nini urang tulungan 
:imahna téh kapoékan 
:bulan tempur nabrak siang
### Paciwit-ciwit Lutung
:Paciwit ciwit lutung
:Si Lutung pindah ka luhur