Parahyangan

jmpl|300x300px|Peta wilayah Parahyangan ayeuna
ka|jmpl|300x300px| Kebon entéh di dataran luhur Preanger dina 1923
**Parahiyangan** atawa **Parahyangan** atawa **Parahiangan** atawa ogé **Preanger** (aksara Sunda Baku: ) mangrupa tatar sunda, wilayah budaya jeung pagunungan di Propinsi Jawa Kulon di Pulo Jawa di Indonésia.  Wewengkon ieu kira-kira kurang ti 1/6 (sapergenap) na Jawa. *Parahyangan* diwates lebah kulonna ku propinsi Banten, di lebah kalér ku wewengkon basisir kalér Subang, Cirebon jeung Indramayu (urut *residensi* ti Batavia sarta Cheribon), di tatar wétan ku propinsi Jawa Tengah (urut *residensi* Banjarsari na Pekalongan), di kidul ku Samudra Hindia.  

Wewengkon *Parahiangan Tengah* (Central Parahiangan) ngawengku kabupatén (kabupatén) diantarana: 

* Bandung 
* Bandung Kulon *(Bandung wetan)*
* Subang (tatar kidul) 
* Garut (tatar kalér) 
* Kabupatén Purwakarta 
* Sumedang 

ngahiji jeung Bandung sarta Cimahi, sacara geografi ti kabupatén ieu najan sacara administratif beda. 

Lian ti Parahyangan, aya ogé tatar nukatelah *Parahiangan wétan* (Eastern Parahiangan) nu ngawengku kabupatén di antarana: 

* Ciamis 
* Tasikmalaya  
* Garut (tatar kidul)  
* Kuningan 
* Majalengka 
* Pangandaran 

kaasup Tasikmalaya sarta Banjar, anu sarua mangrupa sacara geografi dina kabupatén ieu najan sacara *administratif* beda. 

di tatar kulon, wewengkon katelah *Parahiangan Barat* (Parahiangan kulon) nyertakeun: 

* Kabupatén Cianjur
* Kabupatén Sukabumi jeung Kota di Sukabumi 

Wewengkon Parahiangan Kulon sok aya kalana disebutkeun salaku *Bogor Raya* (Greater Bogor) lamun dihijikeun jeung Kabupatén Bogor jeung Kota di Bogor .

## Étimologi 
Ngaran "Parahiyangan" anu asalna tina basa Sunda kecap  para jeung hiyang nu hartina "tempat cicing na hiyang/hyang (ilah)" cohagna sawarga.  Parahyangan mangrupa wilayah pagunungan, sarta Indonésia  dipercaya yén dewa cicing dina luhur gunung. Eta *"dewa"* nyaéta anu nyicingan pulo jawa , saperti  Dieng Plateau di pusat, atawa Hyang Plateau di wétan. 

Hiji lagenda disunda nyaéta Sangkuriang ngandung harti tina situ  prasejarah di Citarum Bandung ti dataran luhur, nu nunjukkeun yén urang Sunda geus nyicingan wewengkon saprak  umur batu éta. Paribasa Sunda sejen populér sarta légenda disebutkeun ngeunaan kreasi Parahyangan dataran luhur, anu jantungna dunia téh ti Sunda; "Nalika dina hyangs (dewa) anu mesem, tanah Parahyangan dijieun". Légenda ieu ngusulkeun ka Parahyangan dataran luhur  salaku paulinan atawa cicingna sahiji dewa, kitu ogé  kaéndahan alam na. 

Karéta porsi Jakarta - Bandung disebut karéta api Parahyangan. Dinten éta dihijikeun jeung randegan Gede jadi randegan Parahyangan.

## Sajarah 
Wewengkon Parahiangan geus imah manusa mimiti saprak jaman prasejarah, sahenteuna saprak 9.500 taun saméméh hadir.  Aya geus sababaraha papanggihan arkéologis prasejarah di padumukan manusa mimiti, dina Pawon guha di wewengkon Padalarang , Bandung wetan, sarta kira-kira danau heubeul Bandung.  Candi Bojongmenje kapanggih di wewengkon Rancaékék, Kabupatén Bandung, wétaneun kota Bandung. Candi diperkirakeun jadi tanggal ti mimiti abad ka-7 CE, sabudeureun période sarua - atawa beda sama sakali malah baheula, ti Dieng candi Jawa Tengah.  

Mangrupa sajarah pangkolotna ditulis pikeun wewengkon Parahiangan balik deui ka circa abad 14 ieu kapanggih dina Cikapundung prasasti, di mana wewengkon éta salah sahiji pakampungan dina Karajaan Pajajaran.  Parahyangan mangrupa bagian tina urut Karajaan Sunda. Wewengkon pagunungan darat nyaéta Parahyangan ieu dianggap salaku tempat suci di Sunda Wiwitan aqidah.   K*abuyutan* atawa *mandala* (sanctuary suci) tina Jayagiri ieu disebutkeun dina naskah Sunda buhun jeung ayana tempat di dataran luhur Parahyangan, meureun kalér Bandung di lamping  nyaéta Gunung Tangkuban Parahu . 

Saatos tumiba Karajaan Sunda dina abad ka-16, Parahiangan ieu di administrasikeun  jeung bangsawan nyaéta Cianjur, Sumedang jeung Ciamis. Maranéhanana pangéran ngaku salaku pewaris  tur katurunan raja Sunda raja nasab, Prabu Siliwangi. Sanajan éta kakuatan dominan di waktu anu digelar ku Banten jeung Cirebon Sultanates, anu aristocrats Sunda tina dataran luhur Parahyangan ngarasakeun kabebasan nu rada internal jeung mandiri. 

Dina 1617, Sultan Agung di Mataram dibuka kampanye militer sakuliah jawa jeung nyepeng Kasultanan Cirebon. Dina 1618 pasukan Mataram ngawasa Ciamis sarta Sumedang sarta maréntah paling wewengkon Parahyangan. Kasultanan Mataram ieu aub dina kontes kakuatan jeung Walanda East India Company (VOC) dipuseurkeun di Batavia.  Engké Mataram ieu laun ngaruksak ngaliwatan pajuangan hasil  pangéran Jawa sarta implomentasi Walanda dina internal Mataram pangadilan salingkuhan. Pikeun ngamankeun posisi maranéhanana, engké raja Mataram geus dijieun rancana kalawan VOC sarta geus dibikeun nepi seueur lemahna na nu tadina kaala ku Sultan Agung, éta kaasup Parahiangan. Ku sabab mimiti abad ka-18 Parahiangan éta dina kakawasaan Walanda. 

Salila waktu kolonial Walanda, wewengkon ieu kawanoh salaku *De Preanger.* Ibukota Preanger mimitina lokasina di Tjiandjoer (Cianjur), sarta engké dipindahkeun ka Bandung anu laun dimekarkeun jadi hiji pakampungan penting.  Ku abad ka-19 Kolonial Walanda geus ngadegkeun na nyepeng leuwih paling Jawa.  Tur ngaliwatan pangwangunan Daendels 'jawa ngawangun jalan gedé nu disambungkeun aréa perkebunan Preanger jeung di sambungkeun ka batavia sarta réa patempatan lianna Jawa, Preanger éta kabuka pikeun investasi, eksploitasi sarta bisnis. Preanger éta hiji aréa perkebunan penting jeung produktif dina mangsa Hindia Walanda jaman anu ngahasilkeun kopi, téh, kina na loba pepelakan tunai anu loba nu boga perkebunan Walanda jegud. Kawentar kopi Java diwanohkeun di sakuliah dunya ku Walanda éta sabenerna kopi dipelak di wewengkon Parahyangan. Dina awal abad 20, Bandung tumuwuh kana hiji pakampungan penting sarta kota jeung-rancanana. Pra-perang Bandung ieu dirancang salaku ibukota anyar Hindia Walanda, sanajan kitu Perang Dunya II dibawa rancana ieu mungkas. Sanggeus Indonesia merdeka Indonésia, Parahyangan dianggap minangka nami sajarah romantis keur wilayah pagunungan Jabar sabudeureun Bandung. 

* Pajajaran 
* *Carita Parahyangan*, a Sunda téks dina Galuh jeung karajaan lianna Sunda 

## Bacaeun 
* F. De Haan, 1910, Parahiangan: de Preanger-Regentschappen Onder sarakah Nederlandsch bestuur tot 1811, Batavia 
* A. Sabana Harjasaputra 2004, *Bupati di Parahiangan   : Kadudukan dan peranannya pada abad Ke-17 - abad Ke-19,* Bandung
* Parahiangan dan kajian lainnya mengenai budaya *Sunda, Bandung* 
* Ajip Rosidi dkk., 2000, *Ensiklopedi Sunda,* Jakarta 

## Rujukan