open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ananiyah

**Ananiyah** (basa Arab: أنانية) nyaéta salah sahiji sipat tercela (akhlaqul madzmumah) anu hartosna mentingkeun diri sorangan atanapi égois. Sacara étimologi, kecap ieu asalna tina akar kecap basa Arab *Ana* (أنا) anu hartosna "kuring". Dina istilah élmu psikologi sareng étika, ananiyah mangrupa dangong anu ngajadikeun kapentingan pribadi salaku puseur sagala rupa hal, bari teu maliré kaayaan atawa hak jalma séjén.

Dina buku *Étika Islam* (1994) karya Hamzah Ya'qub, ananiyah disebut salaku panyakit haté anu bisa ngahalangan jalma pikeun miboga sipat tawadhu sarta ikhlas. Hal ieu ogé saluyu jeung harti dina *Kamus Umum Basa Sunda* karya LBSS (Lembaga Basa jeung Sastra Sunda), anu ngajelaskeun yén jalma anu boga sipat kieu téh sok disebut oge jalma anu "agul ku payung butut" atawa adigung kusabab ngarasa pangpunjulna sorangan.

## Ciri-ciri Sipat Ananiyah
Jalma anu kakeunaan panyakit haté ieu biasana miboga sababaraha ciri anu tiasa ditingal tina paripolahna, di antarana:
* Teu daék narima panyawad: Ngarasa pamadeganana salawasna pangbenerna.
* Kurang émpati: Hésé babagi rasa atawa harta ka jalma anu keur aya dina kasusah.
* Adigung (Sombong): Sering némbongkeun kaleuwihan diri sorangan di hareupeun batur.
* Olo-olo: Hayangna diperhatoskeun terus, tapi embung merhatoskeun batur.

## Bahaya Ananiyah
Sipat ananiyah téh bahaya pisan pikeun katenangan batin jeung kahirupan sosial. Sipat ieu bakal ngajauhkeun urang tina baraya sarta bisa nimbulkeun rasa hasud (dengki) anu ngancurkeun tali silaturahmi. Salaku mahluk sosial, manusa sabenerna silih butuhkeun, sedengkeun ananiyah mutuskeun tali babarayaan éta lantaran leuwih mentingkeun "aku" batan "urang".

## Rujukan tina Al-Qur'an sareng Hadits
Dina ajaran Islam, sipat mentingkeun diri sorangan sacara kaleuleuwihi sarta sombong téh kacida dilarangna, sakumaha anu dijelaskeun dina rujukan ieu di handap:

* Gusti Allah SWT ngalarang manusa leumpang kalayan rasa ujub jeung sombong, sakumaha anu kaunggel: "Jeung ulah manéh malikkeun beungeut ti manusa (lantaran sombong) jeung ulah manéh leumpang di bumi kalayan ujub (takabur). Saenyana Allah teu mikaresep ka sakabéh jalma anu sombong tur agul ku dirina sorangan." (QS. Luqman: 18).
* Rasulullah SAW negeskeun yén kasampurnaan iman hiji jalma téh gumantung kana kumaha manehna merhatikeun batur, sakumaha anu kaunggel: "Henteu sampurna iman salah saurang di antara maraneh, nepi ka manéhna mikanyaah ka dulurna sakumaha manéhna mikanyaah ka dirina sorangan." (HR. Bukhari & Muslim).
* Sifat ananiyah ogé raket patalina jeung sipat kumed atawa muringis nu bisa mawa karuksakan: "Waspada maranéh kana sipat kumed (pelit/égois), sabab saenyana sipat kumed teh geus ngancurkeun jalma-jalma saméméh maraneh." (HR. Muslim).

## Rujukan
* Ya'qub, Hamzah. (1994). *Etika Islam: Pembinaan Akhlakul Karimah*. Jakarta: PT Rineka Cipta.
* Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). (2007). *Kamus Umum Basa Sunda*. Bandung: Tarate.
* Departemen Agama RI. ''Al-Qur'an dan Terjemahnya''.
Ikhlas

**Ikhlas** (basa Arab: إخلاص) sacara harfiah hartosna murni, beresih, atanapi suci tina campuran. Dina kontéks akhlak Islam, ikhlas nyaéta ngalakukeun hiji amal ibadah atanapi pagawéan kalayan niat anu murni mung karana Allah SWT, tanpa aya maksud hayang dipuji, dihargaan, atanapi meunang balesan ti papada manusa.

## Landasan Filosofi 
Sacara filosofis, ikhlas mangrupa tingkatan pangluhur dina tauhid amali. Jalma anu ikhlas téh ibarat akar tangkal anu teu katingali ku panon, tapi jadi kakuatan utama sangkan tangkal bisa hirup sarta méré buah. Ikhlas nyaéta kasadaran yén sagala hal asalna ti Allah sarta bakal balik deui ka Allah. Nalika hiji jalma ikhlas, manéhna moal kaganggu ku pamujian sarta moal leutik haté ku hinaan, sabab tujuanana lain panon manusa, tapi karidhaan Al-Khaliq.

## Kautamaan Ikhlas 
Miboga sipat ikhlas téh mangrupa sarat ditarimana amal ibadah. Sababaraha kautamaanana di antarana:
* **Sarat Mutlak Ibadah:** Amal anu tohaga sakumaha waé bakal leungit ajénna upami teu dibarengan ku ikhlas.
* **Katenangan Batin:** Jalma ikhlas moal ngarasa kuciwa nalika kahadéanana teu dibales ku batur.
* **Taméng tina Sétan:** Sétan moal bisa ngagoda jalma-jalma anu boga niat anu murni sarta lempeng ka Allah.

## Rujukan tina Al-Qur'an sareng Hadits 
Pentingna ikhlas parantos ditandeskeun dina rujukan utama agama Islam:

* **Perintah Ikhlas dina Ibadah:** Gusti Allah SWT ngadawuh: "Padahal maranéhna henteu diparentah iwal sangkan ngabakti ka Allah kalayan ikhlas (murnikeun) katanatan ka Mantenna dina (ngajalankeun) agama..." (QS. Al-Bayyinah: 5).
* **Niat salaku Ukuran Amal:** Rasulullah SAW negeskeun yén sagala amal gumantung kana niatna: "Saenyana sakabéh amal téh gumantung kana niatna, sarta saenyana unggal jalma bakal meunang balesan luyu jeung naon anu diniatkeunana." (HR. Bukhari & Muslim).
* **Allah Teu Ningali Rupa tapi Ningali Haté:** "Saenyana Allah henteu ningali kana rupa anjeun sarta harta anjeun, tapi Mantenna ningali kana haté anjeun sarta amal anjeun." (HR. Muslim).

## Rujukan
Sosial

**Sosial** nyaéta hiji konsép anu patalina jeung hubungan papada manusa, struktur masarakat, sarta *interaksi* unggal *individu* dina hiji lingkungan. Sacara étimologi, kecap ieu asalna tina akar kecap basa Latin ***Socius*** anu hartosna babaturan atanapi sakutu. Dina kearifan lokal urang Sunda, konsép sosial téh raket pisan patalina jeung istilah **hirup kumbuh**, nyaéta prak-prakan manusa hirup babarengan sarta silih pangaruhan jeung batur.

## Filosofi Hirup Kumbuh salaku Dasar Sosial 
Dina kabudayaan Sunda, manusa dianggap mahluk anu teu bisa leupas tina tali baraya. Sosial lain sakadar kumpulna jalma, tapi aya ajén-inajén anu ngaitkeunana sakumaha falsafah di handap ieu:
* **Silih Asah**: Silih béré pangaweruh jeung pangalaman sangkan sarua pinter.
* **Silih Asih**: Silih pikanyaah sarta boga rasa émpati atawa kapedulian. Jalma anu ananiyah biasana hésé pikeun hirup kumbuh sacara harmonis lantaran ngan mikirkeun kauntungan sorangan.

## Rujukan
Riya

**Riya** asalna tina kecap basa Arab *ra’a* (رؤية) anu hartosna "ningali". Sacara istilah, riya hartosna ngalakukeun hiji amal ibadah atanapi kasaéan sanés karana Allah, tapi hoyong katingal ku batur supados kénging pamuji.

## Filosofi Riya 
Sacara filosofi, riya téh mangrupa panyakit haté anu ngajadikeun manusa "ngahamba" kana pamuji batur. Manéhna leuwih mentingkeun *citra* (bungkus) batan hakikat (eusi), sahingga haténa moal kungsi merdéka. Ibarat lebu dina luhureun batu datar, amal riya bakal leungit sapada harita nalika ditiup angin ujian.

## Ciri-ciri Jalma Riya 
Numutkeun Ali bin Abi Thalib, aya tilu ciri utama jalma anu kakepuk ku sipat riya:
* Sumanget ibadah upami aya nu ningali, tapi kedul upami nuju sorangan.
* Nambihan amalna upami dipuji ku manusa, tapi ngirangan amalna upami dicawad ku batur.
* Hoyong dipikaterang ku batur sagala kasaéan anu parantos dilakukeunana.

## Bahaya Riya 
Dina ajaran Islam, riya téh kaasup kana *Syirik Khafi* (syirik anu samar). Bahayana nyaéta:
# Bisa ngahapus ganjaran amal ibadah sahingga amalna jadi sia-sia.
# Ngajantenkeun haté teu tenang margi terus-terusan gumantung kana pangakuan manusa.
# Di ahérat, jalma anu riya bakal pangheulana dihisab sarta amanna diduruk ku seuneu naraka.

## Bénten Riya sareng Sum'ah 
* **Riya**: Hoyong katingal ku panon (visual) dina nalika migawé ibadah.
* '''Sum'ah''': Hoyong kadangu (audio) ku ceuli carita kahadéanana ku batur sanggeus ibadahna réngsé.

## Dalil Naqli 
Dina Al-Qur'an, Allah SWT dawuh:
"Maka kacilakaan pikeun jalma-jalma anu solat, (nyaéta) jalma-jalma anu lali tina solatna, jalma-jalma anu **riya**." (QS. Al-Ma'un: 4-6)

## Panutup 
Pikeun nyageurkeun panyakit riya, Rasulullah SAW ngajarkeun doa:

**اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ وَأَنَا أَعْلَمُ، وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا لَا أَعْلَمُ**

''"Allahumma inni a'udzubika an usyrika bika wa ana a'lamu, wa astaghfiruka lima laa a'lamu."''
(Hartosna: "Ya Allah, abdi nyalindung ka Gusti tina nyaruakeun Gusti bari abdi terang, sarta abdi nyuhunkeun ampun tina perkara anu abdi teu terang.")
## Rujukan
Zakat Fitrah

**Zakat Fitrah** (basa Arab: زكاة الفطر, *Zakat al-Fitr*) nyaéta zakat anu wajib dikaluarkeun ku unggal jalma Islam, boh lalaki boh awéwé, boh déwasa boh barudak, dina bulan Ramadan sateuacan Idul Fitri. Tujuan utama zakat fitrah téh nyaéta pikeun ngaberesihkeun diri jalma anu puasa sarta mantuan jalma-jalma miskin sangkan bisa milu suka bungah dina poé raya.

## Dalil Naqli 
### Al-Qur'an 
Kawajiban zakat sacara umum dumasar kana firman Allah dina Al-Qur'an:
"Sarta adegkeun solat jeung bayar zakat..." (QS. Al-Baqarah: 43)

### Hadist 
Kawajiban zakat fitrah dumasar kana hadist ti Ibnu Umar r.a.:
"Rasulullah SAW parantos ngawajibkeun zakat fitrah dina sasih Ramadan saloba hiji sha' kurma atanapi hiji sha' gandum ka jalma anu merdéka, hamba sahaya, lalaki, sarta awéwé di kalangan kaum Muslimin." (HR. Bukhari No. 1503)

## Syarat Wajib Zakat Fitrah 
Hukum zakat fitrah téh nyaéta '''fardu 'ain'* pikeun unggal jalmi Muslim anu nyumponan syarat:
# Ngagem agama Islam.
# Hirup dina waktos surupna panonpoé di dinten terakhir bulan Ramadan.
# Kagungan kalebihan katuangan pikeun dirina sarta kulawargana dina dinten Idul Fitri sarta peutingna.

## Ukuran sarta Wangun Zakat 
Ukuran zakat fitrah nyaéta sa-*sha** katuangan poko (± 2,5 kg atanapi 3,5 liter). Upami di Indonésia, katuangan pokona nyaéta béas. Zakat ogé tiasa dibayar ku artos anu nilaina sami sareng harga béas kasebat dina waktos éta.

## Jalma anu Hak Nampi (Asnaf) 
Zakat fitrah kedah disalurkeun ka dalapan golongan (asnaf) sakumaha anu disebutkeun dina QS. At-Taubah: 60:
# Fakir
# Miskin
# Amil
# Mualaf
# Riqab (Hamba sahaya)
# Gharimin (Jalma nu boga hutang)
# Fisabilillah
# Ibnu Sabil

## Doa Nampi Zakat 
Nalika nampi zakat, disunnahkeun ngadoakeun anu masihan:

**آجَرَكَ اللهُ فِيْمَا أَعْطَيْتَ، وَبَارَكَ فِيْمَا أَبْقَيْتَ وَجَعَلَهُ لَكَ طَهُوْرًا'*

*"Aajarakallahu fiimaa a'thaita, wa baaraka fiimaa abqaita wa ja'alahu laka thahuuran."''
"Mugia Allah maparin ganjaran kana naon-naon anu parantos dipasihkeun ku anjeun, sarta maparin kaberkahan kana harta anu kantun di anjeun, sarta ngajantenkeunana (zakat éta) salaku panyuci pikeun anjeun."

## Rujukan
QS. At-Taubah: 60

**At-Taubah Ayat 60** (basa Arab: سورة التوبة, ayat 60) nyaéta salah sahiji ayat dina Al-Qur'an anu kacida pentingna dina widang fikih zakat. Ieu ayat mangrupa dasar hukum utama (dalil) pikeun nangtoskeun saha waé anu hak nampi zakat, anu jumlahna aya dalapan golongan (asnaf).

## Téks sareng Tarjamah 
### Téks Arab 
**۞ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ**

### Tarjamah Basa Sunda 
> "Saenyana zakat-zakat éta téh, ngan ukur pikeun: jalma-jalma fakir, jalma-jalma miskin, pengurus-pengurus zakat (amil), para mualaf anu dibujuk haténa, pikeun (ngamerdekakeun) budak beulian (riqab), jalma-jalma anu ngagaduhan hutang (gharimin), pikeun jalan Allah (fisabilillah), jeung pikeun maranehna anu keur aya dina perjalanan (ibnu sabil), salaku hiji katetepan anu diwajibkeun ku Allah, sarta Allah Maha Uninga deui Maha Wijaksana." (QS. At-Taubah: 60)

## Dalapan Golongan (Asnaf) 
Dumasar kana ieu ayat, aya 8 golongan anu hak nampi zakat:

### Perbédaan Fakir sareng Miskin 
Sanajan katingalna mirip, para ulama ahli tafsir ngabédakeun tingkatanana:
* **Fakir**: Jalma anu teu boga harta jeung teu boga pagawéan pikeun nyumponan kaperluan hirupna (sahandapeun 50% tina kabutuhan).
* **Miskin**: Jalma anu boga pagawéan tapi penghasilanna teu cukup keur kaperluan sapopoé (sakitar 50%-80% tina kabutuhan).

### Golongan Sanésna 
* **Amil**: Lembaga anu ditugaskeun ngumpulkeun jeung ngabagikeun zakat.
* **Mualaf**: Jalma anu nembé lebet Islam atawa anu dipiharep kakuatan imanna.
* **Riqab**: Hamba sahaya anu keur prosés ngamerdekakeun diri.
* **Gharimin**: Jalma anu kabeungkeut ku hutang pikeun kaperluan anu halal.
* **Fisabilillah**: Jalma atawa kagiatan anu bajoang di jalan Allah.
* **Ibnu Sabil**: Jalma anu keur aya dina perjalanan jauh (musafir) anu kakirangan bekel.

## Kandungan Hukum sareng Tafsir 
### Fungsi Kecap "Innama" 
Dina élmu Balaghah, ayat ieu dimimitian ku kecap *"Innama"* (إِنَّمَا) anu hartosna *Al-Hashr* (pembatasan). Ieu negeskeun yén zakat **teu meunang** dibikeun ka golongan salian ti dalapan asnaf anu disebutkeun. Upami zakat dipaké pikeun kaperluan umum sapertos ngabangun jalan atanapi sasak, maka éta dianggap teu sah salaku zakat, tapi kedah tina dana infak sanésna.

### Asbabun Nuzul 
Ayat 60 ieu mangrupa jawaban ti Allah SWT pikeun jalma-jalma munafik anu sok ngagogoréng Nabi Muhammad SAW ngeunaan cara ngabagi-bagikeun harta zakat. Allah negeskeun yén aturan pembagian zakat téh lain kahayang Nabi sacara pribadi, tapi mangrupa katetepan mutlak ti Allah (*faridhatan minallah*).

## Rujukan
Tawaf Qudum

**Tawaf Qudum** (Basa Arab: طواف القدوم) nyaéta tawaf "wilujeng sumping" anu dilaksanakeun nalika hiji jalma nembé dugi ka kota Mekah. Ieu tawaf mangrupa panghormatan (tahiyyah) ka Baitullah]], sakumaha solat tahiyatul masjid nalika urang asup ka masjid.

## Hukum Tawaf Qudum 
Numutkeun mayoritas ulama (Jumhur), hukum ngalaksanakeun Tawaf Qudum téh nyaéta **Sunah** pikeun jamaah haji anu asalna ti luar kota Mekah (afaqi) anu ngalaksanakeun haji kalayan jinis Ifrad atanapi Qiran. 

Upami hiji jamaah henteu ngalaksanakeunana, anjeunna henteu kakeunaan denda (dam) sareng hajina tetep sah. Nanging, pikeun anu ngalaksanakeun haji Tamattu, Tawaf Qudum téh tos kalebet kana Tawaf Umroh.

## Tata Cara 
Tata cara Tawaf Qudum sarua jeung tawaf-tawaf lianna, nyaéta:
# Dimimitian tina juru Hajar Aswad.
# Ngurilingan Ka'bah saloba tujuh kuriling.
# Posisi Ka'bah aya di beulah kénca jalma nu tawaf.
# Disunahkeun ngalakukeun *Idhtiba* (nyoléndangkeun kaén ihram ku cara nembongkeun taktak katuhu) jeung *Ramal* (leumpang gancang/lari-lari leutik dina tilu kuriling munggaran).

## Kaayaan Teu Disunahkeun 
Tawaf Qudum henteu disunahkeun deui upami:
* Jalma anu mukim di kota Mekah.
* Jamaah anu langsung nuju ka Arafah pikeun wukuf (henteu mampir heula ka Mekah).
* Jalma anu keur haid atanapi nifas.

## Rujukan 
* Sayyid Sabiq. *Fiqih Sunnah*.
* Imam Nawawi. *Al-Idhah fi Manasikil Hajj wal Umrah*.
* Kemenag RI. *Tuntunan Manasik Haji*.
Fikih

Fikih (Basa Arab: الفقه) mangrupa salah sahiji widang élmu dina kaislaman anu ngaguar ngeunaan hukum-hukum ''syara' * anu sipatna amaliyah (praktis). Ieu élmu dicandak tina dalil-dalil anu rinci *(tafshili)'' boh tina Al-Qur'an boh tina As-Sunnah.

## Étimologi 
Sacara basa, kecap *fiqih* asalna tina basa Arab *faqiha-yafqahu-fiqhan* (الفقه) anu hartosna paham atanapi ngartos sacara jero. Hal ieu sakumaha anu kaunggel dina pidawuh Gusti Allah SWT:

*"Mangka naha maranéhna (kaum munafik) téh méh baé teu ngalarti (la yafqahun) kana omongan?"* (QS. An-Nisa [4]: 78)

Dina istilah syara', Imam Al-Ghazali dina kitab *Al-Mustasfa* nyebutkeun yén fiqih téh nyaéta élmu ngeunaan hukum-hukum syara' anu ditetepkeun pikeun laku lampah jalma mukallaf.

## Définisi Istilah 
Dina kitab *Fathul Qarib* (salah sahiji kitab primér madzhab Syafi'i), fiqih didefinisikeun salaku:
''"Al-'ilmu bil-ahkam asy-syar'iyyah al-'amaliyyah al-muktasab min adillatiha at-tafshiliyyah."'' (Élmu ngeunaan hukum-hukum syara' anu patali jeung amal perbuatan anu dicandak tina dalil-dalil anu rinci).

## Ruang Lingkup 
Objék utama anu dibahas dina fiqih dibagi jadi sababaraha bagian utama:
* Ibadah: Ngawengku susuci (taharah), solat, zakat, puasa, jeung haji.
* Muamalah: Aturan ékonomi papada manusa saperti jual beuli, séwa-nyéwa (ijarah), jeung jaminan (rahn).
* Munakahat: Hukum kulawarga saperti nikah, talak, ruju', jeung warisan (faraid).
* Jinayat: Hukum pidana Islam saperti qishash jeung hudud (hukuman).

## Sumber Hukum (Adillat Al-Ahkam) 
Aya opat sumber hukum utama anu jadi dadasar fiqih dumasar kana kasapukan mayoritas ulama (Jumhur):
# Al-Qur'an: Kalam Allah anu janten sumber hukum anu pangluhurna.
# Al-Hadits: Sagala cariosan, amalan, jeung katetepan Nabi Muhammad SAW anu janten katangtosan hukum sanggeus Al-Qur'an.
# Ijma: Kasapukan *(konsensus)* para mujtahid dina hiji mangsa sanggeus wafatna Rasulullah kana hiji hukum syara.
# Qiyas: Ngaitkeun hukum hiji perkara anyar nu taya dalilna ka perkara séjén nu geus aya dalilna dumasar kana kasaruaan *illat* (alesan hukum).

## Aliran atanapi Madzhab 
Dina kamekaranana, aya opat madzhab fiqih utama anu paling kawentar tur diaku ku Ahlu Sunnah wal Jama'ah:
* Madzhab Hanafi: Diadegkeun ku Imam Abu Hanifah.
* Madzhab Maliki: Diadegkeun ku Imam Malik bin Anas.
* Madzhab Syafi'i: Diadegkeun ku Imam Muhammad bin Idris asy-Syafii. Ieu madzhab anu paling loba dianut ku masarakat Sunda jeung Asia Tenggara.
* Madzhab Hanbali: Diadegkeun ku Imam Ahmad bin Hanbal.

## Hubungan Fiqih sareng Budaya Sunda 
Fiqih geus nyerep jero kana kahirupan urang Sunda. Istilah-istilah saperti *abdas* (tina basa Pérsia 'ab-dast' pikeun wudu), *janabah*, *halal*, jeung *haram* geus jadi bagian tina kosakata basa Sunda sapopoé. Di pasantrén-pasantrén di Jawa Barat, kitab-kitab konéng (kitab fiqih klasik) saperti Safinah an-Naja, Taqrib, jeung ''Riyadhul Badi'ah'' jadi kurikulum wajib pikeun para santri ti mimiti tingkat dasar.

## Rujukan 
* Al-Qur'anul Karim.
* Shahih Bukhari & Shahih Muslim.
* Al-Ghazali. ''Al-Mustasfa min 'Ilmil Ushul*.
* Al-Ghazi, Muhammad bin Qasim. *Fathul Qarib al-Mujib''.
Fir'aun

Fir'aun (Basa Arab: فِرْعَوْنَ; Basa Inggris: *Pharaoh*) nyaéta gelar pikeun raja-raja anu maréntah di Mesir Kuno ti jaman dinasti awal nepi ka nalika Mesir dijajah ku Romawi dina taun 30 SM. Dina tradisi Mesir, Fir'aun dianggap salaku pamingpin pulitik sakaligus pamingpin agama anu nyepeng kakawasaan mutlak.

## Etimologi 
Sacara basa, kecap ''Fir'aun* asalna tina basa Mesir kuno *Per-Aa'' anu hartosna Imah Gédé atawa istana. Mimitina, istilah ieu dipaké pikeun nyebutkeun gedong karaton, nanging lila-lila (kira-kira jaman Karajaan Anyar) robah fungsina jadi sebutan pikeun jalma anu nyicingan éta karaton, nyaéta rajana sorangan.

## Kasang Tukang Sajarah 
Fir'aun mingpin Mesir dumasar kana sistem dinasti. Sapanjang sajarah Mesir, aya kurang leuwih 30 dinasti anu marentah. Peradaban di handapeun kakawasaan Fir'aun kawéntar ku kamajuan dina widang:
* Arsitéktur: Ngawangun Piramida, Sphinx, sarta kuil-kuil badag.
* Élmu Pangaweruh: Ngembangkeun sistem tulisan Hieroglif, astronomi, sarta matematika.
* Tradisi Maot: Prosés nga-mumi-keun jasad raja supados tetep utuh, margi dianggap bakal hirup deui di alam baqa.

## Fir'aun dina Al-Qur'an 
Dina Islam, kecap Fir'aun nujul kana inohong *antagonis* anu hirup dina jaman Nabi Musa AS. Anjeunna dicaritakeun salaku raja anu adigung (takabur) nepi ka ngaku dirina salaku Pangéran.

### Kasombongan Fir'aun 
Fir'aun nolak dakwah Tauhid anu dibawa ku Nabi Musa AS. Anjeunna ngadawuh sakumaha anu kaunggel dina Al-Qur'an:
فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَىٰ''"Mangka manéhna (Fir'aun) ngomong: 'Kuring téh pangéran maranéh anu pangluhurna'."'' (QS. An-Nazi'at [79]: 24)

### Ahir Hayat 
Dina Al-Qur'an dicaritakeun yén Fir'aun sarta baladna titeuleum di Laut Beureum nalika ngudag Nabi Musa sarta Bani Israil. Jasadna dijaga ku Allah SWT (di-mumi-keun) sangkan jadi pangéling-ngéling pikeun umat sanggeusna.

## Filosofi sarta Babasan 
Dina budaya Basa Sunda, kecap Fir'aun sering dipaké salaku babasan atawa siloka pikeun jalma anu kacida bedegongna, telenges, atawa boga sipat adigung adiguna dumasar kana kakawasaan anu dipibogana.

## Rujukan
Tacca palmata

**Ténggiling méntik** (*Tacca palmata*; sinonim: *Tacca montana*) nyaéta salasahiji jinis tutuwuhan ubar tina kulawarga Taccaceae. Di Tatar Sunda jeung Batavia, ieu tutuwuhan téh kawéntar pisan mangpaatna pikeun ubar luar sarta tonikum .

## Sajarah Taksonomi 
Dina sajarahna, Rumphius kungsi ngaguar ieu tutuwuhan kalawan ngaran *Tacca montana major*. Anjeunna nyatet yén ieu tutuwuhan téh mangrupakeun tatanén penting pikeun urang Bugis jeung Malaysia salaku sumber tipung . Sanajan kitu, aya sawatara ahli botani jaman baheula kawas Filet anu salah ngaidéntifikasi ieu tutuwuhan salaku *Tacca lancaefolia*, padahal dumasar kana ciri fisikna mah leuwih luyu kana *Tacca montana* (atawa ayeuna disebut *Tacca palmata*) .

## Nami Vernakular 
Salian ti ténggiling méntik, ieu tutuwuhan miboga sawatara ngaran lokal:
* **Sunda:** Gébég, Ténggiling méntik.
* **Jawa:** Gadung tikus, Kemendulan.
* **Madura:** Lar-ularan.

## Ciri Fisik 
Ténggiling méntik hirup di leuweung anu hieum sarta di sisi susukan di suku gunung. Daunna miboga lekukan anu jero (*diep ingesneden*). Beutina (*knol*) wangunna buleud jiga endog, rada gépéng, sarta miboga legok di tengahna tempat bijilna gagang daun . Ukuran beutina kira-kira sagedé buah pala atawa leuwih gedé saulas.

## Mangpaat 
### Kadaharan 
Beutina bisa dijadikeun tipung sanggeus ngaliwatan prosés di parud, peres, sarta dikeueum dina cai salila 3-4 poé. Upami prosésna kirang bersih, tipungna bisa nyababkeun rasa ateul dina tikoro alatan kandungan zat kimia tina beutina anu tacan asak .

### Ubar Tradisional 
Dina dunya ubar tradisional, ténggiling méntik miboga rupa-rupa mangpaat:
* **Ubar Luar:** Beutina anu ditumbuk atawa diringkel (diiris) bisa dipaké pikeun ngubaran raheut, bisul, sarta bareuh urut titajong (*kneuzingen*).
* **Ubar Jero:** Tangkalna anu diréksék bisa ditaplékkeun kana ulu hati pikeun ngubaran nyeri lambung (*maagpijn*).
* **Tonikum:** Dianggo pikeun nambahan tanaga atawa ubar kiat.

## Rujukan
Konflik Sukahaji

**Konflik Sukahaji** nyaéta pacéngkadan lahan anu lumangsung antara warga Sukahaji, Babakan Ciparay, Kota Bandung, jeung pengusaha Junus Jen Suherman jeung Juliana Kusnandar. Pacéngkadan ieu dimimitian ti taun 2009, anu tuluy beuki parah dipicu ku intimidasi jeung kekerasan ti aparat.

9 April 2025 tengah peuting, kahuruan narajang Sukahaji anu ngeunaan kana leuwih ti 40 kios jeung imah warga. Kahuruan ieu lain kasus kahuruan mimiti anu narajang Sukahaji.

## Kasang tukang 
Konflik Sukahaji dimimitian ti taun 2009, nalika Junus Jen Suherman jeung Juliana Kusnandar ngajukeun klaim kapimilik lahan anu ditempatan ku kios kai jeung padumukan warga. Pihak perusahaan ngaku yén miboga 82 sertifikat tanah, sanajan ngan bisa némbongkeun 11 hasil potokopianna. Patemon anu diayakeun taun 2013 antara warga, perusahaan, kecamatan, jeung Badan Pertanahan Nasional (BPN) teu méré hasil nu jelas.

## Rujukan
Qorun

Qorun (Basa Arab: قَارُوْنَ) nyaéta salah sahiji inohong anu hirup dina zaman Nabi Musa AS. Anjeunna dicaritakeun dina Al-Qur'an salaku jalma anu dipaparin kabeungharan anu kacida luhurna, nanging janten sombong sarta kufur kana ni'mat Allah SWT.

## Kabeungharan Qorun 
Dina Surat Al-Qashash, Gusti Allah SWT ngadawuh ngeunaan kabeungharan Qorun:
...وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ...*"...Kami geus maparin ka manéhna (Qorun) perbendaharaan harta anu konci-konci (gudangna) beurat dipanggul ku sakelompok jalma anu jagjag..."* (QS. Al-Qashash [28]: 76)

## Dalil Al-Qur'an sareng Hadits 
### Al-Qur'an 
Salah sahiji ayat anu nétélakeun kasombongan Qorun nyaéta:
قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِي...''"Qorun ngomong: 'Saenyana kuring dipaparin ieu harta teh kulantaran elmu anu aya di kuring'."* (QS. Al-Qashash: 78)

### Hadits 
Rasulullah SAW ngadawuh ngeunaan jalma anu bakal dikumpulkeun sareng Qorun:
...وَكَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ قَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَأُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ*"...Jeung dina poé kiamat manéhna bakal dikumpulkeun bareng jeung Qorun, Fir’aun, Haman, jeung Ubay bin Khalaf."* (HR. Ahmad)

## Akhir Hayat 
Hukuman pikeun Qorun nyaéta dilelepkeunana anjeunna sareng hartana:
فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ...*"Mangka Kami lelepkeun manéhna (Qorun) jeung imahna (hartana) ka jero bumi..."* (QS. Al-Qashash: 81)

## Istilah "Harta Karun" dina Basa Sunda 
Dina budaya Basa Sunda, nami Qorun nyerep janten istilah **Harta Karun**. Ieu istilah dipaké pikeun nyebutkeun harta banda anu kapendak dina jero taneuh, dumasar kana kajadian *khasaf'' (dilelepkeunana) Qorun ka jero bumi.

## Rujukan
BRICS

**BRICS** mangrupakeun organisasi ékonomi anu ogé singgetan ti Brasil, Rusia, India, Tiongkok, jeung Afrika Kidul. Ngaran BRICS ngarujuk kana ékonomi nasional anu keur berkembang di negara-negara kasebut. Sanajan kitu, organisasi ieu ogé miboga anggota-anggota anyar di luar negara nu kaasup dina akronim, di antarana Mesir, Etiopia, Indonésia, Iran, jeung Uni Émirat Arab.

Januari 2025, Indonésia resmi ngagabung jadi anggota BRICS, anu ngajadikeun nagara Asia Kidul Wétan mimiti anu jadi anggota.

## Kasang tukang 
Taun 2006, Brasil, Rusia, India, jeung Tiongkok nyieun kelompok BRIC, anu tuluy dituturkeun ku Afrika Kidul anu ngagabung di taun 2010 ngajieun ieu organisasi jadi BRICS. Organisasi ieu diwangun sangkan ngahijikeun nagara-nagara berkembang anu penting sadunya, pikeun nyingharepan tantangan kakuatan politik jeung ekonomi nagara-nagara anu leuwih beunghar di Amérika Kalér jeung Éropa Kulon. Taun 2024, Mesir, Étiopia, Iran, Arab Saudi, jeung Uni Émirat Arab tuluy diulem sangkan jadi anggota BRICS.

## Rujukan
Blue Ghost Mission 1

**Misi Blue Ghost Kahiji** atawa dina basa Inggris **Blue Ghost Mission 1** mangrupakeun operasi luar angkasa 14 poé anu dijalankeun ku pendarat Bulan komérsial, Firefly Aerospace, anu mawa 10 muatan NASA jang ngadarat di bulan. Operasi ieu mimiti diluncurkeun 15 Januari 2025, tuluy diumumkeun berhasil dina poé Minggu, 16 Maret 2025, nalika robot pendarat ngirimkeun balik transmisi terahirna ka Bumi.

**Blue Ghost Mission 1** mawa muatan anu dirancangkan sangkan ngadukung panalungtikan ngeunaan Bulan jeung démonstrasi teknologi, anu kaasup ogé invéstigasi ngalibatkeun pangumpulan sampel régolit, komputasi toléransi radiasi, kamampuan navigasi, jeung mitigasi kebul Bulan.

## Misi 
Blue Ghost Mission 1 miboga misi nganteurkeun 10 instrumén sains jeung téknologi ka permukaan bulan salaku bagian ti inisiatip Layanan Muatan Bulan Komérsial (basa Inggris: *Commercial Lunar Payload Services* (CLPS)) NASA. Nalika paluncuranna, diperkirakeun Blue Ghost ngabutuhkeun waktu 45 poé jang nepi ka Bulan, anu ngamungkinkeun pangecékan kaséhatan pikeun unggal subsistem jeung ngamimitian élmu muatan.

## Rujukan
Film Workers for Palestine

**Film Workers for Palestine** atawa anu sacara harfiah bisa dihartikeun "Pagawé Pilem pikeun Paléstina" mangrupakeun gerakan anu dirojong ku leuwih ti 8.000 sinéas jeung pagawé sinéma, jang merjoangkeun jeung ngadukung ngeureunkeun génosida sarta pikeun Paléstina anu merdika. Gerakan ieu oge ngawangun ruang jeung inprastruktur pikeun ngorganisasikan salaku réspon jang panjajahan di Paléstina, sarta sénsor anu dilarapkeun jang sora-sora anu ngampanyekeun ngalawan génosida anu dilakukeun ku Israél.

## Pernyataan sikep 
Séptember 2025, leuwih ti 1200 sinéas, anu di antarana ogé aya inohong kasohor, kaasup Olivia Colman, Tilda Swinton, jeung Riz Ahmed, sacara publik ngaluarkeun sumpah yén bakal nolak sagala bentuk pagawéan anu aya patalina jeung perusahaan pilem Israél, anu sacara teu langsung méré implikasi génosida jeung apartéid ka urang Paléstina. Ti dinya, rébuan pagawé pilem ogé tuluy milu nandatangan anu ayeuna geus leuwih ti 5000 pamilon.

## Rujukan
Filogénétik

**Filogénétik** nyaéta widang élmu biologi anu nalungtik hubungan évolusi sarta sajarah katurunan antara rupa-rupa kelompok organismeu . Hasil tina panalungtikan filogénétik biasana digambarkeun dina wangun *diagram* anu disebut **tangkal filogénétik** (*phylogenetic tree*) atanapi **kladogram** .

## Étimologi 
Kecap **filogénétik** asalna tina basa Yunani kuna, nyaéta *phylon* (φῦλον) anu hartina "sélér" atanapi "turunan", sarta *genetikos* (γενετικός) anu hartina "asal-usul" atanapi "kalahiran" . Istilah ieu mimiti diwanohkeun ku ahli biologi Jérman, **Ernst Haeckel**, dina taun 1866 pikeun ngajelaskeun hubungan évolusionér antara mahluk hirup .

## Tangkal Filogénétik 
Tangkal filogénétik mangrupakeun hipotésis ngeunaan hubungan babarayaan antar mahluk hirup . Dina ieu diagram, aya sababaraha bagian utama:
* **Gurat (Branches):** Ngagambarkeun gurat katurunan sapanjang waktu .
* **Simpul (Nodes):** Titik perpisahan dimana salasahiji garis katurunan meulah jadi dua atawa leuwih (ngagambarkeun karuhun babarengan) .
* **Unit Taksonomi (Taxa):** Aya di tungtung gurat, bisa mangrupa spésiés, genus, atanapi kulawarga .

## Métode Panalungtikan 
Dina jaman baheula, filogénétik ngan saukur dumasar kana babandingan fisik (fenotip), saperti wangun huntu atawa tulang . Nanging ayeuna, téknologi biomolekulér ngamungkinkeun para élmuwan pikeun ngabandingkeun runtuyan DNA sarta RNA pikeun meunangkeun hasil anu leuwih saklek . Ieu téh kacida pentingna pikeun nangtukeun klasifikasi mahluk hirup anu bener, contona dina nangtukeun kulawarga cau (Musaceae) atanapi paku-pakuan (Pteridophyta) .

## Rujukan
Musaceae

**Musaceae** nyaéta salasahiji kulawarga (familia) tutuwuhan monokotil tina ordo Zingiberales anu ngawengku rupa-rupa jinis cau . Ieu kulawarga téh sumebar sacara alami di wilayah tropis Asia sarta Afrika . Musaceae miboga peran penting dina sajarah tatanén manusa salaku sumber pangan utama . Kecap *Musa* sorangan dipercaya dicandak tina basa Arab *mauz* (موز) anu hartina cau . Dina kontéks ilmiah modern, kulawarga ieu munggaran dikelompokkeun sacara resmi ku ahli botani Perancis, **Antoine Laurent de Jussieu**, dina taun 1789 :
1. *Musa*: Kaasup cau anu bisa didahar jeung cau liar.
2. *Ensete*: Jinis cau anu loba diarah seratna atawa akarna (contona di Étiopia).
3. *Musella*: Jinis cau hias (contona *Musella lasiocarpa*).

## Rujukan
Monokotil

**Monokotil** atanapi **Liliopsida** nyaéta salasahiji kelompok tutuwuhan kembangan anu miboga ciri utama mangrupa siki anu ngan miboga hiji daun lembaga (kotilédon) . Kelompok ieu mangrupakeun salasahiji tina dua papasingan gedé tutuwuhan kembangan (Angiospermae) salian ti dikotil . Monokotil ngawengku rupa-rupa tutuwuhan anu penting pikeun kahirupan manusa, saperti rupa-rupa jinis jukut, awi, sarta palawija . Ieu nami nujul kana struktur sikina anu henteu meulah nalika sirungan .

## Ciri Has 
Tutuwuhan monokotil miboga sababaraha ciri morfologi anu khas:
* **Akar:** Miboga sistem akar serabut .
* **Daun:** Urat daunna biasana sajajar (paralel), saperti dina daun Cau atawa Awi .
* **Batang:** Teu miboga kambium sahingga tangkalna henteu ngagedéan (henteu miboga kai teuas) .
* **Kembang:** Bagian-bagian kembangna biasana aya dina nikel tilu .

## Klasifikasi sareng Conto 
Kelompok monokotil dibagi kana sababaraha ordo penting:
# **Zingiberales:** Kaasup kulawarga Musaceae (cau) sarta rupa-rupa bungbu dapur saperti jahé sarta konéng .
# **Poales:** Ngawengku tutuwuhan tatanén utama saperti Paré, jagong, sarta rupa-rupa jukut .
# **Arecales:** Kaasup kulawarga palem-paleman saperti Kalapa sarta kawung .
# **Asparagales:** Kaasup rupa-rupa kembang hias saperti anggrék .

## Rujukan
Arecales

**Arecales** nyaéta salasahiji ordo tina tutuwuhan kembangan anu asup kana kelompok monokotil . Ieu ordo téh miboga hiji kulawarga utama anu kacida jembarna sarta penting sacara ékonomi, nyaéta Arecaceae atanapi kulawarga palem-paleman . Arecales sumebar sacara alami di wilayah tropis sarta subtropis di sakuliah dunya .

## Étimologi 
Ngaran **Arecales** dicandak tina ngaran genus utamana, nyaéta *Areca* . Kecap *Areca* sorangan asalna tina basa Malabar (India) anu nujul kana tangkal pinang . Istilah ieu sacara resmi diwanohkeun dina klasifikasi botani ku **Edward Bromhead** dina taun 1840 .

## Ciri Umum 
Tutuwuhan dina ordo Arecales miboga ciri-ciri morfologi anu mandiri:
* **Tangkal:** Biasana mangrupa tangkal tunggal (teu mibanda dahan) anu tumuwuh kaluhur, miboga titik tumuwuh dina tungtungna .
* **Daun:** Daunna rubak sarta miboga wangun saperti kipas atanapi bulu (pinatus) .
* **Buah:** Buahna biasana mangrupa buah batu (drupa) atanapi buah buni, saperti dina Kalapa .

## Mangpaat 
Dina budaya Sunda sarta Nusantara, anggota Arecales miboga mangpaat anu kacida gedéna:
# **Pangan:** Ngahasilkeun santen sarta minyak tina Kalapa, sarta gula tina cipati Kawung .
# **Wangunan:** Daun kawung atanapi kalapa sering dianggo pikeun hateup imah, sarta tangkalna dianggo pikeun tihang .
# **Karajinan:** Serat tina palapahna (injuk) tiasa dijantenkeun sapu atanapi tali .

## Rujukan
Alismatales

**Alismatales** nyaéta salasahiji ordo tutuwuhan kembangan anu asup kana kelompok monokotil . Ieu ordo téh kawéntar margi ngawengku rupa-rupa tutuwuhan anu hirup di cai (akuatik), boh di rawa, walungan, dugi ka tutuwuhan laut (lamun) . Salah sahiji kulawarga anu paling dipikawanoh dina ieu ordo nyaéta Araceae (kulawarga lompong atawa talas) .

## Étimologi 
Ngaran **Alismatales** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Alisma* . Kecap *Alisma* asalna tina basa Yunani kuna anu nujul kana tutuwuhan cai anu daunna mirip jiga lancep . Ieu istilah sacara resmi diaku dina sistem klasifikasi ku **Berchtold** sarta **Presl** dina taun 1820 .

## Ciri Has 
Tutuwuhan dina ordo Alismatales miboga sababaraha ciri mandiri:
* **Habitat:** Kalolobaanana mangrupa tutuwuhan akuatik atanapi sakuatik (hirup di tempat baseuh pisan) .
* **Siki:** Embrio dina sikina biasana miboga struktur anu unik sarta teu miboga éndospérum nalika geus sawawa (iwal ti dina kulawarga Araceae) .
* **Kembang:** Wangun kembangna rupa-rupa, ti mimiti anu basajan dugi ka anu miboga seludang kembang (*spatha*) saperti dina kulawarga lompong .

## Mangpaat 
Dina kahirupan sapopoé, anggota Alismatales miboga mangpaat anu rupa-rupa:
# **Pangan:** Kulawarga Araceae ngahasilkeun rupa-rupa beubeutian saperti Taleus (Colocasia esculenta) anu jadi sumber karbohidrat .
# **Hiasan:** Tutuwuhan saperti *Anubias* atanapi *Cryptocoryne* sering dianggo pikeun mapaésan akuarium (*aquascape*) .
# **Lingkungan:** Tutuwuhan laut (lamun) tina ordo ieu boga peran penting pikeun ngajaga ékosistem basisir sarta tempat mijahna lauk .

## Rujukan
Asparagales

**Asparagales** nyaéta salasahiji ordo tutuwuhan kembangan anu asup kana kelompok monokotil . Ieu ordo téh mangrupakeun kelompok anu kacida gedéna, ngawengku leuwih tina 26.000 spésiés tutuwuhan . Salah sahiji kulawarga anu paling kawéntar dina ieu ordo nyaéta Orchidaceae (anggrék) sarta Amaryllidaceae anu ngawengku rupa-rupa bawang .

## Étimologi 
Ngaran **Asparagales** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Asparagus* . Kecap *Asparagus* asalna tina basa Yunani *aspharagos* (ἀσφάραγος) anu hartina "sirung anu anyar tumuwuh" .
* **Kembang:** Bagian-bagian kembangna biasana aya dina kelipatan tilu, sarta miboga struktur anu variatif pisan .

## Mangpaat 
Dina kahirupan manusa, anggota Asparagales miboga mangpaat anu kacida loba:
# **Sayuran:** Sirung Asparagus sering dijantenkeun bahan kadaharan anu mahal hargana .
# **Bungbu Dapur:** Ngawengku rupa-rupa bawang saperti Bawang Beureum, bawang bodas, sarta bawang daun .
# **Hiasan:** Ngahasilkeun rupa-rupa kembang hias anu éndah saperti Anggrék, Lili, sarta Lidah Buaya (Aloe vera) .

## Rujukan
Dasypogonaceae

**Dasypogonaceae** nyaéta salasahiji kulawarga tutuwuhan kembangan anu asup kana ordo Arecales sarta kelompok monokotil . Ieu kulawarga téh éndémik di Australia, hartina sacara alami ngan ukur bisa kapanggih di éta buana . Sanajan bénten wangunna sareng kalapa atanapi jambé, dumasar kana panalungtikan filogénétik modérn, Dasypogonaceae téh mangrupakeun dulur pangdeukeutna tina kulawarga palem-paleman (Arecaceae) . Kecap *Dasypogon* asalna tina basa Yunani *dasys* (δασύς) anu hartina "kasap" atanapi "buluan", sarta *pogon* (πώγων) anu hartina "janggot" .

## Ciri Has 
Tutuwuhan dina kulawarga Dasypogonaceae miboga ciri-ciri anu mandiri dibandingkeun jeung monokotil sanésna:
* **Tangkal:** Sababaraha jinisna miboga tangkal anu teuas sarta ajeg kawas tangkal palem (contona dina genus *Kingia*), nanging sanés mangrupa kai sajati .
* **Daun:** Daunna biasana panjang, heuras, sarta méncos, mindeng tumuwuh ngariung dina tungtung tangkalna .
* **Kembang:** Kembangna leutik sarta ngumpul dina hiji dahan anu mangrupa bonggol (inflorescence) .

## Klasifikasi 
Kulawarga ieu diwangun ku opat genus utama anu sadayana asli ti Australia :
# ***Dasypogon***
# ***Calectasia***
# ***Kingia*** (sering disebut tangkal jukut Australia)
# ***Baxteria***

## Rujukan
Biomolekulér

**Biomolekulér** atanapi **biologi molekulér** nyaéta cabang tina biologi anu maluruh ngeunaan dasar molekul tina sagala rupa kagiatan biologi di jero sarta di antara sél . Widang ieu utamana museur kana interaksi antara rupa-rupa sistem sél, kaasup hubungan antara DNA, RNA, sarta sintésis protéin . Biomolekulér ogé nalungtik kumaha ieu interaksi téh diatur dina jero awak mahluk hirup . Ieu istilah mimiti populér dina pertengahan abad ka-20 nalika para élmuwan mimiti ngagunakeun téknologi fisika sarta kimia pikeun ngarti kana struktur dasar mahluk hirup .
2. **Kaséhatan:** Ngabantosan dina diagnosa panyakit sarta nyieun vaksin dumasar kana profil genetik virus atanapi baktéri . Widang ieu utamana museur kana interaksi antara rupa-rupa sistem sél, kaasup hubungan antara DNA, RNA, sarta sintésis protéin . Biomolekulér ogé nalungtik kumaha ieu interaksi téh diatur dina jero awak mahluk hirup . Ieu istilah mimiti populér dina pertengahan abad ka-20 nalika para élmuwan mimiti ngagunakeun téknologi fisika sarta kimia pikeun ngarti kana struktur dasar mahluk hirup .
#**Kaséhatan:** Ngabantosan dina diagnosa panyakit sarta nyieun vaksin dumasar kana profil genetik virus atanapi baktéri .
#**Taksonomi:** Ngagunakeun data molekulér pikeun nangtukeun hubungan kekerabatan mahluk hirup, saperti dina panalungtikan filogénétik Pteridophyta .

## Rujukan
Festival Film Indonesia 2025

**Festival Film Indonesia 2025** mangrupakeun perhelatan ajang Festival Film Indonesia anu ka-45. Peuting puncakna diselenggarakeun ku Kementerian Kebudayaan Republik Indonesia gawé bareng jeung Televisi Republik Indonesia dina tanggal 20 Nopémber 2025. FFI 2025 ngangkat téma "Puspawarna Sinema Indonesia", kalawan kecap "Puspawarna" anu ngandung harti ngagambarkeun kabeungharan rupa-rupa budaya, basa, latar sosial, jeung rupa-rupa sudut pandang anu aya di Indonesia, anu sakabéhna jadi sumber kakuatan pikeun pilem nasional. Téma ieu ogé jadi pangrayaan sarta réfléksi kana lalampahan industri pilem Indonesia.

## Pamenang jeung nominasi 
Nominasi diumumkeun dina tanggal 19 Oktober 2025 di ImXR Studio PFN by V2 Indonesia, Jakarta ku Ringgo Agus Rahman, Sheila Dara Aisha, Prilly Latuconsina, jeung Ario Bayu salaku "Duta FFI". Acara éta ogé dimeriahkeun ku Donne Maula. Pangumuman nominasi disiarkeun sacara langsung ngaliwatan kanal YouTube resmi Festival Film Indonesia jeung Kementerian Kebudayaan.

*Pengepungan di Bukit Duri* jeung *The Shadow Strays* masing-masing nampa nominasi panglobana, nyaéta 12 nominasi. *Jumbo* jadi pilem animasi kahiji anu dinominasikeun pikeun Film Cerita Panjang Pangalusna. Ringgo Agus Rahman jadi pamaén kadua anu nampa panghargaan Pamaén Utama Lalaki Pangalusna salila dua taun berturut-turut, sanggeus Deddy Mizwar nyieun rékor éta ku kameunangan dina taun 1986 jeung 1987.

## Rujukan
Penghargaan Grammy Tahunan ka-67

**Penghargaan Grammy Tahunan ka-67** ngahargaan rékaman, komposisi, jeung artis pangalusna dina periode 16 Séptémber 2023 nepi ka 30 Agustus 2024, sakumaha dipilih ku anggota Recording Academy, dina tanggal 2 Pébruari 2025. Dina taun ka-22 dilaksanakeun di Crypto.com Arena di Los Angeles, acara utama disiarkeun ku CBS sarta bisa ditonton sacara streaming di Paramount+. Saméméhna, aya acara premiere di Peacock Theater anu dimimitian jam 12:30 siang waktu PT. Nominasi diumumkeun ngaliwatan siaran langsung YouTube dina tanggal 8 Nopémber 2024. Komedian asal Afrika Kidul, Trevor Noah, jadi pemandu acara pikeun kalima kalina sacara berturut-turut.

Lagu "Not Like Us" ti Kendrick Lamar nyapu bersih sakabéh lima nominasi anu diraihna, kaasup Record of the Year jeung Song of the Year, nyaruakeun rékor jeung "Up, Up and Away" salaku lagu anu meunang panghargaan panglobana dina sajarah Grammy. Anjeunna jadi artis rap kadua anu meunang duanana kategori éta, sanggeus Childish Gambino dina 2019. Beyoncé meunang nominasi panglobana dina acara ieu, nyaéta sabelas nominasi, sarta meunang tilu panghargaan, kaasup Album of the Year jeung Best Country Album pikeun Cowboy Carter. Anjeunna jadi artis Hideung kahiji anu meunang Best Country Album jeung awéwé Hideung kahiji anu meunang Album of the Year saprak Lauryn Hill dina 1999. Chappell Roan meunang panghargaan Best New Artist, sedengkeun Sierra Ferrell nyapu bersih kategori American roots ku meunang sakabéh opat nominasi na. Doechii, anu ogé dinominasikeun pikeun Best New Artist, meunang Best Rap Album pikeun Alligator Bites Never Heal, jadi awéwé katilu anu meunang kategori éta sanggeus Hill (bareng The Fugees) dina 1997 jeung Cardi B dina 2019. Artis séjén anu meunang tilu panghargaan di antarana Charli XCX jeung St. Vincent. Sedengkeun artis anu meunang nominasi panglobana salajengna nyaéta Charli XCX jeung Post Malone (dalapan nominasi), sarta Kendrick Lamar jeung Billie Eilish (tujuh nominasi).

## Rujukan
Amaryllidaceae

**Amaryllidaceae** nyaéta salasahiji kulawarga tutuwuhan kembangan monokotil anu asup kana ordo Asparagales . Ieu kulawarga téh ngawengku leuwih ti 1.600 spésiés, kaasup rupa-rupa tutuwuhan anu miboga beuti (*bulb*) sarta kembang anu éndah . Salah sahiji ciri hasna nyaéta miboga kandungan sanyawa kimia anu méré bau mandiri, saperti dina bawang .

## Étimologi 
Ngaran **Amaryllidaceae** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Amaryllis* . Kecap *Amaryllis* asalna tina basa Yunani *amarysso* (ἀμαρύσσω) anu hartina "gumilang" atanapi "moncorong", nujul kana kaéndahan kembangna . Ieu kulawarga sacara resmi ditetepkeun ku **Jean Henri Jaume Saint-Hilaire** dina taun 1805 .

## Ciri Has 
Tutuwuhan dina kulawarga Amaryllidaceae miboga ciri morfologi anu unik:
* **Beuti:** Kalolobaanana mangrupa tutuwuhan hérba anu miboga beuti (*bulb*) atanapi rimpang salaku tempat neundeun cadangan kadaharan .
* **Daun:** Daunna biasana panjang, kaku, sarta tumuwuh langsung tina luhureun beuti .
* **Sanyawa:** Miboga sanyawa alkaloid anu unik sarta sanyawa sulfur anu ngabalukarkeun bau anu seukeut nalika daun atanapi beutina ditektek .

## Mangpaat 
Dina kahirupan sapopoé, Amaryllidaceae miboga mangpaat anu kacida jembarna:
# **Bungbu Dapur:** Ngawengku rupa-rupa jinis bawang, saperti Bawang beureum, Bawang Bodas, Bawang Daun, sarta Kucai .
# **Hiasan:** Rupa-rupa kembang saperti Bakung, Narsis, sarta *Amaryllis* sering dipelak pikeun ngapaésan taman .
# **Ubar:** Sababaraha jinis bawang geus lila dipaké ku urang Sunda pikeun ubar tradisional, saperti ubar muriang atanapi inféksi .

## Rujukan 
Kategiri:Biologi
Asparagus

**Asparagus** nyaéta salasahiji genus tutuwuhan kembangan dina kulawarga Asparagaceae anu ngawengku leuwih ti 200 spésiés . Ieu genus téh asalna tina wilayah Éropa, Afrika, sarta Asia, nanging ayeuna parantos sumebar sarta dipelak di sakuliah dunya . Sababaraha jinisna dimangpaatkeun salaku sayuran, sedengkeun jinis sanésna dipaké pikeun tutuwuhan hias . Istilah ieu sacara resmi ditetepkeun dina sistem taksonomi ku **Carl Linnaeus** dina taun 1753 .

## Ciri Has 
Tutuwuhan Asparagus miboga ciri-ciri anu mandiri dibandingkeun sareng monokotil sanésna:
* **Daun:** Daun sajatina kacida leutikna sarta mirip saperti sisit, sedengkeun anu katingal saperti daun sabenerna nyaéta dahan anu robah wangunna (disebut *cladode*) .
* **Sirung:** Miboga sirung (*shoot*) anu tumuwuh tina rimpang di jero taneuh, anu biasa disebut "rebung" asparagus .
* **Kembang:** Kembangna leutik sarta biasana miboga wangun saperti loncéng .

## Mangpaat 
Dina kahirupan manusa, genus Asparagus miboga dua kagunaan utama:
# **Sayuran:** Spésiés *Asparagus officinalis* dipanén nalika sirungna masih ngora kénéh pikeun dijantenkeun sayuran anu loba kandungan vitaminna .
# **Hiasan:** Sababaraha jinis saperti *Asparagus setaceus* (sering disebut "paku hias") dipaké pikeun ngapaésan karangan kembang atanapi taman buruan .
# **Ubar:** Dina sababaraha budaya, akarna dimangpaatkeun pikeun ubar tradisional anu boga sipat diurétik (ngalancarkeun kahampangan) .

## Rujukan 
Kategori : Biologi
Asparagaceae

**Asparagaceae** nyaéta salasahiji kulawarga tutuwuhan kembangan dina kelompok monokotil anu asup kana ordo Asparagales . Ieu kulawarga téh ngawengku leuwih ti 2.500 spésiés anu sumebar di sakuliah dunya, ti wilayah tropis dugi ka wilayah anu miboga iklim sedeng . Salah sahiji jinis anu paling kawéntar dina ieu kulawarga nyaéta genus *Asparagus* .

## Étimologi 
Ngaran **Asparagaceae** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Asparagus* . Kecap *Asparagus* asalna tina basa Yunani *aspharagos* anu nujul kana sirung anu anyar tumuwuh .

## Ciri Has 
Tutuwuhan dina kulawarga Asparagaceae miboga ciri-ciri anu rupa-rupa, nanging aya sababaraha hal anu mandiri:
* **Wangun Hirup:** Lolobana mangrupa tutuwuhan hérba anu miboga rimpang atawa beuti, nanging aya ogé anu mangrupa tutuwuhan jiga tangkal (saperti dina genus *Agave* atawa *Dracaena*) .
* **Daun:** Daunna biasana kaku sarta miboga urat daun anu sajajar, sakapeung robah jadi sisit leutik .
* **Kembang:** Bagian-bagian kembangna (tepal) biasana diwangun ku dua bunderan anu masing-masing miboga tilu lambar .

## Mangpaat 
Dina kahirupan manusa, anggota Asparagaceae miboga rupa-rupa mangpaat:
# **Pangan:** Sirung Asparagus dimangpaatkeun salaku sayuran méwah .
# **Hiasan:** Rupa-rupa jinis saperti Lidah Mertua (*Sansevieria*), Agave, sarta Lili Perdamaian sering dipelak pikeun ngapaésan buruan imah .
# **Serat:** Sababaraha jinis *Agave* (saperti Sisal) dipaké pikeun ngahasilkeun serat tali anu kuat .

## Rujukan
Gnetae

**Gnetae** atanapi **Gnetopsida** nyaéta salasahiji kelas tina divisio Gnetophyta anu ngawengku kelompok tutuwuhan siki kabuka (Gymnospermae) . Kelompok ieu diwangun ku tilu ordo anu hirup nepi ka ayeuna, nyaéta Gnetales, Welwitschiales, sarta Ephedrales .

## Étimologi 
Ngaran **Gnetae** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Gnetum* . Kecap *Gnetum* sorangan asalna tina basa Melayu "ganemon" (tangkil) .

## Ciri Has 
Gnetae miboga ciri morfologi anu mindeng dianggap mangrupakeun "sasak" antara Gymnospermae sarta Angiospermae:
* **Pembuluh:** Miboga unsur pembuluh (vessel elements) dina kai na (xylem) .
* **Daun:** Daunna rubak sarta miboga urat daun anu nyirip .
* **Siki:** Sikina kabuka, nanging biasana dibungkus ku lapisan kandel anu katingal saperti kulit buah .

## Mangpaat 
Dina kahirupan urang Sunda, kelas Gnetae miboga mangpaat ékonomi anu luhur:
# **Pangan:** Sikina Tangkil diolah janten emping, sedengkeun daun sarta kembangna dijantenkeun sayuran .
# **Serat:** Kulit tangkalna kacida kuatna sarta sering dianggo pikeun bahan tali .
# **Ubar:** Spésiés tina ordo Ephedrales parantos lami dianggo salaku bahan ubar asma .

## Rujukan
Owen Cooper

**Owen Patrick Cooper** (lahir 5 Désémber 2009) nyaéta saurang aktor asal Inggris. Anjeunna meunang pangakuan internasional pikeun peran debutna minangka Jamie Miller, saurang nonoman tersangka pembunuhan, dina miniseri Netflix *Adolescence* (2025). Pikeun peran éta, anjeunna meunang Primetime Emmy Award pikeun Aktor Pendukung Pinunjul dina Serial Terbatas atawa Antologi atawa Pilem, anu ngajadikeun anjeunna aktor lalaki pangngora anu kantos meunang Panghargaan Primetime Emmy. Cooper ogé meunang Golden Globe Award pikeun Aktor Pendukung Pangalusna – Serial, Miniseri atawa Pilem Télévisi, sarta Actor Award pikeun Pagelaran Pinunjul ku Aktor Lalaki dina Pilem Télévisi atawa Serial Terbatas pikeun peran anu sarua.

## Kahirupan awal 
Cooper lahir di Warrington, Inggris. Indungna digawé minangka pangasuh (carer), sedengkeun bapana damel di widang IT. Anjeunna boga dua dulur lalaki. Anjeunna kungsi jadi anggota tim Warrington Rylands U15, sarta awalna hayang jadi pamaén bal saméméh mimiti milu kursus akting mingguan di The Drama Mob, hiji sakola drama di Manchester anu diadegkeun ku aktris *Coronation Street* Tina O’Brien jeung Esther Morgan.

Cooper nyebutkeun yén anjeunna katarik pikeun ngudag dunya akting sanggeus ningali pagelaran Tom Holland dina pilem *The Impossible* (2012). Kulawargana ngarojong minatna dina drama jeung akting ti mimiti, sanajan henteu maksa (“teu ngadorong kaleuleuwihan”).

## Kahirupan pribadi 
Dugi ka April 2025, Cooper cicing di Orford, Cheshire, hiji wewengkon di pinggiran Warrington. Anjeunna mangrupakeun panggemar Liverpool F.C., sarta kungsi nganteurkeun bal pertandingan dina hiji laga rugby Super League antara Warrington Wolves jeung Hull F.C. dina 12 April 2025.

## Rujukan