Hayam

**Hayam** (dialék Banten: **Kotok**) (*Gallus gallus domesticus*) nyaéta sato ingu sabangsa manuk anu hirupna sapopoé dina taneuh.Anakna disebut **Ciak** atawa **Pitik**. Aya rupa-rupa hayam anu dipikawanoh saperti : hayam jago, hayam danten, hayam jajangkar, hayam kotok, jeung hayam bikang.
## Sipat Biologis jeung Habitat
Hayam téh sato omnivora.  Dina pangencaran, hayam sok kokoréh dina taneuh nyiar sarupaning sisikian, serangga jeung sato nu rada gedé kayaning kadal, oray leutik atawa anak beurit.

Hayam bisa hirup nepika 5-10 taun, gumantung kana prosés réproduksina.  Hayam pangkolotna di dunya, paéh dina umur 16 taun ku sabab gagal jantung, nurutkeun kana Guinness World Records.

### Kalakuan
#### Kalakuan Sosial
Hayam téh manuk nu resep nyobat tur hirup babarengan dina kelompok. Hayam boga deudeukeutan komunal pikeun nyileungleuman endog jeung ngagedékeunana. Hayam nyorangan dina kelompok bakal ngadominasi nu séjénna, sarta hayam nu dominan miboga prioritas pikeun aksés parab jeung tempat nyayang. Mindahkeun hayam jago atawa hayam bikang tina kelompok téh bisa ngalantarankeun gangguan témporér pikeun susunan sosial, nika susunan kakawasaan anyar diadegkeun. Nambahkeun hayam, komona mah anak hayam, kana kelompok anu aya bisa nyumebabkeun hayam téh diadu jeung cidera.

#### Begér
Hayam jago nu begér umumna mah sok ngigel puputeran di deukeut hayam bikangna, dibarengan ku nurun-nurunkeun jang-jangna. Tarékah ieu téh pikeun mancing hayam bikang.

## Jenis-jenis Hayam 
Dina kahirupan masarakat sunda, hayam téh dikelompokkeun jadi babaraha jenis. di antarana:
* Hayam Jabrig, nyaéta hayam anu sukuna buluan
* Hayam Borontok, nyaéta hayam anu buluna totol-totol bodas dina bulu beureum
* Hayam Katé, nyaéta hayam leutik siga japati
* Hayam Kedu, nyaéta hayam nu mindeng ngendogna, asalna ti désa Kedu kacamatan Parakan kedu
* Hayam Lisung, nyaéta hayam lindeuk nu sok karalang-kuriling dipipir imah baé tara ngaprak jauh
* Hayam Mutiara, nyaéta sabangsa hayam anu dina buluna kulawu totol-totol bodas sagedé-gedé mutiara
* Hayam kumupu, nyaéta anak hayam anu kakara megar buluna siga kapuk kénéh
* Hayam Renggé, nyaéta hayam anu buluna siga bulu hiris (ucing)
* Hayam Pelung, nyaéta hayam jago ti Cianjur nu kongkorokna ngagoronggong laun jeung melung, haya, ieu lain pikeun didahar tapi pikeun dipiara wungkul
* Hayam Tukung, nyaéta hayam anu euweuh buntutna lebah buntut buluna siga batok nangkub
* Hayam Turundul, nyaéta hayam gundul atawa buluna saeutik pisan
* Hayam Carambang, nyaéta hayam nu buluna hideung tapi loba totol-totol bodas
* Hayam Camani, nyaéta hayam hideung anu nepi ka kulit, daging ogé tulangna hideung.
Ciri-ciri hayam aduan bisa ditempo tina pamatuk, mata, bulu, jeung sisikna.
Pamatuk hayam aduan anu hadé disebut péot jaramieun, matana pétét, bulu jangjangna kudu nutupan nepi ka tunggir, cékérna kudu capit hurangeun nyaéta miboga capit jiga hurang, tulang dadana kudu nepi ka deukeut telih,.

Béda jeung hayam jago, hayam jago anu hadé miboga sora anu panjang sedengkeun hayam aduan sorana kudu pondok. Hayam adu tara sagawayah dileupaskeun bareng jeung hayam-hayam sjénna tapi kudu aya dina kandang ranggap.
ku cara rutin hayam adu dimandian tuluy dipoyan sangkan kuat, jeung deui hayam aduan ulah sagawayah dibéré nyatu naon baé kudu anu aya gizian.

## Rujukan