Falsafah Sunda

Sunda miboga elmu nu disebut **filsafat sunda**.

## Silih Asah, Silih Asih, Silih Asuh 
Upama aranjeun cicing di wewengkon Jawa Kulon atawa malah jalma ti Suku Sunda, mangka tangtu aranjeun pernah maca atawa ngadangu hiji falsafah anu nyoara,**“Silih Asah, Silih Asih, Silih Asuh.”**

Falsafah atawa tetempoan hirup éta henteu luput ti kahirupan masarakat Sunda. Falsafah ieu boga maksud alus dina hubungan jalma sarta sabenerna jeung sakuduna sakumna masarakat di Indonesia nyekel panceg falsafah ieu.
   
Supaya teu aya anu éwed kana maksud tina “Silih Asah, Silih Asih, Silih Asuh”, hayu urang pedar hiji-hiji sarta nerapkeunana dina kahirupan urang sapoé-poé.

Silih Asah anu hartina silih ngasah atawa nyeukeutkeun. Lain silih nyeukeutkeun bedog pikeun ngadék hiji jalma, tapi silih ngasah élmu atawa pangabisa sarta kacerdasan. Henteu ngan dina lingkungan sakola atawa kampus wungkul, mikeun élmu bisa ku urang di pigawé di mana waé, contona nyaéta dina média sosial. Biasana henteu carang aya hiji jalma anu nanyakeun hiji perkara, atawa kabingungan ngeunaan perkara anu keur dijalanina, mangka sakuduna urang mikeun élmu anu dipikanyaho samampu urang. Urang ngasah jajatén batur sabab jajatén urang geus leuwih tiheula diasah. Upama tiap masarakat seukeut élmu sarta kacerdasanna, mangka karaharjaan bisa ningkat sabab batur bakal leuwih kapaké kalawan élmu na.

Silih Asih anu ngabogaan harti silih pikanyaah atawa pikadeudeuh. Lamun urang ningali masarakat poé ieu, meureun urang bakal ningali kaijidan di mana-mana, atawa hiji jalma anu pinuh amarah nungguan kasempetan pikeun bales dengdem. Ieu pisan sababna masarakat silih mikangéwa, henteu silih pikaresep jeung nu lianna. Tapi, upama masarakat bisa silih pikanyaah, mangka masarakat anu tengtrem bakal kacipta ku sorangan. Ieu pisan anu sakuduna ku masarakat di anut dina prinsip hirupna. Lain ngan saukur silih pikanyaah jeung pasangan, kulawarga atawa hiji jumplukan, tapi pikeun sasama jalma sarta jumplukan lianna. Rasa silih pikanyaah lain seperti nunjukkeun rasa deudeuh ka pasangan, tapi tenggang rasa, toleransi sarta silih bantuan bakal beuki nguatkeun hubungan masarakat nu hiji jeung nu lianna.

Silih Asuh kalawan hartina silih ngabingbing atawa ngasuh. Anu merlukeun bimbingan lain ngan saukur budak waé, tapi jalma sawawa sarta leuwih deui rumaja-rumaja anu sanggup néangan jati diri ieu perlu pisan pikeun dibingbing. Bisa disebutkeun néangan jati diri ieu dipaké pikeun ngalégalkeun hiji perkara anu goréng.
Kolot ngabingbing budak ngora pikeun hirup angger dina kahadéan sarta sabalikna, budak ngora ngabingbing kolot pikeun angger dina kasaéan deui. Sasama tatangga silih bingbing, sasama masarakat sarta para wawakil rahayat sakedahna silih bingbing.

Silih pikanyaah, silih ngasah, sarta silih bingbing bakal leuwih alus lamun dipigawé dina kahirupan masarakat sapopoé. Leuwih deui upama ningali kaayaan masarakat anu lolobana teu pageuh pamadegan saperti poé ieu, mangka ku silih asah, silih asih, silih asuh bakal ngajadikeun masarakat balik deui kana kualitas anu pernah leungit ku robahna jaman.

## Tri Tangtu Di Buana 
Tri Tangtu di Buana mangrupakeun konsép kosmologis jeung filosofis Sunda anu ningali yén jagat raya téh kabagi kana tilu lapisan utama: Buana Nyungcung (alam luhur), Buana Panca Tengah (alam manusa), jeung Buana Larang (alam handap). Buana Nyungcung dipikaharti minangka tempat pangluhurna, tempat kakuatan ilahi atawa Sang Hyang Tunggal cicing, anu jadi sumber sagala kahirupan. Buana Panca Tengah nyaéta dunya manusa nu pinuh ku dinamika sosial, budaya, jeung moral, tempat manusa ngalakonan takdirna kalawan rupa-rupa pilihan étis. Sedengkeun Buana Larang mangrupa alam handap anu patali jeung kakuatan poék, énergi anu ngaruksak, sarta akibat tina panyimpangan moral.

Dina kerangka ieu, filsafat Sunda henteu ngan ukur nempatkeun manusa minangka mahluk rasional, tapi minangka pangreksa kasaimbangan anu ngahubungkeun tilu tataran kosmis téh. Manusa kudu hirup sasaruaan jeung hukum ilahi, ngajaga harmoni jeung sasama, sarta ngatur alam tanpa ngaruksak tatali tatananana. Prinsip ieu ngawangun pondasi étika anu nolak sipat eksploitatif, boh ka manusa boh ka lingkungan. Konsép ieu ogé kacermin dina rupa-rupa tradisi, sapertos larangan pamali, ritual tatanén, nepi ka sikep rukun dina hurip anu nekenkeun kana katertiban sosial.

Leuwih jero, Tri Tangtu di Buana lain ngan ukur métafisika kosmos, tapi ogé pituduh praktis pikeun kahirupan masarakat Sunda. Ieu konsép ngabentuk landasan étika kapamingpinan (raja dianggap salaku wakil harmoni kosmis), ritual sapopoe, nepi ka pola hubungan antarmanusa. Kasadaran yén dunya manusa téh ngan saukur salah sahiji lapisan di antarana tatanan jagat raya, ngajadikeun masarakat Sunda nempatkeun kahirupan dina handap asor, kesederhanaan, jeung tanggung jawab babarengan. Ku kituna, Tri Tangtu di Buana mangrupakeun manifestasi filsafat harmoni, anu ngajar yén kasederhanaan jeung kasejahteraan sajati ngan bisa kahontal lamun hubungan jeung Gusti, jeung sasama, sarta jeung alam dijaga dina kasaimbangan anu dinamis.

## Hirup Rukun Jeung Alam 
Ungkapan “Hirup kudu rukun jeung alam” ngagambarkeun pandangan filsafat Sunda yén manusa téh lain pangawasa mutlak kana alam, tapi sabagian tina jaringan kahirupan anu kudu dijaga kasaimbanganana. Alam dipikaharti lain saukur minangka sumber daya matérial, tapi ogé minangka rohangan sakral anu dieusi ku kakuatan gaib, karuhun, jeung énergi kahirupan. Ku sabab kitu, paripolah anu ngaruksak alam dianggap ngalawan kodrat, komo mindeng dikategorikeun minangka pamali. Kasadaran ieu ngabeungkeut manusa Sunda tradisional pikeun memperlakukan leuweung, walungan, jeung taneuh tatanén kalawan pinuh ku rasa hormat.

Dina prakték kabudayaan, prinsip ieu katingali dina rupa-rupa tradisi agraris saperti seren taun, ritual panghormatan ka Dewi Pare (Nyi Pohaci Sanghyang Asri), atawa tatacara muka lahan anu sok dibarengan ku do’a-do’a husus. Sadayana éta nandakeun yén hubungan jeung alam lain hubungan eksploitatif, tapi hubungan spiritual jeung étis. Alam dianggap salaku mitra nu méré kahirupan, sarta manusa boga kawajiban ngajaga sangkan harmoni henteu kaganggu. Ieu téh wangun kearifan ékologis anu geus aya lila saméméh wacana modéren ngeunaan “pangwangunan lestari” (sustainable development) didengungkeun.

Leuwih jero deui, falsafah rukun jeung alam ogé ngabentuk étika sosial masarakat Sunda. Nalika manusa diajar hirup sasaruaan jeung alam, dina waktu anu sami maranéhna ogé diajar hirup rukun jeung sasama. Kasadaran yén cai, taneuh, jeung angin téh kagungan babarengan ngalahirkeun sikep kolektif: gotong royong, hemat, jeung sederhana. Ku kituna, filsafat “Hirup kudu rukun jeung alam” henteu eureun dina hubungan ékologis wungkul, tapi melebar jadi kerangka hirup harmonis, dimana kasejahteraan manusa, lingkungan, jeung spiritualitas leumpang babarengan tanpa silih ngaruksak.