X

**X** nyaéta hurup ke-24 dina alfabét Latin. Hurup ieu dibaca /ɛks/. Dina élmu fonétik, *x* nyaéta lambang IPA sarta X-SAMPA pikeun konsonan desis wiati-wiati tukang nirsuara, kawas dwihuruf "kh" dina kecap "khusus" dina basa Indonésia.

## Sajarah
Dina mulanya, gabungan konsonan /ks/ dina basa Yunani Kuna ditulis sarua, minangka *Khi* **Χ** (dialek Kulon) atawa *Ksi* **Ξ** (dialek Wétan). Pamustunganana, *Khi* dipaké pikeun sada /kʰ/ (/x/ dina basa Yunani Modérn), samentara *Ksi* dipaké pikeun sada /ks/. Urang Étruska geus nyokot alih *Χ* ti dialek Yunani Kulon Kuna; mangka, X ngawakilan sada /ks/ dina basa Étruska sarta Latin.

Henteu dipikanyaho naha hurup *Khi* sarta *Ksi* mangrupa ciptaan urang Yunani, atawa asalna ti rungkun basa Semit. *Khi* diurutkan ampir dina ahir susunan alfabét Yunani, sanggeus hurup-hurup asal Semit, babarengan jeung *Fi*, *Psi*, sarta *Oméga*, jeung alpukah yén hurup-hurup éta mangrupa inovasi; leuwih deui, henteu aya hurup anu ngawakilan sada /ks/ sacara terperinci dina basa Semit. Aya hiji hurup Fénisia  *kheth* anu kamungkinan berbunyi /ħ/, rada sarupa kalayan /kʰ/, tapi mulanya ditarima dina alfabét Yunani minangka konsonan /h/, sarta saterusna, dipaké pikeun sada vokal panjang *Eta* (Η,η), mangka hurup éta henteu kasampak minangka asal hurup *Khi*. Hurup Fénisia  *Samekh* (ngawakilan /s/) mindeng dianggap minangka inspirasi pikeun *Ksi*, tapi kawas anu diterangkan, *Khi* miboga wangun anu béda ti *Ksi*—meskipun hurup éta meureun mangrupa variasi séjén anu ogé asalna ti *samekh*. Wangun asal *samekh* sugan mangrupa hiéroglif Mesir pikeun Djed, tapi ieu ogé henteu pasti alatan euweuh wangun Protosinaitik pikeun hurup ieu anu idéntik kalayanana.

## Pamakéan
*Dina Alfabét Fonétis International, [x] nyaéta simbol konsonan desis wiati-wiati tukang nirsuara. 
*Dina alfabét Latin, **X** melambangkan sada /ks/. 
*Dina Angka Romawi, *X* melambangkan bilangan 10 (sapuluh). 
*Dina sawatara basa, minangka parobahan peunteun fonétik sarta adaptasi tulisan leungeun, *X* dilafalkan berbéda-béda. 
*Dina basa Indonésia, *X* dipaké dina istilah anu diserep ti basa kosta, contona xenon. 
*Dina basa Inggris, *X* nyaéta hurup pikeun gugus konsonan [ks]; atawa sakapeung lamun dituturkeun ku suku kecap beraksen anu dimimitian jeung sada vokal, atawa lamun dituturkeun ku "h" nirsuara sarta sada vokal beraksen [gz] (conto: *exhaust*, *exam*); sawajarnana diucapkan [z] lamun jadi hurup kahiji hiji kecap (conto: *xylophone*), sarta dina sawatara kecap majemuk sada [z] henteu robah (conto: *meta-xylene*). X ogé melambangkan sada [kʃ] dina omongan anu lekasan kalayan *-xion*. X ogé melambangkan sada [gʒ] atawa [kʃ], contona dina kecap *luxury* sarta *sexual*. Lamun hurup *X* mengawali kecap dina basa Inggris kawas *xynene* sarta sada *z* anu dihasilkeun, mangka hurup *X* henteu diucapkan. X di ahir kecap biasana diucapkan [ks] (conto: *ax*/*axe*) kajaba dina kecap pinjaman kawas *faux* (tempo ulasan pikeun basa Perancis, di handapeun).
*Dina basa Malayu, *X* lain waé mangrupa hurup anu pang saeutik dipaké di sakumna kosakata basa Malayu, hurup ieu séolah-olah henteu kungsi dipaké kajaba pikeun kecap-kecap anu nyebutkeun ngaran hurup ieu dina kecap kasebut (conto: *sinar-X*). Pikeun kecap-kecap pinjaman ti basa séjén anu ngandung hurup "x" kawas *se**x*** sarta ***x**ylophone*, hurup x digantian kalayan "ks" ([ks] di tengah atawa ahir kecap) atawa "z" ([z] di mimiti kecap), ku kituna dieja *sék**s*** sarta ***z**ilofon*.
*Dina basa Spanyol lila, *X* disebut kawas [ʃ] alatan basa ieu masih sasada jeung basa Iberia anu séjén. Saterusna, sada ieu robah jadi sada [x] anu teuas. Dina basa Spanyol modérn, sada [x] dieja kalayan *j*, atawa kalayan *g* saméméh *e* sarta *i*, tapi *x* dikekalkan pikeun sasatengah ngaran (contona *México*, anu beralternasi kalayan *Méjiko*). Kiwari, *X* ngawakilan sada [s] (minangka hurup kahiji omongan), atawa alpukah konsonan [ks] sarta [gs] (conto: *oxígeno*, *examen*). Leuwih arang deui; kawas dina basa Spanyol lila, hurup *x* kaci disebut minangka [ʃ] di poé ieu dina kecap-kecap ngaran has kawas *Raxel* (variasi Rachel) sarta *Xelajú*. Dina variasi basa Spanyol di Amérika sarta séséo, digraf *xc* di *excelente* disebut minangka [ks] tapi di Spanyol, kombinasi konsonan kasebut disebut [ks-θ]. 
*Dina basa Albania, *x* ngawakilan [dz], samentara digraf *xh* ngawakilan [dʒ].
*Dina Hanyu Pinyin, sistem transkripsi resmi pikeun basa Mandarin, hurup *x* ngawakilan sada konsonan desis prawiati-wiati henteu bersuara (/ɕ/).  
*Dina basa Jerman sarta basa Italia, *X* dipaké utamana dina kecap serapan.

## Kode komputasi
## Tempo ogé