Hiris

{{taxobox
|name = Hiris (Gude)
|image = Cajanus caja 080716-1078 ayot.jpg
|image_caption = Gude, *Cajanu caja*dari Ayotupas, Timor Tengah Selatan
|regnum = Plantae
|unranked_divisio = Angiospermae
|unranked_classis = Eudikotil
|unranked_ordo = Rosidae
|ordo = Fabales
|familia = Fabaceae
|genus = *Cajanus*
|species = ***C. cajan***
|binomial = *Cajanus cajan*
|binomial_authority = (L.) Millsp.
|synonyms=
* *Cytisus cajan* L. (1753)
* *Cytisus pseudocajan* Jacq. (1772)
* *Cajanus flavus* DC. (1813), nom. illeg.
* *Cajanus indicus* Spreng. (1826)
* *Cytisus guineensis* Schumach. & Thonn. (1827)
|synonyms_ref = *Hiris*, *kacang kai*, *kacang gude* (Jawa), *kacang bali* (Bahasa Melayu), *kacang hiris* (Sunda), *kance* (Bugis), *kekace*, *undis* (Bali), *kacang iris*, *kacang turis*, *lebui*, *legui*, *puwe jai* (Halmahéra), *tulis* (Roté), *tunis* (Timor), *ritik lias* (Batak Karo), jeung *koloure *(Tomia-Wakatobi).

## Gambaran 
Hiris mangrupa perdu jangkung nepi ka 3 m.

Siki buah hiris sirungan dina 2-3 minggu ti saprak dipelakeun dina taneuh. Umur 56-210 poé Kaluar kembang. Tangkal hiris kagolongkeun déwasa di mana geus nincak umur  95-256 poé dina kaayaan normal usum hujan jeung beurang leuwih lila ieu tangkal gancang pisan kembangan. Tapi di Indonésia mah, usum kembangan jeung buahan bisa waé sapanjang taun.

## Habitat 
Dilaporkeun ku Setijati Sastrapradja jeung baturna dina taun 1981, gude/hiris mimiti kapanggih di Afrika. Kaduana di India anu mangrupa puseur tina rupa-rupa pepelakan. Kiwari, ieu tangkal hiris loba kapanggih di nagara-nagara tropis ogé subtropis. Numutkeun catetan Prosea, hiris/gude asal muasalna ti India, satuluyna nyebar nepi ka Asia Tenggara. Gude nepi ka Afrika dina taun 2000 SM bisa ogé saméméhna ti éta, nepi ka nagara Amerika ngaliwatan budak-budak beulian ti Afrika , jeung disawang ieu hiris ngaliwan ogé Atlantik jeungPasifik. Kiwari ieu tangkal téh loba jadi pepelakan di nagara tropis, kaasup di jerona Anakbenua India jeung Afrika Selatan, meureun mimiti tina abad ka-17 Masehi.

Catetan-catetan séjén mertelakeun kamungkinan ieu tangkal asalna ti India. Di dieu aya tangkal liar anu mangrupa kulawarrgana (*Mansi*) tempatna di leuweung  tropis. Papanginggah arkéologis ngeunaan ieu kacang bali sahenteuna aya dina dua situs Neolitik di Odisha, Gopalpur jeung Golbai Sassan umurna kurang leuwih 3.400 jeung 3.000 taun anu geus kaliwat, jeung hiji situs di India kidul, Sanganakallu jeung Tuljapur Garhi, ogé mibanda umur kurang leuwih 3,400 taun kaliwat. Ti India, nepi keun ka Afrika wétan jeung Afrika Kulon. Dinamangsa kapanggih ku urang Eropa, nya di dieu pisan dingaranan *Congo Pea* (Kacang Kongo). Utamana di jawa beulah wetan loba huma-huma ogé kebon anu kaayaana 2000 mdpl.

## Kagunaan jeung mangpaat 
Polong hiris anu ngora kénéh dipaké lalab, sayur atawa rujak. Sikina saméméh dikonsumsi biasana digoréng heula, sakapeung bisa ogé dimangpaatkeun pikeun ubar, dijieun témpé jeung tahu gagantina kadelé, atawa diolah ku jalan disangray.. Di Anak benua India, kacang hiris diarah sikina tuluy diolah jadi hiji kadaharan anukatelah  ''dhal'. Baheula  Heyne dina taun 1916, *dhal* dianggap kurang kagunaana; ku lantaran éta kacang hiris dijieun kadaharan panutup anu dibéré rasa amis
.  Energi yang terkandung berkisar 1450 kJ/100 g. Biji segar mengandung vitamin, terutama provitamin A dan vitamin B kompleks.

Hiris bisa dimangpaatkeun pikeun ubar ararateul, Heyne nalungtik  di Buitenzorg (kiwari Bogor) daun hiris diléob tuluy caina diinum  . Daun hiris ogé dipaké pikeun ngubaran geuring kuneng, sariawan dina baham, sesek nafas, jeung gangguan padaharan. Di Jawa, daun hiris dipaké pikeun ngubaran galingging, jeung herpes. Akar tangkal hiris ogé mujarab pikeun ngubaran cacingeun, batuk berdahak, jeung raheut. Aya ogé sikina dipaké pikeun ngubaran bagéan awak anu bareuh . Disababaraha tempat di Afrika, ieu tangkal hiris dipaké pikeun ngubaran kasakit padaharan. Malahan di Madagaskar ieu tangkal téh dipaké pikeun ngosok huntu. séjén ti éta tangkal hiris bisa digunakeun pikeun ngubaran infeksi mata, nyeri ceuli, Jeung akarna dipaké ngubaran panyakit  sipilis.

## Melak hiris 
Hiris mangrupa pepelakan sumber pangan anu loba kagunanana, di Indonésia (Jawa Timurjeung Pulau Sunda) ogé Filipinagude mangrupa tangkal anu mindeng dipelak di daérah anu garing, dipelak disisi kebon jeung sawah-sawah. Dipelak tina sikina. Bisa dipelak babarengan jeung sorgum, suuk atawa kapas.  panyakit atawa Hama tangkal gude anu mindeng ngaganggu nyaéta spesies *Heliothis* jeung lalat buah *Agromyza*. Sedengkeun, di Sulawesi beulah kaler, kacang gude diganggu ku hama polong, nyaéta *Maruca testulalis* jeung*Helicoverpa* sp. Sok padahal ieu, beubeunangan tatanén kacang hiris ieu mangrupa panambah pikeun nyubadanan kabutuhan kadaharan atawa pangan. Disebutkeun ku  Rumphius anu dilaporkeun ku Heyne- di mana  "hileud buah jeung daun bakal daratang dina mangsa asup kana usum hujan. Tangkal hiris buahan genep bulan ti saprak dipelak.

## Taksonomi 
Dilaporkeun ku *Heyne*, hiris kabagi jadi sababaraha forma, jeung dibédakeun dumasar kana kelir kulit buah [[siki]], utamana:
* Abu-abu bodas;
* Konéng;
* coklat jeung ;
* hideung

## Dicutat tina
**Catatan bawah**

**Referensi**