open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
H

**H** nyaéta hurup ke-8 dina alfabet Latin. Dina basa Indonésia, hurup ieu disebut **ha**. Dina basa Inggris, hurup ieu disebut ***aitch*** (loba: *aitches*), dibaca /ˈeɪtʃ/ atawa /ˈheɪtʃ/. Hurup ieu biasana melambangkan konsonan desis celah sora nirsuara.

## Sajarah
Hurup Semitik ח (ḥêṯ) kamungkinan badag melambangkan konsonan desis hulu kerongkongan teu bersuara (/ħ/). Wangun hurup ieu meureun hartosna pager. Alfabét Yunani H mimiti berbunyi /h/, tapi lila-lila jadi hurup vokal *eta* (Η, η) anu berbunyi /ɛː/ (dina basa Yunani modérn, foném ieu ngagabung kalayan /i/.)

Basa Étruska sarta basa Latin kungsi mibanda foném /h/, namum ampir kabéh rungkun basa Roman kaleungitan sada éta. Saterusna basa Romania meminjam foném /h/ ti basa-basa Slavia di deukeutna, sarta basa Spanyol ngamekarkeun sada /h/ sekunder ti /f/ saméméh kaleungitan sada éta deui, samentara sawatara dialek basa Spanyol maké /h/ minangka alofon /s/ di sawatara wewengkon anu maké basa kasebut.

## Pamakéan
Dina Alfabét Fonétik Internasional, simbol ieu dipaké pikeun ngawakilan dua sada. Hurup leutikna, [h], ngawakilan konsonan desis celah sora teu bersuara atawa 'berhembus', sarta hurup badag anu dikecilkan, [ʜ], melambangkan konsonan desis katup ambekan teu bersuara.

H ogé dipaké dina élmu pasti. Dina kimia, H nyaéta simbol kimia pikeun Hidrogén. H nyaéta simbol konstanta Hubble (hurup badag) sarta jangkungna/kedalaman (hurup leutik) dina fisika.

H ogé mangrupa singgetan ti unit induktansi dina sistem Hijian Internasional: hénry.

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* ĥ
* ħ
* Eta (hurup Yunani)
Macan dahan Sunda

**Macan dahan Sunda** (*Neofelis diardi*) nyaéta hiji spésiés ucing liar ukuran sedeng nu hirup di Kalimantan jeung Sumatra. Taun 2006, ieu spésiés kakara dipisahkeun ti dulurna Macan dahan (*Neofelis nebulosa*) di daratan utama buana Asia.

Taun 2008 IUCN ngasupkeun ieu spésiés kana kelas *rawan*, ku sabab ukuran populasi éféktifna kurang ti 10.000 (sawawa) anu terus ngurangan.

Saméméhna, ieu spésiés katelah **Macan dahan Bornéo** () — ngaran anu dipublikasi ku WWF dina Maret 2007, nyonto omongan Dr. Stephen O'Brien ti Lembaga Kangker Nasional AS, "*Hasil panalungtikan genetik écés nuduhkeun yén macan dahan di Kalimantan kudu dianggap salaku spésiés anu misah*".

## Dedegan 
Macan dahan Sunda téh ucing panggedéna di Bornéo, awakna seseg, beuratna 12–25&nbsp;kg. Panjang sihungna nepi ka 5&nbsp;cm, buntutna mapakan panjang awakna. Pola buluna teu tetep, tapi sacara umum kawas awan (ku kituna dina basa Inggris katelah "*clouded leopard*", "maung tutul awan"). Najan para élmuwan geus wanoh ka ieu sato ti awal abad ka-19, ieu sato kakara diaku salaku hiji spésiés taun 2006, lain subspésiés ti *Neofelis nebulosa*.

## Sebaran jeung habitat 
Macan dahan Sunda sigana ukur aya di kalimantan jeung Sumatra. Di Kalimantan kapanggih di leuweung hujan lebak (handapeun 1500 m lbl) jeung di leuweung geledegan (leuwih saeutik). Di Sumatra kapanggih leuwih loba hirup di pagunungan, tapi can kanyahoan aya/henteuna di Kapuloan Batu deukeut Sumatra anu laleutik.

## Ékologi jeung paripolah 
Paripolah/pola hirup macan dahan Sunda can pati dipikawanoh ku sabab tara kawénéhan, tapi sacara umum hirupna resep nyorangan.

Macan dahan ilaharna néang mangsa dina taneuh sarta ngamangpaatkeun kabisana dina tétérékél pikeun nyingkahan bahya.

## Ngaran lokal 
Di Indonésia ieu sato katelah "macan dahan", anapon dina basa Malayu (baheula dipaké di Sumatra, kiwari masih dipaké di Malaysia) disebut "harimau dahan".

## Rujukan 
## Tutumbu kaluar 
* Bornean Clouded Leopard Programme
* Clouded Leopard Conservation and Research in Borneo
* BBC Earth News, February 2010: Clouded leopard: First film of new Asia big cat species
* New Scientist: *Rare leopard caught on candid camera*

Artikel kalawarta anu bisa kénéh dibuka:
* The Clouded Leopard Project, March 2007: *Borneo Clouded Leopard Classified as New Species* 
* BBC News, March 2007: *Island leopard deemed new species*
*msnbc.com, March 2007: *New leopard species found in Borneo*
*National Geographic, March 2007: *Photo in the News: New Leopard Species Announced*
*Daily Mail, March 2007: *New species of leopard with largest fangs in cat world discovered*
M

**M** nyaéta hurup Latin modérn anu ke-13. Ngaranna em, dibaca [ɛm].

## Sajarah
Wangun hurup M asalna ti hurup Fénisia Mem, ngaliwatan hurup Yunani Mu (Μ, μ). Hurup Mem Semitik kamungkinan badag melambangkan cai. Dipikanyaho bahawa masarakat Semit anu hirup di Mesir kira-kira 2000 SM mengadaptasi hiérogif "cai" anu mulanya melambangkan konsonan sengau rongga-gigi (/n/), alatan kecap Mesir pikeun "cai" berbunyi "n-t". Simbol éta dijadikeun hurup M dina basa Semitik, alatan kecap cai dina basa maranéhanana dimimitian jeung sada kasebut.

## Pamakéan
Hurup M melambangkan sada konsonan sengau dwibibir (m), boh dina basa klasik boh modérn. Dina Alfabet Fonetik Internasional, hurup M leutik melambangkan konsonan sengau dwibibir, sedengkeun variasi bentukna (ɱ) melambangkan konsonan sengau bibir-gigi. Kamus Basa Inggris Oxford (édisi kahiji) nyatakeun bahawa hurup 'm' kadangkala berbunyi vokal dina kecap kawas *spasm* sarta akhiran *-ism*. Dina istilah modérn, pamakéan kitu diuraikan minangka konsonan suku ([m̩]).

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Μ, μ (hurup Yunani)
L

**L** nyaéta hurup ke-12 dina alfabét Latin. Hurup ieu disebut el, dibaca [ɛl].

## Sajarah
Hurup **L** asalna ti wangun hurup Semitik "iteuk" atawa "embé" anu ngawakilan sada /l/. Ieu meureun dumasar hiéroglif Mesir anu geus diadaptasi ku urang Semit pikeun tujuan penulisan. Hurup Yunani Lambda Λ (hurup badag) atawa λ (hurup leutik), anu ogé mangrupa hurup Étruska sarta Latin, ngawakilan sada anu sarua sakumaha hurup Semitik kasebut.

## Pamakéan
Dina basa Inggris, *L* mibanda sawatara peunteun, gumantung kemunculannya saméméh atawa sanggeus hurup hirup. Sada konsonan hampiran-sisi rongga-gigi (sada anu dilambangkan ku Alfabét Fonétik Internasional minangka "L" leutik) diucapkan lamun mendahului vokal, kawas dina kecap *lip* atawa *please*, samentara sada hampiran-sisi rongga-gigi tervelarisasi (IPA: [ɫ]) dilafalkan dina kecap *bell* sarta *milk*. Vélarisasi ieu henteu mecenghul dina loba basa-basa Éropa anu ngagunakeun *L*; éta ogé mangrupa faktor anu nyieun pelafalan *L* jadi hésé pikeun pamaké basa anu henteu mibanda, atawa mibanda peunteun sada béda, pikeun L^, kawas dina basa Jepang atawa basa Tionghoa dialek kidul.

*L* bisa mecenghul saméméh ampir saban sada letup, desis, atawa gésék dina basa Inggris. Dwihuruf umum kawas *LL*, anu mibanda peunteun sarua kawas *L* dina basa Inggris, tapi mibanda peunteun béda nyaéta konsonan desis-sisi ronga-gigi teu bersuara (IPA: /ɬ/) dina basa Welsh, anu mecenghul dina mimiti kecap.

Sada hampiran-sisi wiati-wiati atawa *L* palatal (IPA: /ʎ/) mecenghul dina sagala rupa basa, sarta dilambangkan kalayan *GL* dina basa Italia, *LL* dina basa Spanyol sarta Katalan, *LH* dina Portugis, sarta *Ļ* dina Latvia.

L nyaéta lambang angka 50 (lima puluh) dina angka Romawi.

L ogé dipaké dina élmu pasti. Dina fisika, L nyaéta simbol panjang. L singgetan ti unit volume dina sistem Hijian Internasional: liter.

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Ł, Ll, £
* Lambda
O

**O** nyaéta hurup Latin modérn anu ke-15, disebut **o**. Dina basa Indonésia dibaca [o], sedengkeun dina basa Inggris diucapkan minangka diftong [ˈoʊ], wangun lobana *oes*. Biasana hurup ieu melambangkan sada vokal tukang satengah katutup buleud. Dina sawatara basa, ortografi unggal basa nyieun peunteun fonétik hurup ieu berbéda-béda, kawas "eo" dina basa Koréa pikeun sada [ʌ] (vokal tukang satengah kabuka takbulat); "oe" dina basa Walanda pikeun sada [u] (vokal tukang katutup buleud).

## Sajarah
Hurup O asalna ti hurup Semitik `*Ayin* (panon) anu melambangkan konsonan, kamungkinan konsonan desis hulu kerongkongan bersuara (ʕ), anu ogé dilambangkan ku hurup Arab ع (`Ayn). Hurup Semitik dina wangun asalna nampaknya diilhami ku wangun hiéroglif Mesir pikeun "panon".

Bangsa Yunani ngayakeun inovasi hurup; ku sabab euweuhna konsonan hulu kerongkongan, mangka maranéhanana meminjam hurup ieu jadi hurup *omikron* pikeun melambangkan sada /o/, nyaéta sada anu saterusna ditetepkeun pikeun hurup ieu dina basa Étruska sarta Latin. Dina tulisan Yunani, wujud hurup ieu nu béda pikeun ngabédakeun sada o panjang (Omega, "O badag") kalayan o leutik (Omikron, "o leutik").

## Pamakéan
Hurup O panglobana dikaitkeun kalayan vokal tukang satengah katutup buleud [o] dina sagala rupa basa. Wangun ieu disebut *long o* 'o panjang' dina basa Inggris, tapi hurup o ieu berbunyi diftong ([əʊ]); di Amérika ogé [oʊ].

Dina basa Inggris ogé aya *short O*, 'o pondok' kalayan sagala rupa pelafalan. Dina lolobana dialek Britania Raya, hurup ieu diucapkan minangka vokal tukang kabuka buleud [ɒ]; di Amérika Kalér diucapkan antara sada vokal tukang atawa tengah teu buleud, boh [ɒ], [ɑː] boh [a] ngagantung dina dialek wewengkon.

Dwihuruf umum kawas OO, melambangkan sada /ʊ/ atawa /uː/; OI biasana melambangkan diftong /ɔɪ/; sarta OA, OE, sarta OU melambangkan sagala rupa pelafalan gumantung konteks sarta étimologi.

Sagala rupa basa ngagunakeun O jeung peunteun anu béda, biasana minangka lambang vokal tukang. Hurup pinjaman kawas Ö sarta Ø diciptakeun pikeun sistem tulisan dina sawatara basa pikeun ngabédakeun sada vokal anu henteu dilambangkan ku hurup Latin sarta Yunani, hususna vokal hareup buleud.

Dina IPA, [o] melambangkan vokal tukang satengah katutup buleud.

## Kode komputasi
## Catetan suku
Q

**Q** nyaéta hurup ke-17 dina alfabét Latin. Dina basa Indonésia, ngaranna **ki**; dina basa Inggris disebut ***cue*** (dibaca [ˈkjuː]) sedengkeun dina Basa Malayu ialah *kyu*.

## Sajarah
Peunteun sada hurup Semitik Qôp (meureun dina mulanya *qaw* 'gulungan tali', sarta meureun dumasar ka hiéroglif Mesir) nyaéta /q/ (konsonan letup tekak nirsuara), hiji sada dawam pikeun rungkun basa Semit, tapi henteu ditepungan dina basa Inggris atawa Indo-Éropa séjénna. Dina basa Yunani, tanda éta diserep minangka Qoppa Ϙ, meureun melambangkan sawatara konsonan letup wiati-wiati terbibirkan, di antarana nyaéta /kʷ/ sarta /kʷʰ/. Hasil ti pergeseran sada di poé ka hareupnakeun, nyieun sada-sada ieu dina Basa Yunani robah jadi /p/ sarta /pʰ/. Ku alatan éta, Qoppa geus dirobah ka dina dua hurup: Qoppa, anu ngan pikeun bilangan; sarta Phi Φ anu dipaké pikeun konsonan aspirasi /pʰ/ sarta disebut minangka /f/ dina Basa Yunani Modérn. Urang Étruska ngagunakeun Q babarengan jeung V pikeun ngawakilan /kʷ/.

## Kode komputasi
## Trivia
*Q nyaéta hiji-hijina hurup anu euweuh dina ngaran nagara bagian Amérika Sarikat
P

**P** nyaéta hurup Latin modéren anu ke-16. Dina basa Indonésia disebut pe, sedengkeun dina basa Inggris disebut ***pee*** (dibaca [ˈpiː]).

## Sajarah
Hurup P asalna ti hurup Proto-semitik Pi’t anu hartosna "sungut", anu ogé nurunkeun hurup Fénisia *pe*, sarta hurup-hurup Yunani (Pi) sarta Étruska anu ngembang ti hurup Fénisia kasebut. Kabéhanana melambangkan sada /p/, nyaéta konsonan letup dwibibir nirsuara.

Bangsa Étruska mengadaptasi alfabét Yunani sarta ngarobah sawatara wangun hurupna, kaasup Pi anu melambangkan sada /p/. Lengkungan dina hurup P Étruska henteu katutup, sarta dina sawatara variasi, lengkungan éta malahan katutup; variasi wangun katutup kasebut ogé mangrupa lambang sada /r/ dina alfabet Étruska. Bangsa Romawi mengadaptasina sarta netepkeun bentukna minangka P, ku kituna nyarupaan wangun hurup R dina alfabet Etruska sarta hurup Ro dina alfabét Yunani. Sanajan kitu, peunteun sadana béda. Pikeun melambangkan sada /r/, pamustunganana wangun varian ti Ro jeung gurat diagonal (15px|link=) diadaptasi jadi hurup R ku bangsa Romawi.

## Pamakéan
Dina basa Indonésia, Malayu, Inggris sarta sagala rupa basa anu maké alfabét Latin, hurup P melambangkan sada konsonan letup dwibibir nirsuara.

Hiji dwihuruf dina basa Inggris sarta Perancis anu melibatkan hurup P ialah "ph" anu nandakeun sada konsonan desis bibir-huntu nirsuara /f/, sarta dipaké pikeun mengalihaksarakan hurup Phi (φ) dina kecap-kecap pinjaman basa Yunani. Dina basa Jerman, dwihuruf "pf" anu nandakeun konsonan gésék bibir /pf/ mindeng ditepungan.

Panutur basa Arab henteu dawam nyebutkeun sada /p/ alatan dina basa maranéhanana euweuh sada konsonan ieu; sabalikna maranéhanana condong nyebutkeunana kawas /b/ atawa /v/.

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* R
* Pi
Nine Inch Nails

**Nine Inch Nails** nyaéta grup musik rock industrial ti Amérika Sarikat anu didirikeun taun 1988 ku Trent Reznor. Ti awal ayana band ieu nepi ka kiwari parantos ngaluarkeun 9 album studio.

## Diskografi 
### Album 
* *Pretty Hate Machine* (1998)
* *The Downward Spiral* (1994)
* *The Fragile* (1999)
**With Teeth* (2005)
**Year Zero* (2007)
**Ghosts I–IV* (2008)
**The Slip* (2008)
**Hesitation Marks* (2013)
**Bad Witch* (2018)
* *Ghosts V: Together* (2020)
* *Ghosts VI: Locusts* (2020)
* *Tron: Ares* (2025)
R

**R** nyaéta hurup Latin modérn anu ke-18. Dina basa Indonésia disebut **er**, dibaca [ɛr], sedengkeun dina basa Inggris disebut ***ar*** (dibaca [ɑr]).

## Sajarah
Wangun hurup Semitik asalna meureun diilhami ti hiéroglif Mesir anu hartosna "sirah", disebut *t-p* dina basa Mesir Kuna, tapi diinjeum ku urang Semit pikeun lambang sada /r/ alatan dina basa maranéhanana, kecap "sirah" berbunyi Rêš (pamustunganana jadi ngaran hurupna). Hurup kasebut ngembang jadi Ρ ῥῶ (Rhô) Yunani sarta R Latin. Kamungkinan sawatara wangun hurup kasebut dina basa Étruska sarta Yunani Kulon dibubuhi hiji gurat deui sangkan béda bentukna ti hurup P ayeuna.

Bangsa Romawi mangadaptasi hurup P Étruska jadi wangun P anu ayeuna, sedengkeun wangun P jiga sakali jeung hurup R dina alfabét Étruska sarta Yunani. Pikeun ngabédakeunana, mangka bangsa Romawi nyiptakeun hurup R anu jiga kalayan variasi hurup R dina alfabét Étruska sarta *ro* dina alfabét Yunani, nyaéta jeung gurat diagonal di handapeun lekukannya.

## Pelafalan
Dina Alfabét Fonétik Internasional (IPA), simbol [r] nandakeun sada konsonan getar rongga-huntu. Variasi wangun [r] dina IPA dipaké pikeun melambangkan konsonan getar sarta rhotik séjénna. Sawatara basa maké hurup r nurutkeun ortografi (atawa skema alih aksara Latin) séwang-séwangan, boh minangka konsonan getar boh konsonan rhotik.

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Raidô
* Р, р - Er (Sirilik)
* Я, я - Ya (Sirilik)
* Ρ, ρ or ϱ - Rho (Yunani)
K

**K** nyaéta hurup ke-11 dina alfabét Latin. Dina basa Indonésia, ngaranna disebut **ka**; dina basa Inggris disebut ***kay***, dibaca [ˈkɛɪ].

## Sajarah 
Hurup K asalna ti hurup Κ (kapa) Yunani, anu dicokot ti hurup kap dina abjad basa Semitik, anu ngawangun lambang leungeun kabuka. Hurup kap éta meureun diinjeum ku kaum Semit anu cicing di Mesir ti hiéroglif wangun "leungeun" anu melambangkan sada /d/ dina kecap "leungeun" dina basa Mesir Kuna, nyaéta *d-r-t*. Urang Semit netepkeun sada /k/ pikeun hurup ieu alatan kecap "leungeun" dina basa maranéhanana dimimitian jeung sada kasebut.

Dina prasasti kuna babasa Latin, hurup C, K sarta Q dipaké pikeun melambangkan sada /k/ sarta /g/ (anu henteu dibédakeun dina penulisan). Dina hal ieu, Q dipaké pikeun melambangkan /k/ atawa /g/ saméméh vokal buleud, K saméméh /a/, sarta C sajaba ti éta. Saterusna, pamakéan C (sarta G minangka variannya) ngagantikeun loba pamakéan K sarta Q. K cangkaruk ngan dina sawatara éjahan anu tinggaleun jaman kawas *Kalendae*, 'poé kahiji unggal bulan'.

Sabot kecap-kecap Yunani diserep ka dina basa Latin, hurup Kapa dirobah jadi C, jeung sawatara pengecualian kawas praenomen Kaeso. Sawatara kecap ti alfabét séjénna ogé dialihaksarakan jadi C. Mangka ti éta, rungkun basa Roman ngan ngandung K dina kecap-kecap ti basa séjén. Rungkun basa Keltik ogé condong ngagunakeun C batan K, sarta pangaruh kasebut kabawa ka dina basa Inggris Kuna. Di mangsa kiwari, basa Inggris nyaéta hiji-hijina basa ti rungkun basa Jermanik anu giat ngagunakeun hurup C teuas di gigireun / sabeulah hurup K (sanajan basa Walanda ogé maké hurup C dina kecap pinjaman basa Latin sarta nuturkeun hukum pembédaan "lembut teuas" dina kecap-kecap kasebut, kitu ogé basa Perancis sarta Inggris, tapi henteu pikeun kosakata Walanda pituin).

Sawatara ahli basa Inggris condong membalikkan prosés alih aksara Latin pikeun kecap-kecap has Yunani, contona mengeja *Hecate* jadi "Hekate". Penulisan basa-basa anu henteu mibanda sistem tulisan sorangan ku kituna ngagunakeun alfabét Latin biasana milih K pikeun sada /k/, kawas *Kwakiutl*.

Dina Alfabet Fonetik Internasional, [k] mangrupa lambang konsonan letup wiati-wiati tukang nirsuara.

Sawatara aksara séjén ogé némbongkeun aksara bersudut seukeut anu nandakeun sada /k/ atawa suku kecap anu dimimitian jeung sada /k/, contona: ك abjad Arab, כ abjad Ibrani, sarta ㄱ Koréa. Hubungan fonétik-visual kawas ieu kungsi dikaji ku Wolfgang Köhler. Kumaha ogé, loba ogé conto-conto hurup berbunyi /k/, kawas ค dina aksara Thai sarta Ք dina alfabét Arménia.

## Kode komputasi 
## Tempo ogé 
*Kapa

## Catetan suku
T

{{wiktionary}مهریار

avbox}}
**T** nyaéta hurup Latin modérn anu ke-20. Dina basa Indonésia disebut **te**; dina basa Inggris disebut ***tee***, dibaca [tiː]. Hurup ieu mangrupa hurup konsonan anu pang mindeng dipaké dina basa Inggris.

## Sajarah
*Taw* mangrupa hurup pamungkas abjad Semitik Kulon sarta Ibrani, kamungkinan melambangkan silang atawa salib. Peunteun sada hurup Taw, Tαυ (Tau) Yunani, sarta T Italik Kuna sarta Romawi sarua, nyaéta nandakeun fonem /t/; kitu ogé jeung wangun dasarna dina kabéh abjad-abjad kasebut.

## Pamakéan
Dina loba basa, hurup ieu melambangkan konsonan letup rongga-huntu nirsuara. Dina Alfabét Fonétik Internasional, konsonan kasebut dilambangkan minangka [t].

Dina basa Finlandia, Italia, Portugis, Swédia, sarta sawatara dialek basa Indonésia, hurup ieu melambangkan konsonan letup huntu nirsuara. Hurup ieu ogé dipaké dina lolobana basa anu ngandung konsonan kasebut.

Dina basa Inggris, arang dipanggihan yén hurup ieu melambangkan foném [t͡ʃ] (konsonan gesek rongga-huntu nirsuara), contona dina kecap *nature* (dibaca [ˈneɪt͡ʃɚ]). Hurup H anu nuturkeun T nyieun dwihuruf "th" anu melambangkan sada konsonan desis huntu, boh nirsuara (dibaca [θ]) boh bersuara (dibaca [É]).

## Kode komputasi
## Catetan suku
## Tempo ogé
* Τ, τ - Tau (Yunani)
U

**U** nyaéta hurup Latin modérn anu ka-21. Dina basa Inggris, hurup ieu disebut ***u*** atawa ***you***, dibaca [ˈjuː]; wangun lobana ues. Biasana melambangkan vokal tukang katutup buleud ([u]), ngagantikeun fungsi hurup V anu pindah minangka lambang konsonan desis bibir-huntu nirsuara.

## Sajarah
 di Basilika Sant'Apollinare Nuovo (abad ka-6). Vokal /u/ dina ngaran "Justinian" ditulis jeung hurup V saméméh terciptanya U, samentara konsonan /j/ dtulis jeung hurup I saméméh terciptanya J.]]
.]]

Hurup U asalna ti variasi hurup V dina mangsa Romawi Kuna. Asalna ti hurup *upsilon* Yunani, anu melambangkan vokal /y/.

Dina ahir Abad Pertengahan, timbul dua wangun hurup nyaéta V sarta U, duanana dipaké pikeun sada /u/ sarta /v/. Wangun V anu meruncing ditulis di mimiti kecap, sedengkeun wangun U bundar dipaké di tengah atawa ahir kecap tanpa melong sadana. Ku alatan éta, kecap-kecap kawas *valour* sarta *excuse* sarua kawas éjahan jaman ayeuna, tapi kecap *have* sarta *upon* ogé ditulis *haue* sarta *vpon*. Pamustunganana dina taun1700-an, sangkan sada konsonan sarta vokal dipisahkan, wangun V nandakeun konsonan samentara wangun U pikeun vokal, mangka lahirlah hurup U modérn. Dina mangsa ieu pisan tercipta hurup badag U; saméméh ieu sok dipaké hurup badag V. Mulanya, saprak hurup U sarta V dijadikeun hurup anu terpisah, V mendahului U dina susunan abjad, tapi kiwari lumangsung hal sabalikna.

Hurup *u* diasupkeun dina abjad Romawi ku Petrus Ramus dina abad ka-16.

## Pamakéan
Dina lolobana basa anu ngagunakeun sistem alfabét Latin, u melambangkan sada vokal tukang katutup buleud, , kitu ogé dina Alfabét Fonétik Internasional.

Dina basa Walanda, U bisa melambangkan sada  (vokal ampir hareup ampir katutup buleud), contona dina kecap *hut*. Dwihuruf *uu* melambangkan , vokal hareup katutup buleud dipanjangkan, contona kecap *fuut*. Sada vokal tukang katutup buleud (kawas "u" dina kecap "ibu") ditulis *oe*, contona kecap *hoed*.

Dina basa Inggris, biasana hurup U melambangkan sada /juː/, mindeng disebut *long u*, 'u panjang', utamana lamun di tengah kecap, contona *cute*, *amuse*, *music*, dsb. Sanggeus Pergeseran Vokal Gegedéan, U bisa melambangkan sada  (vokal tukang satengah kabuka takbulat), contona dina kecap *up*, *sub*, *cut*, *abduct*, awalan *un-*, sarta sajabana. U bisa ogé melambangkan vokal rhotik  (vokal madya satengah kabuka takbulat), contona dina kecap *burn*, *turd*, *fur*, sarta sajabana.

Dina basa Perancis, *u* melambangkan vokal hareup katutup buleud (simbol IPA: [y]), samentara ou melambangkan vokal tukang katutup buleud (simbol IPA: [u]). Nurutkeun posisi artikulasi, kadua vokal kasebut berlawanan (/y/ vokal hareup samentara /u/ vokal tukang). Di Jerman, vokal /y/ (vokal hareup) kasebut ditulis minangka É pikeun ngabédakeunana jeung U (vokal tukang).

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* V
* W
* Ŭ
* 
* Ů
* µ
* У, у - U (Sirilik)
* Υ, υ - Upsilon (Yunani)

## Catetan suku
Alfabét fonétik NATO

**Alfabét fonétik NATO** nyaéta hurup fonétik atawa hurup éjahan NATO anu loba dipaké dina dunya radio-telefoni sacara internasional (kawas halna, ORARI di Indonésia). Hurup pengeja ieu dipaké pikeun komunikasi sora boh liwat radio boh telepon ku kabéh bangsa di dunya pikeun nyingkahan salah éjahan dina mendikte hiji suku-kata (utamana lamun kecap éta bermakna kritis sarta pohara penting).

Alfabét fonétik NATO ieu ogé loba dipaké ku pagawé agen lalampahan dina mendikte *kode booking* ti hiji tiket pesawat pikeun saurang penumpang anu meuli tiket di agen lalampahan kasebut.

Katut kecap kode anu ngawakilan unggal hurup dina abjad Latin:
S

**S** nyaéta hurup ke-19 dina alfabét Latin. Hurup ieu disebut **es**, dibaca [ɛs].

## Sajarah
Hurup Syin ("huntu") ti rungkun basa Semit kungsi melambangkan konsonan desis pascarongga-huntu nirsuara /ʃ/ (kawas dina kecap *sy*arat). Wangun asalna meureun ngagambarkeun huntu atawa buah harigu. Basa Yunani henteu ngandung sada /ʃ/ kasebut, mangka hurup sigma (Σ) dipaké pikeun ngawakilan /s/. Ngaran "sigma" sugan dicokot ti hurup Semitik "Sâmek" (lauk; tulang tukang) sarta lain "Šîn". Dina basa Étruska sarta Latin, peunteun sada [s] ditetepkeun, sarta ngan dina basa modérnlah hurup ieu dipaké pikeun ngawakilan sada séjén, kawas konsonan desis pascarongga-gigi nirsuara [ʃ] dina basa Hongaria sarta Jerman (saméméh p, t), atawa konsonan desis rongga-huntu bersuara [z] dina basa Inggris (*rise*, 'bangun'), Perancis (*lisez*, 'baca') sarta Jerman (*lesen*, 'maca').

Dina mangsa baheula, hiji wangun alternatif pikeun *s*, nyaéta ſ (*s* panjang), dipaké dina permulaan atawa pertengahan kecap dina basa-basa Éropa nu tangtu; wangun terkininya, *s* pondok, dipaké dina ahir omongan. Contonhya, *sinfulness* ("pinuh dosa") ditulis *ſinfulneſs* ngagunakeun *s* panjang éta. Pamakéan *long s* merosot nyanghareupan mimiti abad ka-19, pikeun ngurangan kekeliruan jeung hurup *f* leutik. Ligatur "ſs" (atawa "ſz") dina basa Jerman jadi *ess-tsett* ( ß ).

## Pamakéan
Dina lolobana basa anu maké alfabét Latin, sarta ogé Alfabét Fonétik Internasional, hurup *s* ngawakilan konsonan desis rongga-huntu nirsuara, kajaba basa Viétnam sarta basa Hongaria. Di ditu S melambangkan konsonan desis pascarongga-huntu nirsuara /ʃ/, kawas dwihuruf "sy" dina kecap "syarat." Basa-basa séjén kaasup basa Inggris, Portugis sarta Jerman ngandung kecap-kecap anu mana "s" ngawakilan sada /ʃ/ sarta /z/.

Dina ortografi basa Jerman, hurup ß dipaké minangka gaganti ligatur "ss", ngawakilan sada [s] nirsuara. Dina basa Jerman hurup éta disebut *Eszett*, dibaca [ɛsˈtsɛt]. Hurup éta dipaké pikeun melambangkan sada [s] di antara dua vokal, contona *beißen* (dibaca [baɪ̯sən], harti: 'ngégél'); *küssen* (dibaca [kʏsən], harti: 'nyium').

Dina sawatara basa, S ogé dipaké pikeun ngawakilan sada konsonan desis rongga-huntu bersuara ([z]), kawas dina basa Yup'ik lamun S ditulis di antara hurup hirup. Dina basa Pinyin, sada /z/ kasebut ngagunakeun dwihuruf SS.

S ogé dipaké minangka lambang dina élmu pasti. Dina élmu kimia, S nyaéta simbol kimia pikeun Sulfur (walirang). Dina fisika, S dipaké minangka simbol jarak. S ogé mangrupa singgetan ti unit wayah dina sistem Hijian Internasional: sekon (detik).

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Ss
* ß
I

Hurup **I** atawa **i** nyaéta hurup ke-9 dina alfabét Latin. Dina basa Inggris hurup ieu dibaca [aɪ]. I mangrupa lambang angka 1 (hiji) dina angka Romawi.

## Sajarah
Dina rungkun basa Semit, hurup *Yôdh* meureun asalna ti hiji piktogram pikeun "lengan" sarta "leungeun", asalna ti hiéroglif sarupa anu mawa peunteun konsonan desis hulu kerongkongan bersuara (/ʕ/) dina basa Mesir, tapi dipindahkeun ka /j/ (kawas y dina kecap "**y**a") ku jalma-jalma Semit, alatan kecap Semit pikeun "lengan" dimimitian jeung sada éta. Hurup ieu ogé kaci dipaké pikeun sada vokal /i/, utamana dina kecap deungeun.

Urang Yunani narima hiji wangun yodh Fénisia ieu minangka hurup *iota* (Ι, ι) maranéhanana pikeun sada vokal /i/, kitu ogé dina alfabét Italik Kuna. Dina basa Latin (kawas dina basa Yunani Modérn), hurup ieu ogé dipaké pikeun sada konsonan /j/. Hurup J modérn mulanya mangrupa wangun variasi pikeun hurup ieu, sarta duanana bisa dipaké gunta-ganti pikeun vokal sarta konsonan, ku kituna pamustunganana dibédakeun dina abad ka-16.

## Pamakéan
 Yésus jeung tulisan INRI anu mangrupa singgetan ti *Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum*. Hurup I dipaké minangka lambang konsonan /j/ alatan hurup J atawa Y tacan tercipta.]]

Dina sagala rupa basa, hurup I biasana melambangkan vokal hareup katutup takbulat (/i/). Dina mulanya dipaké pikeun sada konsonan hampiran wiati-wiati (simbol IPA: [j]; contona éjahan Latin Kuna pikeun Yésus: *Iesus* atawa *Iesvs*, alatan tiheula hurup J sarta U tacan tercipta), tapi saterusna sada /j/ dilambangkan ku hurup J sarta Y. 

Dina basa Inggris modérn, I melambangkan sagala rupa sada béda, utamana diftong "panjang" /aɪ/ anu ngembang ti /iː/ basa Inggris Pertengahan sanggeus Peralihan Vokal Gegedéan dina abad ka-15, sarta ogé vokal "pondok" kabuka /ɪ/ kawas dina kecap *bill*. Titik dina luhur 'i' leutik kadangkala digeroan *tittle*.

Dina alfabét Turki, I bertitik sarta tanpa titik dianggap minangka hurup anu béda sarta duanana miboga wangun hurup badag (I, İ) sarta leutik (ı, i). 

Sawatara jenis hurup Jerman kawas fraktur atawa schwabacher, anu teu terpakai deui saprak ahir Perang Dunya II, henteu ngabédakeun teuing wangun hurup badag I sarta J. Sipat anu sarua, hiji 'J' kalayan sérif di luhurna ngawangun tilda, kadangkala dipaké pikeun duanana, tapi hurup leutik i sarta j masih dibédakeun. 

Hurup I dipaké ogé dina élmu pasti. I mangrupa simbol kimia pikeun Yodium (Iodium). Dina fisika, I nyaéta simbol arus listrik. 

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Iota
Babarit

**Babarit** nyaéta hajat nyalametkeun (salametan) lebur. Babarit ogé nunjul kana salametan pikeun anu keur kakandungan. Carana, salembur nyangu kawas rék lebaran. Kayaning nyieun tumpeng jeung rupa-rupa bubur ketan. Dipingpin ku kokolot lembur, ngariung di hiji tempat, atawa ngajajar sisi jalan désa. Sanggeus kokolot lembur nyeungeut menyan, terus ménta-ménta ka karuhun, supaya lembur reujeung pangeusina dijaga tina rupa-rupa misibat.											

## Rujukan 
* Rosidi,Ajip.2007.Pamager Basa.Bandung:Geger Sunten
Tujuh Bulanan

**Tujuh Bulanan** nyaéta salametan nu kakandungan tujuh bulan. Biasana nu keur kakandungan dimandian cai tujuh rupa.

## Rujukan 
* Rosidi,Ajip.2007.*Pamager Basa*.Bandung:Geger Sunten
Ngaliwon Orok

**Ngaliwon Orok** nyaéta salah sahiji adat Sunda. Waktuna unggal Jumaah kaliwon. Orok umur bubulanan atawa mimingguan téh, isuk-isuk dibawa ku paraji atawa dukun. Tuluy dimandian cai kembang tujuh rupa. Biasana sakalian dicekok, diinuman peresan konéng meunang marud. Berés dimandian tuluy dijampéan. Maksudna, supaya ulah babari katérap panyakit.

## Rujukan 
* Rosidi,Ajip.2007.*Pamager Basa*.Bandung:Geger Sunten
Hajat laut

**Hajat Laut** nyaéta salah sahiji adat Sunda. Urang basisir kidul, umumna percaya, yén laut téh aya nu ngarajaan, nyaéta Nyi Roro Kidul. Ku kituna hasil-henteuna maranéhna ngala lauk, kumaha ceuk Nyi Roro Kidul. Supaya Nyi Ratu bageur, saban taun, unggal tempat waktuna béda-béda, biasana mangsana gegedéna ombak, sok diayakeun hajat laut.

Bahan-bahan na nyaéta :
1.kapala kerbau
2.padi

## Rujukan 
* Rosidi,Ajip.2007.*Pamager Basa*.Bandung:Geger Sunten
Meuncit Sato Béla

**Meuncit Sato Béla** nyaéta sahiji adat nu aya di Jawa Barat. Naon baé satona mah, rék hayam jago, domba jalu, atawa munding jalu. Tapi, biasana mah mun lain hayam, paling domba atawa embé. Sato nu dipaké, dipeuncit bareng jeung nyunatan budak. Budak sempring disunatan, sato nu dipaké béla gérésél dipeuncit. Tujuana sangkan budak nu disunatan henteu ngarasa nyeri. Cenah, lantaran rasa nyerina dipindahkeun ka sato nu dipaké béla téa.

## Rujukan 
* Rosidi,Ajip.2007.*Pamager Basa*.Bandung:Geger Sunten
A

**A** nyaéta hurup anu kahiji dina Alfabét Latin. Dina basa Inggris, hurup ieu dibaca [eɪː]; wangun lobana aes. Hurup ieu asalna téh tina hurup Yunani, Α (alfa), sarta mindeng dipaké minangka lambang vokal hareup kabuka teu buleud. A ogé mindeng dipaké minangka ngaindikasikeun hiji hal anu boga harti "mimiti" atawa "pangalusna".

## Sajarah 
Hurup A bisa disusud ka hiji piktogram sirah sabuntut sapi jalu dina hiéroglif Mesir atawa abjad Proto-sinaitik.

Kira-kira taun1600 SM hurup dina abjad Fenisia miboga wangun linéar anu jadi dasar pikeun wangun-wangun saterusna. Ngaranna kasampak pohara pageuh patali jeung alef dina abjad Ibrani.

Sabot bangsa Yunani kuna mengadopsi abjad, maranéhanana henteu ngagunakeun konsonan celah sora (sada hamzah) anu dikandung hurup ieu dina basa Fénisia sarta basa-basa Sémit séjénna, alatan éta maranéhanana ngagunakeun tanda ieu pikeun vokal /a/, sarta ngabéla ngaranna kalayan parobahan leutik (alfa). Dina prasasti-prasasti Yunani anu pangmimitina sanggeus Jaman Kekelaman Yunani, anu lumangsung dina abad ke-8 SM, hurup ieu dituliskeun terbaring, tapi dina Alfabét Yunani saterusna, hurup ieu umumna jiga jeung hurup badag A modérn, sanajan sagala rupa variasi satempat bisa dibédakeun kalayan memperpendek salah sahiji sukuna, atawa kalayan sudut tempat gurat melintang diletakkan.

Bangsa Étruska mawa Alfabét Yunani ka paradaban maranéhanana di Jazirah Italia sarta ngantep hurup ieu henteu robah. Saterusna, jalma-jalma Romawi mengadopsi Alfabét Étruska pikeun nulis basa Latin, sarta hurup anu dihasilkeun saterusna dilestarikan dina Alfabét Latin modérn anu dipaké pikeun nulis loba basa, kaasup basa Inggris.

## Tipografi 
right|thumb|200|Variasi-variasi tipografis, kaasup **a** bertingkat dua sarta bertingkat hiji.

## Pamakéan 
Dina basa Inggris, "a" biasana melambangkan sada vokal hareup ampir kabuka takbulat (IPA: /æ/; kawas dina kecap *pad*), vokal tukang kabuka takbulat (IPA: /ɑː/; kawas dina kecap *father*), atawa diftong /eɪ/ kawas dina kecap *ace* sarta *major*, alatan éfék Pergeseran Vokal Gegedéan.

Dina lolobana basa anu ngagunakeun sistem alfabét Latin, "a" melambangkan sada vokal hareup kabuka takbulat (/a/).

Dina Alfabét Fonétik Internasional, variasi hurup "a" mengindikasikan sagala rupa vokal anu berbéda-béda ogé.

Dina sistem X-SAMPA, hurup badag "A" nandakeun vokal tukang kabuka takbulat sarta hurup leutik "a" nandakeun vokal hareup kabuka takbulat.

"A" nyaéta hurup katilu anu pang mindeng dipaké dina basa Inggris, sarta anu kadua panglobana dipaké dina basa Spanyol sarta Perancis. Dina hiji studi, rata-rata, kira-kira 3.68% hurup anu dipaké dina basa Inggris condong ka ‹a›, sedengkeun angka 6.22% pikeun basa Spanyol sarta 3.95% pikeun basa Perancis.

"A" remen ogé dipaké pikeun némbongkeun hiji hal atawa hiji jalma jeung kualitas atawa status anu leuwih alus sarta bergéngsi: A-, A atawa A+, hasil pangalusna anu dibikeun ku guru/dosen ka pancén siswa/mahasiswa; peunteun A pikeun réstoran anu bersih, dsb.

## Kode komputasi 
## Tempo ogé 
* ª
* Æ
* Alfa

## Catetan suku
N

**N** nyaéta hurup Latin anu ke-14. Ngaranna disebut en (dibaca [ɛn]).

## Sajarah
Salah sahiji hiéroglif mangrupa ular di Mesir Kuna dipaké pikeun melambangkan sada hurup J kawas dina kecap "**j**ari", alatan omongan Mesir pikeun "ular" berbunyi *djet*. Dipercaya yén bangsa Semit di Mesir menyesuaikan hiéroglif pikeun nyiptakeun abjad kahiji, sarta mangka ti éta ngagunakeun lambang ular pikeun sada /n/, alatan kecap "ular" dina basa maranéhanana meureun sakali dimimitian kalayan konsonan kasebut, tapi ngaran hurup ieu dina abjad Fénisia, abjad Ibrani, Aramea sarta Arab berbunyi *nun*, nyaéta "lauk" dina sawatara basa kasebut. Hurup ieu berbunyi /n/, kawas dina alfabét Yunani, Étruska, Latin sarta kabéh basa di mangsa ayeuna.

## Pamakéan
N boga fungsi minangka konsonan sengau huntu atawa konsonan sengau rongga-huntu dina ampir kabéh basa anu maké alfabét.

Dina Alfabét Fonétik Internasional, hurup leutik [n] melambangkan konsonan sengau rongga-gigi. Hurup badag N anu dikecilkan ([ɴ]) melambangkan sada konsonan sengau tekak.

Salah sahiji dwihuruf anu menyertakan hurup nyaéta , anu ngahasilkeun konsonan sengau wiati-wiati tukang (dibaca [ŋ]), kawas dina kecap "se*ng*au".

Dina basa Inggris, *n* biasana henteu diucapkan waktu dituturkeun ku *m*, dina kecap kawas *hymn* (sanajan dilafalkan dina kecap *damnation*). Dina sawatara kecap, n bisa melambangkan sada konsonan sengau wiati-wiati tukang, contona kecap *think* (dibaca [θɪŋk]) sarta *bank* (dibaca [bæŋk]).

*n* nyaéta hurup kadua anu pang mindeng dipaké dina basa Inggris. Anu kahiji nyaéta t.

Dina sawatara basa kawas Italia sarta Perancis, melambangkan konsonan sengau wiati-wiati (/ɲ/). Éjahan Portugis pikeun sada kasebut nyaéta , samentara dina basa Spanyol sarta sawatara basa séjénna ngagunakeun tanda istimiwa  (n jeung tanda tilda di luhurna).

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Ń
* Ñ
* Ň
We (kana)

|thumb|150px|Hiragana ゑ.
|thumb|150px|Katakana ヱ.
|}

**ゑ** dina hiragana, atawa **ヱ** dina katakana, nyaéta salah sahiji hurup Jepang atawa kana. ゑ ngabogaan 1 goresan anu rumit, sedengkeun ヱ ngabogaan 3 goresan basajan, séwang-séwangna duanana nyaéta wangun modifikasi anu asalna ti kanji 恵 ("*kei, e*") anu hartina nyaéta "rasa, kauntungan".

Kadua hurup kasebut unggal melambangkan foném [ɰe], tapi pamakéanana ampir euweuh pohara arang lumangsung, pamakéanana henteu direkomendasikan sarta leuwih dianjurkan ngagunakeun kombinasi kana ウェ (ue) batan ヱ (we), conto dina kecap serapan west, penulisannya leuwih dianjurkan ウェスト (uesuto) batan ヱスト (wesuto).

thumb|left|260px|Rundayan nulis ゑ
thumb|left|180px|Rundayan nulis ヱ
Chōonpu

**Chōonpu** (長音符) atawa ogé dipikawanoh kalayan **onbiki** (音引き), **bōbiki** (棒引き), nyaéta tanda anu dituliskeun dina hiragana sarta katakana anu némbongkeun perpanjangan bacaan. Chōonpu dituliskeun jeung gurat horizontal manakala arah penulisan ditulis ti kénca ka katuhu, tapi ditulis jeung gurat vertikal manakala arah penulisan ditulis ti luhur ka handap. Chōonpu leuwih loba dituliskeun babarengan kalayan katakana, cacak sakapeung ogé kapanggih babarengan kalayan hiragana kawas dina kecap *ramen* (らーめん) anu dituliskeun dina sawatara restoran ramen di Jepang , dina alih aksara *romaji* atawa romawi, chōonpu dilambangkan kalayan penulisan vokal panjang (/aa/, /ii/, /uu/, /ee/ sarta /oo/), atawa dituliskeun kalayan vokal tunggal tapi ditambahkeun gurat horizontal leutik di luhurna (ā, ī, ū, ē sarta ō).

Dina penulisan hiragana, vokal panjang biasana henteu ngagunakeun chōonpu, tapi dilambangkan kalayan nambahan kana anu melambangkan foném kasebut, kawas dina tabel katut:
Hanja

**Hanja** (sacara harafiah: *aksara Han*), atawa *Hanmun* (한문; 漢文), anu sakapeung ditarjamahkeun minangka **aksara Tiongkok-koréa**, nyaéta sebutan pikeun aksara Tionghoa (Hanzi) dina basa Koréa, tapi sacara spesifik ngarujuk ka aksara-aksara anu diinjeum basa Koréa sarta dijadikeun bagian ti basa kasebut ngaliwatan pergantian pengucapan.

Béda jeung Kanji dina basa Jepang anu geus ngarobah sarta nyederhanakeun loba karakter (aksara), Hanja ampir henteu miboga béda ti Hanzi wangun tradisional sanajan aya saeutik batan aksara standar Hanja nyaéta varian Hanzi anu ogé kapanggih dina Kanji standar.
Chữ Nôm

**Chữ Nôm** (dina wangun *quốc ngữ*; 字喃 dina aksara Tionghoa, sacara harafiah: "tulisan kidul") nyaéta wangun tulisan klasik basa Viétnam. Tulisan ieu dumasar aksara Tionghoa sarta dipaké salila saabad di Viétnam; dina lalampahanana nyatet sajarah kabudayaan nagara kasebut.

Chữ Nôm dipaké salila 1000 taunti abad ka-10 nepi ka abad ka-20 saméméh saterusna pamustunganana digantikeun *quốc ngữ*. Ayeuna ancik saeutik warga Vietnam anu masih bisa mengerti chữ Nôm.

## Tumbu luar 
*  Yayasan Nom
*  Informasi ngeunaan Chu Nom 
*  A-Z Chu Nom
*  Tulisan Chu Nom di omniglot.com
Alih Aksara Koréa anu Disampurnakeun

**Alihaksara Koréa anu Disampurnakeun** atawa **Éjahan Basa Koréa anu Disampurnakeun** nyaéta sistem romanisasi resmi basa Koréa di Koréa Kidul. Sistem ieu mimitian dipaké saprak 4 Juli 2000 pikeun ngagantikeun sistem McCune-Reischauer (1984).

## Fitur
Sawatara fitur pentingna nyaéta: 

* 어 sarta 으 ditulis ngagunakeun dua hurup hirup: unggal *eo* sarta *eu*. 
* ㅝ ditulis minangka *wo* sarta ㅢ ditulis minangka *ui*. 
* Hurup mati anu henteu dibiruyungan hembusan ambekan (ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅊ) henteu miboga tanda apostrofi (*k*, *t*, *p*, sarta *ch*) kawas McCune-Reischauer. Pasangan maranéhanana anu perlu hembusan ambekan (ㄱ, ㄷ, ㅂ, ㅈ) ditulis kalayan hurup-hurup anu disuarakan dina basa Inggris (*g*, *d*, *b*, sarta *j*). Sanajan kitu, hurup mati anu dibiruyungan hembusan ambekan kasebut ogé bisa ditulis minangka *k*, *t*, sarta *p* waktu mecenghul dina ahir kecap atawa lamun dibiruyungan hiji hurup mati. 
* ㅅ sok ditulis minangka *s*, sarta teu kungsi minangka *sh*. 
* ㄹ nyaéta *r* saméméh hiji hurup hirup, *l* saméméh hurup mati atawa dina ahir hiji kecap. ㄹ dobel sok ditulis minangka *ll*. 

Dina dasarna basa Koréa mangrupa gabungan alfabét-alfabét kawas meujeuhnana basa Inggris atawa basa Indonésia. 

## Tumbu luar
* Perkenalan resmi
Tepas/Basajan

= Tepas/Basajan =

'Wilujeng sumping' di Wikipédia, énsiklopedia leupas anu diwangun ku komunitas. 

We are building an open-content *encyclopedia* in many languages. We started in January 2001 and are now working on [[Wikipedia:Statistics|]] articles in the English version. Léarn how to edit pages, experiment in the sandbox, and visit our Community Portal to find out how *you* can contribute to Wikipedia. This page is also available without pictures. More main page alternatives

## Artikel petingan 
## Gambar petingan 
## Wikipédia dina basa séjén 
## Proyék sawargi
SundaMidang

250px|thumb|Jilid SundaMidang pedalan 20 Juli-20 Agustus 2007
**SundaMidang** téh salah sahiji majalah basa Sunda nu medal sasihan. Munggaran medal sasih Nopémber 2004. Majalah SundaMidang kaasup motékar, wandana moal éléh ku majalah terbitan Jakarta. Majalahna sumebar di Jawa Barat, Banten, Jakarta, malah ka luar pulo Jawa jeung luar negeri.

SundaMidang dipedalkeun ku Yayasan Mitra Raksa Basa Sunda Bandung. salah saurang nu ngadegkeun éta majalah téh nyaéta H. Dudi Santosa, salah saurang wartawan senior di Bandung. H. Dudi Santosa rayi tegesna H. Rahmat M Sas Karana (alm.) nu boga percetakan Rahmat Cijulang nu nerbitkeun buku-buku sastra Sunda jeung buku séjénna.

## Tumbu luar 
* Ramatloka SundaMidang
Jaka Tingkir

**Jaka Tingkir** nyaéta nu ngadegkeun sakaligus raja mimiti Kasultanan Pajang nu marentah ti taun 1549-1582 boga gelar **Sultan Adiwijaya**.
E (kana)

|thumb|100px|Hiragana え.
|thumb|100px|Katakana エ.
|}

Dina aksara Jepang, kana **え** (hiragana) sarta **エ** (katakana) (alih aksara: e) menempati tempat kaopat, antara う (u) sarta お (o), dina sistem Gojūon (五十音) modérn. Dina Iroha, "e" menempati posisi ke-34, antara こ (ko) sarta て (te).
Ke leutik

'''*Ke* leutik'* () nyaéta hurup Jepang anu umum.

Ieu téh singgetan pikeun  kanji, anu dipaké minangka kecap bantu. Sanajan nyarupaan hurup katakana *ke* (ケ), dilafalkeun *ka*, *ga* atawa *ko*, henteu *ke*.

*Ke* leutik kapanggih di sawatara konter sarta ngaran tempat. Sabot dipaké dina kecap bantu, kawas 1ヶ月 (ikkagetsu, hiji bulan [durasi]) dilafalkeun *ka*.

Sabot dipaké dina ngaran tempat, kawas 青木ヶ原 (Aokigahara), dilafalkeun *ga*. Kombinasi "～ヶ原" (gahara) hartosna "widang ～" sarta sakapeung mecenghul dina ngaran tempat Jepang. Ieu téh aturan anu kalayan loba pengecualian. Contona, di 三ヶ日 (Mikkabi, ngaran tempat) dilafalkan *ka''.

## Tumbu luar
* Monash FAQ
Alfabét Kirilik

**Aksara Kiril** atawa **Aksara Sirilik** (atawa **azbuka**, ti ngaran lila hurup-hurup kahijina) nyaéta sajenis aksara anu dipaké pikeun nulis genep basa Slavia pituin (Bélarusia, Bulgaria, Makédonia, Rusia, Sérbia, sarta Ukraina) sarta loba basa-basa séjénna anu dipaké di Uni Sovyét, Asia, sarta Éropa Wétan.

## Étimologi
Aksara Kiril (dina basa Rusia disebut Кириллица - *Kirillitsa*) dingaranan nurutkeun ngaran Santo Kiril (Basa Yunani: ΑΓΙΟΣ ΚΥΡΙΛΛΟΣ, "Agios Kurillos"). Santo Kiril sarta Santo Methodius (barayana) nyaéta misionaris ti Konstantinopél anu konon nyiptakeun Aksara Kiril sabot maranéhanana nyebarkeun ageman Kristen di antara Bangsa Slavia.

Aksara Kirilik mangrupa serapan ti basa Inggris ("Cyrillic") anu dicokot ti éjahan basa Inggris pikeun ngaran Santo Kiril, nyaéta *Cyril*.

## Basa Rusia
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Rusia.

## Basa Ukraina
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Ukraina.

## Basa Bélarus
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Bélarus.

## Basa Bulgaria
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Bulgaria.

## Basa Sérbia
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Sérbia.

## Basa Makédonia
Tabel ieu némbongkeun Aksara Kirilik anu dipaké dina Basa Makédonia.

## Tempo ogé
*Padoman alihaksara Kirilik ka Latin

## Référénsi sarta tumbu luar
*  Aksara Kirilik di omniglot.com
Wawacan Damarwulan

**Wawacan Damarwulan** nyaéta wawacan anu nyaritakeun Puteri Brawijaya di Karajaan Majapahit anu ngaranna Déwi Kencana Wungu ngawaris tahta karajaan kalawan gelar Prabu Kanya Ayu Kencana Wungu. Kacaritakeun, Patih Kuda Laléyang katut para puterana anu opat can lila dikantunkeun ku ibuna amitan pikeun indit tatapa. Nalika dikantun tatapa, jabatan Patih diganti ku patih Logender anu gaduh putera tulu, tur dibantuan ku Ranggalawé ti Tuban.

## Ringkesan
Kacaritakeun yén kageulisan Sang Prabu Majapait téh geus sumebar ka sakuliah nagri tatangga nepi ka nagri Blambangan anu diparéntah ku Ménak Jingga nu kawentar minangka raja anu makmak meukmeuk tur resep ka awéwé. Ku sabab lamaran anu ditepikeun ku utusan ti Blambangan ditampik, antukna Ménak Jingga kacida murkana sarta manéhna nyiapkeun wadya baladna pikeun ngajorag Majapait. Tapi pamaksudanana téh teu hasil, samalah Ménak Jingga serah bongkokan ka Ranggalawé. Dina ieu téks ayana tokoh Damarwulan teu pati katémbong, samalah dina kajadian perang, Damarwulan téh keur nyarengan ramana tatapa. Ieu téks téh kawasna mangrupa saduran tina Carita Panji di Jawa.

## Sumber
Sanghyang Sasana Maha Guru

thumb|200px|right|Naskah Sanghyang Sasana Maha Guru
**Sanghyang Sasana Maha Guru** téh nyaéta naskah Sunda Kuna nu kiwari diteundeun di Perpustakaan Nasional RI kalayan nomor koléksi L 621 peti 15. Eusi naskah téh ngawengku 49 bab ngeunaan konsép-konsép kaagamaan Sunda Kuna katut aturan-aturan anu kudu dilaksanakeun ku nu ngarabdi kana hukum (Sang Séwaka Darma). Ieu naskah ogé ngandung gambaran anu écés ngeunaan kapercayaan jeung étika anu lumaku di masyarakat Sunda kira abad ka-16.

## Kaayaan Fisik
Ditulis dina daun lontar anu ukuranna 34, 3&nbsp;cm x 3&nbsp;cm. Kandelna naskah aya 36 lempir atawa 72 kaca. Lempir kaopat bagian recto henteu ditulisan. Jadi, ngan aya 71 kaca nu ditulisan mah. Awal téks dimimitian dina lempir kaopat verso. Unggal lempirna ngandung 4 baris tulisan, iwal lempir 39 recto nu ngan ngandung 3 jajar tulisan. Di sisi naskahna aya nomor asli ti pangarang maké angka Sunda-Kuna ti nomor 1 nepi ka 34. Aksara nu digunakeun nyaéta aksara Sunda Kuna nu ditulis ku cara digurat ku péso pangot. Basa nu digunakeunana nyaéta basa Sunda Kuna, jeung di sawatara bagian naskah ogé ngagunakeun basa Jawa Kuna jeung basa Sanskreta. Struktur basa dina téks Sanghyang Sasana Maha Guru kacida deukeutna jeung basa nu digunakeun dina téks Sanghyang Siksa Kandang Karesian jeung Sanghyang Hayu. Naskah ditulis dina wangun prosa.

## Asal Naskah
Numutkeun Laporan Kepurbakalaan Krom, ieu naskah téh kaasup kana koléksi koropak Bandung, paméré ti Bupati Bandung R.A.A. Wiranatakusumah IV dina jero abad ka 19 katompérnakeun. Jigana Bupati Bandung meunangkeun naskah ti wewengkon kabuyutan anu aya di Tatar Sunda.

## Sumber rujukan 
Aditia Gunawan, 2009, *Sanghyang Sasana Maha Guru: Suntingan dan Terjemahan*. Jakarta: Perpustakaan Nasional RI. ISBN 9789790082441.
Aksara Kawi

**Kawi** (ogé dipikawanoh kalayan ngaran Kavi) nyaéta ngaran pikeun sistem penulisan atawa aksara anu asalna ti Jawa sarta dipaké di kira-kira Semenanjung Malaya dina sagala rupa prasasti sarta tulisan ti abad ka-8 nepi ka kira-kira taun1500 M. Kawi ogé mangrupa ngaran ti basa, nyaéta Basa Kawi anu dipaké dina prasasti sarta tulisan kasebut di luhur, tapi leuwih umum disebut minangka Basa Jawa Kuna.

 Ivory Seal" (Gambar sebelah kiri adalah cap atau segel; gambar sebelah kanan menunjukkan bagaimana hasil dari cap tersebut.)
Tertulis dalam Bahasa Kawi "Butban". Tiga huruf gaya segel persegi empat itu adalah huruf BA, TA dan NA; lengkungan disebelah kiri dibawah BA adalah /u/ diakritik vokal, yang merobah sukukata tersebut menjadi BU; Huruf kecil berbentuk hati dibawah TA adalah bentuk *subscript conjunct* dari BA untuk membuang vokal /a/ dari TA; lengkungan badag di luhur katuhu nyaéta *wirama* dina basa Kawi, anu némbongkeun yén vokal /a/ dina sukukata NA henteu dibunyikan. Katilu hurup kasebut sacara babarengan berbunyi "[Bu][Tba][N-]. Dina aksara Bali sarta Jawa, anu mangrupa turunan ti basa Kawi, kecap dieja dina pola anu sarua, ngagunakeun diakritik /u/, *conjunct form* pikeun B, sarta *wirama*. |alt=Butuan Ivory Seal]] Aliran sastra anu ditulis jeung aksara ieu disebut *Kakawin*.

Aksara Kawi asalna ti "Aksara Pallawa" nurutkeun para ahli Studi Asia Tenggara kawas Géorge Coedes sarta D. G. E. Hall minangka dasar ti sawatara sistem penulisan atawa aksara di Asia Tenggara.

Tulisan beraksara Kawi pangmimitina dipikanyaho asalna ti jaman Karajaan Singasari di Jawa. Sedengkeun anu leuwih kakara kapanggih dina mangsa Karajaan Majapahit, ogé di pulo Jawa sarta Bali, Kalimantan sarta Sumatra.

Hurup Kawi kaasup jenis abugida, anu hartina hurup-hurup dibaca kalayan vokal anu ngapingna. Tanda diakritik dipaké pikeun ngalapalkeun vokal sarta ngawakilan konsonan murni, atawa ngawakilan vokal-vokal séjén.

Dokumén kaceluk anu ditulis dina hurup Kawi nyaéta prasasti Keping Tembaga Laguna (Laguna Copperplate Inscription), anu kapanggih 1989 di Laguna de Bay, di metropléks Manila, Filipina.

Prasasti ieu ditulis dina 822 taunSaka atawa sarimbag jeung tanggal 10 Méi 900 M, sarta ditulis dina Basa Malayu Kuna sarta ngandung loba kecap injeuman / serepan ti basa Sangsakerta sarta sawatara ti elemen perbendaharaan kecap non-melayu anu asalna cangcaya antaralain ti Basa Jawa Kuna atawa ti Tagalog Kuna. Dokumén ieu, sajaba pamanggih séjén ahir-ahir ieu di nagara kasebut kawas *Golden Tara* ti Butuan sarta tembikar sarta artefak perhiasan emas ti abad ka-14 anu kapanggih di Cebu, mangrupa hal anu pohara penting dina usaha ngarévisi sajarah kuna Filipina (900–1521).

## Catetan suku
## Tumbu luar
Tiongson J. F., (2008). Laguna copperplate inscription: a new interpretation using éarly tagalog dictionaries. Bayang Pinagpala. Retrieved September 10, 2008, from http://www.bayangpinagpala.org/ 

## Tempo ogé
* Baybayin
* Aksara Hanunó'o
* Tagbanwa
Daptar Sastrawan Sunda

### Sastrawan Sunda 
Sastrawan Sunda téh kawilang réa. Sababaraha di antarana, nulis ogé dina basa Indonésia deuih. Di handap ieu daptar ngaran Sastrawan Sunda dumasar abjad.