open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SMK Negeri 1 Mandiraja

**SMK Negeri 1 Mandiraja** nyaéta Sakola Menengah kejuruan negeri anu Aya di Kecamatan Mandiraja,Kabupaten Banjarnegara,Jawa Tengah,Indonesia.
## Pranala luar
* Referensi
Kamajaya

**Kamajaya** nyaéta hiji déwa anak Hyang Ismaya. Sok mindeng disebut Hyang Anangga atawa hyang nu teu boga awak. Silsilahna nyaéta, waktu Hyang Batara Guru keur tatapa, ngaluarkeunn cahya nu kacida moncorongna. Hyang Kamajaya diperedih supaya ngahudangkeun Hyang Guru Maha Murni nu keur tatapa téa, ku cara mentangkeun panah asmara tepi ka nu keur tatapa téh jadi lilir. Dina keur lilir kitu Batara Guru téh kacida ngarasa kagétna sabab bet kaeunteupa ku rasa smara nu kacida rosana. Ti dinya kalah ka ngambek sabab di hareupeunana katémbong aya Kamajaya. Nya harita Batara Guru robah jadi kalamercu nu ngaluarkeun seuneu sarta ngaléntaban ka Kamajaya tepi ka leungit sapisan. Kanyahoan ku Déwi Ratih, terus ngadeukeutan ka Kamajaya nu geus tutung, sakumaha nu kabandungan dina carita 'Asmara Dahana'.

## Rujukan
Kerajaan Sunda

Karajaan Sunda jeung Galuh téh sakapeung dianggap identik lantaran lumangsang dina waktu nu meh bareng. Ayana ieu kerajaan téh mangrupa buktina aya karajaan Hindu-Budha nu umurna panglilana di Indonesia, nyaéta salila 909 tahun, ti taun 670 M nepi ka 1579 M. Dina mangsa ieu karajaan aya hasil tinulis nu patali jeung idéologi Sunda, nyaéta aksara, basa, etika, adat-istiadat (hukum), lembaga kemasyarakatan, jeung sistem kapercayaan. Data salengkepna ngeunaan titinggal tinulis ieu jaman aya dina naskah Sanghiyang Siksa Kandang Karesian.

## Raja-rajana 
Di handap ieu runtuyan raja-raja nu kungsi mingpin Karajaan Sunda nurutkeun naskah Pangeran Wangsakerta:

# Tarusbawa (minantu Linggawarman, 669-723 M) 
# Harisdarma atawa Sanjaya (minantu Tarusbawa, 723-732 M) 
# Tamperan Barmawijaya (732-739 M) 
# Rakeyan Banga (739-766 M) 
# Rakeyan Medang Prabu Hulukujang (766-783 M) 
# Prabu Gilingwesi (minantu Rakeyan Medang Prabu Hulukujang, 783-795 M) 
# Pucukbumi Drameswara (minantu Prabu Gilingwesi, 795-819 M) 
# Rakeyan Wuwus Prabu Gajah Kulon (819-891) 
# Prabu Darmakaraksa (adi beuteung Rakeyan Wuwus, 891-895 M) 
# Windusakti Prabu Dewageng (895-913 M) 
# Rakeyan Kamuning Gading Prabu Pucukwesi (913-964 M) 
# Rakeyan Jayagiri (minantu Rakeyan Kamuning Gading, 916-942 M) 
# Atmayadarma Hariwangsa (942-954 M) 
# Limbur Kancana (putra Rakeyan Kamuning Gading, 954-964 M) 
# Munding Ganawirya (964-973 M) 
# Rakeyan Wulung Gadung (973-989 M) 
# Brajawisesa (989-1012 M) 
# Dewa Sanghyang (1012-1019 M) 
# Sanghyang Ageng (1019-1030 M) 
# Sri Jayabupati (Detya Maharaja, 1030-1042 M) 
# Darmaraja (Sang Mokteng Winduraja, 1042-1065 M) 
# Langlangbumi (Sang Mokteng Kerta, 1065-1155 M) 
# Rakeyan Jayagiri Prabu Menakluhur (1155-1157 M) 
# Darmakusuma (Sang Mokteng Winduraja, 1157-1175 M) 
# Darmasiksa Prabu Sanghyang Wisnu (1175-1297 M) 
# Ragasuci (Sang Mokteng Taman, 1297-1303 M) 
# Citaganda (Sang Mokteng Tanjung, 1303-1311 M) 
# Prabu Linggadewata (1311-1333 M)

## Rujukan 
2. Gudangnya ilmu pengetahuan  masa kini.
Lého

jmpl|Budak olol lého
**Lého** nyaéta cairan anu aya di jeroeun irung, boh éncér atawa liket. Sanajan dianggap minangka kokotor, ieu peran na di jero irung kacida pentingna. Lantaran irung manusa mibanda kamampuh dina mikanyaho mangpirang jenis babauan téh ku ayana bantuan ieu lapisan cairan liket téa.

Sawatara molékul-molékul nu ditéwakna bakal ngaguluyur nepi ka tungtung réséptor indra pangambeu. Uteuk bakal narjamahkeun informasi nu ditampa indra pangambeu tuluy narjamahkeunana minangka tingkatan kuat-lemahna bau nu kaambeu.

Mingkin gancang jeung mingkin lila réséptor néwak molékul, hartina mingkin bau éta sumber molékul. Sakapeung mah irung téh mroduksi loba pisan lého, utamana mah nalika salésma. Ieu nu disebut irung mangpet.

## Rujukan 
## Tingali ogé 
* Korong
* Cileuh
Korong

jmpl|Budak nu geus léwéh, léhona garing sarta ngerak di luhureun biwir.
**Korong** nyaéta lého anu garing dina jero irung. Nu mana ieu korong pasti dipiboga ku unggal jalma. Korong téh mangrupa kokotor tina hasil saringan bulu irung sarta lého tina asupna mangrupa-rupa partikel. Lantaran lého miboga peran minangka panghalang éféktif pikeun nyegah bayah kaasupan partikel bahaya nu bisa ngaruksak. Peta ngorékan korong disebut ngorong.

## Prosés bebentukan 
Mimitina mah asalna tina lého, cairan liket, sarta kintel nu diproduksi ku salaput mucus di jero irung. Ieu lého mangrupa bagian tina sistem patahanan panghareupna dina awak manusa pikeun nyegah tina inféksi.

Unggal nyeuseup hawa liwat irung, tangtuna pirang-pirang partikel anu aya sabudeureun asup kana irung, kayaning kekebul, kokotor, serbuk sari, baktéri, jeung virus.  Mun éta arasup nepi kana bayah, mangka bisa nyumebabkeun iritasi, inféksi, jeung meureun bisa jadi karuksakan nu serius.  Tapina lého nahan ieu banda ahéng laleutik jeung ngajegatna supaya teu biasa asup ka tempat-tempat nu bisa ngabahayakeun.

## Kandungan 
Lého sabagian gedéna mah kabentk tina cai jeung polisakarida nu disebut musin nu ngajadikeun cairan liket. Zat séjén ogé aya, kaasup énzim, ko-énzim jeung antibodi nu ngamimitian sistem kakebalan awak. Jeung kira saparapat liter lého diproduksi unggal poé, malah mah mun keur salésma mah leuwih loba produksina, sabab perluna nyingkahan leuwih loba kuman.

Ari lého asalna mah warnana hérang atawa bodas, ngan jadi miwarna téh sabab kakiruhan ku kokotor, kekebul, haseup bako, jeung énzim nu miboga peran pikeun mroduksi bahan kimia antiséptik nu ngalawan kuman.

## Tempat nyaliara 
Korong nyaliara dina bulu-bulu irung nu disebut *cilia,* mibanda peran dina mindahkeun lého kaluar tina solobong irung, nu antukna nyangsang dina bulu irung. Ieu jadi méré lolongkrang pikeun lého dina néwakan leuwih lobga kuman jeung kokotor. Bulu irung ogé ngocorkeun lého nika kaluar tina solobong irung, nikakeun umumna jalma mah sok nyingsingkeun éta lého anu ngocor, da dianggap geuleuh jeung teu mantes. Aya alesan anu kuat di mana urang ulah pati kaleuleuwihi dina ngorong, lantaran ieu korong atawa lého téh mangrupa panyaring kuman nu aya dina irung, mun kaleuleuwihi dina miceun korong jeung lého, bisa waé ngabalukarkeun kaluarna getih tina irung.

## Rujukan 
## Tempo ogé 
* Lého
* Mimisan
Bobotoleun

**Bobotoleun** nyaéta penyakit kulit anu biasana nyayang di palebah dampal suku.

Mun hayang miceun bobotoleun mah, bisa maké ubar basajan sarta tradisional kayaning getah tangkal kamboja, buah gedang mengkel, atawa getah gedang mengkel. Aya ogénu maké batu kambang pikeun ngipiskeun bagéan kulit nu ngabagegelna sarta maké godogan pangpung tangkal susuru.

## Rujukan
Toto Sudarto Bachtiar

**Toto Sudarto Bachtiar** babar di Cirebon, Jawa Kulon ping 12 Oktober 1929.Pupus di Paris, Perancis ping 9 Oktober 2007 dina yuswa 77 taun. Atikan pangahirna di MULO ( Bandung, 1950). Pernah jadi rédaktur majalah Angkasa, Menara, jeung Sunda. Pernah jadi Pupuhu Déwan Pertimbangan Kabudayaan Provinsi Jawa Kulon. Pernah menangkeun Hadiah Sastra BMKN taun 1957. Karya-karya nu dihasilkeun dina wangun kumpulan puisi: *Suara* (1956), *Etsa* (1958), *Datang dari Masa Depan* (37 penyair Indonesia, 2000), jeung *Desah* (2001). Karya- karya tarjamahan, dina wangun novél: *Pertemuan Penghabisan* (Hemingway, 1976), dina wangun drama: *Pelacur* ( Sartre,1954), *Malam Terakhir* (Rabindratanath Tarogé, 1976),  *Sulaiman yang Agung* (Harold Lamb, 1958), *Bunglon* (Anton Chekow, 1965), *Sanyasi* (R. Tarogé, 1970),  *Bayangan Memudar* (Bréton de Nijs, bersama Sugiarta Sriwibawa, 1975). 

## Rujukan
Abdi Dalem

**Abdi dalém** nyaéta jalma anu ngabdikeun dirina di karajaan karaton jeung raja, saperti kératon Yogyakarta jeung Surakarta, karaton ogé mangrupa  témpat cicing para priayi anu séjénna. Umumna abdi dalem karajan jeung abdi dalem Punakawan sok dibédakeun. A Abdi dalem nu awéwé sok disebut képarak. Umumna bayaranna mah leutik ngan pengabdian maranéhna gedé.  Abdi dalem biasana ngagunakeun pakéan anu béda biasana ciri hasna téh batik. Balad-balad  di antara maranéhna sok disébat co (konco), baladna anu léwih kolot disebutnana mo (romo).

Karya sastra anu loba nyaritakeun masalah abdi dalém nyaéta Péngakuan Pariyém (Linus Suryadi A. G. jeung Para Priyayi (Umar Kayam). Ditulis dina wangun  novél, dina Para Priayi Lantip, dicaritakeun  Pangakuan Pariyem Maria Magdalena Pariyem (Iyem) jadi abdi sakaligus ngawangun hubungan asmara jeung Ndoro Kanjeng Cokro Sentono: "Iyem" dina panggéro sapopoé ti Wonosari Gunung Kidul. Siga babu nDoro Kanjeng Cokro Sentono (Suryadi, 1981: 47).

## Rujukan
Motinggo Busje

**Motinggo Busje** nyaéta ngaran péna, ngaran keur leuleutikna Bustami Jalid. Ceuk béja Motinggo asalna tina basa Minangkabau *‘mantiko*’ hartina sok nyieun kaributan, teu boga kaéra, jsb. Busje babar 21 Nopember 1937 di Kupangkota, Lampung, ngantunkeun 18 Juni 1999, dina yuswa 62 taun. Motinngo teu mopohokeun kritik jeung tuduhan anu ditimpahkeun ka manéhna, nyaéta karya-karya populer népi picisan jeung ponografi, Busye kaasup pangarang anu produktip. Karya-karyana boga audiéns nu tangtu, pepel ku amanat sarta pantes pikeun dibaca.

## Rujukan
Disertasi

**Disertasi** téh mangrupa sarat akademik S-3, diwangun ku eksplorasi jeung deskripsi, analisis jeung ngaréngsékeun, jeung papanggihan atawa wawasan anyar nu sakabéh sipatna prospektif.
Bidal

**Bidal** nyaéta cara ngagunakeun basa maké kekecapan kiasan, nu umumna mangrupa naséhat jeung sindiran. Salaku wangun anu patali dina némbongkeun kualitas éstétis, ku kituna kalimah-kalimah nu dipaké téh singget tapi ngandung sasaruaan sora. Anu kaasup bidal, di antarana: amsal, paribasa, *perumpamaan*, tamsil, péméo, jeung kecap-kecap mutiara. Dina kahirupan sapopoé jinis-jinis bidal téh hésé dibédakeunana, sabab sakabéh eusina ngawengku amanah nu maké simbul.

## Rujukan
Dékonstruksi

**Dékonstruksi** (Perancis, *deconstruire*, Inggris, *deconstruction*) téh hartina nurunkeun, ngurangan kana hal nu geus aya, geus baku. Hartina, lamun urang nembrakeun dékonstruksi téh sarua jeung nembrakeun *postrukturalisme*, kitu ogé sabalikna. Nurutkeun Cuddon (2013: 189) istilah dékonstruksi ceunah mah dibawa tina konsép Martin Heidegger *destruktion*, tapi nu séjénmah kalah nolak yén dékonstruksi téh taya patalina jeung istilah déstruksi nu hartina ngaruksak. Kristeva (1980: 36-37) nyebutkeun yén dékonstruksi téh gabungan tina destruksi jeung konstruksi. Wangenan anu aya patalina jeung dékonstruksi téh geus aya dasarna dina pikiran Nietzsche (Culler,1983:86-87).

## Rujukan
Animisme

**Animisme** (*anima/animus*, Latén) nyaéta hawa, napas, roh. Dihartikeun minangka hiji kayakinan yén unggal barang anu aya di dunya ieu ngabogaan nyawa. Dikaitkeun jeung kapercayaan, hususna masarakat primitif. Animisme dianggap salah sahiji kapercayaan anu ngamulyakeun, nyembah kana barang-barang anu aya di dunya. Dina hubungan ieu Tylor (Durkheim, 2011:81-85) mére kamandang nyéta agama dina dasarna mekar ku jalan animisme. Dina istilah sején nyaéta dinamisme anu nyebutkeun yén kakuatan roh téh bisa mangaruhan kana kahirupan manusa, boh mangrupa hasil atawa kagagalan. Salaku rékaman kahirupan dina mangsa baheula, boh sacara tersirat boh sacara tersurat dina karya nu dasarna ngandung unsur-unsur animisme.

## Rujukan
Abracadabra

**Abracadabra** nyaéta ucapan mantra pamaén sulap, sarta kecap anu miboga kakuatan nepi ka ngadadak ngahasilkeun hiji kajadian nu tangtu. Pamadegan séjén nyebutkeun asalna tina basa Ibrani nu hartina Rama, Budak jeung Roh Kudus. *Abracadabra* ogé digunakeun pikeun rupa-rupa wangun karya seni kaasup séri novel *Harry Potter.* *Danarto* ngagunakeun kecap *abracadabra* jang salah sahiji judul carponna, nyaéta dina kumpulan carpona anu judulna *Godlob*. Istilah séjén anu sarua ma'nana nyaéta *simsalabim*.

## Rujukan
Diskursus

**Diskursus** nyaéta  wacana nu dibakukeun ku jalan tulisan.  Diskursus ngabogaan opat harti. Diskursus nyaéta hiji homonim sabab harti-hartina ngabogaan éjaan jeung lafal anu sarua tapi ma'nana béda. Diskursus ngabogaan harti kelas nomina atawa kecap barang nepi ka diskursus bisa disebut ngaran tina hiji jalma, tempat, atawa sakabéh barang jeung sakabéh nu dianggap barang.  

## Rujukan
Gazal

**Gazal** nyaéta salah sahiji génré sajak buhun asalna ti Pérsia, tina unggal pada aya dalapan baris, ngabogaan kecap akhir nu sarua, eusina sarua jeung papada umumna ngeunaan katresna. **Gazal** dihartikeun salaku jinis musik masarakat Jambi, campuran tina lagam gambus, zapin jeung langgam. Musik **gazal** ogé dipaké salaku hiburan keur hajatan jeung poé-poé ka islaman.(Baca ogé Sajak Buhun).

## Réferénsi
Filsafat Élmu

**Filsafat élmu** **Pangaweruh** *(phylosophy of science)* nyaéta bagéan tina filsafat nu sacara husus ngomongkeun ngeunaan sifat jeung hakékat, asumsi jeung implikasi sarta kualitas jeung mangpaatna ngeunaan kahirupan manusa sacara gembleng. Katilu hal éta nu umumna di rumuskeun jadi : a) Ontologi (Yunani, On, Kaayaan) b) Épistémologi (e*pisteme*, Élmu Pangaweruh) c) Aksiologi (Axios, Nilai, Harga).

## Rujukan
Nh. Dini

**Nh. Dini** nyaéta ngaran péna ti Nurhayati Sri Hardini Siti Nukatin, babar kaping 29 Fébruari 1936 di Semarang, Jawa Tengah, kawin jeung diplomat Perancis nu ngaranna Yves Coffin (1960).  Nh. Dini salah sahiji panulis awéwé nu produktif, mimiti nulis ti taun 1950-an, dicirian ku biografi.

## Rujukan
Basa prokém

**Basa prokém** nyaéta basa nu teu resmi, teu baku, anu umumna dipaké ku pamuda nepi ka disebut basa gaul atawa basa pamuda, jiga kecap *Bokap* (bapa), *Nyokap* (ibu), *Bokin* (istri), *Kece* (geulis), *Bokék* (téu boga duit), jeung sajabanna. Basa gaul hirup di mangsa nu tangtu, tapi teu nutup kamungkinan angger nepi ka diadopsi kana kandaga kecap basa resmi, jiga lalaki jeung awéwé. Salah sahiji kamandang nyebutkeun yén basa prokém mimiti digunakeun di Jakarta taun 1970-han, dicirian ku asupna dialék Batawi. Pamadegan lian nyebutkeun yén basa prokém asalna ti basa masarakat préman, kaasup Widang kamilitéran. Dina karya basa prokém loba dipake dina novél populér:...” ( Marga T.1987:129). Salasa hiji kamus basa prokém disusun ku Debby Suhertian anu judulna kamus Bahasa Gaul (1999). 

## Rujukan
Ambaliki

**Ambaliki** nyaéta Adi ti Dewi Amba jeung Ambalika. Dikawinkeun ku adina Bisma, Citrawirya. Sabada Citragada tilardunya (teu lila ti sanggeus dijeneungkeun raja), Astina téh ragrag ka Citrawirya.

Saenggeus kawin jeung Ambaliki, Citrawirya ge umurna teu lila, nilar bari teu kungsi boga anak. Ku kituna Bisma kacida Ngarasa liwungna. Nya sanggeus aya kasaluyuan ti para wiku jeung Begawan Santanu, Ambalika dijurung pikeun labuh geni, milu kana pancaka nuturkeun salaki-salakina (Nurutkeun kapercayaan jaman harita, mun salakina tilar dunya, pamajikanana ge bisa milu labuh geni. Ngan baé dumeh duanana can boga turunan, Ambalika jeung Ambaliki dijurungan kawin deui jeung kaom Brahmana. éta téh putusan nu disaluyunan ku Begawan Santunan sangkan nu dua éta dikawin ku Abiyasa.

Waktu Ambaliki dirungrum dina peutingan oleng panganten ku Abiyasa, Ambalika téh tipepereket peureum alatan teu kuat nahan bau nu mabek nu kaluar tina awak Abiyasa. Atuh basa gelar anak munggaran teh, orokna teu bisa ningali, diaranan Destarata. Ari Ambaliki, waktu dirungrum dina peutingan oleng panganten ku Abiyasa téh kalah ka pias sepa. Antukna, waktu gelar anak munggaran, orok téh pias konéas, diaranan baé Pandu. Samemeh anak-anakna mangkat gedé, Prabu Abiyasa diangkat jadi raja Astina Pikeun saheulaaneun, kalawan gelar Prabu Kresnadwipayana. Sanggeus anakna galede, nu diangkat jadi raja téh Pandu, sabab  mah teu bisa ningali 

## Rujukan
Génotéks

**Génotéks** (Yunani, geno, génésis, produksi), hubunganna jeung fénoteks (Yunani, pheno, medal), mimiti dipedalkeun téh ku Julia Kristeva dina buku anu judulna *Semeiotike: Recherches pour une semanalyse* (1969). Istilah ieu mindeng patukeur jeung ginotéks, anu analogina jeung ginokritik, naskah anu ditulis ku awéwé. Génotéks ngabogaaan wangenan, nyaéta minangka génotéks sarta naskah nu tangtu luyu kalawan pamadegan Kristeva sepertos dijelaskeun dina éba agian.Ceuk Kristeva konsép ginotéks téh diadopsi ngaliwatan ahli basa Rusia Saumjan jeung Soboleva. Dina élmu basa dianohkeun jeung istilah génotipe jeung fénotipe, anu mimiti jadi cicirén  fisik anu nyumput, runtuyan génétika téh akibat évolusi biologi, ari anu kadua mangrupa wujud fisik anu dihasilkeun ngaliwatan hubungan génotipe jeung alam.

## Rujukan
Féminisme

**Féminisme** (*Latin, femme, femina, femelia*, *perempuan*). Féminisme nyaéta téori-téori sastra ngeunan masalah-masalah awéwé, anu patalina jeung pangarangogé nu maca atawa karya sastra éta sorangan. Di Barat lahir tahun1960-an tapi buku-buku anu mimiti di tulis ku Virginia Woolf (1882-1941) anu judulna *A Room of One’s Own* (1929) jeung Simone Beauvoir (1908-1986) anu judulna *The Second Sex* (1949), eusina ngeunaan dégradasi awéwé dina katégori ‘nu séjén’. Tapi ceuk Evans (2012: 393) wangenan ngenaan féminis geus di ungkabkeun ti ahir abad ka-18 ku Mary Wollstonecraft (*A Vindication of the Right of Woman*,1792). Sacara umum féminis sipatna politis, kumaha patalina beurat sabeulah antara lalaki jeung awéwé. Ritzer jeung  Goodman (2004: 415) ngaintroduksi vérsi-vérsi téori féminis, jiga:
Feminis kultural (génder jang akibat faktor budaya), liberal (kabébasan pikeun milih), radikal (dasar perjuangan jang kabebasan), sosialis (dipatalikeun jeung sosial ekonomi), hideung (dikaitkeun jeung warna kulit,ras), éksisténsial (Jang mahluk mikir), multikultural (perbedaan), Marxian (jang kelas), jeung feminis psikonalisis (patali jeung lingkungan hirup) jeung féminis postmodernisme (patali jeung teks).
Indikator anu matak ayana gerakan féminis,nyaéta:
a)	Kamekaran téhnologi kontrasépsi
b)	Kamekaran Pendidikan jang kaum wanoja
c)	Sékularisasi jeung turunna wibawa agama dina rupa rupa bidang kahirupan
d)	Munculna teori-teori postmodern nu ngadekonstruksi oposisi biner kaasup lalaki jeung awéwé
e)	Ayana kasadaran amun bedana gender nyaéta bedana kultural.
Loba pisan pelopor, hususna dina widang sastra, jiga: Virginia Woolf, Julia Kristeva, Linda J. Nicholson, K. K. Ruthven, Toril Moi,  Luce Irigarai, Helene Cixous, Donna J. Haraway, jeung sajabana. Ceuk Selden (1986: 132) tumpang tindih antara wangenan seks (biologis) jeung jenis kelamin, gender (psikologis kultural) jiga male jeung female, masculine jeung feminine. Tujuan gerakan féminis nyaéta nyaimbangkeun, interélasi génder, lain séks. Awéwé jelas teu nuntut kasaruaan biologis sabab geus kodrat, ciptaan Tuhan. Nu dituntut nyaéta leungitna ‘boga anggapan’ yén awéwé teu weléh lemah dibandingkeun jeung lalaki.

## Rujukan
Tala

**Tala**, sok disebut ' Lengga Tala'. éta téh minyak sakti. Sing saha nu dibalur ku éta minyak, tanwandé dirina bakal jadi kuat sarta kuat kusagala rupa pakarang. Dina hiji waktu mah Prabu Drestarasta boga maksud ngabaluran Suyudana, budakna, ku éta minyak. Nya ku kapinterannana putra Pandu, éta minyak téh buru-buru dipaké ku Pandawa. Sanggeus dibalur ku éta minyak mah Pandawa téh gancang ninggalkeun deui éta minyak. Temahna, waktu Suyudana dibalur ku éta minyak téh, kakara rék neruskeun kana pingping Kéncana                   maké gada si rujakpolo tepi ka hanteuna. Demi wadah minyak talana gancang dipiceun kana sumur si jalatuna, nyaéta sumur nu kacida jerona. Malah saking ku jero-jerona, caina méh teu katempo upama ditingali di luhur.

## rujukan
Epik

Sacara historis,tina kaitanna jeung tradisi sastra Barat, anu di maksad ku épik téh nyaéta puisi naratif panjang sapertos *Illiad* jeung *Odyssey* (Homerus, 900 SM). Cuddon (2013:239) nyebutkeun *Gilgamesh* (Sumeria, 3.000 SM) salaku épik nu pang kolotna. Dina hubungan ieu épik sami jeung épos (Holman, 1980:161), janten salaku épik ogé kaasup *Cid* (Spanyol), *Calevala* (Finlandia), *Song of Roland* (Perancis), *Nibelungenlied* (Jerman), jeung *Ramayana jeung Mahabharata* (India). Dina wangenan nu leuwih luas ogé kaasup *Aeneid* (Virgil)*, La Divina Commedia* (Dante Alighieri)*, Jerusalem Delivered* (Torquato Tasso)*,* jeung *Paradise Lost* (John Milton)*.* Dina hal ieu ogé dipikawanoh pambagian 3 jangreu utama sastra sapertos anu di ungkabkeun ku Aristoteles (Teeuw, 1988:108-109), nyaéta : épik,lirik, jeung dramatik. Jadi, dina sastra Indonesia épik miboga dua wangenan, a) carita kapahlawanan,jeung b) prosa, karangan bebas sapertos cerpen jeung novel, kaasup dongéng. Dina téori sastra kontemporer épik ogé di patentangkeun  jeung jenis novel, salaku novelistik (Bakhtin, 1984: 30-31; Lechte, 2001: 24-25). (Baca ogé Épos;Lirik;Novelistik).

## Rujukan
Etnografi

**Étnografi** (*étnos+grapho*, Yunani), nyaéta tulisan anu patali jeung (suku) bangsa. Nurutkeun Cuddon (2013:257) anu mimiti dilakukeun ku Heredotus (484-425 SM) dina *Histories* anu aya patalina jeung masarakat Yunani jeung Mesir. Sacara umum dianggap salaku hasil catetan anu geus ngaliwatan panalungtikan lapangan, obsérvasi, jeung kontak langsung masarakat nu tangtu. Sacara leuwih husus, dilakukeun ku para oriéntalis jeung misionaris ngeunaan kaayaan bangsa-bangsa Timur. Catetan-catetan anu dimaksad kira-kira dimimitian ti mimiti abad ka-15 salaku carita lalampahan, sumebarna agama (Kristen), jeung kahirupan para pagawé pamaréntah kolonial di tanah jajahan. Salaku carita lalampahan, ku kituna eusina teu jero, sarta samar sabab didasaran ku pamikiran masarakat Barat. Ku kituna étnografi disebut salaku mimiti pamahaman ngeunaan nu séjén *(the other).*

## Rujukan
Hédonismeu

**Hédonismeu** asalna tina basa yunani (*hédonismeu*). Akar kecapna *hédoné* anu hartina amis,nikmat,kasenengan.sacara jembar di hartikeun minangka tujuan,hiji hijina kahayang manusa pikeun ngudak jeung nyumponan kabutuhan hirupna ngaliwatan naon waé nu bisa méré kapuasan sacara *historis* (*Roeckelein*,2013: 289-290).

## Rujukan
Danarto

**Danarto** dibabarkeun di Mojowétan, Sragén, Jawa Tengah, 27 Juni 1940. Atikan pangahirna Akademi Seni Rupa Indonesia (ASRI) Yogyakarta (1961). Nikah jeung Siti Zainab Luxfiatin (Dunuk). Sajaba jadi sastrawan Danarto ogé kasohor salaku pelukis. Danarto pernah jadi redaktur majalah *Zaman*. Tina prosés kréatip dasarna mah Danarto kurang produktip. Popularitasna dina khazanah sastra Indonésia dihontal ngaliwatan hal anyar anu laksana dipidangkeun, boh ngaliwatan eusi atawa wangunna. Tina eusina Danarto midangkeun rupa rupa masalah kahirupan, hususna dunya imajinatif, leuwih hususna deui anu patali jeung mitos, sufi, réligi, jeung cicirén asing kahirupan manusa séjénna. Tina wangunna, dina cara midangkeun Danarto ngahijikeun dunya musik, seni lukis, jeung sastra. Isi jeung wangun ieu dipidangkeun ku teknik absurd, montase, ditambahan ku dialog-dialog transedéntal: *“jika itu sabda Tuhan, suruhlah batu menggoyangkannya. Jika itu kebenaran suruhlah pohon menyanyikannya” (Godlob, 1974: 134).*

## Rujukan
Hikayat

**Hikayat** (*hikayah*, Arab) hartina carita, warta. Hikayat mangrupa wangun prosa heubeul sastra Melayu, boh lisan boh tulisan, eusina rupa-rupa, saperti: sajarah, biografi, agama, undang-undang, silsilah, jeung carita-carita *pralogis* lainna. Ciri hasna nyaéta sumanget perjuangan. Kusabab éta para palakuna nyaéta raja, pangéran, jeung kahirupan istana tina umumna. Conto-conto hikayat, di antarana: *Hikayat Hang Tuah*, *Hikayat Iskandar Zulkarnain*, *Hikayat Nabi Bercukur*, jeung *Hikayat Amir Hamzah*. Dikaitkeun kana kamekaran sastra Indonésia *modern*, hikayat hakékatna dianggep minangka *embrio* wangun *roman* saperti nu mekar ti saprak Balai Pustaka (1920-an).

## Rujukan
Fenomenologi

**Fénoménologi** (Yunani,*phénoména* hiji hal anu datang jeung *logos*, kécap-kécap, élmu pangaweruh). Sacara umum fénoménologi bisa di sébut ogé élmu pangaweruh ngeunaan gejala-gejala,dipaténtangkeun jeung nouménon *(thing-in-itself)* *kantianisme*. Shipley (1963:231) fénoménologi mimiti di paké ku Johann Heinrich Lambert dina buku anu jejerna Neue Organon (1764). Jeung ciri anu sarua fénoménologi ogé dipaké ku Immanuek Kent, George Wilhelm Friedrich Hegel, Martin Heidegger, Masurice Marleau-Ponty, jeung Hans-Georg Gadamer. Sanajan kitu, anu dianggap mimiti ngedalkeun fénoménologi téh nyaéta filusuf Jérman, Edmund Husserl (1859-1938).

## Rujukan
Dogma

**Dogma** (*donkei*, Yunani) hartina: a) pamadegan anu bisa dicepéng sacara kiat, b) ajaran anu asalna ti ageman. Dina saban ageman Dogma (dokein, Yunani) hartina: a) pamadegan anu bisa dicepéng sacara kiat, b) ajaran anu asalna ti ageman. Dina unggal ageman **dogma** bisa dipikaharti dina sababaraha wangun wawaran.

## Rujukan
Généalogi

**Généalogi** (Yunani, *g*é*n*é*a*, katurunan+*logos*, kecap-kecap, élmu pangaweruh). Umumna digunakeun dina widang sajarah jeung sababaraha widang nu patali jeung asal-muasal sarta pancakaki, kaasup biografi jeung autobiografi nu maké inténsitas kontinuitas jeung hubungan sacara kronologis. Sanajan kitu, **généalogi** faucaltian (2002: 271-272) saperti ditalungtik dina tiori kontémporer malah mah pasalungsingan sacara diamétral. Saperti konsep *hypogram* dina tiori intertéks, mangpaat **généalogi** (Ritzer, 2003: 67-68; Sarup, 2003: 100-101) lain asal-muasal, arketipe, jeung prototipe, tapi taré rhukeur ngungkabkeun pa-rupa unsur dina kajadian nu karandapan. Unsur-unsur éta ogé karandapan sacara kabeneran, diskursif, jeung diskontinuitas.

## Rujukan
Autobiografi

**Autobiografi,** asal kecap na nyaéta autos, bios, jeung graphein (Yunani), nyaéta riwayat hirup anu disusun, ditulis, sorangan. Autobiografi dina umumna ditulis ku hiji pangarang atawa manusa-manusa kasohor séjénna. Tujuana nyaéta kaberhasilan, popularitas anu kacapai dipikanyaho ku batur. Autobiografi nu ditulis sacara lengkep mangrupa pembelajaran nu langsung jeung manusa séjén. Tulisan lengeun éta sorangan disebut autograf. Autograf ogé nyaéta mesin nu menang nulis sorangan totondé sapertos pencatatan gunung berapi ti widang géologi, detak jantung ti widang kedokteran, jeung sajabina.

## Rujukan
Haiku

**Haiku**, *hokku* nyaéta salah sahiji génré sajak Jepang anu kauger ku aturan anu disebut *teikei*. Sakalaku génré, *haiku* mangrupa sajak pondok, malah  mah dianggap pang pondokna di dunya, dina wangun nu mimiti kawangun ku 31 silabel (5-7-5-7-7), anu di ahir barobah jadi 17 silabel (5-7-5). Salaku sajak sorangan, salaku karya individual wangenan nu kieu teu bisa lumaku sacara umum sabab dina hazanah sastra Indonésia ogé ngabogaan sajak-sajak pondok saperti “Malam Lebaran”: //Bulan di atas kuburan//. Sacara *historis* (Shipley, 1962: 242—243) *haiku* mangrupa kamekaran wangun *tanka* (abad ka-10) kawangun ku 31 silabel (5-7-5-7-7), mekar jadi *renga*, sajak nu ngaruntuy dibawakeun sacara silih tempas (bales) abadka-13 kalawan  komposisi 14 (7-7) dan 17 (5-7-5). Abad ka-16 kalawan ngaran *hokku*, kawangun ku tilu baris 17 silabel (5-7-5), sedengkeun *haiku* éta sorangan karék populér abad ka-19. Bagian nu mimiti 5 engang disebut *kamigo* atawa *shougo*, bagian nu tengah 7 engang disebut *nakashichi*, bagian nu ahirna 5 engang disebut *shimogo*.

## Rujukan
Antologi

**Antologi**, kembang  rampai, pusparagam, chrestomathy, miscellany  nyaéta kumpulan  karangan. Sacara embrionik antologi mangrupa karangan nu nyebar dina rupa-rupa media atawa ngan ukur mangrupa hasil dokuméntasi  jeung  rupa-rupa masalahna. Pikeun akademisi upamana, antologi menangkeun rupa-rupa naskah, makalah nu dihasilkeun tpatalina jeung kanékan pangkat, satuluyna diterbitkeun jadi buku.  Ku sabab éta, judul-judul  tulisan ti salah sahiji antologi sok sarua jeung tulisan-tulisan nu geus pernah diterbitkeun ti média saacanna. Sanajan mangrupa  kumpulan karangan, ti salah sahiji antologi umunna dipilih téma-téma nu rélatif sarua.

## Rujukan
Abjection

**Abjection** (hina jeung kotor, atawa pika geuléheun), konsep psikoanalisis dikembangkeun ku Julian Kristeva (2005: 35-370) sakumaha dikamukakeun dina bukuna anu judulna *Powers of Horror:an Essay on Abjection* (1980) keur ngajélas keun formasi subjék jeung pameliharaan subjektivitas. Dina hubungan ieu abjection patutumpuk jeung fase *chora*. Sami saréng *chora*, konsep abjection diinjeum tina widang psikologi, fase cermin Lacannian keur ngajélas keun katerpisahan biologis sakaligus psikologis antara orok jeung indungna. Saperti anu dipikanyaho dina umumna yuswa 4-8 sasih orok sok dipisah keun tina struktur indung na anu ngajieun stigma indung nu galak. kasadaran saperti ieu anu jadi keun tampéran *bawahsadar,* ku kituna nalika dewasa ngalaman diskriminasi jeung 'nu lian'. Jantén, anu mimiti muncul nyaéta hukum *maternal*, lain *paternal*, proses anu ti konstruksi semiotik ka simbolik. Numutkeun Cuddon (2013: 2) abjection mangrupa konsep konci dina mahaman sastra Gothic.

## Rujukan
Glosarium

**Glosarium** asalna tina kecap *glossary* (Yunani) nyaéta paraphrase, katerangan. Sacara umum dihartikeun minangka daptar istilah keur midangkeun ma'na husus ti hiji bidang nu tangtu, misalna élmu sastra, saperti *A Glossary of Literary Terms* (M.H. Abrams, 1981). Pasualan nu katémbong nyaéng abedékeun widang elmu, saperti hubungan antara seni, sastra, jeung budaya dugi ka mantak bisa keur nyusun glosarium nu diwangun ku tilu disiplin éta, saperti Glosarium *1.240 Entri KajianSastra, Seni, jeung Budaya* (Kutha Ratna, 2013). Dina ieu hal glosarium miboga sasaruaan, ku kituna rada hé édibédakeun kalawan konkrit *thesaurus* jeung leksikon

## Rujukan
Homonim

**Homonim** (homoniem, Latin), asal kécapna homo (sami) jeung niem/nimum (nami), nyaéta kecap-kecap anu sami kana cariosan jeung seratanana ngan hartina bénten ku lantaran kawit ti sumber anu bénten, sapertos : bisa (kenging atawa racun), seni ( hasil nu éndah atawa ci ompol), buku (ruas atawa kitab), rapet (caket atawa panglawungan), jeung sabangsaning ti éta. Aya dua rupa homonim, nyaéta homofon jeung homograf. Homofon nyaéta kecap-kecap anu sami cariosanna, ngan bénten seratan jeung hartina, sapertos bank (lembaga) jeung bang (lanceuk), sanksi (hukuman) jeung sangsi (mangmang), rock (aliran music) jeung rok (papakéan), jeung sabangsaning ti éta. Homograf nyaéta kecap-kecap anu seratanna sami, ngan bénten cariosan jeung hartosna, sapertos téras (beranda) jeung tuluy (pajabat luhur), apel(bubuahan) jeung apél (upacara/kumpulan), seri (saimbang) séri (waos), jeung sabangsaning ti éta. Homogram téh homograf, dilebetna salah sahiji kecap anu asalna tina asal-usul anu bénten jeung ‘tahu’ (sinika,taufu, sabangsaning tuangeun) jeung ‘tahu’ (Indonesia, ngartos). Dina élmu homogram ngagaduhan tatali jeung paronim (para, di pipir+onima, nami), kecap anu bentukna sami jeung kecap saasal tina basa séjen, sapertos ‘awis’ (Tagalog jeung Indonesia). Cuddon (2013:516) maparinan conto paronim sapertos: ekstasis (Yunani), ecstasie (Perancis heubeul), extasis (Latin pertengahan), jeung ecstasy (Inggris).

## Rujukan
Fakta

**Fakta**, *facta* (jamak), sedengken wangun tunggalna nyaéta *factum, factus, facere,* anu hartina berbuat. Sacara umum, sagala nu katangkep ku indra atawa sagala anu dianggap salaku kanyataan. Dina panalungtikan kualitatif, nyaéta fakta dibédakeun jeung data, hiji wangun hasil panalungtikan, sacara numerik ogé kategorisasi. Fakta nyaéta kajadian anu geus boga ciri has, data nu geus ditapsirkeun salaku pakta sosial ogé kultural. Jadi, dina panalungtikan kualitatif (Kerlinger, 2002: 217) nu dianalisis nyaéta pakta na lain datana.  Sajaba ti éta, datana hésé di pikaharti ku sabab masih mangrupa papisah. Intina, métode kualitatif mah ganalisis fakta, sedengkeun kuantitatif nganalisis data (tunggal, *datum*).

## Rujukan
Historiografi

**Historiografi** (*history+graphy*), nyaéta sératan ngenaan sajarah. Sacara umum dihartikeun salaku karya sajarah ti jaman ka jaman, dijéntrékeun ngaliwatan sababaraha sudut pandang, siga: ekonomi, pulitik, adat istiadat, agama jeung kapercayaan, jeung hubungan-hubungan sosial budaya séjénna.  Historiografi téh dibedakeun jadi tilu, nyaéta: a) historiografi tradisional anu cicirénna istana sentris, etnosentris, psikologis, jeung religius magis, b) kolonial nu cicirénna Belanda sentris, jeung c) historiografi modern nu cicirénna Indonesia sentris anu sifatna kritis jeung ilmiah. Dawuhan Cuddon (2013: 334-335) historiografi nu paling awal, anu bentuk na sederhana geus aya ti jaman Mésopotamia jeung Mésir kuno, dilajengkeun ka Yunani kuno siga *The Histories* anu dijieun ku Herodotus (484--425SM). Historiografi, etnografi, biografi jeung otobiografi bisa disusun jadi karya sastra. Kukituna, saacan jaman Modern, hampir kabeh karya jélma, kabeh nu ditulis jadi kaasup karya sastra.

## Catatan kaki
Fabel

**Fabel** nyaéta dongéng ngeunaan sasatoan. Ditilik tina eusina,fabel dibédakeun jadi dua bagian, di antarana:

* Carita ngeunaan sakakala sato. Contona dongég ***Naha Maung Buluna Loréng.***
* Carita ngeunaan sato anu laku lampahna jiga manusa, saperti '''*pancatantra*, *pelanduk jenaka*, *peucang jeung ténggék*''', jeung sajabana.

Nurutkeun Holman (1980:180) fabel pangkolotna nu ditulis téh ti abad ka-6 SM ku Aesop (Yunani).

## Rujukan
Adagium

**Adagium** nyaéta raket patalina jeung papatah ataa paribasa. Bédana, ***Tradisional adagium*** mah leuwih nekenkeun kana ditarimana éta hiji ungkara kalawan bebeneranana, nepi ka leuwih deukeut kana kecap éndah, saperti *Nobees, no honey, (Jalma anu jujur pasti dipikanyaah ku Alloh).* Ari *Adagia* nyaéta judul buku paribasa *Yunani* jeung *Latin* anu ditulis ku *Desiderius Erasmus Roterodamus*. Édisi kahiji medal di *paris* taun 1500 anu judulna *Collectanea Adagiorum*.

## Rujukan
Hiponim

**Hiponim** (hyponiem, latin) tinu kecap asal hypo (handap) jeung niem/nimum (nami) nyaéta kecap nu aya subkategori (cf.lyons. 1995: 445), subordinasi kecap lianna nu fungsina salaku hipernim.

## Rujukan
J. É. Taténgkéng

**J. É. Taténgkéng** atawa Jan Albert Taténgkéng téh nyaéta salah saurang pangarang anu babar di Kolongan, Sangihe, Sulawesi Utara, 19 Oktober 1907. Anjeunna ngantunkeun dina ping 6 maret 1968 di Ujung Padang, Sulawesi Selatan, dina umur 61 taun. 

## Riwayat 
Anjeunna nyuprih élmu pangahirna di Sekolah Menengah Tinggi Pendidikan Guru Kristen, Solo, Jawa Tengah. Kungsi jadi rédaktur koran *Rindu Dendam, Tuwo Kana, Suwara Umum, Suluh Kawan Muda, jeung Zaman*. Anjeunna kungsi jadi Perdana Mentri Nagara Indonesia Timur (1949-1950).Taténgkéng ukur ngahasilkeun hiji buku dina wangun kumpulan puisi anu judulna *Rindu Dendam* (1934). Karya-karya anu lainna sumebar dina sababarah majalah, saperti *Pembangunan, Zenith, Siasat, dan Indonesia.*

## Rujukan
Leksikon

**Léksikon** téh nyaéta tina kecap *lexicon* (Latin), *lexikon* (Yunani), tina kecap *lex* (is), nu hartina ngomong. Jadi, sacara etimologis leksikon dasarna sarua jeung kamus tapi dina wangun nu leuwih sederhana, atawa dipedarkeun salaras kana tujuannana. Definisi nu geus pernah di ungkapkeun, di antarana : a) buku nu eusina kecap-kecap jeung hartina, di runtuy ku alfabetis, b) daptar kecap panyatur, kelompok atawa subjék nu tangtu jeung c) kabéh morfém, tina hiji basa nu tangtu. Dina sastra Indonesia di telah *Léksikon Kesusastraan Indonesia* (Pamusuk Eneste, 1981), *Leksikon Susastra Indonesia* (Korrie Layun Rampan, 2000), nu eusina topik topik jeung penting sastra, khususna ngaran-ngaran pangarang jeung hasil karyana. (Maca ogé Glosarium; Konkordasi; Tesaurus).

## Rujukan
Organisasi Sastra

**Organisasi sastra** nyaéta mangrupa hiji wadah nu kaorganisasi sacara formal saperti lembaga-lembaga nu aya di kahirupan sapopoé. Tujuan na geus jentré pikeun ngahimpun anggota dina raraga nyangga sumébarna sastra, boh éta hasil tina panciptaan na jeung sumebaran atawa apresiasi sarta panilianna. Dina hubungan ieu ogé aya proses timbal balik antar karya sastra, boh tina hasil kréativitas imajinatif atawa  ilmu  pengetahuan nu saperti téori, kritik jeung sajarah sarta komponen organisasi éta sorangan. Saperti nu di pikanyaho di Indonesia  dugi ka kiwari ogé komponen acan lumangsung sacara saimbang. Salila éta ogé dua komponen téh acan mikeun apresiasi nu sa nyatana.  Panulisan jeung pamedalan karya sastra, misalna saolah-olah mangrupa kagiatan individual malah mah mereun ngan saukur kapuasan manéh, acan meunang pangrojong , boh sacara  moral atawa finansial. Salah sahiji organisasi profesi nu aub dina kagiatan sastra nyaéta Himpunan Sarjana Kesustraan Indonesia (Hiski).

## Rujukan
Kernel

***Kernel*** (Inggris), inti nyaéta kajadian-kajadian inti, pokok, utama ti karya fiksi. Umumna dianggap salaku relasi oposisi jeung *satellite*(Inggris), jieunan, ngiluan, nyaéta kajadian-kajadian lain pokok, salaku kajadian sampingan. Dua istilah éta dipikawanoh salaku gagasan anu diébréhkeun ku Seymour Chatman (1980: 53-54). Salaku bagéan ti struktur plot *kernel* nangtukeun jalan carita kalawan sakabéhna jeung kalawan kitu nganteurkeun pamaca ka pamahaman pesan, téma jeung kamandang dunya nu aya dina carita.

Sanajan kitu, lain hartina *satellite* teu penting jeung dipaliré. *Kernel* jeung *satellite,* kajadian badag jeung leutik salawasna aya di posisi nu silih lengkepan, jeung kalah ngahésékeun, komplikasi éta nu nangtukeun kualitas carita.

## Rujukan
Kuntowijoyo

**Kuntowijoyo** (Prof. Dr.) ping gumelar 18 Septembér 1941 ti Bantul, Yogyakarta, kawin jeung Susilaningsih (1969). Kuntowijoyo pupus kaping 22 Pebruari 2005. Pendidikan S-2 di *Universitas Connecticut* (1974), S-3 *Universitas Columbia* (1980), Amérika Serikat. Pagawéan tetep janten dosen Pakultas Sastra jeung Budaya, Universitas Gadjah Mada, Yogyakarta. Miboga poténsi saé dina bidang proses kreatip jeung analisis kritis, tapi dina bidang sastra leuwih dikenal salaku saurang novelis, disagigireun sejarawan sasuai jeung disiplin utamana. Kuntowijoyo pangabisa nulis loba *gende.* Karya sastra anu dihasilkeun, dina wangun novél, diantarana : *Kereta yang Berangkat Pagi Hari* (1966), *Pasar* (1972), *Khotbah di Atas Bukit* (1976), *Impian Amerika* (1998), jeung *Mantra Penjinak Ular* (2001). Dina bentuk drama : *Rumput Danau Bento* (1969), *Tidak Ada Waktu bagi Nyonya Fatma* (1972), *Barda dan Cartas* (1972), jeung *Topeng Kayu* (1973). Dina bentuk kempelan puisi: *Isyara*t (1976), *Suluk Awang-awang* (1976), jeung *Makrifat Daun-daun* (1995). Dina bentuk kempelan cerpon ; Dilarang *Mencintai Bunga-bunga* (1994), jeung *Hampir sebuah Sebversi* (1999).

Karya-karya anu lain, diantarana: *Dinamika Umat Islam Indonesia* (1985), *Budaya dan Masyarakat* (1987)

## Rujukan
Logosentrisme

**Logoséntrisme** (Yunani, *logos*, kecap-kecap, élmu pangaweruh), sacara harfiah nyaéta muser kana kecap. Logoséntrisme mimiti diungkapkeun ku filsuf Perancis Jacques Derrida (1930-2004) dina buku anu jejerna *Of Grammatology*. Numutkeun Derrida harti ngenaan logos engges aya  ti zamanan Yunani kuno, hartina sami sareng sora Tuhan, salaku téologoséntrisme atawa 'ide absolut' Hegelian. sacara umum logoséntrisme ngandung arti yén sakabéh wangun pamikiran anu muser kana tulisan. Istilah ieu digunakeun ke Derrida (1976:12) jeung kelompok postmodérnisme pikeun ngekritik kayakinan kalelewihi pikeun stabilitas makna, salaku méanarasi, narasi nu gedé, Makna transendental.

## Rujukan
Literariness

**Literariness** (Rusia, *literaturnost,* kasastraan) nyaéta téori anu diungkabkeun ku Roman Jakobson (1919), minangka obyék studi kelompok Formalis Rusia. Nurutkeun Jakobson (Fokkema jeung Kunne-Ibsch: 1977: 11-13) obyék studi sastra lain karya sastra tapi kasastraan'. Kalawan kalimah nu séjén, *literariness* nyaéta fitur anu ngabédakeun antara karya sastra jeung karya nu séjénna sabab ajén ngan ukur nu aya dina basa. Basa éta méngpar tina basa anu biasa, saperti dijéntrékeun ngaliwatan konsep *ostranenie,* defamiliarisasi, jeung deotomatisasi. *literariness* mupuskeun bébédaan antara wangun jeung eusi anu geus ngawarnaan paham ngeunaan hakékat sastra salila mangabad-abad saacana. Sastra mah dinami, karya kalayan anu teu bisa di cangkem samata-mata kalawan pakakas basa. Formalisme jeung struktrualisme digantikeun ku sistim tanda (sémiotika), diteruskeun kalawan interteks minangka paham postruktrualisme.

## Rujukan
Monolog

**Monolog** nyaéta kekecapan sorangan anu kalawan jeung dialog, omongan antawis dua jalmi, atawa leuwih. Sacara praktis, dina dasarna monolog moal mungkin jadi sabab nalika salah sahiji tokoh ngobrol nu pasti jeung kudu aya jalmi jeung pihak kadua salaku lawan, nu ngadéngé, nu nanggep, jeung sajabana. Boh dina genre drama boh seni pentas nu umumna, kitu ogé fiksi nu séjén, digigir monolog gén dipikawanoh kecap monolog jero (monologue interior), arus kasadaran (stream of consciousness),soliloquy (Yunani, solus, sorangan jeung loqui, ngobrol), jeung sanandika.

## Rujukan
Kearifan Lokal

Kaarifan lokal (Inggris, local widsom genius, kabijaksanaan satémpat), anu di dihatikeun jang cirining khas anu dipiboga ku sakumpulan, sakaligus ngabedakeun jeung sakumpulan sejen.  Cirining anu disebutkeun umumna nu ditarima ku turun-tamurun, dina revitalisasi ngepas jeung parkembangan zaman, contona: *tepok saliro(Jawa), karma phala* jeung *tri hita karana (*Bali), *alam takambang jadi guru* (Minangkabau), jeung sajabarna. Ngahiji kami nangtung cerai tatarucingan runtuhna, gotong royong jeung sajabarna anu didasarkeun mangrupa kaarifan lokal anu ayeuna geus dikukut jadi kaarifan Nasional jang bangsa Indonesia.

## Rujukan
Kode sastra

**kode sastra** téh nyaéta sababaraha wangun aturan,  karya sastra anu kudu dipaham ku pamaca nalika maca karya sastra. Kumaha kode bisa dipungsikeun kalayan maksimal tangtu ngabutuhkeun bantuan ti bidang nu séjén, misalna téori semiotika, konsep-konsep séjén saperti hakékat karya sastra salaku *fiksi, imajinasi*, *makna ganda*, *dunia dalam kata* jeung nu séjénna. Kalayan singkat, kode sastra kaitung lega jeung rupa-rupa. Lega ku sabab patali jeung sastra lisan ogé tulisan, buhun jeung modern, aliran jeung angkatan. Rupa-rupa ku sabab karya sastra ngabogaan jenis,genre, di jerona aya bébédaan hakékat anu kacida seukeut. Maca mangrupa hiji puisi anu ngawengku tina babaraha baris teu sarua jeung novél anu kawengku tina ratusan malah rébuan halaman. Proses pamacaan kahiji ngabutuhkeun inténsitas pamacaan tina basa.

## Rujukan
Mimesis

**Mimésis** (Yunani, *miméisthai, meniru),* dihartikeun ogé salaku séntasi, mimikri, tindakan éksprési, tindakan nu niru-niru, jeung répréséntasi urang. Mimésis dasarna aya dina diri manusa. Kusabab kitu, teu kudu dihartikeun nu cirén négatif. Kalawan kitu ogé, *mimésis* mangrupa akar kamajuan budaya. Urang sadaya nurutan kusabab batur nu jadi modél. Dina studi sastra dihartikeun salaku pembayangan, sikap tuladan ngagunakeun kecap-kecap, paripolah jeung rupa-rupa wangun aktifitas kultural séjénna. Mimiti jorojoy tina pikiran Plato (428-348 SM) tina bukuna anu jejerna *Ion* jeung  *Républic.* Teeeuw (1988: 221-222) ngajelaskeun padungdengan antara Plato jeung Aristotélés. Ceuk Plato seni saukur nurutan alam sangkan kualitasna leutik, sabalikna ceuk Aristotélés (384-322 SM) seni téh kualitasna alusna, boh ti nurutan ogé maparkeun dunyana sorangan. *Mimésis* kaitanna jeung *mimé*, wangun drama dina palakuna nyaritakeun hiji kajadian ngaliwatan gerak. Di Indonésia disebut pantonim.

## Rujukan
Mimpi dan Pretensi

Kumpulan puisi *Mimpi jeung Pretensi* nu dikarang ku Toeti Heraty Noerhadi,babar di Bandung,Jawa Barat,kaping 27 Novémber 1933. Tina sajumlah vignet nu dibéré ku pelukis Salim,kumpulan puisi medal mimiti dina taun 2000,ngaliwatan pamedal Balai Pustaka,Jakarta. Éta kumpulan ngawengku 64 puisi nu dibedakeun jadi lima bagéan(Sajak-Sajak 33,Dua Wanita,Dunia Nyata,Siklus,jeung Manifésto). Jejer kumpulan diangkat ngagunakeun tema puisi ka-28 nu jejerna "Terbangun" jeung puisi ka-43 nu jejerna "Pretensi" éta ogé.

## Rujukan
Lubdhaka

***Lubdhaka** (Siwaratrikalpa)* nyaéta kitab anu disanggi ku Mpu Tanakung dina ahir abad ka-15, ogé dina ahir jaman Majapahit. Sanggian Mpu Tanakung nu lian nyaéta *Wrettasancaya.* Eusi singgetna, aya hiji paninggaran nu kapeutingan di leuweung. Pikeun ngajauhkeun manéh tina sakur sato nu galak, manéhna nyumput di luhur tangkal *wilma.* Ngarah teu kasaréan, sapeupeuting manéhna metikan dangdaunan, nepi ka maruragan kana luhureun patung Lingga, nu magrupa pamujaan Déwa Siwa. Ku kabeneran éta peuting téh mangrupa peutingna Déwa Siwa, keur yoga dina wangun nu lain. 

= Riwayat =
Dina hiji sisi, manéhna kudu asup naraka da tukang maéhan sato, namung manéhna gé kudu asup sawarga da mihormat ka Déwa Siwa. Sabada paéhna, Lubdhaka pada mangrebutkeun ku Déwa Yamadipati jeung Déwa Siwa, nu dimeunangkeun ku Déwa Siwa. Anu tungtungna Déwa Yamadipati ménta dihampura ka Déwa Siwa: “*apan tuhu salah temen gati palik prabhu lumarani LubdhakatmakaI” (ku sabab abdi rumasa salah nyiksa roh Lubdhaka) (Wirama 34:7).*

Di Bali naskah *Lubdhaka* miboga harti ma’na anu has, dipiéling dina sasih ka tujuh taun Caka (museur dina Januari-Fébruari), dipikawonoh ogé ku poé *Siwaratri* (malam Siwa). Numutkeun sababaraha sumber, *Lubdhaka* gé dipikawanoh dina sastra Barat, saurang paninggaran nu ngaranna Béri, ku sabab kapeutingan tuluy térékél naék kana tangkal *cuola* (*wilwa*), metikan jeung muragkeun daun kana luhureun *Zuivelingga* (Siwalingga), nepi  ka manéhna meunang anugerah ti *ixora* (Iswara).

## Rujukan
Mitos

**Mitos** (*mythos)* sok dipatalikeun jeung mite (*myth).* Bener ceuk (Dhavamony, 1995:147), sacara historis duanana mekar tina istilah nu sarua nyaéta *nuthos* (Yunani), anu hartina kecap, ujaran, tapi dina téori kontémporér, tapi sanggeus diserep kana sastra Indonésia dua kecap éta miboga harti nu béda. Mitos nyaéta carita, wiracarita, plot, struktur dasar nu ngahasilkeun ma'na, sadengkeun mite nyaéta dongeng ngeunaan para déwa, alam gaib nu séjénna. Upamana Nyi Roro Kidul, Aji Saka jeung sajabana. Mite ngabogaan sipat hayalan, sadengkeun mitos mangrupa kanyataan. Dina sastra, mite salaku hayalan (dongéng) nu dipasalingsingkeun jeung kanyataan anu sabenerna, sadengkeun mitos, salaku wacana fiksional nu dipasalingsingkeun jeung *logos.*Salaku kecap sipat mitos jadi mitologis, sadengkeun mite jadi mitis. Tapi salaku élmu pangaweruh duanana disebut mitologi.

## Rujukan
Onomatope

**Onomatope** (basa Yunani: *onomatope*), nyaėta salah sahiji istiliah kabasaan anu patali jeung asal-usulna ngaran hiji hal, pamakėan kekecapan pikeun nurutan sora  anu tangtu. Aya sangkaan yén sababaraha kecap dina hiji basa téh mangrupa hasil tironan tina sora. Onomatope digunakeun sapanjang abad, Conto onomatope dina basa Sunda kaunggel ieu di handap.  

* Toké, sabab sora ieu sato *toké toké*.   
* Cakcak, sabab sorana *cekcekcek*.  

## Rujukan
Monogram

**Monogram** ( Yunani,monos,satu,gramma,huruf ), tanda atawa huruf-huruf nu digabungkeun jadi hiji, biasana ngagunakeun huruf-huruf awal pikeun nunjukeun identitas hiji jalma,organisasi,lembaga jsb. Monogram dibedakeun jeung monograf, tulisan patali jeung hiji bagian dina pasoalan tinangtu. Monogram ogé dibedakeun jeung Kaligram jeung intensitas estetis, saperti puisi,sedengkeun monogram dina identitas ēta sorangan. loba istilah jeung akar kecap 'mono' pamilon oposisina, sapertos:monogami jeung poligami,monogenesis jeung poligenesis,monoteisme jeung politeisme,monolog jeung dialog, monologis jeung dialogis, monisme jeung dualisme jsb.  

## Rujukan
Konkretisasi

**Konkretisasi** nyaéta dijieun tina kecap *concretization* tina akar kecap *concretus* (Latin) mibanda harti, nyaéta ngajadikeun teks panaluktikan leuwih jélas sakaligus leuwih lega jeung kalayan leuwih mangpaat. Istilah konkretisasi mimitina diintroduksi ku Roman Ingarden (Teeuw,1998:190), dimekarkeun leuwih jauh ku Wolfgang Iser, Jan Mukarovsky, jeung Felix Vodicka. Dasar nyangkeumna, nyaéta ti hiji pihak karya sastra miboga struktur anu objektip, tina pihak séjén struktur karya sastra éta sorangan ogé teu lengkep, loba ruang kosong. Témpat-témpat anu dimaksud éta nu dieusi ku pambaca, nyaéta salaku konkretisasi. Perbedaan, konkretisasi, réalisasi nurutkeun pemahaman Iser, Mukarovsky, jeung Vodicka

## **Rujukan**
Opera sabun

**Opera Sabun** (*soap opera*) nyaéta di Indonesia umumna disaruakeun jeung sinétron atawa télénovéla kalayan tinimbangan aspék téhnis upamana pintonan anu ngaruntuy, nyaéta puluhan, ratusan, malah mah rébuan épisode. Kitu ogé eusi jeung tujuan komérsial sarta ngairut minat saloba-lobana, jadi kirang diperhatoskeun aspék pangajaranna. Luyu jeung istilahna, beda jeung sinétron atawa télénovéla opera sabun mibanda harti sorangan, nyaéta prosés kalahiranna di **Amérika Serikat**, dijieun ku Irna Phillips (Danesi, 2010:352) nu disponsoran ku pausahaan 'sabun' détergén.Kalayan ayana diménsi komérsial, waktu pintonan, tujuan nu kudu dihontal geus ditangtukeun saméméhna, misalna nu dilakukeun bada soré nalika ibu-ibu rumah tangga keur istirahat. 

## Rujukan
Materialisme historis

**Matérialisme Historis** nyaéta salah sahiji istilah nu dikedalkeun ku Karl Max (1818 - 1883). Pamekaran pamungkas ngeunaan materialisme budaya prak-prakana dina ulikan budaya (Barker, 2004 ;9)

## Rujukan