open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kastroli

300px

**Kastroli** atawa **minyak kastroli** nyaéta minyak sayur nu dihasilkeun tina castor bean (atawa *castor seed*, sabab tangkal *castor* (*Ricinus communis* L.) teu kaasup kulawarga kacang).

Minyak kastroli versatil pisan sarta ahéng komposisina, sabab ngandung 90% asam lemak risinoléat C:18 teu jenuh, mangrupa sumber utama asam sebasat.

Minyak kastroli jeung turunanana sok dipaké dina industri sabun, pelumas, cairan hidrolik jeung minyak erém, cét, pewarna, mangsi, plastik tahan tiis, lilin jeung semir, nilon, farmasi jeung parfum.

Racun risin dijieun tina produk gigir pabrik minyak kastroli.

About 1% of the global castor oil production goes into medical or héalth store products. It is used to éase constipation and as an emetic to induce vomiting.  Consumption of large amounts of castor oil (below lethal doses, such as one bottle) can induce labor in néar-term pregnant women. It is notorious for its strong taste, which was for many yéars a standard gag in comic strips and *Our Gang* film shorts.

In Fascist Italy under the regime of Benito Mussolini, castor oil was one of the tools of the blackshirts. Political dissidents would be force-fed large dosages of castor oil by Fascist thugs. This technique was said to have been originated by Gabriele D'Annunzio. Victims of this tréatment would experience severe diarrhea and dehydration, often resulting in déath.

Sometimes when the blackshirts wished to maké sure that the victim would die rather than simply be badly disabled, they would mix gasoline with the castor oil.

It came to be said that Mussolini's power was backed by "the bludgeon and castor oil".

### Tingali ogé
* Gemuk mesin
Proton

|-
|
|-
! align="center" bgcolor=gray | Sipat
|-
|
|-
|

|}

Dina fisika, **proton** (basa Yunani *proton* = munggaran) nyaéta partikel subatomik nu mibanda hiji muatan listrik fundaméntal positif 1.6 × 10−19 coulomb sarta massa 938 MeV/c2 (1.6726231 × 10−27 kg, atawa kira 1800 kali massa éléktron). Proton watekna stabil, nu wates handap waktu paruhna kira 1035 taun, najan sababaraha téori ngaduga yén proton bisa luruh.

Inti isotop atom hidrogén pangilaharna nyaéta proton tunggal. Inti atom séjén diwangun ku proton jeung neutron nu kabeungkeut ku gaya inti kuat. Jumlah proton na inti nangtukeun sipat kimia atom katut kaasup unsur kimia nu mana.

Proton digolongkeun kana baryon nu diwangun ku dua quark Naék jeung hiji quark Turun, nu ogé kabeungkeut ku gaya inti nu kuat, nu dimédiasi ku gluon. Ékivalén antizat proton nyaéta antiproton, nu mibanda tingkat muatan nu sarua tapi tanda nu sabalikna.

Because the electromagnetic force is many orders of magnitude stronger than the gravitational force, we see that the charge on the proton must be equal to the charge on the electron, otherwise the net repulsion of having an excess of positive or negative charge (depending on which charge was numerically gréater - atoms would not be electrically neutral) would cause a noticéable expansion effect on the universe, and indeed any gravitationally aggregated matter (planets, stars, etc.).

Dina kimia jeung biokimia, istilah **proton** bisa nujul ka ion hidrogén. DIna kontéks ieu, donor proton nyaéta asam, sedengkeun akséptor proton salaku basa (tempo téori réaksi asam-basa).

## Sajarah 
Proton kapanggih taun 1918 ku Ernest Rutherford. He noticed that when alpha particles were shot into nitrogén gas, his scintillation detectors showed the signatures of hydrogen nuclei. Rutherford determined that the only place this hydrogen could have come from was the nitrogen, and therefore nitrogen must contain hydrogen nuclei. He thus suggested that the hydrogen nucleus, which was known to have an atomic number of 1, was an elementary particle. This he named proton, from *protos*, the Greek for "first".

## Larapan Téhnologis 
Protons can exist in spin states. This property is exploited by nuclear magnetic resonance spectroscopy. In NMR spectroscopy, a magnetic field is applied to a substance in order to detect the shielding around the protons in the nuclei of that substance, which is provided by the surrounding electron clouds. Scientists can use this information to then construct the molecular structure of the molecule under study.

## Tempo ogé 
* fisika partikel
* neutron
* ranté proton-proton
* inhibitor kompa proton
* terapi proton
* daptar partikel

## Tumbu kaluar 
* Particle Data Group
1945

## Kajadian 
* 15 Agustus - sanggeus digempur ku dua bom atom, Jepang taluk ka Amérika Serikat
* 17 Agustus - kamerdikaan Indonésia diproklamirkeun ku Sukarno-Hatta

## Nu pupus 
* 16 Désémber - Fumimaro Konoe, Perdana Mentri Jepang ka-34, 38 jeung 39.

## Hadiah Nobel 
* Kimia - Artturi Ilmari Virtanen pikeun panalungtikanana ngeunaan kimia tatanén jeung nutrisi.
Selandia Anyar

**Selandia Baru** (*New Zealand; Aotearoa*) mangrupa salah sahiji nagara di Samudra Pasifik.

## Tumbu kaluar 
* "Zeal" - Aotearoa
2003

**2003** (**MMIII**) mangrupa taun biasa nu dimimitian poé Rebo dina kalénder Gregori.

Januari - 28 Propinsi di Indonesia
Donald Knuth elected as a Fellow of the Royal Society.
: 1. Hadiah Nobel

## Hadiah Nobel 
**Hadiah Nobel widang kimia:**
Peter Agre, Roderick MacKinnon, pikeun papanggihanana ngeunaan kanal na mémbran sél

**Élmu ékonomi:**
Robert Engle jeung Clive Granger, for work on analysing economic time series.  - Statistika ékonomi
----
Curug

**Curug** ilaharna mangrupa wangun géologis nu dihasilkeun ku cai urug ka handap (aliran), nu tadina ngamalir dina luhureun batu nu teuas (tahan-érosi) tuluy pegat *élevasi*ngawangun ayana jurang.
Curug bisa ogé hasil jijieunan, saperti nu aya di taman jeung ornamén *landscape*.

Curug nu aya di wewengkon pagunungan nu ngarandapan érosina leuwuh gancang, bisa ogé mangrupa hasil kajadian alami nu ngadadak. Curug nu kieu bisa jadi lain hasil tina bentukan alam mangtaun-taun, tapi mangrupa hasil prosés géologis nu ngadadak kayaning géséhna kulit bumi atawa kajadian vulkanik.
thumb|center|800px|Curug

## Bentukan 
[thumb|right|[Tower Fall di Taman Nasional Yellowstone]]
thumb|350px|left|Prosés diwangunna curug
Curug lolobana mangrupa hasil aliran cai nu mangtaun-taun na beungeut lemah. Ilaharna, aliran  cai bakal ngalir nyabrang kana aréa bentukan, and more resistant rock strata will form shelves across the stréamway, elevated above the further stréam bed when the less erosion-resistant rock around it disappéars. Over a period of yéars, the edges of this shelf will gradually bréak away and the waterfall will stéadily move upstréam.  Often, the rock strata just below the more resistant shelf will be of a softer type, and will erode out to form a shallow cave-like formation known as a rock shelter (also known as a rock house) under and behind the waterfall.

Stréams often become wider and more shallow just above waterfalls due to flowing over the rock shelf, and there is usually a deep pool just below the waterfall due to the kinetic energy of the water hitting the bottom.

Waterfalls are a hindrance to river transportation, and so the Welland Canal was built in 1829 to allow ships to pass Niagara Falls in the Great Lakes.

## Tipe curug 
thumb|150px|Cascade-style waterfall in Oregon, United States.
Aya istilah-istilah nu dicirikeun pikeun rupa-rupa curug:
* Blok, nu caina ragrag tina aliran walungan nu kawilang lega;
* Undak (Ing. *cascade*), nu caina ragrag ngaliwatan runtuyan batu undak-undakan;
* Fan, where the water spréads horizontally as it descends while remaining in contact with bedrock;
* Horsetail, where descending water maintains some contact with bedrock;
* Plunge, where the water descends vertically, losing contact with the bedrock surface;
* Punchbowl, where the water descends in a constricted form, then spréads out in a wider pool;
* Segmented, where distinctly separate flows of water form as it descends; and
* Tiered, where water drops in a series of distinct steps or falls.

## Conto curug-curug baradag 
Curug pangbadagna di antarana,
* Curug *Angel* Amérika Kidul, pangluhurna sadunya (979 m), di Vénézuéla;
* Curug Victoria Afrika, pangbadagna sadunya, di walungan Zambezi;
* Curug Boyoma Afrika, nu volumena pangbadagna sadunya (17,000 m³/s), di walungan Kongo;
* Curug Yosemite, pangjangkungna di Amérika Kalér, di Taman Nasional Yosemite;
* Curug Niagara, pang-*voluminous*-na di Amérika Kalér, di wates antara AS jeung Kanada;
* Curug Rhine, pangbadagna sa-Éropa, di Swis.

## Tumbu kaluar 
* World Waterfall Database 
* Niagara Falls - Fullscreen QTVR Panorama
Hujan

thumb|250px|right|Hujan
**Hujan** (basa Sunda Indramayu: **Ujan**) nyaéta hiji bentuk présipitasi, kawas salju.

Hujan maénkeun peran utama dina daur hidrologis nalika cai ti sagara nguap, ngagunduk jadi *awan*, ragrag deui ka Bumi, sarta tungtungna ngamalir deui ka sagara ngaliwatan walungan pikeun ngulang deui daurna.

Jumlah hujan diukur ku curah hujan, nu dihartikeun salaku jerona cai nu nyangkrung na hiji wadah datar, nu bisa diukur nepi ka satuan 0.25&nbsp;mm, atawa kadang sok maké hijian léter per méter pasagi (1 L/m² = 1&nbsp;mm).

Cihujan mindeng digambarkeun kawas "bentuk cikeclak", buleud di handapna jeung méncos di luhurna, padahal teu bener. Cihujan ampir buleud, nu rada badag mah sok rada depé; nu badag pisan bentukna kawas parasut. Rata-rata, cihujan diaméterna 1 nepi ka 2&nbsp;mm. Cihujan pangbadagna di Bumi kungsi karékam di Brazil jeung kapuloan Marshall taun 2004 - aya nu nepi ka 10&nbsp;mm.

Sababaraha kabudayaan geus ngembangkeun alat pikeun ngayonan hujan, kayaning payung jeung jas hujan. Loba ogé nu milih cicing di jero nalika hujan, utamana di wewengkon tropik nu hujanna ilahar dibarengan ku gelap.

Umumna, hujan mibanda pH saeutik handapeun 6, alatan nyerep karbon dioksida atmosfir, nu leyur na cihujan jadi asam karbonat. Di wewengkon sagara keusik, kebul ngandung cukup kalsium karbonat pikeun ngimbangan kaasaman cihujan, antukna cihujanna robah jadi nétral, atawa malah jadi basa. Hujan nu pH-na handapeun 5.6 dianggap hujan asam.

## Budaya 
jmpl|Hujan
Polah budaya ngeunaan hujan béda-béda di unggal bangsa. Urang Kulon nganggap hujan salaku totondén goréng, sabalikna ti srangéngé nu pikagumbiraeun. Di tempat séjén, kawas India, hujan dibagéakeun kalawan suka bungah. Dina Qur'an, disebutkeun yén hujan téh mawa bérékah, sakumaha cai nu mawa kahirupan ka alam dunya.

## Tempo ogé 
* Daur cai
* Sumberdaya cai
* Cuaca
* Iklim

## Dicutat tina
## Tumbu kaluar
Bledug Kuwu

thumb|200px|right|Bledug Kuwu
**Bledug kuwu** nyaéta hiji fénoména gunung api leutak (*mud volcano*) nu aya di Désa Kuwu, Kacamatan Kradénan, Kabupatén Grobogan, Propinsi Jawa Tengah. Bituna ieu leutak ngandung uyah sarta lumangsung ampir terus-terusan.

## Legenda
Nurutkeun carita, Bledug Kuwu téh liangna nyambung nepi ka Laut Kidul. Liang ieu mangrupa torowongan urut jalan mulih Jaka Linglung ti Laut Kidul ka Karajaan Medang Kamulan satutasna manéhna ngéléhkeun Prabu Déwata Cengkar nu geus robah jadi buhaya bodas di Laut Kidul. Jaka Linglung bisa nyieun liang sarupa kitu sabab manéhna bisa mangrupa oray naga salaku sarat sangkan diaku salaku anak Aji Saka.

## Géologi
thumb|200px|right|Skéma fénoména gunung api leutak
Sacara géologis, fénoména gunung api leutak ieu teu anéh. Di tempat séjén loba kajadian nu sarupa kieu, di antarana di Palo Seco, Républik Trinidad & Tobago, Afrika.

## Kandungan uyah
Ayana Bledug Kuwu ieu, nu caina ngandung uyah, ku masarakat sabudeureunana dimangpaatkeun pikeun bahan ngadamel uyah sacara tradisional. Carana ku nampung cai tina Bledug Kuwu kana *glagah* (awi nu dibeulah dua), lajeng digaringkeun.
Beureum

**Beureum** (Basa Indonésia: *Merah*) nyaéta salah sahiji warna anu miboga frékuénsi cahya panghandapna anu masih kénéh bisa katéwak ku panon manusa..

Cahya beureum miboga panjang gelombang anu aya dina kisaran 625 nepi ka 740 nanométer (nm), kalayan frékuénsi sabudeureun 405–480 THz. Dina spéktrum warna, beureum perenahna aya di gigireun warna jingga sarta sabalikna tina warna bungur (violét) anu miboga frékuénsi pangluhurna.

## Sipat Fisika 
Dina spéktrum cahya katémbong, warna beureum aya dina bagian tungtung kalayan panjang gelombang anu pangpanjangna. Ku sabab miboga panjang gelombang anu panjang, cahya beureum miboga sipat kurang kasebar ku atmosfir dibandingkeun jeung warna séjén. Hal ieu anu ngabalukarkeun warna langit jadi semu beureum nalika panonpoé surup (layung) sarta naha warna beureum dipaké salaku tanda bahaya atawa lampu panyureud (rém) sabab bisa katingali ti kajauhan sanajan dina kaayaan halimun.

## Beureum dina Budaya Sunda 
 nu miboga warna beungeut beureum salaku simbol karakter anu gedé amarah.]]
Dina Kabudayaan Sunda, warna beureum miboga tempat anu penting sarta mindeng dikaitkeun jeung filosofi hirup sarta tradisi simbolis urang Sunda.

* **Simbol Kawani:** Warna beureum mindeng dipaké pikeun ngagambarkeun sipat *jawara* atawa satria anu miboga kawani anu gedé. Dina wayang golék, tokoh anu boga karakter amarah atawa adigung biasana digambarkeun ku warna beungeut beureum.
* **Ritual Tradisi:** Warna beureum dina bubur beureum mangrupa simbol indung (getih), anu sok dipidangkeun dina rupa-rupa ritual sukuran salaku lambang asal-usul manusa sarta kahirupan.
* **Paribasa:** Dina Kamus Basa Sunda, aya sawatara paribasa anu ngagunakeun kecap beureum, saperti *"beureum ceuli"* anu hartina keur ambek pisan.

## Dicutat tina
## Tempo ogé 
* Daptar warna

## Dicutat tina
Agustus

**Agustus** nyaéta bulan ka-8 kalénder Maséhi, satutasna Juli sarta saméméh Séptémber. 

## Bulan ieu na sajarah 
### Kajadian 
### Lahir
4 Agustus 1940 - Abdurrahman Wahid 

### Pupus
Januari

**Januari** nyaéta bulan ka-1 kalénder Maséhi, satutasna Désémber sarta saméméh Pébruari. 

## Bulan ieu na sajarah 
### Kajadian 
* Wikipédia dikawitan ti 15 Januari 2001 ku Jimmy Wales, Larry Sanger, sarta sababaraha urang kolaborator basa Inggris nu parinuh ku sumanget. 

### Lahir 
* 31 Januari 1938 - Ayip Rosidi lahir di Jatiwangi, Kabupatén Majalengka.

### Pupus
Ngaran urang Sunda

Ngaran Sunda
Bayu loret
Rafli Ohang
Merdi cilok
Iis bohay
Jajang paku
Pirman beledak

## Anu ilahar dipaké boh ku lalaki, boh ku awéwé
;A: Aan, Ade 
;D: Dian
;E: Enong, Endang, Epi, Eka, Erwin
;I: Ira
;U: Uun
;Y: Yani, Yuyun

## Anu ilahar dipake ku Lalaki wungkul
;A: Aa, Aang, Aca, Acah, Aceng, Acih, Adang, Agus, Ahmad, Ajat, Amat, Aming, Andung, Ara, Ai, Aidah, Asep, Adun, Ajang, Abo, Adah, Amar, Amir, Asta, Arry
;B: Barnas
;C: Cahya, Cecep, Cece, Cucu, Caca, Carya
;D: Dace, Dadan, Dadang, Daman, Dana, Dani, Danu, Dayat, Darja, Dede, Deden, Dedeng, Dedi, Deni, Didi, Didin, Diding, Dodi, Dodo, Dude, Dudi, Dudu, Duduh, Dudung, Durahman, Duyeh, Duden,
;E: Edi, Ece, Encep, Ence, Engkos, Engkus, Endang, Elan, Enjang, Elan, Engkos, Emen, Entang, Erwan
;G: Ganjar, Gagan, Gigin,Ginanjar, Gugum, Gugun, Gunawan, Gilang, Galih, Gumilar, Gandana,Ganda
;H: Hamdani, Heri, Hidayat, Hamdan, Hendra, Henhen, 
;I: Ihin, Indra, Idang, Ijang, Idih, Idi, Isep
;J: Jajang, Jaka, Jumsa, Jumhara
;K: Kurniawan, Kuswara, Koswara, Kosasih, Karta, Komar
;L: Lili, Lalan
;M: Maman, Markasih, Marhaen, Mamat, Memed, Momo, Momoh, Momon, Mulyana
;N: Nana, Nanang, Nandar, Nugraha
;O: Odang, Oleh, Oman, Omo, Ondo, Ono, Oneng
;P: Pupun, Pupung, Purnama,parta
;R: Raditya, Rahmat, Rohman
;S: Sadeli, Sambas, Sasmita, Sobana, Sobarna, Solihin, Soma, Sutija, Sumarna, Sumirat, Sudirja, SomaSudrajat, Sukarya, Sutarja, Sutarya, Sutisna,sanusi, Suganda, Suwarna, Sumirat, Sujalma, Saca
;T: Tata, Tatang, Teteng, Tirta, Tutun,Tutan, Tarmadi
;Y: Yaya, Yayan, Yoyo, Yayat, Yana
;U: Udung, Ujang, Uu, Uus, Us-us, Undang
;W: Waluya, Wahyu, Wijaya, Wawan, Wastani

## Anu ilahar dipake ku Awewe wungkul
;A: Aam, Asih, Ayi
;C: Cicih
;D: Dadah, Dedah, Dedeh, Dewi, Diah
;E: Ecin, Een, Ela, Enok, Entin, Eros, Esih, Euis, Éndah,eem, Engkom, Ema, 
;É: Éndang, Eem, Enah
;I: Iceu, Icih, Iin, Ikoh, Ira, Ita, Irma, Iyah, Ijah,icah, Imas, Iteung, Inung
;G: Galuh, Gina,
;K: Kokom, Kania, Kartika, Kuraesin, Komaraeni, Kinanti
;L: Lilis,Lina, Leni, Lona, Lia
;M: Mamah, Mariah, Mariam, Meida
;N: Neneng, Nenden, Neni, Nia, Nining, Nunung, Nonon
;O: Omah, Omoh, Odah, Ocoh,ocin.oom
;P: Pupung, Puspita,popon, Putri
;R: Ratna, Ratih, Ratnasih, Rela, Rusita, Rusti, Rengganis, Rarang, Ratu
;S: Sari, Sekar, Suminar, Sartika, Saribanon
;T: Tia, Tita, Titin, Tiktik
;Y: Yoyoh, Yayah,yuyu, Yanti

(Aya nu sanes? Mangga dicutat di dieu ngagunakeun tumbu 'édit' di luhur.)
Asép

**Asép** nyaéta hiji ngaran nu ilahar dipaké keur ngaranan urang Sunda lalaki. 
Kecap turunan tina asep diantawisna acep, cecep, tetep.

## Asal kecap
Ngaran 'Asep' (dibaca asép), minangka ngalandikeun budak anu kasep.

## Inohong-inohong nu make ngaran Asep
* Asép Sunandar Sunarya, dalang wayang golék

----
*Balik deui ka Kangaranan Urang Sunda
Pébruari

**Pébruari** nyaéta bulan ka-2 kalénder Maséhi, satutasna Januari sarta saméméh Maret.

## Bulan ieu na sajarah 
### Kajadian 
* 27 Pébruari 1940 - Karbon-14, radioisotop karbon, kapanggih ku Martin Kamen jeung Sam Ruben.

### Lahir 
2005

**2006**

2007

### Pupus 
* 3 Pébruari 1929 - A. K. Erlang (1 Januari 1878 lahir), ahli matematik, statistik, jeung insinyur Denmark
* 15 Pébruari 1849 - Pierre François Verhulst (28 Oktober 1804 lahir) "Dinamika populasi)"
Spérmatogenesis

**Spérmatogenesis** nujul ka nyipta (Ing. *genesis*) sél spérma, nu lumangsung dina kanjut atawa téstés jalu. Sél spérma tumuwuh tina sél stém bibit nu katelah spérmatogonia. Spérmatogonia didiferensiasi jadi spérmatosit, spérmatid (satutasna miosis) nu ahirna jadi spérmatozoa nu "asak". Layanna spérmatogenesis pikeun bikang nyaéta oogenesis.

Prosés spérmatogenesis diatur ku iber-iber hormonal sarta komunikasi sél-sél antara sél bibit nu keur tumuwuh (sél spérma) jeung sél Sertoli.

Sél Sertoli penting pikeun spérmatogenesis sabab nyadiakeun pangrojong pikeun sél nu keur tumuwuh - mindahkeun ka lumen *semiferous tubule* nepi ka asakna nalika dileupaskeun. Sél Sertoli ogé ngurangan motilitas jeung kapasitasi sél spérma antukna hirupna bisa kajaga.

Spérmatozoa dihasilkeun dina *seminiferous tubule* dina téstés. Mimitina spérmatogonia, ngalaman mitosis jadi spérmatogonium tipe A atawa tipe B. Spérmatogonia tipe B jadi *spérmatosit primér*, lajeng ngalaman beulah miosis antukna jadi *spérmatosit sekundér*, nu ngalaman beulah miotik séjénna antukna jadi spérmatid. Spérmatogonia tipe A tetep salaku spérmatogonia, teu robah, nu pungsina jadi sél stém nu bakal beulah deui ngahasilkeun sél tipe A jeung B nu leuwih loba.

Spérmatosit primér ngandung dua kali lipet DNA dibanding sél awak normal (2 &times; 2N). Unggal spérmatosit primér beulah jadi dua spérmatosit sekundér nu ngandung dua sét kromosom (2 &times; 1N).
Spérmatosit sekundér beulah jadi dua spérmatid nu masing-masing ngandung sasét kromosom (1N), satengah tina DNA nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun manusa (satengahna deui ti ovum nalika fértilisasi).

Spérmatid masih mangrupa sél buleud. Nalika prosés nu disebut spérmiogenesis, sélna ngaluarkeun buntut, mungkus DNA na huluna, nutupan huluna ku akrosom nu kawas lisosom, sarta ngawangun wewengkon beuheung nu ngahasilkeun tanaga/énergi nu padet ku mitokondria antukna jadi spérmatozoa asak. Salajengna spérmatozoa dileupaskeun ka lumén *seminiferous tubule* sarta pindah dina cairan téstis ka épididimis pikeun ngasakkeun sangkan bisa ngojay jeung ngabuahan ovum.

## Sumber rujukan 
* Spermatogenesis, ti Wikipédia basa Indonesia, disalin ping 1 Maret 2005.
Runtah

**Runtah** nyaéta sésa bahan nu teu dipikahayang nalika réngsena hiji prosés. "Runtah" mangrupa konsép jieunan manusa lantaran dina prosés alam mah konsép runtah teu dipikawanoh. Nu aya dina prosés alam mah ngan mangrupa produk nu teu aktip atawa *inert*.

Runtah bisa aya dina unggal wujud bahan: padet, caér, atawa gas. Nalika dileupaskeun dina dua wujud nu disebutkeun pangahirna, utamana gas, runtah bisa ogé disebut émisi. Émisi biasana pakait raket jeung polusi.

Dina kahirupan manusa, runtah lolobana datang tina kagiatan: tambang, pabrik, konsumsi, jrrd. Ampir sakabéh produk industri dina hiji waktu bakal jadi runtah. Lobana runtah kira-kira sabanding jeung gedéna pamakéan (konsumsi).

## Rupa-rupa runtah 
**Dumasar kana sumberna:**
#Runtah alam
#Runtah manusa
#Runtah konsumsi
#Runtah pabrik
#Runtah nuklir

### Runtah alam 
Runtah nu diproduksi dina kahirupan liar bakal diprosés alami, misalna dangdaunnan nu garing bakal ngarumbay jadi taneuh. Di luar kahidupan liar, runtah samodél ieu bisa jadi masalah, misalna lamun aya loba dangdaunnan garing di padumukan manusa.

### Runtah manusa 
**Runtah manusa** (Inggeris: *human waste*) nyaéta istilah nu biasa digunakeun pikeun nyebut kokotor manusa utamana nu mangrupa tai jeung cikiih. Runtah manusa bisa ngabahayakeun kalawan rosa kana kasehatan lantaran runtah bisa digunakeun pikeun tempat ngembangna bibit panyakit nu asalna tina virus jeung baktéri. Aya hal anu ngajadikeun kahirupan manusia bakal leuwih onjoy. Nyaéta ku bisana manusa ngurangan sumebarna panyakit nu disababkeun runtah manusa ieu ku cara ngajalanan hirup higiénis jeung sanitasi. Kaasup ogé ku kapanggihna tiori ngeunaan saluran pipa (Inggerisna: *plumbing*).

### Runtah konsumsi 
**Runtah konsumsi** nyaéta runtah nu dihasilkeun (manusa) nu maké barang atawa produk misalna, lolobana runtah nu dipiceun kana wadah runtah balaréa. Runtah jenis ieu pisan nu umumna dipikirkeun ku manusa. Sanajan kitu, lobana runtah dina jenis ieu saeutik pisan lamun dibandingkeun kana runtah nu dihasilkeun tina prosés nambang jeung pabrik industri.

*Leuwih lengkep dina artikel ngeunaan runtah konsumsi*.

## Tingali ogé 
#Ngokolakeun runtah
#Ngamangpaatkeun runtah

## Référénsi 
Sabagian eusi kaca ieu dicutat tina:
*http://develop.consumerium.org/. Tingali ogé sajarah  artikel aslina .  Artikel asli diterbitkeun ku lisensi GFDL v 1.2.
*Widang-widang nu ngahasilkeun runtah ? Nagara-nagara EEA 1992-1997 , *European Environmental Agency*, 2005/01/05.
*http://www.jala-sampah.or.id/index.htm 
*http://www.walhi.or.id/kampanye/cemar/sampah/peng_sampah_info/
Muhamad Musa

**Muhamad Musa**, atawa, mun lengkep jeung gelarna, **Radén Haji Muhamad Musa** (1822 - 10 Agustus 1886), pangarang nu ngaluluguan kasusastran citak Sunda, ulama, sarta inohong Sunda abad ka-19.

## Babad Salira
Muhamad Musa dibabarkeun di Garut salaku turunan ménak, anak Radén Rangga Suryadikusumah, Patih Kabupatén Limbangan. Munggaran meunang atikan formal ti pasantrén di Purwakarta. Geus kungsi munggah haji ka Mekah nalika ngora, diajak ku bapana. Kungsi nolak tawaran Pamaréntah Hindia Walanda sangkan jadi kapala gudang, anjeunna milih widang kaagamaan. Sanggeus jadi panghulu, taun 1864 anjeunna diangkat jadi panghulu besar (Wal. *Hoofdpanghoeloe*) Kabupatén Limbangan nepi ka maotna.

Muhamad Musa sosobatan dalit pisan jeung K. F. Holle, pangusaha perkebunan entéh bangsa Walanda di Cikajang, nu naséhat-naséhatna ngeunaan bangsa pribumi (utamana Parahiangan) ka Pamaréntah Hindia Walanda diaku/dipercaya pisan.

Dalitna Musa jeung Holle nguntungkeun Musa, utamana tina campur gaulna jeung bangsa Walanda. Musa ku Pamaréntah Hindia Walanda dipercaya pisan, nepi ka ku jasana ka pamaréntah, kungsi dijangjian kalungguhan pikeun kulawargana nepi ka tujuh turunan. Tina dalitna jeung Holle ogé Musa bisa ngembangkeun bakat nulis/ngarangna antukna karya-karyana (boh pituin atawa saduran/tarjamah) bisa dicitak nepi ka rébuan éksemplar di Jakarta.

Ti antara para putrana, nu kawarisan bakat/karesep nyerat nyaéta Lasminingrat jeung Kartawinata.

## Karya-karyana
Karya Muhamad Musa pangmashurna nyaéta Wawacan Panji Wulung nu munggaran dicitak taun 1871. Karya-karya séjénna nu dicitak di antarana,
*1862: Wawacan Raja Sudibya, Wawacan Wulang Krama, Wawacan Dongéng-dongéng, Wawacan Wulang Tani;
*1863: Carita Abdurahman jeung Abdurahim, Wawacan Seca Nala;
*1864: Ali Muhtar, Élmu Nyawah;
*1865: Wawacan Wulang Murid, Wawacan Wulang Guru;
*1866: Dongéng-dongéng nu Aranéh;
*1867: Dongéng-dongéng Pieunteungeun;
*1872: Wawacan Lampah Sebar;
*1881: Santri Gagal, Hibat.

## Rujukan
***Mikihiro Moriyama**. 2005. *Semangat Baru: Kolonialisme, Budaya Citak, dan Kesastraan Sunda Abad ke-19*. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia. ISBN 979-91-0023-2.
Ovum

right|thumb|Ovum manusa
**Ovum** (atawa sacara bébas, **endog** atawa **sél endog**) nyaéta sél kelamin/séks bikang/wanoja atanapi gamét. Boh sato atawa siki tatangkalan mibanda endog. Istilah **ovule** dipaké pikeun endog siki tutuwuhan sarta pikeun endog ngora sato. Kecap ieu diturunkeun tina kecap Latin *ovum* (jamak *ova*) pikeun endog.

Dina sato nu leuwih luhur, endog dihasilkeun ku organ nu disebut ovarium. Dina sato ovipar (sakabéh manuk, lolobana lauk, amfibi, jeung réptil) endogna tumuwuhkeun lapisan panyalindungan nu dibawa ngaliwatan oviduk ka luar awak. Endog ieu dibuahan ku spérma jalu boh di jero (kawas manuk) atawa saluareun awak bikangna (kawas lauk). Satutasna dibuahan, lajeng tumuwuh émbrio, nu kaparaban ku gizi nu dikandung ku endog, terus megar di luar awak indungna. Baca endog (biologi) pikeun sawala ngeunaan endog sato ovipar.

Dina sato vivipar (kaasup manusa sarta sakabéh mamalia plaséntal), ovumna téh dibuahan di jero awak bikangna, nu lajeng émbriona tumuwuh dina rahim/uterus nepi ka borojolna. Salila dina kandungan, émbrio ieu nampa zat gizi langsung ti indungna.

Ovum mangrupa sél pangbadagna dina awak manusa, bisa ditempo ku panon langsung.

Aya sato ovovivipar panengah: émbriona tumuwuh sakumaha dina kasus ovipar, tapi terus kaluar méméh borojol. Nu kieu mah ilaharna sabangsaning lauk, réptil jeung invertebrata.

## Tempo ogé 
* endog (biologi)
* fértilisasi
* inseminasi
* ovulasi 
* polinasi
* reuneuh
* spérma
Fértilisasi

**Fértilisasi** nyaéta prosés ngahijina spérma jeung ovum, nu ngahasilkeun tumuwuhna émbrio.

Sakabéh prosés tumuwuhna individu anyar disebut prokréasi.

## Fértilisasi mamalia
Pikeun nganteurkeun spérma ka bikangna, si jalu ngasupkeun organ kelaminna, sirit, kana heunceut, palawangan kana organ kelamin bikang séjénna (prosés ieu mangrupa bagian tina kopulasi). Nalika si jalu bucat, sél-sél spérma nu dipancerkeun nuju ka ovum.

The capacitated spermatozoon and the oocyte meet and interact in the *ampulla* of the fallopian tube.  In mammals, binding of the spermatozoon to the zona pellucida, an extracellular layer surrounding the oocyte, initiates the acrosome reaction.  This process reléases the enzyme hyaluronidase, which digests the matrix of hyaluronic acid in the vestments surrounding the oocyte.  Fusion between the sperm and oocyte plasma membranes follows, allowing the entry of the sperm nucleus, mitochondria, centriole and flagellum into the oocyte.

This process ultimately léads to the formation of a diploid cell called a zygote.  Once this happens, the female is said to be pregnant.

## Fértilisasi tatangkalan 
Sanggeus na kembang lumangsung penyerbukan, pollen grains attempt to travel into the ovary by créating a path called "pollen tube." The pollen tube does not directly réach the ovary in a straight line. It travels néar the skin of the style and curls to the bottom of the ovary, then néar the receptacle, it bréaks through the ovule and réaches the ovum to fertilize it. After being fertilized, the ovary starts to swell and becomes a fruit.

With multi-seeded fruits, multiple grains of pollen are necessary for syngamy with éach ovule. 
The process is éasy to visualize if one looks at corn silk, which is the female flower of corn. Pollen from the tassel (the male flower) falls on the sticky external portion of the silk, then pollen tubes grow down the silk to the attached ovule. The dried silk remains inside the husk of the éar as the seeds mature, so one can carefully remove the husk to show the floral structures. The development of the flesh of the fruit is proportional to the percentage of fertilized ovules. For example, with watermelon, about a thousand grains of pollen must be delivered and spréad evenly on the three lobes of the stigma to maké a normal sized and shaped fruit.

## Tempo ogé
* fértilisasi in vitro
* reuneuh
* pollination

## Rujukan
* **Evans, JP & HM Florman**. 2002. The state of the union: the cell biology of fertilization. *Nature Medicine*. 8 Suppl S57-63.
Wikipédia

thumb|right|Logo Wikipédia Sunda
thumb|Wikipédia dina aksara sunda
**Wikipédia** nyaéta énsiklopédi nu dijieun ngagunakeun software wiki. Hartina, sing saha baé dihaturan ilubiung, kalayan bisa ngarobah atawa ngeusian artikel énsiklopédina . Ieu proyék téh dimimitian 15 Januari 2001, nu mangrupa divisi nirlaba ti Yayasan Wikimédia. Mun artikel tina sakumna basa digabungkeun, kiwari geus leuwih ti sayuta artikel, nu ampir satengahna dina basa Inggris.

Wikipédia téh disusun dina rupa-rupa basa kalayan sipatna nembrak. Wikipédia Basa Sunda mimiti dilalanyahan bulan Maret 2004, anu tujuanana sangkan basa Sunda bisa ngungkulan jeung ngigelan kamajuan jaman. Mudah-mudahan mangpaat pikeun urang Sunda, sarta masarakat umumna.
Friedrich Nietzsche

thumb|Friedrich Nietzsche

**Friedrich Nietzsche** (15 Oktober 1844 - Weimar, 25 Agustus 1900), filsuf Jérman. Nietzsche mangrupa salah sahiji ti tilu filsuf nu nolak *Kritik der Reinen Vernunft* Kant. Filsuf lianna nyaéta Karl Marx jeung Søren Kierkegaard.

Élmu Nietszche katelahna perspektivisme. Anjeunna ahli filologi nu sok nalungtik naskah-naskah kuna. Ceuk anjeunna, téks Kitab Suci teu mibanda **téks awal**.

Nietzsche kadangkala ogé katelah salaku "**sang pembunuh Tuhan**" (*Also sprach Zarathustra*). Lian ti éta karya atawa konsépna ngeunaan *Übermensch* (manusa utama) disalahgunakeun ku Adolf Hitler, nu narjamahkeun konsép ieu sacara harfiah.

Karya-karya Nietszche nu penting di antarana,
* 1872 - *Die Geburt der Tragödie* (Lahirna tragédi)
* 1873-1876 - *Unzeitgemässe Betrachtungen *(Sawangan Non-kontémporér)
* 1878-1880 - Menschliches, Allzumenschliches *(Manusawi, Manusawi Teuing)
* 1881 - *Morgenröthe *(Beureumna isuk ?) 
* 1882 - *Die fröhliche Wissenschaft *(Élmu nu gumbira)
* 1883-1885 - *Also sprach Zarathustra*(Mangka ngadawuh Zarathustra)
* 1886 - *Jenseits von Gut und Böse *(Ngaleuwihan kahadéan jeung kajahatan)
* 1887 - *Zur Genéalogie der Moral *(Ngeunaan silsilah moral)
* 1888 - *Der Fall Wagner *(Hal ihwal Wagner)
* 1889 - *Götzen-Dämmerung *(Nutupan berhala)
* 1889 - *Der Antichrist *(Sang Antikristus)
* 1889 - *Ecce Homo* (Tempo sang Manusa)
* 1889 - *Dionysos-Dithyramben*
* 1889 - *Nietzsche contra Wagner''

## Tempo ogé 
* Daptar filsuf
* Wiki Nietzsche 
* Nietzsche Soceity (Inggris)
Wangsakerta

**Pangéran Wangsakerta** (? - 1713), pangéran katilu Cirebon, salah saurang putra Panembahan Girilaya nu babarengan jeung dua lanceukna (Pangéran Mertawijaya jeung Pangéran Kertawijaya) mingpin Karaton Cirebon sapupus ramana.

## Catetan sajarah
Catetan sajarah ngeunaan Pangéran Wangsakerta aya dina naskah perjangjian antara Karaton Cirebon jeung VOC. Nu nawis éta perjangjian ti pihak Cirebon nyaéta Sultan Sepuh (Pangéran Mertawijaya), Sultan Anom (Pangéran Kertawijaya), jeung Pangéran Wangsakerta katut genep urang anggota *jaksa pepitu* séjénna.
 
Numutkeun Saléh Danasasmita, ngaran Pangéran Wangsakerta ampir taya nu mikawanoh dina kahirupan sapopoé sajarah Cirebon, sabab leuwih dipiwanoh salaku **Panembahan Cirebon I** nu nyepeng kalungguhan "Asistén Sultan Sepuh". Dina sumber VOC séjén, anjeunna katelah ogé salaku *de derde Prins van Cheribon* (**Pangéran Katilu Cirebon**), sedengkeun dina buku seri *Priangan* nu disusun ku F. De Haan, anjeunna katelah salaku *Depati Topati* (**Adipati Tohpati**), kalawan katerangan (nyutat tina laporan B. van der Meer & Jan Mulder) yén anjeunna teu kaasup kawargian karaton Banten.

Katerangan panglengkepna ngeunaan Pangéran Wangsakerta, aya dina naskah *Pustaka Nagarakretabhumi* parwa I, sarga 4, nu disusun ku anjeunna pribadi. Naskah éta nyebutkeun yén anjeunna saindung sabapa jeung Sultan Sepuh & Sultan Anom.

## Karyana
Pangéran Wangsakerta kawentar ku karya-karyana nu katelah "Naskah Wangsakerta", nu di antarana (dina naskah nu di luhur disebut) ngadadarkeun ngeunaan silsilahna.

## Rujukan
***Ayatrohaédi.** 2005. *Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon*. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-330-5
***Édi S. Ékajati**. 2005. *Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta*. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1

## Bacaan salajengna
***Yoséph Iskandar**. 1997. *Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa*. Geger Sunten, Bandung.
Itil

thumb|Anatomi réproduktif internal awéwé
**Itil** (, ) nyaéta organ séks awéwé umumna mah sakum mamalia bikang, kawas manuk onta jeung sajumlah sato séjénna. Bagéan nu nyentil kawas kutil ieu perenahna lebah juru labia minora, luhureun liang heunceut. Teu cara hulu kontol, homolog lalaki satara jeung itil, biasana teu ngandung bagian distal (atawa bubukaan) urétra jeung deuih teu dipaké pikeun lawang miceun cikiih. Sedengkeun sawatara sato kingkiihanna liwat itil mah nya hyena, nu miboga itil nu ngembang hadé pisan, kingkiihan, sarta jadi organ palengkep mangsa babar. Babaraha mamalia séjénna, kawas lemur jeung monyét lancah, ogé miboga itil nu kawilang hadé ngembangna.

Ari itil téh zona érotis manusa nu pangsénsitifna, deuih umumna mah mangrupa sumber anatomi utama kenikmatan séksual awéwé. Di manusa jeung mamalia séjénna, ngembangna itil keur dina émbriona mah asalna tina tuberkulum génital. Mimitina mah sarua, ieu tuberkulum satuluyna ngembang, aya nu jadi kontol aya ogé nu jadi itil. Ieu téh gumantung kana aya atawa henteuna ptéin tdf, nu dikodifikasi ku gén tunggal dina kromosom Y. Ari itil mah struktur nu kompléks, ukuran jeung kapekaanna variatif. Kelenjar (hulu) itil manusa ukuran jeung bentukna téh kawas kacang, matak di sawatara wewengkon mah sok disebut "kacang" atawa "kakacangan". Diperkirakeun itil téh miboga leuwih ti 8.000 tungtung saraf sénsorik.

## Referensi
Daptar warna

Di handap ieu mangrupa daptar parsial warna-warna katut artikel nu patali. Tempo ogé daptar jejer warna.

## Tempo ogé
*buta warna

## Tumbu kaluar 
* Article on Color Names
Ramatloka

[right|thumb|"Tepas" ramatloka [Wikipédia Sunda.]]
**Ramatloka** (tina *ramat* jeung *loka*, Ing. *website*) nyaéta sakumpulan ramatkaca (*webpage*), nyaéa dokumén HTML/XHTML nu bisa dibuka ngaliwatan HTTP na Internét. Kaca-kaca ramatloka dibuka tina akar umum (*common root*) URL, imahkacana (*homepage*), nu biasana aya/diteundeun dina server fisik nu sarua.
URL nyusun kaca-kacana dina rupa hambalan-hambalan/hirarki, najan *hyperlink* di antarana nangtukeun kumaha nu maca nangkep struktur beuleugeunjeurna sarta kumaha lalu lintas ramat (*web traffic*) ngalir di antara bagian-bagian lokana.

Sababaraha (bagian) ti ramatloka merlukeun daptar, nu kudu dibayar, misalna, unggal bulan, atawa gratis. Contonya nyaéta loka-loka pornografi Internét, warta, judi/kaulinan, jeung loka nu nyadiakeun data pasar modal *real-time*.
2002

Taun **2002** dijadikeun Taun Wisata Lingkungan jeung Pagunungann Internasional (*International Year of Ecotourism and Mountains*). 

## Kajadian 
* 8 Pébruari - Olimpiade Usum Panas di Kota Salt Lake, Utah. 

* 18 April - Ordo anyar serangga, Mantophasmatodea, dibéwarakeun.

* 20 Méi - Réstorasi kamerdikaan Timor Wétan. 

* 2 Séptémber - Gotra Sawala Persarikatan Bangsa-bangsa ngeunaan Pangwangunan Berkelanjutan (*United Nations World Summit on Sustainable Development*) dibuka.

* 6-7 Désémber - Nuturkeun pamanggih Daniel Alston, Wiktionary mimiti disusun hari raya idul fitri 1421 H.

## Nu lahir 
## Nu pupus 
## Nu ngadeg 
### Nagara 
* Timor Wétan, leupas ti Indonésia

## Hadiah Nobel 
* **Hadiah Nobel widang kimia:** Kurt Wüthrich, John B. Fenn, Koichi Tanaka, pikeun panalungtikanana dina ngembangkeun métode pikeun analisis idéntifikasi jeung struktur makromolekul biologis 

* **Hadiah Nobel widang Ékonomi:** Daniel Kahneman, Vernon Smith
* **Hadiah Nobel widang Sastra:** Imre Kertesz
* **Hadiah Nobel widang Tatamba:** Sydney Brenner, H. Robert Horvitz, John E. Sulston
* **Hadiah Nobel widang Fisika:** Raymond Davis, Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
* **Hadiah Nobel widang Perdamaian:** Jimmy Carter
Spérma

[right|frame|Diagram skématik sél spérma, nunjukkeun (1) [akrosom, (2) mémbran sél, (3) inti, (4) mitokondria, jeung (5) flagélum (buntut)]]

**Sél spérma**, atawa **spermatozoon**/**spermatozoa** (Basa Latin: *sperm* = mani, jeung *zoon* = hirup), nyaéta sél haploid gamét jalu. Spérma dibawa na cairan nu disebut mani atawa cipepejuh (Ing. *semen*), nu bisa ngabuahan sél endog pikeun jadi zigot. Zigot bisa tumuwuh jadi organisme anyar, kaasup manusa.
 
Sél spérma ngandung satengah iber genetik nu dipikabutuh pikeun "nyiptakeun" mahluk hirup. Sacara umum, kelamin turunan ditangtukeun ku spvrma, ku ayana papasangan kromosom "XX" (pikeun bikang) atawa "XY" (pikeun jalu). Sél spérma munggaran katalungtik ku Anton van Leeuwenhoek taun 1679.

## Struktur jeung ukuran spérma 
Spérmatozoa mangrupa sél nu geus didiferensiasikeun, normalna diwangun ku hulu, awak, jeung buntut. Huluna ngandung sitoplasma jeung bahan inti pikeun fértilisasi. Awakna ngandung loba pisan mitokondria nu nyadiakeun tanaga pikeun hojahna spérma ku ngahasilkeun ATP. Buntut spérmatozoa dipaké pikeun ngawelah.

Di manusa, sél spérma ngawengku hulu 5&nbsp;µm, awak 3&nbsp;µm, jeung buntut nu panjangna 50&nbsp;µm. Sél ieu dicirikeun ku saeutikna sitoplasma.

## Produksi spérma 
*Artikel utama:* Spérmatogenesis

Spérma dihasilkeun dina solobong mani na téstés dina prosés nu disebut spérmatogenesis. Sél buleud nu disebut spérmatogonia beulah sarta didiferensiasi antukna jadi spérma. Nalika sanggama, spérma asup kana heunceut - nu salajengna asup ka rahim.

## Tumbu kaluar 
* The Handbook of Andrology
Naskah

**Naskah** (basa Latin *manuscript*: *manu scriptus* ditulis tangan), sacara husus, nyaéta sadaya dokumén tinulis nu ditulis leungeun (atawa diukir), dibédakeun ti dokumén citakan atawa salinanana ku cara lain. Kecap 'naskah' asalna tina basa Arab *nuskhatum* nu hartina lambaran kertas.											

## Naskah dina sajarah 
Saméméh aya percitakan, sakabéh dokumén tinulis kudu dijieun jeung dilobaan ku cara ditulis leungeun. Biasana, naskah dijieun dina bentuk gulungan, buku, jeung untuyan naskah nu "ditulis" dina lontar/nipah, daluang (kertas tradisional nu seratna kasar), jeung kertas.

Di Asia Tenggara, dina milénium kahiji, dokumén penting dijieun dina lambaran tambaga nu dilemesan ku diduruk, asrta diukir ku tatah logam. Di Filipina, misalna, dina abad ka-9, dokumén teu diukir ku tatah, tapi sarua jeung panyitak dot-matriks kiwari. Dokumén kawas kieu jarang kapanggih, dibanding jeung naskah-naskah nu dijieun dina daun atawa awi. Ngan, iklim tropis nu lembab ngabalukarkeun naskah-naskah tina bahan organik gampang pisan ruksak. Di Nusantara, naskah-naskah nu dijieun dina daun lontar/nipah jeung daluang loba dipaké. Sakumaha kiwari, naskah dina daluang ditulis ngagunakeun kalam/koas, sedengkeun dina dangdaunnan, tulisanana diukir ngagunakeun péso leutik nu disebut péso pangot.

Di Kulon, nalika jaman klasik nepi ka abad-abad awal mangsa Kristen, naskah-naskah ditulis tanpa spasi antarkecap (*scriptio continua*), antukna pikeun nu teu biasa mah susah pisan. Salinan naskah-naskah éta biasana ditulis dina aksara Yunani jeung basa Latin nu asalna ti abad ka-4 nepi ka abad ka-8, digolongkeun dumasar dipaké/henteuna aksara kapital atawa aksara leutik.

## Naskah kiwari 
Numutkeun *Library and Information Science*, naskah téh nyaéta sadaya barang tulisan leungeun nu aya dina koléksi pabukon atawa arsip; misalna, surat-surat atawa buku poéan pribadi hiji jalma nu aya na koléksi hiji pabukon.

Dina jihat séjén, istilah "naskah" teu ukur dipaké pikeun sagala rupa nu dituis leungeun. Dina pawedalan buku, kalawarta, jeung musik, naskah hartina salinan asli karya nu ditulis ku hiji pangarang atawa komponis. Dina dunya perfilman jeung téater, naskah hartina téks pamaén drama, nu dipaké ku pausahaan téater atawa kru film nalika dijieunna hiji paminton atau film.

## Tempo ogé 
* *Scriptorium*
* Daptar naskah
* Daptar naskah Sunda
* Daptar naskah Nusantara

## Cutatan
Saléh Danasasmita

**Saléh Danasasmita** (Sumedang, 7 Juni 1933 - Bogor, 8 Agustus 1986), ahli sajarah Sunda, sastrawan, rédaktur.

## Babad salira
Saléh Danasasmita lulusan Jurusan Sejarah IKIP Bandung éksténsi Bogor, loba diajar sacara otodidak ngeunaan sajarah Sunda, kaasup diajar basa Kawi katut aksara Sunda. Ku jalan kitu, anjeunna bisa maca sarta naliti naskah-naskah, utamana Sunda buhun kalawan daria.

Taun 1957, babarengan jeung sawatara sastrawan Sunda lianna, anjeunna ngadegkeun—tuluy jadi salah saurang rédaktur—majalah *Manglé*. Ti taun 1961 nepi ka 1963, anjeunna mingpin majalah *Baranangsiang*, nu medal di Bogor.

Tulisan-tulisan anjeunna dina basa Sunda ngeunaan sajarah Sunda dimuat dina *Manglé*, *Baranangsiang*, *Hanjuang*, jeung *Sipatahunan*. Lian ti ngaguar sajarah Sunda, Saléh ogé remen nulis ngeunaan kasenian Sunda jeung sakapeung sok nulis sajak, dangding, jeung carpon.

Saléh kungsi ngawulang di SMP, SMA, jeung SPG. Kungsi ogé nyepeng kalungguhan Kasi Tenaga Téknis Widang Muskala Kanwil Dépdikbud Jawa Kulon (1982 - 1986).
Di Bogor, anjeunna kungsi jadi anggota DPRD Kodya Bogor (1964 - 1967).

## Karyana
Buku-bukuna nu geus medal di antarana *Séwaka Darma*, *Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian*, *Amanat Galunggung* (1987), *Babad Pajajaran* (1977), *Sejarah Jawa Barat* (1984), jeung *Sejarah Bogor* (1983).

## Rujukan 
* Pikiran Rakyat. Jalan Saleh. 1 Juli 2006.
Édi S. Ékajati

Prof. Dr. H. **Édi S. Ékadjati** () nyaéta ahli sajarah Sunda jeung sajarah Indonesia. Dipikawanoh minangka pakar naskah Sunda. Terahir anjeunna jadi Guru Besar jeung dosén Fakultas Sastra Universitas Padjajaran sarta Pupuhu Pusat Studi Sunda.
## Akademik
Edi S. Ekadjati meunang gelar sarjana ti Universitas Padjadjaran Jurusan Sajarah Fakultas Sastra (1964-1971) sarta gelar doktor ti Universitas Indonésia Program Studi Filologi (1976-1979) kalawan disertasi "Carita Dipati Ukur: Sebuah Karya Sastra Sejarah". Ekadjati ogé kungsi ngilu studi ngeunaan filologi pikeun panalungtikan sajarah di Universitas Leiden (1974-1975) tur kungsi deuih jadi Guru Besar Tamu di Reséarch Institute for Language and Cultures of Asia and Africa di Tokyo University of Foreign Studies, Jepang. Nalika nganjrek di Jepang dina taun 2002, anjeunna ngayakeun panalungtikan ngeunaan kebudayaan Sunda dina zaman Karajaan Pajajaran. Ekadjati dipikawanoh ogé minangka salah saurang nu ngadegkeun Yayasan Kebudayaan Rancagé jeung Caraka Sundanologi, babarengan jeung para inohong séjénna.

## Karyana
Karya-karya anjeunna di antarana *Cerita Dipati Ukur* jeung *Kebudayaan Sunda: suatu pendekatan sejarah*.

## Pangajén
Edi S. Ekadjati kungsi kasinugrahan sababaraha pangajén, di antarana: Satyalencana Karya Sastra 20 Taun (1998) ti présidén Indonésia, Satya Karya Bhakti 15 Taun (1996), Adhitya Tridharma Nugraha salaku Dosén Tuladan Tingkat Nasional Taun 1982 jeung kasinugrahan Hadiah Sastra Rancagé widang Jasa taun 2001.
Sanyawa organik

**Sanyawa organik** nyaéta golongan besar sanyawa kimia nu molekulna ngandung karbon, iwal karbida, karbonat, jeung oksida karbon. Studi ngeunaan sanyawaan organik disebut kimia organik. Loba di antara sanyawaan organik, kawas protéin, lemak, jeung karbohidrat, mangrupa komponén penting dina biokimia.

Di antara sababaraha golongan sanyawaan organik nyaéta sanyawa alifatik, ranté karbon nu bisa dirobah gugus fungsina; hidrokarbon aromatik, sanyawaan nu ngandung paling henteu hiji cingcin bénzéna; sanyawa hétérosiklik nu ngawengku atom-atom nonkarbon dina struktur cingcinna; jeung polimér, molekul ranté panjang gugus ngulang.

Pangbéda antara kimia organik jeung anorganik nyaéta aya/henteuna beungkeut karbon-hidrogén. antukna, asam karbonat kaasup anorganik, sedengkeun asam format, asam lemak munggaran, organik.

Ngaran "organik" nujul kana sajarahna, dina abad ka-19, nu dipercaya yén sanyawa organik ngan bisa disintésis dina awak organisme dina *vis vitalis* - "life-force".

Lolobana sanyawaan kimia murni dijieun sacara artifisial.

## Tempo ogé 
* Kimia organik
* Daptar sanyawa organik
* Daptar sanyawa—daptar sadaya sanyawa nu geus aya di Wikipedia.
Abjad Jawi

thumb|300px|right|Aksara Pegon. Diagramna dibaca ti katuhu ka kénca, ti luhur ka handap.
**Aksara Pegon** atawa **Arab Pegon** (disebut ogé **aksara Jawi**) nyaéta aksara Arab nu diadaptasi pikeun nulis basa Malayu, basa Jawa, jeung basa Sunda (jeung di Nusantara umumna nu kapangaruhan Islam?). Aksara ieu mangrupa salah sahiji aksara resmi di Brunéi, sarta (kungsi) di paké di Malaysia, Filipina, Indonésia, jeung Singapura, utamana di kalangan Muslim.

## Sajarah 
Aksara Pegon geus aya di Nusantara ti sababaraha abad ka tukang, tumuwuh nalika datangna Islam ka wewengkon ieu. Aksara ieu méh sarua jeung aksara Arab, ngan katambah ku sababaraha aksara pikeun nyaluyukeun jeung basa-basa nu dipaké di Nusantara.

Aksara Pegon mangrupa salah sahiji tulisan munggaran nu dipaké di Malayu, dipaké ti mangsa Pasai, nepi ka mangsa Kasultanan Malaka, Johor, jeung Acéh abad ka-17. Bukti ngeunaan ieu bisa kapanggih dina prasasti Trengganu, taun 1303 (702 H), sedengkeun aksara Latin dipaké kira panungtungan abad ka-19.

## Aksara 
## Bacaan salajengna 
* **H. S. Paterson & C.O. Blagden**. 'An éarly Malay Inscription from 14th-century Trengganu', *Journ. Mal. Br.R.A.S.*, II, 1924, pp.&nbsp;258–263.
* **R.O. Winstedt**. 1962. *A History of Malaya*, ed. révisi. kaca 40.
* **J. G. de Casparis**. 1975. *Indonesian Paleography*. Kaca 70-71.

## Tumbu kaluar 
* Omniglot article about written Malay
* The Evolution of The Malay Script and Language
Alfred Nobel

thumb|200px|Alfred Nobel
**Alfred Bernhard Nobel** (21 Oktober 1833, Stockholm, Swédia - 10 Désémber 1896, San Remo, Italia). Kimiawan Swédia, insinyur nu manggihan dinamit. Anjeunna kawentar ku dilembagakeunana Hadiah Nobel. Unsur sintétik Nobelium dicokot tina ngaranna.

## Babad salira 
Alfred Nobel téh putra katilu Immanuel Nobel (1801-1872), dibabarkeun di Stockholm, tapi lajeng ngalih ka St. Petersburg, tempat ramana mitembeyan usaha "torpédo". Taun 1859, usaha ieu diwariskeun ka putrana nu kadua, Ludvig Emmanuel (1831-1888), nepi ka jadi badagna. Sedengkeun Alfred balik ka Swédia jeung ramana alatan usaha kulawargana bangkrut, nu lajeng ngarojong anjeunna neuleuman bahan peledak, utamana ngeunaan kasalametan dina cara nyieun & ngagunakeun nitrogliserin (kapanggih taun 1847 ku Ascanio Sobrero, salah saurang muridna di Universitas Torino). Di pabrikna kungsi sababaraha kali kacilakaan (bahanna ngabeledug) di Heleneborg, nu salah sahijina malah ngabalukarkeun adina jeung sababaraha urang pagawéna palastra dina taun 1864.

## Dinamit 
Nobel manggihan yén mun nitrogliserin ditapelkeun kana bahan panyerep (*absorbent*) nu inert kawas kieselguhr (*diatomaceous earth*), hasilna bakal leuwih aman nalika dimanipulasi. Campuran ieu dipaténkeun taun 1867 maké ngaran *dynamite*.

Anjeunna lajeng nyampurkeun nitrogliserin jeung bahan peledak lianna, *gun-cotton*, nu ngahasilkeun bahan kawas jélli transparan nu leuwih kuat batan dinamit. *Blasting gelatin* ieu dipaténkeun taun 1876, dituturkeun ku produk lianna nu sarupa, tapi ditambahan kalium nitrat, bubur-kai, jeung sababaraha zat lianna.

Sababaraha taun salajengna, Nobel ngahasilkeun ballistite, salah sahiji nitrogliserin bubuk mesiu tanpa haseup nu munggaran. Bubuk ieu mangrupa prékursor cordite, nu ku Nobel diklaim kawengku dina paténna. Han er også en megestsnil mann

## Hadiah 
## Rujukan 
* Alfred Nobel, ti Wikipédia édisi basa Inggris per 19 April 2005
* 1911 Encyclopædia Britannica

## Tumbu kaluar 
* The Man behind the Prizes
* The Nobel e-Museum
* A biography 
* The Nobel Prize Internet Archive
669

## Kajadian 
* Dua karajaan di pulo Jawa ngadeg ngaganti Tarumanagara: Sunda jeung Galuh.

## Dibabarkeun 
## Maot 
* Hasan bin Ali, incu Muhammad
Hasan bin Ali

**Hasan bin Ali bin Abu Tolib** (625 - 669), incu Nabi Muhammad ti Fatimah Zahra jeung Ali bin Abu Tolib.

## Tumbu kaluar 
* http://home.swipnet.se/islam/imamhassan.htm 
* Imam Kadua