open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Upacara Kasada Bromo

## Legenda Asal Mula Upacara Kasada 
Nurutkeun carita, asal mula upacara Kasada lumangsung sawatara abad anu nu baheula. Dina mangsa pamaréntahan Dinasti Brawijaya ti Karajaan Majapahit. Sang permaisuri menang anak awéwé anu dibéré ngaran Roro Anteng, sanggeus nyanghareupan gefé sang putri meunang pasangan saurang nonoman ti kasta Brahma ngaranna Joko Ségér.

Dina waktu Karajaan Majapahit ngalaman kamunduran sarta babarengan mimitian nyebarna ageman Islam di Jawa, sawatara punggawa karajaan sarta sawatara barayana megatkeun pikeun pindah ka wewengkon wétan, sarta sawaréh nuju di wewengkon Pegunungan Tengger kaasup pasangan Rara Anteng sarta Jaka Ségér.

Pasangan Rara Anteng sarta Jaka Seger ngawangun pamukiman sarta saterusna maréntah di wewengkon Tengger jeung sebutan Purbowasesa Mangkurat Ing Tengger, maksudna "Pangawasa Tengger Anu Budiman". Ngaran Tengger dicokot ti ahir suku kecap ngaran Rara Anteng sarta Jaka Seger.

Kecap Tengger hartosna ogé Tenggering Budi Luhur atawa ngawanohan moral luhur, simbol katengtreman langgeng. Ti wayah ka wayah masarakat Tengger hirup makmur sarta tengtrem, tapi sang pangawasa teu pisan-pisan ngarasa bagja, alatan sanggeus sawatara lila pasangan Rara Anteng sarta Jaka Tengger berumahtangga tacan ogé dibéré turunan. Saterusna diputuskeun pikeun naék ka penclut gunung Bromo pikeun bersemedi kalayan pinuh kapercayaan ka Anu Maha Kawasa sangkan béré turunan.
Ujug-ujug aya sora gaib anu ngomong yén semedi maranéhanana baris ka kabul tapi jeung sarat lamun geus meunangkeun turunan, anak anu bungsu kudu dikorbankan ka kawah Gunung Bromo, Pasangan Roro Anteng sarta Jaka Seger nyanggupan sarta saterusna beunangna 25 jelema putra-putri, tapi naluri kolot angger henteu tega lamun kaleungitan putra-putrina. Pondok kecap pasangan Rara Anteng sarta Jaka Seger jalir pasini, Déwa jadi ambek kalayan ngancem baris méré musibah, saterusna jadi prahara kaayaan jadi gelap gulita kawah Gunung Bromo nyemburkeun seuneu.

Kesuma anak bungsuna lenyap ti tetempoan ka séréd seuneu sarta asup ka kawah Bromo, babarengan leungitna Kesuma kadéngé sora gaib:"Saudara-saudaraku anu kucintai, kuring geus dikorbankeun ku kolot urang sarta Hyang Widi nyalametkeun maranéh kabéh. Hirup tengtrem, sembahlah Hyang Widi. Kuring ingatkan sangkan maranéh saban bulan Kasada dina poé ke-14 ngayakeun sesaji ka Hyang Widi di kawah Gunung Bromo.

Kabiasaan ieu dituturkeun sacara turun temurun ku masarakat Tengger sarta saban taundiayakeun upacara Kasada di Poten lautan keusik sarta kawah Gunung Bromo.

## Rujukan
Engkol

200px|thumb|rigt|nuju dipelak

**Engkol** *(Brassica oleracea)* téh sayuran anu buleud jeung disusun ku daun-daun anu héjo sarta *patumpang tindih*.Engkol atawa basa Walandana mah *kool* nyaéta ngaran sayuran anu sok disebut ogé kol, sok dipaké lalab, diangeun jeung sajabana.

## Mangpaat 
Sanajan dina engkol sok kaambeu bau  walirang jalaran ayana kandungan walirang anu loba tapi engkol,boga mangpaat keur kaséhatan di antarana ngurangan beurat awak,kulit buruk jeung *sembelit*. Anu rumasa boga panyakit maag leuwih hadé ngadahar engkol ku cara dijieun jus. Husus keur anu panyakit maag, bakal leuwih hadé lamun satengah jam atawa sajam saméméh dahar nginum heula jus engkol. Cara nyieunna téh 300 gram bonténg ditambah 150 gram engkol bodas anu geus dibérésihkeun saméméhna tuluy dijus sabada kitu disaring tuluy diinum. Engkol mah leuwih hadé didahar atah ti batan diseupan atawa diasakan nepi ka hipu, ku sabab bisa galuarkeun gas nu ngabalukarkeun beuteung nu ngadaharna bunghak.

## Kandungan Gizi 
right|200px|thumb|engkol dina wadah
*Kalium, saporsi sayur engkol ngandung 269 miligram kalium, nyaéta kurang leuwih 6% tina kabutuhan lalaki sawawa unggal poé.kalium boga fungsi keur ngontrol *tekanan darah* jeung ngurangan resiko batu ginjal ogé nyaimbangkeun cairan-cairan anu aya dina jero awak.
*Zat besi,engkol per porsi ngadung samiligram atawa 2% anu dibutuhkeun ku lalaki sawawa unggal poé. Zat besi nyingkahan panyakit kurang darah (anemia) . Keur mantuan nyerep zat besi anu aya dina engkol bisa dibarengan ku ngadahar jeruk.
*Vitamin A,saporsi engkol ngandung kurang leuwih 7% tina jumlah anu disarankeun keur lalaki sawawa. Mangpaat engkol nyaéta ngarojong kaséhatan panon,kalemesan kulit jeung *kalembaban* selaput lendir.Vitamin A ogé ngaronjatkeun sistem imun awak ku cara nganetralisir radikal bébas anu ngabalukarkeun panyakit jeung ruksakna jaringan. 
*Vitamin C,dina kol aya 55 miligram Vitamin C per porsi, nyaéta kurang leuwih  61% tina jumlah anu diperlukeun sapopoéna. Vitamin C ngawangun fungsi imun awak, gancang nyageurkeun raheut, ngaronjatkeun kaséhatan huntu jeung gusi, jeung ngungkulan sel anu ruksak dina awak.
*Kalsium, saporsi engkol ngandung 67 miligram kalsium atawa 7% tina jumlah anu disarankeun keur lalaki sawawa unggal poéna. Kalsium miboga punsi keur nguatkeun tulang jeung huntu,ngaronjatkeun pembekuan getih, ngababarikeun kontraksi otot, ogé mantuan transmisi sinyal saraf.
*Fitonutrisi, engkol ngandung fitonutrisi anu disebut *indole-3-carbinol* keur nurunkeun kolesterol.

## Dicutat tina
Chye Retty Isnendes

**Chyé Rétty Isnéndés** pituin urang Nagrak Sukabumi.  Lahir tanggal 2 Désémber 1972.
Mimiti resep nulis sajak ti SD kénéh (dina basa Indonésia), di SMP mimiti nulis sajak dina basa Sunda. Taun 1994 sajak jeung carponna mimiti dipublikasikeun dina Manglé, satuluyna tulisan-tulisanana (utamana sajak-puisi) dimuat dina *Turus*, *Galura*, *Kujang*, *Pikiran Rakyat*, *Bandung Pos*, *Galamédia*, *Cahara Bumi Siliwangi*, jeung *Balébat*. Nepi ka kiwari, nulis 200-an sajak, 75-an carpon, jeung dua novellet. Éséyna mah can diitung.

## Préstasi-préstasina
Kumpulan sajak-na nu mimiti *Kidang Kawisaya* (1999) meunang panglélér Hadiah Rancagé 2000. Salian ti éta aya ogé sawatara panglélér lainna kayaning Diploma ti muséum Seni Anak dan Rumaja Oslo-Norwégia taun 1991 (SMA) kana puisina Disasters, Pinunjul Nulis Sajak Sunda sa-Jawa Barat nu diayakeun ku HIMA PENSATRADA taun 1996, Penghargaan Pangarang Ngora ti Granesia (1996), Penghargaan Sirung Harepan ti Granesia (1997), Pinunjul I Baca Puisi (Indonésia) tingkat Mahasiswa/Umum ti IKAPI (1998), Piagem Sastra ti LBSS kana skripsina ‘Analisis Puisi Mantra di Kacamatan Nagrak Kabupatén Sukabumi’ (1998), Hadiah Sastra Rancagé ti Yayasan Rancagé nu dipupuhuan ku Ajip Rosidi, keur kumpulan sajakna *Kidang Kawisaya* (2000), pinunjul ngarang carita pondok nu diayakeun ku PPSS & Dinas Kebudayaan dan Pariwisata Propinsi Jawa Barat (2007), jeung Pinunjul nulis sajak Sunda nu diayakeun ku PPSS (2008).
Sawatara karya sastrana bacacar dina antologi-antologi (Sunda jeung Indonésia). Sawatara sajak-sajakna dina *Kidang Kawisaya* dimusikalisasi ku Tangara Bulan, disanggi ku Adhika Nurkholiz Aziz jeung sajak ‘Bulan Tok-na’ disanggi ku Ari KPIN.
*Nu Nyusuk dina Sukma* mangrupa kumpulan sajakna nu kadua sanggeus *Kidang Kawisaya*.

## Referensi
Tayamum

jmpl|220x220px
**Tayamum** sacara etimologis nyaéta *Al Qosdu* (القَصْدُ) nu hartina maksud. Sedangkeun sacara istilah dina syari’at Islam nyaéta hiji ibadah ka Allah ku cara ngusap pameunteu jeung dua leungeun ku ngagunakeun *sho’id* anu bérésih. Tayamum ogé gaganti abdas atawa mandi, salaku *rukhsah* (*keringanan*) pikeun jalma nu teu maké cai lantaran sababaraha halangan (*uzur*), nyaéta :
* *Uzur* ku lantaran gering, maksudna tingali tina nambahan henteuna gering lamun maké cai saluyu jeung katerangan ti dokter;
* Lantaran keur dina lalampahan;
* Lantaran euweuh cai. Dina harti séjén, tayamum téh gaganti wudhu atawa abdas jeung mandi wajib nu kuduna ngagunakeun cai bérésih diganti ku taneuh atawa kekebul anu bérésih. Ulah ngalakukeun tayamum maké taneuh jeblog atawa ngandung najis.

## Alasan ngalakukeun Tayamum
* Keur dina lalampahan nu jauh
* Jumlah cai teu cukup, sabab jumlahna saeutik
* Geus usaha satékah polah néangan cai tapi teu kapanggih
* Cai nu aya suhu atawa kaayaanana ngandung kamadhorotan
* Cai nu aya ngan saukur pikeun diinum
* Cai aya di tempat nu jauh jeung bisa katinggaleun sholat
* Dina cinyusu aya nu ngandung bahaya
* Gering jeung ulah keuna ku cai.

## Sarat Sah Tayamum
* Geus asup waktu sholat
* Maké taneuh nu ngebul bérésih tina najis jeung kokotor
* Ngandung alasan atawa sabab nu ngakibatkeun kudu tayamum
* Geus usaha néangan cai tapi teu kapanggih
* Teu héd jeung nifas pikeun awéwé
* ngaleungitkeun najis nu napel dina awak.

## Sunah-Sunat Nalika Ngalaksanakeun Tayamum
* Maca bismillah
* Nyanghareup ka kiblat 
* Maca dua sanggeus réngsé tayamum
* Ngaheulakeun nu ka tuhu tibatan nu kénca
* Niup kekebul nu aya dina damapal leungeun
* Ngagosok ramo sanggeus ngusap nepi ka siku.

## Rukun Tayamum
* Niat tayamum
* Ngusap pameunteu ku kekebul atawa taneuh
* Ngusap dua leungeun ku kekebul atawa taneuh nepi ka siku.

## Tata Cara Tayamum
* Maca bismillah
* Anggangkeun ramo, tapelkeun kana kekebul atawa taneuh, teken nepi ka kekebul narapel
* Angkat dua leungeun tuluy tiup dampal leungeun pikeun ngaipiskeun kekebul nu napel, tuluy tiup ka arah nu lian patukang tonggong jeung tempat kekebul atawa taneuh tadi
* Niat tayamum : Nawaytuttayammuma listibaa hatishhalaati fardhollillahi ta'aala (Abdi niat tayammum pikeun ngalakonan sholat *karena* Allah Ta'ala).
* Usapkeun dampal leungeun kana pameunteu  
* Bersihkeun kekebul nu nyésa dina dampal leungeun 
* Cokot deui taneuh ku ngaanggangkeun ramo, tapelkeun deui kana kekebul, teken nepi ka kekebul narapel
* Angkat dua leungeun tuluy tiup dampal leungeun pikeun ngaipiskeun kekebul nu narapel, tuluy tiup ka arah nu lian patukang tonggong jeung tempat kekebul atawa taneuh tadi
* Usapkeun kekebul kana dua leungeun, mimiti kana leungeun katuhu tuluy kana leungeun kénca.

## Referensi
Gedung Yayasan Pusat Kebudayaan

**Gedung Yayasan Pusat Kebudayaan** (YPK) perenahna aya di Jl. Naripan No.7 Bandung mangrupa salah sahiji gedung tempat pintonan seni kayaning wayang golék, tembang, tari tradisional Sunda, téater, pasanggiri, paméran lukisan atawa seni rupa lianna. Gedung YPK mindeng ogé dipaké pikeun latihan kasenian, seminar, kongrés, rapat, lawungan, diskusi kabudayaan, acara paturay tineung, nepi ka taun 1980-an mah éta gedung téh diséwakeun ka masarakat umum pikeun hajatan jatukrami lantaran waragad akomodasina nu kawatesanan. Taun 1904 ieu gedung dipaké kantor badan hukum *NV Javaansche Boekhandel en Drukkerij en handel in schrijfbehoeften* “Medan Prijaji”.
Badan hukum nu dijieun ku RM Tirto Adhi Soerjo (1878-1918) medalkeun koran “Medan Prijaji”. Koran nu disarungsum dina basa Malayu éta medal munggaran dina taun 1907 mimitina mah mangrupa koran mingguan sarta medal di Bandung. Tilu taun ti harita, éta koran medal unggal poé iwal ti Juma’ah, Minggu, jeung poé-poé gedé. 
Nalika jaman Walanda, Gedung YPK mangrupa *Sositét* (Balé Palawungan) nu dingaranan *Ons Genoegen*. Tempat maén bilyar, catur, maén kartu, sarta tempat nongton hiburan nu biasana mangrupa orkés leuleutikan. Dina taun 1930-an, para tokoh pulitik nasional kayaning Bung Karno saparakanca mindeng ngayakeun *vergadering* (rapat) di ieu tempat.    
thumb|180px|left|Salasahiji kagiatan nu kungsi diayakeun di YPK
Dina périodeu 1950-1980, Gedung YPK kungsi jadi tempat para budayawan Bandung kayaning Seniman Teater Jim Liem (Jim Adilimas), Suyatna Anirun jeung anggota “Studiklub Teater Bandung” (STB); sastrawan  Ajip Rosidi, Rustandi Kartakusumah, Rahmatullah Ading Affandie (RAF), jeung réa-réa deui. Kantor LBSS museur di wangunan utama, sedengkeun kantor  *Surat Kabar Warta Bandung* jeung *Majalah Sunda* kungsi museur di salah sahiji bagéan rohangan di YPK. Dina périodeu 1960-1990 sawatara koran di Bandung kungsi museur di ieu gedung misalna waé *Warta Bandung*, *Harian Berdikari*, jeung *Bandung Pos*. Salian ti éta, gedung YPK ogé dijadikeun alamat sekretariat sawatara Paguyuban Seni jeung Budaya, misalna waé Caraka Sundanologi. Gedung YPK nu kungsi jadi kantor "Medan Prijaji” ieu kiwari jadi gedung kasenian. 

## Referensi
Caringin

**Caringin**; *Ficus benjamina*; *beringin* dina basa Indoésia nyaéta hiji tangkal nu asalna tina kulawarga *Moraceae* . sarta sababaraha *jenis* ( genus ) Ficus séjén tina suku ara-araan atanapi *Moraceae* ), nu disebut ogé **waringin** atanapi (rada *erroneously*) *ara* *(ki ara,* *ki* hartina "tangkal"), katelah buruan tutuwuhan jeung pepelakan pot hias,  Sunda geus ngamekarkeun hiji caringin nu mibanda daun belang *(Variegated)* nu kasohor salaku pepelakan hias *indoor* atawa jero ruangan imah.  Banyan ogé mindeng dipaké minangka objek bonsai. 

Caringin raket  patalina jeung budaya pribumi Indonésia,  tutuwuhan ieu  ngawangun tangkal nu badag ieu mindeng dianggap sanget/*sakral* sarta ngajaga *warga* nu aya di sabudeureunna.  sasajén anu mindeng diteundeun handapeun tangkal Caringin anu heubeul jeung badag sabab dianggap salaku tempat pikeun ngumpulkeun kakuatan magis.  Sababaraha urang nganggap tempat sabudeureun tangkal caringin mangrupa "pikasieunen" jeung kudu dijauhan 
tangkal Bodhi dipaké bulak balik kalawan banyan, najan duanana mangrupa sahiji tipena béda.
jmpl|kiri|Caringin di Kebun Raya Bogor, taun 1895-an.

## Sebaran 
Caringin nyaéta pituin Asia, Malaysia, Australia, jeung sababaraha wewengkon sejenna Pasifik. http://botany.si.edu/Antilles/WestIndies/catalog.htm Caringin  ogé geus dipikawanohkeun ka wewengkon séjén salaku garnish a. Spésiés ieu téh dikabarkan langka di Kapuloan Marshall, kalawan ngan hiji tangkal anu tumuwuh di deukeut kampung. http://www.hear.org/pier/index.html  

## Dicutat tina 

# "Ficus benjamina". *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. 2009-01-16. Diakses tanggal 2009-02-17.

Kategori :Tutuwuhan tropis
Kategori :Tutuwuhan
Bakicot

**Bakicot** disebut ogé balakicot, blekecot, téngék atawa kéong racun; *Achatina fulicia Bowdich*. Kéong gedé nu hirup di darat. Bakicot mangrupa sato nu asalna ti Afrika Timur. ku lantaran kitu, nalika usum ngijih datang, loba bakicot nu bisa ditingali ku urang naplok di sawatara tempat kayaning dina tangkal cau, paré, tangkal tomat, jeung tangkal-tangkal lianna. Cara hirupna nu némpél dina tatangkalan ngabalukarkeun tangkal nu ditempatanna bakal rusak. Alatan hal éta, bakicot dianggap salah sahiji hama nu ngaruksak tatangkalan. Salian ti éta bisa ogé ngabalukarkeun radang otak nu dibalukarkeun ku ayana cacing mata *nematode parasit*.

## Mangpaat Bakicot 
Protein nu aya dina bakicot kurang leuwih 12% per 100 gr dagingna. Zat lainna nu aya dina bakicot di antarana waé lemak, hidrat arang, kalsium, phosphor, sarta vitamin B2. ku lantaran éta salian ti bisa jadi kadaharan pikeun sato inguan kayaning  lélé dumbo,  ogé mangrupa sumber protein hewani nu miboga kualitas luhung lantaran miboga jumlah asam amino esensial nu lengkep. Loba masarakat nu resep kana kadaharan nu diolahna tina bakicot kayaning saté bakicot, baso bakicot, rémpéyék bakicot jeung kiripik bakicot.  Kiwari bakicot loba dikumpulkeun pikeun dijadikeun komoditas ekspor.
Lantaran di nagara batur mah bakicot téh kaasup kana kadaharan élit. Loba nagara nu mikahayang bakicot kayaning Prancis, Jerman, sarta Jepang pikeun dijadikeun olahan kadaharan. Di Perancis, kadaharan olahan bakicot miboga ngaran *escargots de bourguignonne* nu hartina bakicot nu dibeuleum maké anggur jeung mantega bumbu (*herb butter*).
Di Indonésia geus aya sababaraha daérah nu ngamangpaatkeun bakicot jadi komoditi usaha, kayaning sawatara daérah di Jawa Timur, Jawa Barat, Sumatera, jeung Bali. Salian ti éta, bakicot ogé bisa dijadikeun ubar tradisional, lantaran ekstra daging bakicot sarta lendirna nu guna pikeun ngubaran rupa-rupa panyakit, di antarana waé abortus, radang selaput mata, sumilangeun, nyeri huntu, ararateul jeung sajabana.

## Referensi
Program Studi Magister Pendidikan Bahasa dan Budaya Sunda

thumb|250px| Sabagian Mahasiswa Prodi Magister Pendidikan Bahasa dan Budaya Sunda, UPI moseu saréngséna kuliah sareng Pa Prof. Dr. H. Rahman, M.Pd., salasaurang dosén

nyaéta program studi munggaran di Nusantara anu nyantumkeun basa daérah minangka ngaran prodi dina tingkat magister. Ieu prodi dimimitian ku ayana Surat Persetujuan di Senat Akademik nomer 070/Senat Akd/UPI-TU/VI2008 tanggal 23 Juni 2008 anu dituturkeun ku turunna SK Réktor UPI nomer 4362/H40/PP/2008 tanggal 23 Juli 2008.

Dina taun 2011, Program Studi Magister Pendidikan Bahasa dan Budaya Sunda narima 14 (opat belas) urang mahasiswa anyar.

**Catetan**
Kentang

**Kentang** *(Solanum tuberosum L.)* nyaéta pepelakan ti séké sélér *Solanaceae* anu mibanda beutiwatang anu bisa didahar sarta disebut "kentang" ogé. Beuti kentang ayeuna geus jadi salah sahiji kadaharan poko anu penting di Éropa sanajan mimitina mah didatangkeun ti Amérika Kidul. Hui kentang katelahna hui kumeli .

Kentang mangrupa pepelakan dikotil anu boga sipat sausum sarta ngawangun semak/hérba. Watangna anu aya di luhur dadampalan taneuh, aya anu warna héjo, kabeureum-beureuman, atawa gandaria kolot. Tapi, kelir watang ieu ogé dipangaruhan ku umur pepelakan sarta kaayaan lingkungan. Dina kasuburan taneuh anu leuwih garing, biasana kelirwatang pepelakan anu leuwih kolot bakal leuwih nyongcolang. Bagian handap watangna jadi neusan sakumaha tatangkalan kayu. Sedengkeun watang pepelakan ngora mah henteu mikayu siga nu kolot, ku kituna henteu pati kuat sarta gampang ruksak.

## Rujukan
Baladéwa

**Baladéwa** atawa Aladara nyaéta salah sahiji tokoh anu aya dina wiracarita Mahabarata. Manéhna putra Prabu Basudéwa, Raja Mandura ti Déwi Mahérah. Baladéwa katelah pinter maénkeun gada, Duryudana jeung Bima ogé jadi muridna. Baladéwa boga kembaran nyaéta Krésna, ngan bédana ari Baladéwa mah kulitna bodas, ari krésna mah hideung. Adina nu séjén ngaranna Déwi Subadra anu dipigarwa ku Arjuna.

## Lalakon Hirup
Ti leuleutik, Baldéwa jeung adi-adina geus diungsikeun ka Widarakandang sabab meunang ancaman rék dipaténi ku Kangsa. Di Wirakandang Maranéhna dirorok ku Demang Antyagopa jeung Nyai Sagopi. Baladéwa jadi tukang ngawuluku di Wirakandang.

Keur rumajana Baladéwa katelah Kakrasana guguru ka salah saurang resi jelmaan Batara Brahma. Sanggeus réngsé guguru manéhna dilélér pakarang perang  di antarana: nenggala atawa lenggala, jeung alugora, gada anu boga dua ujung seukeut. Lian ti éta Baladéwa ogé meunang élmu *Aji Jaladara* anu nyababkeun manéhna bisa hiber leuwih gancang batan batur.

Baladéwa nikah jeung Déwi Érawati, anakna Prabu Salya anu cikal ti karajaan Mandraka. Ti éta garwa, Baladéwa boga dua anak lalaki nyaéta Radén Wisata jeung  Wimuna. Teu lila ti harita Baladéwa ngagantikeun Bapana, Prabu Basudéwa jadi raja di Mandura. Dina *Carios Kangsa Adu Jago*, dicaritakeun yén Baladéwa babarengan jeung Krésna ngéléhkeun Kangsa.
Nalika Baratayuda lumangsung, Baladéwa teu ilubiung saeutik-eutik acan. Sabab saacan Baratayuda dimulai, Krésna nitah Baladéwa tapa di curug Séwu. Ieu hal dilaksanakeun ku sabab nyaahna krésna ka lanceukna, sangkan lanceukna henteu nelasan pati di Kurusetraref>. Lian ti éta lamun Baladéwa ngiluan, pasti manéhna bakal mihak Kurawa, sedengkeun kasaktén Baladéwa mah hésé euweuh tandinganana ti pihak Pandawa mah.

Sanggeus Baratayuda réngsé, karek Baladéwa sadar yén manéhna geus ditipu ku adina. Dina lalakon *Jaya* Pupuan dicaritakeun Baladéwa masih sempet ngawasitan tanding gada antara Duryudana jeung Bima. Baladéwa maot nalika Astina diparéntah ku Parikesit, Baladéwa masih sempet ningali panobatan Parikesit.

## Referensi
Carita biasa

**Carita biasa**, kumpulan carita pondok karya RAF (Rahmatullah Ading Affandi).

## Deskripsi Buku
Ieu téh buku kumpulan carita pondok anu munggaran ti RAF, diterbitkeun ku Balai Pustaka di Jakarta dina taun 1959, kandelna 119 kaca. Eusina ngamuat  tujuh carita pondok, anu saméméhna kungsi dimuat dina sawatara majalah. Tapi najan ngeritik oge, eusina mah henteu togmol, tapi nyamuni, henteu matak nyigeung perasaan hiji golongan atawa individu. Tujuh carita pondok anu dimuat dina ieu buku the ngawengku "Carita Can anggeus", "Warisan", "Masrahkeun Diri Menta Hukuman", "Tuluykeuneun", "Bapa Kuring Mata-mata Musuh", "Nyi Halimah", jeung "Hennie".

## Rujukan
Bonang

thumb|200px|Lalaki maén bonang
**Bonang** nyaéta waditra tradisional anu kaasup kana perangkat gamelan. Ieu waditra dimaénkeun ku cara ditakol maké panakol husus keur bonang.

[thumb|300px|left|Bonang saméméh taun [1928]]
## Bahan jeung Rancang wangun
### Penclon Bonang
Penclon bonang anu jadi sumber sora dijieun tina bahan beusi atawa perunggu. Bonang anu alus mah dijieun tina perunggu. Ngaran-ngaran babagian penclon bonang di antarana: penclon, raray, amis cau.

### Ancak Bonang
Ancak bonang  dijieun tina kai, sedengkeun benang  disusun ngaranteng dina kai sangkan penclon bisa disimpen di Luhureun tali bonang. Papasingan ancak bonang di antarana: *pongpok* nyaéta ujung pangkal ancak, palipid nyaéta wilahan kayu di Luhureun pongpok, minangka hahalang penclon-penclon, *papalayu* nyaéta bagian hareup jeung tukang waditra, *benang-benang (tali)* dipaké pikeun nyanggah penclon, jeung *soko* nyaéta kai anu jadi suku waditra.

## Referensi
## Tutumbu kaluar
*Gamelan
Dogdog Pangréwong

**Dogdog Pangrewong** téh buku kumpulan carita pondok karya GS.

## Deskripsi Buku
**Dogdog Pangrewong** téh kumpulan carita pondok anu munggaran terbit di Indonesia dina taun 1930. Lain baé dina basa Sunda, dalah dina basa Indonésia gé kumpulan carita pondok anu mimiti,nyaéta karangan M.Kasim nu judulna *Teman Duduk* kakara kaluar genep taun sabada *Dogdog Pangréwong* nyaéta dina taun 1936..Eusi ieu buku téh aya tujuh carita pondok karangan GS..

Nepi ka kiwari can kapaluruh saha sabenerna ngaran éta pangarang, tapi asa leuwih merenah katerangan nu kahiji anu bisa dipercaya lantaran dina eusi caritana aya nu ngagambarkeun kahirupan kawadanaan. Tujuh carita pondok anu dimuat dina ieu buku téh masing-masing nyaéta: “Lembu”, “Dua Paraji”,”Jin”, “Salah Pok”, “Angeun Lekoh”, “Soang”, jeung “Guguyon Dina Bulan Puasa”. .

## Rujukan
Sastra

tumb|200px|right|sastra tulis
**Sastra** téh asalna tina kecap Sangsekerta; *sas* jeung *tra*. *Sas* téh akar kecap dina rundayan nu hartina : ngarahkeun; ngajarkeun; ngawulangkeun; méré pituduh atawa paréntah.

*Tra* téh mangrupa kecap ahiran nu biasana nuduhkeun alat; pakakas; sarana. Jadi **Sastra** hartina pakakas pikeun miwulang; buku pituduh; buku intruksi atawa buku pangajaran.
Harti sastra (tulisan) téh kudu dipaluruh deui dina hubunganana jeung tujuh ciri basa tinulis.
Memang aya poténsi satra dina tujuh ciri basa tinulis tapi ogé sastra henteu idéntik jeung basa tinulis, lantaran aya sastra anu poténsina tina basa lisan nu disebut sastra lisan téa.
## Fungsi Sastra
Sastra dipercaya ngandung rupaning mangpaat pikeun kahirupan manusa .
Ajén guna sastra anu paling kakoncara nyaéta :
*Éndah hartina sarua jeung méré hiburan atawa kasugemaan
*Manpaat hartina lain saukur heuheureuyan tapi kagiatan anu dilaksanakeun kalawan bener mibanda tujuan.
## Wangun Sastra Sunda
Aya tilu wangun sastra dina sastra sunda nyaéta prosa, puisi, jeung drama.
#Prosa nyaéta karangan dina rakitan basa sapopoé; lancaran, tanpa ngolah atawa ngatur intonasi anu matok. Warna prosa aya nu heubeul, jeung aya nu anyar. Karya sastra Sunda nu heubeul dina wangun prosa nyaéta dongéng.
#Puisi nyaéta karangan nu basana dirakit pinuh ku wirahma, kauger ku wangun jeung diksi, ungkara kalimahna henteu lancaran. Puisi sunda dina wangun heubeul aya nu nagjujud carita saperti : pantun jeung wawacan, sedengkeun anu teu ngawangun sastra saperti : mantra, kakawihan, sair, jeung pupuh.
#Drama

## Rujukan
Paré

**Paré**  nyaéta pibéaseun nu dipelak di huma atawa sawah.
Rupa-rupa paré téh nyaéta ségon, bulu, bulu hideung, ceré, ketan, cahaya, jampang, gundil, harayhay, marus, endog.

## Sajarah Singget
Paré kaasup genus *Oryza L* anu ngawengku leuwih kurang 25 spesies, sumebar di wewengkon tropik sarta wewengkon sub tropik kawas Asia, Afrika, Amérika sarta Australia. Nurutkeun Chevalier sarta Neguier paré asalna ti dua benua. *Oryza fatua Koenig* sarta *Oryza sativa L* asalna ti benua Asia, sedengkeun jenis paré lianna nyaéta *Oryza stapfii Roschev* sarta *Oryza glaberima Steund* asalna ti Afrika kulon.
Paré anu aya ayeunamangrupa persilangan antara *Oryza officinalis* jeung *Oryza sativa f spontania*. Awalna, di Indonésia pepelakan paré dilakukeun di wewengkon taneuh garing kalawan ngagunakeun sistim huma, pamustunganana jelema usaha ngamantepkeun basil usahana ku cara nyieun saluran cai wewengkon anu curah hujanana kurang. Pepelakan paré anu bisa tumuwuh kalawan alus diwewengkon tropis nyaéta *Indica*, sedengkeun *Japonica* loba diusakan di wewengkon subtropika. Salian ti éta, paré mangrupa pepelakan pangan jukut rumpun. Pepelakan tatanén kuno asalna ti dua benua nyaéta Asia sarta Afrika Kulon tropis sarta subtropis. Bukti sajarah némbongkeun yén melak paré di Zhejiang (Tiongkok) geus dimimitian dina 3.000 taun SM. Fosil siki paré sarta gabah kapanggih di Hastinapur Uttar Pradesh India kira-kira taun 100-800 SM. Sajaba Tiongkok jeung India, sawatara wewengkon asalna paré nyaéta Bangladesh Kalér, Myanmar, Thailand, Laos jeung Vietnam.

## Hama paré
Hama paré anu remen ngaganggu kana pepelakan paré, kayaning:
# Beurit *(Rattus argenitiventer)*
# Penggerek batang *(Scirpophaga sp.)*
# Wereng coklat *(Bilaparvata lugens)*
# Wereng héjo *(Nephotettix virescens)*
# Kéong mas *(Pomacea canaliculata L.)*
# Walang sangit *(Leptocorisa sp.)*

## Mangpaat
Béas mangrupa kadaharan utama anu ngandung karbohidrat di sababaraha  nagara Asia. Lamun nagara-nagara séjén kawas di benua Éropa, Australia sarta Amérika mah ngadahar béas téh leuwih saeutik ti batan nagara Asia. Sajaba ti éta, jarami paré ogé bisa dipaké jadi panutup taneuh dina hiji usaha tani.

## Galéri prosés tatanén

File:Gianyar-Regency Bali Indonesia A-rice-farmer-working-in-his-paddy-01.jpg|Babut (ngala binih paré)
File:Bali, paddy field 12.JPG|Tandur
File:Sawah Hamborgang.jpg|Paré sumedeng alaeun
File:Bali, workers in a paddy field 2.jpg|Ngagebot paré
File:Rice harvest in Bali 2.jpg|Ngala paré (panén)
File:Balinese Landscape.jpg|Sawah Leutik (bébécék)
File:Bali ebike cycling jatiluwih UNESCO fahrrad bersepda fietsen harvest time.jpg|Paré sumedeng diala
Oryza sativa MHNT.BOT.2015.2.52.jpg|*Oryza sativa* - muséum specimen

## Rujukan
Kroasia

**Républik Kroasia** mangrupa salah sahiji nagara di Éropa nu tepung wates jeung Laut Adriatik di kidul, Sérbia di wétan, Slovénia jeung Hungaria di kalér, sarta Bosnia jeung Hérzégovina sareng Monténégro di tenggara. Ibu kotana nyaéta Zagreb. Dina sajarahna, nagara ieu mangrupa nagara républik pikeun Républik Sosialis Féderal Yugoslavia. Nagara ieu misah jeung mibanda kamerdékaanna dina taun 1991 jeung minangka kandidat ti anggota Uni Éropa.

## Wewengkon 
Kroasia dibagi kana 20 *zupanija* (*county*) jeung Zagreb mangrupa salah sahiji kota kabupatén.
 

## Tumbu kaluar 
*  Situs resmi 
*  Situs resmi pariwisata
*  Kroasia

## Réferénsi
Rumaja

**Mangsa** rumaja dianggap minangka période antara umur 13 sarta 19 taun. Dina mangsa kamekaran moralna ieu, budak geus mikawanoh ajén-ajén rohani, saperti ajén bebeneran, kaadilan, kahadéan, kaéndahan, sarta leuwih mikawanoh ka Pangéran nu Maha Agung.

## Pubertas
Umur anu pas saurang budak nu asup mangsa begér téh béda-béda, kawas gén, nutrisi, sarta kalungguhan.
*Begér Budak Lalaki
Ciri kahiji ti begérna budak lalaki nyaéta ngagedéan kadua téstisna.
*Perkembangan Sosial sarta Moralitas
Dina rumaja awal kamekaran sosial sarta moralitasna dimimitian ku cara ayana kahayang nyorangan sarta kahayang gaul jeung babaturan nu loba tapi sipatna ngan samentara. Rumaja awal ogé sikepna leuwih kritis, sarta masih kénéh néangan cecekelan hirupna. Lamun dina rumaja ahir mah jenis sarta cabang kaaulinan leuwih pilihan sarta kawatesanan dina kaparigelan nu ngarojong kana kasadiaan pikeun digawéna eungké. Dina kamekaran ieu ogé rumaja leuwih boga sipat rasionalisme idéalis. Geus bisa misahkeun antara sistem ajén-ajén atawa kaidah-kaidah normatif nu sacara umumna tina nu ngadukungna anu bisa ogé nyieun kasalahan. Rumaja awal ogé mangrupa mangsa kritis, dina raraga nyanghareupan mangsa kritis idéntitasna nu dipangaruhan pisan ku kaayaan psikososialna, nu bakalan ngawangun kapribadianna.

## Masalah-Masalah Rumaja
Kamekaran ukuran awak nu kurang sampurna, ogé bisa mawa ékses psikologis nu tangtu, upamana ayana ngaran-ngaran sesebutan saperti *si congcorang*, *sigendut*, jsb. Sakapeung lumangsung teu cocogna antara minat hiji jalma sarta bakat husus, mindeng mawa kasulitan dina milih program, jurusan atawa jenis sakola anu baris diasupanana. Masalah anu patalina jeung moralitas, sosial, sarta kaagamaan biasana ayana konflik jeung kolot, anu akibatna teu resep di imah, ahirna kabur ti imah. Masalah rumaja ogé sok gampang digerakkeun pikeun ngalakonan gerakan atawa kagiatan déstruktif nu spontan pikeun ngalampiaskeun karengkengan instuitif émosiaonalna sanajan manéhna teu nyaho naon maksud anu dilakukeunna.

## Rujukan
Ganja

thumb|300px|Tangkal Ganja
**Ganja** kaasup kana narkotika golongan 1 anu poténsina gedé pisan kana nimbulkeun katergantungan jeung dipahing dimangpaatkeun pikeun ubar.
## Fakta Umum
#Tangkal ganja anu digaringkeun, dikuluntungkeun jiga roko. 
#Anu kaasup kana ganja nyaéta hashis.
#Ngandung tétrahydrocannabinol (THC) nu psikoaktip sarta ngabalukarkeun katergantungan.
#Sanggeus dipaké, zat anu dikandung bisa cicing dina jero awak, lilana bisa saminggu.
## Pangaruh anu Langsung Karasa
#Denyut nadi naék, suhu awak turun.
#Mata beureum, lelembéé sarta tikoro garing.
#Loba omong, rarasaan gumbira, rasa kumalayang, rasa lapar jeung haus leuwih ningkat.
#Kamampuh ngalaksanakeun pancén anu ngabutuhkeun konséntrasi sarta koordinasi jadi kaganggu.

## Pangaruh Jangka Panjang
Bisa ngalaman halusinasi, paranoia (gangguan jiwa nu rarasaanana diudag-udag), turunna motipasi, kalaléder, babari katépaan panyakit, sarta katergantungan.

## Pangaruh dina Sistim Awak Manusa
#Sistim Sarap Puseur : bisa ngabalukarkeun kana leungitna kamampuh nginget(memori) atawa teu mampuhna ngabédakeun mana nu penting jeung mana anu teu penting sarta bisa ngabalukarkeun karusakan uteuk.
#Sistim Pernapasan : ngaronjatna risiko panyakit bayah kronis  (bronkitis, kanker), leuwih gedé ti batan ngaroko.
#Sistim Pencernaan jeung Réproduksi : nambah napsu barang dahar, nguranganana kadar hormon téstostéron keur lalaki, nu ngabalukarkeun nguranganana kasuburan, sarta gangguan mén, jeung risiko interfertilisasi(euweuh kasuburan) keur awéwé.
## Poto-Poto Ganja

Gambar:Cannabis sativa 001.JPG|Tangkal Ganja
Gambar:Young cannabis.jpg|Ganja Ngora
Gambar:DEA mar loose.jpg|Ganja Garing
Gambar:Gardenofeden.JPG|Lahan Ganja

## Referensi
Lélé

**Lélé** (*Clarias batrachus*) nyaéta spésiés lauk cai tawar ti kulawarga Clariidae anu miboga ciri mandiri mangrupa awak anu leueur, teu miboga sisit, sarta miboga kumis dina sabudeureun sungutna. Ieu lauk kawentar ku kamampuhna pikeun hirup di cai anu kirang oksigén sarta bisa pindah tempat di darat. Anak Lélé dina basa Sunda disebut "nanahaon". Lélé teu bisa hirup dina cai asin atawa payau, biasana hirup di walungan anu caina laun, ranca, talaga, sérang anu kakeueum ku cai. Ciri anu paling utama nyaéta ayana **pamatil** *(pectoral spine)* dina cécépét dadana anu seukeut tur bisa ngaluarkeun zat racun (peurah) anu matak peurih upami kapatil.

## Réspirasi Tambahan 
Sarua jeung bogo, lélé miboga alat napas tambahan anu disebut **organ arborescent** (bentukna jiga tangkal leutik anu rariwet) anu perenahna dina *rongga* insangna. Ieu organ ngamungkinkeun lélé pikeun nyerep oksigén langsung tina hawa bebas, sahingga lélé bisa tahan hirup dina leutak anu méh saat sarta bisa "leumpang" di darat maké pamatilna pikeun néangan tempat cai anu anyar.

## Jinis 
Di Indonésia aya 6 (genep) rupa lauk lélé anu bisa dimekarkeun nyaéta *Clarias batrachus*, dipikawanoh minangka lauk lélé (Jawa), lauk kalang (Sumatera Barat), lauk maut (Sumatera Utara), sarta lauk pintet (Kalimantan Timur).
# Sumber energy (cal.) 90 54 
# Protein (gr) 18,7 11,2 
# Lemak (gr) 1,1 0,7 
# Kalsium (Ca) (mgr) 15 9 
# Phosphor (P) (mgr) 260 156 
# Zat besi (Fe) (mgr) 2 1,2 
# Natrium (mgr) 150 90 
# Thiamine (vit B1) (mgr) 0,10 0,06 
# Riboflavin (vit B2) (mgr) 0,05 0,03
# Niacin (mgr) 2,0 1,2 

## Mangpaat 
Salian ti mangpaat pikeun sumber kadaharan, lélé ti jenis *C. batrachus* ogé bisa dimangpaatkeun minangka lauk pajangan atawa lauk hias. Saupama melak léle di sérang bisa méré mangpaat pikeun numpes hama paré, sato gegemetan, alatan mangrupa salah sahiji kadaharan alami lauk lélé. Lauk lélé ogé bisa diramu jeung sagala rupa bahan ubar séjén pikeun ubar mengi, kasakit awewe anu teu teratur, mimiseun, kiih getih jeung réa-réa deui.

## Referensi
Mujaér

**Mujaér** (*Oreochromis mossambicus*) nyaéta spésiés lauk cai tawar ti kulawarga Cichlidae anu asalna tina parairan Afrika bagian kidul.  

Di Tatar Sunda, ieu lauk téh kacida populerna margi gampang dipiara sarta miboga daya tahan anu kuat dina rupa-rupa kaayaan cai.

## Sajarah Nami Mujaér 
Nami **Mujaér** dicandak tina nami saurang lalaki anu namina **Mbah Moedjair** (lahir taun 1890 di Blitar, Jawa Wétan). Dina kaping 25 Maret 1939, anjeunna mendakan ieu lauk di basisir kidul Blitar sarta hasil ngalilindukeunana **(aklimatisasi)** sangkan tiasa hirup dina cai boasa di balong imahna. Alatan jasana, ieu lauk diaranan mujaér ku pamaréntah dina mangsa harita.

Ciri-ciri mujaér bikangna nyaéta aya 3 liang dina urogenetial nyaéta bool, liang kaluarna endog sarta liang kaluarna urin. Tungtung cécépét boga warna beureum sepa, warna beuteung leuwih bodas, warna gado ogé bodas, sarta lamun beuteungna *distriping* henteu ngaluarkeun cairan.

## Paripolah Unik 
Mujaér miboga kabiasaan unik dina ngajaga anakna, nyaéta ku cara nyileungleumkeun endog atawa anakna anu nembé meubeut kana jero sungutna (*mouthbrooding*).
* Protéin: 18,7 g
* Lemak: 1,7 g
* Kalsium: 96 mg
* Fosfor: 209 mg

## Referensi
Orat

thumb|200px|right|Leumpang di jalan umum nutupan orat

Dina kitab Safinatun Najah, orat téh aya opat (4) bagian, nyaéta:
#Orat lalaki sacara mutlak (boh nalika solat boh henteu)jeung orat budak awéwé (amat) antara bujal jeung tuurna.
#Orat awéwé merdika nalika solat nyaéta sakujur awakna, iwal beungeut jeung dua dampal leungeunna.

Haram hukumna maké pakéan anu carang pikeun kaom awéwé sabab kaén anu carang henteu nutupan orat.

Ti Aisyah r.a. yén Asma binti Abu Bakar r.a. kungsi asup ka tempat Nabi SAW, sedeng manéhna maké kaén anu carang, mangka Rosululloh ngalieus ti inyana, sareng dawuhna: "Ya Asma, saéstuna awéwé-awéwé lamun geus tepi manéhna kana mangsa héd (balég), mangka henteu patut deui ka manéhna, ditingali ku jalma lian awakna, iwal ieu jeung ieu." (Riwayat Abu Daud)

**Rujukan**
Surat

thumb|250px|right|Surat dicap ku patugas pos saméméh diiangkeun ka tempat tujuan

**Surat**
nyaéta alat komunikasi anu ngagunakeun basa, sangkan informasi atawa warta bisa katarima ku nu maca. Ti jaman baheula nepi ka ayeuna jalma teu bisa leupas tina kapentingan jeung jalma lian boh nu aya di sabudeureunana, boh nu aya di jauhna.
#Surat leuwih irit
#Surat leuwih éféktif

## Babagian Surat
#Puhu Surat,nuduhkeun idéntitas lembaga/ organisasi, biasana biasana dikaluarkeun ku lembaga, pausahaan, organisasi/ instansi.
#Tempat jeung Titimangsa, tempat nuduhkeun lokasi nalika nulis surat, titimangsa nuduhkeun tanggal nalika nulis surat.
#Nomer Surat, dicantumkeun sangkan gampang nalika sawaktu-waktu dibutuhkeun.
#Lampiran, nuduhkeun dokumén anu dihijikeun kana surat.
#Hal, poko eusi surat
#Alamat, dimimitian ku kecap kahatur.
#Salam bubuka, kalimah bubuka minangka panghormat di awal surat.
#Paragraf bubuka, saméméh asup kana inti pasualan, minangka panganteur kana inti.
#Eusi Surat, masalah poko dina surat.
#Panutup, ahir surat anu sipatna harepan, paneges tur aya hubunganana jeung sopan santun.
#Salam Panutup
#Tanda tangan 
#Tembusan, pikeun ngagampangkeun pamariksaan lamun aya pihak séjén anu aya patalina jeung éta surat.

**Catetan**
Ronggéng Gunung

thumb|250px|right|Ronggéng jeung nayaga jaman baheula

**Ronggéng Gunung** nyaéta kasenian has Ciamis anu biasa digelar di buruan imah nalika aya anu hajat kawinan, sunatan, atawa samalah di huma, kebon, upamana nalika dibutuhkeun pikeun upacara ngawuluku atawa melak paré. Durasi pamentasan Ronggéng Gunung biasana kaitung lila, kalan-kalan kakara réngsé nalika waktu maju ka subuh. Calon ronggéng ngarora anu sapopoé diasuh ku Néng Peking peuting éta didaulat pikeun neruskeun amanat karuhun, ngibing jeung ngawih wawangsalan buhun Déwi Siti samboja.

Peristiwa budaya anu digelar di Pondok Wisata Disbudpar Pangandaran, malem Minggu 1 Oktober 2011 digagas ku Disbudpar Provinsi Jawa Barat kalawan tajuk kagiatan “Pagelaran Hasil Pewarisan Kepesindenan dalam Ronggeng Gunung”. Bi Pejoh salaku maéstro Ronggéng Gunung didaulat salaku guru anu ngawariskeun seni Ronggéng Gunung. kasempetan anu langka ieu téh sakaligus jadi titik balik pikeun Bi Pejoh minton deui hareupeun umum, sanggeus welasan taun eureun ngaronggéng. Pikeun Disbudpar, ieu kagiatan dipiharep bisa ngawewegan sumanget generasi ngora pikeun leuwih mikawanoh, neuleuman, jeung ngahirupkeun deui kasenian Ronggéng Gunung, sakaligus ngaronjatkeun citra pariwisata Pangandaran.

Kagiatan diropéa tepi ka katémbong ajén-ajén sakral mangsa baheula. Menyan jeung sasajén diteundeun hareupeun panggung, nandakeun yén éta kagiatan lain samata-mata sérémonial. Kagiatan ngawaris dilaksanakeun soréna saméméh kagiatan inti dimimitian. Sawatara rumaja putri binaan Néng Peking miluan ritual siraman anu diluluguan langsung ku Bi Pejoh. Sanggeus acara ngawaris réngsé, peutingna dipagelarkeun Ronggéng Gunung, Bi Pejoh minton deui bareng jeung Néng Peking katut murid-muridna.

## Rujukan
Tutunggulan

**Tutunggulan** asal kecapna tunggul anu hartina ciri;nyaéta nutugan lisung ku hulu halu ku sababaraha urang awéwé. Tutunggulan téh dilakukeunana di jaman baheula sababaraha poé(biasana pitilupoéeun deui) méméh kariaan, minangka ngingetan ka tatangga atawa ngingetan salelembur supaya jadi tunggul (ciri). Lagu dina tutunggulan biasana Gondang; dina keur tutunggulan biasana lamun ninggang di parawan sok ditalaksir ku jajaka. Tutunggulan kiwari jadi salah sahiji kasenian tradisional. Baheula saméméh aya mesin héler, masarakat maké tutunggulan jang nutu paré.
Seni Tutunggulan atau Ngarempug Nutu (menumbuk padi bersama) biasana aya dina acara Ngaleunggeuh. Bédana lamun dina Tutunggulan, paré ngan saukur *Tamba Kadengda* (saukur syarat),tapi dina seni Ngaleunggeuh, paré anu dipaké dina tutunggulan dijadikeun bekel acara hajatan atawa salametan éta sorangan. Masarakat nalika ngadéngé tutunggulan langsung surti yén dina waktu anu teu lila deui aya nu rék hajat. Sabada ngadéngé sora tutunggulan maranéhna nataharkeun bahan-bahan anu rék dibikeun ka nu rék hajat. Nalika dua atawa tilu poé saméméhna éta bahan-bahan anu geus ditatahrkeun di anterkeun ka nu rék hajat.Biasana geus mangrupa kadaharan jadi kayaning Opak, Rangginang, Wajit, bungbuahan kayaning cau aya ogé anu nganteuran béas.

## Referensi
Hihid

**Hihid** nyaéta alat keur ngageberan sangu nalika diakeul.Hihid téh ngaran parabot di pawon anu dijieunna tina anyaman awi anu dianyam salah sahiji sisina dibéré gagang atawa panyekelan tina awi . Lian ti dipaké keur ngageberan waktu ngakeul, hihid ogé sering dipaké pikeun ngageberan areng nalika meuleum kadaharan kayaning saté, jagong, jeung sajabana . Hihid téh parabot anu wangunna pasagi sarta aya gagangan kawas bandéra.

## Konstruksi sarta Bahan 
Hihid dijieun ku cara dianyam tina beulahan awi anu ipis sarta lemes.
* **Bahan**: Ngagunakeun kulit awi tali sangkan anyamanana liat sarta henteu gampang potong nalika dianggo ngageberan kalawan tarik.
* **Gagang**: Salah sahiji sisi anyaman dijepit ku awi anu rada kandel salaku gagang (cepengna).
* **Wangun**: Wangunna pasagi, ukuranana biasana kira-kira 20x25 cm dugi ka 30x30 cm.

## Aspék Budaya sarta Fungsi 
Dina kahirupan sapopoé masarakat Sunda, hihid miboga rupa-rupa kagunaan:
# **Ngarih Sangu**: Hihid dipaké pikeun ngageberan sangu anu nembé dilingkabkeun tina aseupan kana dulang. Tujuanana nyaéta pikeun ngaleungitkeun uap panas anu kaleuleuwihi sangkan sangu asakna sampurna (pulen) sarta teu gampang basi.
# **Ngaisikan Ruhak**: Nalika masak nganggo hawu, hihid dipaké pikeun ngageberan ruhak atawa areng sangkan seneuna tetep hurung.
# **Simbol Kasederhanaan**: Hihid jadi lambang kariawatan ibu-ibu di dapur Sunda dina ngalayanan kulawarga.

### Paribasa Sunda 
Aya paribasa Sunda anu patali jeung hihid:
* *"Heureut ku hihid"* – Ngagambarkeun kaayaan anu sarba kurang atawa serba kawatesanan, upamana dina hal pakaya atawa pangabisa.

## Tutumbu Kaluar 
* Pakakas Anyaman Tradisional Sunda

## Referensi
Iket

**Iket** nyaéta papakéan lalaki tina kaén batik, wulung, atanapi bodas anu dibudeurkeun kana sirah pikeun nutupan buuk. Iket mangrupa papasangan wajib pikeun raksukan Pangsi, sarta jadi salah sahiji simbol jati diri pameget Sunda.

## Bahan jeung Ukuran 
Iket dijieunna tina kaén batik atawa kaén polos anu ukuranana 1 m². Kaén anu ukuranna satengah méter (dibeulah sacara diagonal) disebutna satengah iket atanapi biasa disebut **Totopong**..
***Barangbang semplak,** biasana dipaké ku para jawara, wangunna mirupa barangbang/watang daun kalapa garing nu ngampléh, kaén segi tilu  disimpen lebah tukang, sarta bagian luhurna muka (nepi ka katémbong buuk). 
***Julang ngapak**, dipaké ku kolot wanda iket anu mirupa jangjang manuk julang nu keur ngapak/mébér .
***Porténg**, biasana dipaké ku pamuda wangunna iket anu culana nangtung di hareup sarta tungtung kaénna digulungkeun ka tukang.
***Talingkup** biasana dipaké ku aki-aki,iket anu culana dina tarang sarta niungan panon. asal kecapna tina *linkup* (kanékés) nu hartina nutup. Talingkuh hartina bisa nutup.
***Borongsong kéong** atawa *kékéongan*,jang budak ngora wangunna mirupa kéong.
***Udeng** pikeun dipaké ku kolot biasana dipaké nalika acara resmi.
***Kuda ngencar**, dipaké ku jawara ngora wangunna culana di tukang, ngampléh ka handap tapi tuluy melengkung ka luhur.
***Bungkus peuyeum** biasana dipaké ku tukang macul.
***Babalian**, dipaké ku budak ngora.
***Mamakasaran**, dipaké ku para rumaja.
***Kuda nyicir**, dipaké ku budak ngora.
***Iket raja** atawa *ksatria* anu dipaké dina sandiwara.
***Totopong**, pikeun kolot anu diangap leuwih kasar ti batan *udeng*.

## Referensi
Goong

thumb|200px|Goong Gantung
**Goong** nyaéta salah sahiji waditra takol dina perangkat gamelan pélog, saléndro atawa degung. Pungsi goong nyaéta minangka panutup nada

## Bahan jeung Rancang Wangun
### Goong gantung
Goong gantung miboga bentuk buleud, miboga penclon anu dijieun tina logam beusi atawa perunggu. Ukuran diamétérna 90–105&nbsp;cm. Penclonna miboga diamétér 7–10&nbsp;cm. Papasingan bagian goong di antarana: *Raray goong* nyaéta bagian sakuriling penclon; *Manis raray* nyaéta bagian sakuriling raray; *taktak* nyaéta bagian sakuriling manis raray; awak nyaéta awak goong anu ukuranna 8–12&nbsp;cm; nu terahir nyaéta *lalambé* mangrupa bagian goong nu handap.

### Goong Buyung
Goong buyung nyaéta goong anu dijieun tina perunggu atawa beusi, bentukna mangrupa wilahan anu dibagian tengahna miboga penclon. Disebut goong buyung sotéh lantaran resonator/ gema sorana dijieun tina buyung atawa gentong wadah cai. Kaayeunakeun résonator goongna sok dijieun tina kai. Di Daérah Karawang atawa Bekasi goong buyung disebut Goong Angkog.

### Goong Tiup
Goong tiup nyaéta goong anu dijieun tina awi gombong, diaménkeun ku cara ditiup. Pungsina bisa jadi goong gedé jeung goong leutik (kempul).  Gedé-leutikna sora gumantung kana cara ngésér jeung ngatur panyocok nu aya dina awi.

## Ragam Hias
Ilaharna goong gantung anu boga ragam hias mah. Ragam Hiasna ogé ngan aya dina kakanco (paragi ngagantungkeun goong) wungkul, dianatarana: oray naga mangrupa simbul bujangga; Lauk mas mangrupa simbul kamakmuran; Kalamakara/Raksasa mangrupa simbul Katabahan jeung kakuatan pikeun nyingkahan sabangsaning iblis.

## Cara Nabeuh
Hampir sakabéh jenis goong dimaénkeun ku cara ditabeuh maké panakol husus. Ngan sok béda-béda posisi nakolna, misal goong gantung mah ditakol ka arah gigir, ari goong buyung mah ditakol ka arah handap kawas nakol jeung long. Alat panakolna buleud, dibungkus ku kaén manglapis-lapis, dicekel ku leungeun katuhu, ditakolkeun ka penclonna. Goong leutik (kempul) jeung goong buyung mah kudu diténgkép maenkeunana, ngarah sorana teu panjang teuing.
## Referensi
## Tutumbu Kaluar
* Gamelan
Gending Sriwijaya

**Gending Sriwijaya** mangrupa lagu jeung tari tradisional masarakat Kota Palembang, Sumatera Selatan. Melodi lagu Gending Sriwijaya ditabeuh keur mirig Tari Gending Sriwijaya. Boh lagu atawa tarian ieu ngagambarkeun kaluhungan budaya, kajayaan, jeung kaagungan kamaharajaan Karajaan Sriwijaya anu kungsi digjaya ngahijikeun wilayah kulon Nusantara.

## Rumpaka Lagu Gending Sriwijaya 
*Di kala ku merindukan keluhuran dahulu kala 
*Kutembangkan nyanyian lagu Gending Sriwijaya
*Dalam seni kunikmati lagi zaman bahagia
*Kuciptakan kembali dari kandungan Sang Maha Kala
*Sriwijaya dengan Asrama Agung Sang Maha Guru
*Tutur sabda Dharmapala Sakyakhirti Dharmakhirti
*Berkumandang dari puncaknya Seguntang Maha Meru
*Menaburkan tuntunan suci Gautama Buddha sakti.

*Borobudur candi pusaka zaman Sriwijaya
*Saksi luhur berdiri teguh kokoh sepanjang masa
*Memahsyurkan Indonesia di tengah Asia
*Melambangkan kéagungan sejarah Nusa dan Bangsa
*Taman Sari beserta emas perak Sri Ksetra
*Dengarkanlah bualan bagai di Surga Indralaya
*Taman puji turunan Maharaja Syailendra
*Mendengarkan irama lagu Gending Sriwijaya.*

## Tari Gending Sriwijaya 
Tarian ieu dipintonkeun keur mapag sémah istiméwa nu datang ka daerah éta, saperti présidén, menteri kabinet, prsidén ti nagara tatangga, duta-duta besar atawa anu dianggep satingkat jeung éta. Biasana pangibing jumlahna 13 jalma.

Keur mapag tamu agung ieu dipintonkeun tarian tradisional salah sahijina nyaéta Gending Sriwijaya, tarian ieu asalna ti mangsa kajayaan kamaharajaan Karajaan Sriwijaya di dayeuh Palémbang anu nempokeun sikep tuan rumah anu ramah, gumbira, sarta bagja, tulus ka sémah anu istiméwa éta.

Tarian Gending Sriwijaya dipintonkeun ku salapan urang pangibing ngora sarta gareulis anu maké busana adat *Aesan gedé*, *Selendang Mantri*, *paksangkong*, *Dodot* jeung *Tanggai*. Aranjeunna mangrupa pangibing inti anu dikawal ku pangibing séjén mawa payung sarta tumbak. Sedengkeun ditukangna aya nu ngawih Gending Sriwijaya. Namung ayeuna peran nu ngawih sarta musik pamirigna geus diganti ku nu leuwih modérn saperti mp3 atawa *tape recorder*. Di wangun aslina musik pamirig ieu kawengku ku gamelan jeung goong. sedeng peran pangawal sok dileungitkeun, utamana lamun tarian ieu dipintonkeun dina gedung atawa panggung jero rohangan. Pangibing panghareupna mawa *tepak* salaku *sekapur sirih* keur disembahkeun ka sémah istiméwa anu datang, diiring ku dua pangibing anu mawa *pridon* anu dijieun tina kuningan. *Sekapur Sirih'' ieu nurutkeun aslina ngan dilakukeun ku putri raja, sultan, atawa bangsawan. nu mawa pridon biasana nyaéta babaturan deukeut atawa inang pangasuh putri.

## Catetan
Kandaga Kecap

**Kandaga kecap** nyaéta kumpulan sakumna kecap anu dipikaharti ku jalma pamaké hiji basa atawa sakumna kekecapan anu kamungkinan baris dipaké ku éta jalma pikeun nyusun kaliwan anyar. Kabeungharan kandaga kecap hiji jalma kalawan umum dianggap mangrupa gambaran tina intelejénitas atawa tingkat pangaweruhna. Alatan kitu réa ujian standar, saperti *Scholastic Aptitude Test (SAT)*, anu méré patalékan pikeun nguji kandaga kecap.

Nambahanana kadaga kecap pikeun hiji jalma kalawan umum dianggap mangrupa bagian anu penting boh tina prosés diajar hiji basa boh kamekaran kamampuh hiji jalma dina hij basa anu geus dikawasa. Murid sakola mindeng diajarkeun kekecapan anyar minangka bagian tina mata pelajaran nu tangtu jeung réa ogé jelema sawawa anu nganggap yén pangwangunan kandaga kecap minangka hij kagiatan anu narik jeung édukatif.  

Numutkeun Harimurti Kridalaksana, kandaga kecap (kosakata) téh nyaéta (1) komponén basa anu muat kalawan informatif ngeunaan harti jeung dipakéna kecap dina basa; (2) kabeungharan kecap anu dipibanda saurang panyatur, panuls atawa hiji basa; jeung (3) daptar kecap anu disusun siga kamus, tapi maké pedaran anu singget jeung praktis. 

## Réferénsi