open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Semar

**Semar** atawa lengkepna **Semar Badranaya**, salah saurang tokoh dina carita Mahabarata, nyaéta salah saurang badéga nu ngawulaan para Pandawa. Semar sok ogé disebut **Lurah Semar Kudapawana**.

thumb|Karakter wayang golék Semar

## Carita 
Nurutkeun caritana, Semar tadina boga dedeg pangadeg kasép ngalémpéréng konéng, terah déwa anu sakti pilitanding, ngaranna **Batara Ismaya** atawa **Sang Hyang Munget**, putra *Sang Hyang Wenang*, nu hirup di *Kalampit Sireng*, *Kahyangan*.

### Diusir ti Kahyangan 
Dina hiji waktu, Semar kabita ku jimat *Layang Jamus Kalimusada* nu dipimilik ku adina, Sang Hyang Rancasan. Bakat ku kabongroy ku éta pusaka, manéhna jeung adina nu hiji deui, Sanghyang Antaga, ngahurup Sanghyang Rancasan nepi ka tiwasna. Malah bugangna didalahar ku duaan, sedengkeun pusakana leungit taya tapakna. Sanggeus kitu, Semar jeung adina ngadadak saralin jinis, robah jadi dedegan jalma nu pikahinaeun. Maranéhna dialusir ku ramana, Sanghyang Wenang, dibuang ka Marcapada: Sanghyang Ismaya jadi Semar, sedengkeun Sanghyang Antaga jadi Togog.

### Kumawula ka Pandawa 
Semar kacida ngarasa kaduhung ku hiji ku dua, tina gagah gandang sampulur, dedeganana robah jadi goréng patut: beuteung bucitreuk, beungeut pias, pakulitan hideung, sirah kukuncungan, jadi hina diusir ti Kahyangan. Tapi najan kitu, manéhna sadar nu ahirna bisa nampa kalawan sadrah ka Pangéran, rumasa tina kasalahannana sorangan.

Pikeun nebus kasalahannana, Semar kumawula ka manusa turunan Batara Wisnu Saka nu sarakti atawa ka nu ngagem jimat Jamus Layang Kalimusada, kajeun diri lara balangsak. Pikeun tamba keueung, Semar nyiptakeun tilu putra: Astrajingga/Cépot, Udél/Dawala, jeung Garéng. Tilu putrana éta ogé mibanda rupa nu teu parayus, tapi saparipolahna: pikalucueun.

Ki Semar migarwa Déwi Sutiragén, putra raja Sekar Rumumbé, nu salawasna satia satuhu ka anjeunna.

## Tokoh Wayang Golék 
## Tempo ogé 
* wayang
** wayang golék
** wayang kulit
* Carita Ramayana
Orgasme

**Orgasme** (ti basa Yunani: οργασμός orgasmós, ti orgán - "to swell", "be lustful"), mangrupa kaayaan puncak kanikmatan sacara fisik, psikologi atawa émosi hasil rangsang séksual (umumna dina prosés sanggama) anu kadang-kadang dibarengan réaksi fisiologis saperti lamun lalaki nepi kanu kaluar mani (pejuh), sedengkeun pikeun pihak awéwé cirina heunceut karasa enyut-enyutan saawak-awak.

Lalaki jeung awéwé bisa ngalaman orgasme, tapi réspon pastina bisa béda-béda gumantung kana jenis kelamin jeung pangalaman seksualna sorangan. Bisa disebutkeun ogé yén orgasme téh tahap katilu ti opat tahap siklus tanggapan seksual manusa, nu kiwari mangrupa modél nu bisa ditarima tina prosés fisiologis rangsang séksual. Orok lima bulan waé bisa ngalaman orgasme, numutkeun risét Alfred Kinsey. [http://www2.hu-berlin.de/sexology/GESUND/ARCHIV/GUS/CHILDORG.HTM ]  Lamun ceuk basa Sunda kasar orgasme téh hartina bucat.
Panda

**Panda** (*Ailuropoda melanoleuca*, *Giant Panda*) nyaéta hiji mamalia nu kiwari digolongkeun kana kulawarga biruang, Ursidae, nu asli ti Cina tengah.

panda hirup di wewengkon pagunungan, kawas Sichuan jeung Tibét. Panda dijadikeun lambang Yayasan Alam Liar Sadunya (World Wildlife Fund, WWF), hiji organisasi konservasi alam. Ti panengah abad ka-20, panda ogé jadi lambang nasional Cina, sarta dijadikeun koin emas Cina.

Najan sacara taksonomi digolongkeun karnivora, dahareunana mah sabenerna tutuwuhan, utamana awi. Panda ogé beuki endog jeung serangga pikeun sumber protéinna.

Pikeun sababaraha dekade klasifikasi taksonomi panda dipadungdengkeun sabab panda jeung dulur jauhna Panda Beureum mibanda ciri-ciri nu mirip biruang jeung careuh. Tapi, uji genetik nétélakeun yén panda mémang biruang sarta asup kana kulawarga Ursidae. Dulur pangdeukeutna nyaéta *Spectacled Bear* di Amérika Kidul. Tinggal hiji deui, sabab Panda Beureum masih dipadungdengkeun, naha asup kulawarga Ursidae atawa careuh, Procyonidae.

Panda kaasup spésiés nu kaancam punah alatan habitatna nu beuki heureut sarta laju kalahiran nu jarang, boh di habitat aslina atawa di panginguan. Di alam aya kira 1.600 sato. 

thumb|left|250px|Panda nu geus sawawa di Kebon Sato San Diego.
Panda munggaran kawénéhan ku urang Kulon taun 1869 ku misionaris Prancis Armand David. Panda dipikaresep ku masarakat umum sabab watekna nu lucu, katambah ku kadaharanana nu mangrupa awi.

## Ngaran 
Ngaran 'panda' sakumaha ngaran umum kiwari asalna tina Panda Beureum, nu mangrupa dulur jauhna di Éropa nu sarua dahar awi. Saméméh kapanggih patalina jeung Panda Beureum taun 1901, *Giant Panda* disebut **Mottled Béar** (*Ailuropus melanoleucus*) atawa **Parti-coloured Béar**.

Ngaran Cina pikeun Panda nyaéta , nu ogé bisa dibalikkeun jadi , nu hartina "ucing-biruang" atawa "biruang-ucing".

## Tumbu kebon sato 
* National Zoo 
* Zoo Atlanta 
* San Diego Zoo
* Memphis Zoo 
* Tiergarten Schönbrunn  (Wina)
* Zoologischer Garten Berlin 

## Tumbu kaluar 
* Pandas International, kelompok konservasi panda 
* AZA Panda Conservation Plan 
* Jeroen Jacobs Panda Fan Page
* Ngaran Séjén pikeun Panda
Lituania

**Lituania** (), ngaran resmina **Républik Lituania** (Basa Lituania: *Lietuvos Respublika*) nyaéta salah sahiji nagara nu aya di  béh kaler Éropa. Nagara ieu aya di basisir tenggara Sagara Baltik, wawatesan jeung Latvia di  béh kaler, Bélarus di tenggara, Polandia, jeung Kaliningrad Oblast (éksklaf Rusia) di kulon kiduleunnana. Lituania jadi anggota Uni Éropa ti 1 Méi, 2004.

## Ibukota 
Ibu kota Lituania nyaéta Vilnius

## Tempo ogé 
* Klaipéda

## Rujukan
Rusia

**Féderasi Rusia** (Basa Rusia: Росси́йская Федера́ция, Alih aksara: *Rossiyskaya Federatsiya*), atawa **Rusia** (Basa Rusia: Росси́я, alih aksara: *Rossiya*), nyaéta hiji nagara anu ngampar ti Éropa nepi ka Asia. ku sabab wilayahna nu lega, kira-kira 17.075.400&nbsp;km², Rusia téh mangrupa salah sahiji nagara panggedéna. Wilayahna kurang leuwih dua kali wilayah Républik Rahayat Tiongkok (Tiongkok; RRC), Kanada atawa Amérika Sarikat.

## Tumbu kaluar 
*  Ramatloka resmi Majelis Tinggi
*  Kremlin
Beruk

tempo téks

**Beruk** ngabentuk marga ***Macaca*** ti monyét Dunya Buhun (Ing. *Old World monkeys*).

Beruk mangrupa monyét genus primata anu panglobana nyebar, sagigireun manusa, ti Afrika kalér nepi ka Jepang. Kiwari geus aya salapan welas spésiés beruk nu geus dipiwanoh, kaasup monyét geus pisan dipiwanoh ku masarakat awam, kayaning Beruk Résus (*Rhesus Macaque*, Monyét Résus téa), *Macaca mulatta*, jeung Beruk Barbari (Barbary Macaque), *M. sylvanus*, hiji koloni nu hirup di pagunungan Jabal Torik. Najan sababaraha spésiésna teu buntutan, jeung ku sabab kitu sok diaku kera (Ing. *ape*), bisa dipastikeun yén mémang bener monyét, nu taya patalina jeung kera gedé (Ing. *great ape*) dina kulawarga Hominidae atawa kera leutik dina kulawarga Hylobatidae.

Sababaraha spésiés beruk geus loba dipaké pikeun panalungtikan médis.

Ahir 1990-an kapanggih yén ampir sakabéh (90%-an) beruk kukutan atawa beunang néwak mawa virus hérpes-B. Virus ieu teu nanaon pikeun beruk, tapi bahya pisan mun népa ka manusa.

## Daptar spésiés 
200px|right|Beruk Malaysia
'*Marga *Macaca* *'
* golongan *M. sylvanus*
** Beruk Barbari, *Macaca sylvanus*
* golongan *M. nemestrina*
** Beruk Buntut Singa, *Macaca silenus*
** Beruk Buntut Bagong Sunda, *Macaca nemestrina*
** Beruk Buntut Bagong Kalér, *Macaca leonina*
** Beruk Mentawai atawa Bokkoi, *Macaca pagensis*
*** *Macaca pagensis pagensis*
*** *Macaca pagensis siberu*
* golongan Sulawesi
** Beruk Moro, *Macaca maura*
** Booted Macaque, *Macaca ochreata*
*** *Macaca ochreata ochreata*
*** *Macaca ochreata brunnescens*
** Beruk Tongki, *Macaca tonkeana*
** Beruk Heck, *Macaca hecki*
** Beruk Gorontalo, *Macaca nigriscens*
** Beruk Sulawesi, *Macaca nigra*
* golongan *M. fascicularis*
** Crab-eating Macaque atawa Beruk Buntut Panjang atawa Kera, *Macaca fascicularis*
** Stump-tailed Macaque atawa Beruk Biruang, *Macaca arctoides*
* golongan *M. mulatta*
** Beruk Résus Macaque, *Macaca mulatta*
** Beruk Jepang, *Macaca fuscata*
* golongan *M. sinica*
** Beruk Toki, *Macaca sinica*
*** *Macaca sinica sinica*
*** *Macaca sinica aurifrons*
** Beruk Bonnet, *Macaca radiata*
*** *Macaca radiata radiata*
*** *Macaca radiata diluta*
** Beruk Assam, *Macaca assamensis*
*** *Macaca assamensis assamensis*
*** *Macaca assamensis pelops*
** Beruk Tibét, *Macaca thibetana*
** Beruk Arunakal atawa Munzala, *Macaca munzala*

## Tumbu kaluar 
* Makalah CDC ngeunaan Hérpes-B na beruk
* Spésiés beruk anyar 
* Melestarikan alam Indonesia
Bikang

**Bikang** atawa **awéwé** nyaéta salah sahiji kelamin hiji organismeu, atawa bagian ti hiji organismeu, nu ngahasilkeun sél endog. "Sél endog" dihartikeun salaku gamét nu leuwih gedé dina sistem baranahan hétérogami, sedengkeun gamét nu leuwih leutik dihasilkeun ku jaluna. Hiji bikang teu bisa baranahan sorangan tanpa jalangan jeung jaluna, najan aya sababaraha nu mahiwal.

Euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda, jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana (pikeun dunya ilmiah) mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha kali. Naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra, malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna. 'Bikang' jeung 'jalu' ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan, antukna konsépna teu diwates saukur sato/manusa.

Lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun bikang nyaéta ♀ (Unicode: U+2640), cingcin aya silangan handapeunana. Lambang ieu ogé ngawakilan planét Vénus nu bisa ogé ditempo salaku gambar eunteung déwi Vénus.

## Baca ogé 
* manusa

## Dicutat tina
Baranahan

**Baranahan** (réproduksi) nyaéta prosés biologis pikeun nyiptakeun turunan:
* **Baranahan séksual** nyaéta prosés biologis nalika organisme nyiptakeun turunan ku cara ngagabungkeun bahan genetik. Organisme ieu mibanda dua jenis kelamin nu béda, jalu jeung bikang.
* **Baranahan aséksual** nyaéta prosés biologis nalika organisme nyiptakeun salinan génétik nu sarua jeung dirina sorangan tanpa ngagabungkeun bahan génétikna jeung individu séjén. Pikeun conto, hidra (invértebrata na ordo *Hydroidea*) jeung kapang bisa baranahan ku jalan sirungan. Organisme-organisme ieu teu mibanda kelamin nu béda sarta bisa "meulah" manéh jadi dua bagian atawa leuwih nu bisa tumuwuh sorangan. Sababaraha spésiés 'aséksual', kawas hidra jeung *jellyfish*, bisa ogé baranahan sacara séksual. Tutuwuhan lolobana bisa baranahan vegetatif. Cara séjén baranahan aséksual nyaéta fisi binér, fragméntasi jeung formasi spora.

Aya rupa-rupa cara baranahan nu dipaké ku rupa-rupa spésiés. Sababaraha sato, kaasup manusa (mun geus sawawa), jeung Gannet Kalér (5-6 taun), ngahasilkeun saeutik turunan. Nu séjén baranahan gancang pisan, tapi mun teu dikukut sacara artifisial, turunanana lolobana teu salamet nepi ka sawawa. Kelenci (sawawa sanggeus 8 bulan) ngahasilkeun 10 - 30 turunan per taun, Buhaya Nil (15 taun) ngahasilkeun 50, sedengkeun laleur buah (10-14 poé) bisa nepi ka 900. Dua cara di luhur bisa dipiresep na évolusi: sato nu turunanana saeutik bisa ngasuh jeung ngajaga anakna, antukna nurunkeun kabutuh pikeun baranahan; nu séjénna, sato nu loba turunanana teu kudu ngaluarkeun tanaga pikeun ngasuh, antukna bisa baranahan leuwih loba.

Dua cara ieu katelah seléksi-K (saeutik turunan) jeung seléksi-r (loba turunan), nu gumantung kana rupa-rupa kaayaan.

## Tempo ogé 
* konjugasi
* sanggama
* bapa
* indung
* téhnologi réproduktif
* isu kasuburan

## Tumbu kaluar 
* http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/articles/hydra.html
* Asexual Reproduction
Asam nukléat

**Asam nukléat** nyaéta hiji makromolekul biokimiawi pajeulit nu diwangun ku rantay nukléotida nu ngandung émbaran genetik. Asam nukléat pang ilaharna nyaéta asam déoksiribonukléat (*deoxyribonucleic acid*, DNA) jeung asam ribonukléat (*ribonucleic acid*, RNA). Asam nukléat aya dina sakabéh sél hirup jeung virus.

Gambar:Nucleic_acid.png
*Diagram asam nukléat utas ganda nu dibasajankeun. Buleudan konéng nunjukkeun fosfat; buleudan héjo nunjukkeun pentosa; buleudan beureum nunjukkeun basa nitrogén; garis nunjukkeun beungkeut kovalén; garis pegat nunjukkeun beungkeut hidrogén.*

## Pamuka 
Asam nukléat, disebut kitu sabab ayana dina nukleus/inti sél, nyaéta ngaran generik pikeun hiji kulawarga biopolimér. Monomérna disebut nukléotida, nu masing-masing ngandung tilu komponén: basa nitrogén hétérosiklik (boh purin atawa pirimidin), hiji gula péntosa, jeung hiji gugus fosfat. Tipe-tipe asam nukléat dibédakeun tina gula nu aya dina rantayna (misal, DNA atawa asam déoksiribonukléat ngandung 2-déoksiribosa). Ogé, basa nitrogén dina dua asam nukléat éta béda: boh adénin, sitosin, jeung guanin bisa aya na RNA atawa DNA, sedengkeun timin ukur aya na DNA; urasil ukur aya na RNA.

## Interaksi hidrofobik 
Interaksi hidrofobik asam nukléat can pati kaharti.

## Kaleyuran 
## Tumbu kaluar 
* An Ambigraphic Nucleic Acid Notation
Makromolekul

[thumb|Modél molekul protéin arginase, hiji [énzim nu mangrupa makromolekul.]]
**Makromolekul** nyaéta molekul nu nu mibanda massa molekular nu kautung badag, nu strukturna diwangun ku ulangan-ulangan molekul nu leuwih leutik http://www.iupac.org/reports/1996/6812jenkins/molecules.html#1.1.

Makromolekul nyaéta molekul nu diwangun ku atom nu loba pisan, nu sacara umum dipaké pikeun molekul nu diwangun ku sahanteuna saréwu atom, hususna polimér. Conto nu panglobana kapanggih tina biologi, hususon biokimia, nyaéta protéin, aci, jeung asam nukléat (kawas DNA), nu kadang disebut **"biomakromolekul"** atawa biopolimér. Conto sintétikna nyaéta plastik. Wangun domain integral kristal jeung logam, nu ditumbukeun ku beungkeut kawas molekul, jarang disebut "makromolekul".

Istilah "makromolekul" kadang dipaké nujul ka agrégat dua atawa leuwih makromolekul nu katahan ku gaya antarmolekul, lain beungkeut kimia. Hal ieu dipaké sacara husus nalika makromolekul individual ngahiji sacara spontan sarta jarang kapanggih dina isolasi. Agrégat kieu leuwih cocog disebut **kompléks makromolekul**. Dina kontéks ieu, makromolekulna sok disebut sub-unit (pikeun conto, tempo sub-unit protéin).
Jalu

**Jalu** nyaéta salah sahiji kelamin hiji organisme, atawa salah sahiji bagian ti hiji organismeu, nu ngahasilkeun spérma. "Spérma" dihartikeun salaku gamét nu leuwih leutik dina sistem baranahan hétérogami, sedengkeun gamét nu leuwih gedé dihasilkeun ku bikang. Hiji jalu moal bisa baranahan tanpa jalangan jeung bikang.

euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda, jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana (pikeun dunya ilmiah) mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha  kali. Naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra, malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna. 'Bikang' jeung 'jalu' ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan, antukna konsépna teu diwates saukur sato/manusa.

Lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun jalu nyaéta ♂ (Unicode: U+2642), cingcin panahan nu nunjuk ka kalérwétan. Ieu mangrupa robahan tina taméng jeung jamparing déwa Mars.

## Tempo ogé
* lalaki
* awéwé
* manusa

## Dicutat tina
Yes

**Yes** nyaéta grup musik rock progresip ti Inggris. Didirikeun taun 1968, nepi ka kiwari parantos ngaluarkeun 18 album studio.
Komunikasi sato

**Komunikasi sato** nyaéta komunikasi di kalangan sato nu dijéntrékeun ku cara méré  isarat di antara maranéhna. Mangrupa-rupa cara ogé tangtuna jisim sato teh. Tangtuna ogé isarat anu dipaké bakal béda. Moal mungkin ucing bisa ngayakeun komunikasi dua arah jeung sato séjén, misalna anjing. Anu aya ngan saarah, sabatas nyingsieunan atawa paséa.
Kasultanan Banten

thumb|200px|right|Bandéra Kasultanan Banten
**Kasultanan Banten** (1552-1820).

## Ngadeg 
## Sultan Banten 
# Pangéran Hasanudin - Panembahan Surosowan (1552-1570)
# Sultan Maulana Yusuf - Panembahan Pakalangan Gedé (1570-1580)
# Sultan Maulana Muhammad - Pangéran Ratu Ing Banten (1580-1596)
# Sultan Abul Mafakhir Mahmud - Abdul Kadir Kenari (1596-1651)
# Sultan Ageng Tirtayasa - Abul Fath Abdul Fattah (1651-1672)
# Sultan Abu Nasr Abdul Kahhar - Sultan haji (1672-1687)
# Sultan Abdul Fadhl (1687-1690)
# Sultan Abul Mahasin Zainul Abidin (1690-1733)
# Sultan Muhammad Syifa Zainul Ar (1750-1752)
# Sultan Muhammad Wasi Zainifin (1733-1750)
# Sultan Syarifuddin Artu Wakilul Alimin (1752-1753)
# Sultan Muhammad Arif Zainul Asyikin (1753-1773)
# Sultan Abul Mafakir Muhammad Aliyuddin (1773-1799)
# Sultan Muhyiddin Zainush Sholihin (1799-1801)
# Sultan Muhammad Ishaq Zainul Muttaqin (1801-1802)
# Sultan Wakil Pangeran Natawijaya (1802-1803)
# Sultan Agilludin (Sultan Aliyuddin II) (1803-1808)
# Sultan Wakil Pangeran Suramanggala (1808-1809)
# Sultan Muhammad Syafiuddin (1809-1813)
# Sultan Muhammad Rafiuddin (1813-1820)

## Rujukan 
* '''Halwany'n Mudjahid Chudari'*. *Catatan Masa Lalu Banten''
Inggris

:*Keur ngaran nagara **Britania Raya** nu sering disebut Inggris, tingali Britania Raya.*
**Inggris** nyaéta nagara nu pangageungna di Karajaan Britania Raya di Éropa. Istilah "Inggris" sering ogé dianggé pikeun nyebat nagara Britania Raya sakumna.
Pakarang

[thumb|340px|[Bayonét, dipaké kénéh dina perang minangka péso jeung janggala.]]
**Pakarang** nyaéta alat nu bisa dipaké nalika bitotama pikeun nelasan atawa numpurkeun, atawa ngancurkeun. Pakarang bisa dipaké pikeun nyerang musuh atawa méla diri tina ancaman. Pakarang mimiti dipaké ku manusa minangka alat pikeun moro.

Sacara métafor, naon baé nu dipaké (najan sacara psikologis) bisa disebut pakarang, ti péso nepi ka rudal balistik antarbuana (*intercontinental ballistic missile*, ICBM).

Pikeun béréndélan nu lengkep ngeunaan pakarang, tempo téhnologi jeung parabot militér.

## Sajarah 
Tapak manusa ti jaman pangawalna nepi ka kaadaban kiwari, kamekaran manusa téh salawasna dibarengan ku pakarang. Kamekaran pakarang sarua gancangna jeung kamekaran téhnologi. Dina mangsa kuna, pakarang téh mangrupa ciri kakuatan manusa, utamana mah sabab awak manusa teu boga pakarang alami samodél sihung. Pakarang ieu ngamungkinkeun nu nyepengna leuwih bahya batan manusa nu teu nyepeng pakarang.

### Pakarang kuna 
### Pakarang nuklir 
### Perang émbaran 
## Rupa-rupa pakarang sunda 
## Pakarang dumasar mangsa 
* Kuna
* Panengah
* Téhnologi militér perang Napoléon
* Téhnologi militér Perang Dunya I
* Téhnologi militér Perang Dunya II
* Téhnologi militér ahir abad ka-20
* Pakarang modérn
* Sagala jaman

## Tempo ogé
Kuwung-kuwung

[right|thumb|Katumbiri luhureun Républik [Céko.]]
thumb|250px|

**Katumbiri** atawa **kuwung-kuwung** nyaéta hiji fénoména optik jeung météorologis nu nyababkeun némbonganana spéktrum cahya di awang-awang nalika srangéngé nyinaran cihujan. Katumbiri bentukna mangrupa busur warna-warni: beureum pangluarna, bungur pangjerona. Runtuyan warnana nyaéta beureum, oranyeu, konéng, héjo, bulao, jeung bungur.

## Fisika katumbiri 
## Katumbiri dina mitologi jeung ageman 
## Katumbiri di dunya sastra 
## Ngapalkeun runtuyan warna 
## Tempo ogé 
* Fénoména optik

## Rujukan 
* **Robert Greenler**. 1980. *Rainbows, Halos, and Glories*. ISBN 0-521-38865-1
* **David K. Lynch & William Livingston**. 2001. *Color and Light in Nature*. Éd. ka-2. ISBN 0-521-77504-3
* **M.G.J. Minnaert**. 1995. *Light and Color in the Outdoors*. ISBN 0-387-97935-2
* **M. Minnaert**. 1973. *The Nature of Light and Color in the Open Air*. ISBN 0-486-20196-1

## Tumbu kaluar 
* Creation of a false rainbow 
* Lez Cowly's Atmospheric Optics 
* Rainbow Resources 
* Blake Ebersole's Rainbow Science 
* Supernumerary and Multiple Rainbows
Polimér

**Polimér** nyaéta istilah generik nu dipaké pikeun ngadadarkeun molekul panjang. Molekul panjang ieu diwangun ku unit struktural jeung unit ulangan nu kasambung ku beungkeut kimia. Prosés ngarobah unit-unit ieu jadi polimér disebut polimérisasi, sedengkeun unit-unitna disebut monomér, nu biasana molekul leutik nu mibanda beurat molekul handap.											

## Tumbu kaluar
* Polymer dictionary 
* Responsive Biopolymers for Drug Delivery and Imaging
* Polymer Chemistry Hypertext, Educational resource 
* Polymer Chemistry Innovations
* Materials for Organic devices 
* The Macrogalleria - a cyberwonderland of polymer fun!
* Polymer & Plastics Glossary
Hidrokarbon

Dina widang kimia, **hidrokarbon** hartina sanyawa kimia naon baé nu diwangun ku ukur karbon (C) jeung hidrogén (H); karbon salaku tulang tonggong jeung hidrogén nu kabareungkeut na tulang tonggong éta (istilah ieu mindeng dipaké salaku sebutan pikeun hidrokarbon alifatik).

Pikeun conto, métana (gas alam) mangrupa hidrokarbon nu diwangun ku hiji atom karbon jeung opat hidrogén: CH4. Étana mangrupa hidrokarbon (leuwih spésifikna, alkana) nu diwangun ku dua atom karbon nu kabeungkeut ku beungkeut tunggal, nu masing-masing ngabeungkeut tilu atom hidrogén: C2H6. Propana diwangun ku tilu atom C (C3H8), jeung saterusna (CnH2·n+2).

Dasarna aya tilu tipe hidrokarbon: 
# hidrokarbon aromatik, nu mibanda sahanteuna hiji cingcin aromatik 
# hidrokarbon jenuh, disebut alkana, nu teu mibanda beungkeut ganda, rangkep tilu, atawa aromatik 
# hidrokarbon teu jenuh, nu sahanteuna mibanda hiji beungket ganda atawa rangkep tilu antara atom-atom karbonna, nu kabagi deui jadi:
#* alkéna
#* alkuna
#* diéna

Jumlah atom hidrogén na hidrokarbon bisa diitung dumasar jumlah karbonna:
* Alkana: C*n*H*2n+2*
* Alkéna: C*n*H*2n* (mun boga hiji beungkeut ganda)
* Alkuna: C*n*H*2n-2* (mun boga hiji beungket rangkep tilu)
Tiap hidrokarbon ieu kudu nedunan aturan 4-hidrogén nu nétélakeun yén sadaya atom karbon kudu ngabeungkeut atom hidrogén saloba-lobana (watesna opat). Catetan: beungkeut tambahan ngaleungitkeun dua atom hidrogén sarta ngan hidrokarbon jenuh nu bias meungkeut opat. Hal ieu alatan posisi opat éléktronna nu unik.

Hidrokarbon nu dihasilkeun tina cairan géologis disebut minyak bumi (*petroleum*, hartina "minyak batu") atawa minyak mineral, sedengkeun hidrokarbon gas géologis katelahna gas alam. Dua sumber éta penting pisan salaku bahan baku produksi bahan bakar jeung bahan kimia organik, nu diulik dina géologi minyak bumi.

Hidrokarbon mibanda ajén ékonomi nu penting pisan ku sabab dihasilkeun tina bahan bakar fosil (batubara,minyak bumi, gas alam, jsb.) jeung bahan bakar hayati, nu salajengna ngahasilkeun plastik, lilin, pangleyur, jeung minyak. Dina polusi pakotaan, komponén-komponén ieu—bareng jeung NOx jeung cahya srangéngé—nyumbang kana formasi ozon troposfir.

## Tumbu kaluar 
* Dismissal of the Claims of a Biological Connection for Natural Petroleum.
* An introduction to the modern petroleum science, and to the Russian-Ukrainian theory of deep, abiotic petroleum origins.
* Abiogenic Gas Debate 11:2002 (EXPLORER)
Mashudi

**Letjen. TNI (Purn.) DR. (HC) Mashudi** (Cibatu, 11 Séptémber 1919 - Bogor, 22 Juni 2005), inohong nasional Indonésia nu ngamimitian karirna dina widang militér. Kungsi jadi Gubernur Jawa Kulon périodeuu 1960 - 1970, Wakil Majelis Permusyawaratan Rakyat Sementara (MPRS), icikibung dina rupa-rupa widang: perbankan, kapanduan, organisasi kasundaan, PMI, jeung Gerakan Pramuka. Dina taun 1960-1970 anjeunna ngajabat Gubernur Jawa Kulon jeung mangrupa Gubernur anu saterusna diganti ku Solihin Gautama Purwanegara. Janazah inohong Pramuka kalahiran Garut 11 September 1920, éta dimakamkeun Kemis 23 Juni 2005 tabuh 10:00 WIB di Taman Makam Pahlawan Cikutra, Bandung, Jawa Kulon.

## Referensi
Alkuna

**Alkuna** hartina hidrokarbon nu mibanda paling saeutik hiji beungkeut rangkep tilu antara atom-atom karbonna. Sacara tradisional alkuna dipikawanoh salaku **asetilén**, najan ngaran asetilén ogé dipaké pikeun nujul sacara husus ka anggota nu pangbasajanna, nyaéta étuna.

## Pasipatan fisik
Béda ti alkana, alkuna teu stabil jeung réaktif pisan. Watek ieu nu jadi sabab leuwih panasna seuneu asetilén nu sok dipaké matri. 

## Conto
Alkuna pangbasajanna nyaéta étuna (asetilén):

## Réaksi
* Réaksi Diels-Alder
** Réaksi Diels-Alder Piron &rarr; spésiés aromatik
* Réaksi alkuna-azida &rarr; Triazol
* énédiuna (alkuna - alkéna - alkuna) &rarr; aromatik (siklisasi Bergman)

### Alkuna terminal
* alkuna terminal + basa kuat &rarr; anion alkuna terminal
** anion alkuna terminal + métil atawa alkil halida primér &rarr; beungkeut karbon-karbon anyar
** anion alkuna terminal + keton &rarr; sanyawa adisi karbonil tétrahédral (alkoksida)
*** alkoksida + cai asam &rarr; hidroksialkuna
* alkuna terminal + dialkilboran + hidrogén peroksida &rarr; aldehida
22 Juni

**22 Juni** nyaéta poé ka-173 dina sataun (ka-174 dina taun kabisat) dina kalénder Gregorian, sésana 292 poé.
## Kajadian
* 1527 - Sunda Kalapa ditumpurludeskeun ku Karajaan Demak alatan ku teu resepeunna Karajaan Demak kana Pajangjian Sunda-Portugis nu ditandatangan tanggal 21 Agustus 1522.
*1533 - Ferdinand ti Austria jeung Sultan Kasultanan Utsmaniyah Sulaiman Agung nanda tangan perjangjian daméy.
* 1906 - Bandéra Swédia mimiti resmi dipaké.
*1910 - Angkutan udara munggaran nu naékkeun panumpang - Balon Zeppelin.
*1934 - John Dillinger mimiti meunang landian Musuh Masarakat Amérika Nomer Hiji.
* 1941 - Dimimitianna Operasi Barbarossa, invasi Jérman ka Uni Soviét.
* 1944 - Angin tornado ngancurkeun Virginia Barat jeung Pennsylvania.
* 1945 - Hiji komisi pingpinan Sukarno ngaréngsékeun padungdengan ngeunaan peran Islam dina konstitusi Républik Indonésia sarta ngasilkeun kompromi nu tuluy dipikawanoh minangka Piagam Jakarta.
* 1945 - Patempuran Okinawa réngsé.
* 1949 - Délegasi Walanda jeung Indonésia satuju pikeun narik tangtara Walanda ti Yogyakarta.
* 1978 - Charon, bulan ti planet Pluto, kapanggih.
* 2008 - Palaksanaan Pamilihan Umum Gubernur Jawa Tengah 2008.

## Dibabarkeun 
* 1864 - Tanaka Giichi, Perdana Mentri Jepang ka-26.
*1903 – John Dillinger, *gangster* Amérika (td. 1934)
*1949 – Meryl Streep, artis Amérika
*1949 – Lindsay Wagner, artis Amérika
*1953 – Cyndi Lauper, tukang ngawih Amérika
*1960 – Erin Brockovich, pangacara jeung aktipis lingkungan Amérika
*1962 – Stephen Chow, aktor Mandarin
*1962 – Clyde Drexler, pamaén baskét Amérika
*1974 – Vijay, béntang pilem India
*1976 – Farhat Abbas, pangacara Indonésia
*1987 – Danny Green, pamaén baskét Amérika
*1987 – Lee Min-ho, aktor Koréa Kidul
*1989 – Jung Yong-hwa, aktor jeung tukang ngawih Koréa Kidul

## Pupus 
* 2005 - Letjen. TNI (Purn.) Dr. (HC) Mashudi, dina yuswa 84 taun.
## Poé peré / Poé panginget-nginget 
* Poé Jadi Jakarta

## Tumbul luar
Tutuwuhan

:*"Plant" ngalih ka dieu. Pikeun kagunaan lian ti "Plant", tingali Plant (disambiguasi)*

Dina biologi, **tutuwuhan** (**pepelakan**) nujul kana organisme nu kaasup kana Regnum Plantae. Di jerona ngawengku sakabéh tutuwuhan nu *berpembuluh*, boh nu semu atawa nu sajati (lumut hate, lukut, papakuan jeung tutuwuhan sikian). Dina sababaraha versi taksonomi tutuwuhan, alga héjo ogé diasupkeun kana karajaan (*regnum*) ieu. Kacatet aya kurang leuwih 300.000 spesies *organisme* nu kawengku.				

Tutuwuhan mangrupa *organisme autotrof* nu ngamangpaatkeun *klorofil* minangka komponén anu ngarobah énérgi *foton* tina cahya panonpoé jadi énérgi kimiawi dina wangun gula. Prosés robah jeung pindahna ieu katelah *fotosintesis*. Istilah *"asimilasi karbon"* dipaké ogé keur prosés ieu alatan merlukeun karbon nu beunang tina CO2 bébas ti "udara". ku sabab sipatna nu *autotrof*, tutuwuhan nempatan posisi kahiji dina ranté aliran énérgi ngaliwatan *organisme* hirup (ranté kadaharan).

Tutuwuhan deukeut pisan jeung kahirupan manusa, sarta mibanda loba kagunaan anu penting dina kahirupan manusa.

## Tingali ogé 
* Siki
* Buah
* Kembang
* Daun
* Tangkal
* Akar
* Taksonomi tutuwuhan

## Dicutat tina
Héjo

**Héjo**, (Basa Sunda Indramayu: **Éjo**), (Basa Indonésia: *Hijau*) mangrupa warna nu ilahar katempo di alam. Loba tutuwuhan katémbong héjo utamana ku sabab ayana sanyawa kimia nu katelah klorofil. Cahya srangéngé nu katempo ku urang ti Marcapada balukar ayana atmosfir jeung sababaraha hal lian sok katémbong héjo.

Sinar héjo mibanda panjang gelombang 520-570 nm, mangrupa salah sahiji warna primér tambahan, komplemén magenta. Loba ogé seniman nu tetep ngagunakeun téori warna tradisional nu nganggap yén komplemén héjo mah beureum.

Jalma nu lolong kana warna beureum-héjo mindeng bisa kénéh ngabédakeun antara dua warna ieu, tapi mun jeung warna séjén sok lieureun. Misalna warna héjo caang jeung konéng, héjo kolot jeung coklat.

## Tempo ogé 
* Daptar warna
Daur asam sitrat

**Daur asam sitrat** atawa **siklus asam sitrat** (ogé katelah **daur asam trikarboksilat**, daur **TCA**, atawa **daur Krébs**) nyaéta saruntuyan réaksi kimia nu penting pisan dina sakabéh sél mahluk hirup nu ngagunakeun oksigén dina réspirasi sélularna. Dina organisme aérobik ieu, daur asam sitrat téh jalur métabolik nu ngabentuk sabagian tina prosés ngarecah karbohidrat, gajih, jeung protéin jadi karbon dioksida jeung cai sangkan ngahasilkeun énergi. Daur ieu mangrupa nu kadua ti tilu jalur métabolik katabolisme molekul sumber énergi jeung produksi ATP.

Daur asam sitrat ogé nyadiakeun prékursor pikeun rupa-rupa sanyawa kawas asam amino, jaba réaksi-réaksina penting pisan dina prosés fermentasi.

## Sajarah 
*Daur asam sitrat* ogé katelah *Daur Krébs* nu nujul ka Sir Hans Adolf Krebs (1900-1981), nu ngajukeun unsur konci dina jalur ieu taun 1937 sarta dileler Hadiah Nobel Kadokteran pikeun papanggihanana taun 1953.

## Lokasi, asupan & hasil daur 
Daur asam sitrat lumangsung dina jero mitokondria pikeun eukariot, sedengkeun pikeun prokariot lumangsung di sitoplasma.

Katabolisme molekul sumber énergi (kaasup glikolisis) ngahasilkeun asetil-KoA, gugus asetil dua-karbon nu kabeungkeut ku koénzim A. Asetil-KoA mangrupa asupan utama dina daur asam sitrat. Sitrat sakaligus mangrupa produk munggaran jeung ahir daur ieu (Gbr. 1) nu dihasilkeun deui tina kondensasi oksaloasetat jeung asetil-KoA.

frame|none|**Gambar 1:** Gambaran skématik daur asam sitrat.

Jumlah sadaya réaksi na daur asam sitrat, nyaéta:

: Asetil-KoA + 3 NAD+ + FAD + GDP + Pi + 2 H2O ⇒ KoA-SH + 3 NADH + H+ + FADH2 + GTP + 2 CO2 + 3 H+

Dua karbon dioksidasi jadi CO2, énergi nu dihasilkeunana disimpen na ATP (ATP mangrupa "alat tukeur énergi universal" sél), NADH, jeung FADH2. NADH jeung FADH2 mangrupa koénzim (molekul nu ngafungsikeun atawa ngaronjatkeun fungsi énzim) nu neundeun énergi, nu bisa dipaké nalika butuh.

## Jalur métabolik utama nu patali jeung daur TCA 
frame|**Gambar 2:**Gambaran skématik jalur métabolik utama nu patali jeung daur asam sitrat. (1) Katabolisme protéin, (2) katabolisme lemak, (3) karbohidrat, (4) Asam amino, (5) Asetil-KoA, (6) Piruvat, (7) Daur asam sitrat

## Tempo ogé 
* Glikolisis
* Fosforilasi oksidatif
* Daur Krébs tibalik (réduktif)

## Tumbu kaluar 
* An animation of the citric acid cycle
* A more detailed tutorial animation
Selulosa

[thumb|right|260px|Selulosa, polimér liniér D-[glukosa nu ditumbukeun ku beungkeut glikosida-β(1→4).]]
**Selulosa** (C6H10O5)n
nyaéta karbohidrat polimér polisakarida rantay panjang béta-glukosa. Selulosa ngawangun komponén struktural utama dina tutuwuhan nu teu bisa dicerna ku manusa.

## Sajarah jeung larapan 
[thumb|right|260px|Selulosa dina wangun tilu-diménsi, némbongkun opat unit glukosa ([hideung = karbon; beureum = oksigén; bodas = hidrogén).]]
Selulosa mangrupa bahan ilahar na dinding sél tutuwuhan, munggaran kacatet taun 1838. Dina wujud ampir murni, selulosa alami ukur aya dina serat kapas; ari dina lolobana tutuwuhan mah pacampur jeung lignin sarta hémiselulosa. Selulosa mangrupa biomassa panglobana (Crawford, R. L. 1981. Lignin biodegradation and transformation, John Wiley and Sons, New York). Selulosa, hususna *cotton linters*, dipaké dina industri nitroselulosa, nu baheula dipaké pikeun mesiu tanpa haseup.

Sababaraha sasatoan, hususna ruminan (sato nu "ngamamah biak") jeung rinyuh, bisa nyerna selulosa ku ayana mikroorganisme simbiotik - tempo métanogén.

Selulosa diolah pikeun nyieun selofan jeung rayon, kabéhdieunakeun Modal, tékstil nu diturunkeun tina selulosa *beechwood*.

Selulosa ogé dipaké di laboratorium salaku substrat bentuk padet dina kromatografi lapis ipis.

Selulosa mangrupa bahan dasar utama kertas.

## Kimia 
Monomér selulosa (béta-glukosa) ditumbukeun ngaliwatan beungkeut glikosida 1,4. Na *mikrofibril*, gugus-gugus hidroksidana ngawangun beungkeut hidrogén antara hiji jeung nu lianna, sahingga rantayna pageuh. Kakuatan ieu penting pikeun pinding sél, nu nganyam matriks karbohidrat, sahingga tutuwuganana heuras.

Dina bahan selulosa, bagian nu teu leyur na natrium hidroksida (NaOH) 17.5% nu hawana 20&nbsp;°C disebut *Selulosa Alfa*, nu mangrupa selulosa nu sabenerna; bagian nu leyur lajeng ngendap nalika diasamkeun disebutna *Selulosa Béta*, sedengkeun bagian nu leyur tapi teu ngendap disebut *Selulosa Gama*.

## Tempo ogé 
* Selulase
Aci

**Aci** atawa **kanji** mangrupa karbohidrat kompléks atawa mangrupa golongan *polisakarida*  nu teu leyur na cai.. Aci nyaéta polimér karbohidrat nu dijieun tina loba unit glukosa nu digabungkeun maké beungketan *glikosidik* nu disebutna polimér. Polisakarida aci ieu téh diproduksi tina tutuwuhan nu gunana keur nyimpen énérgi. Karbohidrat nu paling umum nu aya dina wilangan gedé nyaéta saperti kentang, jagong, béas, gandum, sampeu, kawung jeung boléd. Aci (hususna aci jagong) dina papasakan dipaké salaku saos. Di industri, aci dipaké pikeun nyieun elém, kertas, jeung tékstil.

]]
]]

## Biokimia 
Sacara biokimiawi, **aci** mangrupa gabungan dua *karbohidrat* polimérik (polisakarida) nu disebut *amilosa* jeung *amilopéktin*, nu monomérna *unit* glukosa nu disambungkeun hulu ka buntut jadi tumbu alfa-1,4. Unit liniér ieu jadi *amilose*. *Amilose* lajeng ngagabung dina beungkeut alfa-1,6, ngabentuk struktur nyagak. Unit-unit nyagak ieu mangrupa *amilopéktin* na aci.

Sacara struktural, aci ngabentuk ikatan polimér liniér, nu di mana ranté α-(1,4) ngabentuk kolom unit *glukosa* nu nyagak sacara teratur kana ranté α-(1,6). Kandungan *amilosa* jeung amilopéktin tiap jinis sumber béda-béda. Pikeun conto, jagong luhung *amilosa* ngandung 85% *amilosa*, sedengkeun aci *waxy corn* ngandung leuwih ti 99% *amilopéktin*. .

## Ingon-ingon 
**Aci sato** mangrupa ngaran lain pikeun *glikogén*, teu sarua jeung aci biasa.

## Turunan aci 
Aci bisa dihidrolisis jadi karbohidrat nu leuwih basajan maké asam, rupa-rupa énzim, atawa kombinasi ti dua éta. Konversina biasana diukur ku ***ékivalén dékstrosa*** (*dextrose equivalent*, DE), nyaéta fraksi beungkeut glikosida na aci nu geus pegat. Produk pangan nu dijieun ku cara ieu di antarana
* Maltodékstrin, produk aci hasil hidrolisis (DE 10–20) nu dipaké paneuas.
* Rupa-rupa sirop jagong (DE 30–70), leyuran kentel nu dipaké salaku pangamis jeung paneuas dina rupa-rupa pangan olahan.
* Dékstrosa (DE 100), glukosa komersil, dijieun ku jalan ngahidrolisis aci sacara sampurna.
* Sirop luhung fruktosa (*high fructose syrup*), dijieun ku cara nyampurkeun leyuran dékstrosa jeung énzim glukosa isomérase. Di AS, sirop jagong luhung fruktosa dijadikeun bungbu pangamis utama.

## Rujukan 
* Wikipédia basa Inggris, disalin ping 6 Juli 2005.

## Tumbu kaluar 
* Jones, Orlando, "*US2000 Improvement in the manufacture of starch*". (Class: 127/68; 48/119; 127/69). Middlesex, England, USPTO.

## Dicutat tina
Daptar istilah téhnologi informasi

Ieu **daptar istilah téhnologi informasi** téh mangrupa hasil narjamahkeun sarta nyurupkeun ma'na tina istilah basa Inggrisna
## A 
## B 
## C 
## D 
## E 
## F 
## G 
## H 
## I 
## J 
## K 
## L 
## M 
## N 
## O 
## P 
## Q 
## R 
## S 
## T 
## U 
## V 
## W 
## Z
Sambel

300px|thumb|right
**Sambel** mangrupa deungeun/réncang sangu tradisional masarakat Malayu (kayaning di Indonésia, Malaysia, Singapura) dina wujud kawas saos anu eusina salawasna maké céngék atawa cabé, antukna rasana condong kana lada. Bentuk saos ieu dihasilkeun tina cara nyieunna, nyaéta ku jalan diréndos dina coét, maké mutu.

## Rupa-rupa sambel
Gumantung kana bahan jeung cara nyieunna, nya sambel téh aya sababaraha rupa. Di masarakat Sunda, aya sababaraha rupa sambel, di antarana
***sambel goang**: bahanna ukur céngék, uyah, jeung surawung, diréndos terus digalokeun kana sangu atawa dicoél ku kacang panjang atah (kumaha karesep), atawa uyah, kécap, minyak jalantah, cabé beureum jeung bawang bodas diréndos tong lembut teuing.
***sambel oncom**: oncom (beunang meuleum), céngék, beuleum bawang beureum, uyah, gula, cikur (lamun resep), jeung tomat dihijikeun terus diréndos, dicaian saeutik, terus digoréng sakeudeung (teu digoreng ogé teu nanaon, kumaha karesep), lalabna cukup ku seupan daun sampeu/gedang, peuteuy, jéngkol jrrd.
***sambel tarasi**: tarasi, gula, uyah (saeutik), céngék, tomat, bawang beureum; sakabéh bahan digoréng heula iwal gula jeung uyah, sanggeus kira-kira asak terus  diréndos dihijikeun sakabéh bahan dina coét, saterusna digoréng sakeudeung. Lalabna bisa seupan daun sampeu atawa lalab atah ogé bisa (takokak, jrrd.)
***sambel muncang**: muncang nu kolot (dibeuleum heula), céngék, uyah, gula; muncang beunang meuleum dihijikeun jeung bungbu nu séjénna terus diréndos dina coét (caian saeutik) ; lalabna jéngkol ngora jrrd.
***sambel jahé**: jahé, uyah, gula, céngék; jahé diteukteukan laleutik terus diréndos dihijikeun jeung bungbu nu lianna, sanggeus réngsé kécapan sacukupna (lamun resep) terus galokeun jeung lauk beunang meuleum.
***sambel buah**: buah manggah ngora diparud (sikina mah piceun baé), lajeng cabé beureum, tarasi, céngék, gula, uyah beureum diréndos, saparantosna campurkeun jeung parudan manggah téa, aduk nepi ka rata, biasana baturna jeung beuleum lauk.
***sambel kécap**: céngék diréndos terus dikécapan.
***sambel kacang**: suuk beunang ngagoréng diréndos jeung uyah, gula beureum, bawang bodas, cikur, jeung céngék.
***sambel picung**: picung kelewek (picung sok dikubur heula dina taneuh), uyah, gula, céngék (kahadé kudu rada ati-ati bisi picungna aya racunan, mun bisa mah diléob heula ku cai haneut).
***sambel goréng**: bawang bombay disiksik lajeng digoréng nepi ka konéng, tambahkeun céngék jeung bawang bodas beunang ngaréndos, gula bodas, kécap asin, jeung udang ebi (beunang ngeueum ku cai panas) nepi ka seungit. 
***sambel tomat**:
***sambel cibiuk**: aya dua rupa, sambel beureum jeung sambel héjo. Sambel beureum dijieun tina tomat beureum, cabé beureum, surawung, gula, uyah, bawang bodas, bawang beureum, jeung cikur, sedengkeun sambel héjo maké tomat jeung cabé héjo. Ieu sambel diréndosna tara nepi ka lembut, sapuratina asal nyampur.

## Rujukan
*Paguneman Kusnét di milis urangsunda@yahoogroups.com
*Komunitas Srimanganti. 2004. *Énsiklopédi Alit Garut*. Dinas Pendidikan Kab. Garut, Garut.

*
Anabolisme

**Anabolisme** nyaéta prosés ngabentuk molékul kompléks dina jero awak tina sél anu leuwih basajan. Ieu prosés ngalibetkeun hormon éstrogén, téstostéron, pertumbuhan, jeung insulin. Anabolisme mindeng disebut bagian tina prosés métabolisme konstruktif, sabab bisa ngabentuk sél-sél anyar, ngajaga kaséhatan dina jero awak, jeung keur neundeun tanaga anu bisa dipaké iraha waé.

## Hormon
*Hormon anabolik klasik.
**Hormon pertumbuhan.
**IGF1 jeung faktor tumuwuh kawas insulin lianna.
**Insulin.
**Téstostéron.
**Éstrogén.
*Hormon katabolik klasik.
**Kortisol.
**
**Glukagon.
**Adrénalin jeung katékolamin lianna.
**￼￼Sitokin.￼￼
*Hormon leuwih anyar nu patali jeung kasaimbangan kaayaan anabolik jeung katabolik.
**Oréksin jeung Hipokretin (pasangan hormon).
**Mélatonin.

## Panyakit 
* Résiténsi insulin, kaayaan di mana sél dina jero awak teu bisa narima sinyal anu dikirimkeun ku hormon insulin. Balukarna awak teu bisa ngarobah gula (glukosa) jadi tanaga dina jero getih. Keur nutupan ieu kakurangan, pankréas loba ngahasilkeun glukosa anu nyababkeun gula getih beuki lila beuki ngaronjat. Balukrna bisa ngalaman panyakit diabétes tipe 2, obésitas, koléstrol jeung darah tinggi.
*Defisiensi hormon pertumbuhan atau *growth hormone deficiency* (GHD), ieu gangguan kajadian waktu kelenjar pituitari teu cukup ngahasilkeun hormon pertumbuhan. Balukar anu parna nyaéta keur barudak rumaja anu bakal ngalaman mangsa puber elat jeung héséna cumarita. 
*Kadar téstostéron anu teu normal, ieu kaayaan bisa nyababkeun kangker prostat, nyeri sirah, produksi spérma ngurangan.
*Kadar éstrogén anu teu normal, lamun kadar éstrogén dina jero awak kacida ngaronjatna bisa nyababkeun panyakit tiroid, panyakit jantung, stroke, kangker pianakan jeung kangker pinareup.

## Rujukan
Rusdi jeung Misnem

ingon-ingonna. Ilustrasi karya W.K. de Bruijn dina buku carita *Rusdi jeung Misnem*]]
***Rusdi jeung Misnem*** mangrupa judul hiji bacaan barudak Sunda, karangan R. Jayadireja jeung A. C. Deenik. Citakan munggaran buku ieu euweuh catetan taunna, sedengkeun édisi kaduana medal taun 1913, kalawan eusi nu béda di sababaraha tempat.

*Rusdi* jeung *Misnem* mangrupa dua tokoh utama dina éta carita, lanceuk-adi sajodo.

## Ringkesan carita
## Rujukan
* A. C. Deenik & Rd. Djajadiredja (éd. ka-1 tanpa taun, 1913 éd. ka-2). *Roesdi jeung Misnem: boekoe bacaan pikeun moerid-moerid di Sakola Sunda*. Rijswijk (Z. H.) Blaankwaardt & Schoonhoven, Batavia.

## Tumbu kaluar
* http://lalayang-girimukti.tripod.com/kolom.htm, éséy Ayip Rosidi ngeunaan carita *Rusdi jeung Misnem* dina buku *Dur Panjak!* (1966).
Évolusi

[right|thumb|[Charles Darwin, lulugu téori évolusi dumasar kana seléksi alam.]] 
Dina widang élmu hayat, **évolusi** (*ᮆᮗᮧᮜᮥᮞᮤ*) hartina parobahan pasipatan organisme dina sababaraha turunan, kaasup lahirna spésiés anyar. Ku majuna genetika modérn taun 1940-an, évolusi diwatesan leuwih husus salaku parobahan frékuénsi alél dina hiji populasi ti hiji generasi ka generasi salajengna. Dina widang séjén, *évolusi* dipaké leuwih umum pikeun nujul prosés parobahan naon waé sapanjang waktu.

Salah sahiji téori kohérén nu munggaran dina évolusi biologi diajukeun abad ka-19 ku Jean-Baptiste Lamarck. Ku medalna makalah babarengan antara Charles Darwin jeung Alfred Russel Wallace taun 1858, nu dituturkeun ku buku Darwin *Origin of Species* taun 1859, téori évolusi dumasar seléksi alam jadi beuki kaaku ku masarakat ilmiah sarta kaserep ku masarakat umum. Taun 1930-an, gawé bareng sababaraha élmuwan ngagabungkeun seléksi alam Darwin jeung téori héréditas nu diajukeun Gregor Mendel ngahasilkeun sintésis évolusi modérn. Dina sintésis modérn, "évolusi" dihartikeun salaku parobahan frékuénsi alél dina hiji *gene pool*. Parobahan ieu bisa jadi alatan sababaraha mékanisme béda: seléksi alam, *genetic drift*, atawa parobahan struktur populasi (*gene flow*).

## Sumber rujukan 
* Evolution, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 15 Juni 2005.

## Tumbu kaluar 
* National Academies Evolution Resources
* EvoWiki  - A wiki dedicated to Evolution
* Evolution by Natural Selection  - An introduction to the logic of the théory of evolution by natural selection
* Evolution - Provided by *PBS*.
* Howstuffworks.com - How Evolution Works
* Talk.Origins Archive - see also talk.origins
* Charles Darwin's writings 
* Evolution News from Genome News Network (GNN)
* National Academy Press: Teaching About Evolution and the Nature of Science
Pusaka Sunda (majalah)

**Pusaka Sunda** atawa, nurutkeun éjahan aslina, éjahan Indonésia heubeul, **Poesaka Soenda** téh mangrupa serat kabar Sunda anu diterbitkeun ku Paguyuban Java Instituut antara taun 1922 nepi ka taun 1927, medalna tilu bulan sakali.

Dina édisi **Agustus 1922 (Nomer 1-2)**, ieu majalah mintonkeun rupa-rupa tulisan anu penting, di antarana ngeunaan sajarah Sunda, sawala basa, sarta rupa-rupa karya sastra modél guguritan.

## Tumbu kaluar
*http://www.urang-sunda.or.id/pusakasunda/index.html, "proyék" dijitalisasi *Pusaka Sunda* ku Kusnét

* 
* 
*
Asmarandana

**Asmarandana** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa sikep kahirupan di Buana atawa Bumi alam. Pupuh téh jumlahna 7 padalisan. Guru wilangan jeung guru laguna nyaéta 81, 8a, 8o/e, 8i/a, 7i/a, 8u, 8a
 
### Conto tembang
:Éling-éling mangka éling
:Rumingkang di bumi alam
:Darma wawayangan baé
:Raga taya pangawasa
:lamun kasasar lampah
:Nafsu nu matak kaduhung
:Badan anu katempuhan

::Éling-éling masing éling
::Di dunya urang ngumbara
::Laku lampah nu utama
::Asih ka papada jalma
::Ucap tékad reujeung lampah
::Tingkah polah sing merenah
::Runtut rukun sauyunan
::Hirup jucung panggih jeung kamulyaan

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com
*Pupuh Asmarandana

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Manglé (majalah)

250px|thumb|Jilid Manglé pedalan 1-7 Mei 2008 **Manglé** atawa **Majalah Manglé** nyaéta salah sahiji majalah basa Sunda nu ngadeg di Bogor, 21 Nopémber 1957. Nu ngadegkeunana di antarana Oeton Moechtar, Rochamina Sudarmika, Wahyu Wibisana, Sukanda Kartasasmita, Saléh Danasasmita, Utay Muchtar, jeung Alibasah Kartapranata. Nu mimiti nepikeun kecap manglé téh Wahyu Wibisana, hartina téh "ranggeuyan kembang".

Mimitina mah medalna bulanan, tapi ti taun 1965 medal saminggu sakali. Dina sajarah média basa Sunda, **Manglé** kaasup nu makalangan. Dina dekadeu taun 1960-an, oplah ieu majalah kungsi nepi ka 90.000 éksemplar.

Nepi ka kiwari Manglé masih kénéh medal, malah jadi majalah nu pangkahotna lantaran umurna geus satengah abad. Nu ngurusna gé geus ganti generasi, ngan ari nu mingpinna mah masih kénéh putrana Oeton Moechtar, Oedjang Daradjatoen.
Sawatara pangarang Sunda mimiti ngasah kamampuh nulisna téh di majalah Manglé. Ti mimimiti generasi Ki Umbara Ahmad Bakri Aam Amalia Godi Suwarna tug nepi ka generasi kiwari. Najan ayeuna pamorna geus ngurungan, tapi Manglé jadi salah sahiji rujukan upama urang nyaritakeun kalawarta Sunda.

Kiwari eusi Manglé ngawengku di antarana carita pondok, sajak, munara cahya Islam, tanya jawab agama Islam, aweuhan Pasundan, carita pondok lucu, pangalaman paramitra, tarucing cakra, carita nyambung, opini, sarta nu séjén-séjénna.

Langgananna lolobana nyaéta guru sarta pagawé nagri sipil. Kiwari, Manglé geus didistribusikan di Jawa Kulon, Surabaya, sarta kungsi mibanda langganan di Acéh. Kiwari Manglé masih nempatkeun diri salaku majalah dina basa Sunda anu méré aspirasi lokal pikeun pangwangunan Jawa Kulon.

thumb|right|120px|Logo resmi "Majalah Manglè".

## Tumbu kaluar
*http://ppss.or.id/majalah-mangle, ramatloka *Paguyuban Panglawungan Sastra Sunda*
Oléokimia

**Oléokimia** nyaéta bahan kimia turunan minyak atawa lemak biologis, analog jeung pétrokimia nu mangrupa bahan kimia turunan minyak bumi (*petroleum*).

Hidrolisis atawa alkoholisis minyak atawa lemak jadi dasar dina industri oléokimia nu rumus umumna sarua:

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + R´OH →

RCOOR´-RCOOR´-RCOOR´ +  CH2OH-CHOH-CH2OH

(minyak-bio atawa lemak) + R´OH →(asam lemak atawa éster) + gliserol

**Hidrolisis** trigliserida ngahasilkeun asam lemak jeung gliserol. Mun R´= H, mangka bakal ngahasilkeun cai (H2O):

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + H2O →
RCOOH-RCOOH-RCOOH +  CH2OH-CHOH-CH2OH

Mun minyak atawa lemak diréaksikeun jeung alkohol, prosésna disebut **alkoholisis**, sedengkeun hasilna mangrupa éster asam lemak jeung gliserol.

Mun R´= gugus alkil, bakal ngahasilkeun alkohol:

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + CnH2n+1OH →
RCOOCnH2n+1-RCOOCnH2n+1-RCOOCnH2n+1 + CH2OH-CHOH-CH2OH

## Sumber rujukan
*Oleochemical, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 23 Agustus 2005
Kanjut

Dina mamalia jalu, **kontol** atawa **kanjut** (hartina "kantong leutik") atawa **skrotum** (Ing. *scrotum*) nyaéta kantong kulit luar katut otot nu ngandung téstikel. Kanjut mangrupa terusan abdomén, nu tempatna antara sirit jeung kérod salawé. Homolog bikang nalika tumuwuhna utun inji nyaéta labia mayora.

Fungsi kanjut sigana pikeun ngajaga sangkan suhu téstikel tetep sahandapeun awak. Pikeun manusa, suhu sabudeureun nu idéal nyaéta 34.4 darajat Celsius (94 darajat Fahrenheit); 36.7 darajat Celsius (98 darajat Fahrenheit) bisa ngaruksak spérma. Suhu ieu diatur ku ngendorkeun atawa murungkutkeun kanjut, luyu jeung suhu sabudeureunana, ku cara nu katelah *cremasteric reflex*, prosés ngendoran jeung murungkutna otot cremaster na abdomén jeung dartos fascia (jaringan otot handapeun kulit) na kanjut.

Najan suhu nu cocog pikeun tumuwuhna spérma teu sarua di antara spésiés, pikeun spésiés getih-haneut mah biasana séd saeutik ti suhu jero awak.

Pikeun manusa jeung sababaraha rupa sato, kanjut téh sok katutup ku baok nalika manjing rumaja/puber.

## Sumber rujukan 
* Scrotum, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 6 Séptémber 2005.

## Tingali ogé
* Kanjut kundang
* Imut kanjut