open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pelikan

**Pelikan** (genus *Pelecanus*) nyaéta hiji genus manuk cai badag nu ngawangun kulawarga **Pelecanidae**. Aranjeunna dicirikeun ku pamatuk anu panjang sareng kantong tikoro ageung anu dianggo pikeun nangkep mangsa sareng nyéépkeun cai tina eusi anu dicedok sateuacan ngelek. Aranjeunna mibanda bulu utamana bulak, iwal ti pelicans coklat jeung Peruvian. Tagihan, kantong, sareng kulit raray bulistir sadaya pelikan janten warna terang sateuacan usum kawin.

Dalapan spésiés pelikan nu hirup mibanda panyebaran patchy, gumantung musiman acan global, mimitian ti wewengkon tropis nepi ka zona sedeng. Pelikan henteu aya di pedalaman Amazonian Amérika Kidul, ti daérah kutub sareng sagara terbuka; Sahenteuna hiji spésiés dipikanyaho migrasi ka gurun pedalaman di Red Centre Australia, saatos hujan ageung nyiptakeun danau samentawis. Pelikan bodas ogé dititénan di nagara bagian Amérika di Great Salt Lake Utah, contona, sababaraha 600 mil (965 km) ti basisir pangcaketna (Pasisir Kulon Pasifik). Éta ogé geus katempo ratusan mil darat di Amérika Kalér, sanggeus flown kalér sapanjang Walungan Mississippi jeung waterways badag lianna.
Manusa Jawa

**Manusa Jawa** (*Homo erectus erectus*, baheulana ogé ***Anthropopithecus erectus*** atawa ***Pithecanthropus erectus***) nyaéta fosil manusa mimiti kapanggih taun 1891 jeung 1892 di pulo Jawa (Indonésia). Diperkirakeun umurna antara 700.000 sareng 1.490.000 taun, éta, dina waktos kapanggihna, fosil hominid pangkolotna anu kantos kapendak, sareng tetep janten spésimen jinis *Homo erectus*.

Dipimpin ku Eugène Dubois, tim penggalian manggihan hiji waos, tangkorak, jeung tulang pingping di Trinil di sisi Walungan Solo Jawa Timur. Arguing yén fosil ngagambarkeun "missing link" antara kera jeung manusa, Dubois masihan spésiésna ngaran ilmiah *Anthropopithecus erectus*, lajeng engké diganti ngaranna *Pithecanthropus erectus*. fosil ngahudangkeun loba kontrovérsi. Dina dasawarsa ti kapanggihna ampir dalapan puluh buku atawa artikel geus diterbitkeun dina papanggihan Dubois urang. Sanajan argumen Dubois, saeutik nu narima yén Java Man mangrupa wujud transisi antara kera jeung manusa. Sababaraha nganggap fosil salaku kera jeung lianna salaku manusa modern, sedengkeun loba élmuwan nganggap Manusa Jawa salaku cabang sisi primitif évolusi teu patali jeung manusa modern. Dina 1930-an Dubois nyieun klaim yén Pithecanthropus diwangun kawas "gibbon raksasa", usaha loba misinterpreted ku Dubois pikeun ngabuktikeun yén éta téh "link leungit". Antukna, kamiripan antara Java Man jeung *Sinanthropus pekinensis* (Peking Man) ngabalukarkeun Ernst Mayr ngaganti ngaran duanana *Homo erectus* dina 1950, nempatkeun aranjeunna langsung dina tangkal évolusionér manusa.
Bendungan Jatiluhur

jmpl|Bendungan JatiluhurBendungan mangrupa wangunan jieunan anu diwangun ku tembok panahan, anu bisa mangrupa urugan batu atawa wangunan séjénna, dipaké pikeun nahan cai, boh sacara alami boh sacara artifisial. Definisi ieu ngawengku pondasi, tembok panahan, jeung struktur jeung alat-alat pendukung. Definisi ieu ogé kalebet bendungan anu didamel tina limbah anu digali, tapi henteu kalebet bendung sareng tanggul. Struktur bendungan dibagi jadi dua jenis: bendungan tanggul jeung bendungan beton. https://purwakartakab.go.id/read/63
jmpl
Pikeun nyumponan kabutuhan pangan jeung listrik, pamaréntah Indonésia mutuskeun ngawangun bendungan gedé di beulah kalér Propinsi Jawa Barat. Dina mangsa pangwangunanana, éta proyék dingaranan "Proyek Serbaguna Jatiluhur", sarta sanggeus réngsé, ngaran bendungan jeung pembangkit listrikna diganti jadi Bendungan Juanda jeung Pembangkit Listrik, minangka pangakuan kana kalungguhan Perdana Mentri Indonésia pamungkas, Ir. H. Djuanda, dina pangwangunan Bendungan Jatiluhur. Bendungan Jatiluhur diwangun pikeun irigasi jeung pembangkit listrik, tapi ogé pikeun tujuan séjén, kayaning suplai cai baku, kontrol banjir, irigasi kota, perikanan darat, sarta pangwangunan pariwisata.https://purwakartakab.go.id/read/63

## Lokasi Bendungan Jatiluhur 
Bendungan Jatiluhur ayana kurang leuwih 100 km arah tenggara Jakarta, bisa diaksés ngaliwatan jalan tol Jakarta-Cikampek jeung tol Cipularang (ti Cikampek nepi ka Jatiluhur). Éta ogé kurang leuwih 60 km kalér-kuloneun Bandung, diaksés ngaliwatan jalan tol Cipularang (ti Bandung ka Jatiluhur). Ti Purwakarta, éta bendungan kurang leuwih 7 km ka beulah kulon. Sacara géografis, bendungan aya di 6°31°S jeung 107°23°E.https://purwakartakab.go.id/read/63
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [ 107.357515, -6.531826 ]
      }
    }
  ]
}

## Legenda Mistis 
Nurutkeun carita rakyat satempat, Bendungan Jatiluhur dingaranan tokoh mistis nu disebut Jatiluhur. Jatiluhur disebut minangka roh anu sakti jeung welas asih anu ngajaga tilu kampung sabudeureunana tina banjir jeung halodo. Bendungan ieu diwangun keur ngahargaan ka Jatiluhur, kalawan tujuan ngamangpaatkeun cai pikeun irigasi, ngadalikeun banjir, sarta ngajamin karaharjaan masarakat satempat.https://penaku.id/bendungan-jatiluhur-di-purwakarta-dan-beragam-mitosnya/

## Rujukan
Geréja Katolik Santo Ignatius Cimahi

jmpl|Gereja Katolik Santo Ignatius, Cimahi
Geréja Santo Ignatius Cimahi mangrupakeun tempat ibadah umat Katolik di Kota Cimahi, anu wangunanna miboga sajarah panjang. Geréja ieu geus diwangun ti taun 1905 di Jalan Baros, Kota Cimahi.

Geréja Santo Ignatius Cimahi jadi pusat kagiatan kaagamaan umat Katolik di Cimahi. Geréja ieu ngayakeun misa sarta sakramén Geréja Katolik umumna, sapertos pembaptisan, rarabi, sarta Ékaristi. Di luar éta, geréja ieu ogé aktip ngayakeun kagiatan sosial sarta pangembangan komunitas anu ditujukeun kanggo masarakat sakitar.

Sanajan kitu, umat Katolik di Cimahi geus aya ti saacan taun 1908. Lolobana umat Katolik téh lain padumuk asli Kota Cimahi, tapi mimitina nyaéta pandatang ti Walanda atawa ti babagé daérah di Indonésia anu mimitina tantara Kerajaan Walanda sarta Tantara KNIL. 

## Arsitéktur 
Saperti wangunan geréja umumna, Geréja Santo Ignatius Cimahi miboga témbok anu jangkung, bagéan hareupna diwangun tina kaca dékoratif satengah buleud sarta luhurna dibéré lambang kelompok Kristen Santo Ignatius. Wangunan geréja ieu miboga lega 18x6m.

## Sajarah 
20 Désémber 1908, gedung geréja tampa kupel atawa manara ieu réngsé diberkatan sarta dibaptis sangkan panyalindung Santo Ignatius Loyola, nyaéta mantan perwira tangtara Spanyol anu janten imam sarta pangadeg Ordo Serikat Yesus (SY). Dina poé bersajarah éta, diayakeun misa sukuran lantaran genep putra sarta 10 putri atawa sinyo jeung noni Walanda narima komuni pertamana.

Geréja Santo Ignatius jadi pelopor perkembangan agama Katolik di Kota Cimahi. Taun 1908, umat Katolik di Paroki Santo Ignatius Kota Cimahi aya 230 jalma, 100 taun ka hareup nyaéta taun 2008, geus nambah jadi 7134 jalma, anu aya ti 10 wilayah, 56 lingkungan, jeung 3 stasi.

## Rujukan
Flamingo

**Flamingo** nyaéta hiji-hijina jinis manuk ngarambat dina kulawarga Phoenicopteridae, nu mangrupa hiji-hijina kulawarga nu masih aya dina ordo Phoenicopteriformes. Aya opat spésiés flamingo disebarkeun di sakuliah Amérika (kaasup Karibia), sarta dua spésiés pituin Afro-Eurasia.
Buaya cai asin

**Buaya cai asin** (*Crocodylus porosus*) nyaéta buaya pituin habitat cai asin, lahan baseuh payau jeung walungan cai tawar ti basisir wétan India sakuliah Asia Tenggara jeung Sundaland nepi ka Australia kalér jeung Mikronésia.
Buaya saltwater nyaéta réptil hirup panggedéna. Jalu bisa tumuwuh nepi ka beurat 1,000–1,500 kg (2,200–3,300 lb) jeung panjangna 6 m (20 ft), jarang ngaleuwihan 6,3 m (21 ft). Bikangna leuwih leutik sarta jarang ngaleuwihan 3 m (9.8 ft).
Predator puncak hypercarnivorous anu ageung sareng oportunistik, aranjeunna nyerang sabagian ageung mangsana teras ngalelepkeun atanapi ngelek sadayana. Aranjeunna bakal ngamangsa ampir sato naon waé anu asup kana wilayahna, kalebet prédator sanés sapertos hiu, variétas cai tawar sareng lauk cai asin kalebet spésiés pelagis, invertebrata sapertos crustacea, rupa-rupa amfibi, réptil sanés, manuk, sareng mamalia.

## Tingali
Ému

**Ému** (*Dromaius novaehollandiae*) nyaéta spésiés manuk anu teu hiber éndemik ka Australia, dimana éta manuk pituin pangluhurna. Ieu hiji-hijina anggota genus *Dromaius* jeung manuk katilu pangluhurna hirup sanggeus baraya ratite Afrika na, manuk onta umum jeung manuk onta Somali. Wewengkon ému ngawengku sabagéan ageung daratan Australia. Subspésiés Tasmania, Kangguru Island jeung King Island punah sanggeus padumukan Éropa di Australia dina 1788.

## Pedaran
Emu ngabogaan bulu lemes, coklat, beuheung panjang, jeung suku panjang. Bisa tumuwuh nepi ka 1,9 m (6 ft 3 in) dina jangkungna. Éta mangrupikeun pelari bipédal anu kuat anu tiasa ngarambat jarak anu jauh, sareng upami diperyogikeun tiasa ngutruk dina 48 km/jam (30 mph). Éta téh omnivora jeung forages dina rupa-rupa tutuwuhan jeung serangga, sarta bisa balik pikeun minggu tanpa dahar. Inuman jarang, tapi nyandak seueur cai seger nalika aya kasempetan.

Beternak lumangsung dina Méi jeung Juni, sarta tarung antara bikang pikeun jodoh geus ilahar. Bikangna bisa kawin sababaraha kali jeung neundeun sababaraha clutches endog dina hiji mangsa. Jalu ngalakukeun inkubasi; salila prosés ieu anjeunna boro dahar atawa inuman sarta leungit jumlah signifikan beurat. Endogna menetas sanggeus kira-kira dalapan minggu, sarta nu ngora dipiara ku bapana. Aranjeunna ngahontal ukuran pinuh saatos sakitar genep bulan, tapi tiasa tetep janten unit kulawarga dugi ka usum beternak salajengna.
Makam Syah Bandar Purwakarta

jmpl
**Makam Syah Bandar** nyaéta makam salah saurang pesilat anu kasohor ti Padang anu miboga ngaran Muhammad Kosim. Anjeunna ngumbara nepi ka Pulau Jawa pikeun diajar élmu bela diri penca silat. Ti mimiti, anjeunna dongkap ka Désa Syah Bandar, Karang Tengah, Kabupatén Cianjur, tuluy nikah jeung salah saurang pameget anu asalna ti Desa Wanayasa, Purwakarta. Saatos ti eta, Syah Bandar getol ngajarkeun elmu silat ka masarakat. Élmu silatna nyaéta campuran élmu ti Padang jeung Sunda.

## Kahirupan Syah Bandar 
Syah Bandar gumelar di Pagaruyung, Sumatra Kulon dina taun 1766.

Ti Cianjur, kungsi dongkap di Sindang Kasih, tuluy ka Wanayasa. Anjeunna ngalih ka Wanayasa ku sabab ngikutkeun saran ti Radén Jibja, salah saurang guru silatna sakaligus ogé babaturanana. Anjeunna nikah jeung rai Radén Jibja anu ngarana Nyi Raden Kendan atawa nu kasohor disebat Éyang Bubu.

## Jawara silat 
Élmu silatan anu kasohor diajarkeun ku Syah Bandar nyaéta Persilatan Jurus Lima nyaéta Léngkah Opat, Leumpang Lima, Gerak Opat Kalima Pancer, Gerak Asror, jeung Gerak Panca Tunggal. Élmu silatna disebat ogé Ulin Wanayasa anu maknana yén élmu ieu ngan aya di Désa Wanayasa, beda jeung élmu silat ti daerah nu séjén.

Syah Bandar maot taun 1880 dina yuswa 114 taun. Dimakamkeun di gigireun makam pamajikanana.

## Rujukan
Taman Wisata Goa Sunyaragi

**Taman Wisata Goa Sunyaragi** nyaéta salah sahiji cagar budaya di Cirebon mangrupa taman anu aya wangunan goa anu dijieun tina batu-batuan karang nu miboga luas 15 héktar, dina sabudeureun goa jeung taman aya Talaga Jati.
jmpl
Dina zaman baheula, goa ieu sok dipaké ku sultan jeung pejabat kerajaan anu rék ngaso jeung sok dipaké ogé pikeun tempat mencilkeun diri.

## Arsitéktur 
Arsitéktur Goa Sunyaragi nayéta Pangeran Kararangen anu kasohor disebat Arya Carbon salaku putra kadua Pangéran Mertawijaya.

Aya 12 wangunan dina jero Goa Sunyaragi anu miboga fungsi husus.

### Bangsal Jinem 
Bangsal Jinem pikeun tempat pikeun sultan méré paréntah jeung prajurit latihan perang.

### Goa Pengawal 
Goa pengawal pikeun tempat ngumpulna punggawa-punggawa sultan.

### Kompleks Mande Kamasan 
### Goa Pandékamasan 
Goa pandé kemasan fungsina pikeun tempat ngajieun jeung neundeun pakarang.

### Goa Langsé 
Goa Langsé anu dimangpaatkeun pikeun mencilkeun diri.

### Goa Simanyang 
Goa simanyang anu miboga fungsi pikeun pos jaga.

### Goa Peteng 
Goa peteng mangrupa goa induk nu aya di goa sunyaragi, tempat ieu dimangpaatkeun pikeun diajar élmu kanuragan jeung tempatna tapa.

### Goa Arga Jumud 
Goa Arga Jumud sok dimangpaatkeun ku pejabat keraton.

### Goa Padang Ati 
Goa padang ati anu biasa dipaké ku sultan ngarah miboga kawijaksanaan jeung pikeun ngasah élmu batin.

### Goa Kelanggengan 
Goa Kelanggengan sok dimangpaatkeun ku pejabat supados panjang kalungguhan.

### Goa Lawa 
Goa lawa nyaéta tempat husus lalay.

### Goa Pawon 
Goa pawon dimangpaatkeun pikeun neundeun kadaharan.

## Rujukan
Makam Mama Sempur

**Makam Mama Sempur** nyaéta salah sahiji makam karamat nu lokasina aya di Désa Sempur, Kecamatan Pléréd, Kabupatén Purwakarta. Mama Sempur miboga ngaran asli Syékh Tubagus Ahmad Bakri. Ngaran Mama asalna ti Rama atawa Romo dina basa Jawa. Masarakat Sunda biasa nyebat Mama pikeun kiai atawa ajengan.

## Mama Sempur 
Mama Sempur gumelar di Désa Citéko dina taun 1839 Maséhi atawa 1259 Hijriyah, anjeunna putra kahiji ti KH Tubagus Sayida sarta incuna KH Tubagus Arsyad.

Mama Sempur boga ngaran lengkep Al-‘Aalim Al-‘Allaamah Al-Faqiih Ash-Shuufi Asy-Syaikh Al-Haajji Tubagus Ahmad Bakri bin Tubagus Sayida as-Sampuri al-Faliridi al-Jawi asy-Syafi’i.

## Rujukan
Akiruno, Tokyo

nyaéta salah sahiji kota anu aya di Metropolis Tokyo, Jepang.

## Démografi 
Dumasar data sénsus Jepang, ieu jumlah pangeusi Kota Akiruno babaraha taun ka tukang.

## Rujukan 
## Tutumbu luar 
* Situs web resmi
Saum Senén Kemis

jmpl|Buka saum
**Saum** **Senén jeung Kemis** téh kaasup ibadah sunah anu dilakukeun dina poé Senén jeung poé Kemis unggal minggu. Hartina, lamun ieu saum dilakukeun terus-terusan salila sabulan, bisa nepi ka dalapan kali. Saum senén jeung kemis téh ibadah sunah anu kacida dianjurkeunana dina agama Islam. Ku sabab miboga rupa-rupa kautamaan, ngalakukeun saum dina éta poé ogé jadi kasempetan pikeun umat Islam supaya leuwih deukeut ka Allah SWT.

## Dalil 
Salah sahiji hadis anu nerangkeun kautamaan puasa Senén jeung Kemis diriwayatkeun ku Abu Hurairah RA, yén Rasulullah SAW kantos ngadawuh: *“Amal-amal manusa téh dipidangkeun ka Allah dina poe Senén jeung Kemis, ku kituna abdi resep lamun amal abdi dipidangkeun bari keur puasa.”* (HR. Tirmidzi, Abu Dawud, jeung Nasa’i).

Hadis ieu nuduhkeun yén puasa dina poe Senén jeung Kemis mibanda kautamaan husus, lantaran dina poe éta amal paripolah manusa téh dipidangkeun ka Allah SWT. Ku jalan puasa, hiji jalma ngaharepkeun amalna leuwih hade ditarima ku Allah. Sacara spiritual, puasa Senén jeung Kemis bisa ngadeukeutan diri ka Allah SWT sarta ningkatkeun katakwaan. Sajaba ti éta, puasa ogé bisa ngalatih kasabaran, nahan hawa napsu, jeung ngaronjatkeun akhlak.

Salian ti éta, dina dua poé ieu ogé amal-amal manusa diperiksa di hareupeun Allah. Jalma Mukmin dihampura dosana, iwal anu masih aya pasulayan jeung saudarana. Ku sabab kitu, umat Islam disarankeun ulah nepi ka silih musuhan, motong hubungan, atawa teu malire dulurna sorangan, supaya henteu kaleungitan kasempetan meunang kahadéan anu gedé ti Allah Ta’ala.

Kautamaan séjén tina poé Senén jeung Kemis, nya éta Nabi ﷺ kacida semangatna ngalakukeun saum dina dua poé ieu. Dina hiji riwayat, Aisyah ra nyarios yén Nabi ﷺ biasana milih jeung nyiapkeun diri pikeun ngalakukeun saum dina poé Senén jeung Kemis. Nabi ﷺ ogé ngajelaskeun alesanana: amal-amal manusa dipidangkeun dina dua poé ieu, ku kituna anjeunna resep lamun amalna dipidangkeun bari keur saum. Dina riwayat séjén, nalika ditanya ngeunaan saum poé Senén, Nabi ﷺ ngajawab yén éta poé anjeunna dilahirkeun jeung poé anjeunna diutus sarta diturunkeun Al-Qur’an. Ti dieu bisa kaharti yén dua alesan éta henteu bentrok, malah silih lengkepan. Ku sabab kitu, disunnahkeun pikeun umat Islam ngalakukeun saum sunah dina dua poé ieu.

Kautamaan séjénna aya dina poé Kemis, nyaéta lolobana perjalanan (safar) Nabi ﷺ dipigawé dina poé Kemis. Anjeunna resep ngalakukeun lalampahan dina poé éta. Dina hiji riwayat disebutkeun yén jarang pisan Nabi ﷺ kaluar iwal dina poé Kemis. Dina riwayat séjén ogé disebutkeun yén Nabi ﷺ angkat ka perang Tabuk dina poé Kemis, sarta memang anjeunna resep ngamimitian lalampahan dina poé éta.

## Rujukan
Kurdistan

**Kurdistan** atawa **Kurdistan Raya**, nyaéta wewengkon géo-budaya nu sacara kasar dihartikeun di Asia Kulon di mana urang Kurdi ngabentuk populasi mayoritas anu nonjol sarta budaya, basa, jeung idéntitas nasional Kurdi sacara historis dumasar.

## Rujukan
Musa (genus)

***Musa*** mangrupa salah sahiji tina tilu genera dina kulawarga Musaceae. Genus ngawengku 83 spésiés tatangkalan karembangan nu ngahasilkeun pisang jeung pisang, sarta serat (abacá), dipaké pikeun nyieun kertas jeung lawon. Sanajan tumuwuh saluhur tangkal, cau jeung plantain tutuwuhan teu Woody jeung katempo maranéhanana "batang" diwangun ku dasar tina gagang daun badag. Ku kituna, aranjeunna téhnisna tutuwuhan herbaceous gigantic.

## Spésies
* *Musa acuminata*
* *Musa angcorensis*
* *Musa aurantiaca*
* *Musa balbisiana*
* *Musa banksii*
* *Musa basjoo* 
* *Musa cheesmanii*
* *Musa flaviflora*
* *Musa griersonii*
* *Musa itinerans*
* *Musa laterita*
* *Musa mannii*
* *Musa nagensium*
* *Musa ochracea*
* *Musa ornata*
* *Musa paradisiaca*
* *Musa rubra*
* *Musa sanguinea*
* *Musa schizocarpa*
* *Musa siamea*
* *Musa sikkimensis* 
* *Musa thomsonii*
* *Musa velutina*
Hiu bodas raksasa

**Hiu bodas raksasa** (*Carcharodon carcharias*), ogé katelah **hiu bodas**, **pointer bodas**, atawa ngan saukur **bodas hébat**, nyaéta spésiés hiu mackerel badag nu bisa kapanggih dina parmukaan cai basisir sadaya sagara utama. Ieu hiji-hijina spésiés anu masih kénéh dikenal dina genus *Carcharodon*. Hiu bodas gedé kasohor ku ukuranana, kalayan spésimén bikang anu diawetkeun panggedéna panjangna 5,83 m (19,1 ft) sareng beuratna sakitar 2,000 kg (4,400 lb) nalika dewasa. Sanajan kitu, lolobana leuwih leutik; jalu ukuranana 3,4 nepi ka 4,0 m (11 nepi ka 13 ft), jeung bikang rata-rata 4,6 nepi ka 4,9 m (15 nepi ka 16 ft). Numutkeun studi 2014, umur hiu bodas ageung diperkirakeun salami 70 taun atanapi langkung, langkung luhur tina perkiraan sateuacana,  janten salah sahiji lauk cartilaginous pangpanjangna hirup ayeuna. Numutkeun studi anu sarua, hiu bodas jalu butuh 26 taun pikeun ngahontal kematangan seksual, sedengkeun bikang butuh 33 taun pikeun siap ngahasilkeun turunan. Hiu bodas gedé bisa ngojay dina laju 25 km/jam (16 mph) pikeun burst pondok jeung jerona 1.200 m (3.900 ft).

Hiu bodas gedé téh bisa disebutkeun mangrupa lauk makroprédatori panglegana anu masih aya di dunya, sarta mangrupa salah sahiji prédator utama mamalia laut, saperti pinniped jeung lumba-lumba. The hiu bodas hébat ogé dipikawanoh pikeun ngamangsa kana rupa-rupa sato lianna, kaasup lauk, hiu sejen, sarta seabirds. Cai mibanda ngan hiji prédator alam kacatet, orca.

## Tingali
Cupressus

***Cupressus*** (ngaran umum **Cypress**) nyaéta salah sahiji génus ti sababaraha génera konifér dina kulawarga Cupressaceae. 

Éta dianggap grup polyphyletic. Dumasar analisis genetik jeung morfologis, genus *Cupressus* kapanggih dina subfamili **Cupressoideae**. Ngaran umum "cypress" asalna tina cipres Perancis Kuna tina basa Latin *cyparissus*, nu mangrupakeun latinization tina Yunani κυπάρισσος (*kypárissos*). Ngaranna asalna tina Cyparissus, inohong mitologis anu robah jadi tangkal sanggeus maéhan rusa a.

## Pedaran
Salaku ayeuna dirawat, cypresses ieu tutuwuhan asli di localities sumebar di utamana haneut wewengkon iklim sedeng di Hémisfér Kalér, kaasup kalér-kuloneun Afrika, Wétan Tengah, Himalaya, Cina kidul jeung Vietnam kalér. Sapertos konifer anu sanés, budidaya éksténsif parantos nyababkeun rupa-rupa bentuk, ukuran sareng warna, anu tumbuh di taman sareng kebon di sakuliah dunya.

## Tingali
Distrik Kota Husus Tokyo

**Distrik kota husus** (*tokubetsu-ku*) Tokyo ngawengku 23 distrik kota nu baheula katelah Kota Tokyo. Unggal distrik mangrupa munisipalitas lokal kalawan walikota jeung majelis anu dipilih sorangan, béda ti kota biasa dina fungsi pamaréntahan nu tangtu diatur ku Pamaréntah Metropolitan Tokyo. Nepi ka 1 Séptémber 2003, total populasi resmi tina 23 distrik digabungkeun kira-kira 8,34 juta, kalawan gegekna jalma 13.416 jiwa per kilométer pasagi.

Istilah "Tokyo Tengah" kiwari bisa ngarujuk kana 23 distrik ieu, wewengkon nu aya dina lingkar Jalur Yamanoté, atawa tilu "distrik tengah" Chiyoda, Chuo jeung Minato. Puseur Tokyo anu ditarima sacara umum nyaéta Istana Kaisar. 23 distrik ieu ngawengku:

* Adachi
* Arakawa
* Bunkyo
* Chiyoda
* Chūō
* Edogawa
* Itabashi
* Katsushika
* Kita
* Kōtō
* Meguro
* Minato
* Nakano
* Nerima
* Ōta
* Setagaya
* Shibuya
* Shinagawa
* Shinjuku
* Suginami
* Sumida
* Taitō
* Toshima

## Tingali ogé 
Tokyo
Kumakichi Harada

**Kumakichi Harada** (原田熊吉) (8 Agustus 1888 – 28 Méi 1947) téh saurang perwira tentara Jepang. Anjeunna lahir di Désa Doi, Kabupatén Uashi, Préféktur Ehime, sarta ogé kacatet asalna ti Désa Doi, Kabupatén Naka, Préféktur Kagawa. Harada boga pamajikan jeung lima urang anak. Sanggeus réngsé sakola di SMA Marugame, Préféktur Kagawa, manéhna nuluykeun diajar ka akademi militér.

Kumakichi Harada nepi ka meunang pangkat Létnan Jéndral sarta kasohor minangka salah sahiji Panglima Tentara Jepang. Dina mangsa pupusna, pangkat pamungkasna nyaéta Letnan Jéndral di Angkatan Darat ka-16 Jepang. Anjeunna kaasup lulusan Rikushi ka-22 jeung Rikudai ka-28.

## Karir 
Karir militér Kumakichi Harada dimimitian taun 1910, nalika anjeunna ngagabung jeung kesatuan infantri ka-44 di Kochi, Jepang. Ku sabab kerja teuas jeung pangabdianna, dina taun 1937 anjeunna diangkat jadi kolonél angkatan darat di Shanghai, Tiongkok. Dina ahir taun 1927, Harada dikintun ka Tiongkok daratan minangka atase militér di kadutaan. Anjeunna deui meunang kalungguhan nu sarua di Nanjing salila sataun ti bulan Agustus 1931. Dina mangsa éta, anjeunna aktip merjuangkeun Perjangjian Gencatan Senjata Shanghai minangka anggota komite gabungan.

Sanggeus meletusna Perang Tiongkok–Jepang, Harada dipercaya jadi komandan Divisi ka-35 jeung Divisi ka-27 di Tiongkok daratan. Dina Januari 1939 (Showa ka-14), nurutkeun paménta Liang Hongzhi, anjeunna diangkat jadi Pupuhu Pangluhurna ogé jadi Panaséhat Pamaréntahan Restorasi Républik Tiongkok. Sanggeus Jepang hasil ngarebut Indonésia tina Walanda ngaliwatan Perjangjian Linggarjati, dina bulan Nopémber 1942 Harada ngagantikeun Létnan Jéndral Hitoshi Imamura minangka Panglima Tentara ka-16 di Pulo Jawa. Ti dinya ngaranana mimiti kasohor minangka Letnan Jéndral Kumakichi Harada.

## Kontribusi keur Indonésia 
Salila jaman pendudukan Jepang di Indonésia, Kumakichi Harada boga peran penting dina sababaraha hal. Anjeunna ilubiung dina ngawangun organisasi militér PETA (Pembela Tanah Air) taun 1943, tuluy dina 9 Januari 1944 ogé aya dina ngadegna *Jawa Hokokai*. Saterusna, dina 1 Maret 1945 anjeunna ogé kalibet dina ngawangun *Dokuritsu Junbi Kōsakai* nu ayeuna leuwih dipikawanoh minangka BPUPKI (Badan Panalungtik Usaha Persiapan Kamerdikaan Indonésia).

Dina bulan April 1945, kalungguhanana diganti ku Létnan Jéndral Nagano. Harada tuluy dipulangkeun ka Jepang sarta diangkat deui jadi Panglima Tentara di Kochi pikeun Angkatan Darat ka-55 Jepang. Tapi sanggeus Jepang éléh ngalawan Amérika Sarikat nu aya dina pihak Blok Sekutu dina Perang Pasipik, Harada dibawa ka Singapura pikeun diadili. Anjeunna dihukum pati ku cara digantung sabab dianggap salaku palaku kajahatan perang. Pamajikan jeung barudakna sempet nulis surat ka Jéndral MacArthur pikeun ménta keringanan hukuman, tapi henteu hasil. Tungtungna, dina taun 1947, Kumakichi Harada dihukum gantung di Changi, Singapura.

## Rujukan
Giyugun

jmpl|Palatiahan Giyugun di Padang
**Giyuugun** (義勇軍, Giyūgun) hartina "tentara sukaréla", asalna tina kecap *giyū* (sukaréla) jeung *gun* (tentara). Béda jeung Héiho nu nuturkeun aturan tentara Jepang, Giyuugun boga undang-undang sorangan. PÉTA kaasup kana Giyuugun, tapi istilah éta dipaké husus keur nu diadegkeun di Pulo Jawa. Bédana deui, pangkat pangluhurna di Giyuugun Sumatra nyaéta Létnan Hiji (Chu-i), sedengkeun dina PÉTA nepi ka Kapten (Tai-i).

Mimiti mah, Giyuugun dipaké pikeun ngalatih rahayat Indonésia supaya bisa nyanghareupan pasukan Sekutu dina Perang Dunya Kadua. Tapi sabenerna, loba di antarana nu engké ngamangpaatkeun élmu ti Giyuugun pikeun ngalawan Walanda dina perang sanggeus kamerdikaan.

Dina Juni 1943, manéhna niléy yén kakuatan pertahanan militér Jepang di wilayahna masih lemah, sanajan geus aya pasukan bantuan Heiho. Dina inspéksi éta, manéhna patepung jeung Panglima Angkatan Darat ka-16, Létnan Jénderal Harada Kumakichi, anu ngalaporkeun kasusahna narik dukungan rahayat Indonésia. Masalah ieu kajadian lantaran sumebarna berita ngeunaan kamerdikaan Pilipina jeung Myanmar (baheulana Burma) ti Jepang, nu nyieun rahayat Indonésia kuciwa, ditambah serangan Sekutu mimiti ngancem.

Dina 1948, Ismael Lengah jadi salah sahiji petinggi Divisi ka-3 (Divisi Banteng) TNI di Sumatra anu nolak réorganisasi militér. Akibatna, nurutkeun paréntah Perdana Menteri Hatta, manéhna dipindahkeun ka Pulo Jawa salaku instruktur Akademi Militér di Yogyakarta. Lila-lila, pangaruh mantan perwira Giyugun di TNI mimiti ngaleutikan. Salah sahiji alesanana nyaéta déklarasi Pemerintahan Révolusionér Républik Indonésia (PRRI) dina 1958 ku mantan perwira Giyugun, Kolonél Achmad Husein, Kolonél Mauludin Simbolon, jeung Kolonél Sjarif Usman. Sanajan pemberontakan ieu meunang amnésti, loba tentara nu ngadukung PRRI dileungitkeun tina TNI. Sanggeus éta, jarang pisan mantan perwira Giyugun nyepeng jabatan luhur di militér, nepi ka akhir 1970-an ngan dua urang wungkul anu ngajabat di ABRI.

## Rujukan
Suginami, Tokyo

**Distrik kota Suginami** nyaéta salah sahiji ti 23 distrik kota husus anu aya di Metropolis Tokyo, Jepang.

## Démografi 
Dumasar data sénsus Jepang, ieu jumlah pangeusi Suginami babaraha taun ka tukang.

## Rujukan 
## Tutumbu luar 
* Ramatloka resmi
Pembéla Tanah Air

**Tentara Sukaréla Pembéla Tanah Air** (nu mindeng disebut PÉTA, dina basa Jepang: 郷土防衛義勇軍 *(Kyōdo Bōei Giyūgun)* téh mangrupa hiji pasukan paramilitér nu dijieun ku pamaréntah Jepang nalika ngajajah Indonesia. PÉTA diadegkeun dina tanggal 3 Oktober 1943 nurutkeun Maklumat Osamu Seirei No. 44 anu diumumkeun ku Panglima Angkatan Darat ka-16, Létnan Jénderal Kumakichi Harada. Tempat latihan utama pasukan PÉTA aya di komplék militer Bogor.

Dina sajarahna, PÉTA miboga peran penting dina perjuangan kamerdikaan Indonésia. Sababaraha tokoh nasional kungsi jadi bagian tina PÉTA, saperti Jénderal Besar TNI Soedirman jeung présidén urut Jenderal Besar TNI Soeharto. Para veteran PÉTA engkéna ilubiung dina ngawangun kamekaran militér Indonésia, dimimitian ti BKR, TKR, Tentara Kasalametan Rakyat, TRI, nepi ka lahirna Tentara Nasional Indonésia (TNI). Ku sabab kitu, PETA mindeng dianggap minangka salah sahiji cikal bakal TNI.

## Sajarah 
### Mimiti dijieun 
Sanggeus Jepang bisa ngawasaan Hindia Walanda, pamaréntah militér Jepang mimiti ngadegkeun rupa-rupa organisasi keur rahayat Indonésia pikeun nyokong kapentingan jajahan jeung perang Jepang di Pasipik. Sanajan kitu, Jepang teu muka perekrutan tentara sacara lega, iwal ngan saeutik ngaliwatan Heiho. Najan kitu, niat pikeun ngabentuk pasukan tina urang pribumi geus aya ti awal kakawasaan Jepang. Salah sahiji anu ngamimitian nyaéta Létnan Hiji Motoshige Yanagawa ti Beppan (gugus tugas husus ti Angkatan Darat ka-16), anu dina bulan Januari 1943 ngadegkeun *Seinen Dōjō (‘Dojo Pamuda’)* di Tangerang minangka tempat latihan semimiliter keur barudak ngora. Teu lila sanggeus éta, dina 9 Maret 1943 diresmikeun ogé organisasi *Seinendan* (Barisan Pamuda).

### Katerlibatan pribumi 
Dina tanggal 16 Juni 1943, Perdana Menteri Jepang Hideki Tojo dina Sidang Parlemén Jepang ka-82 ngumumkeun yén rahayat Jawa bakal mimiti dilibetkeun dina urusan pamaréntahan di Jawa. Salajengna, pamaréntah Jepang di Jawa nyusun rencana pikeun ngadegkeun hiji pasukan militér nu anggotana ti urang pribumi salaku kakuatan pertahanan. Pikeun narik minat masarakat, Beppan mutuskeun yén pamundut pikeun ngadegkeun pasukan éta kudu diajukeun ku urang Indonesia sorangan. Ku sabab kitu, Motoshige Yanagawa milih Radén Gatot Mangkoepradja pikeun nyieun pamundut éta, lantaran ti bulan Méi 1942 Gatot geus nyampeurkeun pamikiran ngeunaan pentingna pasukan militér keur Indonésia ka pamaréntah Jepang. Yanagawa tuluy patepang jeung Gatot di Jakarta dina 5 Séptémber 1943 pikeun ngobrolkeun ieu hal, sarta paguneman diteruskeun jeung Beppan dina poé saterusna.

## Daptar Batalion PETA 
## Rujukan
Bandar Udara Chitosé Anyar

nyaéta bandara anu perenahna di Chitosé, Hokkaido, Jepang kalawan kodeu IATA **CTS**. Ieu bandara ngalayanan wilayah métropolitan Sapporo jeung Préféktur Hokkaido ilaharna.

## Maskapai 
## Galéri 

Image:CTS airport diagram.png|Diagram bandara. Penerbangan sipil maké landasan pacu paralél anu aya di tenggara, sedengkeun militér JASDF maké landasan pacu paralél anu aya di kalér-kulon.
Image:New CHITOSE Airport terminal.jpg|Terminal bandar udara Chitosé Anyar.

## Rujukan 
## Tutumbu luar 
* New Chitose Airport Homepage
Épidémiologi

**Épidémiologi** téh cabang élmu biologi anu ngulik jeung nganalisis ngeunaan panyebaran, pola, jeung hal-hal anu nangtukeun kaayaan kaséhatan jeung panyakit dina hiji populasi.

Épidémiologi mangrupakeun dasar pikeun kaséhatan masarakat, anu ngabentuk nyieunna kaputusan dina kawijakan umum jeung prakték dumasar bukti kalayan ngaidéntifikasi faktor résiko panyakit sarta nangtukeun tujuan pencegahan panyakit. Ahli épidémiologi nulungan dina ngarancang ulikan, ngumpulkeun jeung nganalisis data statistik, nyieun interprétasi, sarta nyebarkeun pamangihan (kaasup sakapeung ngaliwatan tinjauan sejawat jeung tinjauan sistematis). Épidémiologiogé geus ngabantu ngembangkeun métodologi anu dipaké dina panalungtikan klinis, panalungtikan kaséhatan masarakat, jeung, dina tingkat anu leuwih handap, panalungtikan dasar dina biologi.

Widang utama ulikan épidémiologi ngawengku sabab panyakit, panyebaran panyakit, panalungtikan wabah, pangawasan kaséhatan, épidémiologi lingkungan, épidémiologi forénsik, épidémiologi pagawéan, panyulangan, pamantauan hayati, sarta ngabandingkeun épék pangobatan saperti dina uji klinis. Ahli épidémiologi ngandelkeun disiplin élmu séjén saperti biologi pikeun leuwih ngarti kana prosés panyakit, statistika pikeun ngamangpaatkeun data sacara éfisién sarta nyokot kacindekan anu pas, élmu sosial pikeun leuwih ngarti kana sabab langsung jeung pang deukeutna, jeung rékayasa pikeun ngukur paparan.

Kecap épidémiologi sacara harfiah hartina "studi ngeunaan naon anu aya di antara jalma", asalna tina basa Yunani *epi* anu hartina "di antara", *demos* anu hartina "jalma, distrik", jeung *logos* anu hartina "studi, kecap, wacana", anu nuduhkeun yén épidémiologi ngan ukur lumaku pikeun populasi manusa. Sanajan kitu, istilah ieu loba dipaké dina ulikan populasi sasatoan (épidémiologi sato), sanajan istilah "épizoologi" ogé aya, sarta geus dipaké ogé pikeun ulikan populasi pepelakan (épidémiologi panyakit tutuwuhan).

Bédana antara "epidemi" jeung "endemi" munggaran ditétélakeun ku Hippokrates, pikeun ngabédakeun antara panyakit anu "nganjang" ka hiji populasi (epidemi) jeung panyakit anu "cicing di jero" hiji populasi (endemi). Istilah "épidémiologi" sigana munggaran dipaké pikeun ngajelaskeun ulikan epidemi dina taun 1802 ku dokter Spanyol ngaranna Villalba dina karyana, *Epidemiología Española*. Ahli épidémiologiogé ngulik interaksi panyakit dina hiji populasi, hiji kaayaan anu disebut sindemik.

Istilahépidémiologi ayeuna loba dipaké pikeun ngajelaskeun gambaran jeung sabab rupa-rupa kaayaan kaséhatan, lain ukur panyakit epidemi, tapi ogé panyakit sacara umum, komo kaayaan anu lain panyakit tapi aya hubunganana jeung kaséhatan, saperti tekanan darah tinggi, déprési, jeung kabagisan. Ku kituna, epidemiologi dumasar kana kumaha pola panyakit bisa nyababkeun robahna fungsi awak manusa.

## Sumber Rujukan
Munara Reginald

jmpl|Munara Reginald, Irlandia
**Munara Reginald** (Basa Irlandia: *Túr Raghnaill*) téh hiji munara sajarah anu ayana di Waterford, Munster, Irlandia. Tempatna aya di tungtung wétan palabuhan kota. Munara ieu geus dipaké pikeun rupa-rupa kaperluan salila ratusan taun sarta jadi tanda kota anu penting di Waterford, ogé minangka titinggal utama tina sistem pertahanan kota dina jaman abad pertengahan. Ieu téh gedong sipil pangkolotna di Irlandia, sarta hiji-hijina monumén kota di ditu anu masih ngajaga ngaran Norse atawa Viking.

## Sajarah 
Munara Reginald di Waterford, Irlandia, asalna diwangun ku bangsa Anglo-Norman pikeun ngaganti benténg Viking baheula. Ngaran “Reginald” asalna tina *Raghnall*, wangun Gaelik tina ngaran Norse Kuna *Røgnvaldr*, anu dipaké ku sababaraha pangawasa Viking di kota éta.

Munara ayeuna diperkirakeun diwangun abad ka-13 atawa ka-14, sarta kungsi jadi bagian tina témbok pertahanan kota Waterford. Wangunna bunder, jangkungna 54 kaki, diaméter 42½ kaki, jeung témbokna kandel. Tempatna stratégis antara walungan St. John jeung walungan Suir, deukeut jeung Garéja Perancis.

Dina abad pertengahan, munara ieu salah sahiji tina 17 munara anu ngurilingan Waterford, sarta ayeuna masih aya 6 nu hirup. Di antarana, Munara Reginald téh anu panggedéna jeung pangpentingna, sarta dianggap conto anu hadé tina sistem pertahanan kota abad pertengahan di Irlandia.

## Sumber rujukan
Universitas Tartu

jmpl|Universitas Tartu
**Universitas Tartu** (Basa Esti: *Tartu Ülikool*) téh hiji universitas panalungtikan umum di kota Tartu, Éstonia. Ieu téh universitas negeri, panggedéna jeung pangkolotna di nagara éta. Universitas ieu diadegkeun taun 1632 ku Raja Swédia Gustavus Adolphus, sarta kanselir kahijina nyaéta Baron Johan Skytte, gubernur-jéndral propinsi Swédia Livonia.

Ayeuna, aya leuwih ti 15.000 mahasiswa, di antarana leuwih ti 1.500 mahasiswa asing. Kalolobaan palajaranana ngagunakeun basa Esti, tapi aya ogé 30 program nu maké basa Inggris, kaasup program Érasmus Mundus dina kimia analitik. Gedong sajarah universitas kaasup kana daptar *European Heritage Label* minangka lambang ideu universitas dina jaman Pencerahan. Universitas Tartu ogé jadi anggota *Coimbra Group* jeung *Utrecht Network*. Maskotna nyaéta manuk bulao anu dingaranan Tiksu.

## Gedong kampus 
Kampus boga opat musieum, kebon botani, jeung fasilitas olah raga anu biasana bisa dipaké ku umum. Universitas miboga 56 gedong, 11 di antarana aya di luar Tartu; 31 gedongna kaasup kana titinggal arsitéktur anu ngahias kota. Dina Méi 2023, Universitas Tartu ngawanohkeun deui tur virtual kalawan poto 360 derajat leuwih ti 160 lokasi di sakuliah kampus.

Sajaba ti éta, loba gedong kampus jeung asrama mahasiswa anyar diwangun atawa dirénovasi, contona gedong Von Bock. Sababaraha gedong anyar aya di wewengkon Maarjamõisa (sakitar 2 km kidul-kuloneun pusat universitas bersejarah), kayaning Institut Téknologi, Pusat Biomédis, Gedong Kimia, jeung Gedong Fisika anyar.

## Sumber rujukan
Daniel arap Moi

jmpl|Daniel arap Moi
**Daniel Toroitich arap Moi** CGH (2 Séptémber 1924 – 4 Pébruari 2020) téh saurang pulitikus Kénya anu ngajabat Présidén kadua Kénya ti taun 1978 nepi ka 2002. Anjeunna téh Présidén anu panglila-lilana ngajabat di Kénya. Saméméh éta, Moi kungsi ngajabat Wakil Présidén katilu Kénya ti taun 1967 nepi ka 1978 dina mangsa pamaréntahan Présidén Jomo Kenyatta, tuluy ngaganti jadi Présidén sanggeus Kenyatta pupus.

Moi lahir tina sub-kelompok Tugen, bagian ti urang Kalenjin di daérah Rift Valley, Kénya. Ti leutik anjeunna sakola di *Africa Inland Mission School*, tuluy ngalakukeun latihan guru di *Tambach Teachers Training College*, sarta digawé minangka guru nepi ka taun 1955. Sanggeusna anjeunna asup ka dunya pulitik sarta kapilih jadi anggota *Legislative Council* pikeun daérah Rift Valley. Nalika kamerdikaan mimiti deukeut, Moi ngiluan délegasi Kénya anu indit ka London pikeun Konférénsi Lancaster House, tempat dirancangna UUD munggaran Kénya sanggeus merdéka.

Dina taun 1960, anjeunna ngadegkeun *partéy Kenya African Democratic Union* (KADU) minangka lawan partéy *Kenya African National Union* (KANU) pamingpin Kenyatta. Sanggeus kamerdikaan taun 1963, Kenyatta anu tuluy jadi Perdana Menteri sarta engkéna Présidén, ngadorong Moi pikeun ngahijikeun dua partéy éta. Kenyatta ngangkat Moi kana pamaréntahan taun 1964 sarta ngawanohkeun anjeunna minangka Wakil Présidén taun 1967. Sanajan loba ditolak ku élit Kikuyu anu katelah Kiambu Mafia, Kenyatta tetep ngajaga Moi minangka Wakil Présidén. Sanggeus Kenyatta pupus taun 1978, Moi ngagentos ngajabat Présidén.

## Sumber rujukan
Bandar Udara Internasional Kansai

ogé disebut **Kankū** , nyaéta hiji bandara internasional anu ngalayanan kota-kota di aréa Kansai saperti Osaka, Kyoto, jeung Kobé. Ieu bandara diwangun di luhureun pulo réklamasi Kankūjima (関空島) anu perenahna di tengah Teluk Osaka deukeut basisir Honshū, 38km (24 mi) kidul-kuloneun ti Stasion Osaka, sarta sacara administratip aya di tilu kota, kaasup Izumisano (kalér), Sennan (selatan), dan Tajiri (tengah) di Préféktur Osaka. Pulo bandara anu kahiji legana 510 héktar (1.260 are) sedengkeun pulo anu kadua 545 héktar (1.347 are), kalawan total legana 1.055 héktar (2.607 are).

## Rujukan
Kastil Praha

jmpl|Kastil Praha
**Kastil Praha** (*Czech: Pražský hrad*) nyaéta hiji komplek kastil di Praha, Républik Céko, anu jadi tempat resmi pikeun padumukan jeung tempat gawé présidén Républik Céko. Kastil ieu mimiti diwangun dina abad ka-9, sarta geus lila jadi korsi kakawasaan pikeun raja-raja Bohemia, kaisar-kaisar Romawi Suci, jeung présidén Cékoslowakia. Ku kituna, istilah “Kastil Praha” atawa basajan disebut *“Hrad”* (hartina: Kastil) mindeng dipaké minangka metonimi pikeun ngarujuk ka présidén jeung staf atawa para penaséhatna. Mahkuta Pusaka Bohemia disimpen dina hiji rohangan rusiah di jero kastil ieu.

Nurunna kana *Guinness Book of Records*, Kastil Praha téh mangrupa kastil kuna panggedéna di dunya, kalayan legana ampir 70.000 méter pasagi (750.000 suku pasagi), panjangna kira-kira 570 méter (1.870 suku), sarta rubakna rata-rata 130 méter (430 suku). Kastil ieu jadi objék wisata pangpopulérna di Républik Céko. Dina taun 2024, kastil ieu didatangan ku 2,59 juta wisatawan.\

## Sumber rujukan
Musieum Emas, Bogotá

jmpl|Musieum Emas, Bogotá
**Musieum Emas** (*Spanyol: Museo del Oro*) mangrupakeun musieum arkéologi anu perenahna di Bogotá, Kolombia. Ieu musieum téh salah sahiji tujuan wisata anu panglobana didatangan di nagara éta. Unggal taun, kira-kira 500.000 wisatawan ngadatangan musieum ieu.

Di jerona, musieum nembongkeun rupa-rupa koléksi emas pra-Kolumbus jeung campuran logam séjén saperti tambaga. Musieum ieu miboga kumpulan artéfak emas panggedéna di dunya, anu dipintonkeun dina rohangan pameran lanté dua jeung tilu. Salian ti éta, aya ogé barang tina keramik, batu, cangkang, kai, jeung tékstil. Sadaya barang éta, nu dijieun tina logam anu ku budaya pribumi dianggap suci, ngabuktikeun kahirupan jeung pamikiran masarakat anu kungsi hirup di wewengkon Kolombia ayeuna saméméh panaklukan Spanyol ka Amérika.

Loba kelompok pribumi teu nganggap emas minangka sumber kakayaan, tapi leuwih percaya yén éta emas miboga nilai simbolis jeung ajén agama. Contona, panakluk Spanyol ngalaporkeun yén kulawarga karajaan Inca ngaku jadi turunan panonpoé jeung bulan, sarta emas dianggap minangka “késang panonpoé” jeung pérak minangka “cipanon bulan.”

## Sajarah 
Taun 1934, Bank Républik mimiti ngabantu ngajaga warisan arkéologi Kolombia. Barang anu kahiji diasupkeun kana koléksi nyaéta Poporo Quimbaya, anu geus dipintonkeun salila kira-kira 70 taun. Ayeuna musieum ieu dikelola ku Banrepcultural. Musieum ogé nyimpen rakit emas Muisca anu kasampak di Pasca taun 1969. Rakit éta ngagambarkeun upacara pelantikan zipa anyar (pamingpin Muyquytá) anu jadi dasar mitos El Dorado. Dina patungna, pamingpin anyar éta nangtung di tengah rakit, dikurilingan ku para kapala suku, sadayana dihias ku emas jeung bulu.
jmpl|Salah sahiji koléksi di Museum Emas, Bogotá
Sanggeus sapuluh taun gawé, musieum ieu dimekarkeun jeung dirénovasi dina Oktober 2008. Rénovasi éta nambahkeun lima rohangan paméran permanén anu ngeusian barang arkéologi, hiji rohangan interaktif, ogé fasilitas anyar saperti auditorium, rohangan paméran samentara, kafé, réstoran, jeung toko cendera mata. Salian di Bogotá, aya ogé cabang Museo del Oro di sababaraha kota séjén di Kolombia, di antarana Calima, Quimbaya, Santa Marta, jeung Cartagena.

## Sumber rujukan
Musieum Frida Kahlo

jmpl|Musieum Frida Kahlo
**Musieum Frida Kahlo** (basa Spanyol: *Museo Frida Kahlo*), katelah ogé Imah Biru (*La Casa Azul*) lantaran témbokna warna biru kobalt, nyaéta musieum imah sajarah jeung musieum seni anu dipasrahkeun pikeun kahirupan jeung karya seniman Méksiko, Frida Kahlo. Musieum ieu perenahna di wewengkon Colonia del Carmen, Coyoacán, Kota Méksiko. Ieu imah téh tempat lahir jeung gedéna Frida, ogé kungsi jadi tempat cicingna babarengan jeung salakina, Diego Rivera, sababaraha taun, nepi ka ahirna Frida pupus di salah sahiji kamar lantai luhur. Dina taun 1958, Diego Rivera nyumbangkeun ieu imah katut eusina pikeun dijadikeun musieum pikeun ngahormat Frida.

Eusina ngamuat kumpulan karya seni Frida Kahlo, Diego Rivera, jeung seniman séjén, ditambah deui jeung seni rahayat Méksiko milik maranéhna, artefak pra-Hispanik, poto, mémorabilia, barang pribadi, sarta sababaraha panataan rohangan imah saperti taun 1950-an. Ayeuna, ieu musieum jadi anu pang populérna di Coyoacán, sarta kaasup salah sahiji musieum anu pang loba dikunjungan di Kota Méksiko.

## Wangunan 
Imah/ musieum ieu perenahna di Colonia del Carmen, hiji wewengkon di Coyoacán, Kota Méksiko. Ti saprak taun 1920, Coyoacán, utamana Colonia del Carmen, geus miboga réputasi minangka puseur intelektual, lantaran jadi tempat cicing tokoh kawentar saperti Salvador Novo, Octavio Paz, Mario Moreno, jeung Dolores del Río. Ieu imah aya di pojok Jalan Allende jeung Londres, tembokna nu pinuh ku warna biru kobalt nyababkeun imah ieu dingaranan *La Casa Azul* (Imah Biru).

Saperti lolobana wangunan di éta wewengkon, imah ieu dikurilingan ku buruan tengah jeung kebon, hiji tradisi ti jaman kolonial. Legana imah téh 800 m², jeung buruan tengahna 400 m². Nalika diwangun taun 1904, gaya arsitékturna kénéh katingali ku hiasan Prancis, tapi hareup imahna tuluy dirubah jadi leuwih basajan saperti nu katingali ayeuna. Wangunan ieu miboga dua lanté, ngawengku kamar saré, studio, dapur gedé, jeung rohangan dahar. Lawang pangdeukeutna dihias ku mosaik batu alam karya Mardoño Magaña ti *Escuela de Pintura al Aire Libre* di Coyoacán, nu kagungan inspirasi tina mural Juan O’Gorman di Universitas Ciudad.

## Sumber rujukan
Garéja Barasoain

jmpl|Garéja Barasoain
**Garéja Barásoain** atawa Paroki *Our Lady of Mount Carmel* (Tagalog: [baɾaswaˈʔin]) téh hiji garéja Katolik Roma anu diadegkeun taun 1888 di Malolos, Bulacan, Pilipina. Garéja ieu aya dina yurisdiksi Kauskupan Malolos, sarta jarakna sakitar 42 kilométer (26 mil) ti Manila. Ku lantaran kungsi meunang julukan minangka "Ayunan Demokrasi di Wétan, gedong ageman anu pangpentingna di Pilipina", sarta jadi tempat diadegkeunna Républik Pilipina kahiji, garéja ieu jadi misuwur pisan pikeun niléy sajarahna di kalangan urang Pilipina.

## Sumber rujukan
Guru Gembul

jmpl|Guru Gembul (Haseup badag nyaéta Indonésia)
**Guru Gembul** (lahir taun 1985) nya éta saurang aktivis, kritikus, guru, ogé panyipta eusi (kontén) asal Indonésia anu kasohor ku karya-karyana nu eusina élmiah jeung patali jeung filsafat sosial.  Hanjakal, Guru Gembul, anu kasohor ku gaya nyarita lantangna, pupus waktu sawala jeung Ustadz Muhammad Nuruddin, lulusan Universitas Al-Azhar, Kairo, Mesir. 

Sanajan Guru Gembul mibanda karesep kana hal-hal anu unik, anjeunna boga kapedulian anu jero kana widang atikan. Buktina, waktu anjeunna masih ngagunakeun ngaran aslina, Guru Gembul (Johan Riadi), anjeunna geus dipercaya jadi asistén diréktur Boemi Matahari di Bandung.  

= Reperensi =
jmpl|Diréktur, Kang Johan, Sun Bohemian Komunitas
jmpl|Johan Riadi saméméh nyamur jadi Guru Gembul.
Évolusi réproduksi séksual

**Évolusi réproduksi séksual** téh mangrupa hiji cara adaptasi anu ilahar kapanggih dina ampir kabéh organisme multi-sél, ogé dina sabagéan organisme sél tunggal. Loba di antarana anu teu bisa baranak sacara aséksual. Saméméh aya sistem réproduksi séksual, prosés parobahan gén ti hiji generasi ka generasi salajengna liwat mutasi lumangsungna lalaunan jeung acak. Jinis kalamin mekar jadi hiji mékanisme anu épisién pikeun ngahasilkeun rupa-rupa variasi génétik, anu méré kauntungan supaya organisme bisa nyaluyukeun diri jeung parobahan lingkungan.

Sanajan kitu, séks mibanda ongkos sorangan. Dina réproduksi aséksual, organisme teu kudu méakkeun waktu atawa tanaga pikeun milih pasangan. Lamun kaayaan lingkungan tetep sarua, variasi génétik téh bisa jadi teu pati diperlukeun sabab organisme geus cukup adaptif. Najan kitu, séks geus jadi cara utama nu ngajadikeun rupa-rupa spésiés bisa tumuwuh jeung nyabang dina tangkal kahirupan. Prosés diversifikasi atawa ngabentuk cabang anyar dina tangkal filogénétik lumangsung leuwih gancang ngaliwatan réproduksi séksual tibatan réproduksi aséksual.

Évolusi réproduksi séksual ngajelaskeun kumaha sato, tutuwuhan, jamur, jeung protista anu baranak sacara séksual bisa mekar tina karuhun anu sarua, nyaéta spésiés éukariotik sél tunggal. Réproduksi séksual sumebar lega dina kelompok Éukarya, sanajan sababaraha spésiés aya anu leungit kamampuhan séksualna, saperti Bdelloidea. Sababaraha tutuwuhan jeung sato ogé bisa baranak sacara aséksual ngaliwatan apomiksis jeung partenogénésis tanpa leungit kalamina sakabéhna. Panalungtikan ngeunaan évolusi séks ngawengku dua hal anu patalina, nya éta asal-usulna jeung kumaha éta sistem bisa terus dipertahankeun.

## Sumber rujukan 
## Bacaan leuwih réa 
* 
* 
* 
* 

## Tutumbu luar 
* Why Sex is Good
* An essay summarising the different theories, dating from around 2001
* http://www.evolocus.com/Textbooks/Geodakian2012.pdf
ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ

**ᮛᮦᮕᮥᮘᮣᮤᮊ᮪ ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ** (ᮃᮊ᮪ᮞᮛ ᮜᮒᮦᮔ᮪: Républik Indonésia) ᮑᮆᮒ ᮠᮤᮏᮤ ᮔᮌᮛ ᮓᮤ ᮃᮞᮤᮃ ᮒᮨᮀᮌᮛ, ᮔᮥ ᮓᮤᮜᮤᮝᮒᮔ᮪ ᮊᮥ ᮌᮥᮛᮒ᮪ ᮊᮒᮥᮜᮤᮞ᮪ᮒᮤᮝ ᮏᮩᮀ ᮃᮚ ᮓᮤ ᮃᮔ᮪ᮒᮛ ᮘᮥᮃᮔ ᮃᮞᮤᮃ ᮏᮩᮀ ᮃᮅᮞ᮪ᮒᮢᮜᮤᮃ ᮞᮁᮒ ᮃᮔ᮪ᮒᮛ ᮞᮙᮥᮓᮢ ᮕᮞᮤᮖᮤᮊ᮪ ᮏᮩᮀ ᮞᮙᮥᮓᮢ ᮠᮤᮔ᮪ᮓᮤᮃ. ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮙᮀᮛᮥᮕ ᮔᮌᮛ ᮊᮕᮥᮜᮧᮃᮔ᮪ ᮔᮥ ᮕᮀᮌᮨᮌᮦᮔ ᮞᮓᮥᮑ, ᮓᮤᮍᮥᮔ᮪ ᮊᮥ |᮱᮳.᮴᮸᮷| ᮕᮥᮜᮧ, ᮊᮥ ᮊᮤᮒᮥᮔ ᮓᮤᮞᮨᮘᮥᮒ᮪ ᮇᮌᮦ ᮔᮥᮞᮔ᮪ᮒᮛ ("ᮕᮥᮜᮧ ᮜᮥᮃᮁ", ᮏᮝ ᮓᮤᮃᮀᮌᮕ᮪ ᮞᮜᮊᮥ ᮕᮥᮞᮩᮁᮔ).  

ᮊᮜᮝᮔ᮪ ᮕᮧᮕᮥᮜᮞᮤ ᮓᮤᮞᮝᮀ |᮲᮷᮰| ᮚᮥᮒ ᮏᮤᮝ ᮓᮤᮔ ᮒᮅᮔ᮪ |᮲᮰᮲᮰|, ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮙᮤᮔᮀᮊ ᮔᮌᮛ ᮔᮥ ᮕᮧᮕᮥᮜᮞᮤᮔ ᮕᮀᮜᮧᮘᮔ ᮊᮇᮕᮒ᮪ ᮞᮓᮥᮑ ᮞᮁᮒ ᮔᮌᮛ ᮕᮧᮕᮥᮜᮞᮤ ᮕᮍᮌᮨᮙ᮪ ᮄᮞ᮪ᮜᮙ᮪ ᮔᮥ ᮕᮀᮜᮧᮘᮔ ᮞᮓᮥᮑ, ᮞᮔᮏᮔ᮪ ᮞᮎᮛ ᮛᮨᮞ᮪ᮙᮤ ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮜᮄᮔ᮪ ᮔᮌᮛ ᮄᮞᮣᮙ᮪. ᮝᮍᮥᮔ᮪ ᮕᮙᮛᮦᮔ᮪ᮒᮠᮔ᮪ ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮑᮆᮒ ᮛᮦᮕᮥᮘᮣᮤᮊ᮪, ᮊᮜᮝᮔ᮪ ᮓᮦᮝᮔ᮪ ᮕᮨᮁᮝᮊᮤᮜᮔ᮪ ᮛᮊᮡᮒ᮪, ᮓᮦᮝᮔ᮪ ᮕᮨᮁᮝᮊᮤᮜᮔ᮪ ᮓᮆᮛᮂ, ᮏᮩᮀ ᮕᮢᮦᮞᮤᮓᮦᮔ᮪ ᮔᮥ ᮓᮤᮕᮤᮜᮤᮂ ᮜᮀᮞᮥᮀ ᮊᮥ ᮛᮠᮚᮒ᮪ᮔ. ᮕᮥᮞᮩᮁ ᮓᮚᮩᮂ ᮔᮌᮛ ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮑᮆᮒ ᮏᮊᮁᮒ. 

ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮘᮧᮌ ᮝᮒᮨᮞ᮪ ᮝᮨᮝᮨᮀᮊᮧᮔ᮪ ᮏᮩᮀ ᮙᮜᮚ᮪ᮞᮤᮃ ᮓᮤ ᮕᮥᮜᮧ ᮊᮜᮤᮙᮔ᮪ᮒᮔ᮪, ᮕᮕᮥᮃ ᮔᮥᮌᮤᮔᮤ ᮓᮤ ᮕᮥᮜᮧ ᮕᮕᮥᮃ, ᮞᮁᮒ ᮒᮤᮙᮧᮁ ᮜᮦᮞ᮪ᮒᮦ ᮓᮤ ᮕᮥᮜᮧ ᮒᮤᮙᮧᮁ. ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮙᮀᮛᮥᮕ ᮃᮀᮌᮧᮒ PBB ᮞᮁᮒ ᮞᮠᮤᮏᮤ-ᮠᮤᮏᮤᮔ ᮃᮀᮌᮧᮒ PBB ᮔᮥ ᮊᮥᮀᮞᮤ ᮊᮜᮥᮃᮁ ᮒᮤ ᮇᮁᮌᮔᮤᮞᮞᮤ ᮆᮒ. ᮞᮜᮤᮃᮔ᮪ ᮆᮒ, ᮄᮔ᮪ᮓᮧᮔᮦᮞᮤᮃ ᮇᮌᮦ ᮃᮀᮌᮧᮒ ᮒᮤ ASEAN, APEC, OSI ᮏᮩᮀ G-20.

## ᮛᮥᮏᮥᮊᮔ᮪
Chuo, Tokyo

'''''' nyaéta salah sahiji ti 23 distrik kota husus anu aya di Metropolis Tokyo, Jepang.

## Démografi 
Dumasar data sénsus Jepang, ieu jumlah pangeusi Chuo babaraha taun ka tukang.

## Rujukan 
## Tutumbu luar 
* Ramatloka resmi