open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ki Katémpél

**Ki Katémpél** (Aksara Sunda: ᮊᮤ ᮊᮒᮦᮙ᮪ᮕᮦᮜ᮪; nami ilmiah: *Ilex spicata*) nyaéta salah sahiji jinis tangkal leuweung anu asalna tina kulawarga Aquifoliaceae. Ieu tutuwuhan mangrupa spésiés asli ti wilayah Malesia, kaasup kapanggih loba di leuweung-leuweung pagunungan di Tatar Sunda, Jawa Kulon.

Dina literatur heubeul saperti kamus basa Sunda karya Jonathan Rigg (1862), ieu tangkal dicatet miboga ciri daun anu mirip jeung tutuwuhan *Buxus* sarta tumuwuh di leuweung-leuweung luhur.

## Déskripsi 
Ki Katémpél mangrupa tangkal leutik atawa rungkun anu jangkungna bisa nepi ka 15-20 méter. Kulit tangkalna warnana kulawu semu coklat. Daunna miboga tékstur leueur (coriaceous) kalawan susunan anu selang-seling (alternate). Kembangna leutik warnana bodas atawa héjo semu konéng, sedengkeun buahna mangrupa buah batu (drupe) anu warnana beureum nalika asak sarta robah jadi hideung lamun geus garing.

## Guna jeung Mangpaat 
Dumasar kana adat kabiasaan masarakat lokal sarta catetan botani, Ki Katémpél miboga sababaraha kagunaan:

* Bahan Wangunan: Kaina anu miboga tékstur cukup padet tur kuat sok dimangpaatkeun pikeun bahan konstruksi imah di pilemburan atawa pikeun nyieun parabot rumah tangga basajan.
* Ékosistem Leuweung: Salaku tutuwuhan asli pagunungan, ieu tangkal miboga peran penting dina ngajaga kasaimbangan ékosistem, utamana salaku panyerep cai sarta tempat panyalindungan fauna leutik.
* Poténsi Landong: Sanajan masih merlukeun panalungtikan leuwih jero, sababaraha spésiés dina genus *Ilex* dipikawanoh miboga sanyawa kimia anu bisa dipaké dina ubar tradisional.

## Habitat jeung Sumebarna 
Ki Katémpél ilaharna hirup di wewengkon pagunungan kalawan luhur 1.000 nepi ka 2.500 méter di luhur beungeut laut (mdpl). Sacara alami sumebar di wilayah Malesia liana, kayaning di Sumatra, Kalimantan, Sulawesi, sarta kapanggih ogé di semenanjung Malaya nepi ka New Guinea.

## Réferénsi
Ki Sépan

Ki Sépan (*Ficus septica*; Aksara Sunda: ᮊᮤ ᮞᮦᮕᮔ᮪) nyaéta salah sahiji jinis tangkal leutik anu asalna tina kulawarga Moraceae. Ieu tutuwuhan dipikawanoh lega di Tatar Sunda sarta miboga rupa-rupa ngaran di unggal daérah sarta dina basa asing.

## Étimologi 
Nami Ki Sépan dumasar kana kecap sépan dina basa Sunda anu hartosna meresihan atawa ngumbah. Hal ieu nujul kana kagunaan utama daunna dina kahirupan masarakat Sunda baheula. Nami spésiésna, *septica*, asalna tina basa Latin anu hartosna antiseptik atawa kamampuh pikeun nyegah inféksi, luyu jeung sipat kimia tutuwuhanana.

## Nami Daérah jeung Nami Asing 
Salaku tutuwuhan anu sumebarna lega, Ki Sépan miboga rupa-rupa sesebutan:
* Nami Daérah: Di Indonesia, lian ti Ki Sépan (Sunda), ieu tutuwuhan disebut ogé Awar-awar (Jawa, Belitung), Bar-abar (Madura), sarta Sirih Popar (Ambon).
* Nami Asing: Dina basa Inggris dipikawanoh ku nami Septic Fig. Di wilayah lianna sapertos di Filipina disebut Laping-it, sedengkeun di Taiwan dipikawanoh ku nami Kan-it.

## Déskripsi 
Ki Sépan biasana tumuwuh mangrupa rungkun gedé atawa tangkal leutik kalawan jangkungna nepi ka 5-10 méter. Batangna ngaluarkeun geutah anu warnana semu konéng sarta rada caket. Daunna miboga bentuk lonyod, lemes, sarta warnana héjo kolot anu herang. Buahna (syconium) bentukna buleud rada pépék, warnana héjo kalawan aya bintik-bintik bodas, sarta tumuwuh dina kélék daun.

## Kandungan Kimia 
Tutuwuhan ieu miboga rupa-rupa sanyawa aktif, di antarana alkaloid ficuseptine, bergenin, sarta rupa-rupa flavonoid. Kandungan ieu miboga sipat antibakteri sarta sitotoksik, anu matak Ki Sépan loba ditalungtik dina dunya médis modern pikeun poténsi ubar anti-kanker sarta anti-radang.

## Guna jeung Mangpaat 
Dina buku Jonathan Rigg (1862), dicatet yén Ki Sépan miboga mangpaat unik pikeun kahirupan sapopoé:
* Pébérésih Parobot: Daunna sering dianggo ku urang Sunda pikeun ngumbah atawa meresihan parabot dapur tina sésa gajih.
* Landong Tradisional: Geutahna sering dimangpaatkeun pikeun ngubaran raheut, bisul, sarta ateul dina kulit.
* Ékosistem: Salaku sumber kadaharan utama pikeun rupa-rupa jinis kalong (codot) sarta manuk leuweung.

## Habitat jeung Sumebarna 
Ki Sépan miboga daya adaptasi anu kuat, hirup subur di dataran rendah nepi ka dataran luhur kalawan luhur 1.500 méter di luhur beungeut laut (mdpl). Sacara alami sumebar ti India, Asia Kidul-Wétan, nepi ka Australia.

## Réferénsi
Ki konéng

Ki Konéng (*Arcangelisia flava*; Aksara Sunda: ᮊᮤ ᮊᮧᮔᮦᮀ) nyaéta salah sahiji jinis tutuwuhan liana (ngarambat) anu asalna tina kulawarga Menispermaceae. Ieu tutuwuhan dipikawanoh pisan di Tatar Sunda kusabab kaina anu miboga warna konéng sarta mangpaatna anu luar biasa dina dunya ubar tradisional.

## Étimologi 
Nami Ki Konéng dicandak tina ciri fisik kaina anu miboga warna konéng caang nalika diteukteuk. Dina basa Sunda, kecap konéng nujul kana warna sarta ogé nujul kana rimpang sapertos konéng (kunyit) anu miboga zat warna sarupa. Nami spésiésna, *flava*, asalna tina basa Latin anu hartosna konéng (yellow).

## Nami Daérah jeung Nami Asing 
Ki Konéng miboga rupa-rupa ngaran dumasar wilayahna:
* Nami Daérah: Lian ti Ki Konéng (Sunda), disebut ogé Kayu Kuning (Jawa, Melayu), sarta Sirawan (Sumatra).
* Nami Asing: Dina basa Inggris dipikawanoh ku nami Yellow Fruit Moonseed. Di Filipina disebut Abutra.

## Déskripsi 
Ki Konéng mangrupa tutuwuhan anu tumuwuhna ngarambat (liana) anu panjangna bisa nepi ka 20-50 méter. Batangna boga diaméter nepi ka 5-10 cm, sarta lamun diteukteuk bakal katingali warna konéng caang. Daunna bentukna lonyod (ovate) kalawan tékstur anu rada kandel. Kembangna leutik warnana bodas semu konéng, sedengkeun buahna mangrupa buah batu (drupe) anu warnana konéng nalika asak.

## Kandungan Kimia 
Kakuatan utama Ki Konéng aya dina kandungan alkaloidna, utamana Berberine anu kacida luhurna. Kandungan kimia liana di antarana palmatine sarta jatrorrhizine. Sanyawa berberine ieu anu masihan warna konéng sarta miboga sipat antibakteri, antijamur, sarta anti-inflamasi.

## Guna jeung Mangpaat 
Dina buku Jonathan Rigg (1862), Ki Konéng disebutkeun miboga mangpaat pikeun:
* Zat Warna: Bagian kaina sering dianggo pikeun ngahasilkeun zat warna konéng alami pikeun tinun atanapi anyaman.
* Landong Tradisional: Kulit batangna digulung atawa dikulub pikeun ngubaran kasakit konéng (hepatitis), malaria, gangguan pencernaan, sarta antiseptik pikeun ngumbah raheut.

## Habitat jeung Sumebarna 
Ki Konéng ilaharna hirup di leuweung primér sarta sekunder ti dataran rendah nepi ka luhur 1.000 méter di luhur beungeut laut (mdpl). Sacara alami sumebar ti India, Asia Kidul-Wétan, nepi ka Papua New Guinea.

## Réferénsi
Tatapakan

**Tatapakan** nyaéta salah sahiji bagian penting dina struktur wangunan Imah Panggung masarakat Sunda. Sacara téknis, tatapakan mangrupakeun batu anu dijadikeun pondasi pikeun nahan tihang imah sangkan henteu langsung antel kana taneuh. 

Dina literatur klasik, Jonathan Rigg nyatet yén tatapakan téh mangrupa batu pondasi (*pedestal*) anu fungsina pikeun nyingkahan kai tihang tina karuksakan atawa buruk alatan lembapna taneuh.

## Bahan pikeun nyieun 
Bahan anu dipaké pikeun nyieun tatapakan biasana dicokot tina sumber daya alam anu aya di sabudeureun lingkungan, di antarana:
* **Batu Kali**: Batu anu miboga tékstur teuas sarta wangunna alami, biasana ngan saukur dipapas bagian luhurna sangkan datar.
* **Batu Andésit**: Jinis batu gunung anu kuat sarta awét, sering dipahat janten bentuk pasagi atanapi buleud pikeun imah anu langkung permanén.
* **Semén jeung Keusik** (Dina wangunan modéren): Pikeun imah panggung jaman ayeuna, tatapakan mindeng dijieun tina cor-coran semén (beton) sanajan tetep ngajaga fungsina salaku panahan tihang.

## Fungsi jeung Kaunggulan 
Tatapakan miboga sababaraha fungsi utama dina arsitéktur tradisional:
# **Nahan Kai**: Ngajaga sangkan tungtung tihang (purus) henteu gancang ruksak ku rinyuh atawa cai taneuh.
# **Kasaimbangan (Anti-Lini)**: Kusabab tihang imah ngan saukur "numpak" dina luhureun tatapakan (henteu dipelak mati), struktur imah panggung jadi leuwih fléksibel nalika aya lini (gempa bumi). Ieu mangrupa téknologi tradisional sangkan imah henteu gampang runtag.
# **Résapan Cai**: Ngabantu sistem drainase di handapeun kolong imah sangkan cai henteu ngeuyeumbeu.

## Filosofi 
Kecap tatapakan ogé miboga harti siloka dina kahirupan urang Sunda. Tatapakan dihartikeun salaku dasar atawa pondasi hirup, boh éta dina widang agama, tatakrama, atawa pangaweruh. Jalma anu miboga "tatapakan kuat" dihartikeun salaku jalma anu miboga prinsip sarta ajeg dina kaimananana.

## Rujukan
Kendang Penca

**Kendang Pencak** nyaéta salasahiji sasetél waditra tradisional ti Tatar Sunda anu husus dipaké pikeun mirig pintonan seni Pencak Silat atanapi kaulinan rakyat sapertos Adu Domba. Ieu waditra miboga pancén utama salaku pangatur wirahma *(dirigen)* anu nangtukeun gancang atanapi kendorna gerakan saurang juru Maén Po.

## Papasangan Waditra 
Sasetél Kendang Pencak biasana diwangun ku sababaraha komponen alat musik, nyaéta:

**Dua Kendang Gédé:** Mindeng disebut kendang indung, fungsina salaku pangatur tempo.

**Opat Kendang Leutik:** Biasana disebut kulantér, anu fungsina pikeun ngeusian variasi sora sarta méré aksén (accentuation) kana gerakan silat.

**Tarompét Sunda:** Waditra tiup anu méré mélodi utama dina pintonan.

**Gong atanapi Kempul:** Waditra anu fungsina salaku pamungkas wirahma *(punctuation)*.

## *Filosofi* jeung *Fungsi* 
Dina kontéks budaya Sunda, Kendang Pencak lain ngan saukur alat musik, tapi simbol *harmonisasi* antara gerak awak sarta rasa. Juru kendang (nayaga) kedah miboga insting anu kuat pikeun nangkep unggal gerakan juru silat. Hubungan antara pamaén kendang sareng pamaén silat disebut hubungan téktok, di mana unggal neunggeul atanapi nakis kedah pas sareng sora "plak" atanapi "dung" tina kendang.

## Warna Wirahma (Tepak) 
Aya sababaraha jenis pola tepak anu umum digunakeun, di antarana:

**Tepak Dua:** Wirahma anu rada laun, biasana dipaké nalika juru silat nuju mintonkeun kageulisan jurus *(éstétika).
**Tepak Tilu:** Wirahma anu leuwih gancang sarta maceuh, dipaké nalika nuju mintonkeun tarung atawa *sparring''.
**Palérédan:** Pola tepak anu dinamis, mindeng dipaké dina acara Adu Domba atanapi atraksi husus.

## Bahan jeung Wangun 
Kendang Pencak dijieun tina kai anu teuas sarta kualitasna saé, sapertos kai nangka atanapi kai sapan (Artocarpus heterophyllus). Bagian sora (mémbran) dijieun tina kulit munding pikeun sora anu beurat (kendang indung) sarta kulit sapi pikeun sora anu leuwih luhur (treble).

## Rujukan
Kempul

**Kempul** nyaéta salasahiji waditra tradisional Sunda anu kaasup kana papasingan alat *musik pukul (idiifon)* atawa ditakol. Dina sasetél Kendang Penca atanapi Gamelan, kempul miboga wangun anu mirip sareng Goong, nanging ukuranana leuwih leutik sarta sora anu dihasilkeunana leuwih luhur (nyéngkér).

## Fungsi jeung Pancén 
Dina struktur musik tradisional Sunda, kempul miboga pancén salaku waditra pamatukan atanapi pangatur wirahma di sela-sela sora gong. Upami gong fungsina salaku pamungkas lagu, kempul mah fungsina pikeun méré aksén dina unggal babak wirahma (colotomic structure).

Dina pintonan Penca Silat, sora kempul mindeng dipaké pikeun:

Méré tanda gerakan: Nalika juru silat nuju ngalakukeun gerakan transisi sateuacan jurus pamungkas.

Ngajaga wirahma: Ngabantuan Kendang supados wirahma tetep ajag sarta henteu balapan (stabilizer).

## Bahan jeung Cara Nabéh 
Kempul dijieun tina bahan logam sapertos perunggu (campuran tambaga sareng timah) atanapi beusi. Ieu waditra ditabéh ku cara nakol bagian penclon (bagian anu nonjol di tengah) nganggo panakol husus anu bagian tungtungna dibungkus ku kaén atanapi karét supados sora anu dihasilkeunana henteu teuing "heumpeung".

## Bédana sareng Gong 
Sanajan sarua kagolong kana alat musik penclon, bédana kempul sareng gong nyaéta:

Ukuran: Diameter kempul biasana antara 30 dugi ka 45 cm, sedengkeun gong tiasa langkung ti 60 cm.

Sora: Sora kempul leuwih pondok aweuhanna (gema-na) dibandingkeun sareng sora gong anu dangu sarta panjang.

## Rujukan
Pariuk

**Pariuk** nyaéta pakakas dapur tradisional Sunda anu wangunna buleud, miboga beuteung anu rada gedé sarta biwir anu mébér ka luar. Jaman baheula, pariuk lolobana dijieun tina taneuh liat (lempung), nanging ayeuna parantos seueur pariuk anu dijieun tina alumunium atanapi beusi kandel anu méh sami sareng Kastrol.

## Bahan sarta Kagunaan 
Pariuk miboga kagunaan anu rupa-rupa dumasar kana bahanna:

Pariuk Taneuh: Sering dipaké pikeun masak jamu, ngulub sayur, atanapi masak deungeun sangu anu peryogi panas anu ajang *(stabil)*. Masakan anu dipasak dina pariuk taneuh dipercaya miboga rasa anu leuwih has sarta seungit.

Pariuk Logam: Biasana dipaké pikeun nyangu (ngaliwet) sarta masak sayur dina jumlah anu seueur.

R.A. Danadibrata nétélakeun yén pariuk téh nyaéta parabot dapur paranti nyangu atawa masak sayur, dijieuna tina taneuh atawa alumunium.

## Filosofi sarta Babasan 
Dina budaya Sunda, pariuk sanés ngan saukur alat masak, tapi ogé mangrupa simbol kasejahteraan kulawarga. Aya sababaraha babasan anu ngagunakeun kecap pariuk:

"Nabeuh pariuk bari nyatu": Ngagambarkeun jalma anu katingalna susah tapi sabenerna mah boga harta atawa keur senang.

"Pariuk nangkub": Simbol kulawarga anu nuju prihatin atanapi henteu boga keur masakeun.

## Rujukan
Gentong

**Gentong** nyaéta pakakas tradisional Sunda anu wangunna buleud gedé sarta miboga beuteung anu melendung, dipaké pikeun wadah neundeun cai atanapi bahan pangan sapertos béas. Gentong tradisional dijieun tina taneuh liat anu didéang (dibakar) dugi ka kuat sarta kedap cai.

## Wangun sarta Ciri Has 
Salah sahiji wangun gentong anu unik nyaéta miboga suku atanapi panyangga (*vinnen*) dina bagian handapna. Ieu fungsi panyangga téh supados gentong henteu langsung antel kana taneuh anu jemlék sarta ngajaga kasaimbanganana. Jonathan Rigg dina kamusna nyebatkeun yén gentong téh nyaéta wadah tina taneuh liat anu dipaké pikeun rupa-rupa kaperluan neundeun barang di jero imah.

R.A. Danadibrata ogé nétélakeun yén gentong téh nyaéta wadah anu dijieuna tina taneuh, wangunna melendung gedé, paranti neundeun cai atawa béas.

## Kagunaan 
Wadah Cai: Diteundeun di dapur atanapi di payuneun bumi. Cai dina gentong taneuh karasa langkung tiis sarta seger margi sipat taneuh liat anu tiasa nyerep hawa tiis.

Wadah Bahan Pangan: Sering dipaké neundeun béas atanapi hasil bumi sanésna supados aman tina gangguan sato sarta tetep garing.

## Rujukan
Cépon

**Cépon**; sipon, nyaéta pakakas dapur tradisional Sunda anu dijieun tina anyaman Awi, wangunna buleud sarta miboga suku (tatakan) tina kai atanapi awi anu disebut soko. Cépon miboga wangun anu méh sarupa sareng Boboko, nanging ukuranna langkung alit.

## Bahan sarta Wangun 
Cépon dijieun tina siksikan awi. Salah sahiji ciri hasna nyaéta miboga suku (soko) dina bagian handapna supados wadahna henteu langsung antel kana aneuh. Anyamanana bisa rapet pisan atawa rada anggang dumasar kana kagunaanana, sapertos pikeun wadah barang anu peryogi hawa supados henteu gampang buruk.

R.A. Danadibrata nétélakeun yén cépon téh nyaéta wadah anu dijieuna tina anyaman awi, wangunna siga boboko tapi leutik, paranti neundeun rupa-rupa barang saperti bungbu, endog, atawa sayuran.

## Fungsi 
Cépon miboga fungsi anu rupa-rupa dina kahirupan sapopoé urang Sunda:

*Wadah Bungbu: Dipaké pikeun neundeun bawang, cabé, sarta samara dapur sanésna.
*Wadah Endog: Sering dipaké pikeun neundeun endog hayam sangkan aman sarta henteu gampang peupeus.
*Wadah Sayur: Nalika nuju masak, cépon sok dipaké pikeun wadah sayuran anu tos dibérésihan.

## Rujukan
Sigay

**Sigay** nyaéta pakakas tradisional Sunda mangrupa tarajé anu dijieun tina saleunjeur awi gombong atanapi awi baloka anu panjang. Béda sareng tarajé ilahar anu miboga dua tihang, sigay mah ngan saukur hiji tihang awi anu bukuna diségét atanapi diliangan paranti nincakna suku nalika badé naék ka luhur.

## Cara Nyieun sarta Wangun 
Sigay dijieun tina awi anu tos kolot sarta lempeng. Carana:

* Pilih awi gombong anu ageung sarta panjangna luyu sareng kabutuhan (biasana 5 dugi ka 10 méter).

* Di unggal buku awina, diségét atanapi diliangan sakedik nganggo Péso atanapi Baliung paranti panyepelan panangan sarta tincakan suku.

*Sakapeung, aya ogé sigay anu ditalian ku potongan awi leutik dina unggal bukuna pikeun janten hambalan *(anak tangga)*.

R.A. Danadibrata nétélakeun yén sigay téh nyaéta awi sateukteuk anu dikoétan bukuna paranti naék kana tangkal kawung, kalapa, atawa tangkal buah.

## Kagunaan 
Pakakas ieu kacida pentingna pikeun:

Tukang Sadap: Dipaké unggal dinten pikeun naék kana tangkal kawung nalika badé nyadap cai lahang.

Panén Buah: Dipaké pikeun naék kana tangkal anu luhur sapertos tangkal kalapa, peuteuy, atanapi buah anu tangkalna luhur.

Ngala Madu: Sakapeung dipaké ogé ku para pamoro madu leuweung pikeun naék kana tangkal anu jangkung pisan.

Kusabab ngan saukur sateukteuk, sigay téh hampang sarta gampang dibawa atanapi dipindah-pindah ku hiji jalma.

## Rujukan
Gégép

**Gégép** (atanapi sering disebut Tang dina istilah modéren) nyaéta pakakas tradisional Sunda anu dijieun tina beusi, diwangun ku dua lambaran beusi anu ditalikeun ku *poros* (paku) di tengahna sangkan bisa dibuka jeung dirapetkeun. Fungsi utamana nyaéta pikeun nyapit, metot, atanapi nyepeng barang-barang anu meryogikeun tanaga ageung atanapi barang anu henteu tiasa dicepeng ku panangan sacara langsung sapertos barang panas di gosali.

## Kagunaan 
Dina kahirupan masarakat Sunda, gégép miboga rupa-rupa fungsi dumasar kana tempatna:

Di Gosali: Dipaké ku tukang beusi (panday) pikeun nyapit beusi panas anu nuju dibeuleum atanapi nuju ditempa luhureun paron (sapertos anu némbongan dina gambar).

Di Dapur: Dipaké pikeun nyandak ruhak tina hawu atanapi mindahkeun pakakas masak anu panas.

Pertukangan: Dipaké pikeun metot paku anu nanceub dina kai atanapi pikeun neukteuk kawat.

R.A. Danadibrata nétélakeun yén gégép téh nyaéta pakakas tina beusi paranti nyepit atawa nyekel barang anu panas sarta paranti metot paku.

## Wangun 
Wangun gégép tradisional biasana miboga gagang anu panjang sangkan panangan anu nyepengna henteu kakeunaan ku panas. Bagian tungtung panyapitna miboga *permukaan* anu kasar atawa miboga huntu sangkan barang anu dicepit henteu gampang lésot.

## Rujukan
Sembung

**Sembung** (*Blumea balsamifera*) nyaéta tutuwuhan rungkun anu asalna tina kulawarga *Asteraceae*. Ieu tutuwuhan geus lila dipaké ku masarakat Sunda salaku ubar tradisional, utamana pikeun ngubaran kasakit anu patali jeung patuangan sarta pernapasan.

## Karakteristik 
Sembung tumuwuh mangrupa rungkun anu jangkungna bisa nepi ka 3-4 méter. Daunna miboga ciri has:
* Wangunna lonyod (oval) kalayan tungtung anu léncéng.
* Daunna lemes kawas buludru sarta miboga ambeu anu seungit has (mirip kamper).
* Kembangna leutik, warnana konéng, sarta ngumpul dina saranggeuy *(malai)*.

## Kandungan Kimia sarta Kagunaan 
Dina dunya médis sarta hébal, sembung dipikawanoh miboga kandungan sanyawa aktif sapertos *borneol*, *cineole*, sarta *limonene*.

Dina buku *Tumbuhan Obat Sunda* sarta rujukan akademis, sembung miboga mangpaat pikeun:
1. Ubar Batuk sarta Asma: Cai kuluban daunna diinum pikeun ngéncérkeun reuhak (ékspéktoran).
2. Nyeri Beuteung: Ngubaran mules, kembung, sarta maag.
3. Sariawan: Daunna tiasa dipaké pikeun kekemu saatos dikulub.
4. Antiséptik: Dipaké pikeun ngumbah raheut atanapi bareuh.

## Ngaran Daérah 
Sembung miboga sababaraha ngaran gumantung daérahna:
* Sunda: *Sembung*
* Jawa: *Sembung gantung, sembung legi*
* Madura: *Kamandhin*

## Bacaeun salajengna 
* Dalimartha, Setiawan. (2000). *Atlas Tumbuhan Obat Indonesia Jilid 2*. Jakarta: Trubus Agriwidya.
* Heyne, K. (1913). *De nuttige planten van Nederlandsch-Indië*. Batavia: Ruygrok & Co.

## Tutumbu ka luar 
* Profil Blumea balsamifera di Database Herbal Farmasi UI
* Profil Spesies di CABI Invasive Species Compendium

## Rujukan
Saka

**Saka** atawa **Kembang Saka** (*Etlingera hemisphaerica*) nyaéta tutuwuhan tina kulawarga jahé-jahéan (*Zingiberaceae*) anu loba kapanggih di pulo Jawa, utamana di tatar Sunda. Ieu tutuwuhan téh masih sakulawarga jeung honjé, tapi miboga warna kembang anu leuwih poék (beureum kolot) sarta tangkal anu leuwih jangkung.

## Karakteristik 
Saka tumuwuh mangrupa rungkun (*herba*) taunan anu miboga beuti di jero taneuh. Sababaraha ciri hasna nyaéta:
* Tangkal: Bisa tumuwuh jangkung nepi ka 4-7 méter, wangunna semu buleud sarta miboga pelepah daun.
* Daun: Wangunna léncéng panjang (*oblong-lanceolate*) kalayan warna héjo poék.
* Kembang: Bijil tina rimpang deukeut taneuh, wangunna kawas gasing (hémi-sperik) kalayan kelopak kembang warna beureum poék atawa semu hideung (marun).

## Kagunaan salaku Ubar 
Dina budaya Sunda, saka lian ti dipaké pikeun campuran kadaharan (lalab atawa sambel), ogé miboga mangpaat ubar tradisional:
#Ubar Nyeuri Awak: Bagian rimpang sarta kembangna dipercaya bisa ngaleungitkeun rasa capé sarta nyeri awak saatos digawé beurat.
#Antimikroba: Kandungan minyak atsiri dina tangkal sarta kembangna miboga sipat antiseptik alami.
#Panyedap Rasa: Kembangna sering dipaké pikeun ngaleungitkeun ambeu hanyir dina lauk atanapi daging.

## Ngaran Daérah 
* Sunda: *Saka*, *Kembang Saka*
* Jawa: *Wungli*, *Gombor*

## Bacaeun salajengna 
* Heyne, K. (1913). *De nuttige planten van Nederlandsch-Indië*. Batavia: Ruygrok & Co.

## Tutumbu ka luar 
* Etlingera hemisphaerica di Plants of the World Online (Kew Science)
* Informasi Spesies di Plantamor

## Rujukan
Ixora coccinea

**Soka** (*Ixora coccinea*) nyaéta tutuwuhan kembang tina kulawarga *Rubiaceae* anu asalna ti India sarta loba dipelak di tatar Sunda salaku tutuwuhan hias sarta ubar tradisional. Kembangna miboga warna anu jéntré (ilaharna beureum) sarta ngumpul dina hiji dahan kawas payung.

## Karakteristik 
Tutuwuhan soka mangrupa rungkun (*perdu*) anu miboga ciri-ciri:
* **Tangkal**: Bisa tumuwuh nepi ka 2-3 méter, miboga dahan anu réngréng.
* **Daun**: Wangunna lonyod (oval) kalayan warna héjo kolot sarta téksturna rada kandel (kawas kulit).
* **Kembang**: Wangunna corong leutik anu mahkota kembangna aya opat, ngumpul jadi hiji ngagunduk padet.

## Kagunaan salaku Ubar 
Salian ti éndah katingalina, soka dipikawanoh miboga mangpaat pikeun kasehatan dumasar kana rujukan medis tradisional:
#**Nungkulan Haid Teu Teratur**: Cai kuluban akar sarta kembangna sering dipaké ku kaum wanoja pikeun ngalancarkeun *siklus haid* sarta ngurangan nyeri (*dismenore*).
#**Ubar Hipertési**: Dipercaya bisa mantuan nurunkeun tekanan darah tinggi.
#**Ubar Raheut**: Daun sarta kembangna ku diréndos tiasa dibalurkeun pikeun ngubaran raheut atanapi bareuh dina kulit.

## Ngaran Daérah 
* Sunda: *Soka*
* Jawa: *Soka*
* Madura: *Soka*

## Bacaeun salajengna 
* Dalimartha, Setiawan. (2003). *Atlas Tumbuhan Obat Indonesia Jilid 3*. Jakarta: Puspa Swara.
* Heyne, K. (1913). *De nuttige planten van Nederlandsch-Indië*. Batavia: Ruygrok & Co.

## Tutumbu ka luar 
* Ixora coccinea di Plants of the World Online (Kew Science)
* Informasi Spesies di Plantamor

## Rujukan
Séréh wangi

**Séréh Wangi** (*Cymbopogon nardus*) nyaéta tutuwuhan jujukutan tina kulawarga *Poaceae* anu dipikawanoh salaku sumber utama minyak atsiri (minyak sitronéla). Di tatar Sunda, ieu tutuwuhan loba dipelak pikeun ubar tradisional sarta bahan industri parfum atanapi pangusir gegeremet.

## Karakteristik 
Séréh wangi miboga ciri has anu ngabédakeunana sareng séréh dapur:
* Tangkal: Bagian handap tangkalna (pelepah daun) miboga warna semu beureum atawa bungur kolot.
* Daun: Ukuran daunna leuwih panjang sarta leuwih rubak ti batan séréh dapur, miboga ambeu seungit anu kacida seukeutna.
* Tumuwuh: Tumuwuh ngarungkun (*perennial clump*) sarta miboga akar serabut anu jero.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dina dunya pangobatan tradisional Sunda sarta hasil panalungtikan farmasi, séréh wangi dimangpaatkeun pikeun:
# Ubar Mandi: Cai kulubanna dipaké mandi pikeun ngaleungitkeun rasa cangkeul, nyeri awak, sarta kacapéan.
# Pangusir Reungit: Minyakna (sitronéla) mangrupa bahan alami pikeun ngusir reungit sarta serangga séjénna.
#Ubar Nyeri Sendi: Minyakna sering dipaké salaku minyak urut pikeun ngubaran rhematik sarta nyeri sendi.
#Antisépstik: Miboga sipat antifungal sarta antibaktéri anu kiat.

## Ngaran Daérah 
* Sunda: *séréh beureum*, *séréh wangi*
* Jawa: *Sere*
* Madura: *Sere*

## Bacaeun salajengna 
* Heyne, K. (1913). *De nuttige planten van Nederlandsch-Indië*. Batavia: Ruygrok & Co.

## Tutumbu ka luar 
* Cymbopogon nardus di Plants of the World Online (Kew Science)
* Profil Spesies di CABI Invasive Species Compendium

## Rujukan
Sikluk

**Sikluk** (*Lonicera japonica*) nyaéta tutuwuhan ngarambat (*climbing shrub*) tina kulawarga *Caprifoliaceae* anu asalna ti Asia Wétan, nanging parantos lami dipikawanoh sarta dipelak di tatar Sunda salaku tutuwuhan hias sarta ubar tradisional. Di sababaraha daérah, ieu tutuwuhan ogé disebut kembang *honeysuckle*.

## Ciri mandiri 
Sikluk miboga ciri-ciri fisik anu has:
* Tangkal: Ngarambat sarta bisa tumuwuh panjang nepi ka 10 méter, miboga dahan anu liat.
* Daun: Wangunna léncéng (oval) sarta héjo sapanjang taun (*evergreen*).
* Kembang: Wangunna unik kawas tabung, miboga ambeu anu kacida seungitna. Warna kembangna robah-robah, nalika kakara mekar warnana bodas, tuluy lila-lila robah jadi konéng.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dina dunya pangobatan tradisional Sunda sarta hasil panalungtikan farmasi, kembang sarta daun sikluk dimangpaatkeun pikeun:
# Ubar Panas Jero: Cai kuluban kembangna dipercaya bisa niiskeun awak sarta ngubaran panas jero.
# Ubar Radang: Miboga sipat anti-inflamasi anu kuat pikeun ngubaran radang tikoro sarta batuk.
# Detoksifikasi: Dipaké pikeun ngabersihkeun racun dina jero awak sarta ngubaran panyakit kulit sapertos bisul atanapi ateul-ateul.

## Ngaran Daérah 
* Sunda: *Sikluk*
* Indonesia: *Kembang madu*, *Suseu*

## Tutumbu ka luar 
* Lonicera japonica di Plants of the World Online (Kew Science)
* Profil Spesies di CABI Invasive Species Compendium

## Rujukan
Nayaga

**Nayaga** atanapi Panayagan; wiyaga nyaéta sebutan husus pikeun jalma anu miboga kaahlian dina nabeuh waditra tradisional Sunda, sapertos Kendang, Gamelan, Degung, atanapi Kendang Penca. Nayaga miboga peran penting dina ngajaga wirahma sarta suasana dina unggal pintonan seni, boh éta seni sora, seni tari, boh seni béla diri.

## Étymologi sarta Filosofi 
Dina kamus basa Sunda pangmunggarana, Jonathan Rigg nyebutkeun yén **Nayaga** miboga harti salaku jalma anu pagawéanana nabeuh gamelan *(a player on the gamelan)*. Rigg ogé nyatet istilah **Panayagan** anu hartina sakumpulan pamaén gamelan *(a band of gamelan players)*.

R.A. Danadibrata nambihan yén nayaga téh nyaéta jalma anu ahli dina widang seni karawitan sarta nabeuh waditra. Sacara filosofis, kecap "Nayaga" asalna tina basa Sansekerta, nyaéta *ni-yaga* anu miboga harti pamingpin atanapi jalma anu ngatur hiji upacara. Dina budaya Sunda, saurang nayaga dianggap seniman anu miboga kaseukeutan rasa (estetika) sarta disiplin anu luhur.

## Papakéan 
Dina pintonan resmi atanapi adat, nayaga biasana nganggo raksukan tradisional anu khas:

Iket: Tutup sirah anu némbongkeun jati diri sarta kadéwasaan.n
Pangsi: Raksukan hideung anu praktis sarta némbongkeun karakter rahayat, hususna dina Kendang Penca.
Beskap atanapi Jas Takwa: Dipaké pikeun acara resmi sapertos mirig Gamelan Degung dina upacara kawinan atanapi adat.

## Kalungguhan dina Kasenian 
Dina sasetél musik Sunda, aya sababaraha posisi husus pikeun nayaga dumasar kana waditana:

Juru Kendang: Nayaga anu nabeuh kendang, pancén salaku pamingpin tempo *(dirigen)*.
Juru Tarompét: Nayaga anu niup tarompét, pancén mawakeun mélodi.
Juru Gong: Nayaga anu nabeuh gong, pancé salaku pamungkas wirahma *(punctuation)*.

## Rujukan
Talingkup

**Talingkup** (*Claoxylon indicum*) nyaéta tutuwuhan rungkun atawa tangkal leutik anu kaasup kana kulawarga Euphorbiaceae. Ieu tutuwuhan loba kapanggih tumuwuh liar di tatar Sunda, utamana di sakuriling leuweung sekunder atawa tegalan. Dina literatur botani klasik, ieu tutuwuhan ogé kungsi ditalungtik ku Justus Karl Hasskarl nalika anjeunna nyusun katalog tutuwuhan di Kebon Raya Bogor.

## Étimologi 
Ngaran "Talingkup" dina basa Sunda nujul kana pasipatan daunna anu sakapeung katingali rada melengkung atawa "nangkup". Di sawatara wewengkon, tutuwuhan ieu ogé miboga ngaran lokal séjénna nanging talingkup mangrupa ngaran anu paling umum dipaké ku masarakat Jawa Kulon.

## Sajarah Klasifikasi 
Ngaran ilmiah *Claoxylon indicum* munggaran ditalungtik ku Caspar Georg Carl Reinwardt sarta Carl Ludwig Blume, nanging sacara resmi dipindahkeun kana génus *Claoxylon* ku Hasskarl dina pertengahan abad ka-19. Kulawarga Euphorbiaceae mangrupa salah sahiji kulawarga tutuwuhan panggedéna anu miboga ciri has mangrupa ayana geutah dina tangkalna.

## Karakteristik Morfologi 
Talingkup miboga ciri fisik anu mandiri:
* Daun: Wangunna lonjong nepi ka oval, sisina réngat (*serrate*), sarta permukaan daunna miboga bulu-bulu lemes (*pubescent*). Tékstur daunna rada ipis nanging liat.
* Tangkal: Tumuwuh mangrupa rungkun anu jangkungna bisa nepi ka 5-10 méter. Kulit tangkalna warnana kulawu semu coklat.
* Kembang: Kembangna leutik, warnana héjo semu konéng, sarta bijil dina rurumpun anu panjang (*raceme*).
* Buah: Buahna mangrupa kapsul anu boga tilu bagian (*trilocular*), warnana héjo nalika ngora sarta bakal robah jadi coklat nalika geus asak.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dumasar kana buku *Tumbuhan Obat Sunda*, talingkup miboga sawatara mangpaat tradisional:
# Ubar Raheut: Daun talingkup anu dititih bisa dipaké pikeun nutupan raheut luar supados gancang garing sarta nyinglar inféksi.
# Panyinglar Panas: Cai kuluban daunna sakapeung dipaké pikeun niiskeun awak nalika muriang (*demam*).
# Kasehatan Kulit: Di sababaraha tempat, geutahna dipaké pikeun ngubaran gangguan kulit kawas ararateul.

## Sebaran sarta Ékologi 
Talingkup sumebar sacara alami ti India, Cina Kidul, Asia Tenggara, nepi ka Papua Nugini. Ieu tutuwuhan resep tumuwuh di wewengkon anu negrak kakeunaan cahaya panonpoé atawa di sisi leuweung anu kaayaanna jemlék.

## Tutumbu ka luar 
* Claoxylon indicum di Kew Science
* Claoxylon indicum dina World Flora Online

## Rujukan
Litsea odorifera

*Litsea odorifera*; **Trawas** nyaéta tutuwuhan kai anu kaasup kana kulawarga Lauraceae. Ieu tutuwuhan kawéntar di tatar Sunda alatan daunna miboga ambeu seungit anu has sarta seukeut, ku kituna mindeng dimangpaatkeun boh pikeun ubar tradisional boh pikeun bahan campuran parfum alami.

## Nami Daérah 
Salaku tutuwuhan anu sumebarna cukup lega, trawas miboga rupa-rupa nami vernakular di antarana:
* Sunda: *Trawas*, *Ki trawas*, *Terawas*.
* Jawa: *Trawas*, *Terawas*, *Adas-adasan*.
* Madura: *Trawas*.
* Melayu: *Medang*, *Terawas*.
* Inggris: *Aromatic Litsea*.

## Sajarah Klasifikasi 
Ngaran ilmiah *Litsea odorifera* sacara resmi dipublikasikeun ku ahli botani Walanda, Theodoric Valeton. Kulawarga Lauraceae ddimana trawas aya didinya mangrupa kulawarga anu sarua jeung kayu manis sarta alpukat, anu memang dipikawanoh miboga sanyawa aromatik anu kuat.

## Karakteristik Morfologi 
Trawas miboga ciri fisik anu mandiri:
* Daun: Wangunna léncéng (*lanceolate*) nepi ka oval, téksturna kandel sarta heuras (*coriaceous*). Upami daunna dirameus, bakal ngaluarkeun ambeu seungit anu kacida seukeutna.
* Tangkal: Bisa tumuwuh janten tangkal badag anu jangkungna nepi ka 15-25 méter. Kaina miboga kualitas anu saé sarta miboga sipat awét.
* Kembang: Kembangna laleutik, ngumpul dina ranggeuyan (*inflorescence*), sarta warnana semu konéng atawa bodas.
* Buah: Buahna mangrupa buah batu (*drupe*) leutik bunder anu warnana bakal robah jadi poék nalika geus asak.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dumasar kana rujukan buku *Tumbuhan Obat Sunda*, trawas dimangpaatkeun pikeun:
1. Ubar Nyeri Beuteung: Cai kuluban daunna dipercaya bisa ngubaran mules sarta gangguan pencernaan.
2. Ngaronjatkeun Nafsu Tuang: Ambeu has tina daunna bisa dipaké pikeun nambihan napsu tuang.
3. Minyak Urut: Sari tina daun atawa kaina mindeng dicampurkeun kana minyak urut pikeun ngaleungitkeun rasa cangkeul sarta nyeri otot (*rematik*).

## Sebaran sarta Ékologi 
Trawas mangrupa tutuwuhan asli ti wewengkon Malesia, utamana loba kapanggih di pulo Jawa, Sumatera, sarta Kalimantan. Ieu tutuwuhan biasana tumuwuh di leuweung pagunungan (*montane forest*) dina jangkungna 500 nepi ka 1.500 méter di luhur beungeut cai laut.

## Tutumbu ka luar 
* Litsea odorifera di Kew Science
* Litsea odorifera dina World Flora Online

## Rujukan
Camellia assimilis

**Camellia assimilis** (ogé dipikawanoh ku ngaran lokal salaku bagian tina kelompok **Ki téh** atawa **Kiperat**) nyaéta tutuwuhan rungkun anu kaasup kana kulawarga Theaceae. Ieu tutuwuhan mangrupa baraya deukeut tina tutuwuhan téh (*Camellia sinensis*), nanging leuwih loba tumuwuh sacara liar di leuweung-leuweung tropis sarta subtropis. Di tatar Sunda, tutuwuhan ieu miboga ajén anu luhur boh tina jihat ékologi boh tina poténsi ubar tradisionalna.

## Étimologi sarta Klasifikasi 
Ngaran génus *Camellia* dicokot tina ngaran saurang misionaris sarta ahli botani, Georg Joseph Kamel. Spésiés *C. assimilis* miboga ngaran epitét "assimilis" anu hartosna "mirip" atawa "nyarupaan", nujul kana pasipatan fisikna anu kacida miripna jeung sababaraha spésiés *Camellia* séjénna, utamana dina wangun daun sarta kembangna.

## Karakteristik Morfologi 
*Camellia assimilis* miboga ciri fisik anu mandiri:
* Tangkal: Tumuwuh mangrupa rungkun atawa tangkal leutik (*shrub or small tree*), jangkungna bisa nepi ka 3-5 méter. Dahanna lemes sarta warnana semu coklat kolot.
* Daun: Daunna selang-seling (*alternate*), wangunna léncéng (*lanceolate* dugi ka *elliptic*), kalayan sisina anu réngat (*serrate*). Tékstur daunna kandel (*coriaceous*) sarta miboga permukaan anu lemes (glabrous).
* Kembang: Kembangna bijil tina kélék daun (*axillary*), warnana bodas bersih kalayan benang sari anu loba di tengahna. Kembangna miboga ambeu anu seungit has.
* Buah: Buahna mangrupa kapsul anu teuas, ilaharna ngandung siki anu miboga kandungan minyak anu luhur.

## Sebaran sarta Ékologi 
Tutuwuhan ieu sacara alami sumebar ti wewengkon Cina Kidul dugi ka Asia Tenggara, kalebet di sawatara leuweung pagunungan di tatar Sunda. Ieu tutuwuhan resep tumuwuh di wewengkon anu iuh (teduh) sarta miboga kalembaban anu luhur, ilaharna dina jangkungna 500 dugi ka 1.500 méter di luhur permukaan laut.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dina buku *Tumbuhan Obat Sunda* sarta pangaweruh lokal masarakat pagunungan:
1. Antiséptik Alami: Daunna dipaké pikeun ngumbah raheut luar supados teu tépa inféksi.
2. Panyinglar Panas: Sanajan henteu sakumah téh biasa, cai kuluban daunna sakapeung dipaké pikeun niiskeun awak (panas jero).
3. Antioksidan: Miboga kandungan polifénol anu mirip jeung barayana, miboga poténsi pikeun ngajaga daya tahan awak tina radikal bébas.

## Konservasi 
Alatan sebaranna anu kawates sarta parobahan lahan leuweung janten tatanén, *Camellia assimilis* mimiti hésé kapanggih di alam liar. Usaha konservasi diperlukeun pikeun ngajaga genétika tutuwuhan ieu salaku baraya liar tina tutuwuhan téh budidaya.

## Tutumbu ka luar 
* Camellia assimilis di Kew Science
* Camellia assimilis dina World Flora Online

## Rujukan
Dadap serep

**Dadap serep** (*Erythrina subumbrans*) nyaéta tutuwuhan kai anu kaasup kana kulawarga Fabaceae. Ieu tutuwuhan miboga harti anu kacida pentingna dina widang kaséhatan tradisional masarakat Sunda. Jonathan Rigg nyatet yén dadap serep mangrupa jenis dadap anu tangkalna lemes sarta teu aya cucukan, mindeng dipelak di sakuriling imah atawa kebon.

## Nami Daérah 
Dina rupa-rupa dialék, ieu tutuwuhan miboga nami vernakular:
* Sunda: *Dadap serep*, *Dadap lénang*.
* Jawa: *Dadap serep*.
* Melayu: *Dadap licin*.
* Inggris: *September bells*.

## Karakteristik Morfologi 
Dadap serep miboga ciri fisik anu mandiri:
* Daun: Wangunna majemuk tilu (*trifoliate*), leuwih lemes sarta leuwih ipis batan dadap cangkring.
* Tangkal: Kulitna lemes, warnana kulawu semu bodas, sarta anu paling utama nyaéta teu miboga cucuk dina tangkalna.
* Kembang: Kembangna warnana beureum ngora, tumuwuh dina tungtung régang na.

## Cara Ngarekahkeun 
Dadap serep kawéntar salaku tutuwuhan anu kacida gampangna dipelak. Aya dua cara utama pikeun ngarekahkeunana:
# Sték Tangkal: Ieu mangrupa cara anu paling umum sarta paling gampang. Carana nyaéta ku neukteuk dahan anu parantos rada kolot (ukuranana sakira-kira sarua jeung jempol leungeun) panjangna 50-100 séntiméter, saterusna langsung ditanceubkeun kana taneuh anu jemlék. Biasana dina sababaraha minggu, sirung anyar parantos mimiti bijil.
# Siki: Sanajan jarang dipaké alatan leuwih lila, dadap serep ogé bisa diréngkahkeun tina sikina. Siki anu parantos asak (warna coklat) bisa langsung dipelak dina média taneuh.

## Kagunaan salaku Ubar 
Dumasar kana buku *Tumbuhan Obat Sunda*, dadap serep mangrupa salah sahiji "ubar wajib" di imah pikeun ngunhkilan:
# Nurunkeun Panas: Daun dadap serep dirameus maké cai, saterusna dipaké pikeun ngomprés (*komprés tiis*) tarang budak anu muriang supados panasna serep (turun).
# Ubar kaseureud: Cai peresan daunna dipaké pikeun niiskeun kulit anu kakeunaan seuseureud gegeremet atawa ateul.

## Sebaran sarta Ékologi 
Dadap serep sumebar sacara alami di Asia Tenggara. Ieu tutuwuhan gampang pisan tumuwuh dina rupa-rupa kaayaan taneuh sarta mindeng dipaké salaku tangkal pangiuh dina pakebunan kopi sarta kakao.

## Rujukan
Tracheobionta

**Tracheobionta** (tina basa Yunani: *trachea* anu hartosna saluran/pembuluh sarta *phuta* anu hartosna tutuwuhan) atanapi dipikawanoh ogé salaku **Tracheophyta** nyaéta kelompok tutuwuhan anu parantos miboga *sistem pembuluh angkut (vaskular)* anu sampurna. Ieu sistem pembuluh diwangun ku xylem (pikeun ngangkut cai sarta mineral tina akar) jeung phloem (pikeun ngangkut hasil fotosintésis ka sakuliah bagian tutuwuhan).

## Sajarah sarta Étimologi 
Istilah **Tracheobionta** munggaran dipaké dina *sistem klasifikasi* modéren pikeun ngagolongkeun sakabéh tutuwuhan anu miboga jaringan pembuluh (tracheid). 

Pangaweruh ngeunaan sistem pembuluh ieu mimiti ditalungtik sacara jero ku ahli botani Swiss, Karl Wilhelm von Nägeli dina taun 1858, anu munggaran ngawanohkeun istilah *xylem* sarta *phloem*. Saterusna, dina taun 1936, Arthur J. Eames nguatkeun klasifikasi ieu dina bukuna *Morphology of Vascular Plants* kalayan nekenkeun yén évolusi *pembuluh* mangrupa titik pangpentingna anu ngabédakeun tutuwuhan tingkat luhur jeung lumut (Bryophyta).

## Diagram Filogénétik 
Dumasar kana hubungan évolusina, ieu di handap mangrupa diagram *posisi Tracheobionta* dina karajaan tutuwuhan:

## Karakteristik Utama 
Tutuwuhan anu kaasup kana kelompok Tracheobionta miboga ciri fisik anu mandiri:
* Jaringan Vaskular: Miboga xylem sarta phloem anu ngandung lignin. Lignin méré kakuatan struktural sahingga tutuwuhan bisa tumuwuh jangkung.
* Struktur Kormus: Awak tutuwuhan parantos dibédakeun kalayan jéntré antara akar, tangkal, sarta daun saenyana.
* Dominansi Sporofit: Dina siklus hirupna (metagénésis), fase sporofit (2n) leuwih dominan sarta hirupna mandiri (autotrof).
* istem Stéle: Miboga pusat pembuluh (stéle) anu janten jalur utama transportasi cai sarta nutrisi.

## Klasifikasi 
Tracheobionta mangrupa *subregnum* anu dibagi kana sababaraha divisi utama dumasar kana rujukan formal *Integrated
Ki dali

**Dali** atanapi dipikawanoh ogé ku nami **Bedali**  (*Radermachera gigantea*) nyaéta tutuwuhan kai badag anu kaasup kana kulawarga Bignoniaceae. Ieu tutuwuhan mangrupa tangkal pituin ti Nusantara anu mindeng kapanggih di leuweung-leuweung tatar Sunda. Jonathan Rigg nyatet yén ieu tangkal miboga karakter gancang tumuwuh sarta miboga ajén ékonomi pikeun kaina.

## Nami Daérah 
Ieu tutuwuhan miboga sawatara nami vernakular:
* Sunda: *Dali*, *Bedali*, *Ki dali*.
* Jawa: *Bedali*, *Bodali*.
* Melayu: *Bunga pusing*.
* Inggris: *Evergreen Tree-jasmine*.

## Sajarah Klasifikasi 
Ngaran ilmiah *Radermachera gigantea* munggaran ditalungtik ku Carl Ludwig Blume kalayan nami *Bignonia gigantea* sateuacan dipindahkeun kana génus *Radermachera* ku Friedrich Anton Wilhelm Miquel. Ngaran génusna dicokot tina nami Jacob Cornelis Matthieu Radermacher, saurang patron élmu pangaweruh di Batavia dina abad ka-18.

## Karakteristik Morfologi 
Dali miboga ciri fisik anu mandiri:
* Daun: Wangunna majemuk (*bipinnate*), lambar anak daunna lonyod sarta tungtungna seukeut (*acuminate*).
* Tangkal: Bisa tumuwuh janten tangkal badag kalayan jangkungna nepi ka 30-40 méter. Kulit tangkalna rada kasar sarta warnana kulawu semu coklat.
* Kembang: Kembangna éndah pisan, warnana bodas atawa semu krem, wanguna kawas trompét (*tubular-campanulate*), sarta ngaluarkeun ambeu seungit.
* Buah: Wangunna kapsul panjang pisan sarta ramping kawas kacang panjang (*silique*), anu bakal meleték peupeus sorangan nalika garing pikeun nyebarkeun siki anu miboga jangjang (*winged seeds*).

## Kagunaan 
Dumasar kana catetan Rigg sarta mangpaat tradisional:
1. Bahan Wangunan: Kaina miboga kualitas anu cukup saé, hampang nanging liat, mindeng dipaké pikeun bahan parabot imah sarta parabot basajan.
2. Pangiuh: Alatan tumuwuhna gancang sarta miboga dahan anu *rimbun*, ieu tangkal saé pisan dipaké pikeun tangkal pangiuh di sisi jalan.
3. Ubar Tradisional: Kulit kaina sakapeung dipaké dina campuran jamu pikeun ngubaran muriang sarta nyeri awak.

## Sebaran sarta Ékologi 
Dali sumebar sacara alami di Asia Tenggara, mimiti ti Burma, Thailand, nepi ka sakuliah kapuloan Indonésia. Ieu tutuwuhan mindeng kapanggih di leuweung primer sarta sekunder dina jangkungna nepi ka 1.500 méter di luhur permukaan laut.

## Tutumbu ka luar 
* Radermachera gigantea di Kew Science

## Rujukan
Ki kéler

**Ki Kéler** atanapi leuwih dipikawanoh ku ngaran kéler (*Ehretia acuminata*) nyaéta tutuwuhan kai anu kaasup kana kulawarga Boraginaceae. Di tatar Sunda, ieu tutuwuhan dingaranan "Kéler" dumasar kana wangun buahna anu laleutik, bunder, sarta teuas kawas siki kaléci atanapi kéler.

## Étimologi 
Ngaran "Kéler" mangrupa istilah basa Sunda pikeun kaléci (*marbles*). Masarakat Sunda baheula méré ngaran ieu tutuwuhan dumasar kana ciri has buahna anu upami geus asak kacida miripna jeung kéler leutik, boh tina ukuranana boh tina wangunna anu bunder.

## Sajarah Klasifikasi 
Ngaran ilmiah *Ehretia acuminata* sacara resmi dipublikasikeun ku ahli botani Robert Brown dina taun 1810 dina bukuna *Prodromus Florae Novae Hollandiae*. Sanajan asup kana kulawarga Boraginaceae, sababaraha ahli taksonomi sakapeung misahkeunana kana kulawarga spésifik nyaéta Ehretiaceae.

## Karakteristik Morfologi 
Kéler miboga ciri fisik anu mandiri:
* Daun: Wangunna *oval* nepi ka léncéng, sisina rérégéan (*gerigi*) seukeut, sarta tungtungna léncéng (*acuminate*).
* Tangkal: Bisa tumuwuh janten tangkal badag anu jangkungna nepi ka 20-30 méter. Kulit tangkalna (*peperékan*) boga warna kulawu semu coklat sarta rada lemes nalika masih ngora.
* Buah: Ieu ciri pangutamana. Buahna mangrupa buah batu (*drupe*) anu leutik, bunder, warnana bakal robah tina héjo janten oranyeu atanapi konéng nalika asak. Buahna bisa didahar sarta miboga rasa anu amis.

## Kagunaan 
### Bahan Kai 
Kaina sering dimangpaatkeun ku masarakat pikeun nyieun rupa-rupa parabot rumah tangga sarta konstruksi hampang alatan kaina anu gampang dipigawé (lemes) tapi miboga daya tahan anu cukup saé.

### Poténsi Ubar 
Dumasar kana buku *Tumbuhan Obat Sunda*, bagian kulit tangkalna sakapeung dipaké pikeun ramuan tradisional nungkulan gangguan pencernaan, sedengkeun buahna anu asak dianggap saé pikeun nambihan vitamin alami.

## Sebaran 
Tutuwuhan ieu sumebar sacara alami ti Asia Wétan (Jepang, Cina), Asia Tenggara (kaasup tatar Sunda sarta sakuliah Nusantara), nepi ka Australia.

## Tutumbu ka luar 
* Ehretia acuminata di Kew Science

## Rujukan
Ki séndok

**Ki séndok** atawa **Séséndok** (*Endospermum diadenum*) nyaéta hiji jinis tangkal anu ngahasilkeun kai anu kaasup kana kulawarga Euphorbiaceae. Ieu tutuwuhan loba kapanggih di leuweung-leuweung dataran landeuh di Asia Kidul-Wétan, kaasup di Indonésia.

## Étimologi 
Ngaran **Séséndok** parantos kacatat dina kamus basa Sunda lami anu disusun ku Jonathan Rigg taun 1862. Rigg nyatet yén ieu tangkal dingaranan kitu téh dumasar kana wangun daunna anu mirip jeung séndok *("Name of a tree; so called from the shape of the leaf, which is like a spoon")*.

## Katerangan Botani 
Dumasar kana buku *Plant Resources of South-East Asia* (PROSEA), tangkal Séséndok bisa tumuwuh nepi ka jangkungna 40-50 méter kalayan diaméter batang nepi ka 100 cm. Kaina kaasup kana jinis kai hampang *(light hardwood)* anu warnana semu konéng sarta miboga tékstur anu lemes.

## Mangpaat 
Kai Séséndok dipikawanoh sabab gampang diolah. Sababaraha kagunaanana dumasar kana rujukan ilmiah nyaéta:
* Bahan baku pikeun nyieun korék api *(kayu api)*.
* Pakakas rumah tangga saperti baki, papan gambar, sarta séndok kai.
* Bahan pikeun nyieun mébel anu hampang atawa kaulinan barudak.

## Rujukan
Téngténg

**Téngténg** nyaéta salah sahiji jinis lalawuh tradisional has Sunda anu dijieun tina sangray béas ketan anu dicampurkeun jeung kinca gula beureum. Ieu kadaharan miboga tékstur anu teuas nanging rangu (*crunchy*) nalika digégél, sarta miboga rasa amis anu kacida hasna tina karamél gula beureum. Téngténg biasana disajikeun salaku batur ngopi atanapi jajanan dina upacara adat sarta poé raya.

## Proses Ngadamel 
Prosés nyieun téngténg meryogikeun katalitian supados téksturna henteu liat. Bahan utama anu dipaké nyaéta béas ketan anu parantos dikumbah sarta dipoé dugi ka garing pisan.

* **Nyangray**: Béas ketan disangray (digoréng tanpa minyak) dina katél dugi ka mekar sarta warnana semu cokelat.
* **Ngadamel Kinca**: Gula beureum (atawa gula kawung) dileyurkeun sarta dipanaskeun dugi ka kentel sarta miboga tékstur saperti karamél.
* **Nyampur sarta Nyitak**: Béas ketan sangray diasupkeun kana kinca haneut, diaduk dugi ka rata, teras dicitak dina baki sarta dikeureutan masagi (kotak) sateuacan tiis sarta teuas.

## Kandungan Nutrisi 
Dina jihat kaséhatan, téngténg miboga kandungan énérgi anu luhur alatan ayana karbohidrat tina ketan sarta glukosa tina gula. Sanajan kitu, konsumsina kedah diwatesanan alatan kadar gulana anu kawilang luhur.

## Perbédaan jeung Lalawuh Séjén 
Téngténg sering dianggap sarupa jeung **Jipang** atanapi **Rangining**. Perbédaan utamana aya dina bahan dasarna; jipang biasana dijieun tina paré (gabah) anu dimekarkeun (*popcorn* paré), sedengkeun téngténg mah fokus kana siki béas ketan sacara utuh.

## Rujukan
Manuk hurang

**Manuk Hurang Biru** (*Alcedo euryzona*) nyaéta spésiés manuk tina kulawarga Alcedinidae anu mangrupa sato éndemik di Pulo Jawa, Indonésia. Manuk ieu miboga ciri has warna biru kolot anu mencrang sarta dipikawanoh salaku salah sahiji manuk panglangkana di dunya.

## Habitat sarta Ékologi 
Manuk Hurang Biru miboga kabiasaan anu kacida spésifikna dina milih tempat cicing. Manuk ieu umumna kapanggih di:
* **Hulu Walungan**: Resep cicing di sisi walungan leutik anu caina hérang sarta ngalir di jero leuweung hujan tropis dataran handap dugi ka jangkungna 600 méter di luhur beungeut laut (dpl).
* **Leuweung Lindung**: Meryogikeun dahan-dahan tangkal anu ngagantung luhureun cai pikeun tempat "nyérangkeun" (*perching*) lauk atawa hurang.
* **Indikator Alami**: Manuk ieu janten indikator karesikan cai walungan; upami cai parantos kacemar, manuk ieu biasana bakal pindah milari tempat sanés.

## Baranahan 
Prosés baranahan Manuk Hurang Biru meryogikeun kaayaan alam anu stabil sarta aman tina gangguan manusa:
* **Liang Sayang**: Manuk ieu ngali liang dina gawir taneuh anu nangtawing di sisi walungan. Liangna tiasa jerona dugi ka 60 cm.
* **Usum Ngendog**: Di Pulo Jawa, usum ngendogna lumangsung sakitar bulan Maret dugi ka Juni.
* **Jumlah Endog**: Biasana ngendog sakitar 3 dugi ka 4 siki, warnana bodas sarta wangunna rada bunder. Jantan sarta bikangna silih genti ngeraman sarta marisabab (ngahuapan) anakna.

## Status Konservasi 
Dina daptar beureum IUCN, Manuk Hurang Biru digolongkeun kana status **Kritis** (*Critically Endangered*). Populasi manuk ieu diperkirakeun kantun sakedik pisan alatan ruksakna habitat leuweung sarta polusi walungan. Di Jawa Barat, manuk ieu masih kénéh tiasa kapanggih di sababaraha wewengkon lindung saperti Taman Nasional Gunung Halimun Salak.

## Rujukan