open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prediksi linier

**Prediksi linier** mangrupa operasi matematik di mana nilai ka hareup tina digital signal mangrupa estimasi minangka fungsi linier sampel saméméhna.

Dina digital signal processing prediksi linier ilahar disebut linear predictive coding (LPC) sarta bisa ditembongkeun minangka sub susunan filter theory. Dina system analysis (sub bagéan matematik), prediksi linier bisa ditempo minangka bagian mathematical modelling atawa optimization.

## Model prediksi 
Nu ilahar digambarkeun nyaéta

:x'(n) = \sum_{i=1}^p a_i x(n-i)

nu mana *x**n*&prime; mangrupa nilai prediksi tanda, *x**n*&minus;*i* nilai saméméhna, sarta *a**i* koefisien prediktor. Generat kasalahan ku estimasi ieu nyaéta

:e(n) = x(n) - x'(n)

nu mana *x**n* mangrupa nilai tanda sabenerna.

Persamaan ieu valid keur sakabéh tipe (hiji-dimensi) prediksi linier. bédana kapanggih dina jalan paraméter *a**i* nu dipilih.

Keur tanda multi-dimensi kasalahan biasana dihartikeun ku

:e(n) = ||x(n) - x'(n)||

nu mana ||.|| mangrupa vektor norm pilihan nu cocok.

## Estimasi parameter 
Nu ilahar dina optimasi paraméter a_i nyaéta kriteri root mean square nu mana disebut ogé kritéria autocorrelation. Dina métodeu  ieu ngaminimalkeun nilai ekspektasi tina kuadrat kasalahan E(e2*n*, ngahasilkeun persamaan

:\sum_{i=1}^p a_i R(i-j) = -R(j),

keur 1 &le; *j* &le; *p*, di mana *R* mangrupa tanda autocorrelation *x**n*, dihartikeun minangka

:R(i) = E\{x(n)x(n-i)\}

Dina kasus multi-dimensi pakait jeung ngaminimalkeun norma L2.

Persamaan di luhur disebut persamaan normal atawa Yule-Walker. Dina bentuk matriks bisa sarua jeung

:Ra = r,

nu mana matrix autokorelasi *R* mangrupa Toeplitz matrix nu mibanda elemen *r**i*,*j* = *R*(*i* &minus; *j*), vektor *r* mangrupa vektor autokorelasi *r*j = *R*(*j*), sarta vektor *a* mangrupa vektor paraméter.

pamarekannu leuwih umum nyaéta ngaminimalkeun

:e(n) = \sum_{i=0}^p a_i x(n-i)

nu mana umumna paraméter konstrain a_i mibanda a_0=1 keur manggihkeun solusi trivial. Konstrain ieu ngahasilkeun prediktor nu sarua jeung di luhur ngan persamaan normal, mangka

:Ra = [1, 0, ... , 0]^T

nu mana indeks *i* antara 0 ka *p* sarta ukuran *R* nyaéta matriks (*p*+1) &times; (*p*+1).

Optimasi paraméter mangrupa topik luas sarta angka nu gedé mangrupa pendeketan séjén nu diusulkeun.

métodeu  autokorelasi leuwih ilahar sarta biasa digunakeun, contona, keur speech coding dina standar GSM.

Solusi persamaan matriks *Ra* = *r* mangrupa prosés komputasi nu lumayan mahal. Gauss algorithm keur invers matrik bisa jadi mangrupa solusi heubeul tapi pamarekanieu teu epektip dipaké dina simetri *R* jeung *r*. Algoritma panggancangna ti Levinson recursion diusulkeun ku N. Levinson taun 1947, nu mangrupa solusi perhitungan bolak-balik. Pangahirna, Delsarte saparakanca ngusulkeun métodeu  algoritma séjén nyaéta split Levinson recursion nu merlukeun satengah jumlah perkalian jeung pembagian. Ieu dipaké keur sipat simetri vektor paraméter diana tingkatan sub perhitungan.

## Tempo oge
*prediction interval.
Kalsium

**Kalsium** mangrupa unsur kimiawi na tabel periodik nu lambangna **Ca** sarta wilangan atom 20. Kalsium is a soft grey alkaline earth metal nu dipaké salaku agén pangréduksi na ékstraksi thorium, zirconium, jeung uranium. Unsur ieu ogé mangrupa unsur kalima nu paling ngaleuyah na kulit Marcapada. Penting pikeun organisme hirup, utamana dina fisiologi sél.

## Ciri penting 
Kalsium téh unsur teuas nu dimurnikeun ku jalan éléktrolisis kalsium fluorida, nu mun kaduruk seuneuna konéng-héjo, sarta ngabentuk nitrida bodas mun keuna ku udara. Dina cai, kalsium bakal jadi kalsium hidroksida.

## Larapan 
Kalsium téh salah sahiji komponén penting katuangan, kurang asupanana bisa ngabalukarkeun gangguan formasi tulang jeung huntu. Tapi konsumsi kalsium gé ulah nepi ka loba teuing, sabab bisa ngabalukarkeun batu ginjal. Kalsium bisa diserep ku peujit mun aya Vitamin D.

Pikeun leuwih lengkep ngeunaan Ca dina kahirupan, mangga aos kalsium dina biologi.

## History 
(Latin calx, lime) Lime was prepared and used by the Romans as éarly as the 1st century, but calcium was not discovered until 1808. After léarning that Berzelius and Pontin prepared calcium amalgam by electrolyzing lime in mercury, Sir Humphry Davy was able to isolate the impure metal.

## Occurrence 
Calcium is the fifth most abundant element in the éarth's crust (forming more than 3%) and is an essential part of léaves, bones, teeth, and shells. Due to its chemical réactivity with air and water, calcium is never found in nature unbound to

 Apatite is the fluorophosphate or chlorophosphate of calcium. Electrolysis of molten calcium chloride (CaCl2) can be used to isolate pure calcium. 
*Isolation* (* follow):
cathode: Ca2+* + 2e- --> Ca 
anode: Cl-* --> ½Cl2 (gas) + e-

## Compounds 
Quicklime (CaO) is used in many chemical refinery processes and is made by héating and carefully adding water to limestone. When CaO is mixed with sand it hardens into a mortar and is turned into plaster by carbon dioxide uptake. Mixed with other compounds, CaO forms an important part of Portland cement.

When water percolates through limestone or other soluble carbonate rocks, it partially disolves part of the rock and causes cave formation and characteristic stalactites and stalagmites and also forms hard water. Other important calcium compounds are nitrate, sulfide, chloride, carbide, cyanamide, and hypochlorite.

## Isotop 
Kalsium boga genep isotop stabil, dua di antarana aya di alam: Ca-40 stabil jeung Ca-41 radioaktif nu umur-satengahna = 103.000 taun. 97% unsur ieu aya dina wujud Ca-40. Ca-40 téh turunan tina luruhna K-40, nu ogé ngahasilkeun Ar-40. 

*Baca ogé*: gangguan métabolisme kalsium

## Tumbu kaluar 
* WebElements.com – Kalsium
* EnvironmentalChemistry.com – Kalsium
Margin kasalahan

Dina statistik, kaasup dina jajal pamanggih sarta survey mirip, **margin kasalahan** nyaéta jari-jari interval kapercayaan—ilaharna 90% interval kapercayaan—keur populasi nu saimbang.

## Conto
Contona, tempo jumlah nu resep mangrupa hal nu saimbang keur pamilih nu milu ngajawab "enya" dina referendum.  Sampel random pamilih tina populasi dicokot sarta manggihkeun yén 60% pamilih dina sampel bakal milih "enya". Mangka estimasi saimbang tina sakabéh populasi nu bakal milih "enya" dicokot jadi 60%. Lamun 3% margin kasalahan dilaporkeun, hartina yén prosedur nu dipaké bakal 3% sarimbang jeung nu bakal diestimasi, 90% kali.  Akibatna interval ti 57% ka 63% mangrupa 90% interval kapercayaan keur proporsi pamilih tina sakabéh populasi bakal ngajawab "enya".  Jari-jari interval nyaéta 3%; ieu nu disebut margin kasalahan.

## Kumaha cara ngitung margin kasalahan
Anggap *n* mangrupa jumlah pamilih dina sampel.  Anggap ogé dicokot sacara random sarta bébas tina sakabéh pamilih.  Ieu ngaharepkeun optimis, tapi angger kudu carincing dina nyokot sampel ngarah méré gambaran nu sabenerna.  Anggap *p* mangrupa proporsi pamilih dina sakabéh populasi bakal ngajawab "enya".  Mangka jumlah pamilih *X* dina *sampel* nu bakal milih "enya" mangrupa variabel acak nu mibanda sebaran binomial nu paraméter-na *n* jeung *p*.  Lamun *n* cukup gedé, mangka *X* ngadeukeutan sebaran normal nu mibanda nilai ekspektasi *np* sarta varian *np*(1 - *p*).  Mangka

:Z=\frac{X/n-p}{\sqrt{np(1-p)}}

ngadeukeutan sebaran normal nu mibanda nilai ekspektasi 0 sarta varian 1.  Nempo kana tabel persentase sebaran normal mangka nunjukkeun yén P(-1.645 P\left(-1.645

Ieu sarua jeung

:P\left(\frac{X}{n}-1.645\sqrt{\frac{p(1-p)}{n}}

Gantikeun *p* dina anggota kahiji jeung katilu dina kateusaruaan ieu ku hasil nilai ekspektasi *X*/*n* sorangan dina kasalahan gedé lamun *n* cukup gedé.  Hasil operasi ieu

:P\left(\frac{X}{n}-1.645\sqrt{\frac{(X/n)(1-(X/n))}{n}}

Anggota kahiji jeung katilu kateusaruaan ieu gumantung kana observasi *X*/*n* sarta henteu kana nu ka observasi *p*, sarta titik tungtung interval kapercayaan.  Dina basa séjén, margin kasalahan nyaéta

:100\%\times 1.645\sqrt{\frac{(X/n)(1-(X/n))}{n}}.
Probabilitas kasalahan

## Error probabiliti dina tes hipotesis
Dina tes hipotesis dina statistik, dibedakan dua tipe *eror*.
*Tipe I eror nu nolak null hipotesa lamun éta hipotesa bener; ieu ngagambarkuen hasil positip salah.
*Tipe II eror nu gagal keur nolak null hipotesa nu salah; ieu ngagambarkeun hasil negatip salah.

**Eror probabiliti** dibedakeun ampir sarua. 
* Keur Tipe I eror, dilambangkeun ku α (alpha) sarta dipikanyaho minangka *ukuran* tina tes sarta 1 minus mangrupa husus tina tes.
* Keur Tipe II eror, dilambangkeun ku β (beta) sarta 1 minus mangrupa power atawa 1 minus tina sensitip tina tes.

## Eror probabiliti dina model statistik jeung ekonometrik
Loba model dina statistik sarta ekonometrik bakal ilahar dipaké keur ngurangan beda antara nilai panalungtikan jeung nilai prediksi atawa nilai téori.  Beda ieu dipikanyaho minangka *eror*, waktu panalungtikan bakal leuwih hadé dijelaskeun minangka *sesa*.

Eror bakal jadi variabel random sarta mibanda distribusi probabiliti.
Data random

**Data acak** nyaéta data nu dihasilkeun maké prosés acak atawa data nu mibanda pola teu teratur. Data éntropi bisa dipaké keur ngukur sabaraha acak éta data.

## Data acak jeung komprési 
Sacara téoritis, data acak bakal ngahasilkeun suboptimal lamun dipaké salaku input dina algoritma lossless data compression.
Sekuen random

**Sekuen random** mangrupa salah sahiji tipe proses stokastik. Singkatna, sekuen random nyaéta sekuen variabel random variable.

Sekuen random penting dina statistik. Unggal analisa statistik tina percobaan umumna dimimitian ku "anggap *X*1,...,*Xn* nyaéta variabel random ...". Cara panggampangna keur nyebutkeun kaayaan di mana urang bisa milih ukuran anyar ku nganggap sekuen takhingga{*Xi*} dibérékeun, sarta léngkah saterusna dina eksperimen ku nempo *N* kahiji dina watesan sekuen. Oge, pernyataa teorema central limit (penting yén average jumlah observasi konvergen ka nilai méan) kaasup sekuen takhingga independent, identically distributed variabel random.

Tempo random number, randomness, pseudo-random number generator, Halton Sequences
Rentang (statistik)

Dina statistik deskriptif, **rentang** nyaéta panjang interval pangleutikna nu ngawengku sakabéh data. Rentang diitung ku cara ngurangan observasi panggedéna ku nu pangleutikna.

Rentang mangrupa ukuran nu sarua salaku data. Rentang nu ngan gumantung kana dua observasi, mangrupa ukuran dispersi nu goreng, iwal ti lamun ukuran sampelna gedé..

Tempo ogé:

*Interquartile range
*Statistical dispersion
SPSS

Program komputer **SPSS** (Ing. ***S**tatistical **P**ackage for the **S**ocial **S**ciences*) munggaran vérsi kahiji diwanohkeun dina taun 1960-an sarta ngarupakeun program ku loba dipaké pikeun analisis statistik dina élmu sosial; ogé dipaké ku panalungtik pasar, panalungtik kaséhatan, pamaréntah, guu jeung nu séjénna.

Program SPSS dijual ku maskapé nu disebut ogé SPSS. Ieu rada ngabingungkeun, saprak parusahaan SPSS ngajual *software* keur analisis statistik - kaasup, teu sakadar ngan, program SPSS. Ngaran maskapéna singkatan tina ***S**tatistical **P**roduct and **S**ervice **S**olutions*. Sanajan kitu, hurup nu dipaké dina perangkat lunak ayeuna teu mibanda harti, saprak ngaluarkeun SPSS-x dina awal taun 1980-an.

*SPSS Data Editor* dipaké keur méré  gambaran ngeunaan uji statistik, saperti tés keur korelasi, multicolinear, sarta hipotesa; ieu bisa digawekeun ku panalungtik ku cara ngitung frékuénsi, nyorir data, nyusun data sarta maké data-asupan salaku alatm nu mibandan ngaran keur singgetan asupan. (Contona, ngaran asupan "Richard", sawaktu ngetik, sebutkeun, hurup R dina salah sahiji sel).

*SPSS Data Editor* mibanda dua "panémbong" utama, *Data View* (tempat data asupan) sarta *Variable View*, tempat keur milih ngaran, tipe, maksimum hurup per sél ("width"), jumlah titik désimal, ngaran, kandel sél ("column"), rataan dina sél ("align"), sarta aya atawa henteuna variabel nu mangrupa nominal, ordinal, atawa skala ("measure"). Dina *Variable View*, bisa ogé ngararangkay asupan kana ngaran (ieu dipaké keur pasangan hurup tina kecap nu gedé, dina kolom "Values") sarta nandaan asupan nu salah (dina kolom "Missing").

## Tumbu kaluar 
*SPSS Inc Homepage
*SPSS User Group Homepage
*Raynald Levesque's SPSS Tools  - support material for SPSS users
*GNU PSPP - a free software program that uses the SPSS language.
*SPSS Log  - An answer for all your SPSS questions
*SPSS Forum  - A forum for SPSS users (since June 2007)
Standar kasalahan (statistis)

Dina statistik, ukuran **standar kasalahan**, nilai atawa kuantitas mangrupa simpangan baku tina proses nu di-*generate*.

Sandar kasalahan nyaratkeun ukuran kateupastian sederhana dina nilai sarta remen dipaké sabab:
*Lamun standar kasalahan kuantitas sababaraha identitas dipikanyaho mangka standar kasalahan tina sababaraha fungsi kuantitas bisa diitung sacara gampang di loba kasus;
*di mana sebaran probabiliti nilai nu dipikanyaho, bisa dipaké keur ngitung interval kapercayaan sacara pasti; sarta
*di mana sebaran probabiliti teu dipikanyaho, kaitan saperti Chebyshev atawa Vysochanskiï-Petunin inequality bisa dipaké keur ngitung interval kapercayaan konservatif.

Standar kasalahan sampel tina populasi mangrupa simpangan baku tina sebaran sampling sarta di-estimasi ku rumus:

:\frac{\sigma}{\sqrt{N}}

nu mana \sigma mangrupa simpangan baku sebaran populasi sarta N nyaéta ukuran (jumlah barang) dina sampel.

Hal nu penting dina rumus ieu nyaéta kudu ngalikeun opat kali ukuran sampel (4X) ngarah ukuran kasalahanna jadi (1/2).  Waktu rarangkay elmu statistik nu mana biaya mangrupa faktor, ieu mangrupa faktor nu kudu dipikaharti ngeunaan pentingna biaya.

## Tempo oge
sampling distribution, simpangan baku
Statistical assembly

A **statistical assembly** is a study of the relationships among the components in a statistical unit that is made of discrete components like organs or machine parts. Much of the observation for statistical assembly requires special preparation of the unit, which demands that the intervention must not prejudice the observations. A simple version of this kind of reséarch uses the stimulus-response model.
Dinamika populasi

**Population dynamics** is the study of marginal and long term changes in the numbers, individual weights and age composition of individuals in one or several populations, and biological and environmental processes influencing those changes.

Population dynamics is the dominant branch of mathematical biology, which has a history of more than 200 yéars. The éarly period was dominated by demographic studies such as the work of Benjamin Gompertz (5 March1779-14 July1865) and Pierre François Verhulst (28 October1804-15 February1849), who refined and adjusted the Malthusian demograhical modél.

A more general modél formulation was proposed by F.J. Richards in 1959, by which the modéls of Gompertz, Verhulst and also Ludwig von Bertalanffy are covered as special cases of the general formulation.
The computer game SimCity tries to simulate some of these population dynamics.
Population dynamics also attempts to study topics such as aging populations or population decline.

*See also*: System dynamics, Volterra-Lotka equations
Fenomena statistik

Ieu lain percobaan dina daptar jejer statistis nu lengkep; tempo artikel.

## Fenomena statistik nu bisa ditalungtik
* Regresi nujul ka mean
* Paradoks Simpson
* Dispersi statistik
* Kamandirian statistik
* Korelasi
* Hukum Zifp-Mandelbrot
* Hukum Benford
Paket statistik

**Paket statistik** nyaéta salah sahiji tipe tina program komputer nu gedé mangrupa hal husus keur analisa statistik.  Hal ieu ngamungkinkeun keur jalma nu teu mibanda kamampuh dina program komputer keur nangtukeun hasil prosedur statistik standar sarta tes kasimpulan statistik.

Conto paket statistik komersial nyaéta (dumasa kana urutan abjad):
*GenStat
*Macanova
*Minitab
*SAS
*SPSS
*StatView
*Systat

Sanajan kitu, kiwari ngaran program maké ngaran parusahaan perangkat lunak nu dihasilkeunna (sarta perangkat lunak séjénna).

Aya ogé sajumlah paket statistik gratis atawa nu kudu dibeuli, daptarna dina kaca tumbu di handap ieu.

## Tumbu kaluar
*http://www.nag.co.uk/stats/tt_soft.asp  (site Numerical Algorithms Group, keur inpormasi leuwih jéntré ngeunaan GenStat)
*http://www.minitab.com
*http://www.sas.com
*http://www.statview.com
*http://www.systat.com
*http://www.spss.com
* Free Statistical Programs
* John C. Pezzullo's list of free statistical software
* Free Statistical Software
Statistical regularity

**Statistical regularity** is a notion in statistics that if we throw a thumbtack onto a table once, we would have a hard time predicting whether the point would touch the surface of the table or not. But if we repéat this experiment many times, we will see that the number of times the point touches the surface divided by the number of throws will eventually stabilize at a specific value.

Similar experiments with coins, dice, and roulette wheels reinforce the main idéa. Repéating a series of trials will produce similar, but not identical, results for éach series. This phenomenon is called **statistical regularity**.

The same idéa occurs in games of chance, demographic statistics, quality control of a manufacturing process, and in many other parts of our lives.

Observations of this phenomenon provided the initial motivation for the concept of what is now known as frequency probability.
Statistika Bélgia

**Statistika Belgia** nyaéta kantor pusat lembaga statistik di Belgia nu nyadiakeun loba pilihan pidangan data *(figure)*.

## Tumbu kaluar
*Statistics Belgium website
Statistics New Zealand

**Statistik Selandia Baru** (**Te Tari Tatau**) mangrupa lembaga pamarentah New Zealand, sarta sumber tina kantor statistik. Ti heula ngaranna *Department of Statistics*.

"Information obtained from Statistics New Zealand may be freely used, reproduced, or quoted unless otherwise specified. In all cases Statistics New Zealand must be acknowledged as the source."

## Tumbu kaluar 
*Statistics New Zealand Website
Farmasi

jmpl|Apotek, salah sahiji ruang lingkup pagawéan farmasi.
**Farmasi** sacara historis nyaéta pagawéan méré ubar. ka dieunakeun, istilah ieu jadi ngawengku fungsi séjén nu patali jeung mulasara pasén (fungsi klinis), nu kiwari sapalih ti antarana aya dina hukum féderal atawa nagara. Pagawean bidang farmasi diantawisna pangawasan resép ubar, dina éfék negatif ubar (*adverse drug reaction*) sareng terapi anu ningkatkeun kesehatan pasén ogé mastikeun yen pangubaran anu dilakonan masihan hasil positif. Dina wilayah pagawéanna, farmasi dipisahkeun tina dokter. Di regulasi sejenna, dokter meunang ngadamel resep ubar nyalira, praktek farmasis terintegrasi sareng dokter. Dina hal husus, mung farmasi anu tiasa nyayogikeun sababaraha jenis ubar, diantawisna narkotika ogé antibiotik.

## Étimologi 
Farmasi dicandak tina basa Perancis *farmacie* anu ngandung harti "bahan anu dianggo janten tuangeun dina bentuk ubar anu ngagaduhan efek laksatif". Di samping éta, kata farmasi dicandak ogé tina basa Yunani *pharmakon* anu ngandung harti "ubar".

## Tingal Ogé 
## Rujukan
Panalungtikan psikologi kuantitatif

**Panalungtikan psikologi kuantitatif** nyaéta panalungtikan psikologis nu ngajalankeun éstimasi statistis atawa inferensi statistis. Harti ieu dibédakeun tina nu disebut panalungtikan psikologi kualitatif; tapi, loba ogé psikolog nu teu pati ngabédakeun antara panalungtikan kuantitatif jeung kualitatif. Sohéh henteuna pangbéda ieu dibahas dina panalungtikan psikologi kualitatif.

Métode kuantitatif dipaké dina loba widang élmu sosial.
Panalungtikan kuantitatif

**Quantitative reséarch** is the numerical representation and manipulation of observations for the purpose of describing and explaining the phenomena that those observations reflect. It is used in a wide variety of natural and social sciences, including physics, biology, psychology, sociology and géology.

Quantitative reséarch begins with the collection of statistics, based on réal data, observations or questionnaires. In the field of héalth, for example, reséarchers might méasure and study the relationship between dietary intake and méasurable physiological effects such as weight loss. Opinion surveys are a form of quantitative reséarch in which respondents are asked a set of fixed questions and their responses are tallied. In the field of climate science, reséarchers compile and compare statistics such as temperature or atmospheric concentrations of carbon dioxide.

Sometimes quantitative reséarch uses *proxies* as stand-ins for other quantities that cannot be directly méasured. Tree-ring width, for example, is considered a reliable proxy of ambient environmental conditions such as the warmth of growing séasons or amount of rainfall. Although scientists cannot directly méasure the temperature of past yéars, tree-ring width and other climate proxies have been used to provide a semi-quantitative record of average temperature in the Northern Hemisphere back to 1000 A.D. When used in this way, the proxy record (tree ring width, say) only reconstructs a certain amount of the variance of the original record. The proxy may be calibrated (for example, during the period of the instrumental record) to determine how much variation is captured, including whether both short and long term variation is revéaled. In the case of tree-ring width, different species in different places may show more or less sensitivity to, say, rainfall or temperature: when reconstructing a temperature record there is considerable skill in selecting proxies that are well correlated with the desired variable.

Quantitative reséarch is often contrasted with qualitative research, which is the non-numerical examination and interpretation of observations for the purpose of discovering underlying méanings and patterns of relationships. Qualitative reséarch is generally considered to be exploratory and inductive in nature. It is used to get a general sense of what is happening and to form théories that can then be tested using quantitative reséarch, which is viewed as confirmatory and deductive in nature.
Populasi statistik

Dina statistik, **populasi statistik** nyaéta susunan nu bener-bener aya ngeunaan inferensi statistik nu keur digambarkeun, ilaharna dumasar kana sampel random nu dicokot tina populasi. Contona, lamun urang kataji dina nalungtik ngeunaan manuk gagak, mangka urang bakal ngajelaskeun susunan manuk gagak nu keur ditalungtik. Perhatikeun lamun urang milih populasi upamana *sakabeh manuk gagak*, urang bakal ngawatesan observasi manuk gagak nu aya ayeuna sarta nu bakal aya dina mangsa nu bakal datang. Kamungkinanna, géografi ogé bakal ngawatesan kana sumberdaya urang keur nalungtik manuk gagak.

"Populasi" ilahar ogé dipaké keur nuduhkeun susunan ukuran atawa nilai. Anggap, keur contona, urang museurkeun kana susunan sakabéh manuk gagak kolot nu aya di wewengkon Kent, sarta urang hayang nyaho kana rata-rata beurat ieu manuk gagak. Keur unggal manuk dina populasi diukur beuratna, sarta susunan beurat ieu disebut "populasi beurat".

## Tempo ogé 
* Populasi
* Statistik
* Sampel statistik
Ékspéktasi Pitagoras

**Ekspektasi phitagoras** mangrupa rumus nu diwangun ku Bill James keur estimasi lobana *game* dina tim baseball "kudu" meunang dumasar kana jumlah skor jeung aturanna.  Watesan ieu asalna tina kasaruaan rumus Pythagoras nu ngitung panjang *hypotenuse* segitiga tina panjang dua sisi séjénna.

Rumus dasarna nyaéta:

:Win\% = \frac{Runs Scored^2}{Runs Scored^2 + Runs Allowed^2} \%

meunang mangrupa persentase nu dihasilkeun tina rumus.  Saterusna bisa ngalikeun ku jumlah *game* nu dimaenkeun ku unggal tim (kiwari, musim dina Liga Utama aya 162 *game*) keur ngitung kudu sabaraha loba dikira-kira meunang dumasar kana nilai jeung aturanna.

Sacara empiris, rumus ieu pakait jeugn kumaha *penampilan* tim basebal, sanajan eksponen *1.81* ampir akurat.  Hubungan ieu hiji kaputusan nu dipaké keur *runs* salaku ukuran keur *penampilan* pamaen. Usaha nu geus digawekeun nyaéta manggihkeun eksponen idéal keur rumus, ilahar dipikanyaho ku rumus *pythagenport* (dikumpulkeun ku Clay Davenport) 1.5log((r+ra)/g)+.45 sarta anu kurang kawentar tapi ampir epektip: ((r+ra)/g)^.287, invented by David Smyth.

Sacara ilahar dipercaya yén simpangan tina hiji tim ekpektasi nyaéta gumantung kana nasib sarta kualitas bullpen tim ogé kaayaan waktu éta *game* dimaenkeun.

**Tempo oge:** Baseball statistics, Sabermetrics

## Tumbu kaluar
*Applying the pythagorean expectation to Football: Includes a discussion of how the exponent in the formula should be larger the larger the number of points scored per game becomes.
Kuartil

Dina statistik déskriptif, **kuartil** nyaéta hiji tina tilu nilai nu ngabagi susunan data kana opat bagéan.

Mangka:
* **kuartil kahiji** = **kuartil handap** = motong data sahandapeun 25% = *25th persentil*
* **kuartil kadua** = *median* = motong satengahna data = *50th persentil*
* **kuartil katilu** = **upper quartile** = motong data 25% ka luhur, atawa handapeun 75% = *75th percentile*

béda antara kuartil luhur jeung handap disebut *interquartile range*.

Ilaharna penting keur interpolasi antara nilai keur ngalengkepan ieu, siga conto di handap ieu.

   i    x[i]

   1    102
   2    105
 ------------- kuartil kahiji, Q1 = (105+106)/2 = 105.5
   3    106
   4    109
 ------------- kuartil kadua, Q2 = (109+110)/2 = 109.5
   5    110
   6    112
 ------------- kuartil katilu, Q3 = (112+115)/2 = 113.5
   7    115
   8    118

Nyokot nilai méan sisi séjén tina kuartil mangrupa kaputusan teu pasti: dina conto di luhur, nilai kuartil kudu aya dina rentang [105,106], [109,110] and [112, 115].

If the sample size is not a multiple of four, some of the quartiles may be numbers in the original data set, as in this example:

   i    x[i]

   1    102
   2    105—Q[1] = 105
   3    106
 ------------- Q[2] = 107.5
   4    109
   5    110—Q[3] = 110
   6    112

In both of the above cases, the first and third quartiles can be taken to be the median values of the lower and upper halves of the data, respectively.  However, there is more than one school of thought on how to apply this definition when the overall median is one of the original data values.  The next two examples are illustrations of some of the rules of thumb which have been adopted; neither always produces correct results, and it would be better to use a precise formulation as shown later.

One may include the median in both "halves" of the data:

   i    x[i]

   1    102
   2    105
   3    106—Q1 = 106
   4    109
   5    110 
            )- Q2 = 110 (note line 5 has been duplicated
   5    110              to illustrate the point)
   6    112
   7    115—Q3 = 115
   8    118
   9    120

Or *not* include the median in either "half":

   i    x[i]

   1    102
   2    105
 ------------- Q1 = 105.5
   3    106
   4    109

   5    110—Q2 = 110

   6    112
   7    115
 ------------- Q3 = 116.5
   8    118
   9    120

More precise mathematical formulations are possible: the quartiles of the distribution of a random variable *X* can be defined as the values *x* such that:

:P(X\leq x)\geq \frac{1}{4} \ and \  P(X\geq x)\geq \frac{3}{4};
:P(X\leq x)\geq \frac{1}{2} \ and \  P(X\geq x)\geq \frac{1}{2};\ \rm{ or }
:P(X\leq x)\geq \frac{3}{4} \ and \  P(X\geq x)\geq \frac{1}{4}.

With these definitions the quartiles in the last example are 106, 110 and 115:
 P(*X* &le; 106) = 1/3 and P(*X* &ge; 106) = 7/9;
 P(*X* &le; 110) = 5/9 and P(*X* &ge; 110) = 5/9; and
 P(*X* &le; 115) = 7/9 and P(*X* &ge; 115) = 1/3.

See also:

*Interquartile range
*Summary statistics
*Quantile
*Percentile
Bodor

**Bodor** nyaéta laku-lampah anu matak pikaseurieun. Laku-lampah di dieu bisa dihartikeun boh ucapan, obahan awak, atawa tulisan, anu dihaja ngondang pikaseurieun .

## dicutat tina
## Tutumbu kaluar
*Obrolan bodor (pikaseurieun
Conto tatarucingan bodor: T: "Lauk naon anu loba matana?" J: "lauk teri sa ember."

T: "sato naon anu sukuna 9?" J: "Kuda di kaki lima"

T:"kaca naon nu beurat?"   J: "kacalikan ku gajah"
Fisika tioritis

**Tiori Fisika** nyoba mikaharti dunya ku jalan nyieun modél-modél tina alam/zat nyata, dipaké pikeun ngakalan, nerangkeun, nyawang phenomena fisika ku cara "*tiori fisika*". Aya tilu tiori nu geus tangtu; téori "mainstream", tiori "proposed" sarta tiori "fringe" .

Sababarahahiji tiori dimimitian ku panalungtikan, wheréas others are not.  A physical théory is a modél of physical events and cannot be proved from basic axioms. A physical théory is different from a mathematical théorem. Physical théories modél réality and are a statement of what has been observed, and provide predictions of new observations.

Physical théories can become accepted if they are able to maké correct predictions and avoid incorrect ones. Physical théories which are simpler tend to be accepted over théories which are complex. Physical théories are more likely to be accepted if they connect a wide range of phenomena. The process of testing a physical théory is part of the scientific method.

Théoretical physics is just one important part of physics; the other part is experimental physics. The difference between théoretical physics and mathematical physics is that mathematical physics finds the mathematical rigor required in mathematics to be more important than the contact with experiments and observations.
Periode tabél periodik

Dina tabel periodik, **périodeu** nyaéta baris na tabel.

Jumlah kulit éléktron nangtukeun kaasup périodeu mana hiji atom. Unggal kulit dibagi kana subkulit nu béda-béda, di mana nalika wilangan atom nambahan, mangka subkulitna kaeusi nurutkeun susunan

 1s 
 2s           2p  
 3s           3p  
 4s        3d 4p  
 5s        4d 5p  
 6s     4f 5d 6p  
 7s     5f 6d 7p  
 8s  5g 6f 7d 8p  
 ...

nu ngabentuk struktur tabel periodik. Ku sabab éléktron pangluarna nangtukeun sipat kimiawi, susunan ieu saluyu jeung golongan tabel periodik.

Unsur-unsur nu patutur-tutur dina hiji golongan mibanda sipat fisik nu sarupa, sanajan béda massana kaitung loba. Unsur-unsur nu patutur-tutur dina hiji périodeu mibanda massa nu sarupa tapi sipatna béda.

Tempo ogé:
* Unsur periode 1
* Unsur periode 2
* Unsur periode 3
* Unsur periode 4
* Unsur periode 5
* Unsur periode 6
* Unsur periode 7
Lésitin

**Lésitin** biasana dipaké salaku sinonim pikeun **fosfatidilkolin**, hiji fosfolipid nu mangrupa komponén utama fraksi fosfatida nu bisa diékstraksi tina konéng endog (dina basa Yunani lekithos - λεκιθος), atawa kacang kedelé. Lésitin sacara komersil aya nu didagangkeun dina kaayaan murni pikeun kaperluan suplemén dahareun jeung médis.

## Dina biologi
Lésitin pikeun saraf jeung sirkulatoris dijieun na ati mun asupan dahareunana nyukupan. Lésitin dipikabutuh ku unggal sél na awak sarta mangrupa komponén konci mémbran sél; tanpa lésitin, mémbran bakal heuras. Lésitin ngajaga sél tina oxidasi sarta jadi taméng sabudeureun uteuk. Lésitin utamana diwangun ku Vitamin B, asam fosfat, kolin, asam linoléat, jeung inositol. Jadi, lésitin ngarojong sistim sirkulasi.
jmpl
## Salaku aditif dahareun
Lésitin dianggap salaku pangémulsi nu aman nu geus disatujuan ku FDA AS pikeun tujuan konsumsi manusa kalawan status sacara umum aman ("Generally Recognized As Safe"). Lésitin mangrupa bagéan integral mémbran sél, sarta bisa diolah sagemblengna, nepi ka écés amanna pikeun manusa. Pangémulsi séjén ngan bisa diékskrésikeun ngaliwatan ginjal.

Lésitin dipigunakeun sacara komersil pikeun sarupaning nu merlukeun pangémulsi atawa *lubricant* alami, ti farmasi nepi ka *protective coverings*. Pikeun conto, lésitin dipaké pikeun ngajaga coklat jeung sari kalapa na permén sangkan tetep ngahiji.

Rupa-rupa panalungtikan (Brook *et al.* 1986, Spilburg *et al.* 2003) nunjukkeun yén lésitin turunan kadelé mangaruhan kadar kolésterol jeung trigliserida na getih sacara positif.

## Tempo ogé
*biokimia
*kolin
*lipid
*lapis ganda lipid

## Rujukan
*Brook JG, Linn S, Aviram M. *Dietary soya lecithin decreases plasma triglyceride levels and inhibits collagen-and ADP-induced platelet aggregation.* Biochem Med Metab Biol 1986;35:31-9. PMID 3778675.
* Spilburg CA, Goldberg AC, McGill JB, Stenson WF, Racette SB, Bateman J, McPherson TB, Ostlund RE Jr. *Fat-free foods supplemented with soy stanol-lecithin powder reduce cholesterol absorption and LDL cholesterol*. J Am Diet Assoc 2003;103:577-81. PMID 12728215.

## Tumbu kaluar
*Introduction to Lecithin  (University of Erlangen)
Golongan tabél periodik

**Golongan tabel periodik** mangrupa kolom vértikal na tabel periodik. Aya 18 golongan dina tabel periodik baku.

Lain teu ngahaja yén sababaraha tina béréndélan ieu saluyu jeung dérét kimia: tabel periodik mimitina dijieun pikeun nyusun béréndélan bahan kimia na skéma tunggal nu kohérén.

Dadaran modérn pikeun pola tabel periodik nyaéta yén unsur-unsur nu sagolongan mibanda konfigurasi kulit éléktron pangluarna nu sarupa dina atomna: ku sabab sipat kimiawi lolobana ditangtukeun ku interaksi éléktron luarna, mangka unsur nu sagolongan bakal mibanda boh sipat fisik atawa kimia nu sarupa.

## Nomer golongan 
Aya tilu cara pikeun nganomeran golongan tabel periodik, nu hiji maké angka Arab, sedengkeun dua nu séjénna ngagunakeun angka Romawi. Ngaran angka Romawi mangrupa ngaran tradisional asli golongan; angka Arab mangrupa ngaran nu dirujuk ku *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) pikeun ngaganti ngaran heubeul nu sok pajeulit.

Golongan tabel periodik nyaéta saperti di handap ieu (nu na jero kurung nunjukkeun sistim heubeul: Éropa jeung Amérika):

* Golongan 1 (IA,IA): Logam alkali
* Golongan 2 (IIA,IIA): Logam alkali taneuh
*Golongan 3 (IIIA,IIIB)
* Golongan 4 (IVA,IVAB)
* Golongan 5 (VA,VB)
* Golongan 6 (VIA,VIB)
* Golongan 7 (VIIA,VIIB)
* Golongan 8 (VIII)
* Golongan 9 (VIII)
* Golongan 10 (VIII)
* Golongan 11 (IB,IB): *Coinage metal* (Not an IUPAC recommended name)
* Golongan 12 (IIB,IIB)
* Golongan 13 (IIIB,IIIA): Golongan Boron
* Golongan 14 (IVB,IVA): the Golongan Karbon
* Golongan 15 (VB,VA): the Pnictogens (Not an IUPAC-recommended name)(Ogé katelah Golongan Nitrogén)
* Golongan 16 (VIB,VIA): Chalcogen
* Golongan 17 (VIIB,VIIA): Halogén
* Golongan 18 (Golongan 0): Gas Mulya

----
Catetan: *Gaya Wikipédia sakuduna ngaganti ngaran golongan nu heubeul ku ngaran IUPAC, sarta mun perlu méré dadaran sajarah ngeunaan ngaran heubeulna.*
Asam karboksilat

thumb|150px|Wangun umum asam karboksilat
thumb|150px|Wangun 3D gugus karboksil
thumb|150px|Modél ngeusi-rohang gogos karboksil
Dina kimia, **asam karboksilat** (ogé disebut **asam alkanoat**) nyaéta asam organik nu dicirikeun ku ayana gugus karboksil. Strukturna

R mangrupa hidrogén atawa gugus organik. Dina rumus kimia, ieu ogé biasa ditulis RCOOH).

## Kaasaman, sebaran éléktron, jeung résonans 
Asam karboksilat mangrupa asam lemah, sabab disosiasi molekul RCOOH ngan kira 1% nu jadi kation H+ jeung anion RCOO- na suhu rohangan dina leyuran cai.

Dua atom oxigén éléktronégatif cenderung metot éléktron ngajauhan hidrogén na gugus hidroxil, sedengkeun proton H+ sésana bisa leupas kalawan gampang. Muatan négatif sésana salajengna nyebar simétris di antara dua atom oxigén, sarta beungkeut karbon–oxigén mibanda ciri beungkeut ganda parsial (délokalisasi).

Ieu mangrupa hasil tina struktur résonans nu kaciptakeun ku ayana komponén karbonil na asam karboksilat, nu mun teu kitu gugus OH-na moal gampang kaleungitan H+-na (tempo alkohol).

Ayana gugus éléktronégatif (kayaning -OH atawa -Cl) nuturkeun gugus karboksilat bakal ngaronjatkeun kaasaman. antukna, pikeun conto, asam trikloroasétat (tilu gugus -Cl) mangrupa asam nu leuwih kuat batan asam laktat (hiji gugus -OH) nu leuwih kuat batan asam asetat (teu boga gugus séjén).

## Réaksi 
Asam karboksilat bisa dijieun ku jalan oksidasi lengkep alkohol primér.

Asam karboksilat meta jeung basa piekun ngahasilkeun uyah karboksilat, nalika hidrogén gugus -OH diganti ku ion logam.
Asam étanoat (sarua jeung asam asetat) meta jeung natrium bikarbonat (*baking soda*) jadi natrium étanoat (natrium asetat), karbon dioxida, jeung cai:

:CH3COOH + NaHCO3 → CH3COONa + CO2 + H2O

Gugus karboxil ogé meta jeung gugus amina jadi beungkeut péptida sarta jeung alkohol jadi éster.

Asam karboksilat bisa diréduksi ku LiAlH4 jadi alkohol primér:

:Gambar:COOH reduced by LAH.png

## Contoh 
Sababaraha asam karboksilat di antarana:

* HCOOH asam format (kapanggih dina panyeureud gegeremet, *format* nujul ka sireum)
* sadaya asam lemak, nu R-na mangrupa alkana dina asam jenuh atawa alkéna mun asamna teu jenuh
** CH3COOH asam asétat atawa asam étanoat (aya na cuka)
** CH3CH2COOH asam propanoat
** C6H5COOH asam bénzoat (natrium bénzoat, uyah natrium asam bénzoat dipaké salaku pangawét pangan)
** asam butirat
** CH2=CHCOOH asam akrilat
* asam laktat, aya na susu murni
* asam oksalat
* asam malonat
* asam suksinat
* asam glutarat
* asam adipat
* sadaya asam amino

## Tempo ogé 
* anhidrida asam
* éster
Polisakarida

**Polisakarida** nyaéta karbohidrat "teu amis" nu kawilang pajeulit. Polisakarida mangrupa polimér nu diwangun ku loba monosakarida nu silihsambungkeun (nyaéta *poli*-sakarida). Ku kituna polisakarida mah kaasup molekul badag pisan, malah ngarangkadak. Sipatna teu leyur na cai sarta teu ngabentuk kristal, contona nyaéta aci, selulosa, jeung glikogén.

**Struktur**

Polisakarida mibanda rumus umum:

:-[C*x*(H2O)*y*)]*n*-

nu mana *y* biasana = *x* - 1.

### Aci 
Aci mangrupa polimér glukosa nu unit glukopiranosana kabeungkeut ku tumbu-*alfa*. Amilosa diwangun ku sababaraha ratus molekul glukosa ranté-lempeng. Amilopéktin nyaéta molekul rangkadak nu disusun ku sababaraha réwu unit glukosa.

Aci teu leyur na cai, bisa disiksik ku hidrolisis nu dikatalisan ku énzim nu disebut amilase, nu bisa megatkeun tumbu-*alfa*. Manusa jeung sato séjénna boga amilase, sahingga bisa nyerna aci. Kentang, béas, gandum, jagong, jeung sampeu mangrupa sumber aci na dahareun manusa.

### Glikogén 
Glikogén, polimér rangkadak glukosa, mangrupa bentuk simpenan glukosa dina sato. Glikogén bisa dibeulah jadi substrat pikeun réspirasi ngaliwatan prosés glikogénolisis. Ieu ngawengku megatkeun beungkeut C-O-C antarmolekul glukosa ku ditambahkeunana fosfat, gaganti cai na hidrolisis. Prosés ieu ngahasilkeun molekul glukosa kafosforilasi, nu métabolismena bisa ngahasilkeun hiji molekul ATP.

### Sélulosa 
Komponén struktural tutuwuhan diwangun utamana ku sélulosa. Kai diwangun ku sélulosa jeung lignin, sedengkeun kertas jeung kapas méh murni sélulosa. Sélulosa mangrupa polimér nu dibentuk ku ulangan unit glukosa nu kabeungkeut ku tumbu-*béta*. Manusa sarta lolobana sato séjénna teu boga/kakurangan énzim pikeun megatkeun tumbu-*béta*, sahingga teu bisa nyerna sélulosa. Sababaraha sato bisa nyerna sélulosa sabab boga sélulasena.

## Polisakarida asam 
Polisakarida asam nyaéta sagolongan polisakarida nu ngandung gugus karboxil jeung/atawa gugus éster sulfat.
Amanat Galunggung

## Naskahna
Naskah anu asalna ti Kabuyutan Ciburuy, Garut Kidul. Kiwari diteundeun di Perpustakaan Nasional RI kalawan nomor koleksi L 632 Peti 16 atawa koropak 632. Naskahna ditulis dina daun gebang atawa  nu ku para ahli sok disebut nipah ngagunakeun mangsi hideung. Aksara nu digunakeun pikeun nuliskeun ieu naskah nyaéta aksara Buda/Gunung, sedeng basana nyaéta basa Sunda kuna. Kandelna naskah aya 7 lambaran daun nipah atawa 13 kaca, unggal kaca ngandung 4 jajar tulisan. Ditulis dina wangun prosa.
.

## Panalungtikan
Panalungtikan kana naskahna dimimitian ku Holle, Pleyte, jeung R.Ng. Poerbatjaraka, nyaéta ku cara ngalih-aksarakeun tur narjamahkeun dina basa Walanda. Naon nu dipilampah ku para sarjana éta téh teu ngawengku sakabéh naskah. Hasil panalungtikan C.M. Pleyte dijudulan “Een Pseudo Padjadjaransche Kroniek” (Kronik Palsu Pajajaran) 
.

Atja jeung Saléh Danasasmita nuluykeun hanca panalungtikan ku cara ngalih-aksarakeun tur narjamahkeun naskah sakabéhna kana basa Indonésia dina taun 1987. Nya Atja jeung Saléh Danasasmita anu ngajudulan ieu naskah Amanat Galunggung téh, sok sanajan éta kecap teu disebut dina naskahna mah.

## Eusi Naskah
Eusi naskahna mangrupa papagon hirup pikeun para pamingpin dina wangun pépéling, nyaéta pépélingna Rakéan Darmasiksa, anu dianggap idéntik jeung raja Sunda nu nyekel kakawasaan taun 1175-1197, ka para putrana katut rundayanana.

Sababaraha piwuruk anu nyangkaruk dina ieu naskah téh, di antarana:
* Ulah pacogrégan, ulah paheuras-heuras, sakuduna rukun gawé sauyunan boh dina laku lampah boh dina udagan hirup;
* Ulah marebutkeun perkara jeung jelema anu geus bener, jujur, jeung hadé haté.
* Ulah maéhan nu teu boga dosa, ngarebut hak nu teu boga dosa, nganyenyeri nu teu tuah teu dosa, ulah silih curiga.
* Ulah marebutkeun kalungguhan atawa kakawasaan, jsté.

## Rujukan
## Daftar Pustaka
Ajip Rosidi, dkk., 2000, *Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, Budaya (termasuk Budaya Cirebon dan Betawi)*. Jakarta: Pustaka Jaya.
Hidrolisis

**Hidrolisis** nyaéta prosés kimia nalika hiji molekul dibeulah jadi dua bagian ku nambahkeun hiji molekul cai. 
Ieu béda jeung réaksi hidrasi, nalika molekul cai ditambahkeun kana hiji zat tanpa ayana prosés meulah.

## Tipe
**Hidrolisis tumbu éster**

Dina hidrolisis nu megatkeun tumbu éster, hiji produk hidrolisis ngandung gugus fungsi hidroksil, sedengkeun nu hiji deui ngandung asam karboksilat.

Popotongan molekul indung nu asalna gugus karboksilat narima hiji ion hidrogén ti molekul cai nu ditambahkeun, sedengkeun popotongan nu asalna gugus alkil narima gugus hidroksil sésana.

Jadi éster sacara éféktif balik deui jadi komponén-komponénna, nyéta alkohol jeung asam karboksilat.

**Hidrolisis tumbu péptida asam amino**

Dina réaksi hidrolisis séjénna kayaning hidrolisis tumbu péptida asam amino, ukur salah sahiji produk, produk asam karboxilat, nu boga gugus hidroxida nu diturunkeun ti cai. Produk amin nampa ion hidrogén sésana.

Hidrolisis bisa dianggap salaku sabalikna ti kondensasi, nalika dua popotongan disambungkeun pikeun tiap molekul cai nu dihasilkeun. ku sabab hidrolisis réaksina bisa malik, kondensasi jeung hidrolisis bisa lumangsung sakaligus dina kaayaan kasatimbangan.

### Teu bisa malikna hidrolisis dina kaayaan fisiologis
Dina kaayaan fisiologis (misalna dina leyuran éncér cai), réaksi meulah hidrolitik, nalika konsentrasi prékursor métabolikna rendah (ti 10−3 nepi ka 10−6 molar), sacara prinsip térmodinamika teu bisa malik. Pikeun conto,

:A + H2O &rarr; X + Y

:K_d = \frac{\left[X\right] \left[Y\right]} {\left[H_2O\right] \left[A\right]}

Anggap *x* salaku konséntrasi ahir hasilna, *C* konséntrasi awal A, jeung W = [H2O] = 55.5 molar, mangka *x* bisa diitung maké kasaruan:

:\frac{x \times x}{W\left(C - x\right)} = K_d

mun Kd&times;W = k

mangka  x = \frac {-k + \sqrt {k^2 + 4kC} } {2} 

Pikeun C = 0.001 molar, k = 1 molar, *x*/C &gt; 0.999. Kurang ti 0.1% réaktan aya kénéh nalika réaksi geus réngsé.

Teu bisa malikna prosés hidrolisis sacara fisiologis téh konsistén dina jalur métabolisme, sabab loba pisan prosés biologis disetir ku dipegatkeunana beungkeut pirofosfat anhidrat.

## Rujukan
*Hydrolysis ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 28 Oktober 2004

## Tempo ogé
*adénosin trifosfat
*biopolimér
*polimér kondensasi
*oléokimia
Polimérisasi

**Polimérisasi** nyaéta prosés ngawujudna ranté polimér organik ulangan nu panjang. Aya sababaraha rupa polimérisasi, sarta sistimna gé béda-béda. Kategorisasina ngawengku *sistim adisi-kondensasi* jeung *chain growth-step growth system*. Rupa polimérisasi nu séjénna nyaéta polimérisasi muka cingcin (Ing. *ring-opening polymerization*), nu sarupa jeung polimérisasi ranté.

## Ringkesan
Polimérisasi adisi ngawengku numbukeun molekul-molekul nu mibanda beungkeut kimia rangkep dua atawa tilu. *Monomér* (molekul idéntik nu nyusun polimér) nu teu jenuh ieu mibanda kaleuwihan beungkeut internal nu bisa dipegatkeun sarta ditumbukeun jeung monomér séjén pikeun ngawangun ranté ulangan. Polimérisasi adisi dilarapkeun kana produksi polimér kayaning poliéténa, polipropilén, jeung polivinilklorida (PVC).

Polimérisasi kondensasi lumangsung nalika monomér kabungkeut ngaliwatan réaksi kondensasi. Réaksi ieu bisa dihasilkeun ku jalan metakeun molekul-molekul nu ngandung gugus fungsi alkohol, amina, atawa asam karboksilat (atawa turunan karboxil séjénna). Nalika amina meta jeung asam karboxilat, bakal kawangun amida atawa beungkeut péptida, kalawan ngaleupaskeun cai (jadina polimérisasi *kondensasi*). Nya ku prosés ieu asam-asam amino numbu sarta ngagabung jadi protéin, sakumaha dijieunna kevlar.

## Polimérisasi adisi 
Polimérisasi adisi majeujeutkeun pegatna beungkeut ganda atawa rangkep tilu, nu dipaké pikeun nyambungkeun monomér-monomér kana ranté. Dina polimérisasi éténa (gbr. 1), beungkeut pi-na pegat  nu salajengna dua éléktronna disusun ulang pikeun nyiptakeun a new propagating center like the one that attacked it. The form this propagating center takes depends on the specific type of addition mechanism. Aya sababaraha mékanisme cara naratasna (inisiasi). Mékanisme radikal bébas mangrupa métode nu pangmunggaranna dipaké. Radikal bébas mangrupa atom/molekul nu réaktif pisan nu mibanda éléktron nyorangan (teu boga pasangan). Misalna dina polimérisasi éténa, mékanisme radikal bébas bisa dibagi kana tilu hambalan: inisiasi, propagasi, jeung terminasi.

## Polimérisasi kondensasi 
Polimérisasi nu lumangsungna ku prosés réaksi kondensasi.

## Sajarah
Polimérisasi bisa dilacak nepi ka munggaran kahirupan nu dumasar DNA, sabab boh DNA atawa protéin bisa dianggap salaku polimér. Polimér 'sintétik' munggaran na abad ka-19 sabenerna dijieun ku jalan ngarombak polimér alam. Pikeun conto, nitroselulosa dijieun ku jalan ngaréaksikeun selulosa jeung asam nitrat. Polimér munggaran nu asli jieunan manusa, bakelit, disintésis taun 1872, ngan laju panalungtikan ngeunaan polimér jeung polimérisasi ngaronjatna mah taun 1930-an, waktu papanggihan poliéténa ku pausahaan kimia ICI.

## Tempo ogé 
*Polimérisasi plasma
*Polimér
*Katalis Zieglar-Natta
*Métallosin

## Sumber rujukan
**Polymerisation*, ti Wikipédia basa Inggris per 29 Oktober 2004
Katalis

[frame|**Gambar 1** Profil [éntalpi pikeun réaksi nu maké jeung teu maké katalis. *AU* mangrupa énergi aktivasi pikeun réaksi tanpa katalis, *AC* mangrupa énergi aktivasi nu dikurangan pikeun réaksi nu sarua nalika dikatalisan. *I* salaku titik nalika *chemical intermediate* kabentuk, nu salajengna meta jadi produk.]]
**Katalis** nyaéta hiji zat nu ngaronjatkeun laju hiji réaksi kimia, dina suhu nu tangtu, tanpa teu kabawa robah atawa kahakan ku réaksina (tempo ogé katalisis). Katalis aub na réaksi, tapi lain mangrupa réaktan atawa produk kimia.

Katalis ngajadikeun réaksi bisa lumangsung leuwih gancang atawa bisa lumangsung dina suhu nu leuwih handap alatan parobahan nu dipicuna dina réaktan. Katalis nyadiakeun jalur séjén nu énergi aktivasina leuwih handap pikeun lumangsungna réaksi. Molekul nu teu mibanda énergi pikeun meta atawa énergina handap teuing antukna réaksina bakal lila pisan jadi bisa meta ku ayana katalis. Katalis ngurangan énergi nu dipikabutuh pikeun lumangsungna réaksi.

Dua kategori utama katalis nyaéta katalis homogén jeung hétérogén. Katalis hétérogén aya dina fase nu béda ti réaktan dina réaksi nu dikatalisanana, sedengkeun katalis homogén aya dina fase nu sarua. Conto pikeun katalis hétérogén nyaéta katalis nu nyadiakeun beungeut sangkan réaktan (atawa substrat) samentara bisa kajerap. Beungkeut na substrat jadi lemah antukna produk anyar bisa dihasilkeun. Beungkeut antara produk jeung katalis leuwih lemah, antukna salajengna produkna lésot.

Katalis homogén umumna meta jeung hiji atawa leuwih réaktan pikeun ngabentuk sarupaning panengah kimiawi (*chemical intermediate*) nu salajengna meta pikeun ngabentuk produk réaksi ahir, dina prosés nu ngalahirkeun deui katalisna. Di handap ieu hiji skéma réaksi katalitik, C nunjukkeun katalisna:

:A + C → AC (1)

:B + AC → AB + C (2)

Najan katalisna (C) kahakan ku réaksi 1, salajengna kaluar deui dina réaksi 2, antukna réaksi gemblengna jadi:

:A + B + C → AB + C

katalis teu kahakan atawa dihasilkeun. Énzim mangrupa biokatalis. Mangpaat "katalis" dina jihat budaya nu leuwih lega sacara kasarna mah analog sarupa/analog jeung nu dipedar di dieu.

Sababaraha katalis nu kawentar nu kungsi dikembangkeun nyaéta katalis Ziegler-Natta nu dipaké ngahasilkeun sacara massal poliétilén jeung polipropilén. Réaksi katalitik nu pangdipikawanohna di antarana prosés Haber pikeun sintésis amonia, nu maké beusi salaku katalis.
Konvérter katalitik ngancurkeun sababaraha produk gigir pembakaran dina mobil, dijieunna tina platinum jeung rhodium.

## Tempo ogé 
* Énzim
* Katalis koordinasi

## Rujukan 
* Katalis, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 1 Novémber 2004.