open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Utuy Tatang Sontani

**Utuy T Sontani**, ngaran lengkepna mah Utuy Tatang Sontani. Pangarang carita pondok, roman jeung utamana carita-carita drama, boh dina basa Sunda, boh dina basa Indonésia. Maot  tur dimakamkeun sacara Islam di Moskow, Rusia 17 September 1979.

## Biografina
Sabada tamat Taman Muda Taman Siswa di Cianjur, tuluy neruskeun sakolana ka Taman Dewasa (SMP) di Bandung, tapi ngan kuat sababaraha bulan da kolotna kaburu bangkrut usahana atuh balik deui ka Cianjur. Ti dinya digawe di RRI [Tasikmalaya] salila revolusi nepika Agresi Militer kahiji. Geus kitu asup deui digawe di Balai Pustaka jadi redaktur (1948), terus dipindahkeun ka Bagian Naskah dan Majalah Jawatan Pendidikan Masyarakat. Ti dinya pindah deui ka Jawatan Kebudayaan Seksi Basa Sunda (1958), jeung Lembaga Bahasa dan Kesusastraan Indonésia. Geus nyorang ka luar negri taun 1957 ka Tiongkok, taun 1958 ka Rusia, jeung taun 1961 ka Jepang. Carita nyambung *Mahala Bapa* dimuatkeun dina surat kabar *Sinar Pasundan*, ari carita nyambung *Tambera* dimuat dina surat kabar Sipatahunan. Waktu Jepang ngeprik sakumna urang Indonésia sangkan ngagunakeun basa Indonésia bae,nya mimiti Utuy téh nulis dina basa Indonésia. Ilubiung kana pintonan-pintonan sandiwara, malah tuluyna mah nulis sandiwara. Dina taun 1957, Utuy milu ancrub ilubiung dina Badan Pangulik Budaya (BPB)Kiwari, tapi lataran taun 1959 jadi anggota Lekra, ahirna dipecat ku pangurus BPB Kiwari. Sabada aktif di Lekra, Utuy réa nulis ulikan anu sifatna agitatif,néori jeung nepikeun ceramah-ceramah ngeunaan kasusastran Sunda. 
Nepi ka kiwari dianggap pangarang drama Indonésia anu pangkuatna. Bisa jadi ku lantaran baheulana ngamimitian karier sastrana ku nulis dina basa Sunda, katineungna gedé kana tulas tulis dina basa Sunda. Utuy nulis carita pondok, drama, esey, jeung sajak. Eseyna ngeunaan kakayaan batin Ki Sunda, mangrupa hasil ulikan ngeunaan Sangkuriang jeung Si Kabayan, kaitung hasil pamikiran-pamikiran anu orisinil jeung anyar. Ari tulisanana ngeunaan Haji Hasan Mustapa, salah saurang bujangga Sunda, nembongkeun kakagum kana individualisme éta bujangga anu sadar kana kakuatan pribadina sorangan. Lantaran gedé katineungna kana basa Sunda, sarta can ngarasa sugema nulis dina basa Indonésia, sawatara karyana anu ditulis dina basa Indonésia satuluyna ditulis deui dina basa Sunda, upamana carita pondok anu dimuat dina kumpulan *Orang-orang Sial* , tarjamahan basa Sundana dimuat dina majalah Sunda.*Sang Kuriang* terbitan Balai Pustaka,anu asalna ditulis dina basa Indonésia sarta saméméhna kungsi dimuat dina majalah *Seni* (1955) ditarjamahkeun kana basa Sunda tuluy dimuat dina koran Sipatahoenan (1961) sarta terus diterbitkeun ku Bhratara (1962).

## Rujukan
Album live

**Album live** mangrupa hiji album musik nu direkam langsung tina hiji artis di panggung atawa konsér. Album live bisa direkam dina hiji konsér tunggal atawa gabungan ti sababaraha konsér. Rupa album ieu béda pisan jeung kalobaannana album nu direkam dina studio. Dina album live biasana sok aya kekeprokan jeung rupa-rupa sora panongton basa konser keur lumangsung. Album live biasana dirilis dina wangun VCD atawa DVD.
Fagosit

hiji neutrofil keur 'ngahakan' baksil antrax (oranyeu).]]
**Fagosit** (Yun.: *phagein*, "dahar", jeung *-cyte*, ahiran anu dina biologi nujul ka "sél") nyaéta sél getih bodas anu ngajaga awak ku cara ngahakan (fagositosis) partikel asing anu dianggap pibahyaeun, baktéri, jeung sél paéh atawa nu keur sakarat. Ieu sél penting kacida pikeun merangan inféksi katut imunitasna pikeun sakabéh bangsa sato sarta geus mekar pisan dina vertebrata. Saléter getih manusa ngandung nepi ka genep miliar fagosit.

Ieu sél munggaran dipikawanoh taun 1882 ku Ilya Ilyich Mechnikov nu keur nalungtik larva béntang laut. Pikeun papanggihanana, anjeunna dileler Hadiah Nobel widang Fisiologi atawa Kedokteran taun 1908. Lian ti bangsa sato, fagosit ogé nyampak dina sababaraha spésiés; amuba ogé aya nu polahna kawas fagosit makrofag, nu nuduhkeun yén sigana fagosit mucunghul dina mangsa awal évolusi mahluk hirup.

Fagosit manusa jeung sato lianna disebut "profésional" atawa "teu-profésional" dumasar kana kamatihna nalika fagositosis. Anu profésional di antarana neutrofil, monosit, makrofag, sél déndritik, jeung sél mast. Anu ngabédakeunana nyaéta aya/henteuna molekul anu katelah reséptor dina beungeut sélna anu bisa mikawanoh barang anu pibahyaeun, sarupaning baktéri anu sakuduna euweuh dina awak. Lian ti pikeun merangan inféksi, ieu sél ogé penting pikeun ngajaga sangkan jaringan angger walagri ku cara miceunan sél anu paéh atawa sakarat ku sabab geus waktuna paéh.

Nalika inféksi, sinyal kimiawi ngirut fagosit ka tempat anu katarajang kuman/patogén. Sinyal kimiawi éta datangna bisa ti baktéri langsung atawa ti fagosit lianna anu keur merangan kuman. Fagosit ojah ku cara kémotaxis. Mangsa fagosit antel jeung baktéri, reséptor nu aya dina beungeutna bakal nali, anu diteruskeun ku ngasupkeun éta baktéri ka jero awak fagosit. Sababaraha fagosit maéhan kuman nu geus 'diteureuy' maké oxidan jeung oksida nitrat. Sanggeus fagositosis, makrofag jeung sél déndritik bisa aub dina présentasi antigén nalika bahan-bahan anu asalna tina baktéri anu dihakan ditémbongkeun dina beungeut sélna pikeun dipikawanoh ku sél-sél sistem imun lianna. Sababaraha fagosit terus indit ka kelenjar limfe pikeun némbongkeun éta bahan asing ka sél getih bodas anu disebut limfosit anu penting pisan pikeun ngawangun imunitas. Najan kitu, kuman ogé ngalaman évolusi anu bisa nyingkahan atawa ngalawan panarajang fagosit.

## Rujukan 
## Tumbu kaluar 
*
Rahmatullah Ading Affandie

**Rahmatullah Ading Affandie** () putra ti Bapak Udin Tampura jeung Ibu Ratna Permana. Atikanana dimimitian ti HIS dituluykeun ka Pasantrén Miftahul Huda Ciamis. Dina mangsa revolusi Jepang, RAF nuluykeun atikanana ka sakola Pertanian Tasikmalaya sarta SMA di Bandung. Taun 1956 ogé RAF kapilih jadi Pupuhu Calagara Kongrés Pemuda Sunda nu diayakeun di Bandung (4-7 Nopémber 1956).  Naskah serial *Inohong di Bojong Rangkong* nu ditulisna teu leuwih ti 110 judul."Inohong di Bojong Rangkong" mangrupa sinétron komedi satir nu miboga suasana islami sarta nyunda. Konsep seni islami geus jadi ciri has RAF. Dina taun 1963 RAF ngagarap kasidah modérn nyaéta Lingga Binangkit. Sanggeus sapuluh taun, Lingga Binangkit mekar jadi grup lianna nyaéta Patria. Ciri lainna nyaéta satirna nu dianggap seukeut. Saacan jaman reformasi, RAF salaku mantan anggota DPRD Jabar ti Fraksi Karya Pemwangunan dina kritik-kritikanana mindeng nyugak ka pamaréntahan. Taun 1961 RAF kasinugerahan hadiah LBSS pikeun buku kumpulan carpon Dongéng Énténg ti Pasantrén. Taun 1990 kasinugerahan hadiah Rancage kalawan novelna *Nu Kaul Lagu Kaléon*.  Taun 1998 buku biografi *RAF Urang Banjarsari jadi Inohong di Bojongrangkong* diterbitkeun ku Geger Sunten. Kitu ogé jeung lalampahan RAF nalika naék haji dibukukeun ku Geger Sunten kalawan judul *Akina Puri ka Tanah Suci*.

## Referensi
Muhammad Rustandi Kartakusuma

**Muhammad Rustandi Kartakusuma** () nyaéta saurang sastrawan Sunda jeung Indonésia. Atikanana di HBS jeung Universitas Gadjah Mada (henteu tepi ka tamat).

## Rujukan
Si Anak Kampoeng

***Si Anak Kampoeng*** nyaéta film drama Indonésia nu dirilis dina 21 April 2011, disutradaraan ku Damien Dematra.

## Tumbu kaluar 
* Situs Resmi 
* Katerangan di Cineplex
Tini Kartini

**Tini Kartini** lahir di Tasikmalaya tanggal 29 Oktober 1933.
Sabada namatkeun SGA (Sakola Guru), kungsi jadi guru bari milu keurseus B-1 basa Sunda.  Mangsa milu keurseus B-1, Tini sakelas pisan jeung Ahmad Bakri, pangarang produktif Ciamis téa. Tuluy Tini nyuprih pangarti di IKIP Bandung, Jurusan Basa jeung Sastra Indonésia nepi ka tamat taun 1969. Kungsi jadi girang serat jeung pupuhu Jurusan Bahasa & Sastra Indonésia IKIP Bandung Éksténsion Tasikmalaya (1970-1972). Tuluy pindah ka Bandung, jadi staf Widang Permusiuman (1972-1974) jeung staf Widang Atikan Masyarakat (1974-1989) Kanwil Depdikbud Jawa Barat.  Kungsi jadi dosén luar biasa di Universitas Islam Nusantara (1984-1989). Sabada pangsiun ti Depdikbud (1989) jadi dosén luar biasa di Universitas Pasundan. Ti taun 1994 jadi kepala Perpustakaan Prof. Dr. Doddy A. Tisna Amidjaja. Kapilih jadi Sesepuh Paguyuban Sastrawati Sunda Patrem nu munggaran (1982-1990).  Sering kapeto jadi juri rupa-rupa sayémbara, di antarana saban taun jadi anggota juri Hadiah Sastra Taunan LBSS ti mimiti taun 1990 sarta Hadiah Sastra D.K Ardiwinata.   Salian ti éta, Tini ogé aktif di sawatara organisasi sosial non profit salaku girang serat Yayasan Keluarga Sejahtera Provinsi Jawa Barat jeung girang serat Yayasan Amal Bakti Ibu Provinsi Jawa Barat.

## Karya-karya Tini Kartini
Tini leuwih kasohor salaku pangarang carita pondok. Sawatara buku kumpulan carita pondokna nyaéta: 
# *Jurig!* (1963).
# *Paséa* (1965).
# *Nyi Karsih* (1984).
# *Paméran*.
Bukuna nu séjén mangrupa kumpulan dongéng Si Kabayan dijudulan *Jurig Kabayan* (1988). 
Carpon Tini anu dijudulan Nyi Karsih kungsi diIndonésiakeun ku Ajip Rosidi.  Dimuat dina koleksi *Dua Orang Dukun* (Yayasan Obor Indonesia, 2001) bareng jeung tarjamahan tina karya para pangarang Sunda lianna, karangan Tini nu éta geus milu ngabeungharan sastra Indonésia.  Tini ogé kungsi nyundakeun sawatara carpon beunang para pangarang dunya kayaning Akutagawa Ryunosuke, Mishima Yukio, Soséki Natsumé, Somerset Maugham, John Stéinbeck, jeung lian-lianna deui. Tétéla, manéhna mah lain baé resep ngarang tapi deuih resep macaan karangan nu séjén.  Réa bahan babandingan, réa luang pikeun ngajembaran wawasan. 
Salian ti nulis karya kréatif, Tini ogé réa ngayakeun panalungtikan ngeunaan basa jeung sastra Sunda, di antarana anu geus dibukukeun nyaéta 
# *Daéng Kanduruan Ardiwinata, Sastrawan Sunda* (1979)
# *Yuhana, Sastrawan Sunda*(minangka Ketua Tim, 1979) 
# *Biografi dan Karya Pujangga Haji Hasan Mustafa* (Ketua Tim, 1985) 
# *Struktur Cerita Pantun Sunda Masa* 1945-1965 (Ketua Tim, 1978)
# *M.A. Salmun, Sastrawan Sunda* (Ketua Tim, 1987)
# *Undak-Usuk Basa Sunda* (Ketua Tim, 1977)
# *Sastra Lakon dalam Bahasa Sunda* (Ketua Tim, 1981)
# *Pupujian dalam Bahasa Sunda* (Ketua Tim, 1984)
# *Pemakaian Bahasa Indonésia oléh Masyarakat Désa di Jawa Barat*(Ketua Tim, 1985)
# Tokoh Si Kabayan: Karakter dan Perannya (Ketua Tim, 1989) tacan katingal dibukukeun.

## Referensi
Bentley

**Bentley Motors Limited** mangrupa panyieun mobil méwah jeung mobil sports gedé nu basisna di Britania. Bentley Motors diwangun di Inggris dina 18 Januari 1919 ku Walter Owen Bentley (1888-1971), dikenal kalawan W.O. Bentley atanapi ukur "W.O."

Pausahaan ieu aya di Cricklewood, kaléreun London, jeung kawanoh kalawan kameunangan opat kali tumurut dina Balap mobil 24 jam Le Mans (*24 heures du Mans*) ti 1927-1930. Déprési Ageung ngancurkeun paméntaan pikeun mobil mahal pausahaan ieu, jeung dijual ka Rolls-Royce dina 1931.

Dina taun 1998, mérk ieu dibeuli ku Volkswagen Group kalawan harga 430 juta poundsterling.

## Tempo ogé 
* Daptar mérek mobil

## Tumbu kaluar 
*  Bentley Motors
*  Bentley Motors Media Relations
*  Yahoo! - Bentley Motors Inc. Company Profile 
*  Archives of K.-J. Roßfeldt
*  Stanley Mann Vintage Bentley sales
Upsilon Draconis

**Upsilon Draconis (υ Dra / υ Draconis)** mangrupa salah sahiji béntang dina rasi Draco . Béntang ieu miboga magnitudo 4.82 jeung mangrupa béntang kelas K0III. Béntang ieu aya dina jarak 344 taun cahaya ti Bumi.

## Etimologi 
Ngaran tradisional béntang ieu nyaéta **Athafi I** atawa **Athafi al Awwal** (dina basa Arab).

Ngaran nu séjénna pikeun béntang ieu nyaéta:

Salian rasi Draco, béntang ieu ogé mangrupa anggota ti raloba rasi atawa asterisma ieu :

## Réferénsi
Jeruk mipis

**Jeruk mipis** (Citrus aurantifolia) nyaéta buah anu miboga rasa haseum jeung rada pait.

## **Kandungan Giji** 
jmpl|Jeruk mipis
Di antara 1300 jenis jeruk, jeruk mipis atawa dina basa ilmiahna disebut Citrus Aurantium, miboga mangpaat anu loba. Jeruk mipis mangrupa bahan dasar pikeun ramuan *obat kecantikan*tradisional di Indonésia. Sacara umum, buah jeruk euyeub ku vitamin jeung mineral anu mangpaat pikeun kasehatan awak. Dalam kandungan 100 g jeruk nipis, terdapat kalori 51 kal, protein 0,9 g, lemak 0,2 g, karbohidrat 11,4 g, mineral 0,5 g, kalsium 33&nbsp;mg, fosfor 23&nbsp;mg, besi 0,4&nbsp;mg dan asam askorbat 49&nbsp;mg.

## **Diolah pikeun kadaharan** 
#És Soda Jeruk Nipis 
#Resep Jeruk Nipis Bubuk 

## Referensi
Bandéra Sérbia

**Bandéra Serbia** mangrupa bandéra triwarna horisontal kalawan warna Pan-Slavia beureum-paul-bodas, nu dipaké ku nagara Sérbia. Bandéra ieu diadopsi minangka bandéra nasional dina 16 Agustus 2004 jeung disahkeun liwat Undang Undang Dasar nu anyar dina 8 Novémber 2006.

## Tempo ogé 
* Lambang Sérbia
Waluh konéng

**Waluh konéng** atawa ***cucurbita pepo*** kaasup tutumbuhan C3 ku sabab *fiksasi* karbon organik anu munggaran nyaéta senyawa karbon tilu, 3-fofogliserat.

## Kandungan Gizi
Waluh konéng mangrupa jenis pepelakan anu produktif, ku sabab unggal 1 héktar bisa ngahasilkeun 20-40 ton buah waluh konéng. Kandungan séjéna nyaéta asak lemak utama,nu ngawengku asam linoléat, asam oléat, jeung saeutik asam linolenat.
Siki waluh konéng miboga kandungan sajumlahing zat, di antarana sajenis asam amino anu langka (saperti m-karboksifenilalanina, pirazoalanina, asam aminobutirat, etilasparagina, dan sitrulina) jeung sajumlahing asam amino anu séjén anu diperlukeun kelenjar prostat (semisal alanina, glisina, dan asam glutamat).
# Nyingkahan kokoloteun. Kandungan beta-carotene nyaéta sumber antioksidan dina waluh konéng bisa nyingkahan kokoloteun.
# Nyingkahan panyakit Arthritis. Siki waluh konéng miboga kandungan zat anti *peradangan* anu gunanana nurunkeun gejala arthritis.
# Ningkatkeun kekebalan dina awak.  Sementara kandungan vitamin B1, C, jeung  seratnya bisa nyingkahan panyakit jantung jeung struk.
Mangpaat lainna nyaéta ngubaran demam, *migrain*, *diare*, panyakit ginjal.

## Rujukan
Suuk

**Suuk** ngaran beubeutian nu di pelak sikina, sok disebut ogé kacang taneuh;kaasup golongan kadaharan, diasakanana di kulub, disangray, katut cangkangna, di goréng sikina wungkul.

## Sajarah
**Suuk** (kacang taneuh)mangrupa pepelakan anu asalna ti Amérika Kidul, daérah Brazilia. Penanaman mimiti dipigawé ku urang Indian (suku pituin bangsa Amérika). Di Benua Amérika penanaman ngembang anu dipigawé ku pendatang ti Éropa. Kacang Taneuh ieu mimiti asup ka Indonésia dina mimiti abad ke-17, dibawa ku padagang Cina sarta Portugis. Ngaran séjén ti kacang taneuh nyaéta kacang una, suuk, kacang jebrol, kacang bandung, kacang tuban, kacang kolé, kacang banggala. Basa Inggrisna kacang taneuh nyaéta “peanut” atawa “groundnut”.

## Mangpaat Pepelakan
Di widang industri, dipaké minangka bahan pikeun nyieun keju, mentéga, sabun sarta minyak goréng. Hasil sampingan ti minyak bisa dijieun bungkil (hampas kacang anu geus dipiit/dicokot minyakna) sarta dijieun oncom ngaliwatan ferméntasi suweng. Mangpaat daunna sajaba dijieun sayuran atah atawa dikulub, dipaké ogé minangka bahan pakan ingon-ingon sarta bérak héjo. Minangka bahan pangan sarta kadaharan ingon-ingon anu miboga gizi luhur, kacang taneuh ngandung lemak (40,50%), protein (27%), karbohidrat sarta vitamin (A, B, C, D, E sarta K), ogé ngandung mineral antara séjén Calcium, Chlorida, Ferro, Magnesium, Phospor, Kalium sarta Sulphur.

## Séntra penanaman
Di tingkat Internasional kacang taneuh pangpuseurna di India, Cina, Nigeria, Amérika Sarikat sarta Gombai, saterusna ngalegaan ka nagara séjén. Di Indonésia kacang taneuh pangpuseurna di Pulo Jawa, Sumatra Kalér, Sulawesi sarta kiwari geus dipelak di sakumna Indonésia.

Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|

## Rujukan
Lais

**Lais** nyaéta kasenian anu mintonkeun kamonésan. Kasenian ieu téh geus kasohor di luar Jawa Barat saperti Jawa Tengah, Jawa Timur, jeung Sumatra. Kasenian Lais mangrupa kasenian tradisional anu mintonkeun ka parigelan pamaénna. Lila kalilaan kasenian Lais téh jadi hiji pintonan anu matak ngahibur, ku sabab sakur jelema nu lalajo bisa dijieun deg-degan ku lantaran pamaén lais mintonkeun gerakan anu mangpaurkeun. Sasakali mah dipaénkeun dina acara kagiatan-kagiatan di luar éta saperti acara-acara kanagaraan. Tukang lais gugulawingan dina tali nu ditalikeun kana dua tangkal awi. Awi nu dipaké biasana awi bitung nu badag atawa gombong. Dina mintonkeun Lais biasana diadumaniskeun jeung seni kawedukan (jiga debus) ogé aya bodorna.  Nalika pintonan rék dimimitian, dukun (pawang) lais téh tatahar pikeun ngayakeun upacara, nyaéta nataharkeun sasajén. Bari dipirig ku tatabeuhan, mimiti menyan téh dibeuleum bari macakeun mantra-mantra. Upacara ieu téh miboga tujuan nyaéta sangkan pamaén lais dibéré kakuatan, lincah jeung parigel tur salamet salila lumangsungna pintonan. Baju anu dipaké ku pamaén téh baju awéwé nyaéta kabaya. 
Pintonana  téh biasana  sapoé  atawa satengah poé, gumantung ka nu ngondangna.  Waditra  anu dipaké pikeun ngirig nu ngalais téh nyaéta kendang penca, dogdog jeung calung.  Pamaén lais téh di antarana lalaki 6 urang, nyaéta hiji pamaén laisna, hiji pawang (dukun), sésana para nayaga.
Pintonan lais biasana di tempat anu terbuka saperti alun-alun atawa lapangan anu legana antara 10-15 méter antara tihang awi hiji ka awi nu hiji deui. Pintonan ieu lain bagian tina upacara jadi bisa di tanggap iraha waé. Pamaén lais téh biasana turun tumurun. Saméméh naék ka luhur awi, nu ngalais téh ngobrol heula jeung dukun anu sacara teu langsung ditujukeun kanu ningali.
Paguneman na téh saperti kieu:  
Pawang   : “Rek ka mana, Nu Geulis?” 
Si Lais  : “Apan rek ulin.” 
Pawang   : “Nyandak naon?”  
Si Lais  : “Ieu payung bisi panas jeung duwegan bisi halabhab.” 
Pawang   : “Pek atuh geura amengan.”

Bari ngigel deui, nu ngalais téh ngadeukeutan awi sanggeus kitu tuluy naék éta awi lir monyét tétérékélan.  
Nalika nu ngalais keur gugulayunan dina tambang, éta tatabeuhan beuki lila beuki tarik sorana.  Sanggeus kitu nu ngalais téh rereuh sakeudeung dina awi. Tuluy dukun (pawang) téh nanya deui, saperti kieu pagunemana :

Pawang    : “Hey, Geulis, keur naon?” 
Si Lais   : “Apan ieu keur senang-senang!”  
Pawang    : “Cing, Geulis, ngojay kawas bangkong.”  
Si Lais   : “Mangga,”

Tuluy éta nu ngalais téh meraktékkeun gaya bangkong nu keur ngojay.

Si Lais   : “Aduh cape jeung hanaang.”

## Rujukan
Wangenan Budaya

Wangenan budaya numutkeun sababaraha ahli, di antarana :

1.Edward B. Taylor

Kabudayaan mangrupa sagala perkara anu kompleks, anu di jerona aya pangaweruh, kapercayaan, kasenian, moral, hukum, adat istiadat, sarta kamampuh- kamampuh séjén anu dipibanda ku hiji jalma minangka anggota masarakat.

2.M. Jacobs dan B.J. Stern

Kabudayaan ngawengku sakabéh perkara ngawengku wangun téknologi sosial, idéologi, réligi, kasenian sarta banda pakaya, anu kakabéhanana mangrupa warisan sosial.

3.Koentjaraningrat

Kabudayaan nyaéta sakabéh sistem alpukah, tindakan, sarta hasil karya manusa dina raraga kahirupan masarakat anu dipimilik ku diri manusa kalayan diajar.

4.William H. Haviland

Kabudayaan nyaéta sakumna aturan sarta norma anu dipiboga babarengan ku masarakat balaréa, anu lamun dilaksanakeun ku para anggotana baris ngahasilkeun laku-lampah anu hadé sarta bisa di tarima ku sakabéh masarakat.

5.Ki Hajar Dewantara

Kabudayaan nyaéta buah budi manusa nu mangrupa hasil perjuangan manusa tina dua pangaruh kuat, nyaéta jaman sarta alam anu mangrupa bukti kajayaan hirup manusa pikeun nungkulan sagala rupa cocoba sarta kasusah dina hirup sarta kahirupanana pikeun ngahontal kasalametan sarta kabagjaan anu dina lahirna boga sipat lantip jeung tingtrim.
Kasenian Subang

**Kasenian Subang** nyaéta seni anu asalna ti wewengkon Subang, Jawa Kulon.Aya rupa-rupa kasenian khasna nyaéta Sisingaan, Genjring Bonyok, Toléat, Doger kontrak, Gembyung jeung Nadran.

## Doger Kontrak
Doger Kontrak nyaéta kasenian rakyat Subang anu geus mimiti mekar saméméh kamerdikaan (1945), anu dimimitian nalika pausahaan Perkebunan P&T Lands anu mangsa harita dikawasa ku pamaréntahan Walanda méré ijin ayana pertunjukan kasenian doger di kontrak-kontrak perkebunan anu aya di daérah Subang salaku males kahadéan buruh jeung pikeun hiburan.

## Gembyung
Gembyung nya adalah énsambel musik anu kawengku tina sababaraha waditra terbang jeung tarompét anu mangrupa jenis kasenian anu *berbau islam*.

## Sisingaan
Sisingaan mangrupa salah sahiji kasenian khas daérah Subang anu nepi ka kiwari masih dipiara kalawan hadé, nepi ka geus kawentar di dunya *internasional*.

## Catetan
Endog léwo

**Endog Lewo** atawa emplod nyaéta kadaharan khas Garut persisna di Kp.Cicadas, Désa Sukajaya, Kecamatan Malangbong.

## Gambaran
Disebut endog léwo ku sabab bentukna mirip endog. Warnana kakonéng-konéngan, ieu kadaharan téh sarua jeung comro jeung guik anu bahan dasarna tina sampeu jeung sarua digoréng.

## Sajarah
Anu munggaran nyieun endog léwo téh nyaéta Haji Amin taun 1070-an.

## Catetan
Togé

right|thumb|200px|Togé

**Togé** atawa Kacambah nyaéta tutuwuhan (sporofit) ngora anu kakara mekar tina tahap embrio di jero siki. Tahap mekarna katelah perkecambahan jeung mangrupa salah sahiji tahap dina jero kahirupan tutuwuhan.
Togé papasingana aya tilu: radikula (akar embrio), hipokotil, jeung kotiledon (daun lembaga).
Dua kelas tina tutuwuhan kembangan dibédakeun tina cacah daun lembagana: monokotil jeung dikotil.
Tutuwuhan anu siki na muka leuwih euyeub dina cacah daun lembagana.
acambah pinus misalna bisa ngabogaan dalapan daun lembaga, sababaraha jenis tutuwuhan kembangan henteu ngabogaan kotiledon, anu katelah ogé *akotiledon*.

## Togé minangka Kadaharan 
right|thumb|150px|Togé
Togé sering ogé digunakeun minangka kadaharan jeung diasupkeun minangka golongan sayur-sayuran		

Dihandap ieu mangrupa tutuwuhan togé anu bisa digunakeun ku manusa :

## Produksi Togé 
right|thumb|150px|Togé
Dina nyieun togé dibutuhkeun sisikian atawa kakacangan anu séhat, henteu buruk, jeung bersih tina pestisida sarta lingkungana anu optimal mangrupa rohangan anu poék, lembab, jeung rohangan anu kadar caina nyukupan keur perkecambahan siki anu dimaksud.tuluy di bagian dadasarna dihijikeun jeung kapas atawa lawon baseuh, diteundeun sasarap mangrupa mangrupa lawon anu mangrupa tempat nyaliara binih atawa siki.. Dina tahap anu mimiti , dilakukeun tahap ngumbah jeung ngeueuman binih salila 6-8 jam ku cai langsung binih anu geus disiapkeun arék disebar dina tilam lawon anu geus disadiakeun .. unggal 2-3 kali dina sapoé dicéboran ku cai anu bersih.. Sanggeus 3-5 poé, Togé geus bisa dipanén..

## Catetan
## Pranala Luar 
* Good Sprout News
Bayem

**Bayem** nyaéta sayur anu ngaran ilmiahna *Amaranthus spp*., mimitina mah ukur dijadikeun pepelakan pikeun hiasan sabangsa kekembangan séjénna. Tapi, dumasar kana panalungtikan para ahli, ka dieunakeun bayem dipromosikeun minangka tutuwuhan anu bisa jadi sumber kadaharan anu luhung ajén gizina nepika meunang 'gelar' *King of Vegetables* atawa 'Si Raja Sayur'.		 Dikira-kira, datang ka Indonesia dina abad ka-19, bareng jeung dimimitianana rute dagang ka wilayah nusantara. Anu pangkakokcarana, bayem téh guna pikeun nyageurkeun panyakit lungsé alatan kurang darah.

## Referensi
Istrikaan

thumb|200px|right|Istrikaan listrik
**Istrikaan** nyaéta kotak beusi ti handapna rata pisan bangunna méh juru tilu, di luhurna aya tutupna maké panyekelan, sok disebut ogé pangléotan atawa panglicinan. Asal kecapna tina basa Walanda *strijkizer* nu miboga harti ngaleungitkeun kerutan baju ku maké pakakas nu dipanaskeun.  Gunana pikeun ngaratakeun papakéan supaya ngolontong. Istrikaan panasna biasana maké ruhak, aya ogé nu ku listrik atawa ku minyak tanah.  Nalika éta istrikaan dipaké pikeun  nyieun titikelan vertikal dina pakéan-pakéan nu digunakeun dina upacara atawa hiji ritual rutin. Bangsa Romawi ogé pernah ngagunakeun istrikaan nu wangunna ampir sarua jeung istrikaan modérn jaman kiwari. Istrikaan nu digunakeun ku bangsa Romawi mangsa harita disebut *prelum*. Ieu jenis istrikaan ngagunakeun téhnik *pressing*. Istrikaan ogé geus digunakeun ku bangsa China ti abad ka 1 SM. Ieu istrikaan mangrupa pot logam nu bisa dieusian ku areng.

## Sajarah istrikaan dina mangsa masehi
Awal abad ka-17 jalma ngagunakeun istrikaan nu kasohor ku sebutan *sadiron*. Ahir abad ka-19 nepi ka abad 20 diciptakeun istrikaan citak (*cast iron*). Taun 1800 diciptakeun istrikaan gas jeung istrikaan listrik.
Sanajan istrikaan geus lila dipaké dina kahirupan manusa, tapi jalma nu munggaran nyieun istrikaan teu bisa ditangtukeun. Loba jalma nu percaya yén istrikaan listrik téh dijieun ku Henry W Seely dina taun 1882. Istrikaan nu dijieun ku Henry  masih miboga kahéngkéran nyaéta hésé panas. ku lantaran kitu, loba élmuan nu nyampurnakeun téhnologi istrikaan, di antarana waé:
# Crompton saparakanca di perusahaan General Electrics manggih istrikaan listrik nu aya gagangan.
# Earl Richardson jeung  Joseph Meyers nyampurnakeun istrikaan listrik nepi ka taun 1926 dijieun istrikaan uap.

## Referensi
Salédri

**Salédri** (*Apium graveolens*) nyaéta tutuwuhan anu asupna kana sayuran tur bisa dimangpaatkeun pikeun ubar. Salédri bisa tumuwuh di dataran luhur atawa di dataran handap, perkebunan salédri di Indonesia ayana di Brastagi, Sumatera Utara jeung di Jawa Barat ngawengku Pacét, Pangaléngan jeung Cipanas anu hawana tiis.
# Salédri tangkai (A. gravéolens Kelompok dulce) anu watang daunna gedé sarta bauna seungit, biasa dipaké salad.

## Referensi
Pala

**Pala** (*Myristica fragan Haitt*) téh rempah-rempah asli ti Indonesia nyaéta ti Banda jeung Maluku. Pala, sumebar ka Pulo Jawa nalika Marcopolo indit ka Tiongkok ngaliwatan Pulo Jawa taun 1271 nepi taun 1295.
# *Myristica argentea Ware*, Salian ti dijadikeun ubar, pala ogé biasana diolah jadi manisan.

## Referensi
Sisingaan

]]

**Sisingaan** mangrupa *atraksi* kasenian tradisional urang Sunda anu pidanganganana ku cara merenahkeun budak sapasang luhureun sisingaan (singa jijieunan) anu dibarengan ku opat penari, maké iringan tarompét jeung kendang.
Seni has budaya Sunda ieu ayana di Kabupaten Subang provinsi Jawa Barat.

## Referensi
Gadung

**Gadung**; *Dioscorea triphylla* nyaéta tangkal anu sok diarah beutina]] tur mangrupa bahan kadaharan anu can loba dipikawanoh ku masarakat, utamana masarakat kota. Gadung biasana tumuwuh dina rungkun atawa di leuweung.
Gadung asalna ti India beulah kulon, tuluy sumebar ka Asia Tenggara. Tumuwuh dina taneuh datar nu luhurna nepi ka 850 dpl, tapi bisa ogé kapanggih dina dataran anu luhurna 1.200 m dpl.

## Jenis
Aya sawatara rupa gadung, nyaéta:
# Gadung Bunga Wangi.

## Kadaharan olahan tina gadung
# Kiripik atawa gaplék,
# *Pounded yam*,
# *Fried yam balls*.

## Referensi
Bawang beureum

**Bawang beureum** atawa *Allium Cepa Var Agregatum L*, mangrupa pepelakan anggota *familia lilaceae* anu loba tumuwuh di Indonésia utamana di provinsi Jawa Tengah perenahna di Kabupatén Brebes.		

## Gambaran
# Akarna serabut. dina *tolbutamid* dosisna 250&nbsp;mg/kg bb sacara *oral*, nembongkeun yén turuna kadar gula getih normal sebesar 22,21%, jeung nambahna *air suling* kalayan takarana 5 ml/kg bb sacara oral nandakeun yén nurunan kadar gula getih normal nu lobana 3,00%.

## Rujukan
## Tutumbu Kaluar
*
Baduy

**Urang Baduy** atawa anu sering disebut ogé masarakat kanékés mangrupa masarakat adat di désa Kanékés Kacamatan Leuwidamar Kabupatén Lebak nu nyicingan gunung Kendeng. Masarakat Baduy nyicingan gunung anu jauh ti pilemburan, lega daérahna ngan 5000 Ha nu ku pamaréntah dijadikeun daérah wisata budaya.

Jumlah populasina ngahontal 9.558 urang dina taun 2023. Maranéhna kaasup salah sahiji kelompok masarakat anu nutup diri tina pangaruh dunya luar. Salian ti éta, maranéhna ogé miboga kayakinan tabu pikeun didokuméntasikeun, hususna pikeun warga Baduy Jero . Suku Baduy kaasup sub-suku tina suku Sunda. Maranéhna dianggap minangka masarakat Sunda anu can kapangaruhan ku modérnisasi atawa kelompok anu ampir sakabéhna kapisah tina kahirupan dunya luar.

Masarakat Baduy nolak istilah “wisata” atawa “pariwisata” pikeun ngagambarkeun kampung-kampungna. Ti saprak taun 2007, pikeun ngajelaskeun wewengkon maranéhna bari ngajaga kasakralan éta daérah, masarakat Baduy ngenalkeun istilah “Saba Budaya Baduy” anu hartina “Silaturahmi Kabudayaan Baduy”.

## Asal kecap
Sacara étimologis kecap baduy beunang nyutat tina kecap Badui; badui; urang Sunda baheula di Pajajaran anu nyingkurkeun manéh  dina pareumnakeun abad ka-15 lantaran arembungeun asup Islam. Tempat urang baduy ayana di Cibéo, kiduleun Pandéglang. Mula-mula anu nyebut nyaéta balad Islam pédah arembung jadi Islam, di Cibéona ngajadikeun désa sorangan jeung aya pangurusna.
* Nu pamungkas dipatalikeun jeung suku Baduwi di Arab nu dianggap golongan handap boh tingkat hirupna boh peradabanana tur sok pundah-pindah. Heug téh masarakat luar Kanekes ogé miboga sawangan nu sarua yén tingkat hirup jeung peradabanana handap jeung euweuh parobahan, éta sababna baduy asal kecapna Baduwi.

## Rujukan
Konéng

**Konéng** (*Curcuma domestic*) salah sahiji pepelakan nu kaasup ubar jeung sambara. Salian ti éta, konéng ogé osok jadi bahan dasar pikeun kosmétik jeung tékstil. Dumasar kana hasil panalungtikan taun 2003, yén konéng dumasar kana jumlah anu dibutuhkeun ku industri pikeun jadi ubar tradisional di Jawa Wétan aya dina réngking kahiji jeung di Jawa Tengah mah kalima panglobana anu maké bahan dasar ubar séjénna. Kunyit dipikawanoh dina sagala rupa wewengkon kalawan sababaraha ngaran lokal saperti  basa Ternate nu hartina emas, *turmeric* (Inggris), *kurkuma* (Walanda), *turmeric* (Indonésia jeung Malaysia), *janar* (Banjar), *kunir* (Jawa), *huni* (Bima), *konyé* (Madura), *Kunyir* (Komering), *Cahang* (Dayak Panyambung), *Dio* (Panihing), *Uinida* (Talaud), *Kuni* (Sangir), jeung *Alawaha* (Gorontalo).
 
## Asal-usul 
Sajarahna konéng téh ti India, tuluy sumebar ka sakuliah dunya nu pangutamana mah di daérah tropis.

## Mangpaat 
# Tekenan darah tinggi   

Konéng miboga kandungan senyawa anu miboga mangpaat pikeun ubar, anu disebut *kurkuminoid* anu ngawengku  kurkumin, desmetoksikumin jeung bisdesmetoksikurkumin jeung zat- zat mangpaat laina.
# Kunyit Biru 
# Kunyit Bodas  
# Kunyit Beureum  
# Kunyit Héjo 

## Rujukan
Mahkamah konstitusi

thumb|300px|right|Gedong Mahkamah Konstitusi Républik Indonésia di Jakarta

Mahkamah Konstitusi Républik Indonésia nyaéta lembaga nagara anyar dina sistim katatanagaraan Indonésia hasil parobahan Undang-undang Dasar Nagara Républik Indonésia taun 1945. Salaku organ konstitusi, ieu lembaga dirarancang pikeun jadi pangawal jeung sakaligus napsirkeun Undang-undang Dasar ngaliwatan putusan-putusanana.
Agama: Islam
Jabatan: Hakim Konstitusi RI
Atikan:
S-3 Hukum Tata Negara Universitas diponogoro Taun 2008-Sekarang (Kandidat Dokter).
S-2 Hukum Universitas Islam Indonésia Yogyakarta Taun 1996;
S-1 Syariah IAIN Semarang Taun 1978;
Sarjana Muda Syariah Unissula Semarang Taun 1976;
Karir:
Hakim Konstitusi pada Mahkamah Konstitusi RI Taun 2010-ayeuna;
Wakil Ketua Pengadilan Tinggi Agama Yogyakarta Taun 2008-2009;
Panitera Mahkamah Konstitusi RI Taun 2003-2008;
Hakim Pengadilan Tinggi Agama DKI Jakarta/Sekretaris Wakil Ketua Mahkamah Agung RI Taun 2001-2003;

## Sékretariat Jénderal jeung Kapaniteraan Mahkamah Konstitusi Républik Indonésia
Sékretariat Jénderal Mk ngajalankeun tugas téknis administratif MK.  Sékretariat Jénderal dipingpin ku saurang sékretaris jénderal.
Kapaniteraan MK ngajalankeun tugas téknis administrasi justisial. Kapaniteraan Mahkamah Konstitusi Républik Indonésia dipingpin ku saurang panitera.
*Sékretaris Jénderal MK munggaran: Janedjri M. Gaffar.
*Panitera MK munggaran: Drs. H. Ahmad Fadlil Sumadi, S.H., M.Hum.

## Prosés Perkara di MK
#Ngajukeun ‘permohonan’ perkara;
#Ngadaptarkeun perkara;
#Ngajadwalkeun sidang;
#Pamariksaan awal;
#Pamariksaan persidangan;
#Putusan.

**Catetan**
Salak

**Salak** tangkal~gagang daunna pinuh ku cucuk; buah~cangkangna saperti sisit kadal; ~atah rasana kesed, tapi tapi lamun geus asak angsena seungit jeung rasana amis; kembang~ ngaranna gojod sedek; saur sepuh Sunda: nu reuneuh teu beunang ngadahar~, matak anakna engké boga rodék

## Sajarah Singget
Pepelakan salak mangrupa salah sahiji pepelakan buah anu dipikareseup sarta miboga prospék alus pikeun ditarékahan. Wewengkon asal na henteu écés, tapi disangka ti Thailand, Malaysia sarta Indonésia. Aya ogé anu ngomong yén pepelakan salak
(Salacca edulis) asalna ti Pulo Jawa. Dina mangsa pangjajahan siki-siki salak dibawa ku para saudagar nepi ka menyebar ka sakumna Indonésia, komo nepi ka Filipina, Malaysia, Brunei sarta Muangthai.

## Jenis-jenis
Di dunya ieu dipikawanoh salak liar, kawas Salacca dransfieldiana JP Mo-géa; S. magnifera JP Mogéa; S.minuta; S.multiflora sarta S.romosiana. Sajaba salak liar éta, masih dipikawanoh salak liar séjénna kawas Salacca rumphili Wallich ex. Blume anu ogé disebut S.wallichiana, C. Martus anu disebut rakum/kumbar (populér di Thailand) minangka nu nyieun masam seger dina masakan. Kumbar ieu henteu berduri, kembangna miboga imah 2 (dioeciious). Salak kaasup famili: Palmae (palem-paleman),monokotil, daun-daunna panjang kalayan urat utama kuat kawas dina kalapa anu disebut lidi. Sakumna bagian daunna miboga cucuk nu seukeut Watangna pondok, lila Klilaan nepi ka 3 m atawa leuwih, pamustunganana rubuh henteu sanggup mawa beungbeurat makuta daun beurat teuing (henteu sabanding kalayan watangna anu leutik). Loba variétas salak anu bisa tumuwuh di Indonesi. Aya anu masih ngora geus karasaeun amis, Variétas punjul anu geus dileupas ku pamaréntah pikeun dimekarkeun nyaéta: salak pondoh, swaru, nglumut, enrekang, gula batu (Bali), sarta séjén-séjén. Sabenerna jenis salak anu aya di Indonésia aya 3 béda anu leuwih dipikawanoh, nyaéta: salak Jawa Salacca zalacca (Gaertner) Voss anu sikina 2-3, salak Bali Slacca amboinensis (Becc) Mogéa anu sikina 1- 2, sarta salak Padang Sidempuan Salacca sumatrana (Becc) anu dagingna beureum. Jenis salak éta miboga peunteun komérsial anu luhur.

## Séntra Tanaman
Pepelakan salak loba, aya di DKI Jakarta, Jawa Kulon, Jawa Tengah, D.I.Yogyakarta, Jawa Wétan, Sumatera Kalér, Sulawesi Kalér, Sulawesi Kidul,
Maluku, Bali, NTB sarta Kalimantan Kulon.

## Rujukan
Ki Umbara

**Ki Umbara** (ngaran sabenerna  mah nyaéta **Wiredja Ranusulaksana**)  nyaéta salah saurang sastrawan Sunda. Lahir di désa Bendungan (Kuningan) ping 10 Juli 1914. Sanajan dina datana euweuh  catetan kungsi mondok di pasantrén, tapi Ki Umbara tapis pisan nalika nyaritakeun carita dina atmosfer pasantrén. Salian ti éta, Ki Umbara ogé kasohor jadi pangarang misteri. Dina karya-karyana urang bisa niténan yén éta carita misteri téh pikeun ngingetan urang yén jalma téh leuwih mulya ti batan jurig atawa siluman.

## Karya-karya Ki Umbara
Karya KI Umbara nu geus medal dina wangun buku di antarana nyaéta:
# *Dewi Sri* (1964)
# *Béja ti Manéhna* (1965)
# *Diwadalkeun ka Siluman* (1965)
# *Teu Tulus Paéh Nundutan* (1966)
# *Pahlawan-pahlawan ti Pasantrén* (1966)
# *Singa Allah* (1967)
# *Kongkorong Béntang* (1967)
# *Maju Jurang Mundur Jungkrang* (1967)
# *Nu Tareuneung* (1968)
# *Si Bedog Panjang* (1968).
# Si Lamsijan Kaédanan
# Utara-Utari
Salian ti karya sastra Sunda, KI Umbara ogé ngarang carita barudak ku basa Indonésia di antarana waé nyaéta:
# *Dewi Sri* (Pustaka Jaya, 1973)
# *Si Golok Panjang* (Pustaka Jaya, 1974)
# *Dalem Boncel* (Pustaka Jaya, 1975).

## Referensi
Mangandeuh

**Mangandeuh** (*Loranthus*) nyaéta ngaran tutuwuhan anu miboga sifat parasit alias dina hirupna teu merlukeun taneuh sabagé média tumuwuhna.  Mangandeuh hirup dina dahan-dahan tangkal séjén sarta nyesep mineral anu teu larut, nepi ka éta tangkal paéh.

## Mangpaat
Mangandeuh anu napel dina sawatara tutuwuhan misalna tangkal entéh (*Camelia sinensis*), dumasar kana pangalaman bisa dipaké ubar anti kanker. Daunna sorangan bisa digunakeun pikeun ubar radang rahim jeung batuk.

## Referensi
Saron

**Saron**  nyaéta salah sahiji waditra perangkat gamelan boh pélog boh saléndro  anu dijieun tina logam, dimaénkeun ku cara ditakol maké panakol. Kecap saron asalna tina kecap soran, hartina sora anu tarik (basa Jawa Tengah Yogyakata), jadi saron nyaéta waditra anu sorana tarik/  méncrong. Aya ogé numutkeun kamus basa Sunda saron nyaéta gambang leutik igana aya genep jeung dijieunna tina perunggu. Di Daérah Banten, saron disebut salukat, asal kecapna tina salu anu hartina panggung, dadampar, jojodog, jeung kat (Dukat), hartina emas. Jadi Salukat (Saron) nyaéta tempat pangagung anu dilapis emas (perunggu anu geus dipulas emas). Waditra séjén anu sajenis jeung saron nyaéta demung/panerus (Saron leutik) jeung salentem.

## Bahan jeung Rancang Wangun
Saron dijieun tina bahan beusi, perunggu atawa kuningan pikeun bagian wilah-wilah nadana. Dina saron aya 6-7 wilah nada. Saron saléndro miboga 6 wilah nada, sedengkeun saron pélog miboga 7 wilah nada. Ancak saron dijieun tina bahan kai. Dina unggal tungtungna ditancepkeun paku-paku pikeun nyimpen wilah-wilahna sangkan henteu oyag-oyagan. di antara wilah jeung ancak aya babantal anu dijieun tina kaén, tali, atawa karét sangkan sora saron henteu ngabelentrang (hipu).

### Wilah Saron
Ilaharna wilah saron boga dua bentuk, nyaéta Geger sapi jeung Babalingbingan. Geger sapi nyaéta wilah saron anu bentukna siga tonggong sapi sedengkeun babalingbingan, wilah saron anu wujudna kawas balingbing. Beuteung saron nyaéta bagian tukang atawa handap saron, diwatesan dua liang dina ujungna. Simpul nyaéta wates dina saron, nyaéta liang-liang anu aya dina puhu wilah saron, pungsina pikeun nancepkeun paku-paku dina saron.

### Ancak Saron
Ancak saron dijieun ku kai, diwangun ku kai, tali, jeung paku-paku. Papasinganna di antarana: 1)Ceuli nyaéta dua lambar papan anu dipasang di bagian luhur. 2)Pongpok nyaéta bagian ujung-puhu saron. 3)Papalayu nyaéta bagian hareup jeung tukang saron. 4) Lalambé nyaéta bagian anu digunakeun pikeun némpélkeun atawa nyimpen wilah-wilah nada saron. 5)Lelemah nyaéta bagian dasar ancak saron. 6)Tali ampar nyaéta tali anu dijieun kaé, atawa tali anu disimpen di antara wilah jeung ancak.

## Téhnik nakol
Saron disorakeun maké panakol saron, dijieun tina bahan kai anu bentukna nyaruakeun palu. Panakol saron dicekel ku leungeun katuhu. Téhnik maén saron anu kudu dikawasaan nyaéta néngkép. Téhnik néngkép nyaéta neken wilah-wilah saron sangkan wilah nada anu ditakol teu lila teuing nyorana. Wilah saron diténgkép ku leungeun kénca. Ieu cara nabeuh atawa ngamaénkeun saron. Ieu cara nabeuh atawa ngamaénkeun saron laras pélog jeung laras saléndro.

File:Saron Gamelan Pelog koleksi jurusan Karawitan ISBI Bandung.webm|Sora saron laras pélog
File:Saron laras Salendro koleksi jurusan Karawitan ISBI Bandung.webm|Sora saron laras saléndro

## Sumber
## Tutumbu kaluar
*Gamelan
Sapu

## Wangenan Sapu
**Sapu** nyaéta alat atawa pakakas anu digunakeun pikeun méré sihan runtah. Lian ti éta numutkeun Kamus Basa Sunda, sapu nyaéta parabot paranti bebérésih di antarana miceun runtah atawa kokotor séjén; nyapuan pakarangan, jalan, makam, imah jeung lianna. Aya ogé sapu téh alat pikeun ngabérésihkeun, anu dijieunna aya anu tina injuk atawa tina nyéré anu dibeungkeut tungtungna anu ujung kakara di handapna anu lencop, aya istilah sapu nyéré pegat simpay, hartina ulah nepi kan leupas tina beungkeutan sabab lamun leupas moal disebut sapu tapi nyéré, ka ayeunakeun mah sapu téh beuki réa jinisna teu ngan saukur sapu injuk atawa nyéré ayeuna mah aya sapu anu dijieunna tina palastiksangkan leuwih awet jeung lila, leuwih hampang sarta leuwih higenis komo tina ukuran mah aya anu gedé aya anu leutik anu digunakeun saluyu jeung kabutuhanna ngarah efisien.

## Jenis-jenis sapu
Sapu injuk nyaéta sapu anu dijieunna tina injuk sarta maké gagang.

Sapu nyéré nyaéta sapu anu dijieunna tina nyéré kalapa atawa nyéré kawung.

## Tingali ogé
## Galeri
## Sumber
Jaarbeurs

thumb|250px|right|Stand Listrik, salasahiji stand di Jaarbeurs Bandung taun 1924

**Jaarbeurs** nyaéta pakumpulan pangusaha anu sataun sakali ngayakeun kasempetan pikeun mintonkeun atawa mamérkeun saniskara barang daganganana. Biasana barang anyar, boh buatan di urang boh buatan luar negri. Ti taun 1920 tepi ka 1924 Jaarbeurs dilaksanakeun di aréa beulah kidul lapangan olahraga NIAU (Nederlandsch Indische Athletiek Unie), anu ayeuna jadi Gelora saparua, dina wangunnan semi permanén.

Kakara dina taun 1925 gedong utama Jaarbeurs di Menadostraat 50 (ayeuna jalan Aceh) diadegkeun ku kontraktor G.J. Bel dumasar kana karya arsiték C.P. Wolff Schoemaker (1882-1949). Gedong Jaarbeurs maké gaya  arsitéktur Art Deco kalawan tilu arca torso Atlas sitaranjang di bagian suhunanana jeung tulisan Jaarbeurs di bagian handapna. Dina mangsa harita acara Jaarbeurs dina bulan Juni-Juli mangrupa titik puncak karaméan kota Bandung.

Ti taun 1942 ieu acara tara diayakeun deui. Dina jaman pendudukan Jepang gedong Jaarbeurs dipaké kamp interniran. Dina taun 1945-1949 ieu gedong dijadikeun markas militér Belanda MTD (Motor Technische Dienst). Ti taun 1949 ka dieu urut gedong Jaarbeurs dijadikeun markas militér TNI AD. salah saurang komandanna kungsi nutupan tilu arca Atlas ku triplék lantaran dianggap vulgar. Ayeuna gedong Jaarbeurs dijadikeun gedong MAKODIKLAT TNI-AD (Markas Komando Atikan dan Latihan). Urut gedong lokét paragi ngajual karcis Jaarbeurs jadi garduh jaga. Ti taun 2005 gedong Jaarbeurs bisa diséwa pikeun tempat résépsi kawin.

## Catetan
Ahmad Bakri

**Ahmad Bakri**, guru jeung pangarang dina basa Sunda sarta Indonésia. Lahir di Ciamis ping 11 Mei 1917 tur ngantunkeun ping 18 Juli 1988. Satamatna ti sakola Rayat 3 taun, Ahmad Bakri neruskeun ka Scahake School(sakola sambungan) di Ciamis. Meunang sawatara bulan kungsi masantrén di Genténg jeung Sadéwa. Taun 1937, milu keurseus montir di Bandung, tapi teu kungsi tepi ka tamat. Ti dinya digawé di PTT, tepi ka jaman Jepang.
Satutasna pengakuan kedaulatan (taun 1949), Ahmad Bakri sakulawrga pindah ka Bandung, lantaran  kaayaan di lemburna teu aman balukar gangguan gorombolan. Kungsi ngajar di SD Cicadas (1952), tuluy milu ujian persamaan SGB, ditéma deui ku KGA, anu sabada tamat diteruskeun ka B-1 Basa Sunda. Nalika éta, carpon Ahmad Bakri geus aya nu dimuat dina majalah *Warga*.  Sanggeus kitu, diajakan aktif di LBSS ku R.I Adiwijaya sarta dijadikeun Wakil Ketua Bagéan Basa kapangurusan hasil kongrés 1958. Ti taun 1963, Ahmad Bakri loba nyieun carpon jeung carnyam nu dimuat dina *Manglé* jeung *Hanjuang*. Sanggeus ngantongan diploma B-1, Ahmad Bakri ditempatkeun jadi guru SPG di Ciamis, nepi ka pangsiunna (1973). ti dinya terus diangkat jadi Kepala SPG Muhammadiyah Ciamis, tapi kalah ménta diturunkeun jadi Wakil Kepala, sabab hayang aya waktu anu laluasa pikeun ngarang.

## Karya-karyana
Karya-karya Ahmad Bakri nu geus medal mangrupa buku di antarana *Payung Butut*, *Rajapati di Pananjung*, *Sanghiang Lutung Kasarung*, *Srangéngé Surup Mantén*, *Sudagar Batik*, *Mayit dina Dahan Jéngkol*, *Jurutulis Malingping*, *Asmaramurka jeung Bedog Si Rajapati*, jeung *Ki Merebot*, *Kabandang ku Kuda Lumping*,*Nu Seungit Dipulang Asih* . Salian ti éta, carpon-carponna ogé dikumpulkeun dina buku *Dina Kalangkang Panjara* jeung *Dukun Lepus*.
Ahmad Bakri lain waé kaasup kana pangarang Sunda produktif,  tapi deuih kungsi meunang jujuluk pangarang favorit dumasar kana hasil angkét majalah *Manglé* dina taun 80-an. Tangtu aya dasarna hasil angkét *Manglé* téh; karangan Ahmad Bakri boh carpon boh carnyam anu dimuat dina éta majalah loba nu mikaresep, malah sok kacida diarep-arepna. Lantaran salian ti produktivitasna dina nyieun karya, kaparigelanana dina ngagambarkeun kahirupan masarakat leutik kacida hirup tur seger pisan. Kritik-kritikna kana pamaréntahan nu teu adil loba ditepikeun ku basa nu basajan tur nyantéi. Minangka karya hiji Guru, karya-karyana pinuh ku amanat anu nyamuni dina carita nu ditepikeunana.

## Referensi
Godi Suwarna

**Godi Suwarna** salah sahiji pangarang Sunda nu karyana euyeub pisan, gumelar di Tasikmalaya ping 23 Mei 1956.  Ayeuna matuh di Ciamis.  Mimiti daria ngarang sajak jeung carpon dina basa Sunda ti mimiti taun 1976 nalika masih kénéh jadi mahasiswa di IKIP Bandung tug nepi ka kiwari. Lian ti ngarang, ogé resep maén sandiwara ti bubudak. Pernah ngilu maén, jadi sutradara sarta nulis lakon di antarana waé dina "Burung-burung Hitam", "Orang-orang Kelam", "Gaok-gaok Geblek" jeung "Gor Gar". Sanggeus kuliah, ngadegkeun grup téater jeung papada mahasiswa IKIP Bandung.

Kungsi jadi Sutradara Terbaik Porseni Mahasiswa Tingkat Nasional (1981). Tuluy ngagabung di STB (Studi Klub Téater Bandung), diajar néater ka Suyatna Anirun. Di STB, kungsi maén “King Lear”, “Sang Naga”, jeung “Impian di Tengah Musim”. Taun 1997, nyutradaraan pagelaran puisi Konglomérat Kéré Lauk di Universitas Wollongong, Australia. Taun 2005, dihiras maca sajak Sunda dina acara Utan Kayu International Literary Biannele, jeung dina acara International Poetry féstival Indonésia 2006 nu dialpukahan ku Dewan Kesenian Jakarta.

## Karya-karyana
Sajak jeung carponna sababaraha kali dilélér Hadiah Sastra ti LBSS (Lembaga Basa jeung Sastra Sunda), Paguyuban Pasundan, majalah Manglé jrrd. Buku kumpulan sajakna nu geus medal nyaéta *Jagat Alit* (1979), *Surat-surat Kaliwat* (1982), *Blues Kéré Lauk* (1992) jeung Sajak *Dongéng Si Ujang* (1998). Sajak-sajakna ogé aya nu dikumpulkeun dina buku *Antologi Puisi Sunda Mutakhir* bareng jeung karya-karya Eddy D. Iskandar, Yoseph Iskandar jeung réa-réa deui.

Ari buku kumpulan carponna nu geus terbit nyaéta *Murang-Maring* (1980) jeung *Serat Sarwasatwa* (1995). Buku *Blues Kéré Lauk* dilélér Hadiah Sastra Rancagé dina taun 1993. *Serat Sarwasatwa* dilélér Hadiah Sastra Rancagé taun 1996. Naskah novel *Sandékala* dilélér Hadiah Sastra Daéng Kanduruan Ardiwinata dina taun 1998. Naskah novel *Déng* dilélér Hadiah Sastra Oeton Moehtar taun 2000. Ti mimiti taun 1998, ngaalpukahan acara Nyiar Lumar, pagelaran rupa-rupa kasenian sapeuting jeput di situs Astana Gedé, Kawali. Teu disangka ti anggalna, éta acara dua taun sakali téh tétéla jadi pangdeugdeugan tatamu ti mana-mana.

## Rujukan
Rebana

**Rebana** nyaéta waditra tepak, pungsina minangka ritme anu sipatna *atonal*. Asal kecapna tina kecap *Arbana*/*Arbaa* anu hartina opat.
Rebana atawa anu biasa disebut terebang ieu téh mangrupa waditra anu asup kana pintonan: genjring, gemyung, rudat, tagoni, qosidah, jsté.

## Istilah
Rebana kahiji disebut rebana opat, rebana kadua disebut rebana lima, rebana katilu disebut rebana genep. Sebutan-sebutan ieu ngagabung dina wanda pintonan ketimpring. Rebana opat biasa disebut bawa, sabab ieu rebana miboga pungsi pikeun mawakeun intro lagu. Rebana lima sok disebut nyikut, sabab rebana ieu miboga pungsi pikeun nyikut garapan rebana opat. Rebana genep disebut nyeling sabab pungsina pikeun nyelingan sora antara rebana opat jeung rebana lima.

## Bahan jeung rancang wangun
Waditra terebang dijieun tina bahan kai, biasana ngagunakeun kai sawo jeung kananga. Sedengkeun kulit anu digunakeun nyaéta kulit embé jeung kelenci i. Bahan panglengkep séjénna nyaéta cét, rotan, paku jeung ranté. Bentukna buleud, diwangun tina sababaraha bagéan:
#Raray, nyaéta bidang hareup anu ditutup kulit; 
#Taktak, nyaéta widang gigir anu katutup kulit jeung dipaku sakurilingna; 
# Awak, nyaéta bagian awak waditra; 
# Lambé atawa lalambé, nyaéta bagian handap waditra.

## Ajén-ajén
#  Rebana opat, mangrupa lambang anu nunjukkeun yén ngan aya opat prinsip dasar dina ajaran agama Islam anu patali jeung tanggung jawab katut kawajiban manusa, nyaéta kawajiban ka Allah S.W.T, lingkungan, ka sasama manusa, jeung diri sorangan;
#  Rebana lima, mangrupa lambang anu nunjukkeun yén rukun Islam aya lima;
#  Rebana genep, nyaéta simbul tina rukun iman nu genep.

## Cara Maén jeung Bentuk pintonan
Ieu waditra dimaénkeun ku cara ditepak ku dampal leungeun katuhu, sedengkeun leungeun kénca nyekel terebang. Bagian waditra anu ditepak nyaéta bagian rarayna anu dijieun tina kulit pikeun ngahasilkeun sora. Waditra terebang biasana digunakeun pikeun mirig lagu-lagu wanda Islami kalayan lirik-lirik anu eusina ngagungkeun kaagungaan Pangéran. Wanda-wanda pintonan terebang di antarana: terebang beluk nu aya di Kadupandak, Kabupatén Cianjur, terebang gedé di Banten.

## Rujukan