open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nabi Yahya

**Yahya** () nyaéta salah saurang Nabi sarta Rasul anu diutus ku Allah SWT pikeun kaum Bani Israil. Anjeunna mangrupikeun putra ti Nabi Zakaria as. anu lahir nalika ramana parantos sepuh pisan. Nabi Yahya dipikawanoh salaku nabi anu kacida taatna, miboga rasa asih ka sasama mahluk, sarta wani negur pamingpin anu doraka demi ngajaga syariat Allah.

## Silsilah sarta Nasab 
Nabi Yahya as. mangrupikeun turunan ti suku Yuda bin Ya'qub. Nami "Yahya" mangrupikeun nami anu langsung dipaparinkeun ku Allah SWT sateuacan anjeunna lahir, sarta nami ieu can kantos aya anu nganggo sateuacanana. Anjeunna hirup sateuacan sarta sapantun sareng mangsa dakwah Nabi Isa as.

## Kaistiméwaan sarta Karakter 
Allah SWT maparin rupa-rupa kaistiméwaan ka Nabi Yahya, di antarana:
* Wijaksana ti Saprak Budak: Nalika barudak sapantunana ngajak ulin, Nabi Yahya walon yén maranéhna diciptakeun lain pikeun ulin hungkul, tapi pikeun ibadah.
* Hanteu Gaduh Dosa: Anjeunna dijagi ku Allah tina lampah maksiat sarta hawa nafsu dunya (*Hashur*).
* Asih ka Mahluk: Anjeunna dipikawanoh kacida nyaahna ka sato sarta alam, malah sato galak ogé henteu ngaganggu anjeunna.

## Bahasan dina Al-Qur'an 
Kautamaan Nabi Yahya disebutkeun dina Surat Maryam, anu nétélakeun yén anjeunna mangrupikeun hamba anu deukeut sareng Allah:

يَا يَحْيَىٰ خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ ۖ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا
: *"Hé Yahya, pék cokot éta Kitab (Taurat) kalayan sumanget anu kuat. Sarta Kami maparin kawijaksanaan (al-hukm) ka anjeunna nalika anjeunna masih kénéh budak."* (QS. Maryam: 12).

## Perjuangan sarta Sahidna Nabi Yahya 
Nabi Yahya sahid alatan kateguhanana dina mertahankeun hukum Allah. Anjeunna nolak rencana pernikahan Raja Herodus anu badé nikah sareng dulur caketna sorangan (Herodias). Alatan rasa timburu sarta amarah Herodias, Nabi Yahya ahirna ditelasan ku cara diteukteuk tenggekna. Anjeunna wafat salaku syuhada anu ngajegkeun bebeneran.

## Ajaran sarta Doa Nabi Yahya 
Nabi Yahya as. dipikawanoh ku kasholéhanana sarta kadeukeutanana sareng Allah SWT. Sanajan sakedik riwayat doa husus anu kacatet sacara redaksional sapertos nabi sanésna, aya sababaraha poin penting ngenaan hubungan anjeunna sareng doa:

* Adab dina Ngadu'a: Nabi Yahya mangrupikeun bukti kawasana Allah dina ngabulkeun doa. Anjeunna janten conto pikeun umat manusa yén doa anu dipuntang kalayan ihlas ku sepuhna (Nabi Zakaria) bakal ngahasilkeun turunan anu mulya.
* Wasiat Lima Perkara: Dina hadits shahih, Nabi Yahya kantos masihan wasiat ka Bani Israil, salah sahijina nyaéta supados seueur **Dzikir ka Allah**. Anjeunna nyaruakeun jalma anu dzikir sarta ngadoa sapertos jalma anu salamet tina udagan musuh alatan nyumput dina bénténg anu kokoh.
* Kasalametan ti Allah: Allah SWT maparin "doa" kasalametan husus pikeun Nabi Yahya dina Al-Qur'an salaku balesan kana kabaktianana:

وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا
: *"Kasalametan pikeun anjeunna (Yahya) dina poé anjeunna dilahirkeun, dina poé anjeunna maot, sarta dina poé anjeunna dihudangkeun deui kalayan hirup."* (QS. Maryam: 15).

## Référénsi 
## Tempo Ogé 
* Nabi Zakaria
* Nabi Isa
* Bani Israil
* Baitul Maqdis
Nabi Ilyasa

**Ilyasa** () nyaéta salah saurang Nabi sarta Rasul anu diutus ku Allah SWT ka kaum Bani Israil sarta penduduk Syam. Anjeunna mangrupikeun anak angkat sakaligus murid satia ti Nabi Ilyas as. Nabi Ilyasa dipikawanoh salaku pamingpin anu wijaksana, anu mampuh ngajaga karukunan sarta syariat Allah di tengah-tengah kaumna salami mangpuluh-puluh taun saatos wafatna Nabi Ilyas.

## Silsilah sarta Nasab 
Nabi Ilyasa as. mangrupikeun turunan ti suku Efraim bin Yusuf. Sababaraha riwayat nyebatkeun yén sateuacan janten nabi, anjeunna nandangan panyakit parna, tuluy dicageurkeun ku Allah SWT ngaliwatan doa Nabi Ilyas. Ti saprak harita, anjeunna teu kantos kantun nuturkeun Nabi Ilyas pikeun dakwah sarta diajar kitab Taurat.

## Kaistiméwaan sarta Karakter 
Sanajan carita husus ngenaan mukjizatna henteu disebutkeun sacara rinci dina Al-Qur'an, para ulama nyebatkeun sababaraha kaistiméwaan anjeunna:
* Pamingpin anu Adil: Anjeunna janten rujukan pikeun Bani Israil dina mutuskeun rupa-rupa pasualan hukum.
* Neraskeun Estafét Dakwah: Anjeunna junun ngajaga kaumna sangkan henteu balik deui nyembah berhala (Ba'al) saatos Nabi Ilyas wafat.
* Dipuji ku Allah: Allah SWT nyebatkeun yén Nabi Ilyasa mangrupikeun salah saurang manusa petingan anu pangsaéna.

## Bahasan dina Al-Qur'an 
Nami Nabi Ilyasa disebutkeun dua kali dina Al-Qur'an, nyaéta dina Surat Al-An'am sarta Surat Sad. Allah negaskeun darajat kamulyaanana:

وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا ۚ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ
: *"Sarta Ismail, Ilyasa, Yunus, sarta Luth. Masing-masing ku Kami dipaparin kalebihan (darajat) di luhur sakabéh alam."* (QS. Al-An'am: 86).

## Perjuangan Dakwah 
Salila hirupna, Nabi Ilyasa narékahan sangkan Bani Israil tetep aya dina jalan tauhid. Dina mangsa pamingpinanana, nagara kaayaanana aman sarta makmur. Nanging, saatos Nabi Ilyasa wafat, Bani Israil mimiti poho kana ajaranana, anu ahirna ngabalukarkeun datangna azab sarta pamingpin-pamingpin anu dholim.

## Doa sarta Kasantunan Nabi Ilyasa 
Sanaos Al-Qur'an henteu nyebatkeun sacara redaksional doa-doa Nabi Ilyasa as., para ulama nyebatkeun yén kakuatan doa anjeunna katingal tina sababaraha hal:
* Kasabaran dina Dakwah: Anjeunna neneda sangkan dipaparin kakuatan dina neraskeun amanah Nabi Ilyas as. pikeun nuyun Bani Israil tina kasasaban.
* Mustajabud Da'wah: Anjeunna dipikawanoh salaku nabi anu doana ijabah, anu janten jalan mukjizat pikeun nyageurkeun panyakit sarta ngahirupkeun nu maot kalayan idzin Allah.

## Référénsi 
## Tempo Ogé 
* Nabi Ilyas
* Nabi Yunus
* Bani Israil
* Syam
Bani Israil

**Bani Israil** (, ) nyaéta sebutan pikeun katurunan ti dua belas putra Nabi Ya'qub as. anu miboga lalandian "Israil". Bangsa ieu mangrupa salah sahiji kaum anu paling sering disebutkeun dina Al-Qur'an alatan sajarahna anu panjang jeung loba nabi anu diutus ka maranéhna.

## Asal-usul 
Nami "Israil" asalna tina basa Ibrani anu hartosna "Hamba Allah" atawa *Abdullah*. Nabi Ya'qub miboga 12 putra anu masing-masing jadi cikal bakal 12 suku (asbath) Bani Israil. Di antarana nyaéta Yusuf as. anu mawa kulawargana ka Mesir, Bunyamin, sarta dulur-dulurna saperti Ruba'il, Syam'un, Lawi, jeung Yahuda.

### Jaman Nabi Musa as. 
Nabi Musa as. mingpin Bani Israil kaluar tina panyiksaan Fir'aun dina peristiwa anu disebut *Exodus*. Saatos kaluar ti Mesir, maranéhna dihukum kasasab di padang pasir (Tih) salami 40 taun alatan nolak paréntah Allah pikeun merangan bangsa nu dhalim.

### Jaman Nabi Dawud jeung Sulaiman as. 
Ieu mangrupa puncak kajayaan Bani Israil dimana maranéhna ngadegkeun karajaan anu kuat sarta ngawangun Baitul Maqdis.

## Bani Israil Jaman Kiwari 
Dina kontéks modern, istilah Bani Israil sering dipatalikeun jeung bangsa Yahudi sanajan aya bédana antara garis katurunan jeung pangagem agama. Kiwari, katurunan Bani Israil kasebar di sakuliah dunya (Diaspora) saatos runtuhna karajaan maranéhna di jaman baheula. Al-Qur'an parantos ngingetkeun yén maranéhna bakal dipencarkeun ka rupa-rupa nagara nepi ka poé kiamat.

## Bani Israil vs Nagara Israel 
Aya bédana anu kacida jentréna antara Bani Israil salaku kaum nabi jeung Nagara Israel salaku éntitas pulitik modern. Nagara Israel anu diadegkeun taun 1948 dumasar kana ideologi Zionisme anu sipatna nasionalis-pulitik. Penjajahan wilayah Palestina anu dilakukeun ku Nagara Israel modéren dianggap ku seueur ulama salaku gerakan kolonial, sanés paréntah agama. Malah aya kelompok Yahudi Ortodoks saperti Neturei Karta anu nolak ayana Nagara Israel sabab dianggap ngalanggar ajaran Taurat. Hal ieu negeskeun yén tindakan rezim pulitik Israel teu tiasa dianggap wakil tina sakabéh turunan Bani Israil.

## Karakteristik dina Kitab Suci 
Dina Al-Qur'an, Bani Israil digambarkeun salaku kaum anu dipasihan seueur kaistiméwaan, tapi ogé sering ingkar janji ka Allah SWT.

## Rujukan
Nabi Hud

**Hud** () mangrupikeun Nabi kaopat saatos Nuh as. sarta salah sahiji ti opat Nabi anu asalna tina bangsa Arab. Anjeunna diutus ka Kaum 'Ad, hiji kaum anu kacida kuatna sarta ahli dina ngawangun gedong-gedong luhur.

## Silsilah sarta Nasab 
Nabi Hud as. mangrupikeun katurunan ti Sam bin Nuh as. Nasabna nyaéta Hud bin Syalih bin Arfakhsyad bin Sam bin Nuh as. Anjeunna hirup sarta dakwah di daérah anu namina Al-Ahqaf, nyaéta pasir-pasir keusik anu aya di wilayah Yaman ayeuna.

## Risalah sarta Ajaran 
Tugas utama Nabi Hud nyaéta ngajak Kaum 'Ad sangkan eureun nyembah Berhala sarta balik deui ka jalan Allah SWT. Anjeunna nandeskeun yén sagala kakuatan sarta kabeungharan anu dipiboga ku éta kaum téh mangrupikeun paparin ti Allah, lain kusabab kakuatan maranéhna sorangan.

## Mukjizat 
Salah sahiji mukjizat Nabi Hud nyaéta kamampuhna pikeun salamet tina angin tornado (angin shorshor) anu kacida tiis sarta kuatna. Nalika Allah nurunkeun azab mangrupa angin anu ngancurkeun sakabéh Kaum 'Ad, Nabi Hud sarta jalma-jalma anu iman tetep aman dina lindungan Allah SWT.

## Lalakon Perjuangan (Dakwah) 
Nabi Hud nyanghareupan kaom anu sombong pisan kusabab kakuatan fisikna. Maranéhna sering ngahina Nabi Hud ku sebutan "jalma bodo" sarta "tukang bohong". Sanajan kitu, Nabi Hud tetep sabar sarta tumaninah dina nepikeun bebeneran dugi ka ahirna kaum éta tumpur ku azab Allah.

## Karakter sarta Sipat Utama 
Nabi Hud dipikawanoh ku sipatna anu kacida santun sarta wijaksana. Anjeunna teu kantos mémales hinaan kaumna ku amarah, tapi ku pépéling anu lemes. Karakter utamana nyaéta kateguhan dina nahan gogoda sarta kasombongan dunya.

## Doa-doa Pilihan 
Nabi Hud sering ngajak kaumna pikeun babalik pikir (istighfar) supados Allah nurunkeun kaberkahan. Salah sahiji pépélingna dina Al-Qur'an:
وَيَٰقَوْمِ ٱسْتَغْفِرُوا۟ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوٓا۟ إِلَيْهِ يُرْسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا
: *"Hé kaum kaula, pék ménta hampura (istighfar) ka Pangéran maranéh, tuluy tobat ka Anjeunna, niscaya Anjeunna bakal nurunkeun hujan anu loba pikeun maranéh..."* (QS. Hud: 52).

## Bahasan dina Al-Qur'an 
Nami Nabi Hud diabadikeun janten salah sahiji nami surat dina Al-Qur'an:
* **Surat Hud: 50-60:** Ngajéntrékeun dialog panjang antara Hud sareng kaum 'Ad.
* '''Surat Al-A'raf: 65-72:''' Nyaritakeun ngeunaan panolakan kaum 'Ad sarta kasalametan Hud.
* **Surat Al-Ahqaf: 21-26:** Ngelingan kaom Musyrik Mekah ngeunaan kajadian anu tumiba ka kaomna Hud.

## Bahasan dina Hadits Shahih 
Rasulullah saw. kantos ngaraos sedih nalika maca surat anu nyarioskeun ngeunaan Nabi Hud:
* **Sunan Tirmidzi No. 3297:** Rasulullah saw. ngadawuh: "Surat Hud sarta anu sajenisna (surat-surat kiamat) geus ngajadikeun buuk kaula bodas (uban)." [Tiasa dipaluruh di: Sunnah.com - Tirmidzi 3297]
* **Shahih Bukhari No. 3206:** Ngeunaan angin "Saba" (angin kulon) anu nulungan Nabi Muhammad sarta angin "Dabur" anu ngancurkeun kaum Nabi Hud. [Tiasa dipaluruh di: Sunnah.com - Bukhari 3206]

## Référénsi 
## Tempo Ogé 
* Nuh
* Shalih
* Ulul Azmi
Tawaf Ifadah

## Bubuka 
**Tawaf Ifadah** (Basa Arab: طواف الإفاضة) mangrupikeun puncak tina rukun haji anu kacida krusialna. Ifadah sacara harfiah hartosna "ngaluyur" atanapi "ngocor", anu ngagambarkeun prosés mulangna jamaah haji tina kaayaan mabit di Mina sarta Muzdalifah ka Masjidil Haram pikeun ngalaksanakeun ritual utama. Tanpa Tawaf Ifadah, ibadah haji saurang muslim dianggap henteu sah sarta henteu tiasa digentos ku meuncit sato (Dam).

## Hukum Syara 
Kawajiban Tawaf Ifadah didasarkeun kana sumber utama hukum Islam:

### Dalil Al-Qur'an 
Dina surat Al-Hajj ayat 29, Allah SWT parantos ngadawuh:

**...وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ**
"...jeung kudu maranéhna ngalaksanakeun tawaf di sabudeureun Baitul 'Atiq (Ka'bah)." (QS. Al-Hajj: 29)

### Dalil Hadits 
Rasulullah SAW negaskeun yén tawaf ieu mangrupikeun rukun anu teu kenging dikantunkeun, sakumaha dina riwayat nalika Safiyah binti Huyay haid:

**أَحَابِسَتُنَا هِيَ؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ وَطَافَتْ بِالْبَيْتِ... قَالَ: فَلتَنْفِرْ إِذًا**
"Naha anjeunna (Safiyah) ngahalangan urang (miang)? Maranéhna (para sahabat) ngajawab: 'Anjeunna parantos Tawaf Ifadah'. Nabi ngadawuh: 'Upami kitu, mangga miang'." (HR. Bukhari no. 1733).

## Pituduh Waktos Palaksanaan 
Waktos palaksanaan Tawaf Ifadah dimimitian saatos tengah wengi tanggal 10 Dzulhijjah (poé Idul Adha), khususna saatos jamaah mabit di Muzdalifah. Nanging, aya sawala ngeunaan waktos anu pangsaéna:
* **Waktos Afdol:** Dilaksanakeun dina dinten Nahar (10 Dzulhijjah) saatos ngalung jumarah Aqabah sarta tahallul awal (nyukur rambut).
* **Waktos Jawaz:** Diijinkeun salami sasih Dzulhijjah kénéh, nanging langkung gancang langkung saé supados enggal leupas tina larangan ihram.

## Tahallul Tsani 
Tawaf Ifadah mangrupikeun sarat pikeun ngahontal **Tahallul Tsani** (tahallul akhir). Ieu mangrupikeun tingkatan di mana saurang jamaah parantos bebas tina sakabéh larangan ihram, kalebet hubungan suami-istri anu tadina diharamkeun salaku larangan pangberatna nalika ihram. Prosésna nyaéta:
# Ngalung Jumarah Aqabah sarta cukur rambut (Tahallul Awal).
# Ngalaksanakeun Tawaf Ifadah sarta Sa'i (Tahallul Tsani).

## Panutup: Hikmah sareng Filosofi 
Tawaf Ifadah miboga filosofi "Manunggal ka Gusti". Saatos manusa "nyepi" di padang Arafah pikeun muhasabah diri, manusa mulang ka Ka'bah salaku simbol puseur tauhid. Gerakan muter ngalawan arah jarum jam (lawan arah rotasi bumi) melambangkan yén manusa nuju ka asal muasalna, nyaéta Allah SWT, sarta siap ngajalankeun hirup kalayan manah anu bersih saatos dosa-dosana dihampura.

## Rujukan 
## Daptar Pustaka 
*  
* 
* 

## Rujukan 
## Daptar Pustaka 
*  
* 
*
Dzikir

**Dzikir** (Basa Arab: , *ḏikr*) sacara étimologi hartosna inget. Dina syaréat Islam, anu dimaksud ku dzikir téh nyaéta éling ka Allah. Dzikir dina harti anu lega, lain ngan saukur kedaling lisan ku ucapan-ucapan anu tangtu, sanajan hal anu kitu téh mémang kaasup kana dzikir. Dzikir dina hakékatna mah nyaéta inget ka Allah ().

**Dzikir** (inget ka Allah: ) nempati posisi anu kacida **urgent** (penting pisan) dina prosés ngahambakeun diri ka Sang Nu Nyipta (**Al-Khaliq**). Sakumaha anu parantos dipikaharti, yén tujuan utama Allah ngayugakeun manusia téh nyaéta pikeun ibadah sarta ngabakti ka Anjeunna (QS. Adz-Dzariyah: 56). Sarta wangun pangabdian ka Anjeunna téh di antarana ku jalan salawasna inget ka Anjeunna.

## Mangpaat-Mangpaat Dzikir 
Sim kuring nyutat sakumna ieu pedaran tina mangpaat-mangpaat anu parantos ditétélakeun ku nu alim, **Imam Ibnul Qayyim Rahimahullah** dina kitabna, *Al-Wabil Ash-Shayyib* ():

# Yén saéstuna dzikir téh nyingraykeun sétan, neunggeulna kalawan tarik, sarta ngancurkeunana nepi ka tumpur.
# Yén saéstuna dzikir téh ngadatangkeun karidoan **Ar-Rahman Azza wa Jalla**.
# Yén saéstuna dzikir téh nyingkahkeun rasa sedih sarta gundah tina jero haté, tur ngeusi haté ku rasa gumbira, bagja, sarta sumanget.
# Yén saéstuna dzikir téh nguatkeun haté sarta tatanan awak.
# Yén saéstuna dzikir téh maparin cahaya kana pameunteu sarta kana haté.
# Yén saéstuna dzikir téh jadi cukang lantaran ngocor méréna rejeki.
# Langkung lengkep pilari dina buku ieu: ''Syarah Do'a dan Dzikir Hishnul Muslim'' karya Sa'id bin Ali bin Wahf Al-Qahthani.

## Referensi
Istighfar

**Istigfar** (Basa Arab: , *astaghfirullāh*) nyaéta mangrupa panyambat panghampura ti manusa salaku **hamba** anu miboga sipat **kumandel** ka Gusti Allah, Dzat anu geus ngayugakeun dirina sarta anu kawasa nangtukeun kumaha nasib dirina salaku mahluk **Allah**.

Istigfar téh mangrupa kurnia anu kacida agungna ti Gusti Allah pikeun urang, lantaran istigfar miboga rupa-rupa kaistiméwaan. Istigfar téh panawar pikeun dosa-dosa anu geus dipilampah ku urang. Istigfar ogé jadi landong pikeun ngupahan jiwa anu keur rugreg tur marudah. Lian ti éta, istigfar téh mangrupa jalan kaluar tina sagala bangbaluh anu karandapan dina lalakon hirup.

Al-Qur'an negeskeun:

"Pok caritakeun, 'Wahai hamba-hamba-Kuring anu geus ngaliwatan wates tina dirina sorangan! Ulah arandika pegat harepan tina rahmat Allah. Saenyana Allah ngahampura sakabéh dosa. Saenyana Mantena téh Nu Maha Panghampura tur Maha Penyayang.'"

Amanat utama tina ayat di luhur nyaéta geura méménta ampun (istigfar) ka Allah saloba-lobana. Sabab saenyana Allah téh Nu Maha Panghampura tina sagala dosa. Mantena téh nu kagungan jenengan Al-Ghaffaar tina rupa-rupa asmana anu éndah (Asmaul Husna). Jenengan Allah anu éndah ieu pisan anu ku urang disebut-sebut dina lisan istigfar.

### Diriksa tina Mamala 
Saban lampah téh pasti aya balesanana. Lampah hadé bakal méré buah anu hadé, nyaéta ganjaran sarta kurnia. Sabalikna, lampah goreng bakal mawa balukar anu goréng ogé, nyaéta dosa sarta lungsurna mamala (azab).

Pertanyaanna, naon anu kudu dipilampah sangkan mamala Allah teu lungsur balukan tina kedurhakaan urang? Dina hal ieu, istigfar téh bisa jadi taméng pikeun nyegah datangna mamala. Istigfar anu ku urang dizikirkeun kalayan pinuh ku pangharepan bakal ngikis dosa-dosa urang, sahingga mamala Allah moal tulus lungsurna.

Titénan ayat Al-Qur'an di handap ieu:

"Nanging Allah moal bakal nyiksa maranéhna, salila anjeun (Muhammad) aya di antara maranéhna. Jeung Allah ogé moal nyiksa maranéhna, salila maranéhna (masih) ménta panghampura (istigfar)."

### Nganteurkeun ka Sawarga 
Saban jalma tinangtu kungsi midamel dosa. Dina hal ieu, jalma anu hadé téh nyaéta jalma anu nalika midamel dosa, anjeunna énggal sadar, lirén tina éta laku dosa, sarta méménta panghampura (istigfar) ka Gusti Allah. Istigfar anu dipilampah kalayan ihlas sarta handap asor sanés ngan saukur bisa ngahapus dosa, nanging ogé bakal nganteurkeun jalmana ka sawarga.

Simeupan dawuhan Allah SWT ieu di handap:

"Pék geura gura-giru maraneh méménta panghampura ti Pangéran maraneh sarta ngahontal sawarga anu legana saukur langit jeung bumi... Maranehna henteu neruskeun laku dosana bari maranehna nyaho. Balesan pikeun maranehna nyaéta panghampura ti Pangéranna sarta sawarga-sawarga anu di handapna ngalir walungan-walungan, maranehna langgeng di jerona. Éta téh pangalus-alusna ganjaran pikeun jalma-jalma anu migawé (amal hadé)."

## Rujukan
Tatar Sunda

**Tatar Sunda** (Sunda: ,), Indonésia: *Tanah Sunda*) atawa **Pasundaan** nyaéta sebutan atawa istilah pikeun wewengkon géobudaya di bagéan kulon Pulo Jawa, Indonésia, anu sacara sajarah mangrupa mandala di mana budaya Sunda diparakan tur dimekarkeun ku suku Sunda. 

Nilik kana géografisna, ieu wewengkon ngawengku propinsi Banten, Jawa Kulon, Jakarta, sarta bagéan kulon Jawa Tengah di satukangeun walungan Cipamali jeung Cisarayu. Ieu wewengkon téh urut kakawasaan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh, anu duanana mangrupa panuluy ti Karajaan Tarumanagara. Nepi ka kiwari, éta sebutan téh resmi dipaké jadi jujuluk pikeun Propinsi Jawa Kulon.

## Pametaan budaya
.        ]]

## Tempo ogé
* Parahyangan
* Pasundan

## Rujukan
Tasyrik

**Poé Tasyrik** (basa Arab: أيّام التشريق, *ayyām at-tasyrīq*). Nyaéta dinten raya umat Islam anu ragrag saatosna Idul Adha, nyaéta titimangsa ka-11, 12, sarta 13 dina bulan Dzulhijjah dumasar kana kalénder Hijriah. Dina poéan éta, jamaah haji nuju aya di Mina pikeun ngalaksanakeun ritual haji mangrupi malénggor jumrah. 

Poé Tasyrik mangrupikeun salah sahiji dinten dimana umat Islam dilarang puasa, jalaran dina poéan ieu mah waktosna pikeun dahar sarta nginum (HR. Thabrani). Nurutkeun ajaran Islam, Poé Tasyrik téh dipaké pikeun dzikir ka Gusti Allah. Poé Tasyrik téh mangrupikeun waktos dimana urang dianjurkeun pikeun dahar sarta nginum kalayan haté anu gumbira.

Luyu sareng ayat Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 203, urang sadaya diparéntahkeun pikeun seueur dzikir ka Gusti Allah.

## Dzikir
Aya sababaraha amalan dzikir anu dianjurkeun dina Poé Tasyrik:
* Maca takbir saatos nunaikeun solat wajib (disaréatkeun dugi ka ahir Poé Tasyrik).
* Maca *tasmiyah* (bismillah ) sarta takbir nalika meuncit sato kurban.
* Dzikir sarta muji ka Allah nalika dahar sarta nginum (maca basmalah sarta dipungkas ku hamdalah ).
* Maca takbir nalika malénggor jumrah pikeun anu nuju ibadah haji.

## Sumber hukum
*Al-Qur'an (Surat Al-Baqarah: 203)
الآية: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ
المصدر: سورة البقرة، الآية ٢٠٣

Tarjamah: "Sarta kudu maraneh nyebut jenengan Allah (dzikir) dina poe-poe anu geus ditangtukeun (Poé Tasrek)."

*Hadits Riwayat Muslim
الحديث: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرٍ لِلَّهِ
المصدر: صحيح مسلم، رقم الحديث ١١٤١

Tarjamah: "Poe-poe Tasrek teh nyaeta poe pikeun dahar, nginum, sarta dzikir ka Allah."

*Hadits Riwayat Abu Daud (Ngeunaan Puasa)
الحديث: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ صِيَامِ هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ: يَوْمِ الْفِطْرِ وَيَوْمِ الْأَضْحَى، وَأَيَّامِ التَّشْرِيقِ
المصدر: سنن أبي داود (بإسناد صحيح)

Tarjamah: "Rasulullah SAW nyarek puasa dina dua poe: poe Idul Fitri jeung Idul Adha, sarta poe-poe Tasrek."

## Dicutat tina
Kecrék

**Kecrék**; Kepyak nyaéta salasahiji waditra/(alat musik) tina kulawarga perkusi anu mangrupa sababaraha lambar/lémpéngan logam dikantétkeun ngajadi hiji. Dina dunya pawayangan, kepyak téh jadi papasangan jeung **keprak** (kotak kai). Sora anu dihasilkeun ku kecrék miboga ciri has nu jéntré tur nyéntrang, fungsina salaku pituduh atawa **tanggara** (isarat) dina lumangsungna pintonan.

## Wujud jeung Cara Maénna 
Wujud kepyak biasana mangrupa 3 nepi ka 4 lambar lémpéngan logam anu diuntun ku tali atawa digantungkeun dina sisi luar kotak wayang. 

Cara nabeuhna unik, nyaéta ku cara disépak atawa ditepakeun maké **cempala** (panakol kai) anu dijepit ku ramo suku katuhu dalang. Dina pintonan ibing (tari), kepyak ogé bisa ditabeuh ku leungeun maké cempala anu ukuranna leuwih leutik.

### Bédana Gaya 
* **Gaya Surakarta:** Ngagunakeun sababaraha lambar lémpéngan logam anu disusun nguntun (biasana 3-4 lambar).
* **Gaya Yogyakarta:** Mindengna mah ukur salambar lémpéngan logam anu leuwih kandel.

## Fungsi dina Pagelaran 
Kepyak miboga peran anu kacida pentingna pikeun ngahirupkeun suasana pintonan, di antarana:
* **Aba-aba (Tanggara):** Méré tanda ka para nayaga (panabeuh gamelan) pikeun ngamimitian, ngarobah wirahma (tempo), atawa mungkas tatabeuhan.
* **Panganteb Adegan:** Ngantebkeun gerakan wayang atawa nu ngibing, upamana dina adegan perang (perang kembang) sangkan leuwih regeng tur miboga tanaga.
* **Isarat Nada:** Méré tanda pindahna *pathet* (nada dasar) dina laras gamelan.

## Tempo ogé 
* Wayang Kulit
* Gamelan
* Cempala

## Rujukan 
* *Atkinson, L. (2010). The Art of Javanese Puppetry.*
* *Sudarsono. (1984). Wayang Wong: The State Ritual Dance Drama in the Court of Yogyakarta.*

## Tutumbu ka Luar
*Illustration of dalang playing kepyak
Boncél

**Boncél** (***Channa gachua***), atanapi dina basa Inggris mah kawéntar disebut **dwarf snakehead**, nyaéta salah sahiji spésiés lauk tina kulawarga Channidae. Ngaran*dwarf snakehead* ogé mindeng dipaké pikeun sawatara spésiés séjénna tina golongan lauk deleg anu ukuranna leutik. *C. gachua* mangrupa lauk asli tina habitat cai tawar di Asia bagian kidul, kalayan wewengkon sebaran anu kacida legana mimiti ti Iran nepi ka Indonésia. Ieu lauk dianggap salaku *species complex*, nyaéta sakumpulan taksa anu boga patalina deukeut pisan sarta maké hiji ngaran anu sarua. Kacida mungkina ieu lauk téh diwangun ku sahenteuna tilu nepi ka opat spésiés anu béda, sarta panalungtikan salajengna bakal bisa ngabédakeunana. Populasi *C. gachua* anu pangétanna mindeng dianggap salaku spésiés anu misah nyaéta *C. limbata*, sedengkeun populasi anu papisah di Sri Lanka mindeng dianggap salaku *C. kelaartii*.

## Pedaran 
Ieu spésiés bisa nepi ka 28 cm panjangna, tapi lolobana mah ukuranna jauh leuwih leutik batan éta. Boncél ngahakan lauk leutik, gagasat (serangga), sarta rupa-rupa hurang-hurangan (krustaséa). Ieu lauk téh kaasup *mouthbrooder*, di mana lauk jalu nyileuyngleum endog sarta ngajaga anak-anakna anu masih leutik dina jero bahamna.

## Sebaran jeung taksonomi 
Ieu spésiés kacatet aya di nagara Iran, [[Afghanistan]0, Pakistan, Nepal, India, Sri Lanka, Bangladésh, Bhutan, China, Myanmar, Thailand, Laos, Cambodia, Viétnam, Malaysia, Indonésia, jeung Singapura. Ieu téh mangrupa lauk umum anu bisa kapanggih di ampir sakabéh rupa lahan baseuh.

Aya bédana genetik anu écés antara populasi bagian kulon jeung bagian wétan (sebaran duanana ampir patepung di Myanmar). Balukarna, sawatara ahli nganggap duanana salaku spésiés anu misah; bagian kulon nyaéta *C. gachua* sarta bagian wétan nyaéta *C. limbata*. Ieu spésiés geus ditalungtik pikeun kaperluan budidaya lauk (aquaculture).

## Rujukan
## Tutumbu luar
**Channa gachua*. World Register of Marine Species (WoRMS).
Teuweul

**Teuweul** (Aksara Sunda: ; Latin: ***Meliponini***) téh mangrupa gegeremet leutik anu masih kénéh dulur deukeut jeung nyiruan atawa odéng. Anu ngabédakeun teuweul jeung baraya-barayana nyaéta ieu sato téh teu mibanda panyeureud (*stingless bee*). Sanajan leutik sakitu ayana, teuweul téh kacida pisan apsahna dina ngajaga kasaimbangan alam, utamana dina urusan méréun kembang (polinasi).

## Pedaran 
Teuweul téh hirupna ngabatur/ngabubuhan (koloni). Dina hiji sayang, aya ratu, aya jaluna, sarta aya rebuan teuweul pagawé. Teuweul mah tara nyieun sayang dina dahan tangkal sacara nembrak kawas odéng, tapi leuwih resep nyelép dina liang-liang kai, awi, atawa dina jero taneuh anu boga sela leutik. 

Anu jadi ciri mandiri teuweul téh nyaéta liang asup ka sayangna anu sok dijieun tina leugeut (propolis) ngawangun corong. Ieu corong téh gunana pikeun ngajaga sayang tina serangan musuh kawas sireum atawa cakcak. 

## Madu jeung Propolis 
Madu teuweul mah béda jeung madu nyiruan, rasana leuwih haseum sarta éncér. Najan kitu, khasiatna dianggap leuwih punjul ku sabab kandungan propolis sarta flavonoid anu luhur pisan. Di Tatar Sunda, madu teuweul mindeng dipaké ubar tradisional pikeun ningkatkeun daya tahan awak (imunitas) sarta ngubaran tatu.

## Cara Hirup 
Mun ceuk kolot baheula, teuweul téh perlambang sato anu getén. Maranéhna tara béréhan méré peurah (teu nyeureud), tapi mun kaganggu mah sok dapon nempel dina buuk atawa ngegel leugeut kana kulit nepi ka hésé leupasna. Ieu sato téh jadi bukti yén Gusti nyiptakeun mahluk téh pasti aya mangpaatna, sanajan wujudna leutik sakur simeut hiber.

## Rujukan
Tiwuan

**Tiwuan** (Aksara Sunda: ᮒᮤᮝᮥᮃᮔ᮪; Latin: ***Tetragonula laeviceps***) téh mangrupa jinis teuweul leutik anu loba kapanggih hirup di wewengkon Asia Tenggara, kaasup di Tatar Sunda. Ieu gegeremet téh kaasup kana kelompok lebah anu teu mibanda panyeureud sarta ukuranna leuwih leutik batan teuweul jinis lianna. 

## Pedaran 
Tiwuan mibanda warna awak anu hideung meles sarta jangjangna rada buringas (transparan). Sayang tiwuan biasana kapanggih dina sela-sela tembok, liang awi, atawa dina dahan tangkal anu geus koropok. Corong liang asupna leuwih pondok sarta kelirna rada coklat kolot, béda jeung corong teuweul jinis *H. itama* anu panjang.

Sipat tiwuan téh kacida pisan gesitna dina néangan sari kembang (nektar) jeung tipung sari (polen). Sanajan teu nyeureud, tiwuan mah leuwih galak mun sayangna kaganggu ku cara nyeureudkeun awakna kana buuk atawa kulit jalma.

## Mangpaat 
Hasil utama tina tiwuan nyaéta madu jeung propolis. Madu tiwuan dianggap ubar anu ampuh pikeun nyageurkeun sariawan jeung panas jero ku sabab kandungan antiseptik alamina anu luhur. Lian ti éta, tiwuan ogé mantuan pisan kana prosés polinasi pepelakan di sabudeureun imah atawa kebon.

## Cara Hirup 
Dina kapercayaan urang Sunda baheula, ayana tiwuan di sabudeureun imah téh nandakeun yén éta lingkungan masih kénéh bersih sarta loba kembang anu jadi. Tiwuan hirupna rukun dina hiji koloni anu dipingpin ku hiji ratu, sarta unggal anggota boga pancén anu matak unik dina ngajaga kalangsungan hirupna.

## Rujukan
Debí Tirar Más Fotos

***Debí Tirar Más Fotos*** (Spanyol: [deˈβi tiˈɾaɾ mas ˈfotos]; hartina *“Kuring kuduna nyokot poto leuwih loba”*, distilisasikeun jadi *DeBÍ TiRAR MáS FOToS* sarta disingget **DtMF**) nyaéta album studio solo kagenep (katujuh sacara keseluruhan) ti *rapper* jeung panyanyi Puerto Riko, Bad Bunny. Album ieu dirilis dina 5 Januari 2025 ku Rimas Entertainment sarta neruskeun album saméméhna, Nadie Sabe Lo Que Va a Pasar Mañana (2023). Dina album ieu aya sababaraha kolaborasi jeung Chuwi, Omar Courtz, Los Pleneros de la Cresta, Dei V, sarta RaiNao.

*Debí Tirar Más Fotos* nyaéta hiji album reggaeton alternatif ku Bad Bunny. Album ieu ngahijikeun rupa-rupa unsur musik tradisional Puerto Rico anu kungsi didéngé ku anjeunna waktu leutik, saperti plena, jíbaro, salsa, jeung bomba, ogé dipangaruhan ku gaya musik séjén—sarupa jeung album saméméhna, Un Verano Sin Ti (2022). Sanajan lolobana lirikna nyaritakeun ngeunaan cinta, patah hati, pesta, jeung kulawarga, sababaraha bagian ogé ngangkat isu-isu rumit ngeunaan status politik Puerto Rico salaku wilayah anu aya dina kakawasaan Amérika Serikat, kaasup gentrifikasi jeung leungitna identitas budaya.

Album *Debí Tirar Más Fotos* didukung ku sababaraha single, kaasup lagu hit nomer hiji dina Billboard Global 200 jeung Billboard Hot 100, nyaéta DTMF. Album ieu ogé dipromosikeun ku pilem pondok anu judulna sarua anu diunggah ka YouTube. Sanggeus dirilis, album ieu meunang pujian ti kritikus musik, anu nganggep éta minangka karya paling pribadi ti Bad Bunny sarta hiji panghormatan pikeun Puerto Rico. Album ieu ogé ngahontal posisi kahiji dina tangga lagu Billboard 200, jadi album kaopat berturut-turut anjeunna anu meunang posisi puncak. Ti bulan Juli nepi ka Séptémber 2025, anjeunna ngayakeun residensi konser No Me Quiero Ir de Aquí di Puerto Riko pikeun ngarojong album ieu, sarta ngalakukeun sababaraha lagu tina album dina acara Super Bowl LX halftime show. Ayeuna, anjeunna keur ngalaksanakeun tur dunya Debí Tirar Más Fotos World Tour, anu dimimitian dina Nopémber 2025 sarta dijadwalkeun réngsé dina Juli 2026.

*Debí Tirar Más Fotos* ngahontal rupa-rupa prestasi penting. Album ieu meunang dua belas nominasi dina Latin Grammy Awards ke-26, sarta meunang lima panghargaan, kaasup Best Urban Music Album jeung Album of the Year—anu jadi kahiji kalina Bad Bunny meunang kategori anu pamungkas éta sanggeus opat nominasi. Dina Grammy Awards ke-68, album ieu meunang genep nominasi, kaasup Album of the Year ogé Record of the Year jeung Song of the Year pikeun "DTMF", ngajadikeun anjeunna artis Latino, Hispanik, jeung basa Spanyol kahiji anu sakaligus dinominasikeun dina tilu kategori pangbergengsi. Album ieu tungtungna meunang Album of the Year, Best Música Urbana Album, jeung Best Global Music Performance pikeun lagu Eoo. Ieu ogé jadi album basa Spanyol kahiji anu meunang Album of the Year, sarta album kahiji anu meunang panghargaan Album of the Year boh dina Grammy boh Latin Grammy.

## Rujukan
Warnasari

**Warnasari** nyaéta séri buku kempelan rupa-rupa dongéng sarta carita saduran tina basa Walanda kana basa Sunda. Ieu séri buku mangrupa salah sahiji karya sastra Sunda pangmunggaranna dina wangun prosa modéren anu dicitak ku pamaréntah Hindia Walanda (*Landsdrukkerij*).

## Jilid jeung Kandungan 
Ieu buku kawengku ku tilu jilid anu disusun ku kulawarga intelektual ti Garut:

### Warnasari Jilid I (1878) 
Disusun ku **Raden Ajoe Lasminingrat**. Judul aslina nyaéta *Warnasari atawa Roepa-roepa Dongeng*. Ieu buku mangrupa pelopor literasi awéwé di Tatar Sunda, dicitak munggaran taun 1878.

### Warnasari Jilid II (1887) 
Disusun ku **Raden Ajoe Lasminingrat**. Judul dina sampulna nyaéta *Het Hollandsch Naverteld*. Carita anu kawentar dina ieu jilid nyaéta:
* *Tjarita Koelit Kalde* (saduran tina Peau d'Âne)
* *Sang Radja Poetri*
* *Oraj Bodas*
* *Anak noe goreng ka bapa*

### Warnasari Jilid III (1887) 
Disusun ku **Raden Lenggang Kantjana** (putra Lasminingrat). Ieu jilid nembongkeun diteraskeunana tradisi nyalin carita mancanagara ku generasi ngora harita. Eusina di antarana:
* *Si Djohanoes anoe satija*
* *Tarompet noe aheng*
* *Tjikahoeripan*
* *Toekang parijoek gagah*

## Pentingna Sajarah 
Séri Warnasari nembongkeun ayana transformasi budaya liwat sastra saduran. Raden Ajoe Lasminingrat hasil nyaluyukeun carita-carita Éropa kana rasa jeung basa Sunda anu merenah (literat), sahingga bisa ditarima ku masarakat harita salaku bahan bacaan atikan.

## Rujukan 
## Tumbu Kaluar 
Téks lengkep hasil transkripsi tiasa ditalungtik di Wiki Pabukon:
* 
* 
*
Global Sumud Flottila

**Global Sumud Flottila** (basa Arab: أسطول الصمود العالمي) atawa anu dipikawanoh oge kalayan ngaran **Global Freedom Flottila** (basa Arab: أسطول الحرية العالمي) nyaéta gerakan maritim inisiatip sipil internasional anu mimiti diluncurkan patengahan 2025, anu miboga misi norobos blokade Israél jang Jalur Gaza. Inisiatip ieu dimimitian Juli 2025, diorganisasikeun ku koalisi Freedom Flottila Coalition, Global Movement to Gaza, Maghreb Sumud Flottila, sarta Sumud Nusantara, salila periode génosida Israél di Gaza.

Flottila anu dihartikeun ogé pormasi kapal angkatan laut, dina ieu gerakan ngawengku 40 anak kapal sarta 500 pamilon ti leuwi 44 nagara, ngajadikeun gerakan ieu téh konpoi sipil pangbadagna dina sajarah.

## Rujukan
Konklaf

**Konklaf** (basa Latén: ***cum clave,** "jeung pangajén")* nyaéta hiji masamuan Déwan Kardinal anu katutup jeung rusiah nu diayakeun jang milih Paus, anu mangrupa Uskup Roma sakaligus pamingpin Geréja Katolik Roma sadunya. Tradisi konklaf geus lumangsung mang-abad-abad jeung ngagambarkeun paduan liturgi, téologi, sakaligus simbolisme. Tradisi ieu ogé jadi konci ti tradisi geréja katolik anu mastikeun panerus kapamingpinan Paus.

## Rujukan
Asian Winter Games 2025

Asian Winter Games 2025 nyaéta acara olahraga usum tiris panggedéna di Asia, anu ngahijikeun para atlit ti sababaraha nagara pikeun berkompetisi dina rupa-rupa olahraga. Acara ieu aya dina naungan Déwan Olimpiade Asia, anu tanggung jawab pikeun ngatur acara olahraga di tingkat Asia.

Asia Winter Games penting teu ngan ukur salaku kompetisi tapi ogé salaku sarana pikeun nguatkeun hubungan antara nagara sareng ngamajukeun pamekaran olahraga usum tiris di Asia . Dina sababaraha taun ka pengker, minat kana olahraga usum tiris parantos ningkat, khususna saatos kasuksésan rupa-rupa acara internasional sapertos Olimpiade Usum Tiris .

Asia Winter Games 2025 janten sorotan sabab nunjukkeun pamekaran kamampuan atlit Asia pikeun berkompetisi sacara global sareng ningkatna investasi nagara-nagara Asia dina olahraga usum tiris .

## Sajarah dan Parkembangan Asian Winter Games 
Asian Winter Games mimiti diayakeun dina taun 1986 di Jepang salaku platform pikeun ngembangkeun olahraga usum tiris di Asia Genep atlit ieu bakal berkompetisi dina tilu disiplin dina olahraga seluncur és. Aranjeunna bakal dibarengan ku tilu palatih sareng dua tanaga médis sapanjang kompetisina di Asian Winter Games 2025. Ieu bakal janten partisipasi kadua Indonésia dina Asian Winter Games 2025. 

## Rujukan
Wawacan Jaka Mursada

## Bubuka 
**Wawacan Jaka Mursada** nyaéta salah sahiji karya sastra Sunda klasik anu ditulis dina wangun pupuh. Ieu wawacan téh kawéntar pisan di lingkungan pasantrén jeung masarakat padésaan di tatar Sunda, utamana dina tradisi seni Beluk. 

Caritana museur kana tokoh Jaka Mursada, saurang pamuda anu ngalaman rupa-rupa dodoja jeung cocoba dina hirupna, tapi tetep pengkuh nyekel deleg kana ajaran agama sarta miboga sipat sabar anu luar biasa.

## Cutatan 
Sempalan tina pupuh anu sering muncul (Asmarandana):

*Éling-éling mangka éling,*
*Rumingkang di bumi alam,*
*Darma wawayangan baé,*
*Raga taya panyaraman,*
*Mun kasasar lampah,*
*Napsu nu matak kaduhung,*
*Badan anu katempuhan.*

## Wikisource 
Eusi lengkep naskah ieu tiasa dipaluruh di:
* 

## Tutumbu Kaluar 
* Perpustakaan Nasional RI - Koléksi Naskah Sunda
* Pusat Studi Sunda
Wawacan Jayalalana

## Bubuka 
**Wawacan Jayalalana** nyaéta naskah kuno Sunda anu dikaji sarta diterbitkeun deui ku *Diréktorat Sejarah dan Nilai Tradisional* dina taun 1997. Ieu buku mangrupakeun hasil tarékah pamaréntah pikeun ngali nilai-nilai filsafat, agama, jeung kapamingpinan anu aya dina naskah-naskah lami di Indonésia.

## Kata Pengantar (Cutatan) 
Dina purwakanti buku édisi 1997, Prof. Dr. Edi Sedyawati nétélakeun:

"Menggali, meneliti, dan menelusuri karya sastra dalam naskah-naskah kuno... pada hakekatnya sangat diperlukan dalam rangka pembentukan manusia Indonesia seutuhnya."

## Kategori
Wawacan Pandita Sawang

**Wawacan Pandita Sawang** nyaéta salah sahiji naskah sastra Sunda klasik anu miboga ajén filosofis jeung religius anu jero. Ieu wawacan téh mangrupakeun bagian awal tina siklus carita **Wawacan Jaka Mursada**. Caritana museur kana sosok Pandita Sawang ti nagri Atas Angin anu masihan piwulang pamungkas (weweling) ka putrana, '''Ki Mur'at**, ngeunaan asal-usul manusa sateuacan anjeunna ngumbara.

## Eusi Piwulang 
Dina naskah ieu, Pandita Sawang ngajelaskeun proses embriyologi spiritual anu ngawengku:
* **Siloka Aksara:'* Ngagunakeun aksara *Alif* (zat/lalaki) jeung *Ba* (sipat/awéwé) salaku asal-muasal kajadian fisik.
* **Proses Konsepsi:** Pedaran ngeunaan turunna "bibit" tina niat (ésir), napas, jajantung, nepi ka kumpul dina cai mani.
* **Dualitas Jinis Kelamin:** Pangaruh hamperu kénca jeung katuhu sarta itungan tanggal (bulan jejeg jeung kurang) kana jinis kelamin orok sarta nasibna (kaasup konsép *gabug*).

## Wikisource (Sempalan Pupuh) 

*// pupuh asmaran //*
*Iyeu simkuring ngagurit,*
*nyiyeun tembang pangangguran,*
*tamba saré soré-soré,*
*ngabubungah pipikiran,*
*suganna leungit kasusah,*
*ngalilipur, hawa napsu,*
*megatan hawa di dunya //''

## Tutumbu Kaluar 
* Katalog Perpustakaan Nasional RI
* Proyék Wikisource Basa Sunda
Polemik Undak Usuk Basa​ Sunda

**Polemik Undak Usuk Basa** nyaéta hiji karya tulis mangrupa éséy atawa pedaran kritis ngeunaan dunya linguistik Sunda, hususna ngeunaan panggunaan tata krama basa atawa undak-usuk basa. Ieu buku medar debat sarta sawangan para ahli ngeunaan naha undak-usuk basa téh masih diperlukeun dina jaman modéren atawa henteu.

## Eusi Pedaran 
Dina salah sahiji bagianana (kaca 8-10), ieu buku ngécéskeun sababaraha konsép dasar ngeunaan jati diri manusa dina pakumbuhan sosial:

### Manusa vs Jelema 
* **Manusa:** Dipaké pikeun ngabédakeun mahluk manusa jeung mahluk séjénna saperti sato atawa tutuwuhan. Istilah pangajén anu loyog nyaéta **martabat**.
* **Jelema:** Nuduhkeun wujud nyata manusa salaku individu dina hirup kumbuh (masarakat). Jelema dianggap manusa anu geus "ngalalakon", miboga status, sarta fungsi sosial. Istilah pangajénna nyaéta **harkat** (pikeun kalungguhan) jeung **darajat** (pikeun peranan sosial).

### Kritik Feodalisme 
Ieu buku ogé mairan ngeunaan sésa-sésa sistem kolonial-feodal. Dicontoan tina novel *Lain Éta* karya Moh. Ambri, yén baheula mah martabat manusa téh mindeng diukur tina turunan (getih), lain tina kamampuhna. Hal ieu mangaruhan pisan kana cara urang maké basa ka batur.

### Sawangan Ajip Rosidi 
Salah sahiji poin utama dina ieu polemik nyaéta pamadegan Ajip Rosidi anu ngusulkeun sangkan undak-usuk basa ditalingakeun deui atawa dileungitkeun sabab dianggap idéntik jeung sistem féodal. Nanging, panulis dina ieu buku méré sawangan yén sanajan urang geus asup ka jaman démokrasi, tatakrama tetep diperlukeun salaku wujud silih ajénan antara sasama manusa.

## Rujukan 
## Tumbu Luar 
* Maca naskah digital Polemik Undak Usuk Basa di Wikisource
Rangga Lawé

**Rangga Lawé** (Aksara Sunda: **ᮛᮀᮌ ᮜᮝᮦ**) nyaéta inohong sajarah penting dina mangsa awal Karajaan Majapahit. Caritana geus jadi bahan sastra anu kacida jembarna, sumebar dina naskah-naskah di Pulo Jawa, Sunda, nepi ka Bali.

## Sajarah jeung Sastra 
Rangga Lawé dipikawanoh salaku putra ti **Arya Wiraraja** (ᮃᮁᮚ ᮝᮤᮛᮛᮏ), saurang panguasa di Sumenep tur babaturan deukeut Radén Wijaya. Salaku bales budi kana jasana nalika babakti ngadegkeun Majapahit, Rangga Lawé diangkat jadi Adipati Tuban. Nanging, dina tatanagara Majapahit awal, timbul konflik internal nalika anjeunna ngarasa teu sugema kana pengangkatan Nambi jadi Patih Amangkubumi.

Dina jihat budaya, carita Rangga Lawé mindeng dicitrakeun salaku simbol perlawanan pahlawan lokal ngalawan kakawasaan pusat. Sajaba ti éta, dina tradisi seni rupa Bali, adegan tiwasna Rangga Lawé nalika perang tanding ngalawan Kebo Anabrang di walungan janten salah sahiji téma anu populér.

## Vérsi Sunda 
Dina sastra Sunda, hususna dina naskah **Wawacan Carita Gunung Guntur**, ngaran Rangga Lawé disebutkeun dina kontéks anu rada béda. Ieu naskah nuduhkeun yén carita Rangga Lawé geus nyerep kana kabeungharan dongéng jeung babad di Jawa Kulon. Dina sawatara bagian, caritana sok dipatalikeun jeung silsilah atawa ayana inohong anu miboga kasantikaan luhur, anu méré warna lokal kana legenda pahlawan ti wetan ieu.

## Sumebarna Naskah 
* **Vérsi Jawa:** Kapanggih dina *Kidung Ranggalawe* jeung *Pararaton*.
* **Vérsi Sunda:** Sumebar dina wangun Wawacan saperti dina *Carita Gunung Guntur* anu ngagunakeun aturan pupuh.
* **Vérsi Bali:** Kapanggih dina naskah lontar sarta ditémbongkeun dina karya seni lukis klasik.

## Rujukan 
## Tumbu Luar 
* Maca Wawacan Carita Gunung Guntur dina Wikisource Sunda
* Baca Tatanegara Madjapahit ku Slamet Muljana (Google Books)
* Baca Katerangan Rangga Lawé dina Images of Power (Google Books)
Ayam Tangkap

**Ayam tangkap** (hartina: hayam ditéwak) nyaéta katuangan has ti propinsi Acéh anu dijieun tina potongan hayam digoréng sarta dicampur jeung rupa-rupa dangdaunan rempah anu digoréng garing . Ieu katuangan téh mibanda ciri mandiri, nyaéta hayamna disumputkeun di jero tumpukan daun koja (temurui) jeung daun pandan anu garing, saolah-olah urang keur néwak hayam di jero leuweung . Ambu seungitna kacida pisan kuatna kusabab campuran rempah anu medok . Unggal huapna mibanda tékstur garing tina dangdaunan anu milu didahar .

## Étimologi jeung Sajarah 
Nami *ayam tangkap"*asalna tina kabiasaan masarakat Acéh baheula anu upami badé nyuguhan tamu, hayamna kedah ditéwak heula sacara dadakan di buruan imah sangkan dagingna seger pisan nalika diolah . Ieu katuangan mimitina kawentar di wewengkon Acéh Besar sateuacan sumebar ka sakuliah Nusantara .

## Bahan-bahan anu Dipaké 
Bahan utama anu paling hadé nyaéta **hayam kampung** anu ngora kénéh sangkan tékstur dagingna hipu tur gurihna nyerep nepi ka jero . Bumbu anudiréndos  diwangun ku bawang bodas, bawang beureum, jahé, kunyit, sarta mrica . Anu jadi ciri khasna taya lian ti campuran dangdaunan anu loba pisan, saperti daun koja (temurui) anu masih seger .

## Cara Masak 
Prosés nyieun ayam tangkap dimimitian ku ngumbah daging hayam sarta neukteukanana jadi potongan leutik . Hayam tuluy diungkep ku bumbu halus sarta cai kalapa nepi ka bumbuna nyerep sarta caina saat . Nalika hayam geus satengah asak, daun koja, daun pandan, sarta irisan bawang beureum dicemplungkeun bareng kana minyak . Daun koja dipikawanoh beunghar ku antioksidan, zat beusi, sarta vitamin A anu hadé pikeun ngajaga kaséhatan panon sarta pencernaan . Sanajan diolah ku cara digoréng, ayana rempah-rempah saperti jahé jeung kunyit mantuan pikeun nétralisir kadar koléstérol dina daging hayam .

## Babandingan jeung Olahan Sanés 
Upami dibandingkeun jeung Ayam Goreng Lengkuas ti Tatar Sunda, ayam tangkap mibanda bédana dina tékstur rempahna . Ieu téknik ngolah téh sarupa jeung katuangan ti Asia Kidul (India) anu loba ngagunakeun daun kari, nanging tos diluyukeun jeung létah masarakat Nusantara .

## Filosofi jeung Ékonomi 
Sacara filosofis, ayam tangkap ngagambarkeun **sumanget babagi** sarta **kasugemaan** masarakat Acéh dina nyuguhan tamu . Tumpukan daun anu loba pisan ngalambangkeun kabeungharan alam jeung kasuburan tanah Acéh . Ieu katuangan ogé mantuan ningkatkeun ajén ékonomi tina pepelakan lokal saperti daun koja .

## Panutup 
Ayam tangkap lain saukur lauk pikeun deungeun sangu, tapi mangrupa karya seni kuliner anu ngahijikeun rasa, ambu, jeung tradisi . Katuangan ieu ogé mangrupa jandéla pikeun mikawanoh jati diri budaya masarakat di tungtung kulon Indonésia .

## Dicutat tina
A Dictionary of the Sunda Language

**A Dictionary of the Sunda Language** (judul lengkepna: *A Dictionary of the Sunda Language of Java*) nyaéta kamus basa Sunda-Inggris munggaran anu disusun ku **Jonathan Rigg**. Ieu buku dipedalkeun taun 1862 di Batavia (ayeuna Jakarta) ku pamedal *Lange & Co.*

## Sajarah tur Kasang Tukang 
Jonathan Rigg téh saurang pangusaha perkebunan asal Inggris anu matuh di Jasinga, Bogor. Salila hirupna di tatar Sunda, anjeunna neuleuman basa jeung budaya masarakat sabudeureunana. Kamus ieu disusun dumasar kana pangalaman langsung Rigg dina paguneman sapopoé sarta panalungtikanana kana naskah-naskah kuno salaku rujukan tambahan.

Nurutkeun panalungtikan Mikihiro Moriyama, kamus karya Rigg ieu téh mangrupa salasahiji usaha munggaran pikeun ngadokuméntasikeun basa Sunda sacara sistematis ku bangsa Barat dina abad ka-19.

## Eusi Buku 
Ieu kamus diwangun ku langkung ti 500 kaca, ngawengku rebuan kecap basa Sunda anu ditarjamahkeun kana basa Inggris. Sababaraha hal penting anu aya dina ieu buku nyaéta:

* **Étimologi:** Rigg ngaguar asal-usul kecap, utamana anu asalna tina basa Sansakerta jeung basa Kawi.
* **Tatabasa (Grammar):** Dina bagian bubuka (hususna dina kaca **xv**), Rigg ngajelaskeun sistem tatabasa Sunda, saperti cara ngagunakeun awalan (*prefixes*) jeung parobahan kecap pagawéan (*nasalization*).
* **Istilah Budaya jeung Alam:** Kamus ieu euyeub ku istilah-istilah tatanén, tatangkalan, sasatoan, sarta adat istiadat urang Sunda di abad ka-19.

## Ajén Sajarah 
Kamus karya Rigg ieu dianggap salah sahiji rujukan primér anu kacida pentingna pikeun para ahli basa (linguistik). Ieu buku jadi bukti kumaha basa Sunda dipaké dina mangsa harita, saméméh loba kapangaruhan ku éjahan modern atanapi basa deungeun lianna. Sanajan disusun ku urang deungeun dina jaman kolonial, ieu buku némbongkeun apresiasi anu luhur kana kabeungharan basa Sunda.

## Rujukan 
* Rigg, J. (1862). *A Dictionary of the Sunda Language of Java*. Batavia: Lange & Co.
* Moriyama, M. (2005). *Sundanese Print Culture: Literacy and Modernity in the Nineteenth-century West Java*. Singapore: Singapore University Press. ISBN 9789971693220.

## Tumbu Luar 
* A Dictionary of the Sunda Language of Java (1862) dina Google Books.