open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paléozoikum

**Éra Paléozoikum** (atawa **Palaéozoikum**) (ti basa Yunani (παλαιός), "lami" jeung zoe (ζωή), "kahirupan", anu hartosna "kahirupan kuno") nyaéta pangheubeulna tina tilu éra géologis ti éon Panérozoikum, anu dibasajankeun ti sakitar 541 juta nepi ka 252,2 juta taun ka tukang.

Paléozoikum mangrupa periodé parobahan dramatis dina géologi, iklim jeung évolusi, dikuasai ku sababaraha rupa organisme. Leutik gedé pepelakan primitip nutupan buana, loba anu ngabentuk lapisan batu bara di Éropa jeung Amérika Kalér wétan. Ditungtung jaman, réptil anu gedé jeung canggih loba anu dominan jeung pepelakan modérn (konifer) muncul. Vértébrata anu munggaran dina bentuk laut primitip, anu béda pisan dina Silurian jeung Devonian. Sato mimiti ngaleuwihan bumi garing mangrupa Artropoda. Sababaraha laut mibanda Bumi anu kuat, bayon jeung fins jeung bisa ngorondang di darat ogé.

tulang dina finsna ahirna mekar jadi sukuna jeung maranéhna jadi tétrapoda anu pangheulana. Amfibia mangrupa tétrapoda anu doninan nepi ka tengah Carboniferous, nalika parobahan iklim bisa niangan kabébasan. terus, réptil makmur jeung terus ningkat jumlah jeung rupa-rupa ku ahir Pérmian.

Éra Paléozoikum dibagi kana periodé Kambrium, Ordovisium, Silurian, Dévonian, jeung Karbon, masing-masing maké grup fosil anu umum. Éra Kambrium nyaksian ngabeledug jinis anyar sato invértébrata di laut, kaasup tribolit, jinis cangkang primitip, kaasup brakiopoda jeung mollusks, jeung gugus invertebrata sanésna anu gagal salamet tina ahir jaman ieu. terus laut Paléozoikum didominasi ku ékidonérma (sapertos dolsr pasir, kaasup bintang laut jeung anemon laut), spésiés brakiopoda leuwih maju, jeung karang. Karakteristik Periodé Ordovisium nyaéta kolonisasi tanah ku Artropoda jeung pepelakan nagara primitip. Tina bagian dalajeungna ti Devonian, vértébrata ogé geus ngajajah nagara éta. Ieu sato saperti Amfibia anu tungtungna masihan réptil nalika Paléozoikum lekasan. Dina waktu éta, paku primitip jeung lakuan geus sumebar ka sakuliah nagara.

## Réferénsi 
## Tempo ogeé 
* Pangea
* Waktos géologi
* Pannotia
Prakambrium

250px|jmpl|Salah sahiji bentang dibentuk ku jaman Prakambrium.
**Prakambrium** mangrupa ngaran anu teu resmi pikeun éon ti waktu géologi anu saméméh éon Fanerozoikum ayeuna. Prakambrium dimimitian nalika Bumi ngawangun (sakitar 4,6 miliar taun ka tukang) jeung réngsé dina awal periodé Kambrium. Kajadian anu dijelaskeun dina bagian saméméha mangrupa bagian tina sajarah pangheubeulna di Bumi, Hadéan. Tapi loba deui anu bakal datang dina Éra Prakambrium. Prinsip géologis anu dijelaskeun dina awal babab buku ieu pikeun nerapkeun sajarah géologis ieu dina jaman baheula.

Prakambrium ngumpulkeun ampir 90% tina sakabéh sajarah Bumi. éta dibagi kana tilu Éon: Hadéan, Arkéan, jeung Protérozoikum.

## Réferénsi
Protérozoikum

[jmpl|[Stromatolit ti jaman Protérozoikum.]]
**Éon Protérozoikum** mangrupa éon pamungkas tina tilu éon salila di superéon Prakambrium. Periodé sajarah Bumi anu dimimitian 2,5 miliar taun ka tukang saremg lekasan 542,0 juta taun ka tukang, anu dibagi kana tilu éra: Paléoprotérozoikum (2,5 nepi ka 1,6 miliar taun ka tukang), Mésoprotérozoikum (1,6 ka 1 miliar taun ka tukang), Néoprotérozoikum (1 nepi ka 542,0 juta taun ka tukang. loba kajadian anu paling pikareusepen dina sajarah Bumi jeung kahirupan dilaksanakeun nalika buana Protérozoikum - buana stabil munggaran muncul jeung mimiti ngalikeun, prosés panjang anu sakitar samiliar taun. Ogé ti ayeuna waktu mangrupa fosil anu loba pisan tina organismeu hirup, lolobana baktéri jeung arkéan, tapi sakitar sakitar 1,8 miliar taun ka tukang sel éukariotik ogé muncul salaku fosil.

kalawan ngamimitian Mésoprotérozoikum bumi mimiti ngawangun oksigén muncul dina atmosfir. Musibah global ieu mangrupa musibah pikeun pikeun sababaraha golongan baktéri, tapi ngamungkinkeun ledakan bentuk eukariotik. Ieu kaasup alga multisélular, jeung ka tungtung Protérozoikum, sato kahiji.

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* Arkéan
* Hadéan
* Vaalbara
Jurassik

[jmpl|[Dinosaurus anu dominan di periodé Jurassik.]]
**Jurassik** mangrupa waktos jeung sistem géologi anu lega ti taun 201,3 ± 0.6 Jp (juta taun ka tukang) ka 145 ± 4 Jp; ti tungtung Trias ka awal Cretaceous. Jurassik mangrupa periodé pertengahan jaman Éra Mésozoikum, óge katelah Jaman Réptil. Awal periodé ditandaan ku peristiwa kapunahan massal Trias-Jurassik utama. Dua kajadian punah sanésna kajadian dina periodé eta: Dina ahir Piensbachian / Kapunahan massal Toarchian awal di Jurassik awal, jeung kapunahan massal Titonian ahir dina ahir; nanging,teu aya peristiwa anu kaasup dina kapunahan massal "Gedé Lima". Jurassik dingaranan Pagunungan Jura di Pagunungan Alpén Éropa, di mana strata batu kapur di jaman munggaran dikenalkeun.

Dina awal Jurassik, superbuana Pangéa geus ngamimitian ramping ka dua daratan, Laurasia di beulah kalér jeung Gondwana di beulah kidul. Ieu nyiptakeun leuwih pantai jeung ngarobah iklim buana ti garing ka beueus, jeung loba gurun garing di Trias diganti ku hutan hujan subur. Di darat, fauna beralih ti fauna Trias, dikuasai ku arkosaurus dinosauromorph jeung crocodylomorph, pikeun dikuasa ku dinosaurus hungkul. Manuk anu pangheulana ogé muncul di Jurassik, saatos geus mekar ti dahan dinosaurus tetrapoda. Kajadian utama sanésna nyaéta penarimalan bijil pangheulana, jeung évolusi mamalia theria, kaasup prasenta primitip. Crocodylians ngadamel transisi tina mode kahirupan pikeun cai. Samudra dicicingan ku réptil laut saperti ichthyosaurus jeung plesiosaurus, sedengkeun pterosaurus mangrupa vértébrata ngalayang anu dominan.

## Étimologi 
Istilah Kronostratigrafik "Jurassik" langsung aya hubunganna jeung Pagunungan Jura. Alexander von Humboldt ngaku gunung anu didominasi batu kapur di Pagunungan Jura salaku formasi aanu kapisah anu henteu geus kalebeut dina sistem statigrafik anu ditetepkeun ku Abraham Gottlob Werner, jeung anjeunna ngaranna "Jurakalk" dina 1795. Ngaran "Jura" asalna tina akar Celtic "jor". Anu disebut Latin jadi "Juria", hartosna leuweung (ieu "Jura" mangrupa leuweng gunung leuweung).

## Réferénsi
Mésozoikum

[jmpl|[Fosil tetep tina jaman Mésozoikum.]]
**Éra Mésozoikum** nyaéta jaman dinosaurus jeung lumangsung ampir 180 juta taun ti sakitar 250 nepi ka 66 juta tahun ka tukang. Mangsa ieu kaasup 3 periodé anu disebut éra Trias, Jurassik, jeung Cretaceous. Kapunahan massal nunjukkeun awal jeung akhir éra Mésozoikum. Kapunahan anu nyababkeun transisi tina éra Paléozoikum ka éra Mesozoikum mangrupa kapunahan pangbadagna di bumi ieu. Kapunahan ieu ngancurkeun kira-kira 95% sakabéh kahirupan laut jeung 70% kahirupan darat. Ieu ngawenangjeun dinosaurua lebet jeung netepkeun peranna salaku penguasa. Éra ieu ditungtungan jeung *Great Extintion* anu nandaan tungtung dinosaurus nalika éra Kénozoikum dimimitian.

## Réferénsi
Alfréd Wegéner

**Alfréd Wegéner**, sacara lengkep **Alfréd Lothar Wegéner**, (lahir 1 Nopémber 1880, Bérlin, Jérman - ahir. Nopémber 1930, Greenland), Metéorogis Jérman jeung géofisika anu ngarumuskeun pernyataan lengkep tina hipotesis buana kumalayang.Putra diréktur yatim, Wegéner meunang gelar P.hd. gelar astronomi ti Universitas Bérlin tau  1905. Anjeunna samentawis jadi resep kana paléoklimatologi, jeung dina taun 1905-8 anjeunna miluan dina ékspédisi ka Greenland pikeun diajar sirkulasi hawa kutub. Anjeunna ngadamel tilu ékspédisi deui ka Greenland, dina taun 1912-13, 1929, jeung 1930. Anjeunna ngawalung météorologi di Marburg jeung Hamburg jeung sahiji profésor météorologi jeung géofisika di Universitas Graz ti 1924 1930. Anjeunna diédit dina ékspédisi ka tukang ka Greenland di 1930.https://www.britannica.com/biography/Alfred-Wegener

## Réferénsi
Hadéan

**Hadéan** mangrupa éon géologis bumi anu perenahna saacan Arkean. Dimimitian ku diwangunna Bumi sakitar 4.600 yuta taun kalarung jeung réngsé sakumaha ditetepkeun ku ICS 4.000 yuta taun ka kalarung.

Ahli géologi Preston Cloud nyiptakeun istilah dina 1972, mimiti pikeun nyatakeun periodé ateuacan Batu pangheulana terkenal di Bumi. W. Brian Harland engké nyiptakeun istilah anu ampir sinonim: "periode Prioscan". Lain, téks anu leuwih saé ngan ukur ngarujuk ka éon salaku Pra-Arkéan.

Ngaran Hadéan asalna tina Hadés, déwa Yunani kuna tina alam dunya ieu ku sabab kaayaan "héla" di Bumi dina waktu éta: planétna nembé kabentuk jeung masih panas pisan ku sabab vulkanismeu tinggi, permukaan sawaréh cair jeung sering tabrakan jeung awak Sistem solar séjén.

## Réferénsi
Peta Fra Mauro

[jmpl| Peta dunya karya Fra Mauro. Peta ngagambarkeun [Asia, Afrika jeung Éropa . ]]
 anu ngécéskeun pentingna ieu peta.]]
[jmpl| Gambar ti [NASA dibandingkeun jeung peta Fra Mauro. Keur ukuran jaman harita, ieu peta akur kacida.  ]]
**Peta** **Fra Mauro** nyaéta peta dunya anu dijieun taun 1450-an ku kartograpis Italia Fra Mauro. Petana mangrupa planispér bunder anu digambar dina perkamén dipiguraan kai ukuran dua ka dua méter. Petana ngawengku Asia, Samudra Indonésia, Aprika, Éropa, jeung Atlantik. Sarupa jeung galibna jaman baheula, ieu peta nyanghareup kidul di luhur.

Peta dunya Fra Mauro dianggap karya kartografis anu penting. Nyieunna méakkeun waktu sataun sarta méakkeun biaya anu gedé. Ieu peta ngandung ratusan ilustrasi rinci sarta leuwih ti 3000 téks pedaran, pang jéntréna jeung pang akuratna jaman harita. Ku kituna, peta Fra Mauro dianggap salasahiji karya anu pang pentingna dina sajarah kartografi, sarta nandaan dipungkasna géografi dumasar Bibel di Éropah sarta mitembeyan cara anu leuwih ilmiah dina nyieun peta, ngaheulakeun akurasi batan kapercayaan agama atawa tradisi.

Anu nyieunna, Fra Mauro, rahib Camaldolese ti Pulo Murano deukeut Venice. Anjeunna digawékeun salaku akuntan jeung kartograper propésional. Petana dijieun dumasar paménta nu ngawasa Venice jeung Portugal, dua bangsa lulugu pelayaran jaman harita.

Petana biasana dipidangkeun di musieum Muséo Correr di Venice di Italia.

## Tingali ogé 
* Peta dunya kuno 
* Umur Papanggihan

## Catetan 
## Tutumbu éksternal 
* Peta Magnificent: Peta Fra Mauro World  ngamungkinkeun anjeun ngajalajah 1804 salinan di Perpustakaan Inggris. Fitur zum jero, detil anu disorot. Pidéo pidéo ti Pemetaan Pemetaan Antiquarian. 
* Cartographic-Images.net: Fra Mauro's Mappamundi Monograph dina peta Fra Mauro. 
* Transkrip téks dina peta (.pdf) Dina basa Italia. Ku Piero Falchetta. 
* Biblioteca Nazionale Marciana di Venezia Dina basa Itali. Inpormasi ngeunaan peta ayeuna.
Téori buana kumalayang

[jmpl|300px|Gambaran [Antonio Snider-Pellegrini ngeunaan Samudra Atlantik anu ditutup sareng dibuka (1858).]]
**Téori Buana kumalayang** nyaéta téori anu ngajelaskeun kumaha posisi buana pindah di Beungeut Bumi. Ditetepkeun dina taun 1912 ku Alfred Wegener, ahli géofisika sareng metéorologis, buana kumalayang ogé ngajelaskeun kunaon fosil sato sareng tatangkalan, sareng formasi batu anu sami, dipanggihan di sababaraha buana.

## Téori 
[250px|jmpl|[Lémpéng téktonik di dunya.]]
Wegener ngira yén sadaya buana sakali ngahiji sasarengan "*Urkontinen*" sateuacan putus sareng ngerjakeun kana posisi anu ayeuna. Tapi ahli géologi nyolok téori Wegener téori buana kumalayang saatos anjeunna nyebarkeun rinci dina bukuna 1915 anu katelah "Asal usul Lautan". Bagean anu nantang éta kusabab Wegener teu gaduh modél anu hadé pikeun ngajelaskeun kumaha buana pindah nyalira.

Sanaos kalolobaan pangamatan Wegener ngeunaan fosil sareng batu anu leres, anjeunna leres-leres salah dina sababaraha titik konci. Salaku conto, Wegener mikirkeun buana panginten bakal nyuruputan kerah sagara sapertos icebreaks anu ngalontas és.

"Aya anu kengingkeun yén  konci pikeun buana kumalayang nyaéta yén teu aya mékanismeu, sareng Lémpéng téktonik ditampi tanpa mékanisme," pikeun mindahkeun buana, saur Hanry Frankel, saurang dosén éméritus Universitas Kota Missouri-Kansas sareng panulis tina opat jilid "Kontrovérsi Buana Kumalayang".

Sanajan téori "Buana kumalayang" Wegener parantos dipiceun, éta ngemutan ideu ngalihkeun buana pikeun géosénsi. Jeung sabaraha dékade saatosna, para élmuwan bakal mastikeun sababaraha pemendah Wegener, sapertos ayana jaman baheula anu ngahijikeun dina sagala rupa daratan bumi di dunya. Pangéa nyaéta hiji superbuana anu diwangun kira-kira 200 ka 250 juta taun ka tukang, dumasar kana A.S. Géological Survéi (ASGS) sareng tanggung jawab pikeun fosil sareng batu clues anu nyababkeun Wegener kana téori na.

## Réferénsi
Masakan Batawi

**Masakan Batawi** (Aksara Sunda Baku: ) nyaéta masakan khas anu asalna ti Batawi. Masakan Batawi mudah dipapangih dina acara-acara tangtu wungkul anu diselenggarakeun di Jakarta sapertos dina acara Lebaran Batawi, nikahan, hari raya Idul fitri, atawa di warung-warung tangtu anu nyajikeun kadaharan khas Batawi. Masakan ieu dipengaruhan ku masakan Melayu, Arab, India, Tionghoa, jeung Eropa (utamana masakan Walanda, Portugis, jeung Spanyol).

## Daftar menu 
Sabaraha jinis masakan Batawi anu kamiripan jeung masakan daérah séjénna saperti asinan Batawi siga asinan Bogor, ngabedakeunna ngan dina campuran bumbu-bumbu tangtu wungkul. Sabagian masakan Batawi ngan disajikeun dina momén-momén tangtu wungkul misalna sayur besan ngan bisa papanggih dina prosési besanan.
### Kadaharan 
* Asinan Betawi
* Soto Betawi
* Gabus pucung
* Sayur babanci
* Sayur godog
* Sayur besan
* Ayam sampyok
* Sambelan lengkio
* Soto tangkar
* Soto mie
* Pecak ikan gabus
* Pecak ikan mas
* Pecak tembang
* Bandeng pesmol
* Nasi kebuli
* Nasi uduk
* Nasi ulam
* Gado-gado
* Ketoprak
* Semur jengkol
* Laksa Betawi
* Bandeng pindang
* Toge goreng

## Minuman 
* Es selendang mayang
* Es goyang
* Bir pletok

## Kue/Kadaharan Ringan 
* Kue cucur
* Kue rangi
* Kue talam
* Kue kelen
* Kue kembang goyang
* Kerak telor
* Sengkulun
* Putu mayang
* Andepite
* Sagon
* Kue akar kelapa
* Kue biji ketapang
* Kue ape
* Kue cente manis
* Kue pepe
* Kue dongkal
* Kue geplak
* Rujak penganten
* Dodol betawi
* Roti buaya

## Galeri 

File:Roti Buaya.JPG|Roti Buaya

## Rujukan
Basa Batawi

**Basa Batawi** atawa **Melayu Dialék Jakarta** atawa **Melayu Batavia** (**bew**) (Aksara Sunda Baku: ) nyaéta salah sahiji basa anu mangrupa basa ti Melayu. Mararehna anu ngagunakeun basa ieu disebut urang Batawi. Basa ini hampir saumur jeung ngaran daérah tempat basa ieu dikembangkeun, nyaéta Jakarta.

Basa Batawi nyaéta basa kreol (Siregar, 2005) anu didasarkeun dina basa Melayu Pasar ditambah jeung unsur-unsur basa Sunda, basa Bali, basa ti Cina Kidul (utamana basa Hokkian), basa Arab, sarta basa ti Eropa, utamana basa Walanda jeung basa Portugis. Basa ieu mimitina dipaké ku kalangan masyarakat mangengah ka handap dina masa-masa awal parkembangan Jakarta. Komunitas budak sarta padagang anu paling sering ngagunahkeun. Sabab barkembang sacara alila, euweuh struktur baku anu jelas ti basa ieu anu ngabedakeun ti basa Melayu, lantaran aya sabaraha unsur linguistik diciri anu bisa dipaké, misalna ti sakabéh awalan *me-* (sapetos halna basa Melayu, kaasup basa Indonésia), panggunaan akhiran *-in* (sarua saperti basa Bali), sarta ngalihan bunyi /a/ dibuka di akhir kecap jadi /e/ atawa /ɛ/ dina sabaraha dialék lokal.

## Kosakata basa Batawi 
## Tokoh 
Tokoh-tokoh basa Batawi modérn:
* Firman Muntaco, anu kawentar carpon/artikel di koran taun 1960an nepi ka 1980an
* Ganes TH., anu kawentar komik "Si-Jampang: Jago Batawi" anu eusina basa batawi, taun 1965an
* Benyamin Sueb, anu kawentar peranan film-film anu genre "basa Batawi", taun 1970an
* Sjumandjaja, anu kawentar kalawan sutradara film "Si Doel: Anak Batawi", taun 1970an

## Bacaan 
Sakabéh tokoh di luhur nyumbang kana SASTRA ANYAR, nyaéta "Sastra Batawi" (Batawi Literature). Jadi tokoh sastra akademik anu perjuangkeun "Sastra Batawi" nyaéta:
* Muhadjir (1979 dan 2002)
* K. Ikranegara (1980). Melayu Batawi Grammar. Linguistic Studies in Indonesian and Languages in Indonésia 9. Jakarta: NUSA.
* S. Wallace (1976). Linguistic and Social Dimensions of Phonological Variation in Jakarta Malay. PhD. Dissertation, Cornell University.
* Klarijn Loven (2009). Watching Si Doel: Television, Language and Cultural Identity in Contemporary Indonesia, 477 halaman, ISBN 90-6718-279-6. Penerbit: The KITLV/Royal Netherlands Institute of Southéast Asian and Caribbéan Studies at Leiden.
* Lilie M. Roosman (April 2006). Lilie Roosman: Phonetic experiments on the word and sentence prosody of Batawi Malay and Toba Batak, Penerbit: Universiteit Leiden
Buku-buku anu jadi patokan "Sastra Batawi" nyaéta:
* Bang Bandot Mati Lantaran Aids (Juli 2008 - Program Kerja Sama Dep-Sos)
* Buku anu penting dina élmu makna nyaéta: Pengantar Sosiolinguistik. (Aslinda, dan Syafyahya, Leni. 2007. Bandung: PT. Refika Aditama)
* Buku anu penting dina élmu makna nyaéta: Si Jampang Jago Batawi. (Ganesh TH. 1968. Komik 10 Jilid, Tentang Ganesh lihat: http://kabartop.com/berita-395-ganesh-th-legenda-komik-indonesia.html )

## Acara televisi jeung Youtube 
Acara TV (Televisi) anu jadi patokan "Sastra Batawi" nyaéta:
* Program JAK-TV (BANDAR-JAKARTA)

## Tumbu luar 
*  Kamus Lengkap Terjemahan Bahasa Daerah Indonésia Online
Subduksi

[jmpl|250x250px|Zona subduksi, [Lémpéng téktonik|lémpéng anu dénsintasna leuwih badag ngasubduksi lémpéng séjénna.]]  
**Subduksi** mangrupa prosés géologis anu lumangsung dina watés konvergén lémpéng téktonik; hiji lémpeng tilelep ka handap lémpeng anu séjén kana mantél bumi. Subduksi lumangsung kana daérah-daérah anu disebut **Zona subduksi**. Zona subduksi mangrupa daérah pembengkakan litosfér konvéktif anu nurun. Zona ieu aya dina watés konvergén lémpéng di mana hiji lémpéng litosfér samudra samentawis ka lémpéng séjén. Lémpéng nurun biasana dipasang ka ujung lémpéng ngarah. Lémpeng anu ragrag tilelep dina sudut antara jeung 45 derajat ka beungeut bumi.

Perbédaan suhu antara asténosfir mantél sakurilingeun jeung litosfér samudra nu tilelep ngalebeutkeun motivasi prosés ieu, ditambah litosfér samudra lewih padet ti batan asténosfir. Dina jerona kira-kira 120&nbsp;km, basal dina kerak samudra dikonvérsi dirobah jadi éclogite anu ngaronjatkeun kapadetan kerak sahingga masihan gaya negatip tambahan ka handap. Kerak samudra, cai anu nyepak dina litosfér, jeung lapisan sédimén ngarobah jadi mantél nu dalam dina zona subduksi. Subduksi nyaéta kakuatan dinamis utama tukangan lémpéng téktonik; tanpa énérgi ieu, lémpéng téktonik moal kantos dibentuk.

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* Busur kapuloan
* Lémpéng Érasia
Lémpéng Pasifik

[pra=Husus:JalurKoropak/PacificPlate.svg|jmpl|Lémpéng Pasifik dina [Samudra Pasifik.]]
[jmpl|Lémpéng Pasifik ditampilkeun koneng dina peta [lémpeng téktonik di dunya.]]
**Lémpéng Pasifik** nyaéta lempéng panggedéna tina 7 wates tektonik utama. kalawan ukuran 102.900.000 km2, éta leuwih loba tina ukuran Lémpéng Amérika Kidul.

**Lempéng Téktonik** anéh sabab biasana diwangun ku kerak samudra jeung buana. Salaku conto, Lémpéng Pasifik jeroan Samudra Pasifik jeung Kepuloan Hawaii diposisikan katuhu di tengah.

Lémpéng Pasifik menjangan sapanjang basisir kulon Amérika Kalér ka Alaska. Di bank kulon, nepi ka basisir wétan kepuloan Jepang jeung Indonésia.

Lémpéng ieu nyababkeun Cingcin Api Pasifik. Pola sapatu kuda tina lémpéng téktonik ieu aya sababaraha lini anu parah jeung gunung bitu anu parah.

Rata-rata, Lémpéng Pasifik gerak dina lahu 5 nepi ka 10 sentimeter per taun. Nanging Lémpéng Pasifik, Lémpéng Cocos, Lémpéng Nazca, jeung Lémpéng Antartika mindahkeun leuwih ti 10 sentimeter anu minangka laju gerakan anu paling gancang tina sakabéh lémpéng téktonik.

## Réferénsi
Palung laut

**Palung laut** mangrupikeun déprési topografis sempit anu mangrupa bagian pangjerona tina dasar atawa lantai samudra. Fitur anu dipiboga ku palung beda sareng watés konvergén.kalayan jerona langkung ageung 6.000 meter (ampir 20.000 suku), palung ngabentuk "zona hadal" dunya, anu namina Hadés, dewa Yunani tina kahyangan dunya, sareng 45% anu paling jero ti lautan global. Tapi, bagian paling jero lombang ngan ukur ngalambangkeun kira-kira 1% atanapi kirang tia total daérah. Léréng gunung anu lega sareng tembok lombang curam ngabentuk kalolobaan zona hadal, di mana tempat cicing unik manjang dina sagala rupa jerona aya rupa-rupa spésies, loba anu diantarana anyar atawa henteu dipikanyaho ku élmu.

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* lémpéng téktonik
Orogéni

**Orogeni** (atawa **Sabuk Orogenik**) didamel nalika lémpéng buana diperas; ieu maksakeun litosfer Bumi (kerak jeung mantél paling luhur) pikeun tungkak jeung ngadorong bagian tina lémpéng buana ka luhur. Hasulna mangrupa hiji atawa sababaraha gunung-gunung. Biasana ieu kajadian nalika dua atawa leuwih lémpéng buana tabrakan. Sababaraha conto nyaéta gunung-gunung saperti Himalaya, Alpén jeung Appalachia.

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* Orogéni Pan-Afrika
* Formasi gunung
Cekcek koréd

**Cekcek koréd** ;basa Indonesia; *Cica-koreng jawa* (bahasa Latin: *Megalurus palustris*)nyaéta spesies manuk nu asalna tina kulawarga  *Sylviidae genus  Megalurus*.
Manuk ieu kapanggih hirup ogé di nagara Jepang, Papua Newgini, Australia, New zealand, jeung Rusia beulah kalér. Kahakanan ieu mauk  kayaning: gegeremet, kukupu, jangkrik, simeut,  jeung sajabana.
## Ciri mandiri
Panjang awakna kurang leuwih 26&nbsp;cm, kelir buluna coklat paselang jeung kelir hideung sok disebut ogé borontok. Bulu palebah matana konéng kolot, buntutna kawilang panjang sarta méncos ka tungtungnakeun. Bulu palebah tonggongna semu beureum, ari palebah beuteung jeung hariguna hawuk semu bodas. Panonna coklat, pamatuk luhur hideung ari pamatuk semu beureum, cékérna na ogé semu beureum.
Nyayang dina régang atawa dahan tatangkalan, wanguna buleud kawas mangkok. Dina usumna ngendog ieu manuk ngan ngahasilkeun 2-3 siki, kelir endogna semu beureum aya totol beureum jeung gandaria. Usum begér ampir sapanjang taun, kajaba dina bula Nopémber.

File:Striated_Grassbird_(Megalurus_palustris)_at_Kolkata_I_IMG_2681.jpg
file:Striated_Grassbird_(Megalurus_palustris)_at_Kolkata_I_IMG_2707.jpg
file:Striated_Grassbird_(Megalurus_palustris)_at_Kolkata_I_IMG_2758.jpg
file:Striated_Grassbird_(Megalurus_palustris)_at_Kolkata_I_IMG_2767.jpg
file:Striated_Grassbird-_Song_flight_pattern_I20.jpg
file:Striated_Grassbird_I_IMG_7184.jpg
file:Striated_Grassbird_I_IMG_6683.jpg

## Dicutat tina
Kapunahan massal

[jmpl|300x300px|Kaayaan punah katingalina, fraksi [génus anu ngalaman kapunahan dina hiji waktos, sakumaha ogé diwangun dina catetan fosil (Grafik ngaleungitkeun Kapunahan Holosen).]]
**Kapunahan massal** nyaéta kapunahan sajumlah spésies dina jangka waktu anu rada pondok dina waktos geologis, disangka ku sabab faktor musibah saperti kajadian global atawa parobahan lingkungan anu nyaebar anu anu gancang teuing pikeun lolobana spésies adaptasi. Sahenteuna lima kapunahan massal geus dikenalkeun dina catetan fosil, nepi ka Ordovisium, Dévonian, Pérmian, Trias, jeung periodé Cretaceous. Kapunahan Pérmian, anu lumangsung 245 juta taun ka tukang, nyaéta kapunahan massal anu paling dipikanyaho dina sajarah Bumi, hasilna kapunahan dianggaran 90% spésies laut. Dina kapunahan Cretacéous, 65 juta taun ka tukang, diperkirakan 75% spésies, kaasup dinosaurus, geus punah, salaku hasil asteroid ngabangun jeung Bumi. Bandingkeun kapungkur.

Diperkirakan yén Bumi geus ngalaman 5 kapunahan massal jeung hiji kapunahan massal anu teruskeun:

#Peristiwa Kapunahan Ordovisium-Silur, kajadian 450-440 juta taun ka tukang.
# Peristiwa Kapunahan Dévonian Ahir, kajadian 375-360 juta taun ka tukang.
# Peristiwa Kapunahan Perm-Trias, kajadian 252 juta taun ka tukang.
# Peristiwa Kapunahan Trias-Jura, kajadian 201,3 juta taun ka tukang.
# Peristiwa Kapunahan Kapur-Térsier, kajadian 66 juta taun ka tukang.
# Peristiwa Kapunahan Holosen, lumangsung.

## Réferénsi
Prébiotik (giji)

**Prébiotik** nyaéta sanyawa dina katuangan anu nginduksi tumuwuh atawa giatna mikroorganisme anu mangpaat sarupaning baktéri jeung fungi. Conto anu galib nyaéta dina saluran gastrointéstinal, anu prébiotik bisa ngarobah komposisi organisme dinamicrobioma peujit.

Prébiotik pangan ilaharna sanyawaan serat anu teu bisa dicerna di bagian luhur pencernaan sarta ngarangsang tumuwuhna atawa giatna baktéri anu nguntungkeun anu hirup dina peutit gedé salaku substrat. Salaku komponén dahareun fungsional, prébiotik, sakumaha probiotik, minangka panengah konseptual antara *pangan* jeung *ubar*.

## Tingali ogé 
*Skor prébiotik
*Probiotik
*Sinbiotik
*Oligosakarida mannan
*Psikobiotik
*Aci résistén
*Antibiotik

## Rujukan
Busur kapuloan

[jmpl|250x250px|[Kapuloan Ryukyu, Jepang ngawentuk busur kepuloan.]]
**Busur kapuloan** nyaéta jinis kapuloan anu diwangun ku ranté pulo biasana di watés konvergén ku dua Lempeng téktonik. Busur kapuloan mangrupi jinis ranté pulo anu unik, kalangkunganana gugus gunung bitu kalayan susunan ngawangun busur, ayana di deket sareng sajajar jeung watés konvergén antara dua Lémpéng téktonik.

Sadaya ranté gunung bitu sanés busur kepuloan, sareng sadaya busur kapuloan sanés kapuloan. Kapuloan Hawaii gaduh ranté gunung bitu anu linier di tengah Samudra Pasifik anu sanés mangrupi busur kapuloan. Rupa-rupa busur kapuloan kalebet Pagunungan Andes sareng Gunung St Helens antukna ngiringan buana. Andés mangrupa busur gunung bitu tapi sanes kapuloan; sahingga, aranjeunna henteu dikelompokkeun busur kapuloan. Kepuloan Hellenic atawa Busur Aegea di daérah tengah gaduh pulo seuer sapertos Kréta tapi henteu vulkanik.

## Formasi 
Busur kapuloan ngawangun nalika salah sahiji lémpéng téktonik subduksi lémpéng deui ngahasilkeun produksi magma langsung di luhur lémpéng téktonik luhur. oses subduksi lumangsung dina watés lémpéng téktonik di laut samentawis hiji lémpéng tilelep dina bagian anu sanésna kana mantél. Nanging, ieu kajantenan di busur kepuloan anu mangrupi bagian tina beubeur gunung, anu katelahna minangka busur gunung bitu. Busur Aegea Kidul sareng kepuloan Aleut perenahna di Alaska aya pulo gunung bitu.

## Conto 
### Busur kepulauan kuna 
* Kapuloan Insular
* Kapuloan Intermontane

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* Kapuloan vulkanik
* Palung
Ibnu Batutah

**Ibnu Batutah** (  ;     ; lengkep:   ; 25 Pebruari 1304    1368 atawa 1369) nyaéta sarjana Muslim ti Berber Maroko, anu kakoncara ku lalakonna ngalalana ngambah dunya abad panengah.  Salila tilu puluh taun, Ibnu Batutah nganjang ka ampir sakabéd unya Islam jeung tatar non-Muslim lianna, kaasup Asia Tengah, Asia Tenggara, India, jeung Cina. Dina ahir hirupna, anjeunna nuliskeun lalakon hirupna dijudulan *Tuḥfatun Nuẓẓār fī Gharāʾibil Amṣār wa ʿAjāʾibil Asfār* atawa anu katelah *Arrihlah*. 

## Riwayat 
[jmpl| Ilustrasi buku [abad ka-13 ti Bagdad karya Al-Wasiti anu ngagambarkeun rombongan jamaah *haji.* ]]
Iber ngeunaan Ibnu Batutah datangna ti otobiografina hungkul, anu nétélakeun yén anjeunna téh turunan Berber, ti kulawarga sarjana hukum Islam di Tangier, Maroko, dina 25 Pébruari 1304, jaman dinasti Marinid. Kulawargana kaasup suku Berber anu katelah Lawata. Jaman keur ngora, anjeunna diajar madhab Sunni Maliki (madhab fiqih Islam) anu lolobana dianut di Afrika Kalér jaman harita. 

### Ngumbara 1325-1332 

#### Munggaran haji 
Juni 1325 (umur dua puluh hiji), Ibnu Batutah munggah haji ka Mekah. Jaman harita, munggah haji bakal méakkeun waktu genep belas bulan. Tapi horéng anjeunna karék balik deui sanggeus dua puluh opat taun. 

Ibnu Batutah angkat mapay daratan, nuturkeun Basisir Kalé nAprika ngaliwatan Kasultanan Abdulwadid jeung Hafsid. Anu kaliwatan di antarana Tlemcen, Béjaïa, jeung Tunis, nepi ka anjeunna kungsi netep salila dua bulan. Ngarah aman, anjeunna biasana milu ka kafilah pikeun nyingkahan garong. Di kota Sfax, anjeunna kawin.

## Rujukan 
## Tutumbu kaluar 
*  - tarjamahan Gibb taun 1929 tina Arsip Internét 
* Hiji Tangerine di Cirebon - tulisan *Saudi Aramco World* ku Tim Mackintosh-Smith (Maret / April 2006). 
* Ibadah Haji pangpanjangna: Lalampahanna Ibn Battuta - tulisan *Saudi Aramco World* ku Douglas Bullis (Juli / Agustus 2000). 
* Buku Google - numbu ka undian 2004 tarjamahan Gibb taun 1929. 
* Naskah Perancis tina Defrémery sareng Sanguinetti (1853-1858) kalayan perkenalan sareng suku suku ku Stéphane Yérasimos diterbitkeun dina 1982: Jilid 1 , Jilid 2 , Jilid 3  . 
* Works by Ibn Battuta
Abdul Malik bin Marwan

''''Abdul Malik bin Marwan''' (, 646/47– Oktober 705) nyaéta khalifah anu nuju kakawasaan dina taun 685 nepi ka 705. Anjeunna mangrupa salah sahiji khalifah Umayyah di Suriah anu mibanda kakuwasan anu paling panjang. 'Abdul Malik ngawariskeun réalitas khalifah ti bapakna jeung dipasihan ku putrana. Saatos pupus, opat putrana ditunjuk jadi khalifah. 'Abdul Malik datang Bani Umayyah cabang Marwani.

Dina mangsa pamaréntahanna, 'Abdul Malik hasil ngahijikeun sakabéh khalifah dina hiji kontrol Umayyah anu berpusat di Suriah, ngéléhkeun' Abdullah bin Zubair anu minangka khalifah saingan di Mekah, jeung réngsé perang sipil. 'Abdul Malik ogé kaasup khalifah anu mimiti nyitak dinar jeung ngadegkeun basa Arab salaku basa resmi dina pamaréntahan. Anjeunna ogé ngajadikeun kulawargana jadi pusat kakuatan ku masihan maranéhna sababaraha posisi penting, saperti gubernur jeung komandan. Pribadi, 'Abdul Malik katelah tokoh ibadah jeung zuhud. Saatos pupusna, tahta dipasihan ka salah sahiji putrana, Al-Walid.
Lebu

]]
**Lebu** nyaéta sésa tina hiji bahan anu béak kabeuleum.

## Kagunaan
Rupa-rupa mangpaat nubisa dipaké tina lebu, Saméméh sabun paragi ngumbah wadah loba dijual, masarakat geus ilahar meuli lebu katukang lebu nu ngahaja ngajual  nguriling ka  unggal lembur.
* Lebu ogé dimangpaatkeun pikeun meresihan taihiang dina beusi atawa wadah logam séjén, ku jalan digosokeun maké lawon elap kana palebah nu tihiangan.
* Lebu dimangpaatkeun pikeun bahan meuyeum endog asin, dijieun adonan tina lebu dicampur jeung uyah jeung bubuk bata beureum nu ditaplokeun kana endog. Jeung réa-réa deui mangpaat tina lebu.

## Columbarium 
Ieu kotak khusus dirarancang - éta dingaranan Tembok Duka, di mana aya tuangeun anu misah pikeun urns ditutupan ku tablet peringatan. Tempat kuburan sapertos kitu tiasa diilikan kuburan atanapi makam. Kadangkala aranjeunna disimpen di jalan, sakapeung jero ruangan.

## Dicutat tina
Kénozoikum

[jmpl|Fosil ti jaman [Oligosin, Kénozoikum.]]
**Éra Kénozoikum** atawa **Néozoikum** nyaéta salah sahiji périodeu anu paling narik dina sajarah Bumi, sacara géologis, iklim, biologis. Éta ogé périodeu sajarah pangahirna (jeung ayeuna). Éra Kénozoikum kabagi dua périodeu, nyaéta Paleogene, Neogene, jeung Kuarter anu kabagi dina jaman. Kénozoikum geus ningali kapunahan dinosaurus non-avian jeung naékna umat manusa. Ditandaan ku Peristiwa kapunahan Kapur-térsiér dina tungtung périodeu Kapur jeung tungtung Éra Mésozoikum. Périodeu ieu mangrupa périodeu kahirupan ayar. Mamalia panginteun henteu geus bangkit tina lautan ayeuna, tapi maranéhna mekar jadi rupa-rupa bentuk téréstrial, laut, jeung avian.

## Étimologi 
Ngartos Kénozoikum atawa Néozoikum asalna tina basa Yunani anu diwangun ku kecap, keno (καινός kainós) hartosna énggal, jeung zoikum = zoic (ζωή zōḗ) hartosna hirup. ngaran anu diusulkeun dina taun 1840 ku ahli géologi Inggris John Phillips (1800 - 1874) kalawan ngaran Kénozoikum titik tumpu para ahli jeung ngagampangkeun pengklasifikasian waktu-waktu dina élmu géologi anu saméméhna dingaranan Kénozoikum.

## Kajadian géologis 
Kajadian géologis anu utama dina Éra Kénozoikum nyaéta buana pindah kana posisi ayeuna. Saatos bengkahna jeung Gondwana dina awal périodeu Cretaceous, Australis-New Guinéa ngalayangkeun kalér jeung tabrakan jeung Asia Tenggara. Antartika pindah kana posisi ayeuna dina Kutub Kidul jeung Samudra Atlantik ngalegaan. Antukna, Amérika Kidul jadi napel na Amérika Kalér. India tabrakan dareng Asia antara 55 jeung 45 juta taun ka tukang; Arab bertembung jeung Érasia, nutup Samudra Tethys sakitar 35 juta taun ka tukang.

## Iklim 
Sacara iklim, Éra Kénozoikum geus diering. Penciptaan Drake Passage ngabalukkarkeun Amérika Kidul miluan pinuh Antartika nalika Ogoliosin, iklim anu tiis kusabaab kaayaan Antartika Circumpolar anu ngalaksanakeun cai Antartika anu tiis jeung jero. Tren penyejukan diteruskeun di Miosin, kalawan waktu anu leuwih anget. Nalika Amérika Kidul jadi napel na Amérika Kalér (Isthmus of Panama), wilayah Arktik tiis ku sabab penguatan arus Humbold jeung Teluk Stream. Ieu ahirna nuju ka jaman és Pleistosin.

## Biologis 
Sacara biologis, Éra Kénozoikum disebut salaku **Jaman Mamalia**, sanajan manuk leuwih loba mamalia dua-hiji. Kénozoikum nyaéta umurna saperti savannah, umur tutuwuhan anu gumantung jeung serangga, atawa umurna manuk saperti éta yuswa mamalia. loba spésies-spésies geus ngalaman dina éra ieu. Jukut geus maenkeun peran anu penting pisan dina périodeu ieu. Éta geus ngawangun épolusi manuk jeung mamalia pakan di dinya. Salah sahiji grup anu béda-béda sacara signifikan dina Kénozoikum nyaéta oray. Dina éta Kénozoikum, oray mekar dina sagala rupa wangun, khususna kolubrid, nuturkeun épolusi sumber utama ayeuna, éta rodénsia. Dina bagian awal Kénozoikum, dunya dikawasa ku manuk gencar, dunya dumasar taneuh jeung sakelompok mamalia anu gedé. Nalika leuweung mimiti suram jeung iklim mimiti niiskeun, mamalia anu sanés nguasaan.

## Réferénsi 
## Tempo ogé 
* Mésozoikum
* Fanérozoikum
* Skala waktos géologi
Kapur (periodé)

[250px|jmpl|[Fosil lauk ti Periodé Kapur.]] 
Periodé **Kapur** (basa Inggris: Cretacéous) nyaéta bagéan pamungkas jeung pangpanjangna dina Éra Mésozoikum. Éta lumangsung 79 juta taun, tina kajadian kapunahan leutik anu nutup Periodé Jurassik sakitar 145,5 juta taun ka tukang nepi ka Peristiwa kapunahan Cretaceous-Paleogene (K-Pg) anu bertanggal 65,5 juta taun ka tukang.

Mimiti di Kapur, buana geus benten pisan tina posisi ayeuna. Bagéan tina Pangéa anu pangéling-énggal miluan. Samudra Tethys masih ngasingkeun buana Laurasia kalér dikidulan Gondwana. Atlantik kalér jeung kidul masih ditutup, sanajan Atlantik tengah geus ngamimitian dibuka Periodé Jurassik anu telat.

## Tutuwuhan Periodé Kapur 
Salah sahiji ciri khas Periodé Kapur nyaéta pamekaran jeung radiasi pepelakan kembangan. Fosil Angiospérmaé pangkolotna anu geus kapanggih nepi ka ayeuna nyaéta Archaefructus liaoningensis, anu dipendakan ku Gen Sun jeung David Dilcher di China. Sigana mah ampir sarua jeung pepelakan cabé hideung modéren jeung jeung dianggap paling lila 122 juta taun.

Éta diduga dianggap yén serangga polinating, saperti lebah jeung tawon, mekar dina waktu anu sarua jeung angiospérmaé. Hal ieu sering dicutat salaku conto évolusi. panalungtik anyar, kumaha ogé ieu nunjukkeun yén pembuahan serangga ieu sigana ogé kabentuk saméméh kembang kahiji. Nalika fosil lebang pangkolotna kajebak di panjara amber ukur sakitar 80 juta taun ka tukang, buktina geus kapanggih yén lebeh-serangga sapertis serangga ngawangun sarang saperti sarang dina naon anu ayeuna disebut Leuweung Batu di Arizona.

Ieu sarang, dipanggih ku Stéphen Hasiotis jeung timna di Universitas Colorado, sahenteuna umur 207 juta taun ka tukang. Ayeunaa disangka yén persaingan pikeun perhatian serangga sigana ngahasilkeun kasuksésab anu gancang pisan jeung diverifikasi pepelakan kembangan. Salaku rupa-rupa kembang anu nyanababkeun serangga pikeun polinasi maranéhna, serangga diadaptasi béda- cara ngumpulkeun nektar jeung sari-sari sahingga neteupkeun sistem ko-évolusi anu rumit anu arurang wuwuh ayeuna.

Teu ayya bukti terbatas anu dinosaurus mangan angiospérmaé. Dua coprolites dinosaurus (ékskrési fosilisasi) anu kapanggih di Utah ngandung serpihan kai angiospérmaé. Numutkeun hiji ulikan anu teu diterbitkeun dina rapat taunan *Society of Vertebrata Paleontology*. Pamanggihan ieunn jeung anu sanésna, kaasup hiji Ankilosauris Cretacéous awal anu mibanda buah angiospérmaé anu ngamajukeun dina usuna, nunjukkeun yén sababaraha sato anu péso-pakan mibanda pepelakan ngembangan.

Sumawona bentuk sababaraha huntu tina sato Kapur nunjukkeun yén hérbivora diumbar dina daun jeung ranté, saur Betsky Krau, saurang panalungtik sukarelawan di Lapang Museum Sajarah Alam di Chicago.

## Réferénsi
Vaalbara

[jmpl|[Kraton Kaapvaal ayeuna di Afrika Kidul.]]
[jmpl|[Kraton Pilbara ayeuna di Australia Wétan.]]
**Vaalbara** nyaéta Superbuana Arkéan anu diwangun ti Kraton Kaapvaal, ayeuna aya di Afrika Kidul beulah wétan, jeung kraton Pilbara, dinten ayeuna aya di kalér-kuloneun Australia kulon. Vaalbara dibéré ngaran ku narima ngaran opat hurup ngaran Kraton. Dua kraton dijieun tina kerak lawan 3,6 ± 2,7 miliar tahun ka tukang, sahingga Vaalbara mangrupa Superbuana terakhir di Bumi.

## Réferénsi
Gambang Koromong

**Gambang Koromong** mangrupa musik tradisional nuasalna tibetawi,biasana sok aya tina tari congkek  jeung lenong ,ku masyarakat kenduri  ogé sok dipake dina  acara khitanan atawa nikahan.alat musik na nyaéta koromong,kongahyang, jeung shukong  mangrupa alat gesek,gendang,kecrek,ningnong(ketuk-kempyang),kempul jeung goong .Gambang koromong aya patalina jeung cina contohna tina lagu betawi sapertos Dalem atawa Sayur ata patali jeung lagu ti Cina nyaéta Popin jeung Encrek,persamaanana yaeta tina instrumena,Di CIna nu intrumena kongahyan jeung  shukong,Laras nu dipake  biasana salendro diatonis.Dipriangan ogé aya, biasana disebut laras salendro cina.

## Rujukan
Sunarya, R.T.A.

**Radén Toemenggung Arja Soenarja** (gumelar di Manonjaya, Tasikmalaya, 1898-tilar dunya di Bandung, 29 Agustus 1965). Dalem, pangarang lagu kawih Sunda, panulis naskah lakon basa Sunda nu disutradaraan ku manéhna sacara kolosal, panarjamah. 

## Riwayat Atikan 
Ti ELS dituluykeun ka OSVIA (tamat 1914), meunang kasempetan nuluykeun deui ka *Bestuur School* (tamat 1929) jeung *Recht Hogeschool*. 

## Lalampahan Karir 
Ditempatkeun jadi pamongpraja di sababaraha tempat, a.l. di Bandung nepi ka jadi Matri Polisi, Camat Warungkondang (1918-1920), Sukabumi (1920-1921), Cipaganti, Bandung (1921-1923), diperbantukeun di kabupatén Bandung (1923-1927), wedana Bekasi (1927-1929), Tangerang (1929-1933), Ciledug, Cirebon (1933-1934), Patih Cianjur (1943-1935) Pj. Bupati Cianjur (1935-1944) jeung Bupati Tasikmalaya (1944-nepi pangsiun). Basa jumenengna jadi Bupati Cianjur, manéhna némbongkeun wawanénna pikeun karaharjaan para patani di wewengkonna, nyaéta nyaatkeun rawa Lakbok nu katelah angker sabab loba nu percaya yén di dinya téh dicicingan ku Onom. Ku sabab kitu, manéhna katelah "Dalem Onom". Ku sipatna nu simpati kana perjoangan kamardikaan, Sanggeus Républik Indonésia ngadeg, manéhna tetep ngajabat jabatan éta. Salian ti kasohor jadi pamongpraja nu hadé, manéhna ogé katelah ku minat jeung kontribusina nu gedé dina kasenian Sunda. Basa jadi bupati Tasikmalaya, manéhna ngayakeun sandiwara di luar rohangan modern nu mimiti digelar di Indonesia, nyaéta Gending Karesmen Lutung Kasarung nu ditulis jeung disutradaraan ku manéhna sorangan. Lagu-laguna ogé loba nu ngahaja dijieun keur pintonan éta. Lantaran kasuksésanna éta, manéhna diondang ku Présidén Sukarno sangkan midang di Yogyakarta anu harita jadi puseur dayeuh pamaréntahan Républik Indonésia. Ngan hanjakal, éta ondangan téh teu bisa kacumponan ku lantaran ayana Agrési Militér I (Juli 1947). Présidén Sukarno tungtungna bisa nongton pintona éta di Lapangan Merdéka di Jakarta (1952) jeung rébuan panongton nu séjénna.

## Rujukan
Zaenal Mustofa

**Kiai Haji Zaénal Mustofa** mangrupa tokoh pahlawan ti Tasikmalaya anu keur leutikna ngarana Hudaémi anu nénéhanna Umri. (Kampung Bageur, Desa Cimerah, Kecamatan Singaparna, Kabupaten Tasikmalaya, 1899 Tanjung Priuk, Jakarta, 1944). Ajengan pimpinan Pasantrén Suka manah, Singaparna, Kabupatén TASIKMALAYA anu ngalawan Jepang. Digedékeun dilingkungan kulawarga patani anu saayana jeung diajar agama Islam ti bapana, kiai Nawapi. Saeggeus tamat Sakola Désa, Hudaémi ngalanjutkeun pendidikan di lima pasantrén di daérah Priangan, nyaéta di Pasantrén Gunung Pari, Pasantrén Sukaraja, Garut, Pasantrén Sukamiskin, Bandung, Pasantrén Cilenga, Singaparna jeung Pasantrén Jamanis. Tuluy ngalaksanakeun ibadah haji jeung ganti ngaran jadi Kiai Haji Zaénal Mustofa. Di lemburna, manénha ngadirikeun Pasantrén Suka manah nu dipimpin ku manéhna salila 17 taun (1927-1944). Dina méré pangajaran, manéhna ngagunakeun basa Sunda dina basa panganteurna. Salian éta santrina kudu diajar basa Walanda jeung Malayu. Mangkana, Pasantrén Suka manah téréh kasohor ka mana-mana. Santrina teu ngan saukur ti Singaparna jeung sabudeureunana, tapi aya ogé anu ti Ciamis, Cirebon, Sumedang, Bogor, Jakarta, malahan aya ogé anu ti Sumatera. Ti taun 1927, K.H.Z. Mustofa aktif di pergerakan kemerdekaan. Taun 1933 manéhna jadi anggota NU. Manéhna sering dakwah di daérah Priangan Timur, anu sok méré kritik seukeut kana pulitik kolonial Walanda. Akibatna manéhna sok meunang peringatan ti pamaréntah, malah jeung sababaraha kiai anu ngilu ka manéhna ditéwak dua kali. Mimiti, tanggal 17 Nopémber 1841, dibérok di Tasikmalaya, tuluy dipindahkeun ka pangbérokan Sukamiskin (Bandung). Kadua, bulan pébuari 1942, dibérok di Ciamis. Tentara Jepang nabébaskeun manéhna ti pangbérokan. Tapi, sanajan pamaréntaha Jepang ngarangkul golongan ulama, manéhna teu hayang ngagabung ka MIAI (Majelis Islam Ala Indonesia). Anu pangditentangna téh kawajiban *séikéréh* (ngahormat Tenno Heika ku ruku ka arah Tokyo), kawajiban rahayat pikeun nyerahkeun paré ka pamaréntah sarta kalakuan Jepang ka awé-awé pribumi. Hal-hal ieu anu nyebabkeun perlawanan fisik K.H.Z. Mustofa jeung santri-santrina ka sababaraha pembesar jeung tentara Jepang anu datang ka Pasantrén Suka manah pikeun nindak pimpinan pasantrén éta. Peristiwa éta kajadian tanggal 25 pébuari 1944. K.H.Z. Mustofa jeung sababaraha kiai anu ngilu ka manéhna ditéwak. Nu ahirna maranéhna dipaéhan ku Jepang di wilayah Tanjung Priuk atawa Cilincing, Jakarta. 

## Daftar Rujukan
Probiotik

ka|jmpl| Botol Yakult, inuman probiotik anu ngandung *Lactobacillus paracasei*
**Probiotik** nyaéta mikroorganisme hirup anu dipromosikeun kalayan klaim hadé pikeun kaséhatan lamun dikonsumsi, umumna ku cara ngaronjatkeun atawa mulihkeun flora usus. Probiotik sacara umum dianggap aman, tapi dina sababaraha kasus bisa ogé ngabalukarkeun gangguan. Bukti kauntungan probiotik pikeun kaséhatan ukur saeutik, diandingkeun jeung aakuanana.   

## Watesan 
Laporan Oktober 2001 ti Organisasi Kaséhatan World (WHO) netepkeun probiotik salaku mikroorganismeu hirup anu, "nalika dituang dina jumlah anu nyukupan, masihan mangpaat kaséhatan kanggo awakna."  Nuturkeun watesan ieu, grup kerja anu diayakeun ku Organisasi Kadaharan sareng Pertanian (FAO)/WHO dina bulan Méi 2002 ngaluarkeun *Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food*. 

## Dina dahareun 
Kultur mikrobiologi probiotik hirup téh bagian ti produk susu ferméntasi, katuangan pérméntasi lianna, jeung tuangeun-probiotik. 

Sababaraha produk fermentasi anu ngandung baktéri asam laktat (LAB) di antarana: sayuran acar, kimci, pao cai, jeung sauerkraut; produk kadelé kawas tempe,  miso,  jeung kecap, sarta produk susu kayaning yogurt, kefir, jeung susu mantéga.  

## Tingali ogé 
* Disbiosis
* Pangan pungsional
* Kultur pangan mikroba
* Prébiotik (giji)
* Protéobiotik
* Psikobiotik
* Sinbiotik
*Posbiotik

## Rujukan
Iyar Wiarsih

**Iyar Wiarsih** nyaéta juru kawih jeung pangarang lagu kawih anu lahir di Bandung ping 21 Séptember taun 1932. Manéhna diajar ngawih ti umur 9 taun ka uana nyaéta R.Sumpenah, tuluy diajar ka Bapa Sastra taun 1942. Kungsi ogé diaping ku Atmaja ngeunaan palakiah jadi Sindén anu bener. Taun 1944 diajar ka Ursih di Katapang, Bandung. Ti Arnésah manéhna diajar ngeunaan pangecapan tembang anu bener, ogé ngeunaan sikep, paripolah, sarta cara maké raksukan nu sopan, basajan jeung pikaresepeun

## Lalampahan Karir 
Taun 1947 mimiti jadi juru kawih gamelan "Sekar Arum" anu dipimpin ku Moh.Raida, taun 1950 jadi juru kawih gamelan "Satia Manah" pimpinan Oman Suganda, taun 1958 jadi juru kawih gamelan "Sundayana" anu dipimpin ku salakina nyaéta A.Warsa Muharam, jeung taun 1965 jadi juru kawih gamelan "Gilang Kancana" pimpinan R.M. Yunus. Aranna mimiti dipikawanoh saprak sok siaran di RRI Bandung. Lagu-lagu anu dijieunna kacida lobana, diantarana "Metik Kembang" (1954),  "Wayahna" (1956), Mojang Priangan" (1960) jeung sajabana.

## Daptar Rujukan
Masjid Agung Bandung

jmpl|Masjid Raya Bandung
**Masjid Agung Bandung** nyaéta Masjid gedé nu di aya di kuloneun alun-alun Bandung jeung nu aya di tengah kota Bandung. Diwangun ku Bupati Bandung R. A. Wiranatakusumah II atawa Dalem Kaum (1794-1829) mimiti abad ka-19 dina raraga ngalengkepan prasarana ibukota Kabupatén Bandung anu pindah ti Dayeuhkolot taun 1810.

Masjid Agung Bandung, sakumaha katingali kiwari, mibanda dua munara kembar nangtung di sisi kénca jeung katuhu masjid, unggal luhurna 81 méter. Munara ieu rutin dibuka pikeun umum unggal Saptu jeung Minggu. Transformasi desain hateup masjid ngawengku ngaganti hateup joglo ku kubah badag di tengah jeung kubah leutik di sisi kénca jeung katuhu masjid. Bahan témbok masjid dijieun tina batu alam kualitas anu alus. Ayeuna, total lahan anu dipiboga ku masjid ngahontal 23.448 m², kalayan lega wangunan sakitar 8.575 m². Ieu masjid ngabogaan kapasitas pikeun nampung kira-kira 13.000 jamaah, sahingga jadi puseur ibadah badag tur representatif di Kota Bandung.

Dina taun 1826, sataun sanggeus kahuruan, renovasi dilaksanakeun dina wangunan masjid ku ngaganti tembok jeung hateupna awi ku bahan kai. Parobahan lumangsung deui dina 1850 kalayan pangwangunan Jalan Groote Postweg (ayeuna Jalan Asia Afrika). Masjid alit ieu ngalaman renovasi sareng perluasan dumasar kana parentah Bupati R.A Wiranatakusumah IV. Hateup masjid diganti ku ubin, sedengkeun tembokna diganti ku tembok bata.

## Rujukan
Pacici-cici Putri

**Pacici-cici Putri** nyaéta kaulinan jeung kakawihan barudak anu ngagunakeun rumpaka lagu Pacici-cici Putri. Ieu kaulinan dilaksanakeun dina waktu nyalsé, biasana soré antawis tabuh opat dugi ka tabuh lima. Tempatna di buruan imah. Diulinkeun ku barudak awéwé. Rumpakana nyaéta :

*pacici-cici putri,* 

*serélék kembang celempung,* 

*ali-ali pamadatan,* 

*goréng adat tigurubras*,

*kalau mau kembang apa?*

Tuluy si budak anu ditanya ngajawab :"Kembang pacar". Tuluy barudak nu séjén ngawih rampak : 

*Ma nona ma nona si*... (ngaran budak éta) *hayang kembang pacar kabogohna tukang nyacar* 

Kakawihan éta dipingpin ku barudak awéwé anu jadi *gegedug* (pamingpin). Budak awéwé anu ditanyaan nyaéta anu éléh basa kocokan *hompimpah* dilaksanakeun. Budak anu éléh éta ngabébérkeun ramo-ramo leungeun kéncana, lima ramo éta digunakeun pikeun nangtukeun engang kakawihan, nyaéta "*pa*" tina "*kembang apa*". Ramo anu bener dina suku kata "pa", kudu ditilepkeun ka jero. Basa nyebutkeun "*kabogohna tukang nyacar*", kabéh barudak seuri saolah-olah nyirikan sabab budak kénéh geus boga kabogoh. Salajengna, kabéh ramo leungeun kénca barudak anu ulin meunang giliran siga budak anu éléh bieu. Saha anu ramona bener dina suku kata "*pa*" (dina "*apa*"), budak éta kudu ngajawab. Jawabanna kudu béda jeung jawaban anu saacana. 

## Daftar Rujukan
Samsudin

**Mr. Radén Samsoedin** nyaéta Walikota Sukabumi nu kahiji. Dibabarkeun di Sukabumi 1 Januari 1908, ngantunkeun dina yuswa 42 taun 1950 di Jakarta. Samsoedin mangrupa Ahli hukum, Wakil Ketua PPUI, Menteri Penerangan jeung Dutabesar RI. Tamat ELS taun 1922, MULO taun 1926, AMS Bandung taun 1929, R.H. di Jakarta nu salajengna nuluykeun ka Fakultas Hukum di Universitas Léiden (tamat 1935). 

## Lalampahan Karir 
Kungsi gawé di Departemen Ekonomi taun 1938, tuluy kaluar ngadegkeun kantor pangacara di Bogor nu muka cabang di Sukabumi, Cianjur, Tasikmalaya jeung Jakarta, ogé sakalian ngajalankeun surat kabar *Berita Umum (Berita Oemoem).* Salian ti éta ogé, Samsoedin aktif dina *Pegerakan Kebangsaan.* Ti taun 1940 Samsoedin jadi anggota pengurus pusat Parindra jeung Gaspi (Gabungan Sarekat Sekerja Partikelir Indonesia). Jadi *loco-burgemeester* Bogor dina taun 1938, anggota Dewan Rakyat Jakarta taun 1940. Dina mangsa jepang ngaeréh meunang pancén pikeun ngadegkeun Pergerakan AAA (Tilu-A),dumuk di kantor Pusat Kebudayaan, Kepala Bagian Umum Putera (Pusat Tenaga Rakyat) jeung Kantor Pusat Jawa Hokokai. Keur mangsa révolusi ilubiung bajoang dina ngapertahankeun kamerdékaan. Sanggeus pangakuan kadaulatan, kungsi jadi Menteri Penerangan terus jadi Dutabesar RI jang Pakistan. Keur mangsa éta Samsoedin geuring tuluy balik ka Jakarta rék dirawat di RS Umum Pusat (ayeuna mah RS Cipto) nu tuluy ngantunkeun.

## Rujukan