open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Durma

**Durma** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa ambek, gedé haté, atawa sumanget.

### Pupuh Durma
:Di mamana penjajah pada marudah
:Lantaran dikiritik
:Ku ahli nagara
:Yén éta lampah jahat
:Tatapi kalah mudigdig
:Ambek-ambekan
:Dasar nu buta-tuli
: 
::Moal ngejat sanajan ukur satapak
::Geus dipasti ku jangji
::Mun tacan laksana
::Numpes musuh sarakah
::Heunteu niat seja balik
::Najan palastra
::Mati di medan jurit

### Sekar Tandak Pupuh Durma
:Di mamana si penjajah
:Pada amarah marudah
:Manan kapok anggur gawok
:Najan dipoyok dirojok
:Nagri sabuana
:Umumna nyarela
:Nyempad rosa, politik penjajah
:Tapi nu ngajajah
:Teu pasrah, teu sadrah
:Terus meres, ngahina ngarinah

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Sinom

**Sinom** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kakaguman ogé kagumbiraan.											

### Conto 1
:*Warna-warna lauk empang*
:*Aya nu sami jeung pingping*
:*Pagulung patumpang-tumpang*
:*Ratna Rengganis ninggali*
:*Warnaning lauk cai*
:*Lalawak pating suruwuk*

:*Sepat pating karocepat*
:*Julung-julung ngajalingjing*
:*Sisi balong balingbing, sisi balungbang*

### Conto 2
::*Harta pada nareangan*
::*Harti pada ngararungsi*
::*Sabab duanana guna*
::*Harti bisa mere bukti*
::*Harta pon kitu deui*
::*Bisa ngabul nu dimaksud*
::*Nedunan sakahayang*
::*Tapi harta gampang leungit*
::*Munguharti mangpaat dunya akherat*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

## Dicutat tina
Balakbak

**Balakbak** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun heureuy atawa banyol.

### Pupuh Balakbak
:Aya warung sisi jalan ramé pisan; citaméng
:Awéwéna luas luis geulis pisan; ngagoréng
:Lalakina-lalakina los ka pipir nyoo monyét; nyanggéréng

### Sekar Tandak Pupuh Balakbak
::Aya warung sisi jalan
::Ramé pisan ku nu jajan
::Tihothat nu ngaladangan
::Nu jarajan sukan-sukan

## Rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , sundanet.com
*Pupuh Balakbak

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17
Dangdanggula

**Dangdanggula** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun katengtreman, kawaasan, kaagungan, jeung kagumbiraan.

### Pupuh Dangdanggula
:Méga beureum surupna geus burit
:Ngalanglayung panas pipikiran
:Cikur jangkung jahé konéng
:Naha teu palay tepung
:Sim abdi mah ngabeunying leutik
:Ari ras cimataan
:Gedong tengah laut
:Ulah kapalang nya béla
:Paripaos gunting pameulahan gambir
:Kacipta salamina

### Sekar Tandak Pupuh Dangdanggula
::Hiji basa, hiji bangsa
::Basa bangsa, Indonesia
::Hiji bangsa, hiji nusa
::Nusa tunggal, Nusantara
::Sélér-sélér, suku bangsa
::Di wewengkon, mana-mana
::Sakasuka, sakaduka
::Wujud bangsa, Indonesia

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com
*Pupuh dangdanggula
## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
*Pupuh Dangdanggula
Gambuh

**Gambuh** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kasedih, kasusah, atawa kanyeri.

### Pupuh Gambuh
:Ngahuleng banget bingung
:Heunteu terang ka mana nya indit
:Turug-turug harita téh, enggeus burit
:Panonpoe geus rek surup
:Keueung sieun, aya meong

### Sekar Tandak Pupuh Gambuh
::Hulang-huleng, hulang-huleng
::Ngahuleng ngaraga meneng
::Hate ratug, tutunggulan
::Heunteu terang, kaler-kidul
::Turug-turug, turug-turug
::Harita téh, enggeus burit
::Panonpoe geus rek surup
::Keueung sieun aya meong

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Gurisa

**Gurisa** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun jelema nu ngalamun atawa malaweung.

### Conto tembang
:*Hayang teuing geura beurang*
:*Geus beurang rek ka Sumedang*
:*Nagih ka nu boga hutang*
:*Mun meunang rek meuli soang*
:*Tapi najan henteu meunang*
:*Mo rék buru-buru mulang*
:*Rék terus guguru nembang*
:*Jeung diajar nabeuh gambang*

::*Hayang teuing geura beurang*
::*Geus beurang rek ka Sumedang*
::*Nagih ka nu boga hutang*
::*Mun meunang rék meuli soang*
::*Tapi najan henteu meunang*
::*Mo rék buru-buru mulang*
::*Rék terus guguru nembang*
::*Jeung diajar nabeuh gambang*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Jurudemung

**Jurudemung** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu bingung, susah ku pilakueun.

### Pupuh Jurudemung
:*Mungguh nu hirup di dunya*
:*Ku kersaning anu agung*
:*Ku kersaning anu agung*
:*Geus pinasti panggih*
:*Geus pinasti*
:*Geus pinasti panggih*
:*Jeung dua rupa perkara*
:*Senang paselang jeung bingung*

### Sekar Tandak Pupuh Jurudemung
::*Mungguh hirup di alam dunya*
::*Ku kersaning anu agung*
::*Geus pinasti bakal panggih*
::*Suka bungah jeung kasedih*
::*Dua rupa nu tumiba*
::*Sakabeh jalma di dunya*
::*Senang patumbu jeung bingung*
::*Eta geus tangtu kasorang*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Magatru

**Magatru** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu sedih, handeueul ku kalakuan sorangan, mapatahan.

## Conto tembang
### Conto kahiji
:*Majalaya, Ciparay, Banjaran, Band**u**ng*
:*Kopo reujeung Cisondar**i*** 
:*Cicaléngka, Ujung Ber**u**ng*
:*Rajamandala, Cimah**i***
:*Lélés, Limbangan, Tarog**o**ng*

### Conto kadua
:*Nun sumuhun nu ieu namina cur**u**k*
:*Nu sisi namina cing**i**r*
:*Nu tengah nami jajangk**u**ng*
:*Nu deukeut cingir jarij**i***
:*Anu pangageungna jemp**o**l*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Maskumambang

**Maskumambang** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kanalangsaan, sedih bari ngenes haté.

### Pupuh Maskumambang
:*Héy manusa mana kaniyaya teuing*
:*Teu aya rasrasan*
:*Kawula maké disumpit*
:*Naha naon dosa kula*

### Sekar Tandak Pupuh Maskumambang
::*Naha abong-abong teuing*
::*Nasib abdi jadi héwan*
::*Digawéĺkeun beurang peuting*
::*Dirangkét taya rasrasan*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Mijil

**Mijil** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kasedih tapi bari gedé harepan.

### Pupuh Mijil
:*Mesat ngapung putra Sang Arimbi*
:*Jeung mega geus awor*
:*Beuki lila beuki luhur bae*
:*Larak-lirik ninggali ka bumi*
:*Milari sang rai*
:*Pangeran Bimanyu*

### Sekar Tandak Pupuh Mijil
::*Aduh Gusti nu Kawasa*
::*Jisim abdi ageung dosa*
::*Pangna abdi gering nangtung*
::*Reh ka sepuh wantun nundung*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Pangkur

**Pangkur** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa ambek nu kapegung, nyanghareupan tugas nu beurat.

### Pupuh Pangkur
:*Seja nyaba ngalalana*
:*Ngitung lembur ngajajah milangan kori*
:*Heunteu puguh nu dijugjug*
:*Balik paman sadaya*
:*Nu timana tiluan semu rarusuh*
:*Lurah begal ngawalonan*
:*Aing ngaran Jayapati*

### Sekar Tandak Pupuh Pangkur
::*Euleuh itu budak gembul*
::*Awak gembru bayuhyuh gawena kedul*
::*Ukur heuay jeung nundutan*
::*Ka sakola unggal poe kabeurangan*
::*He barudak tong nurutan*
::*Ka nu gembul kokomoan*
::*Bisi kedul jeung ogoan*
::*Awal akhir katempuhan*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Pucung

**Pucung** mangrupa tembang pupuh nu eusina téh méré piwuruk, wawaran, atawa mépélingan. Unggal Pada diwangun ku opat Padalisan.

### Conto tembang
:*Lutung buntung luncat kana tunggul gintung*
:*Monyet loréng leupas 
:*Luncat kana pager déngdék*
:*Bajing kuning jaralang belang buntutna*

::*Hayu batur urang diajar sing suhud*
::*Ulah lalawora* 
::*Bisi engké henteu naék*
::*Batur seuri urang sumegruk nalangsa''

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Wirangrong

**Wirangrong** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu kawiwirangan, apes, éra ku polah sorangan.	

### Pupuh Wirangrong
:*Barudak mangka ngalarti*
:*Ulah rek kadalon-dalon*
:*Enggon-enggon nungtut elmu*
:*Mangka getol mangka tigin*
:*Pibekeleun sarerea*
:*Modal bakti ka nagara*

### Sekar Tandak Pupuh Wirangrong
::*He barudak mangka ngarti*
::*Ulah rek kadalon-dalon*
::*Nungtut elmu jeung pangarti*
::*Masing rajin soson-soson*
::*Pibekeleun hirup tandang*
::*Modal bakti ka nagara*
::*Lemah cai anu urang*
::*Perlu dijaga diriksa*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Ladrang

**Ladrang** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu resep banyol bari nyindiran.

### Pupuh Ladrang
:*Aya hiji sato leutik*
:*Éngkang-éngkang, éngkang-éngkang*
:*Sok luluncatan di cai*
:*Ari bangun arék sarupa jeung lancah*

### Sekar Tandak Pupuh Ladrang
::*Coba teguh masing telik*
::*Éta gambar sidik-sidik*
::*Sato naon kitu wanda*
::*Reujeung di mana ayana*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Salakanagara

**Salakanagara** nyaéta hiji karajaan nu disebutkeun dina *Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara* karya Panitia Wangsakerta salaku karajaan pangkolotna di Nusantara (130-358 M). Karajaan ieu diwangun di Basisir Teluk Lada (wewengkon Kabupatén Pandéglang, Banten. Raja munggarannana nyaéta Déwawarman nu gelarna Prabu Darmalokapala Déwawarman Haji Rakja Gpura Sagara nu maréntah nepi ka 168 M. Dumasar sumberna, carita ngeunaan karajaan ieu masih kontrovérsial.

## Términologi
**Salakanagara** (atawa Rajatapura) asalna tina kecap salaka jeung nagara. *Salaka*  hartina pérak ari *nagara* hartina kota. Ku kituna, Salakanagara bisa dihartikeun kota pérak. Ayana kota pérak ieu, disebutkeun ogé Argyre ku Ptolemeus taun 150 M. Lokasi karajaan diperkirakeun aya di Teluk Lada kiwari, di kota Pandéglang, hiji kota nu kawentar ku karajinan logamna. (Pandéglang sorangan hartina *pandé geulang*). Sababaraha urang merkirakeun ngaran Salakanagara aya patalina jeung lokasi di sabudeureun Gunung Salak.

## Sajarah Salakanagara
Dina sajarah urang Sunda, kota pérak ieu saméméhna diparéntah ku Aki Tirem Sang Aki Luhur Mulya atawa Aki Tirem, ngaranna ieu kota téh Pulasari. Aki Tirem nikahkeun putrana nu namina Pohaci Larasati ka Déwawarman. Déwawarman nyaéta Pangeran nu asalna ti Palawa di India kidul.

Dina sajarah urang Batawi aya ogé carita ngeunaan karajaan Salaknagara tapi rada béda lokasina. Numutkeun babad Batawi mah kota perak ieu henteu di basisir tapi deukeut gunung, nyaéta Gunung Salak.

## Silsilah
*Déwawarman I (130 - 168 M)
*Déwawarman II (putra Dewarman I jeung Pohaci Larasati)
*Déwawarman III
*Déwawarman IV
*Déwawarman V
*Déwawarman VI
*Déwawarman VII
*Déwawarman VIII (348 - 363 M)

## Wewengkon
Daérah kakawasaan karajaan ieu ngawengku sakabéh basisir selat Sunda, nyaéta basisir Pandeglang, Banten di béh wetan, nepi ka Agrabintapura (Gunung Padang, Cianjur), ogé pulo-pulo di selat Sunda saperti Krakatau atawa Apuynusa (pulo seuneu) jeung nepi ka basisir kidul Swarnabumi (pulo Sumatera).

## Warta
Aya dugaan yén kota Argyre nu kapanggih ku Claudius Ptolemeus taun 150 M nyaéta kota Perak atawa Salaknagara ieu. Dina warta Cinten ti dinasti Han, aya catetan rehna raja Tiao-Pien (Tiao=Dewa, Pien=Warman) ti karajaan Yehtiao atawa Jawa, ngirim utusan/duta ka Cina taun 132 M.

## Cikal bakal Tarumanagara
Raja pamungkas karajaan ieu nyaéta Déwawarman VIII nu gelarna Prabu Darmawirya Dewawarman (348-363 M) nu tuluy masrahkeun kakawasaan ka minantuna nyaéta Jaya Singawarman. Jaya Singawarman tuluy ngarobah ngaran karajaan jadi Tarumanagara sarta mindahkeun ibukotana ka beulah wétan deukeuteun Bekasi kiwari ari Karajaan Salaknagara sorangan statusna jadi karajaan bawahan.

Jaya Singawarman sabenerna mah Maharesi nu asalna ti Salankayana di India, nu ngungsi ka Nusantara alatan nagarana ditalukkeun ku Maharaja Samudragupta ti Karajaan Magada di India.

## Tempo oge
*Karajaan Tarumanagara

## Rujukan
*Ayatrohaédi. 2005. *Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon*. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 9794193305
Hileud sutra

**Hileud sutra** (*Bombyx mori,* Latin: "hileud sutra tangkal murbéy") nyaéta larva sabangsa *kukupu* (Ind. *ngengat*) nu penting pisan sacara ékonomis salaku produsén sutra. Kadaharan hileud sutra ngan ukur daun murbéy]]; asalna mah ti wewengkon kalér Cina.

Katelah **hileud sutra** taya lian ku sabab mémang hileud ieu téh nganyam kepompongna tina sutra kasar. Kepompong ieu dijieun tina salambar sutra kasar nu nyambung nepi ka panjangna 300-900 méter.

Hileud sutra mah rewog, terus-terusan ngahakanan daun murbéy, antukna tumuwuhna morontod. Nalika huluna robah kelir jadi semu poék, hartina sakeudeung deui bakal ganti kulit. Sanggeus ganti kulit kira opat kali, awakna robah jadi semu konéng, sedengkeun kulitna jadi leuwih manteng, nu ngandung harti si hileud téh rék ngabulen manéh ku kepompong sutra téa. Mun hileudna diantepkeun kaluar tina kepompong sacara alami, serat sutrana bakal diteukteuk pondok antukna moal kapaké ku urang. Ku kituna, kepompongna dipasak na cai nu ngagolak, antukna hileud sutrana paéh sarta kepompongna leuwih gampang diudar. Hileud sutrana kadang ogé sok didahar.

*Ngengat* nu geus sawawa teu bisa hiber, dipiara pikeun ngahasilkeun sutra. Lébar jangjangna kira dua inci, awakna buluan bodas. ku sabab ajén sajarah jeung ékonomisna, génom hileud sutra geus dijadikeun objék panalungtikan modérn.

## Legénda 
Di Cina, aya carita nu nyebutkeun yén sutra hileud sutra kapanggihna nu hiji ratu nu ngaranna Xi Ling-Shi (). Anjeunna keur kukurilingan nalika manggihan hileud éta téh. barang ditoél, ujug-ujug kaluar serat sutra nu beuki lila beuki ngabulen raramoanana antukna karasa haneut. nalika sutrana geus béak, lajeng anjeunna ningal aya kepompong leutik. sakedét nétra, anjeunna lajeng sadar yén kepompong éta téh mangrupa sumber sutra. Saatosna kitu, anjeunna lajeng ngajarkeun ka bangsana cara ngagunakeun/ngamangpaatkeun sutra.

## Mangpaat médis 
Hileud sutra mangrupa sumber ubar tradisional Cina "*bombyx batryticatus*" atawa "hileud sutra heuras" (), nyaéta awak hileud nu geus digaringkeun nu asalna tina larva hambalan ka-4-5 nu paéh alatan kasakit *white muscadine* nu dibalukarkeun ku inféksi jamur *Beauveria bassiana*.

## Sumber rujukan 
* *Silkworm* ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 14 Séptémber 2005
Lambang

**Lambang** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu resep banyol tapi banyol nu aya pikiraneunana.

### Pupuh Lambang
:*Nawu kubang sisi tegal*
:*Nyiar bogo meunang kadal*
:*Nawu kubang sisi tegal*
:*Nyiar bogo meunang kadal*
:*Atuh teu payu dijual*
:*Rek didahar da teu halal*

### Sekar Tandak Pupuh Lambang
::*Nawu kubang sisi tegal*
::*Nyiar bogo meunang kadal*
::*Meunang kadal*
::*Atuh teu payu dijual*
::*Rek didahar da teu halal*
::*Da teu halal*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Hileud

thumb|340px|**1.** Hulu, **2.** Dada, **3.** Beuteung, **4.** *Spirakulum*, **5.** *Kait anal*, **6.** Tungtung beuteung (*abdominal*), **7.** Ségmén, **8.** Tungtung dada, **9.** Antén

**Hileud** nyaéta larva lepidoptera (anggota ordo serangga pikabakaleun kukupu jeung *ngengat*).

Hileud mibanda ségmén-ségmén awak sarta loba pisan "suku"na. Rewog pisan kana dangdaunan, tumuwuhna morontod, ganti kulit 4-5 kali, lajeng robah jadi bentuk sawawa.

Hileud sabenerna ukur boga genep suku (kaasup héksapoda) na huluna, nepi ka opat pasang ti ségmén tengah nepi ka lebah bujurna, sarta kadang sapasang di lebah ségmén tungtung abdominal.

Hileud teu ngarénghap ngaliwatan sungutna. Hawa asup kana awakna ngaliwatan saruntuyan solobong (tubula) leutik dina sapanjang gigir hulu nepi ka abdomén. Solobong ieu disebut 'spirakel', nu dina jero awak nyambung kana jaringan solobong hawa atawa 'trahéa'.

Hileud teu mibanda panénjo atawa pangrasa nu hadé. Mangrupa gaganti panonna nyaéta genep 'osélli' nu lembut dilebah handap huluna. Pikeun nyiar dahareun, hileud ukur ngandelkeun anténeu.

Loba spésiés manuk jeung sato séjénna nu ngajadikeun hileud salaku dahareun, sabab beunghar ku protéin, antukna hileud téh ngembangkeun cara nyamur. Cara ieu sipatna bisa pasif, agrésif, atawa duanana sakaligus. Aya nu boga 'panon palsu' lebah bujurna, antukna nu rék ngamangsa katipu. Aya ogé nu ngeliran manéh sarupa jeung dangdaunnan sabudeureunana.

Aya hileud nu bisa ngahakan dangdaunnan nu sabenerna toksik pikeun sato séjén. Hileudna teu karacunan/kapangaruhan ku ku éta toksik, tapi dina jero awakna diteundeun antukna ngandung racun mun dimangsa ku sato séjén. Spésiés toksik ieu, kayaning hileud ngengat Cinnabar (*Tyria jacobaeae*), awakna polét-polét warna nu caang: beureum jeung konéng - kelir 'bahya'.

Agrésivitas ieu ditujukeun pikeun mastikeun yén nu ngamangsa salah sahijina moal buru-buru moro hileud nu séjénna, antukna sahanteuna sawaréh bisa salamet.

Aya ogé hileud nu nyiar salamet ku jalan nyalindung ka sireum. Nu kawentar mah nyaéta kukupu Lycaenid. Hasil panalungtikan nunjukkeun yén komunikasi antara hileud jeung sireumna téh ku cara ngageter/vibrasi jeung kimiawi.

Hileud dina dunya tatanén mindeng dianggap salaku hama, misalna hileud buah.

Spésiés hileud karnivora lianna ogé aya, tapi jumlahna mah kawilang saeutik pisan.

## Galéri

Gambar:Chenille1.jpg|Hileud
Gambar:Lagarta2.jpg|*Lagarta*, hileud ti Brazil
Gambar:Hileud.JPG|Hileud dina tangkal
Gambar:Calliteara pudibunda caterpillar.jpg|*Calliteara pudibunda*
Gambar:Saturnia_pyri_3.jpg|Hileud *Saturnia pyri* ti Tatar Balkan
Gambar:Chenille de Grand porte queue (macaon) Fausses pattes.jpg|Proleg *Papilio machaon*

## Sumber rujukan 
**Caterpillar* ti Wikipédia basa Inggris per 15 Séptémber 2005

## Tumbu kaluar 
*http://www.caterpillars.org/
*http://janzen.sas.upenn.edu/ 
*http://www.whatsthatbug.com/caterpillar.html 
*Stinging caterpillar found in Hawaii - News article with photo
Candi

]]
**Candi** mangrupa ngaran tempat ibadah umat Hindu jeung Buda (*temple* dina basa Inggris mibanda harti nu patali jeung wangunan kaagamaan sacara umum).											

## Agama 
Candi mangrupa wangunan nu dijieun pikeun tujuan kaagamaan; di urang ilaharna nunjul ka wangunan ibadah agama Hindu & Budha wungkul.

## Arsitéktur 
Dina rupa-rupa mangsa sajarah, aya gaya arsitéktur/wangunan nu dijaga husus pikeun struktur kaagamaan. Sangkan leuwih lengkep, mangga baca ogé wangunan kaagamaan:
* Kristen: kapél atawa garéja.
** Di Kulon, sok disebut ogé katédral.
** Di lingkungan Kristen Ortodoks, nujul ka garéja.
** Protéstan di Prancis dina mangsa modérn awal maké istilah *temple* (dibédakeun ti "church" nu ilahar di lingkungan Katolik Roma).
* Jain: derasar
* Hindu mibanda rupa-rupa ngaran (gumantung basana): mandir (Hindi), *kovil* (Tamil), gudi/dévalayam/kovéla (Telugu) jsb.
* Islam: masjid (tina basa Arab)
* Yahudi: Baitul Makdis, sinagog
* Sikh: gurdwara

Candi Hindu jeung Budha di Kamboja jeung Muangtai katelah wat.

## Daptar candi 
Di Indonésia:
### Karajaan-karajaan Sunda 
* Batujaya
* Bojongménjé
* Cangkuang
* Cibuaya

### Karajaan-karajaan Jawa 
* Borobudur
* Dieng
* Prambanan
* Cetho
* Plaosan
* Sukuh
* Kalasan
* Mendut
* Pawon
* Gedong Songo
* Panataran
* Jawi
* Jago
* Songoriti
* Surowono
* Tigawangi
* Badut
* Singosari
* Kidal
* Sumberawan
* Trowulan

### Sumatra 
* Muara Takus

File:Mendut Java Indonésia Candi-Mendut-01.jpg|Candi Mendut
File:Borobudur-Temple-Park Indonésia Stupas-of-Borobudur-01.jpg|Candi Borobudur

## Tumbu kaluar 
* Mount Temple Climbing Information
* The Hindu Temple - Where Man Becomes God by Sri Nitin Kumar.
Minyak

**Minyak** (basa hormat: **Lisah**) mangrupa istilah generik pikeun cairan organik nu teu leyur jeung cai. Dina widang kimia, minyak dibédakeun ti lemak dumasar sipat fisikna nalika dina hawa biasa; minyak mah cair, ari lemak padet. Aya ogé istilah oli (tina *oil*), nu nujul ka minyak mesin mobil/motor.

Di masarakat umum, minyak biasa nujul ka minyak tanah jeung minyak kalapa.

## Rupa-rupa minyak 
* Minyak goréng
* Minyak ésénsial
* Minyak ikan
*  Lisah keletik 
* Oli
* Minyak mineral
* Minyak bumi (minyak atah)
* Minyak sintétik
* Minyak sayur
Maret

**Maret** nyaéta bulan ka-3 kalénder Maséhi, satutasna Pébruari sarta saméméh April.

## Bulan ieu na sajarah 
### Kajadian 
* 1 Maret 1886 - Anglo-Chinese School, Singapore, was founded by Bishop William Oldham
* 17 Maret - Saint Patrick's Day
* 29 Maret 2004 - dua Wiktionary munggaran diwangun dina basa Prancis jeung basa Polandia.

### Lahir 
*

### Pupus 
*
Daptar propinsi di Indonésia

Jumlah **propinsi di Indonésia** tumuwuh tina 27 dina mangsa Orde Baru, mekar janten 37 propinsi kiwari, saatos reformasi otonomi daérah.

*Gini Anyar
**Papua Kulon (Papua Barat)
**Papua
**Papua Tengah
**Papua Pegunungan
**Papua Kidul (Papua Selatan)
*Jawa
**Banten
**Jawa Tengah 
**Jawa Wétan (Jawa Timur)
**DKI Jakarta**
**Jawa Kulon (Jawa Barat) 
**Yogyakarta*
*Kalimantan
**Kalimantan Tengah
**Kalimantan Wétan (Kalimantan Timur)
**Kalimantan Kidul (Kalimantan Selatan)
**Kalimantan Kulon (Kalimantan Barat)
**Kalimantan Kalér (Kalimantan Utara)
*Kapuloan Maluku
**Maluku
**Maluku Kalér (Maluku Utara)
*Kapuloan Sunda Leutik (Bali jeung Nusa Tenggara)
**Bali
**Nusa Tenggara Wétan (Nusa Tenggara Timur)
**Nusa Tenggara Kulon (Nusa Tenggara Barat)
*Sulawesi
**Sulawesi Tengah
**Gorontalo
**Sulawesi Kalér (Sulawesi Utara)
**Sulawesi Tenggara
**Sulawesi Kidul (Sulawesi Selatan)
**Sulawesi Kulon (Sulawesi Barat)
*Sumatra
**Acéh*
**Bangka-Belitung
**Bengkulu
**Jambi
**Lampung
**Sumatra Kalér (Sumatera Utara)
**Riau
**Kapuloan Riau (Kepuloan Riau)
**Sumatra Kidul (Sumatera Selatan)
**Sumatra Kulon (Sumatera Barat)

thumb|right|450px|Peta Indonésia

## Tumbu kaluar 
*Map
## Tempo ogé 
* Gubernur
* Daptar Gubernur di Indonésia
Haramay

**Haramai** atawa **rami** (*Boehmeria nivea*) mangrupa tutuwuhan kembangan ti kulawarga Urticaceae nu asli ti wewengkon Asia wétan. Haramay téh tutuwuhan taunan (*perennial*) nu bisa tumuwuh di wewengkon nu luhurna 0–1500 m lbl, jangkungna bisa nepi ka 2 méter; daunna ngabentuk jantung nu panjangna 7–15&nbsp;cm sarta lébar 6–12&nbsp;cm, lebah handapna bodas jeung buluan. Tumuwuhna bakal subur di wewengkon nu wangunan taneuhna gembur, lempung keusikan, loba ngandung bahan organik, pH 5,4-6,6, sarta curah hujan 1200–2000&nbsp;mm/taun.

### Budidaya jeung mangpaatna
Haramay mangrupa tutuwuhan serat pangbuhunna, sabab sahanteuna geus dipaké salila genep réwu taun nu utamana dipaké pikeun ngahasilkeun kaén, nyaéta serat tina floém kulit kaina. Di wewengkon nu cocog, haramay bisa dipanén genep kali sataun (unggal 50-60 poé). Teu kawas tutuwuhan sumber serat séjénna, haramay merlukeun olah kimia pikeun miceun gum seratna.

Ti anara serat alam lian ti kapas, haramay ngahasilkeun serat nu panghadéna pikeun kaén/tékstil, sabab di sagigireun kuat jeung daya serep cai nu leuwih luhur batan kapas, kelirna ogé herang kawas sutra alam. Haramay biasana dicampur jeung serat lianna kayaning kapas atawa wol.

Lian ti kaunggulan seratna, haramay ogé mibanda ajén lingkungan anu punjul, sabab tumuwuhna rapet sarta akarna jero antukna struktur taneuh kajaga, teu gampang érosi.

Kiwari, haramay utamana dihasilkeun di Cina, Brazil, Filipina, India, Koréa Kidul, Muangtai, jeung Indonésia.

## Rujukan
**Ramie*, ti Wikipédia basa Inggris per 18 Séptémber 2005.
**Ramie*, brosur ti Klaster Dinamis Ramie Terpadu Darussalam.

## Tumbu kaluar
*Nebraska Extension Office factsheet 
*Australian New Crops Newsletter article
Yahudi

**Bangsa yahudi** kiwari jadi bangsa anu paling rame diomongkeun ku baleréa jalema di sabudeureun dunya sababna nyaéta bangsa yahudi téh jadi bangsa anu dianggap paling sarakah jeung paling bengal tapi ogé paling pinter.

Pikeun urang islam jeung kristen, bangsa yahudi geus aya ti jaman bareto mula, éta aya kabuktian dina injil jeung Al Qur'ān. Dina dua kitab suci éta disebutkeun yén bangsa yahudi téh geus aya ti jamanna nabi yusuf. Nurut kan al quran jeung injil bangsa yahudi téh katurunan nabi yaqub kénéh nyaéta ti pamajikanna nu kadua anu anakna ngan dua nyaéta yusuf jeung benyamin, tah ari cikal bakal na bangsa yahudi mah mimitina pisan mah ti nabi ibrahim atawa abraham. Ibrahim téh boga pamajikan dua nyaéta sarah/sara jeung hajar. Ti hajar lahir ismail/ismael anu jadi moyangna bangsa arab, ti sara lahir ishak/isaac nu jadi moyangna bangsa yahudi.

Jadi sabenerna bangsa arab jeung yahudi téh padudulur kénéh. Terus ti ishak turun bondoroyotna nepi ka yaqub terus ka yusuf. Di zaman nabi Yusuf, bangsa yahudi téh jadi budak bangsa mesir terus disalametkeun tina perbudakan ku musa/moses, jeung ku pangeranna dijangjikeun tanah di palestina. ku sabab orang yahudi loba nu ingkar tuluyna mah dihukum ku pangeranna sasab salila 40 taun teu bisa asup kapalestina nepi ka maotna musa, terus waé jaman nabi daud/david karak bisa asup ka palestina.

Samaotna daud yahudi dipingpin ku sulaiman/solomon, tah di zaman ieu diadegkeun kanisah kahiji, sabada maotna sulaiman bangsa yahudi diusir ti palestina ku bangsa babilonia jeung kanisah kahiji diancurkeun. Bangsa yahudi bisa deui ka palestina basa keur palestina aya dina kakawasaanna bangsa persia. Wanci éta diadegkeun kanisah kadua diurut kanisah sulaiman, ngan hanjakalna palestina tuluy dikuasai ku bangsa Romawi. Tah ieu nu jadi cikalna kunaon bangsa yahudi papencar-pencar, ku bangsa romawi bangsa yahudi diusir jeung diudag udag kurang leuwih dina taun 70 M. Papencarna bangsa yahudi ieu disebut diaspora. Bangsa Yahudi bisa asup deui ka palestina sarengsena perang dunya ka dua taun 1948, di Palestina ngadeg nagara israel nu jadi nagarana bangsa yahudi nagan nu jadi masalah nepi ka ayeuna palestina téh geus mang abad abad di kawasaan ku bangsa arab. Matakna nepi ka ayuena yahudi jeung arab terus waé paguntren padahal mah arab jeung yahudi téh sadudulur kénéh nyaéta turunanana ibrahim/abraham.
Situs Cibuaya

**Situs Cibuaya** dimaksudkeun ka situs arkéologis tempat kapanggihna candi jeung sababaraha titinggal arkéologis séjénna di wewengkon Désa Cibuaya, Kacamatan Cibuaya, Kabupatén Karawang, .

## Géografi
Situs Cibuaya aya dina koordinat 107°21'25" Bujur Wétan jeung 6°5'56" Lintang Kidul. Situs ieu aya di wewengkon Tanjung Karawang, 6 km ti basisir kalér, dataran handap nu rata-rata 6 m l.b.l. nu kamiringanana 0-2%.

Ngaran Cibuaya asalna tina ngaran walungan nu huluna di kidul sarta ngamuara di Tanjung Karawang. Kiwari mah walungan Cibuaya téh lébarna ukur 5–6 m 
bari jeung déét nu wanci halodo mah bisa saat pisan, sabudeureunana kiwari upluk-aplak pasawahan.

## Ajén sajarah
Dibukana ieu situs dimimitian ku kapanggihna arca Wisnu taun 1951-an, dituturkeun ku kapanggihna arca lianna taun 1957 jeung 1977. Satutasna arca-arca ieu, lajeng kapendak deui ruruntuk wangunan bata di hiji tempat nu ku masarakat katelah Lemah Duhur Lanang, teu jauh ti tempat kapanggihna arca Wisnu nu munggaran. Nepi ka taun 1993, ruruntuk wangunan nu geus kapanggih aya tujuh lokasi.

### Lemah Duhur Lanang
Wangunan di Lemah Duhur Lanang (kode CBY I) ieu munggaran digali taun 1957, ngahasilkeun wangunan bata pasagi 9x9,6 m nu jangkungna 2 m. Ayana *penampil* di sisi kalér nunjukkeun yén ieu wangunan nyanghareup ka kalér. Di tengahna kiwari geus dipasang lingga nu asalna ngagolér di sisi, ukuranana 111&nbsp;cm (jangkung) x 40&nbsp;cm (diaméter). Bentuk linggana kagolongkeun lingga semu, sabab teu mibanda bagian nu segi dalapan (Wisnu bhaga). Nu aya ukur pasagi (brahmabhaga) jeung buleud (rudrabhaga). Ku ayana arca Wisnu ieu, bisa dipastikeun yén wangunan nu kapanggih téh mangrupa titinggal candi Hindu.

### Lemah Duhur Wadon
Wangunan di Lemah Duhur Wadon (kode CBY II) munggaran digali taun 1977, lajeng digali deui taun 1985. Wangunan CBY II bentukna pasagi ukur 3,5x3,5 m, ngan hanjakal kaayaanana geus ancur. Pondasi wangunan ieu dijieun tina campuran beubeulahan bata, batu walungan, keusik, jeung taneuh lempung sawah.

### CBY III
Wangunan CBY III kagali taun 1993, 400 m béh kidul-wétaneun CBY II, ukuranana pasagi 4,35x4,45 m. Lapisan bata nu aya kénéh jangkungna 75&nbsp;cm (15 lapis bata).

### CBY IV
Wangunan CBY IV kapanggih taun 1994, 6 m kaléreun CBY III. Ukuranana pasagi 3,4x4,5 m nyanghareup kulon-wétan.

## Rujukan
*Bambang Budi Utomo. 2004. *Arsitektur Bangunan Suci Masa Hindu-Budha di Jawa Barat*. Kementrian Kebudayaan dan pariwisata, Jakarta. ISBN 979-8041-35-6
Garut

**Garut** (*Maranta arundinacea*) nyaéta pepelakan taunan gedé ti genus *Maranta* nu habitat asalna di leuweung hujan di Asia Tenggara jeung Afrika Kidul jeung Wétan.
Tangkal garut pituin tu Amérika, kiwari loba dipelak di India kulon.											

## Rujukan 
**Arrowroot*. Wikipédia basa Inggris (disalin 9 Séptémber 2008).

## Tumbu kaluar 
* Maranta Image
* Arrowroot - Cana edulis
* kertas tina garut
* kertas poto tina garut
Situs arkéologi di Tatar Sunda

Dumasar hasil panalungtikan paling ahir, Tatar Sunda nepi ka kiwari mangrupa wewengkon nu pangheulana némbongkeun ayana budaya tulisan di sakuliah Nusantara, nyaéta ku ayana prasasti nu dijieun kira abad ka-4-5 M.

Di handap ieu dibéréndélkeun situs-situs jeung titinggal arkéologi nu geus kagali nu némbongkeun kabudayaan urang Sunda mangsa baheula.

## Budaya Mégalitik
*Guha Pawon, Padalarang
*Situs Gunung Padang, Cianjur
*Situs Cipari, Kuningan.

## Prasasti
### Tarumanagara
*prasasti Tugu
*prasasti Ciaruteun
*prasasti Kebon Kopi (Tapak Gajah)
*prasasti Jambu (Pasir Koléangkak)
*prasasti Cidangiang
*prasasti Muara Cianten
*prasasti Pasir Awi
*prasasti Pasir Muara
*prasasti Batujaya I-VII

### Galuh
.]]
*prasasti Rumatak (Gegerhanjuang-Indihiang)
* prasasti Huludayeuh
*prasasti Kawali (Kawali, Ciamis)
*prasasti Mandiwunga, (Ciamis)
*prasasti Sadapaingan, (Ciamis)

### Sunda
*prasasti Batutulis (Bogor)
*prasasti Cikajang
*prasasti Cikapundung (Bandung)
*prasasti Kebantenan
*prasasti Kebon Kopi II
*prasasti Ngalindung
*prasasti Pasir Datar
*prasasti Sanghiyang Tapak (Sukabumi)
*D178 (nomer koleksi di Musium Nasional, aya na katalog tapi can kapanggih deui)

## Candi
*Candi-candi Batujaya
*Candi Bojongménjé
*Candi Cangkuang
*Candi-candi Cibuaya

## Kabuyutan
*Kabuyutan Ciburuy
*Kabuyutan Astana Gedé, Kawali

## Baca ogé
*Masarakat jeung kampung adat Sunda
Kinanti

**Pupuh Kinanti** mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu keur kesel nungguan, deudeupeun, atawa kanyaah.

### Pupuh Kinanti
:*Budak leutik bisa ngapung*
:*Babaku ngapungna peuting*
:*Ngalayang kakalayangan*
:*Néangan nu amis-amis*
:*Sarupaning bungbuahan*
:*Naon baé nu kapanggih*

### Sekar Tandak Pupuh Kinanti
::*Ari beurang ngagarantung*
::*Pinuh dina dahan kai*
::*Disarada patémbalan*
::*Nu kitu naon ngaranna*

## Sumber rujukan
*Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

## Tumbu kaluar
*Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét
Sagara

[thumb|right|250px|[Srangéngé luhureun laut]]
**Sagara** atawa **laut** (basa Sunda Indramayu: **Segara**) hartina bagian paras marcapada anu dieusi ku cai pangsét / cai asin nu nyambung ka samudra, tapi bisa ogé mangrupa talaga nu lega pisan, biasana caina mibanda rasa pangsét *(asin)*, nu teu nyambung ka samudra, kawas Laut Kaspia jeung Laut Paéh.

## Daptar sagara, dibagi dumasar samudrana 
### Samudra Pasifik 
* Laut Bering
* Teluk Alaska
* Laut Cortez
* Laut Okhotsk
* Laut Jepang
* Laut Cina Wétan
* Laut Cina Kidul
** Teluk Beibu
* Laut Sulu
* Laut Sulawesi
* Laut Bohol (atawa Laut Mindanao)
* Laut Filipina
* Laut Florés
* Laut Banda
* Laut Arafura
* Laut Timor
* Laut Tasman
* Laut Konéng
** Laut Bohai
* Laut Koral
* Teluk Carpentaria

### Samudra Atlantik 
[right|300px|thumb|[Gunung Rinjani ditempo ti Gili Trawangan.]]
* Basisir Hudson
** Basisir James
* Basisir Baffin
* Teluk St. Lawrence
* Laut Karibia
* Teluk Méksiko
* Laut Sargasso
* Laut Kalér
** Laut Baltik
*** Teluk Bothnia
* Laut Irlandia
* Laut Séltik
* Laut Méditerania
** Laut Adriatik
** Laut Aegean
** Laut Hideung
*** Laut Azov
** Laut Ionia
** Laut Liguria
** Laut Mirtoon
** Laut Tyrrhenian
** Teluk Sidra
** Laut Marmara
** Laut Crete
* Basisir Biscay
* Teluk Guinea

### Samudra Indonésia 
* Laut Beureum
* Teluk Aden
* Teluk Pérsia
* Teluk Oman
* Laut Arab
* Basisir Bengali
* Teluk Muangtai
* Laut Jawa

### Laut Arktik 
* Laut Barent
* Laut Kara
* Laut Beaufort
** Teluk Amundsen
* Laut Greenland
* Laut Chukchi
* Laut Laptev
* Laut Sibéria Wétan
* Laut Bodas

### Samudra Kidul 
* Laut Weddell
* Laut Ross
* Teluk St. Vincent
* Teluk Spencer

### Sagara-talaga 
* Laut Aral
* Laut Kaspia
* Laut Paéh
* Laut Galilee
* Laut Salton

## Sagara ékstraterestrial 
## Élmu 
Istilah "laut" ogé dilarapkeun dina fisika kuantum: laut Dirac nyaéta interprétasi bentuk énérgi négatif nu ngeusian vakum.

## Baca ogé 
* Géografi
* Organisasi Maritim Internasional
* Walungan
* Parahu
* Cai

## Dicutat tina
1518

## Kajadian 
* Pustaka *Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian* réngsé ditulis.
* Wabah sireum seuneu tropis méakkeun pepelakan di Hispaniola.

## Dibabarkeun 
* 22 April - Antoine de Bourbon, bapana Henry IV ti Prancis (maot 1610)
* James Halyburton, tokoh réformasi Skotlandia (maot 1589)
* Hubert Languet, diplomat jeung tokoh réformasi Prancis (maot 1581)
* Edmund Plowden, sarjana hukum Inggris (maot 1009 SM)
* Tintoretto, ahli lukis Italia (maot 1594)

## Pupus 
* 16 Agustus - Loyset Compère, komposer Prancis

* 20 Nopémber - Marmaduke Constable, soldadu Inggris
Pierre de La Rue, komposer Flemish
Prasasti Kawali

**Prasasti Kawali** atawa **Prasasti Astana Gedé** nujul ka sakumpulan prasasti (sahanteuna aya genep) nu kapanggih di Kabuyutan Astana Gedé di Kawali, Ciamis, Jawa Kulon. Prasasti ieu ngagunakeun basa jeung aksara Sunda Kuna (Kaganga).

### Eusi
jmpl|Prasasti Kawali II
## Prasasti Kawali III
jmpl|Prasasti Kawali III
Prasasti Kawali III anu maké basa jeung aksara Sunda kuna ditatahkeun dina batu alam nu ditangtungkeun kawas ménhir. Jangkungna 120 cm, lébar luhur 22 cm, lébar tengah 55 cm, lébar handap 55 cm, sarta kandel 18 cm.

## Prasasti Kawali IV
jmpl|Prasasti Kawali IV
## Prasasti Kawali V
jmpl|Prasasti Kawali V
## Prasasti Kawali VI
jmpl|Prasasti Kawali VI
Eusi (Darsa, 1998):
Ini Preting
galna nu atis 
ti rasa aya ma nu
ngeusi dayeuh baweu
ulah botoh bisi
kokoro

"Inilah amanat dari mendiang yang telah sempurna, bagi siapapun yang tinggal di negeri ini, jangan serakah karena akan menimbulkan kesengsaraan/penderitaan/kemiskinan."

## Bacaan Salajengna
* **J. G. de Casparis**. 1975. *Indonesian Paleography*.
* **Yoséph Iskandar**. *Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa*. Geger Sunten, Bandung. 
* **Richadiana Kartakusuma**. 2005. *Situs Kawali: ajaran Sunda dalam tradisi mégalitik?* dina *Sundalana* **4**: 41-64. Pusat Studi Sunda, Bandung.

## Baca ogé
*Karajaan Sunda
*Situs arkéologi di Tatar Sunda

## Rujukan
Alkitab

**Alkitab** mangrupa kitab suci Kristen . Alkitab kabagi jadi dua bagian utama: Perjangjian Anyar jeung Perjangjian Heubeul. Babagian ieu disebut "Perjangjian" ku sabab Pangeran bangsa Israél atawa Yahwé nyieun perjanjian. Perjangjian munggaran nyaéta antara Nabi Musa jeung urang Yahudi, sedengkeun nu kadua antara Yesus Kristus jeung sakabéh umat manusa.

Kecap 'Alkitab' sorangan asalna tina basa Arab *Kutiba* nu hartina katetepan-katetepan/hukum, nu mangrupa aturan-aturan dina ngajalankeun ageman

Ampir kabéh buku Perjangjian Heubeul ditulis dina basa Ibrani, kajaba sawatara bagian anu ditulis dina basa Aram ti kitab Daniel sedengkeun kabéh buku Perjangjian Anyar ditulis dina basa Yunani.

Dumasar eusina sarta gaya nulisna, Perjangjian Heubeul bisa digolongkeun jadi 5 bagéan utama nyaéta Kitab Taurat (5 kitab), Kitab Sajarah (12 kitab), Kitab Puisi (5 kitab), Kitab Nabi-nabi Besar (5 kitab) sarta Kitab Nabi-nabi Leutik (12 kitab). Sedengkeun golongan keur Perjangjian Anyar nyaéta Kitab Injil (4 kitab), Kitab Sajarah (1 kitab), Kitab Surat Rasuli (21 kitab) sarta Kitab Wahyu (1 kitab).

Sajaba ti éta ti saprak baheula aya sawala ngeunaan kanon Alkitab: buku naon waé anu bisa dianggap bagian ti Alkitab. Dina abad ke-3 SM, Alkitab Ibrani atawa Tanakh ditarjamahkeun dina basa Yunani. Tarjamahan ieu disebut Septuaginta, tapi ngamuat sajumlah buku anu heneuweuh dina vérsi Yahudi. Buku-buku ieu disebut buku-buku Deuterokanonika.

* Pananya nu Dijawab Alkitab
* Kitab Suci—Buku ti Allah
Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara

***Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara*** (salajengna disingkat PRBN) mangrupa judul naskah/pustaka nu ceuk dadaran di jerona disusun ku Panitia Wangsakerta di Cirebon taun 1599-1620 Saka (1677-1698 M). Pustaka ieu ngadadarkeun sajarah karajaan-karajaan di Nusantara, ti mangsa-mangsa awal nepi ka mangsa dijieunna éta naskah, nyaéta sanggeus datangna VOC ka Nusantara.

## Pamuka
Naskah PRBN mimiti kapanggih nalika taun 1970-an, Aca (ahli sajarah Sunda) nyusud naskah *Purwaka Caruban Nagari* nu ditulis ku Pangéran Arya Cirebon taun 1720. Dina naskah éta disebutkeun yén *Pustaka Caruban Nagari* téh disusun dumasar *Nagarakretabhumi*, hiji pustaka nu disusun ku Panitia Wangsakerta. Sanggeus naskah *Negarakretabhumi kapanggih (5 jilid), kasusud deui yén ieu pustaka téh, di antarana, ngarujuk ka PRBN. Hasil nyusud, sababaraha naskah PRBN kapendak di Jakarta, Palémbang, jeung Balikpapan.

## Pustaka sajarah Nusantara
PRBN ditulis migunakeun basa Jawa Kuna dialék Cirebon jeung aksara Jawa (Cacarakan). Dina PRBN disebutkeun ngeunaan prosés disusunna éta pustaka (jeung pustaka-pustaka lianna nu can kapanggih), nyaéta hasil gotrasawala para ahli sajarah ti 70-an wewengkon: ti Tumasik nepi ka Maluku, ti Brunéi nepi ka Madura.

## Eusi
PRBN dibagi kana lima "parwa" (bab), nu masing-masing boga judul:
#*Pustaka Kathosana Rajyarajya i Bhumi Nusantara*
#*Pustaka Rajyawarnana Rajyarajya i Bhumi Nusantara*
#*Pustaka Kertajaya Rajyarajya i Bhumi NUsantara*
#*Pustaka Rajakawasa Rajyarajya i Bhumi Nusantara*
#*Pustaka Nanaprakara Rajyarajya i Bhumi Nusantara*

## Rujukan
*Ayatrohaédi. 2005. *Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon*. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-330-5
*Édi S. Ékajati. 2005. *Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta''. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1
Paéh

[thumb|Rorongkong manusa paéh di scrub di [Australia Kulon, circa 1900–1910|300px]]
**Paéh** (basa Sunda Indramayu: **Paé**) téh ngandung harti eureunna kahirupan fisik organismeu atawa kaayaan organismeu sanggeusna.

Sacara biologis, paéh bisa lumangsung ka sagemblengna atawa wawaréhan. Pikeun conto, bisa waé hiji sél atawa organ ngalaman paéh, sedengkeun organismena mah tetep hirup; sél loba nu umurna pondok pisan, antukna sél-sél organisme terus-terusan diganti ku nu anyar. Sabalikna, bisa ogé organismena paéh, sedengkeun organ/sélna tetep hirup antukna bisa dicangkokkeun. Dina kasus ieu, jaringan nu hirup kénéh téh kudu geuwat dipindahkeun méméh kaburu milu paéh. Bisa ogé kajadian "abadi", "imortal", dina kasus budidaya/kultur sél, misalna galur sél HeLa (Henrietta Lacks).

*Iréversibilitas*, teu bisa malik, mangrupa konci ngeunaan paéh. Dumasar watesan, organisme paéh moal bisa dihirupkeun deui; mun bisa, hal ieu nunjukkeun yén sabenerna mah teu/can paéh. Tapi, aya ogé nu teu percaya yén paéh teu bisa dibalikkeun deui; misalna dina kapercayaan relijius nu yakin ayana hirup sanggeus paéh, sedengkeun nu séjén malah miharep bisa dikembangkeunana téhnologi krionik atawa nu séjénna nu bisa malikkeun paéh.

## Baca og 
* Aborsi
* Apoptosis
* Ars moriendi ("Seni Paéh")
* Otopsi
* Bibel jeung réinkarnasi
* Paéh otak
* Pajaratan
* Paéh klinis
* Koma
* Karoshi
|
* Sakarat
* Moksa
* Ngahyang
* Kaabadian
* kremasi
* Eutanasia
* Mot
* Réinkarnasi
* Tanatologi (ulikan ilmiah ngeunaan paéh, sabab-musabab jeung fénoména)
* Yama
|}

## Tumbu kaluar 
* Deaths and death rates for the 10 leading causes of death in specified age groups: United States, preliminary 1996
* Odds of dying due to various injuries or accidents Sumber: National Safety Council, United States, 2001
* Dying, Yamaraja and Yamadutas + terminal restlessness  (Sawangan Vedik/Hindu)
* Death & Dying in Islam Naon nu karasa ku manusa nalika sakarat? Naha paéh téh patut dipikasieun? 
* The Cycle of Life  Dina kontéks kaca *New Age* Aquarius.
* Death, life, and personal identity In regard to memetics.
* Why is there death and suffering? Ti jihat para kréasionis.
* Deaths and death scenes. WARNING: very explicit
* George Wald: The Origin of Death Dadaran ahli biologi ngeunaan hirup jeung paéh dina rupa-rupa organisme patali jeung évolusi.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on death
* Death Clock  Bobodoran ngeunaan sésa waktu hirup anjeun.
* The Death Clock
* www.autopsyvideo.com  - Loka ieu nawarkeun dokuméntasi otopsi, nu dihasilkeun tina gawé bareng Kantor Los Angeles County Coroner.
Calung

**Calung** nyaéta pakakas musik Sunda anu mangrupa prototipe (purwarupa) tina angklung. Béda jeung angklung, cara maénkeun calung mah ku cara nakol (wilahan, bilah) awi anu disusun nurutkeun titi laras (tangga nada) pentatonik (da-mi-na-ti-la). Jenis awi pikeun nyieun calung lolobana tina awi wulung (awi hideung), tapi aya ogé anu dijieun tina awi temen (awi pulas bodas). Sajaba dihartikeun salaku pakakas musik, calung ogé jadi istilah sebutan pikeun seni pintonan. Aya dua wangun calung Sunda anu dipikawanoh, nyaéta calung rantay sarta calung jingjing.

## Kamekaran
Jenis calung anu ayeuna mekar sarta dipikawanoh sacara umum nyaéta calung jingjing. Calung jingjing nyaéta jenis pakakas musik anu geus lila dipikawanoh ku urang Sunda, contona di wewengkon Sindang Heula - Brebes, Jawa tengah, sarta bisa jadi mangrupa kamekaran tina wangun calung rantay.

calung rantay nyaéta salag sahiji pakakas musik anu di wangun ku 7 beulah awi atawa leuwih, anu di enteupkeun nu hiji jeung nu sanésna anu di talian ku tali tina kulit waru atanapi lulub, komposisi alatna aya anu sajajar aya ogé nu dua jajar anu biasa ogé sok disebut calung indung jeung calung anak atawa rincik, cara maenkeun calung rantay téh nyaéta di takol make dua lengeun bari posisis diuk kudu bari silah, biasana calung rantay téh di talian kana tangkal atawa kana bilik imah (calung rantay Banjaran - Bandung)

Di Jawa Barat, wangun kasenian ieu dirintis popularitasnya nalika para mahasiswa Universitas Padjadjaran (UNPAD) anu kagabung dina Departemen Kesenian Déwan Mahasiswa (Lembaga kesenian UNPAD) mekarkeun wangun calung ieu ngaliwatan kréativitasnya dina taun 1961. Numutkeun salah saurang panaratasna, Ekik Barkah, yén dijieunna calung jinjing katut pintonanana kailhaman ku wangun kaulinan dina pintonan réog anu ngadumaniskeun unsur nakol, unggut sarta lagu dina hiji pintonan.

Saterusna dina taun 1963 wangun kaulinan sarta *tatabeuhan* calung leuwih dimekarkeun deui ku parakanca ti Studiklub Téater Bandung (STB; Koswara Sumaamijaya dkk), sarta antara taun 1964 - 1965 calung leuwih dimasyarakatkeun deui ku parakanca di UNPAD minangka seni pintonan anu boga sipat hiburan sarta informasi (penyuluhan (Oman Suparman, Ia Ruchiyat, Eppi K., Enip Sukanda, Edi, Zahir, saparakanca), sarta grup calung SMAN 4 Bandung (Abdurohman dkk).

Saterusna muncul grup-grup calung di Bandung, contona Layung Sari, Ria Buana, Glamor (1970) jrrd, nepi ka danget ayeuna, muncul ngaran-ngaran idola pamaén calung di antarana Tajudin, Nirwan, Odo, Uko Hendarto, Adang Cengos, jeung Hendarso. Kamekaran kasenian calung kacida onjoyna di Jawa Kulon. Ieu hal téh ngabalukarkeun ditambahanana sawatara pakakas musik dina calung, contona kosrék, kacapi, piul (biola), komo kiwari mah aya anu dilengkepan keyboard jeung gitar. Unsur vokal pohara dominan dina calung, ku kituna réa muncul vokalis calung kawentar, kawas Adang Céngos, sarta Hendarso.

## Sumber Rujukan
*Ganjar Kurnia. 2003. *Deskripsi kesenian Jawa Barat*. Dinas Kebudayaan & Pariwisata Jawa Kulon, Bandung.
Tai

**Tai** (*feces*, *faeces*) téh nyaéta runtah semi-padet pasésaan pencernaan sasatoan nu dikaluarkeun ngaliwatan anus (atawa kloaka) nalika *ngising*. Dina manusa, ngising téh (gumantung masing-masing jeung kaayaan) bisa unggal dua-tilu poé nepi ka sababaraha kali sapoé. Tai nu neuasan bisa ngabalukarkeun kagangguna siklus/kabiasaan rutin nu disebut konstipasi.

Nu ngabédakeun bauna tai nyaéta alatan peta baktéri. Baktéri téh ngahasilkeun sanyawaan kayaning indol, skatol, jeung mérkaptan (sanyawaan nu ngandung walirang), sarta gas-gas anorganik hidrogén sulfida.

Tai bisa mantuan para élmuwan nalungtik sasatoan, nyaéta tina naon waé kadaharan éta sato. Ku jalan nganalisis kandungan taina, para élmuwan bisa nyaho kandungan jeung bau (nu dibalukarkeunana). Ti dinya panalungtikan téh ngamalir kana kasimpulan ngeunaan pola dahar éta mangkeluk.

Urang gé apal, yén pikeun sababaraha sato mah mun geus modol téh sok diruang, sabab bisa kaambeu ku prédator. Tapi duka dina kasus ucing, sato naon nu sok ngamangsa ucing? Pikeun manusa mah komo deui. Aya paadatan tradisional nu nyebutkeun ulah ngising di tempat nu caina ngeuyeumbeu (teu ngalir), ogé ulah deukeut ka jajalaneun (*Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian*).

Tai sasatoan aya nu sok dipaké pupuk: mangga tingal manur.

## Terminologi nu patali 
Ulikan ngeunaan tai disebutna *skatologi*.

Koprofagi (*coprophagia*) hartina prakték ngahakan tai. Najan teu ilahar, aya hérbivora nu kadaharanana kurang protéin/loba serat (kawas kelenci) nu ngahakan taina sorangan salaku bagian normal métabolismena. Dahareun tina tutuwuhan dicerna ngaliwatan dua jalan: hasil nyerna nu mimiti dicerna deui langsung tina anus. Sanggeus dicerna ulang, kakara taina dipiceun.

Tai nu mosil disebut koprolit (*coprolite*), nu mangrupa golongan objék nu diulik dina widang paléontologi.

## Kontaminasi 
Kontaminasi tai (*fecal contamination*) di sumber cai atawa taneuh bisa dipariksa ku aya/henteuna baktéri *E. coli* maké pisin Petri pelat ager McConkey. Cirina nyaéta yén *E. coli* mah (nu lian mah ampir euweuh) ngahasilkeun koloni beureum dina temperatur kira 110 F.

Najan sakabéh galur *E.coli* teu bahya, ayana téh mangrupa tanda kontaminasi, nu kamungkinan gedé dibarengan ku baktéri séjén nu leuwih bahya, misalna hépatitis.

## Manusa 
*Artikel utama: tai manusa*

Tai manusa panémbongna rupa-rupa, gumantung diet jeung kaséhatanana. Normalna mah semipadet nu kabungkus mukus. Warna coklat asalna tina kombinasi ékskrési hampru jeung sél getih beureum paéh. Dina kasus orok nu kakara dibabarkeun, awalna mah konéng/héjo sanggeus *meconium*. Warna ieu sumberna tina ékskrési hampru wungkul. Sanggeus mimiti ngaluarkeun sél getih beureum paéh, jadi wé coklat sakumaha biasa.

## Baca ogé 
* Guano
* Manur
* Parasit usus
* Skatologi
* Tai hiang

## Tumbu kaluar & rujukan 
* *Feces*, Wikipédia édisi basa Inggris per 27 Oktober 2005
* Urobilinogen
* Liver biochemistry 
* *History of Shit* karya Dominique Laporte (ISBN 0-262-62160-6)
Éléktroforésis

**Éléktroforésis** nyaéta gerak barang nu boga muatan listrik alatan pangaruh médan listrik. Sacara téoritis gerak ieu téh balukar ayana gaya Lorentz nu patali jeung paripatan listrik dasar nu dipimilik ku barang nu keur diulik jeung kaayaan listrik ambien nu luyu jeung rumus di handap.
:\bar F\ = q \bar E\ .

Di mana ***F*** = gaya Lorentz, *q* muatan nu dikandung ku barangna, jeung ***E*** médan listrik[1]:

Éléktroforésis gél agarosa mangrupa salah sahiji téhnik biologi molekular baku pikeun misahkeun asam nukléat jeung protéin dumasar ukuranana. Sampel DNA, RNA atawa protéin diasupkeun kana gél husus nu dikeueum dina médan listrik. Fragmén asam nukléat atawa protéin nu muatanana négatif kabetot ku éléktroda positif sedengkeun nu muatanana positif kabetot ku éléktroda négatif. Fragmén-fragmén molekul nu ukuranana paling leutik atawa muatanana paling "badag" pindah panggancangna/pangjauhna. Pita-pita (biasana diwarnaan ku étidium bromida atawa métilén bulao) nu marisah nunjukkeun ukuran fragmén nu béda ukuran/muatanana[2].

Dina widang élmu koloid, éléktroforésis téh dipaké pikeun ngukur muatan listrik partikel nu aya dina hiji cairan suspénsi. Ku ngasupkeun médan listrik nu tangtu, partikel bakal usik kalawan laju nu tangtu (u), mobilitas éléktroforétikna bakal bisa diitung:

\mu_e\equiv\frac{u}{E}.

Mobilitas ieu gumantung kana pasipatan partikel (misalna dénsitas muatan permukaan jeung ukuran) katut leyuranana (misalna kakuatan ionik, permitivitas listrik, jeung pH). Pikeun nu kakuatan ionikna luhur, ékprésina bisa dideukeutan ku kasaruaan Smoluchowski,

\mu_e = \frac{\epsilon\epsilon_0\zeta}{\eta},

di mana \epsilon mangrupa konstanta diéléktrik cairanana, \epsilon_0 permitivitas ruang bébas, \eta viskositas cairanana, jeung \zeta salaku tegangan zeta (tegangan permukaan) partikelna.

## Rujukan 
# John R. Taylor, Chris D. Zafiratos, and Michael A. Dubson, "Modern Physics for Scientists and Engineers," Prentice Hall, Upper Saddle River, 2004.
# http://gslc.genetics.utah.edu/units/activities/electrophoresis/ 
# W.B. Russel, D.A. Saville, and W.R. Schowalter, "Colloidal Dispersions," Cambridge University Press, Cambridge UK, 1989.