open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikikamus

**Wiktionary** (atawa, dina édisi Sunda katelah **Wikamus**) mangrupa proyék sadulur Wikipédia nu tujuanana pikeun nyusun hiji kamus wikiwiki nu bébas (kaasup tésaurus & léxikon) dina sadaya basa. Nuturkeun pamanggih Daniel Alston, Wiktionary mimiti disusun 12 Désémber 2002. 29 Maret 2004 dua Wiktionary munggaran diwangun dina basa Prancis jeung basa Polandia. Basa séjénna geus mimiti dikembangkeun, nu beuki dieu beuki euyeub. Nu saméméhna mangrupa URL samentara, nepi ka 1 Méi 2004 dipindahkeun jadi URL pinuh. Wiktionary kiwari geus mibanda leuwih ti 45,000 éntri. Kira sapuluh tumbu anyar dijieun unggal poéna (1 Méi).

Teu siga kamus ilaharna nu monolingual atawa bilingual, Wiktionary mangrupa kamus multibasa jeung antarbangsa, nu ngandung harti ngusahakeun bisa ngawengku sadaya kecap ti unggal basa nu aya.

## "Jandéla" na Wikipédia 
Anjeun bisa nyieun "jandéla" ka Wiktionary ti Wikipédia. Carana, tambahkeun '''''' na kaca Wikipédiana.

## Tumbu kaluar 
* Wiktionary
* Statistikna aya na
Énsiklopédi

taun 1980]]
**Énsiklopédi** nyaéta kompendium tinulis pangaweruh manusa. Istilah éta asalna tina kecap Basa Yunani εγκύκλιος παιδεία, *enkyklios paideia* ("in a circle of instruction"). Tina εγκύκλιος, *kawas sirkuit* tina κύκλος *sirkuit* jeung παιδεία, nu hartina *instruksi*.

Énsiklopédi sipatna bisa umum, ngandung artikel-artikel dina jejer ti rupa-rupa widang (salah sahiji contona *Encyclopædia Britannica*), atawa bisa ogé husus hiji widang (saperti Énsiklopédi Sunda jeung énsiklopédi filosofi). Aya ogé énsiklopédi nu ngawengku jejer-jejer nu lega tina jihat budaya atawa bangsa, kayaning *Great Soviet Encyclopedia* jeung Énsiklopédi Indonésia.

Catetan-catetan nu sarupa jeung énsiklopédi geus dijieun ti jaman sajarah manusa kénéh, ngan istilah *énsiklopédi* kakara dipaké dina abad ka-16.

## Karya énsiklopédis awal 
Loba élmuwan jaman baheula (contona Aristotle geus usaha nuliskeun kalawan gembleng sakabéh pangaweruh manusa. Sanajan John Harris dina karyana *Lexicon technicum*nu mindeng disebut/dipuji kana jasa maneuhkeun format énsiklopédi nu kawas ayeuna dina taun 1704, dokter Inggris Thomas Browne dina taun 1646 geus sacara husus maké kecap *énsiklopédi* pikeun ngagambarkeun kompendiumna.
Artikel ieu bagian ti Wikipédia, nu mangrupa énsiklopédi.

## Tumbu kaluar 
* Daptar tumbu ka kamus jeung énsiklopédi (last updated Nov. 1999)
* CNET's encyclopedia meta-search   (kaasup Wikipédia)
* Encyclopedia Meta Search  (néang ampir di 20 énsiklopédi online sakaligus, kaasup Wikipédia)
Artikel

* dina tatabasa: artikel tatabasa
* dina tatamba: sandi di antara dua tulang
* dina jurnal, majalah, atawa koran, artikél ngandung harti tulisan atawa éséy dina hiji jejer.
Unsur kimia

**Unsur kimia** (kadang ukur disebut **unsur**) téh mangrupa matéri nu disusun ku atom-atom nu jumlah proton jero intina sarua. Tah jumlah proton ieu nu katelah wilangan atom unsur. Pikeun conto, sakabéh atom nu jumlah proton na intina aya 6 disebutna atom unsur karbon, jeung sakabéh atom nu boga 92 proton na intina disebut atom unsur uranium.

Di dieu disadiakeun daptar unsur nurutkeun ngaran, nurutkeun lambang, jeung nurutkeun wilangan atom. Paling merenah mun dipintonkeun dina bentuk tabel periodik, nu ngumpulkeun/nyusun unsur-unsur dumasar kana kamiripan sipat-sipatna.

Atom-atom unsur nu sarua nu intina ngandung jumlah neutron nu béda disebut isotop unsur. Unsur murni bisa aya dina kaayaan unit monoatomik, diatomik, atawa poliatomik nu disusun ku atom-atom nu sarupa. Nu kieu disebutna alotrop.

Ngaran resmi unsur-unsur kimiawi ditangtukeun ku International Union of Pure and Applied Chemistry, IUPAC, nu sacara umum nyokot ngaran nu dipilih ku nu manggihanana. Unsur kimiawi ogé dibéré lambang kimiawi nu unik, dumasar kana ngaran unsurna (teu kudu basa Inggris). (Pikeun conto, karbon lambangna 'C', ari sodium (vérsi Inggris) lambangna 'Na', tina kecap Latin "natrium"). Lambang kimiawi dipaké sacara internasional, sedengkeun ngaran unsurna bisa waé ditarjamahkeun kana basa séwang-séwangan. Lambang kimiawi ditulisna kapital (aksara kahiji), sedengkeun ngaran lengkepna mah henteu, samodél dina conto tadi, iwal mun aya di awal kalimah.

Unsur-unsur bisa ngagabung (réaksi) jadi sanyawa murni (samodél cai, uyah, oksida, jeung sanyawa organik). Umumna sanyawa-sanyawa ieu mibanda hiji wangunan stoikiométri jeung struktur sarta sipat nu mandiri.

Sababaraha unsur, utamana unsur logam, ngagabung jadi struktur anyar nu wangunanana bisa rupa-rupa (samodél *alloy* logam). Dina kasus modél kieu, leuwih merenah nyebut fase batan sanyawa.

Sacara umum, bahan kimia bisa waé diwangun ku campuran rupa-rupa nu di luhur.

## Pedaran 
Unsur panghampangna, nyaéta hidrogén (H) jeung hélium (He). Sakabéh unsur nu bareurat dijieun, boh alami atawa artifisial, maké rupa-rupa cara nukléosintésis, kaasup fisi nuklir.

Nepi ka 2006, aya 117 unsur (dina jihat ieu, "aya" téh ngandung harti kungsi kasaksian ayana, najan ukur saéhé hasil luruhan, nu bisa dibédakeun ti unsur lianna). Ti nu 117 ieu, 94 aya sacara alami di Marcapada, nu genep ti antarana aya dina jumlah renik: téhnésium (nomer atom 43), prométium (61), astatin (85), fransium (87), néptunium (93), jeung plutonium (94). Unsur nu 94 ieu, ditambah kalifornium (98), geus kadetéksi aya di mayapada dina spéktra béntang jeung supernova, tempt kabentukna unsur radioaktif nu umurna pondok.

## Tempo ogé 
* Kimia
* Papanggihan unsur kimia
* Ayana unsur kimia di alam
* Ngaran unsur sistimatis
* Elements song
* Fictional element
* Unsur kimia nu dingaranan saluyu jeung nu manggihna
* Unsur kimia nu dingaranan saluyu jeung tempat manggihna
* Sanyawa kimia
* Citakan pikeun eusi kaca unsur-unsur kimia

## Tumbu kaluar 
* Ngaran unsur multibasa

## Catetan suku
Wikipédia:Indéks LD

Ieu mangrupa kumpulan **nu loba ditanyakeun** (**NLD**)-na Wikipédia.

Mun anjeun teu bisa manggihan jawaban nu ditéang, aya sababaraha pilihan séjén. Mun anjeun anyaran di Wikipédia ieu, bisa nyoba nempoan kaca pangbagéa, nu nyadiakeun émbaran jeung tumbu nu bisa ngabantu kumaha cara ngamimitianana.

Anjeun ogé bisa nyoba maca kaca pitulung. Mun angger kénéh can manggih jawaban, dihaturan sumping ka ** rohangan sawala** pikeun ngadugikeun patarosan; Wikipédiawan nu sanesna mudah-mudahan tiasa maparin waleran nu nyugemakeun.

## LD umum 
*LD umum - Patarosan umum ngeunaan proyék ieu.
*LD nu maca - Néangan, maca, jeung maké matéri ti Wikipédia.
*LD sumbangsih - Alesan icikibung jeung kumaha carana.
*LD ngédit - Cara jeung hal-hal nu kudu ditalingakeun nalika ngédit kaca-kaca Wikipédia.
*LD kuncén - Naon hartina kuncén, status kuncén, jeung nguncénan *server*.
*LD téhnis - Patarosan ngeunaan *software* jeung *hardware* Wikipédia jeung watesanana.
*LD masalah - Patarosan nu patali jeung masalah-masalah nu disanghareupan ku Wikipédia.
*LD sakola - Jawaban pikeun para murid jeung guru.
*LD rupa-rupa - Nu lianna.

## NLD husus 
*Glosarium - Daptar istilah-istilah di Wikipédia.
*NLD naskah PHP - Ngawengku béda poko dina naskah PHP UseModWiki.

## Tempo ogé 
*Kaca pitulung - Pitulung ngédit artikel, ngamimitian artikel anyar, jeung sajabana.
*Ngoprék - Pitulung pikeun rupa-rupa masalah téhnis nalikaasup atawa ngédit kaca Wikipédia.
*Jawaban pikeun kaabotan umum - Jawaban pikeun kritik umum di Wikipédia.
Alam

thumb|Potrét mayapada migunakeun teleskop Hubble, NASA.
**Alam** mangrupa dunya alami anu utamana dina wujud asli/dasarna jeung leupas tina pangaruh manusa.

## Dunya alami 
Nurutkeun skala atawa ukuran mah, 'alam' téh ngawengku sagala rupa nu dimimitian ku ukuran mayapada nepi ka ukuran subatomik, kaasup sagala rupa sato jeung tangkal, sagala pakaya alam, mineral, jeung kajadian-kajadianana, sarupaning topan, gunung bitu, banjir sarta lini). Ogé kaasup paripolah sasatoan jeung sagala rupa prosés nu patali jeung objék-objék nu teu nyawaan.

## Métafisik 
Dina lingkup filosofi, sawangan yén dunya materil sarupaning atom, sasatoan, graviti, béntang, angin, mikroba, jsb. sabenerna aya sacara mandiri anu leupas tina pangaruh urang. Nu kitu disebutna réalisme, sabalikna ti idéalisme.

## Nu alami jeung nu artifisial 
Mindeng dibédakeun antara "alami" jeung "artifisial" (="jieunan manusa"). salah sahiji cara ngabédakeunana nyaéta ku ngiwalkeun pikiran tina widang alami. Cara séjén nyaéta lain ukur ku ngiwalkeun pikiran, tapi ogé ku ngiwalkeun manusa jeung sagala pangaruhna. Dina dua cara ieu, wates antara alami jeung artifisial hésé pisan diguratkeunana (tempo mind-body problem).

Sababaraha urang percaya yén masalah ieu paling hadé disingkahan ku nyebutkeun yén sagalana alami. Tapi lamun sagalana disebutkeun alami, konsép "artifisial" geus teu bisa deui diécéskeun. Dina sagala kajadian, ambiguitas ngeunaan béda antara "alami" jeung "artifisial" ngawangku widang seni, literatur jeung filosofi.

## Konsép nu pakait 
Istilah élmu alam dipaké utamana:
* pikeun nandaan ulikan ngeunaan prosés-prosés alami nu bébas tina pangaruh kagiatan manusa, béda jeung élmu sosial; jeung
* pikeun nandaan élmu-élmu nu maké métode ilmiah, béda jeung, misalna, matematik jeung élmu komputer.

Istilah filosofi alami asalna dipaké pikeun widang élmu nu ayeuna disebut fisika.

Téologi alami ngajégang antara disiplin téologi jeung filosofi ageman.

Dina widang atikan jeung nu patalina, kontras antara "alami/artifisial" katémbong salaku "alami jeung nurtur".

Tempo ogé: *praeternatural*, *unnatural*, jeung *supernatural*.

## Tempo ogé 
* biofili
* Sobat alam
* Wilangan alami (wilangan Planck)
Géografi

**Géografi** mangrupa ulikan ngeunaan lokasi jeung variasi spatial boh dina fénoména fisik atawa manusana di Bumi. Kecap ieu diturunkeun tina kecap Basa Yunani *gê* ("Bumi") jeung *graphein* ("nulis" atawa "ngagambakeun").

*Géografi* ogé mangrupa judul rupa-rupa buku sajarah dina subjék ieu, di antarana *Geographia* meunang Klaudios Ptolemaios (abad ka-2).

Géografi leuwih lega batan kartografi, ulikan ngeunaan atlas. Teu ukur nalungtik naon baé nu aya di lebah mana di Bumi, tapi ogé naha bet aya di dinya jeung henteu di tempat séjén, sometimes referred to as "location in space". Ngulik naha alatan manusa atawa alami, sarta akibat bébédaan éta.

### Élmu Régional 
Taun 1950-an pergerakan élmu régional tumuwuh, dipingpin ku Walter Isard pikeun nyadiakeun dasar nu leuwih kuantitatif jeung analitis pikeun pananya-pananya géografis, kontras jeung kacondongan program géografi tradisional nu leuwih kualitatif. Élmu régional comprises the body of knowledge in which the spatial dimension plays a fundamental role, such as ékonomi régional, manajemén sumberdaya, téori lokasi, tata kota jeung tata régional, angkutan jeung komunikasi, géografi manusa, sebaran populasi, ékologi landscape, jeung kualitas lingkungan.

## Tumbu kaluar 
* PopulationData.net 
* Ngamangpaatkeun Literatur pikeun Ngajar Géografi di Sakola. ERIC Digest. 
* Ngajar Géografi di Sakola jeung Imah. ERIC Digest. 
* Baku Eusi Géografi Nasional. ERIC Digest. 

## Tempo ogé 
* Daptar jejer géografi
* Daptar nagara
* Daptar tabel rujukan#Géografi jeung tempat
Élmu bumi

**Elmu bumi** (ing. *geoscience* atawa *the geosciences*), mangrupa salah sahiji widang élmu anu nalungtik Mayapada. Bisa dianggap kasus husus dina élmu planét, sabab mangrupa hiji-hijina planét nu dieusi ku mahluk hirup. Aya jihat réduksionis jeung holistik dina élmu Bumi. Nu geus ti baheula mula dipaké pikeun panalungtikan kuantitatif ruang Bumi di antarana fisika, matematik, kimia, jeung biologi.

***Géologi** ngawengku batuan bagéan tina Bumi (atawa litosfir) kaasup inti planet, mantel jeung kerak. Subdisiplin pentingna di antarana géofisik, géokimia, paléontologi, mineralogi, jeung sédiméntologi.
Élmu alam

Cara medar rupa-rupa widang ulikan loba ditangtukeun ku kasapukan historis (*historical convention*) nepi ka jadi harti kecap nu lumaku kiwari.

Gambaran tradisional pikeun **élmu alam** nyéta ulikan ngeunaan aspék fisik dunya *nonhuman*. Salaku kumpulan, di hiji sisi élmu alam dibédakeun ti téologi jeung *élmu sosial*, di sisi séjén dibédakeun ti seni jeung kamanusaan. Matematika lain mangrupa élmu alam, tapi nyadiakeun loba bahan jeung métode dasar pikeun élmu alam. Élmu alam umumna usaha nerangkeun gawéna alam dunya leuwih ngaliwatan prosés alami batan prosés *divine*. Istilah **élmu alam** ogé dipaké pikeun mikawanoh "élmu" salaku hiji disiplin nu nuturkeun métode ilmiah.

Di sagigireun pamakéan tradisional ieu, kiwari kecap "élmu alam" mindeng dipaké dina harti nu leuwih deukeut kana harti sapopoé. Dina jihat ieu, "élmu alam" bisa jadi frase pilihan pikeun élmu biologis (kajeujeut na prosés biologis), sarta dibédakeun ti élmu fisik (kajeujeut na hukum kimia jeung fisika nu ngadadasaran mayapada).

## Élmu-élmu alam 
* Astronomi
* Biologi
* Kimia
* Élmu bumi
* Ékologi
* Fisika

## Élmu-élmu terapan jeung rékayasa 
* Élmu tatanén
* Rékayasa listrik
* Élmu taneuh

## Tempo ogé 
* Daptar disiplin akademis

## Tumbu kaluar 
* Sajarah Élmu jeung Téhnologi Mutahir
* Ulasan Buku-buku Ngeunaan Élmu Alam Situs ieu ngandung leuwih ti 50 ulasan buku-buku élmu alam, ditambah sababaraha éséy.
Budaya

**Budaya** asalna tina basa Sansekerta nyaéta *buddhayah*, nu mangrupa wangun *jamak* tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa. Dina basa Inggris, kabudayaan disebut *culture*, nu asalna tina kecap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa migawé. Ku kituna, kabudayaan mangrupa rupaning aturan, pituduh, rarancang, jeung stratégi nu ngawengku modél-modél *kognitif* nu dipiboga ku manusa jeung digunakeun sacara *selektif* dina nyanghareupan lingkunganna.

* **Ajén,** nyaéta hiji hal anu hadé tur salawasna dipikahayang, angen-angen jeung dianggap penting ku sakabéh manusa. Ku kituna, hiji hal dianggap miboga ajén lamun aya mangpaat jeung harti (bebeneran), éndah (éstétika), hadé (moral jeung étis), jeung religius (agama).

* **Sawangan Hirup**, pituduh atawa tatapakan manusa dina ngajawab jeung ngungkulan rupa-rupa pasualan anu disanghareupan. Di jerona ngawengku konsép ajén kahirupan anu jadi angen-angen masarakat. Sawangan hirup téh bisa jadi ajén-inajén anu diagem jeung dipilih ku individu, masarakat, bangsa, jeung nagara.

* **Kapercayaan,** ngandung harti anu leuwih lega ti batan agama jeung kapercayaan ka Pangéran. Hakékatna manusa miboga naluri keur nyembah nu Maha Kawasa salaku diménsi séjén di luar lingkunganana anu dianggap bisa ngadalikeun hirup manusa. Ieu hal téh balukar tina teu mampuhna manusa dina nyanghareupan pasualan-pasualan kahirupan.

* **Persépsi**, nyaéta hiji dasar pamikiran dina runtuyan kecap pikeun maham kajadian dina kahirupan. Persépsi ngawengku, (1) persépsi sénsorik teu ngagunakeun alat indra manusa, (2) persépsi télépati salaku kamampuh pangaweruh individu, (3) persépsi *clairvoyance* minangka kamampuh nempo kajadian di tempat séjén.

* **Étos Digawé**, kabudayaan téh watek atawa ciri has kabudayaan. Étos téh bakal katémbong dina paripolah masarakat sarta rupa-rupa barang hasil karya masarakat anu dipamérkeun ka masarakat lianna.
## Rujukan
Téhnologi

**Téhnologi** mibanda leuwih ti hiji harti. Nu hiji mangrupa tumuwuh jeung tumerapna parabot, mesin, bahan, jeung prosés nu nulungan manusa méréskeun masalah sarta nedunan pangabutuh. Salaku kagiatan manusa, téhnologi ngamangsa boh élmu boh rékayasa. Istilah *téhnologi* ku sabab kitu mindeng dicirikeun ku papanggihan-papanggihan jeung *gadget* maké prinsip jeung prosés ilmiah nu anyaran kapanggih. Tapi, papanggihan nu geus heubeul pisan saperti gilinding gé mangrupa conto téhnologi.

Harti séjén—dipaké na widang ékonomi—nilik téhnologi salaku wujud *mutahir* pangaweruh urang dina cara ngagabungkeun rupa-rupa sumberdaya pikeun ngahasilkeun produk nu dipikahayang (jeung pangaweruh urang kana naon waé nu bisa dihasilkeun). Ku kituna, urang bisa nempo **parobahan téhnologis** nalika pangaweruh téhnis urang ningkat/nambahan.

## Téhnologi jeung idéologi 
Mindeng pisan, "anyar" dianggap boga harti "leuwih hadé" dina puseuran téhnologi jeung rékayasa. Pamanggih ngeunaan téhnologi tepat guna nu tumuwuh dina abad ka-20 pikeun ngagambarkeun kaayaan di tempat nu teu pati miharep ayana téhnologi mutahir atawa téhnologi nu merlukeun ayana infrastruktur atawa suku cadang atawa kaahlian nu diimpor. *Pergerakan eco-village* ogé milu ketak dina masalah ieu. Téhnologi panengah, nu loba patalina jeung masalah ékonomi, nu dimaksudkeun salaku jalan tengah antara téhnologi puseur nu mahal di nagara maju jeung nagara tumuwuh nu ngarasakeun cukup éféktif pikeun nyerep pagawé nu sakitu lobana dina kaayaan monétér nu seuseut seuat. Sacara umum, téhnologi nu "tepat guna" sakaligus bakal "panengah".

Dina ékonomi, harti atawa anggapan ngeunaan kamajuan atawa *pertumbuhan* mindeng dipatalikeun jeung hiji atawa leuwih anggapan di luhur. Challenging prevailing assumptions about technology and its usefulness has led to idéas like uneconomic growth or measuring well-being. These, and economics itself, can often be described as technologies, specifically, as persuasion technology - a concern covered in its own separate article.

## Konsép-konsép na téknologi 
* *Technological singularity*
* Prinsip pencegahan
* Strategi téhnologi (ngamangpaatkeun kamajuan téhnologi sacara strategis)
* Téhnokapitalisme 
* *Emergent philosophy*
* Transhumanisme
* Poshumanisme
* Téhnologi panengah
* Téhnologi tepat guna
* Alih téhnologi
* Daur hirup téhnologi
* *Technology acceptance model*
* Internét

## Tempo ogé 
* *Golden hammer*
* Sajarah élmu jeung téhnologi
* Téhnik
* *Technology assessment* 
* *Timeline of inventions*
* *Technological convergence*
* Daptar téhnologi
* Daptar -ologi
Kimia organik

**Kimia organik** mangrupa ulikan ilmiah ngeunaan struktur, sipat, wangunan, jeung réaksi sanyawa organik.

## Tata ngaran organik 
tata ngaran organik mangrupa sistem nu dimaneuhkeun pikeun ngaranan jeung ngagolongkeun sanyawa organik.

## Sanyawa alifatik 
Hidrokarbon - Alkana - Alkéna - Diéna atawa Alkadiéna - Alkuna - Halogénoalkana - Alkohol - Mérkaptan - Éter - Aldehid - Keton - Asam karboksilat - Éster - Karbohidrat - Sanyawa alisiklik - Amida - Amina - Lipid - Nitril

## Sanyawa aromatik 
Bénzén - Toluén - Xilén - Anilin - Fénol - Asétofénon - Bénzonitril - Halogénoaren - Naftalén - Antrasén - Fénantrén - Bénzopirén - Koronén - Azulén - Bifénil

## Sanyawa hétérosiklik 
Piridin - Pirol - Tiofén - Furan - Imidazol

## Polimér 
Polimér mangrupa hiji wujud molekul nu husus. Umum dianggap molekul "gedé", polimér meunang gelar éta dumasar kana ukuranana sabab disusun ku loba bagéan nu leuwih leutik. Bagéan nu leutikna bisa kembar kimiawi nu ngawujud jadi molekul homopolimér, atawa bisa ogé tina béda-béda struktur kimiawi nu ngawujud jadi molekul hétéropolimér. Polimér mangrupa sawaréh ti "makromolekul" nu ukur digolongkeun dumasar ukuranana nu dianggap gedé.

Polimér bisa organik atawa anorganik, umum kapanggih mah organik (misal poliétilén, polipropilén, Pléxiglas, jsb), tapi nu anorganik gé mindeng kapanggih na kahirupan sapopoé (misal *silly putty*, silikon, jsb).

## Konsép 
Tata ngaran organik - Rumus kimia - Rumus struktur - Rumus rangka - Réaksi organik

## Ciri-ciri zat organik 
Nu jadi alesan pangna aya loba pisan sanyawa karbon nyéta sabab karbon mibanda kamampuhan pikeun ngawangun ranté karbon nu panjangna rupa-rupa, sarta cingcin nu ukuranana béda (katénasi). Lolobana sanyawaan karbon peka pisan ku panas jeung umumna *terurai* méméh 300'C. Cenderung kurang leyur na cai dibanding lolobana uyah anorganik. Béda ti uyah, sanyawa organik leuwih leyur na pangleyur organik saperti éter atawa alkohol. Sanyawa organik kabeungkeut sacara kovalén.

## Sajarah 
Kimia organik salakuélmu umumna kaaku dimimitian ku sintésis organik uréa ku Friedrich Woehler tina bahan anorganik taun 1828.

## Tempo ogé 
* Buku téks kimia organik
Sanyawa kimia

Dina widang kimia, **sanyawa** mangrupa zat nu ngawujud tina dua atawa leuwih unsur dina *nisbah tetep* nu nangtukeun wangunanna. Pikeun conto, cai mangrupa sanyawa nu disusun ku hidrogén jeung oksigén dina nisbah dua ka hiji.

Sacara umum, nisbah tetep ieu kudu ditangtukeun dumasar sababaraha ciri sipat fisik, leuwih ti ukur beunang sagawayah jijieunan jelema. Ieu nu jadi sabab pangna kuningan, superkonduktor, YBCO, semikonduktor Aluminium gallium arsénida, atawa coklat dianggap campuran atawa *alloy*, lain sanyawa.

Ciri nu nangtukeun hiji sanyawa nyéta ayana rumus kimia. Rumus ngagambarkeun nisbah jumlah atom na hiji zat. Pikeun conto, dina H2O (cai) aya dua atom hidrogén pikeun tiap hiji atom oksigén. Rumus ieu *teu* nétélakeun yén cai dijieun ku molekul.

Sanyawa bisa mibanda sababaraha fase. Pikeun sanyawa, sangkan cair atawa gasna tetep disebut sanyawa, atom-atomna nu ti rupa-rupa unsur kudu kabeungkeut dina wujud molekul. Wangunan molekul nu jadi sabab pangna aya sanyawa modél C2H4 (batan ukur CH2) - rumus nétélakeun teu wungkul nisbah, tapi ogé sabaraha atom nu aya na unggal molekul.

Sakabéh sanyawa bakal beulah jadi sanyawa nu leuwih leutik atawa atom mandiri mun dipanaskeun nepi ka temperatur nu cukup. Temperatur ieu disebutna temperatur dékomposisi.

Unggal sanyawa kimia nu geus dijéntrékeun na literatur dibéré pananda wilangan unik, wilangan CAS. Tempo ogé ngaran sistematik.

## Rupa-rupa sanyawa 
* asam, 
* basa, 
* uyah, 
* oksida, 
* sanyawa organik

## Tempo ogé 
Daptar sanyawa na Wikipédia.

## Rujukan 
* Chemical compound, tina Wikipédia basa Inggris. Disalin ping 16 Juli 2004.
*Nama Senyawa  , Rujukan indonesia. Disalin ping 16 April 2020.
Kimia fisik

**Kimia fisik** mangrupa ulikan ngeunaan dasar fisik sistem jeung prosés kimiawi. Kimia fisik modérn kalawan teges ngadeg dia dadasar fisika. Widang ulikan nu penting di antarana térmodinamika kimia, kinetika kimia, kimia kuantum, mékanika statistik, éléktrokimia, kimia lakop jeung kimia bahan padet, sarta spéktroskopi.

Kimia fisik ogé mangrupa pondamén pikeun élmu bahan.

## Kimiawan fisik petingan 
* Svante Arrhenius
* Peter Debye
* Erich Hückel
* J.W. Gibbs
* J.H. van 't Hoff
* Lars Onsager
* Wilhelm Ostwald
* Linus Pauling

## Pustaka 
* Physical Chemistry, P.W. Atkins, 1978, Oxford University Press ISBN 0-7167-3539-3
* Introduction to modérn Colloid Science, R.J. Hunter, 1993, Oxford University Press ISBN 0-19-855386-2
* Principles of Colloid and Surface Chemistry, P.C. Hiemenz, R. Rajagopalan, 1997, Marcel Dekker Inc., New York ISBN 0-8247-9397-8
Analisis régrési

**Analisis régrési** nyaéta métode statistik nu mana mean tina hiji atawa leuwih variabel acak nu dikira-kira bakal aya dina (ukuran) variabel acak séjénna. Sacara husus, aya régrési liniér, régrési logistik, jeung *supervised learning*.
Wilangan

**Wilangan** atawa angka nyaéta hiji entitas abstrak pikeun ngagambarkeun quantity. Aya sababaraha jenis wilangan. Nu pada mikawanoh nyaéta angka naturals {0, 1, 2, ...} digunakeun pikeun ngawilang jeung dilambangkeun ku **N**. Upama negative ogé diasupkeun, mangka urang meunang wilangan buleud **Z**. Rasio wilangan buleud disebut rational angka atawa fractions; kumpulan sakabéh wilangan rasional dilambangkeun ku **Q**. Wilangan rasional bisa dituliskeun ku wilangan desimal nu ngabogaan digit nu kawates atawa periodik. Umpamana sakabéh wilangan desimal nu teu kawates jeun nu teu periodik diasupkeun, mangka dihasilkeun wilangan nyata(real) s **R**. Wilangan nyata anu henteu rasional disebut wilangan wilangan irrasional . Wilangan réal bisa dilegakeun ka wilangan kompleks **C** pikeun mecahkeun sakabéh sasaruaan aljabar. Lambang di luhur biasana ditulis ku huruf kandel, nyaéta:
:\mathbb{N}\sub\mathbb{Z}\sub\mathbb{Q}\sub\mathbb{R}\sub\mathbb{C}

Wilangan komplek ka hareupna bisa leuwih dilegakeun quaternions, but multiplication of quaternions is not commutative. Octonions, in turn, extend the quaternions, but this time, associativity is lost. In fact, the only finite-dimensional associative division algebras over **R** are the réals, the complex numbers, and the quaternions.

## Tumbu kaluar 
* Wiktionary article on *number*
* What's special about this number?
Kimia analitik

**Kimia analitis** ngulik analisis sampel/conto bahan pikeun mikanyaho wangunan jeung struktur kimiawina.

## Tipe 
Kimia analitis bisa dibagi jadi dua tipe utama:
# Analisis kualitatif pikeun nangtukeun aya/henteuna unsur atawa sanyawa kimia nu ditéang.
# Analisis kuantitatif pikeun nangtukeun kadar unsur atawa sanyawa kimia nu ditéang.

Kimia analitis lolobana kuantitatif, nu bisa dibagi deui kana widang ulikan nu béda. Bahanna bisa dianalisis pikeun nangtukeun kadar unsur atawa kadar unsur dina spésiés kimia tinangtu. Nu panungtung mangrupa interés husus na sistem biologis; molekul-molekul mahluk hirup ngandung karbon, hidrogén, oksigén, nitrogén, jeung sajabana dina struktur-struktur nu kompléks/pajeulit.

## Téhnik 
Aya rupa-rupa téhnik nu bisa dipaké pikeun misahkeun, ngadeteksi, jeung ngukur sanyawaan kimiawi.

* Pamisahan zat kimia pikeun ngukur beurat atawa volum produk ahir. Ieu mangrupa prosés nu geus heubeul nu kudu pisan taliti. 
* Analisis zat ngagunakeun alat spéktroskopi. Ngukur serapan sinar ku hiji larutan atawa gas, nu saterusna bisa diitung eusi sababaraha spésiés, nu kadang teu merlukeun pamisahan. Métode nu leuwih anyar kayaning spéktroskopi serapan atom (*atomic absorbance spectroscopy*, AAS), résonansi magnetik inti (*nuclear magnetic resonance*, NMR), jeung analisis aktivasi neutron (*neutron activation analysis*, NAA).
* Loba téhnik nu ngagabungkeun dua atawa leuwih métode analitis. Contona kayaning ICP-MS (*Inductively-Coupled Plasma - Mass Spectrometry*), di mana dina tahap kahiji sampel divolatilisasi, sedengkeun pangukuran kadarna ditangtukeun dina tahap kadua. Tahap kahiji bisa ogé ngalibetkeun téhnik pamisahan kayaning kromatografi, sedengkeun nu kadua parabot pikeun ngukur atawa deteksi.
* Téhnik-téhnik nu ngawengku volatilisasi nu tujuanana pikeun ngahasilkeun atom-atom bébas unsur-unsur nu nyusun sampelna, nu salajengna bisa diukur dina kadar dumasar darajat serapan atawa émisina dina frékuénsi spéktrum nu husus. Rugina métode ieu, sampelna béak diancurkeun, kaasup naon baé nu aya dikandungna. Nu kaasup téhnik ieu di antarana spéktroskopi serapan atom (Ing. *atomic absorption spectroscopy*) jeung ''ICP-MS/ICP-AES. Téhnik-téhnik ieu bisa tetep dipaké pikeun ngulik spésiasi, nyaéta saméméh volatilisasi.

## Métode 
Métode analitis gumantung kana katalitian, kabersihan, préparasi sampel, akurasi, sarta présisi.

Biasana praktisi nu neundeun parabot gelasna dina asam sangkan nyegah kontaminasi, sampelna diuji sababaraha kali, sedengkeun parabotna dikumbah ku pangleyur murni nu husus.

Métode standar pikeun analisis kadar ngaewngku dijieunna kurva kalibrasi.

Mun kadar unsur atawa sanyawa na sampelna luhur teuing ti rentang detéksi téhnikna, sampelna bisa diéncérkeun kitu baé maké pangleyur murni. Mun kadarna handapeun rentang ukuran alat, métode adisi bisa dipaké. Na métode ieu, kana sampel ditambahkeun sanyawa/unsur nu diulik nu kadarna geus dipikanyaho, lajeng béda antara kadar nu ditambahkeun jeung kadar nu kaukur mangrupa jumlah sabenerna dina sampel.

## Rujukan 
* Wikipédia basa Inggris, disalin ping 19 Juli 2004.
Biostatistika

**Biostatistika** (kadangkala disebut ogé **biométrika**), leuwih umum, nyaéta "aplikasi" statistika keur biologi jeung, biasa ogé dipaké, dina kedokteran. ku sabab pananya dina panalungtikan biologi jeung kedokteran mah rupa-rupa pisan, ambahan biostatistika ngalegaan antukna ngawengku modél kuantitatif naon waé nu bisa dipaké pikeun ngajawab pananya-pananyaéta.

Salaku hiji disiplin nu dirancang pikeun ngahasilkeun informasi, *biostatistika* bisa dianggap salah sahiji cabang informatika kedokteran, nu bisa pacampur jeung bioinformatika.

Akibatna, biostatistika mangrupa métodeu  kuantitatif saperti dina widang:
*statistik,
*operations research/panalungtikan operasi,
*ékonomi, jeung, umumna,
*matematik

sareng dilarapkeun kana patarosan panalungtikan dina widang sapertos:
*public health, kalebet na:  épidemiologi, gizi, kaséhatan lingkungan, sareng panalungtikan jasa kaséhatan,
*génomics sareng genetik populasi,
*medicine/*landong,
*écologi/Ilmu ngeunaan Hubungan Organisme jeung Lingkungannya
*bioassay/Pengukuran Aktivitas Biologis, sareng
**agriculture*/tatanén .

Finally, the terms, biostatistics and biometry, appéar to be interchangéable, although biometry tends to connote a biological (or even agricultural), rather than medical, application.
Kimia anorganik

**Kimia anorganik** mangrupa cabang kimia ngeunaan sipat jeung réaksi sanyawaan anorganik. Ieu ngawengku sadaya sanyawaan kimiawi iwal nu mibanda ranté atawa cingcin atom karbon, nu diistilahan sanyawaan organik nu diulik dina jejer kimia organik nu misah. Bébédaan antara dua disiplin ieu teu mutlak, malah loba patumpangtindihna, utamana dina subdisiplin kimia organologam.

Cabang-cabang utama kimia anorganik di antarana,
* Mineral, kayaning uyah, asbéstos, silikat, ...
* Logam jeung *alloy*na, kayaning beusi, tambaga, aluminium, kuningan, *perunggu*, ...
* Sanyawaan nu ngajeujeutkeun unsur nonlogam kayaning silikon, fosfor, klorin, oksigén, misalna cai
* Kompléks logam

Zat anorganik nu penting sacara komersil di antarana chip silikon, transistor, layar LCD, kabel serat optik, sarta rupa-rupa katalis.

Kimia anorganik dumasar kana kimia fisik sarta ngawujud jadi dadasar pikeun mineralogi jeung kimia bahan. Kimia anorganik kadang tumpang tindih jeung géokimia, kimia analitis, kimia lingkungan, jeung kimia organologam.

Kimia organologam ngagabungkeun aspék-aspék kimia organik jeung kimia anorganik, nu sacara formal didefinisikeun salaku ulikan sanyawaan nu ngandung beungkeut logam-karbon, najan loba "sanyawa organologam" teu mibanda éta beungkeut. Di antara sanyawa organologam nu pangbasajanna nyéta karbonil logam, nalika karbon monoksida kabeungkeut kana logam ngaliwatan karbonna. Vitamin B12, nu sisi aktifna sarua jeung na hémoglobin, mangrupa sanyawa organologam alami nu sacara métabolis penting nu ngandung bagéan organik nu gedé (korin jeung protéin) sarta logam kobalt nu kabeungkeut na karbon.

Ambahan kimia anorganik ngawengku boh sanyawaan molekular, nu aya salaku molekul diskrét, jeung kristal, nu strukturna digambarkeun salaku kisi tanpa wates of regularly-ordered atoms sarta nu diulik dina kristalografi jeung kimia bahan padet.

## Sumber rujukan 
* *Inorganic chemistry*, Wikipédia édisi basa Inggris per 14 Juni 2004
Analisis varian

Dina statistik, **analisa varian** (**ANOVA**) nyaéta kumpulan model statistik sarta prosedur nu pakait nu ngabandingan méan ku nukerkeun sakabéh varian observasi kana sababaraha bagian. téhnik analisa varian mimiti diwanohkeun ku statistikawan jeung ahli genetik Ronald Fisher dina taun 1920-an sarta 1930-an. Aya tilu kelas konsép modél nyaéta:

*modél efek-fixed nu nganggap yén data asalna tina populasi normal nu mibanda nilai méan béda.
*modél efek-random nu nganggap yén data dijelaskeun sacara hirarki ku bédana populasi nu béda dina konstrain hirarki.
*modél campuran nu ngajelaskeun kaayan boh efek fixed atawa random aya.

téhnik dasarna nyaéta ngabagi total jumlah kuadrat kana sababaraha komopen pakait kana efek dina modél. Contona, rek nembongkeun ANOVA sederhana ku maké hiji *perlakuan* dina tingkat nu béda. (Lamun tingkat perlakuan bisa diitung sarta efekna linier, analisa régrési liniér bisa dipaké).

: SS_{\hbox{Total}} = SS_{\hbox{Error}} + SS_{\hbox{Treatments}}

Jumlah tingkat kabébasan (disingkat *df*) bisa dibagi-bagi ku cara nu sarua sarta hususna dina sebaran chi-kuadrat nu ngajelaskeun hubungan jumlah kuadrat.

: df_{\hbox{Total}} = df_{\hbox{Error}} + df_{\hbox{Treatments}}

## Model fixed-efek 
modél fixed-efek analisa varian dipaké keur kaayaan di mana nu ngagawekeun percobaan mibanda sababaraha perlakuan dina percobaanna, unggal percobaan ngan mangaruhan kana méan sebaran normal tina *variabel nu mangaruhan* tadi.

## Model efek-random 
modél efek-random dipaké keur ngajelaskeun kaayaan béda nu teu bisa dibandingkeun dina percobaan. Conto sederhana nyaéta estimasi méan teu dipikanyaho nu mana individu kabéhanna béda. Dina kasus ieu, variasi antara individu *ngabingungkeun* kana alat observasi.

## Tingkat kabebasan 
Tingkat kabébasan nunjukkeun wilangan observasi efektip nu méré  pangaruh kana jumlah kuadrat dina ANOVA, jumlah total observasi dikurangan ku jumlah konstrain linier dina data.

## Tes kapercayaan 
Analisa varian nuju kana tes kapercayaan statistik maké sebaran-F Fisher.

Tempo oge: ANCOVA MANOVA
Biokimia

**Biokimia** mangrupa kimia kahirupan. Biokimiawan ngulik unsur-unsur, sanyawaan, jeung réaksi kimia nu dikontrol ku énzim-énzim na jero awak sakabéh organisme.

Biokimia museur kana struktur jeung pungsi komponén sélular kayaning protéin, lipid, karbohidrat, asam nukléat, jeung biomolekul séjénna. Kaayeunakeun biokimia leuwih museur kana kimia réaksi nu dimédiasi énzim jeung sipat-sipat protéin.

Biokimia métabolisme sél geus digambarkeun sacara éksténsif. Widang biokimia séjénna di antarana sandi genetik (DNA, RNA), sintésis protéin, transpor mémbran sél, transduksi sinyal, jeung siklus dékomposisi énergi.

## Kamekaran biokimia 
Biokimia mitambeyan tumuwuh sigana dimimitian ku ayana papanggihan énzim munggaran, diastase, taun 1833 ku Anselme Payen. taun 1828, Friedrich Wöhler medalkeun tulisan ngeunaan sistésis uréa, nu ngabuktikeun yén sanyawa organik bisa dijieun sacara artifisial, kontras jeung pamadegan harita yén sanyawa organik ngan bisa dijieun ku organisme. Saprak harita, biokimia maju ninggalkeun nu séjén, utamana mimiti panengah abad ka-20, ku kapanggihna téhnik anyar kayaning kromatografi, difraksi sinar-X, NMR, panyiri radioisotop, mikroskop éléktron, jeung simulasi dinamik molekular. Téhnik ieu jadi ngagampangkeun papanggihan jeung analisis nu detil rupa-rupa molekul jeung jalur métabolik sél, kayaning glikolisis jeung siklus Krébs.

Ayeuna, papanggihan-papanggihan na widang kimia dipaké dina loba widang, ti genetik nepi ka biologi molekular jeung ti tatanén nepi ka tatamba. Biokimia bisa jadi munggaran diterapkeun dina nyieun roti ngagunakeun kapang, kira-kira 5000 taun katukang.

## Kategori 
Biokimia sacara prinsip patali jeung kimia zat-zat nu bisa digolongkeun kana sababaraha kategori utama:

* Karbohidrat
* Lipid
* Protéin jeung Asam amino
* Asam nukléat

## Tempo ogé 
* Ékologi kimia
* Jejer konci biokimia
* Daptar jejer biokimia
* Daptar biomolekul
* Daptar biokimiawan
Inferensi statistik

Topik di handap ieu biasana kaasup kana **interpretasi data statistik**. Istilah anu leuwih formal keur topik ieu nyaéta **inferensi statistik**.
#Asumsi statistik
#Prinsip likelihood
#Parameter estimasi
#Statistik tes hipotesa
#Parobahan pamadegan dina statistik

:rencana panalungtikan statistik -- kasimpulan data statistik

balik deui ka Statistik
----
**Inferensi statistical** nyaéta kaputusan ngeunaan hiji populasi tina "pengambilan" sampel sacara acak atawa, leuwih umum, ngeunaan prosés acak tina hasil "observasi" dina périodeu waktu anu ditangtukeun. Di jerona kaasup:

#titik estimasi
#interval estimasi
#tes hipotesa (atawa tes signifikan)
#prediction

Aya sababaraha pamikirian anu béda ngeunaan "justifikasi" statistical inference. Didasarkeun kana sababaraha ide ngeunaan fénoménanyata leuwih kaharti lamun dimodélkeun minangka probability.
#frekuesni probabiliti
#personal probabiliti
#Bayes probabiliti
#pilihan probabiliti

Tingali ogé: Statistik
Probabilitas

Kecap ***probabilitas*** asalna tina basa Latin *probare* (ngabuktikeun, atawa nyoba). 
Sacara teu resmi, *probable* mangrupa salah sahiji kecap anu digunakeun keur kajadian jeung kanyaho anu teu pasti, kecap séjénna atawa anu rada bisa ngagantina nyaéta ku *likely*, *risky*, *hazardous*, *uncertain*, and *doubtful*, gumantung kana konteksna.
*Chance*, *odds*, jeung *bet* mangrupa kecap séjén anu ngagambarkeun kaayaan anu sarua. Heunteu saperti dina theory of mechanics nu nangtukeun harti pasti tina saperti dina watesan *gawe* jeung *gaya*, dina tiori probabiliti nyobaan keur ngitung dina notasi *probable*.
Téori probabilitas

**Téori probabilitas** mangrupa élmu matematik ngeunaan probabilitas atawa kamungkinan.

Matematikawan mikirkeun yén probabiliti salaku angka dina interval tina 0 ka 1 keur nangtukeun "kajadian" nu mana bener-bener kajadian atawa henteu kajadian dina bentuk acak. Probabilitas P(E) nangtukeun kajdian E dumasa kana aksioma probabilitas.
Populasi

:*Keur ngalarapkeun kecap *populasi* dina statistik, tempo populasi statistik.*

Dina basa nu leuwih umum, **populasi** mangrupa kumpulan "masarakat" —atawa organisme spésiés tinangtu—nu hirup di hiji rohangan géografis.

Populasi diulik ku rupa-rupa cara jeung disiplin. Dina dinamika populasi, struktur ukuran, umur, jeung jinis kelamin, mortality, paripolah reproduktif, sarta *pertumbuhan* hiji populasi diulik. **Démografi** mangrupa ulikan dinamika populasi manusa. Aspék séjén diulikna dina sosiologi, ékonomi, jeung géografi. Populasi tutuwuhan jeung sasatoan diulikna dina biologi, hususna dina cabang ékologi nu katelah biologi populasi sarta na genetika populasi. Dina biologi, *populasi* nujul ka kelompok kawin nu anggota-anggotana kawin jeung papada anggotana kénéh, utamana balukar tina isolasi fisik, najan sacara biologis masih bisa kawin ka nu saspésiés.

**Dénsitas populasi** nyaéta ukuran jumlah jalma atawa organisme per unit lega. Varian bisa ngandung harti kaayaan wilayah nu bisa dicicingan, geus dicicingan, produktif, (atawa kaerong bakal produktif), atawa wewengkon pakebonan. A particular géographic aréa of land is said to have a carrying capacity, representing the maximum population which it can support. Some observers of human societies believe that the concept of carrying capacity also applies to human population, and that unchecked population growth can result in a "Malthusian catastrophe". Others dispute this view.

populasi adalah kumpulan
sampel adalah contoh

## Tumbu kaluar 
* Department of Economic and Social Affairs, Population Division. United Nations.
* "*Populasi Dunya*". PopulationWorld.com.
Titik estimasi

Dina statistik, **titik estimasi** ngalibatkeun sampel data  keur ngitung hiji nilai anu mangrupa "best guess" tina parameter populasi (fixed atawa random) nu teu dipikanyaho.

Dina kaayaan nu leuwih formal, mangrupa pamakéan titik estimasi tina data.
Sampel statistik

Hiji **sampel** mangrupa bagian tina hiji populasi anu ditalungtik sabenerna. Dina elmu pangaweruh praktis, urang merlukeun yén sampel dipilih ku rupa-rupa cara supaya méré gambaran bias tina populasi. Lamun kaputusan statistik bakal digunakeun, mangka kudu aya jalan keur nganyahokeun probibiliti dina milih unggal sampel. Lamun probabiliti tina sampel nu béda sakabéhna sarua, upamana, métodena disebut sampling acak basajan.

*Tempo ogé*: Sampling (statistics)
Asumsi statistik

Statistik, saperti dina sakabéh widang matematik teu nyimpulkeun hiji hal nu tina tina nu euweuh. Dina usaha néangan kasimpulan nu bener ngeunaan populasi statistik, ilaharna diperlukeun keur nyieun sababaraha anggapan mimiti. Ieu kudu dijieun sacara *hati-hati*, sabab kasalahan dina nyieun anggapan baris ngakibatkeun kana kasimpulan nu kacida salahna.

Anggapan nu ilahar dipaké dia statistik nyaéta:

#observasi antara variabel mangrupa hal nu bébas (tempo kabebasan statistik)
#kasalahan observasi bébas tina potensi efek nu ngabingungkeun
#observasi pasti atawa ngadeukeutan kana normal(tempo sebaran normal)
#tingkat ka-linieran pakait keur lobana rangsangan(tempo regresi linier)

## Rujukan 
wikipedia Basa Inggris
Pangaweruh

**Pangaweruh** nyaéta harti nu loba watesna kalawan gumantung kana konteksna, sanajan kitu pangaweruh leuwih raket hubunganna jeung sababaraha konsép kayaning harti, émbaran, paréntah, komunikasi, réprésentasi, diajar, jeung stimulus méntal.

## Pamuka 
Pangaweruh béda jeung émbaran (informasi). Boh pangaweruh atawa émbaran ngandung ungkara nu bener, tapi pangaweruh ngandung harti émbaran lamun mibanda tujuan atawa mngpaat. Para filsuf, ngagambarkeunana pangaweruh nu kaasup émbaran patali jeung inténsionalitas. Studi ngeunaan pangaweruh disebut épistémologi.

## Ngahasilkeun pangaweruh 
## Ngabédakeun *nyaho yén* (*knowing that*) ti *nyaho kumaha* (*knowing how*) 
## Pangaweruh inferensial vs. faktual 
## Masalah justifikasi 
### Panémbal éksternalis 
## Sképtisisme 
## Tempo ogé 
## Tumbu kaluar 
* The Gettier problem: Justified true belief? 
* Theory of Knowledge: The Gettier problem

## Rujukan 
* Créath, Richard, "Induction and the Gettier Problem", Philosophy and Phenomenological Reséarch, Vol.LII, No.2, June 1992.
* Feldman, Richard, "An Alleged Defect in Gettier Counterexamples", Australasian Journal of Philosophy, 52 (1974): 68-69.
* Gettier, Edmund, "Is Justified True Belief Knowledge?", Analysis 23 (1963): 121-23.
* Goldman, Alvin I., "Discrimination and Perceptual Knowledge", Journal of Philosophy, 73.20 (1976), 771-791.
* Hetherington, Stephen, "Actually Knowing", The Philosophical Quarterly, Vol.48, No. 193, October 1998.
* Lehrer, Keith and Thomas D. Paxon, Jr., "Knowledge: Undefeated Justified True Belief", The Journal of Philosophy, 66.8 (1969), 225-237.
* Levi, Don S., "The Gettier Problem and the Parable of the Ten Coins", Philosophy, 70, 1995.
* Swain, Marshall, "Epistemic Defeasibility", American Philosophical Quarterly, Vol.II, No.I, January 1974.
Sénsus

**Sénsus** nyaéta proses keur néangan informasi ngeunaan unggal anggota dina populasi (henteu ngan keur populasi manusa). Sénsus ieu mangrupa métode pikeun ngumpulkeun data statistik.
Kasimpulan statistik

**Kasimpulan statistik** (*:en:Summary statistics*) diperlukeun mun susunan observasi hayang disimpulkeun sarta hayang ngajelaskeun sagampang-gampangna. Statistikawan umumna nyoba ngajelaskeun observasi dina  
# ukuran lokasi, atawa central tendency, saperti arithmetic mean
# ukuran dispersi statistik saperti simpangan baku
# ukuran bentuk distribusi saperti skewness atawa kurtosis

Median, mode, sarta interquartile mean mangrupa ukuran lokasi oge. Keur ngajelaskeun dispersi statistik, urang bisa maké rentang,  interquartile range, atawa simpangan mutlak.

Koefisien Gini asalna diwangun keur ngukur kateusaruaan panghasilan, tapi bisa ogé dipaké keur kaperluan séjénna.

balik ka tiori statistik -- summarizing statistical data
Statistik deskriptif

**Statistik déskriptif** nyaéta hiji cabang statistik nu ngagambarkeun ayana sababaraha téhnik nu dipaké keur nyokot kasimpulan tina runtuyan data. Dina hal ieu nyaéta ngagunakeun data anggota keur ngajelaskeun runtuyan data. Téhnikna biasana digolongkeun kana:
# Déskripsi grafis nu ngagunakeun grafik pikeun ngajinekkeun data.
# Déskripsi tabular nu maké tabel pikeun nyimpulkeun data.
# Déskripsi paramétrik nu ngaéstimasi nilai paraméter nu pasti ku cara ngagunakeun anggapan keur ngawincik sacara lengkep hiji runtuyan data.

Sacara umum, data statistis bisa didadarkeun salaku daptar *subjék* atawa *unit* katut data nu patali jeung masing-masingna. Sanajan lolobana panalungtik ngagunakeun sababaraha tipe data keur unggal satuan, urang watesan ngan keur hiji bagéan data keur méré gambaran mimiti.

Aya dua pasualan nu hayang dijéntrékeun nyaéta:

#Milih statistik keur nembongkeun sabaraha béda *satuan* nu meh sawanda. Dina buku statistik nu nujul kana hal ieu nyaéta  *ukuran central tendency.*
# Milih statistik séjén keur nembongkeun sabaraha béda di antara dua pasualan. Dina statistik ilahar disebut *ukuran statistical variability*.

Lamun urang nyimpulkeun lobana hal saperti panjang atawa beurat atawa umur, geus ilahar ngagunakeun **rata-rata aritmetika,** **median,** atawa **mode.** Kadangkala, milih nilai husus tina fungsi sebaran kumulatif nu disebut kuantil.

Ukuran variabiliti ilahar keur data kuantitatip nyaéta varian; akar kuadratna nyaéta simpangan baku; rentang; interquartile range; sarta simpangan mutlak.

Tempo oge
* statistical regularity
* planning statistical research
* statistical inference
* kasimpulan statistik
* data mining
Statistika rékayasa

**Statistik rékayasa** atawa **statistika téhnik** (*engineering statistics*) nyaéta cabang statistika nu ngawengku dua subtopik nu husus rékayasa:
# Kontrol mutu jeung kontrol prosés ngagunakeun  statistik salaku alat pikeun ngokolakeun conformance to specifications of manufacturing processes and their products.
# Rékayasa waktu jeung métode ngagunakeun statistik pikeun ngulik operasi repetitif dina in manufacturing in order to set standards and find optimum (in some sense) manufacturing procedures.

## Rujukan 
Wikipedia Basa Inggris, Juli 2006.
Nagarawan

The term **statesman** is a respectful term used to refer to diplomats, politicians, and other notable figures of state. It is often used in the context of international or foreign affairs, e.g., "a meeting of statesmen."  Foreign ministers are often called statesmen, for example, while more local level officials, such as mayors are not.

Whether or not an individual actually *is* a statesman, is generally a matter of opinion, although in some cases there is little controversy.  Politicians who are regarded as statesmen are usually old, with long careers.

The term most frequently refers to individuals associated with a governmental shift from monarchism to republicanism. Genéally, one can use the word as a euphemism for *politician*. When a politician retires, he is often referred to as a "respected elder statesman" by his supporters.

## Quote
*Aristotle -- "What the statesman is most anxious to produce is a certain moral character in his fellow citizens, namely a disposition to virtue and the performance of virtuous actions."
Kriging

**Kriging** nyaéta téhnik regression anu digunakeun dina géostatistik. Ngaran ieu digunakeun sasuai jeung nu manggihkeunna nyaéta, Danie G. Krige. Dina komunitas statistik, leuwih umum disebut **Gaussian process regression**.

Kriging bisa dipikaharti leuwih jéntré dina bentuk inferensi Bayes. Kriging dimimitian ku prior distribution dina fungsi. Mimiti ieu meunang ngitung dina Gaussian process: N sampel ti hiji fungsi bakal kasebar sacara normal, di mana kovarian antara dua sampel téh mangrupa fungsi covariance (atawa kernel) ti prosés Gauss dina dua titik lokasi spasial.

Saterusna susunan data ditalungtik, unggal nilai digabungkeun ku lokasi spasial. Ayeuna, nilai anyar bisa *diprediksi* di unggal lokasi spasial anyar, ku kombinasi Gauss awal jeung Gaussian likelihood unggal nilai observasi. Hasilna posterior distribusi ogé Gaussian, nu mana méan jeung covariance leuwih sederhana diitung tina nilai observasi, variance-na, jeung matrix kernel asalna téh ti awal (prior).

Dumasar kana "sudut pandang" géologi, Kriging ngagunakeun pangaweruh awal ngeunaan sebaran spasial mineral: pangaweruh awal ieu téh nyaéta kumaha dongengna mineral bisa mangrupa fungsi ruang. Saterusna, ditambahkeun angka-angka konsentrasi mineral, Kriging bisa "memprediksi" konsentrasi mineral dina titik anu teu katalungtik.

## External link 
* AI-GEOSTATS is the main information server about geostatistics and spatial statistics
* The Gaussian processes web site
Interval estimasi

Dina statistik, **interval estimasi** nyaéta digunakeunana data sampel pikeun ngitung nilai interval nu mungkin tina paraméter populasi nu teu dipikanyaho. Bentuk nu ilahar tina interval estimasi nyaéta interval kapercayaan (métode nu mindeng dipaké) sarta interval nu hadé dipakéna (métode Bayesian).
Central tendency

***Central tendency*** mangrupa watesan anu digunakeun dina sababaraha widang panalungtikan empiris keur "acuan" anu ku ahli statistik kadangkala disebut "location".  Hiji "measure of central tendency" séjénna nyaéta location parameter atawa statistik digunakeun keur ngir-ngira location paraméter.  Contona nyaéta:

#Arithmetic mean, jumlah sakabéh data dibagi ku jumlah observasi dina susunan data.
#Median, nilai anu ngabagi dua ka luhur jeung ka handap dina susunan data.
#Mode, nilai anu pangseringna muncul dina susunan data.

Conto séjénna nyaéta midrange (rata-rata tina nilai pangluhurna jeung panghandapna dina data atawa distribusi), jeung truncated mean dipaké ngitung angka dina widang olahraga ku sababaraha kasus khusus ti interquartile mean.

## Tempo oge
*Average
*Mean
*summary statistics  
*tiori statistik