Kaldéra

jmpl|Kaldera Gunung Rinjani atawa Situ Sagara Anak di Lombok NTB
**Kaldéra** nyaéta kawah vulkanik atawa kepundan gunung berapi anu kacida gedé jeung lega anu kawangun akibat runtuhna bagéan puncak gunung berapi sarta runtuhna babatuan panahan ka jero dapur magma. Sacara basa, kaldéra asalna tina basa Spanyol anu hartina katél. Dina hal ieu, wangun kaldéra disaruakeun jeung wangun katél anu cekung siga wadah. Numutkeun ahli élmu bumi Arthur L. Bloom, panjang diaméter hiji kaldéra minimal 1,6 kilométer. Waktu catetanana dipublikasikeun, manéhna ngawanohkeun istilah *caldera* kana kosakecap géologi.  Kawangunna kaldéra di gunung api mangrupa ciri yén éta gunung api geus kacida kolotna jeung aya dina tahap anu satuluyna di mana puncak gunung geus henteu basajan deui sakumaha mimitina nyaéta winangun aseupan (kerucut) atawa perisai. Kaldéra kawangun ku lantaran ayana letusan éksplosif gunung api jeung runtuhna batuan ka jero dapur magma anu geus kosong. Waktu hiji ruang magma anu gedé dikosongkeun ku letusan gunung api atawa akibat gerakan magma di handapeun permukaan, batuan panahan anu ngawangun dapur magma bagéan luhur bakal runtuh jeung ngawangun hiji kawah anu gedé. Terahir bitu kurang leuwih 74.000 taun nu ka tukang, anu kiwari ngan saukur jadi hiji dano nyaéta Dano Toba, Sumatera Kalér, Indonésia nu mangrupa urut kaldéra panggedéna di dunya. Ngaleupaskeun saeutikna 2.800 km kubik magma ka udara, letusan YTT jadi anu pangbadagna di Bumi dina dua juta taun terahir.
# Bituna Gunung Toba nu kadua, 500 juta taun nu ka tukang miboga kakuatan anu leuwih leutik nyababkeun ayana kaldera di kalereun Dano Toba. Dina taun 1816, akibat bituna ieu gunung nyababkeun suhu bumi turun pisan nepi ka ayana pendinginan global. Taun ieu dipikawanoh minangka "Taun tanpa usum panas". Letusanna gedé pisan jeung tsunami nu disababkeunana maéhan kurang leuwih 36.000 jiwa.
# Kaldéra La Garita di San Juan Mts. (Colorado) kalawan diaméter 28 mil.
# Kaldéra Buldir di Aleutian Islands kalawan diaméter 19 mil.
# Kaldéra Valles di Jemes Mts. (New Mexico) kalawan diaméter 13 mil. 
# Kaldéra Aso di Kyusu Island (Jepang) kalawan diaméter 12,5 mil. 
# Kaldéra Kikai di Kyusu Island (Jepang) kalawan diaméter 12 mil. 
# Kaldéra Kauai di Hawai kalawan diaméter 11 mil.
# Kaldéra Tarso Yega di Tibesti (Afrika Utara) kalawan diaméter 11 mil.

#### Kaldera Yellowstone 
"Yellowstone National park" kasohor di dunya lantaran géyser jeung sumber cai panasna. Fitur-fitur termal anu gampang ditalungtik di dieu mangrupa bukti yén sistem magma anu aktif di handapeun permukaan éta aréa. Sistem magma siga kieu geus ngahasilkeun sababaraha letusan gunung api gedé. Lantaran letusan anu kacida gedéna, maranéhna mindeng disebut ku sebutan "supervolkano". Salah sahiji letusan ieu ngahasilkeun kaldéra kurang leuwih 50 mil anu ngadadasaran sabagéan gedé "Yellowstone National Park". 

## Kaldéra di Luar Bumi 
Ti mimiti taun 1960-an geus dipikanyaho yén kagiatan vulkanik ogé aya di planét lain jeung di bulan. Ngaliwatan pamakéan kapal angkasa anu maké awak jeung teu maké awak, kagiatan vulkanik kapanggih di Venus, Mars, Bumi, jeung Io, hiji satelit Planét Jupiter. Henteu hiji-hiji acan tina benda langit ieu miboga téktonika lémpéng, anu mana di Bumi kurang leuwih 60% kagiatan vulkanik tina ngagésérna téktonika lémpéng (sésa 40% nyaéta gunung api). Struktur kaldérana mirip di sakabéh benda planét ieu, sanajan ukuranana bararéda. Rata-rata kaldéra Vénus nyaéta 68 km. Rata-rata kaldéra Io ngadeukeutan 40 km, jeung Bulan nyaéta 6 km. Kaldéra anu panggedéna di Io nyaéta Tvashtar Paterae kalawan diaméter 290 km. Rata-rata kaldéra di Mars nyaéta 48 km, leuwih leutik ti Venus. Kaldéra di Bumi mangrupa kaldéra anu pangleutikna ti sakabéh planét anu dipikanyaho ti mimiti 1,6 tepi ka nu panggedéna 80 km.

#### Bulan 
Permukaan Bumi miboga cangkang batu kristalin anu kandelna sababaraha kilométer, anu kawangun kalawan téréh. Kawah-kawah di bulan bisa tahan lila pisan ngaliwatan waktu jeung disangka mangrupa hasil tina kagiatan vulkanik luar biasa, tapi sabagéan kawangun ku météor nu murag. Pangwangunan dimimitian ti ratusan juta mimiti Bulan kawangun. Kurang leuwih 500 juta taun ka hareupna, kerak Bulan bisa lééh lantaran élemén radioaktif nu lééh. Letusan gedé umumna kajadian di handapeun kawah hasil tumbukan. Salian ti éta, letusan juga bisa kajadian lantaran ayana cadangan magma di dasar kerak. Pangwangunan kubah, bisa jadi sarua jeung sistem gunung api di mana umumna kaldéra kawangun. 

#### Mars 
Puseur aktivitas vulkanik di Mars aya di dua daérah, Tharsis jeung Elysium. Unggal daérah miboga sababaraha dérét gunung api perisai anu sarua jeung anu aya di Bumi. Bisa jadi mangrupa hasil mantel titik panas. Permukaanana didominasi aliran lava jeung sakabéhna miboga hiji atawa leuwih runtuhan kaldéra.  

#### Vénus 
Lantaran euweuh lémpéng téktonik di Vénus, panas ngan saukur kaluar lantaran ayana konduksi jeung litosfer. Hal ieu ngabalukarkeun aliran lava anu kacida gedéna, ngawengku 80% permukaan Vénus. Loba gunung anu mangrupa gunung api perisai kalawan diaméter antara 150-400 km jeung jangkungna 2-4 km. Leuwih ti 80 gunung api perisai miboga diaméter puncak kaldéra rata-rata 60 km. 

## Referensi