Kabupatén Lebak

**Kabupatén Lebak** nyaéta salah sahiji kabupatén di Propinsi Banten. Kabupatén ieu mibanda luas wilayah 2.859,96 Km², jeung mangrupa kabupatén pangligarna sa-propinsi Banten. Di kalereunnana babatesan jeung Kabupaten Sérang, di wetaneunanana babatesan jeung Kabupatén Bogor jeung Sukabumi anu kaasup Propinsi Jawa Barat, di kiduleuna babatesan jeung Samudra Indonésia, jeung di kuloneunnana babatesan jeung Kabupatén Pandeglang. Ibukotana nyaéta Kacamatan Rangkasbitung. Baheulana kabupatén ieu miboga julukan Jagat Kidul Banten lantaran posisina aya di palebah kidul nu matak jadi patokan masyarakat Lebak. 

## Sajarah 
Wewengkon ieu boga perjalanan sajarah anu manjang ti mimiti jaman Kerajaan Hindu-Budha nu geus bijil tina prasasti Karajaan Tarumanagara. Tina kapanggihna sumber tulisan mangrupakeun prasasti, kanyahoan ti mana istilah Lebak mimitina aya. 

#### Jaman Prasajarah 
Kabupatén Lebak mangrupakeun wewengkon anu palebah kidulna ti Propinsi Banten boga taneuh anu subur nu matak bisa didominasi ku lahan paranti nyawah. Kondisi ieu teu bisa lesot ti jaman baheula titinggaleun arkeologi di mana jejak patanian geus jadi pangaweruh ka alam Lebak. Sajaba harita aya jejak titinggaleun megalitikum nyaéta lumping batu jeung batu dakon di situs Gunung Anakan, situs Parigi Lebakbinong jeung situs Pasir Nangka. Rupa-rupa tutuwuhan bisa subur di dinya utamana paré tepi ka bisa matak masyarakat Lebak ngayakeun Upacara Sérén Taun, hartina upacara ieu bisa diayakeun lantaran geus panén nyawah di wilayah tani. 

Pitunjuk lain kitu kaayaanana aktipitas anu nyantol kalawan nyawah mangsa kapungkur ogé ditampa ti tinggalan jaman mégalitikum. Salah sahijina nyaéta lumpang batu. Wangun lumpang batu ngageuing dina wangun pakakas kanggo ngokolakeun siki paré sarta dawam dilengkepan kalawan pakakas penumbuknya anu disebut kalawan halu. Lamun ditempo kana sumber artépak, aya pitunjuk tina guha nu neundeun anjun atawa tembikar. Ieu hartina nuduhkeun banda nu mangrupakeun urut tatani, geus kitu aya ogé kapanggih coét jeung mutu. Ku ayana coét jeung mutu hartina karuhun di dinya geus ngaregepkeun aktipitas nyieun kadaharan nu asalna tina nyawah.

Sebutan mégalitikum dicokot ti peristilahan Yunani Kuno, *megas* hartina ageung sarta *lithos* hartina batu. Wedal mimiti dipaké kanggo panyebutan dina wangunan kalawan ngagunakeun batu ageung. Hal mekar séjén kana ngaran mégalitikum ogé dimaksadkeun kana objek anu asalna ti batu alit boga tujuan jang pemujaan nini aki karuhun. Perkara kasebat miboga istilah mégalitikum ngabalukarkeun karancuan peristilahan sarta penunjukan objék mégalitikum. Identipikasi titinggaleun mégalitikum angger dipaké mantesna jang tinggalan mégalitum nu mana ukuranana gedé atawa leutik anu nyantol kalawan pupujieun arwah karuhun.
kiri|jmpl|Diperkirakeun Situs Kosaka
Inpormasi ngeunaan kaayaan mégalitikum di Banten ditampa ti saurang kontrolir J.W.G. Prive (taun 1896). Wewengkon timuan mégalitikum ditampa di Bayah Banten mangrupi struktur mégalitikum anu disebut kalawan Lebak Cibedug. Struktur mégalitikum anu ditampa diwangun ti wangunan tépas, menhir, sarta batu pasagi *(tetralith)*. Data lain ditampa dumasarna ti Frierich (1855) waktos kitu kaayaanana arca mégalitikum jeung pundén berundak di Sajira, Lebak. Data tinggaleun mégalitikum dumasar ti Groeneveldt (taun 1887) sarta Vordermen (taun 1894). Tapak mégalitikum di wewengkon Ténjo mangrupi arca mégalitikum di wewengkon Sangyangdékdék mangrupa arca jeung pundén berundak, sarta di Pulo Panaitan mangrupa sababarahahiji arca mégalitikum.

###### 1. Prasasti Ciaruteun 
Prasasti Ciaruteun mangrupa batu mepeling anu asalna ti mangsa Karajaan Tarumanegara kira-kira abad ka-5 Masehi anu ditandaan kalawan wangun dampal suku Raja Purnawarman. Prasasti Ciaruteun ayeuna ditempatkeun dina lahan dipageran salega kira-kira 1.000 meter sarta dilengkepan cungkup ukuranana 8 x 8 meter. Prasasti dipahatkeun dina batu andesit gedé. Prasasti ieu ditulis kalawan hurup Palawa jeung Basa Sansekerta, dicutat dina wangun puisi India kalawan Wirahma Anustubh anu diwangun ti 4 jajar. Dumasar kana bacaan ku Basa Sansekerta nu kieu eusina:
kiri|jmpl|Prasasti Ciaruteun
*vikkrantasyavanipateh* 

*crimatah* 

*purnnavarmmanah* 

*tarumanagarendrasya* 

*vishnoriva* 

*padadvayam*

Hartina mun di kana Basa Sundakeun kawas kieu: ieu urut dua suku raja, anu rupana cenah kawas suku Déwa Wisnu, nyaéta suku Anu Megah Sang Purnawarman, Raja di Nagari Taruma, Raja anu gagah rongkah di dunya. Ayana Prasasti Ciaruteun mimiti dipikanyaho dina 1863, kungsi dilaporkeun aya hiji batu ageung meunang ukiran aksara purba di deukeut Ciampea. Tokoh anu mimiti manggih prasasti ieu téh pamingpin *Bhataaviasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen* (ayeuna Musium Nasional). Alatan caah rongkah dina 1893, Prasasti Ciaruteun kungsi palid ka hilir ku sabab harita Bogor keur meujeuhna usum ngijih tepi ka banjir, ku kituna ieu prasasti dipulangkeun ka posisi mimiti dina 1903. Asup taun 1981, Direktorat Sajarah sarta Purbakala mindahkeun prasasti ieu ka Desa Ciaruteun Ilir, Kacamatan Cibungbulang, Kabupaten Bogor. 

Direktorat ogé ngawangun hiji pendopo kanggo nangtayunganna, lamun Prasasti Ciaruteun anu tempatna Musium Nasional Indonesia, Musium Sajarah Jakarta, sarta Musium Sri Baduga di Bandung saukur neundeun hiji replika. Anu matak metot perhatian ti prasasti ieu teh lukisan lancah sarta dampal suku anu aya di haturan luhur hurupna. Cap dampal suku nempokeun kakawasaan Raja Purnawarman, sarta talatahna negeskeun kalungguhan sang raja anu disapertoskeun Dewa Wisnu, minangka pangawasa sakaligus nu ngajaga rahayat. Nempo bentukna, kadudukan Prasasti Ciaruteun nyaeta jang ngageuing kitu kaayaanana hubungan kalawan prasasti Raja Mahendrawarman I ti kulawargi Palla anu beunang di Dalavanur.

###### 2. Prasasti Tugu 
Prasasti ieu nyaritakeun ngeunaan mimiti nyieun Walungan Cabdrabaga ku Rajadirajaguru sarta penggalian saluran walungan anu namina Gomati, paosna 11-12 kilometer meunang Purnawarman. Katerangan anu beunang ti Prasasti Tugu mikeun pitunjuk yen Karajaan Tarumanegara ngalakonan penggalian eta pikeun ngajauhan musibah alam mangrupi caah sarta usum nu kacida garingna anu lumangsung dina usum halodo. Sajarah kapanggihna Prasasti Tugu Prasasti Tugu kapanggih di Lembur Batutumbuh, Desa Tugu, anu kiwari asup kana wilayah Kalurahan Tugu Kidul, Kacamatan Koja, Jakarta Kaler.
kiri|jmpl|Prasasti Tugu
Sabot kapanggih, prasasti ieu kakurub handapeun taneuh mangkaning ngan haturan tungtungna wae anu katémbong. Dina 4 Maret 1879, Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen atawa ayeuna mah jelema nyahona Musium Nasional, ngayakeun rapet pupuhu anu ngabahas ngeunaan penemuan Prasasti Tugu. Dina rapet kasebat, J.A. van der Chijs ngusulkeun supaya batu prasasti ieu dipindahkeun ka musieum. Saprak 1911 dugi kiwari, Prasasti Tugu diteundeun di Musium Nasional Indonesia, Jakarta.  

Eusi handap ieu unggel ti Prasasti Tugu dina Basa Sansekerta: Ceuk sababarahahiji panaliti, ieu dumasar kana musibah banjir tapi acan bisa ditangtukeun kabeneranana.

###### 3. Prasasti Kebon Kopi 
Titinggaleun sajarah ieu boga ngaran Kebon Kopi sabab patali jeung wanca sabot prasasti kapanggih. Dina mangsa pangjajahan Waanda, para tuan taneuh keur ngalakukeun panebangan leuweung anu rek dialihpungsikeun minangka lahan perkebunan kopi. Prasasti Kebonkopi I (dingaranan kitu jang ngabedakeun ti Prasasti Kebonkopi II) atawa Prasasti Tapak Gajah (margi aya pahatan dampal suku gajah) mangrupa salah sahiji patilasan karajaan Tarumanagara. Prasasti ieu mintonkeun ukiran dampal suku gajah, anu mangrupa tunggangan raja Purnawarman, anu disaruakeun kalawan gajah Airawata, wahana Dewa Indra.
jmpl|Prasasti Kebon Kopi
Prasasti Kebonkopi I ayana di Lembur Muara, kaasup wilayah Desa Ciaruteun Ilir, Cibungbulang, Bogor. Prasasti ieu kapanggih dina abad ka-19, sabot dipigawé penebangan leuweung kanggo lahan kebon kopi. Ku sabab éta prasasti disebut Prasasti Kebonkopi I. Wewengkon situs ieu mangrupa wewengkon pasamoan tilu walungan, nyaeta Walungan Ciaruteun di kidul, Walungan Cisadane di wétan, Walungan Cianten di kulon, sarta muara Walungan Cianten anu patepang kalawan Walungan Cisadane di kalér.

Lokasi ieu jarakna kira-kira 19 kilométer ka kulon laut ti puseur dayeuh Bogor lamun keur ka arah Ciampea. Kaayaan jalan nuju lokasi cekap nyukupan, nanging ti jalan gedé acan dilengkepan kalawan penunjuk jalan. Prasasti dipahatkeun di luhur hiji batu léah ti bahan andesit boga warna kecoklatan ukuranana luhur 69 cm, rubak 104cm sarta 164 cm. Di luhur batu dipahatkeun sapasang dampal suku gajah sarta ngapit sabaris seratan hurup Palawa dina Basa Sansekerta. Di prasasti Kebon Kopi kacutat: *Jayavisalasya tarumendrasya hastinah….Airwavatabhasya vibhatidam…Padadvayam*. Seratan kasebat hartina dina Basa Sunda, “Di dieu kasampak sapasang dampal suku anu kawas Airawata, gajah pangawasa Taruma anu agung”. Sacara gurat badag, prasasti kahiji nyaritakeun tunggangan ti Raja Purnawarman anu mangrupakeun sato gajah.

###### 4. Prasasti Muara Cianten 
Kawas titinggaleun jaman sajarah nu laina, Prasasti Muara Cianten kapanggihna di gigireun Walungan Cisadané nu lokasina di Kampung Muara atawa Pasir Muara, Kabupaten Bogor. Kapanggihna ieu paninggalan sajarah, ku urang Walanda kénéh sarua mimitina meunang dilaporkeun ku N.W. Hoepermans harita taun 1864. Ku sabab harita N.W. Hoepermans laporna ka pamaréntah Walanda, cta pamanggihan dituluykeun ku sababarahahiji urang Walanda nu lain, nyaéta G.P. Rouffaer taun 1909, N.J. Krom taun 1915, C.M. Pleyte taun 1906, R.D.M. Verbeek taun 1891 jeung J.F.G. Brumund taun 1868. Kondisi kapanggihna ieu prasasti teu karawat kabéh sisi luar jeung jerona, malah pahatan nu aya di jero lalaunan leungit. Prasasti Muara Cianten miboga bentuk manjang atawa opal téa, lamun jenis batuna nyaéta andesit nu kaasup golongan babatuan beku. Ieu némbongkeun Prasasti Muara Cianten dijieun tina mineral halus anu ceuk basa urang luar mah *fine grained.*

Ayana Prasasti Muara Cianteun rupina can kénéh dijaga pisan, sedengkeun pahatan anu aya di jerona lalaunan mimiti ngiles. Prasasti Muara Cianteun ngawangun opal atawa batu lonjong, samentara rupi batuna nyaéta batu andesit anu mangrupa batuan beku sarta dijieun ti mineral lemes. Kandungan *silica* di jerona condong leuwih pendék. Saterusna, batu andesit biasana kacipta ti gunung bitu anu seuneuan sarta ahirna kabentuk di luhur permukaan bumi, sedengkeun eusi ti Prasasti Muara Cianteun acan junun dibaca sarta diartikeun sababaraha inohong sajarah lantaran bentukna anu galing saperti hurup sangkha.
kiri|jmpl|Prasasti Muara Cianten
Cacak kitu, ayana Prasasti Muara Cianteun tangtos waé wajib dirawat sarta dilanggengkeun lamun kabetot jang nempo sacara langsung. Sumawonten, saha baé nu rék néang éta batu kudu daék lalampahan sapanjang 19 kilométer ti dayeuh Bogor pikeun bisa nempo prasastina. Saha baé nu boga rencana jang naliti atawa ngadatangana, mangka bisa ngagunakeun tumpakan kikiping dua atawa kikiping opat supados bisa tepi ka Lembur Muara, Kabupatén Bogor demi bisa nempo Prasasti Muara Cianteun kalawan tangtos.

Prasasti perenahna sekitar 600 meter palebah kaler ti Prasasti Kebon Kopi, kalawan keletakan taneuh leuwih pendek 10 meteran. Objek aya keneh di tempat kawit, aya 2 meter ti gawir palebah barat daya Walungan Cisadane, lamun Walungan Cisadane sarta Walungan Cianten keur caah sarta ngaluap, prasasti kakeueum cai walungan sarta mindeng dipake minangka alas jang nyuci baju ku masyarakat sabudureun walungan.

Aliran walungan anu ngabantun keusik atawa batu-batu alit sarta alatan aktipitas jelema ngarusak pisan kaayaan objék ieu. Prasasti ieu luhurna  batu nu geus lemes sabab prosés penghalusan atawa gerusan cai walungan anu teras matak dadas dina wanci anu lami. Perkawis ieu can dipikanyaho sarta peryogi paniten seksama.

Saha waé henteu ngan maké tumpakan pribadi jang bisa anjog di lokasi, nanging ogé jang tumpakan umum anu sadia nanging réngsé aya di wewengkon Lebak tangtos waé panaliti nu rék nénjo batuna wajib neraskeun lalampahan kalawan ngagunakeun transportasi kikiping dua sepertos ojek pikeun bisa datang langsung ka lokasi kapanggihna Prasasti Muara Cianteun. Panaliti nu datang lain saukur nénjo batu ukuranana ageung anu bersejarah, nanging ogé naliti seratan anu aya di jerona anu teu junun diartikeun ku saha ogé tepi ka danget ieu. Eusi ti Prasasti Cianten tacan tiasa dibaca ku para ahli. Perkara kasebat dimargikeun abjad anu aya di batu prasasti ngawangun galing atawa mangrupi abjad Sangkha.

Prasasti dicutat dina hiji batu ukuranana luhur 140 sentimeter, paos 317 séntimeter sarta rubak 148 séntimeter. Prasasti ngandung gambar piktograp dina aksara gurat-gurat galing anu silih ngebeulit sarta geus aus pisan dugi ayeuna can tiasa diartikeun. Prasasti Muara Cianten tacan dipigawé panyalamatan, pamindahan ti keur walungan Muara Cianten ka lokasi anu langkung aman nyaéta di darat. Saterusna asup ka jalan babatuan kalawan médan anu ngahésékeun tumpakan anu ngaliwatana. Réngsé jalan berbatuan diliwatan, saha baé anu kaditu bakal nyanghareupan undakan anak tangga anu saeutik nangtawing.
jmpl|Prasasti Tugu dina Prangko 2008
Prasasti Pasir Awi henteu sepertos kaopat prasasti patilasan Tarumanagara lianna. Akses jalan ka lokasina ge ngaprihatinkeun. Jalanan berbatu kalawan tatangkalan rindang sarta semak belukar anu sepertos anyaman alam di sisi-sisi na mikeun gambaran sanes. Wanci ngaliwatan na sepertos nuju naekan gunung anu sepi. Euweuh pasilitas nu bisa dipanggihan, teu aya deui pitunjuk ka arah patilasan bersejarah ieu. Prasasti Pasir Awi tara dilirik ku wisatawan atawa panaliti. Padahal prasasti ieu ngabogaan peunteun jang elmu kauninga, atikan sarta kabudayaan.

Kapanggihna prasasti ieu teu pisan loba diungkap. Ngan waé di mana ayana geus dipikanyaho saprak 1864. Kapanggih kali kahiji ku saurang arkéolog kawit Walanda, ngarana N.W. Hoepermans. Dina prasasti ieu aya pahatan sapasang dampal suku anu ngadep ka arah kalér sarta wétan. Pahatan sarua ogé kapanggih di Prasasti Ciaruteun sarta Prasasti Keusik Jambu anu tempatna di Kacamatan Cibungbulan sarta Kacamatan Nanggung, Kabupatén Bogor. Pahatan dampal suku kasebat dianggap minangka dampal sukuna Sri Purnawarman raja ti Karajaan Taruma atawa Tarumanegara. Karajaan ieu kungsi jaya dina abad ka-4 dugi abad ka-7 Maséhi.
kiri|jmpl|Prasati Ciaruteun
Prasasti Jambu kapanggih mimiti warsih 1854 ku Jonathan Rigg dilaporkeun ka Dines Purbakala warsih 1947, nanging ditalungtik mimiti dina warsih 1954 Prasasti Jambu dipahatkeun dina batu kalawan wangun alami (sisi-sisi na ukuranana kirang langkung 2-3 méter).  Prasasti Jambu diwangun ti dua jajar aksara Pallawa anu disusun dina wangun seloka nalika Sanskerta kalawan metrum Sragdhara. Dina batu prasasti ieu ogé aya pahatan gambar sapasang dampal suku anu diturihkeun dina haturan luhur seratan nanging sapalih gambar dampal suku kiwa geus leungit sabab batu haturan ieu peupeus. Prasasti ieu nyebutkeun wasta raja Purnnawarmman anu maréntah di nagara Taruma. Prasasti ieu euweuh angka warsih sarta dumasar wangun aksara Pallawa anu dipahatkeun (analisis Palaeograpis) kira-kira asalna ti pertengahan abad ka-5 Maséhi. 

Teks: 

*śrīmāndāta kṛtajnyo narapatirasamoyahpurātarumayāṃnāmmāśrīpūrṇṇapracuraripuśarābhidyavikhyātavarmmātasyédampadavimbadvayamarinagarotsādanénityadakṣa. bhaktānāyandripānambhavatisukhakarasalyabhūtaṃripuṇāṃ*

Teu cukup diangkat, Joyo Miharjo dibéré gelar Sultan Muhammad Rafiudin sabab dianggap gaganti sultan terahir, nyaéta Sultan Muhammad Sofiyudin. Antara dua sultan éta boga silsilah katurunan, kacirina mah tina garis turunan ti Joyo Miharjo, carogéna Ratu Arsiah nu mana Ratu Arsiah téh adina Ratu Asiah., Kasultanan Banten dimekarkeun jadi aya opat bagéan jang dibikeun ka para turunan sultan, nyaéta:

###### Banten Lor 
Ieu wewengkon ayana di palebah kalér nu ayeuna mah jadi Kota Sérang, Banten anu lamun dispesipikeuna di Désa Banten, Kacamatan Kasemén. Banten Lor, sohor ku ngaran Banten Lama nu dicirian ku wangunan lila tilas Kasultanan Banten. Ieu wangunan geus jadi puseur ti karajaan jeung tempat cicingna sultan jeung kulawargana. Banten Lor henteu jol aya tina bagéan ti Kasultanan Banten, harita téh saacan abad ka-16, wawacan nu pataliana jeung Banten ngan saeutik dicutat dina sajarah. Aya carita, mimitina Banten masih mangrupakeun bagéan ti kakawasaan Karajaan Sunda, anu mana pamingpina Banten basa éta Prabu Pucuk Umum, putrana ti Prabu Sidaraja Pajajaran. Puseur dayeuh aya di Banten Girang nu kira-kira 3 kilométer ti palebah kalérna Kota Sérang. 

Asup abad ka-16, agama Islam lalaunan asup ka Banten nu dibawa ku Sunan Gunung Jati atawa kasohor ku ngaran Syékh Syarifudin Hidayatullah nu boga lalakon nyebarkeun Islam di Banten jeung sabudureunana. Ku Sunan Gunung Jati, pamaréntahan Prabu Pucuk Umum taun 1524-1525 M. Geus kitu, Sunan Gunung Jati nyieun Karajaan Islam di Banten ku cara ngangkat puterana nu ngaran Maulana Hasanudin dijieun Sultan Banten nu kahiji boga kawasa 18 taun (1552-1570 M). Tina carios Sunan Gunung Jati, puseur dayeuh anu asalna di Banten Girang ngalih ka Surosowan Banten Lama. Tah dina ngalih puseur dayeuh, ngaran Banten Lor jadi dipikanyaho ku urang Banten.

Runtuhna Keraton Surosowan nu kahiji basa taun 1680, basa aya perang antara Sultan Agung Tirtayasa jeung Sultan Haji. Saanggeusna Sultan Haji bisa naék tahta ku sabab dibantuan ku VOC *(Vereenigde Oostindische Compagnie)*, Keraton Surosowan dibenerkeun. Sultan Haji ménta tulung ka arsitek urang Walanda nu ngarana Hendrik Laurenzns Cardeel supaya bisa dibenerkeun deui keratona. Kaancuran nu kadua, aya dina taun 1680 basa keraton diancurkeun ku pasukan Walanda pingpinan Herman William Daendels.

###### Banten Kulon 
Ayeuna mah, ieu wilayah asupna ka Ujung Kulon, Pandeglang nu tina ngaranna ogé geus mangrupakeun wewengkon pangkulonna Pulau Jawa nu boga lega 128.297 kilométer. Banten Kulon ciri hasna neundeun rupa-rupa sato nu dijagaan ku pamaréntah, harita kungsi aya carita di Banten Kulon aya rékaman ti petugas Taman Nasional Ujung Kulon nu nempokeun aya maung di padang panggembalaan Cidaon. Ieu maung boga ngaran latin *Panthera tigris sondaica*, matak reuwas sasaha sabab sato nu keur ngadahar banténg éta téh geus kaasup sato punah ti taun 1994.

###### Banten Tengah 
Siga wewengkon Banten nu séjén nu neundeun sisimpenan sajarah, Banten Tengah ogé boga titinggaleun ti jaman batu. Wangunan jaman batu ieu bentukna punden berundak, ngarana Lebak Sibedug nu ayana kira-kira diwangun jaman umat manusa hirup geus nyicing, hartina geus lain néangan kadaharan deui. Ieu titinggaleun kaasup dina jaman prasejarah latar kabudayaana mégalitikum sanajan asupna mah néolitikum. Wangunan pundén berundak boga genep téras ku sababarahiji altar jeung batu nu nangtung dina térasna. Tepi ka ayeuna, ieu wangunan geus dijadikeun situs, nyaéta Situs Lebak Sibedug jaman néolitikum (2500-1500 saacan maséhi). Pungsina ieu situs harita ku karuhun dijadikeun panghormatan ka roh-roh sesepuh harita. Kolot baheula boga kapercayaan, ku ngajadikeun panghormatan, alam Banten Tengah bisa kajaga tina bencana jeung loba kajongjonan jang masyarakat.

###### Banten Kidul. 
jmpl|Thomas Stamford Raffles
Baheulana ibukota Banten Kidul ayana di Cilangkahan ku sabab pamaréntahanna dipingpin ku bupati nu didatangkeun ku Gubernur Jendral Inggris Thomas Stamford Raffles, nyaéta Tumenggung Suradilaga. 

Basa kapamingpinan Tumenggung Suradilaga, Karésidénan Banten dibagi-bagi dumasar kana Surat Keputusan Komisaris Jenderal Nomor 1, *Staatsblad* Nomor 81 tahun 1828. Anu mana Karésidénan Banten dibagi jadi 3 kabupaten, nyaéta: 

* Kabupaten Serang
* Kabupaten Caringin
* Kabupaten Lebak

Geus dibagi jadi kabupaten, Lebak dipecah deui nu mana jadi boga babatesan *district* jeung *onderdistrict*, nyaéta:

* *District* Sajira, wewengkon ieu kaasup *Onderdistrict* Ciangsa, Somang jeung *Onderdistrict* Sajira,
* *District* Lebak Parahiang, wewengkon ieu kaasup *Onderdistrict* Koncang jeung Lebak Parahiang.
* *District* Parungkujang, wewengkon ieu kaasup *Onderdistrict* Parungkujang jeung Kosek,
* *District Madhoor* (Madur) wewengkon ieu kaasup *Onderdisrict* Binuangeun, Sawarna jeung *Onderdistrict Madhoor* (anu sok disebat Madur ogé).
Tumenggung Suradilaga anu kakoncara ogé ku ngaran Raden Muhammad boga tanggal waler langsung ka Residén Banten nu geus aya di handapeun Inggris, hartina lain ka Kasultanan Banten deui. Kasultanan Banten ngalaman peupeus patempatan saprak Walanda asup, nyaéta di taun 1816. Dina taun sakitu ogé, Joyo Miharjo nu kasohor ku ngaran Muhammad Rafiudin dilesotkeun tina gelar sultan. Saanggeus kitu, kabéh bupati nu diangkat ku Inggris diganti ku Walanda. Kawas kieu susunan gaganti bupati ti pihak Walanda, Banten Kidul nu dipingpin ku Tumenggung Suradilaga diganti ku Tubagus Jamil. Boga gelar Tubagus hartina ieu jelema putra Sultan Banten Abul Mahasin Muhammad Syifa'u Zainul Abidin.

Geus disebutkeun di luhur yén Kabupaten Lebak ibukotana Kacamatan Rangkasbitung. Salian tina kacamatan, Rangkasbitung dipungsikeun ogé jadi kota, ku kituna ieu wilayah kasebutna kecamatan kota. Henteu jol aya, kota kacamatan Rangkasbitung geus aya ti jaman Walanda. 

Sabada harita, ratusan taun kamari, Rangkasbitung geus dijadikeun kota satelit nu kaasup maju di jaman éta. Ieu kota kacamatan boga ciri has, nyaéta cara mekarkeunna dumasar kana sistem karajaan. Lamun geus dumasar kana cara karajaan, rupa-rupa pangwangunan kota kawas alun-alun, masigit, jeung pendopo tangtu dijadikeun puseur dayeuh.

#### Bates Wilayah 
jmpl|Samudra Hindia
Kabupatén Lebak boga sababarahahiji wilayah anu babatesan boh jeung kabupatén, propinsi, atawa samudra, nyaéta: 

## Géograpi 
Sacara geograpis, Kabupatén Lebak aya dina posisi 106 0 00’-10602 21’ Bujur Timur jeung  5 0 -100 00’ Lintang Selatan. Geograpisna ieu wewengkon, dipangaruhan ku pagunungan kawas Pagunungan Kendeng nu ngabeulah Lebak Kalér jeung Lebak palebah Kulon. Ku ayana Gunung Kendeng, kontur taneuh di Kabupatén Lebak kaasup datar jeung aya gelombang katambah pariasi luhurna antara 0-1000 meter di luhur permukaan laut (dpl). Lamun dirinci deui, keluhuranna 0-200 meter luhureun laut sabudureun basisir, 201-500 meter luhureun laut Lebak tengah, 501-1000 meter luhureun laut Lebak kidul.

Kabupatén Lebak ngawengku lega tepi ka 304.472 hektar.

#### Iklim jeung Hidrologi 
Kabupaten Lebak ku sabab deukeut ka basisir boga iklim nu dipangaruhan ku angin Muson jeung La Nina. Cuaca lolobana dipangaruhan ku angin baratan ti Samudra Hindia jeung Benua Asia dina usum ngijih. Salian ti éta, aya angin timuran dina usum halodo. Curah hujan diitung sataunna tepi ka 2.000-4.000 mm kaasup suhu udara antara 20°-32°C.

## Pamaréntahan 
Dumasar kana Peraturan Bupati Lebak Nomer 129 Taun 2020 ngeunaan susunan organisasi, tugas jeung pungsi, ogé tata kerja kecamatan di sabudureun pamaréntah Kabupatén Lebak, samudaya pingpinan di jero pamaréntahan boga tugasna masing-masing. Pingpinan daérah ieu, nyaéta bupati nu mingpin urusan pamaréntahan di mana kabéh wewenang jadi urusan otonom. Di handapeun bupati aya sekretaris daérah, saenggeus sekretaris daérah aya kecamatan, kelurahan tepi ka handapeuna mangrupakeun kelompok jabatan pungsional.

#### Kacamatan 
Daptar kacamatan jeung kelurahan di Kabupaten Lebak Sakieu mah hasil tani di Kabupatén Lebak kaasup alus lantaran ditempo tina hasil Indeks Pembangunan Manusia (IPM) Kabupaten Lebak panghandapna dibandingkeun dalapan kabupaten kota nu lain di Propinsi Banten taun 2022.

Produk Domestik Régional Bruto, nu matak jadi ujung pilar itung-itungan ékonomi daérah ieu. Dina hasil ukuran panalitian, aya sababarahahiji séktor nu stratégis nyieun ékonomi kompetitip, nyaéta: séktor pertanian, séktor wangunan jeung konstruksi, sarta séktor bank didukung ku lembaga keuangan nu séjén. Aya ogé hiji séktor unggulan di Kacamatan Wanasalam nu kaasup kritéria séktor maju pesar, sektor basis, jeung bisa pasaing-saing jeung patempatan lain. Nu maju di Kacamatan Wanasalam ayana di séktor pertanian. 

Suku Baduy boga cecekelan nu ketat pisan lamun geus patali jeung adat istiadat, tapi lain hartina kakurung dina padukuhan sabab padusunan di Baduy enya gé dijaga pisan kudu angger aya dina kaayaan kampung nu pernahna boga sabudureun imah tina awi. Ku lantaran masyarakat Baduy hirupna sauyunan nu matak singkah éta imah awina padeukeut-deukeut. Tina cara kieu nempokeun Baduy ngajaga ogé tina sababarahahiji pantangan nu ampir sarua jeung tabu. Salah sahijina masyarakat luar Baduy teu meunang asup ka sabagéan tempat atawa teu meunang sembarang moto bisi jadi matak ka hareupna. 

Salian ti katalian sohor masyarakat Baduy, beungharna Lebak ogé didukung ku bentang alamna nu éndah tur lega ti jaman karajaan. Ku kituna, pamaréntah Kabupatén Lebak inpéstasi kana sumber pariwisata, kawas basa Inpentarisasi Toponim Budaya nu dijadikeun agenda penting ngeunaan pangmekaran wisata. Beungharna budaya ti Lebak bisa ditempo dina kategori di handap ieu: 

##### Atraksi Kasenian 
jmpl|Dogdog Lojor jaman Walanda

###### 1. Dogdog Lojor 
Ngaran "dog dog" nu jadi idéntitas kasenian ieu dibawa tina sora alat musikna sorangan nu ngaluarkeun sora dog dog. Tina éta, ngaran dog dogna dipaké tepi ka ayeuna pikeun kasenian has Banten. Sora dog dog ayana tina alat musik anu ditepak atawa ditabuh. Lamun ngaran lojorna mah asli ti Basa Sunda anu boga harti panjang ti ukuran alat musikna.

Alat musik dogdog, dijieun tina kai nu bentukna silinder manjang di mana tengahna dijieun liang leutik atawa rongga. Dina dua tungtung rohangan jero alat silinder éta henteu sarua sabab tungtung anu hiji boga diaméter kira-kira kana 15 séntiméter, lamun tungtung nu séjén diaméterna kira-kira 13 séntiméter. Lamun ditenjo jumlah panjangna kurang leuwih 90 séntiméter. Palebah tungtung buleud nu leuwih gedé biasana ditutupan ku kulit embé nu geus meunang ngagaringkeun. Geus kitu, dicacag maké awi nu dipaseuk atawa dibaji pikeun bisa nyetel sora nu bisa kaluar. Ieu alat musik dimekarkeun budayana di wilayah Banten Kidul, lamun teu di Kabupatén Lebak, nya di Kabupaten Pandeglang. Nu matak jadi ciri has lantaran ieu kasenian make angklung buhun.jmpl|Debus Banten

###### 2. Debus 
Kasenian ieu jadi salah sahiji has urang Banten lantaran ngandung pamaké nu teu kawas biasana. Debus nyaéta kasenian tradisional ti Propinsi Banten nu nempokeun atraksi kekebalan awak jelema ngalawan rupa-rupa banda nu kacida seukeutna. Ngaran debus ogé teu bisa lesot tina istilah Bahasa Arab nyaéta "dablus" hartina téh tungtung sanjata nu seukeut. 

Hiji pintonan kasenina debus ngandung unsur seni oge unsur agama, kaduana dihijikeun ku élmu kabaténan nu kasebutna gé nuansa magis. Dina mangsa harita, jaman Kasultanan Banten, debus dipaké cara nyebarkeun agama Islam di wewengkon dinya. Asup ka pamaréntahan Sultan Ageng Tirtayasa, debus dipaké jang ngompa sumanget rakyat dina ngalawan urang Walanda. Ngan, beuki ka dieu, kakawasaan Sultan Ageng Tirtayasa teu salilana kuat sabab kungsi digantikeun ku Sultan Rafiudin nu matak ieu kasenian leungit. 

Asup deui kana taun 1960-an, kakara debus bijil deui ku cara jadi pintonan hiburan warga sabab lamun dipaké maséaan jelema geus teu meunang ku hukum nu lumaku dina Orde Baru. Ceuk urang Banten mah asal-usul debus mimitna kapanggih ti kasenian Al Madad anu boga sababarahahiji perkara nu sarua. Beuki ka dieu, jumlah kelompok kasenian Al Madad teu saloba kelompok kasenian debus. Jadi tina carita ieu, debus asup ka jaman modern carana mekar di padépokan, nyaéta silat. Tepi ka danget ieu, aya anggapan di masyarakat ditu lamun unggal pamaén debus geus tangtu bisa silat, tapi henteu unggal nu bisa silat bisa jadi pamaén debus. Anggapan éta bijil di masyarakat sabab loba gerakan silat nu dasarna tina gerakan atraksi debus nu matak duanana teu bisa dilésotkeun. Ayeuna, kelompok kasenian debus biasana bakal nginduk ka padépokan silat.
kiri|jmpl|Latihan Jaipong
Ditempo tina unsur di jero kasenian ieu, aya dua bentuk seni, nyaéta Jaipongan jeung drama. Atraksi kasenian diayakeun ku cara bentuk carita, ceuk urang sastra mah babad jeung roman téa. Carita babad dicokot tina caritaan heubeul (klasik) nu ngandung unsur kasajarahan jeung kapercayaan. Lamun caritaan roman ngandung kisah kahirupan sapopoé. Kasenian nu ayana di Kampung Babakan Pasir Nangka, Kacamatan Curug Bitung ieu neundeun warisan ti karuhun mangrupakeun seni nu bisa nempokeun makna simbolik.

Istilah Guradog, dipaké jang méré idéntitas kampung nu boga asal silsilah kata ogé nyaéta mantog. Mangsa harita ceuk karuhun di Guradog, aya warga nu keur nyiar ngaran jang ngaran kampungna. Péktéh ditéang kaditu kadieu acan kapanggih, geus kitu mah mantog wéh. Mantog hartina balik deui lantaran teu kapanggih naon nu ditéangna. Aya paribasa kieu:

'Baheula maranehna kaditu kadieu néangan ngaran, tapi teu beubeunangan tuluyna mantog, nya ahirna ngaran mantog teh dipake keur ngaran anu di téangan téa nyaéta guradog wé nepi ka ayeuna.'

Ti saprak aya paribasa kitu ka hareupna istilah mantog dimekarkeun pikeun jadi Guradog. Kasenian ti wewengkon ieu beda jeung topéng di tempat séjén kawas Indramayu jeung Cirébon lantaran lamun ti Kasepuhan Guradog mah lain kasenian asli ti dieu, nalika leuwih ka akulturasi Kabupatén Sérang jeung Rangkasbitung. Jadi aya pataliana jeung daérah Kérésék Kabupatén Sérang sabab di ditu loba pakumpulan jeung tokoh seni topeng nu ngarana “Murta” jeung “Konah.” Duanana ngahiji dina hiji pakumpulan kasenian topéng nu ayana di Sérang tadi.

Réngsé ngalawak saterusna kadenge tembang Dermayon dituluykeun tembang jalan. Tembang ieu teh pembuka acara kanggo ngalengkah ka tahapan carios atawa lakon. Selanjutnya para tukang bodor dina tahapan lakon atawa carios badé robah kaayaan pembantu ‘badéga’. Ditutup kalawan tembang Karatagan anu wirahma ampir sarua kalawan tembang jalan. Tembang Kratagan eta minangka panutup acara kasenian Kedok. Mengawali seni ibing Jaipong minangka tahapan kahiji dina kasenian Kedok, dibuka kalawan kidung bubuka.

Kasenian Topéng anu aya dina balarea Kasepuhan Guradog, ngan dipikawanoh ku balarea kira-kira sepertos Kabupaten Lebak,Rangkasbitung, sarta Kabupaten Serang Propinsi Banten. Kanggo balarea di jabi eta, kasenian Kedok wujudna sindang siur aya anu mengidentikkeun kalawan ibing Kedok ti Kabupaten Indramayu sarta Cirebon,aya deui anu nyaruakeun na kalawan Kedok Monyet (Doger Monyet). Perkawis ieu ngabuktoskeun yen hal mekar kasenian Kedok tacan menyebar sarta dipikawanoh ku balarea anu tebih sepertos Propinsi Jawa Kulon, DKI Jakarta, sarta Lampung.

Kasenian Topéng béda kalawan Kasenian Ibing Kedok sarta Kasenian Kedok Monyet (Dogér Monyét). Kasenian Topéng mangrupa wangun kasenian anu di jerona ngandung unsur musik, ibing, lawakan, sarta lakon atawa carios. Musik dina kasenian Topéng ngagunakeun instrumen Jaipong, kitu ogé dina tariannya. Dituluykeun kalawan pintonan lakon atawa carita. Carios anu dipidangkeun dibagi barobah kaayaan dua rupi nyaéta Babad sarta carios Roman.

###### 4. Kerompong 
###### 5. Kuda Lumping 
###### 6. Pencak Silat 
###### 7. Reog Ponorogo 
jmpl|Angklung Baduy

###### 8. Angklung Buhun 
Ampir sarua jeung angklung nu séjén, angklung buhun ngandung ciri has nu katempo dina pangbéda lantaran angklung buhun mah dipakekeun batang paré. Kasenian ieu mangrupakeun panglengkep tina updacara ritual paré, kawas ngaseuk atawa Sérén Taun. Upacara adat sérén taun mangrupakeun salah sahiji tradisi dina masyarakat Sunda Banten nu teu bisa leupas tina unsur magis jeung sakral. Unsur sakral éta dibentuk tina tahapan ritual nu pokus dina iringan sora instrumen musik. Di antara instrumen lalaguan prosesi adat sérén taun, aya hiji alat musik awi nu disebat angklung buhun.

Tah, tina ieu katempo ciri has angklung ti Lebak. Angklung buhun boga ciri has ditempo tina bentukna nu leuwih gedé tina angklung biasa. Bahan dasarna ogé, dijieun tina bambu apus nu matak sora tina angklung buhun leuwih tarik. Sora angklung buhun, lamun diperhatikeun leuwih kasar sabab boga liang resonansi anu leuwih gede ti batan Angklung Padaéng (sohor ku ngaran Angklung Ujo). Ciri has nu lain, aya dina pernak-pernik luhureun angklung sabab aya batang paré nu ditalikeun tepi ka ngabentuk rumbé-rumbé kawas daun kalapa ngora. Ngaran buhun asalna tina Basa Sunda nu hartina kolot atawa kuno. Ngaran ieu ngarépréséntasikeun sajarah panjang patali jeung masyarakat Baduy dina jero alat musik éta. Ku saab kitu, kasénian ieu dianggap ngandung makna penting dina mertahankeun budaya masyarakat Baduy. 

Pamaén angklung buhun kudu pisan lalaki sabab anggota pamaéna mangrupakeun seniman buhun. Jumlah pamaén angklung buhun aya dua welas urang, jumlah éta disesuaikeun jeung jumlah alat musik angklung nuhun nu sadia. Tina jumlah dua welas urang éta, salapan di antarana pamaén angklung jeung tiluan urang pamaén bedug. Dina atraksi pintonana, para pamaén angklung buhun maké busana has masyarakat Baduy. Busana éta di antarana mangrupakeun baju lengan panjang jeung calana péndék warna hideung. Salian ti éta, aya iket jang hulu tina kaén anu dibedakeun saeutik warnana ti batan baju nu lain. 

===== Situs Cagar Budaya Kompleks situs itu nu kaasup jaman kabudayaan mégalitik mangrupakeun situs nu aya tingkatan rupa-rupa. Tingkatana aya nu batu nangtung, batu datar, jeung tahta baru nu ngandung pundén berundak palebah pangsakralna. Ditempo tina kabéh wangunan, titinggaleun budaya di situs ieu nempokeun hiji kompleks anu rapih boga struktur nu ngandung tilu pundén lamun ditilik ti kulon ka wétan beuki luhur. Pundén nu kahiji di kulon mangrupakeun bagéan rohangan panghadapna lamun dibandingkeun jeung pundén kadua jeung katilu. Punden kadua ayana di tengah jeung nu katiluna mah intina, puseur nu ayana di wétan ku posisi pangluhurna.  
jmpl|Bijih Emas
Ngaran anu kasebut manggihan indikasi tamper emas di wewengkon Bayah, Cimandiri, sarta Cikotok. Sedengkeun eksplorasi geologi sarta panalungtikan anu husus ngeunaan kandungan warsih 1924-1936. Pangwangunan Tambang Emas Cikotok lumangsung salila tilu warsih, saprak 1936 dugi 1939. Anu ngawengku pangwangunan raramat lori gantung (kabelbaan), pabrik pengolahan sarta pasilitas-pasilitas tambang jeung padumukan jang pupuhu pausahaan sarta pagawé tambang. Bijih emas di wewengkon Cikotok, Cirotan sarta sakurilingna dipigawé ku W.F. Oppenoorth. Dina warsih 1939, Pabrik Pasirgombong mimiti produksi kalawan ngokolakeun bijih ti Tambang Emas Cikotok sarta Cipicung. Produksi kasebat lumangsung dugi peupeus perang Dunya 1 sarta asupna Jepang ka Indonesia dina warsih 1942. Mangsa pendudukan Jepang (1942-1945), panambangan angger mapan sarta dipigawé ku pausahaan Jepang nyaéta Mitsui Kosha Kabushiki Kaisha di lokasi tambang Cirotan kalawan tujuan utamana meunang konsentrat timah hideung (timbal) anu mangrupa bahan lulugu, poko mesiu 

Sanggeus Tambang Emas Cikotok ditutup, sagala rupa pasilitas dirubuhkeun sarta diancurkeun kaasup lori gantung. Rorodan-rorodan ayana transportasi lori gantung di wewengkon Tambang Emas Cikotok nyaéta struktur pondasi stasiun lori gantung, struktur pondasi tihang kabel lori gantung, sarta tihang-tihang urut lori gantung anu dimangpaatkeun minangka tihang raramat listrik tegangan luhur. Dina mangsa meujeuhna jaya Tambang Emas Cikotok, moda angkutan lori gantung minangka ngangkut kenging tambang di Tambang Emas Cikotok. 

Unggal inditna jumlah lori anu dikirim ti Pasirgombong ka Cikotok atawa Cirotan antara 6 dugi 9 lori. Tepi di stasiun tujuan, nyaéta Cikotok atawa Cirotan, lori-lori kasebat geura-giru dilebetan ku beubeulahan bijih emas anu geus ditampung di bak panandean. Saban lori sanggem ngunjalan beungbeurat seberat 600 kilogram. Sanggeus caos, lori-lori kasebat dipulangkeun balik ka Stasiun Pasirgombong jang ka hareupna dikokolakeun dugi ngahasilkeun konsentrat emas sarta pérak.

##### Banda Cagar Budaya

Istilah “mantog” beuki kadieu disampurnakeun jang ngarobah kaayaan “guradog” anu maranéhanana ngajdikeun minangka wasta lembur nyaéta Lembur Guradog. Wasta lembur anu ngarujuk kana imah di Guradog ngabogaan sasaruaan boh wangun atawa bahan nyaéta hateup anu bahana ti injuk atawa daun kawung. Dinding ti bilik atawa anyaman awi, tihang sarta palang ti kai sarta awi, sarta titincakeun dijieun ti palupuh nyaeta bilah awi anu dibelah saterusna diratakeun. Kabehna ieu nyieun imah tradisional. Tuluy kira-kira warsih 1980-an lumangsung kahuruan anu matak tutung sakumna wangunan. Ka hareupna pangwangunan di Lembur Guradog teu aya keharusan ngawangun imah kalawan arsitektur tradisional. Warga dibéré kabébasan ngawangun imah luyu kahayangna séwang-séwang. Ngan hiji imah anu henteu meunang robah kaayaan permanén atawa bergaya modern nyaéta imah wawakil pupuhu adat. 
60. Leumeung

61. Leupeut Gipang 

62. Kue Cucur 

63. Kue Jojorong 

64. Kue Pasung 
jmpl|Opak has Urang Sunda
65. Opak
jmpl|Rangginang
66. Rangginang 

67. Angeun Lada

68. Emping Melinjo

69. Keceprek

70. Gula Aren Batok

71. Emping Jengkol

72. Kue Apem 

73. Balok Menes

74. Rabeg

75. Sate Bandeng

76. Sangu Sumsum

77. Sambel Burog

78. Sate Bebek Cibeber

79. Gerem Asem 

80. Ketan Bintul

81. Pecak Bandeng

82. Sangu Belut

83. Laksa Tangerang

Salian anu geus disebutkeun di luhur, budaya Lebak aya nu disebut Ngatir. Budaya ieu mangrupakeun kacampuran tina jaman Kasultanan Banten sabab aya pataliana jeung Islam. Dina Ngatir, masyarakat uluh biung paganti-ganti hancengan nu eusina rupa-rupa kadaharan. Ngatir diayakeun dua kali sataun, Robiul Awal jeung Nufsu Sya'ban. Masyarakat ting tarorojol ka masigit bari babawaan, nu disebut hancengan.

Eusi hancengan nyaéta wadah boboko gedé nu dijieun tina anyaman awi, nu mana éta boboko geus dieusian sarupaning kadaharan asak. Kadaharan meunang ngolah ibu-ibu di lembur pikeun bisa kari didahar, biasana aya sangu, urab, kacang panjang, lalab, daging,epi ka bakakak hayam saékor. Ieu budaya téh boga tujuan nu dianggap luhur sabab ceuk masyarakat ditu ngamuliakeun nilai nu aya dina agama Islam, ogé ngamuliakeun kanjeng Nabi Muhammad.

##### Tatanén Urang Lebak 
Patalian kénéh sareng kadaharan, éta téh lobana meunang tatanén nu ngahasilkeun rupa-rupa pepelakan. Masyarakat Lebak boga cara sorangan jang nangtukeun wanca. Mimitina, wanca tani ditangtukeun ku hasil musyawarah jeung kolot di lembur. Kudu dimusyawarahkeun jeung sepuh sabab bakal patali jeung tetekon ka para leluhur, geus kitu karék bisa kanyahoan wanca panén nu ditempo kana kondisi paré oge cuaca nu keur usum kawas halodo atawa ngijih. Daérah nu kasohor boga cara tani anu hadé di Lebak, salah sahijina di Kasepuhan Cicarucub, Desa Neglasari, Kacamatan Cibeber.

Tatanén ogé teu bisa unggal wanca sabab aya deui musyawarah jang nangtukeun moé paré, di mana saanggeusna musyawarah, warga bakal nuluykeun sababarahahiji uaran ka incu putu. Istilah incu putu hartina masyarakat anggota kasepuhan, saanggeus diuaran engké warga tunduk kana hasil pangaweruh Abah, atawa Olot, sesebatan nu biasana digerokeun ka anu pangsepuhna.

## Galeri 

File:View of Banten, 1706.jpg|Banten Taun 1706
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Samenvloeiing van de rivieren Ciberang en Ciujung bij Rangkasbitoeng TMnr 60016560.jpg|Walungan Ciujung
File:MUS Koin Kesultanan Banten 1596-1640; 1.jpg|Koin Kesultanan Banten 1596-1640
File:Prasasti Dalung Kuripan versi duplikat.jpg|Duplikat Prasasti Dalung Kuripan jaman Sultan Maulana Hasanudin
File:Bird’s-eye View of the City of Bantam de Bry.jpg|Potret *the City of Bantam* meunang de Bry
File:Woning (rechts) van zendeling-arts A. A. Pennings en het door hem gebouwde ziekenhuis (midden) te Lebak bij Rangkasbitoeng, KITLV 118390.tiff|Imah (katuhu) dokter misionaris A. A. Pennings jeung rumah sakit (tengah) nu diwangun di Lebak deukeut Rangkasbitung
File:Adriana Pennings-Dijkman met haar baby en andere kinderen v.l.n.r. Hermine, Elisabeth en Pieter te Lebak bij Rangkasbitoeng, KITLV 118381.tiff|Adriana Pennings jeung anakna ti kénca ka katuhu Hermine, Elisabeth jeung Pieter te Lebak di Rangkasbitung
File:Regent van Lebak in gebed bij Rangkasbitoeng, ter gelegenheid van de opening van de spoorwegaanleg van de lijn Batavia naar Bantam, KITLV 106181.tiff|Bupati Lebak keur ngadu'a di Rangkasbitoeng, dina raraga bubuka pangwangunan jalur Batavia ka Bantam
File:Een Engelsman met Dick en Griet van Dale naast een auto te Lebak, KITLV 116979.tiff|Urang Inggris jeung urang Walanda nangtung gigireun mobil di Lebak
File:Woning van zendeling-arts A. A. Pennings en zijn gezin te Lebak bij Rangkasbitoeng, KITLV 118389.tiff|Imah misionaris ogé dokter, A. A. Pennings di Lebak deukeut Rangkasbitung
File:Anak-Anak Suku Baduy Dalam.jpg|Barudak Suku Baduy
File:Two Baduy Luar women, Indonesia.jpg|Ibu-ibu Suku Baduy
File:Baduy Village House.jpg|Imah Urang Baduy
File:Baduy Dalam.jpg|Perkampungan Baduy Jero
File:Bangunan Lumbung Padi Tradisional Warga Baduy.jpg|Wangunan Leuit Tradisonal Baduy