Z

**Z** ialah hurup Latin modérn anu ke-26 sarta pamungkas, disebut **zed**, dibaca [zɛd]. Di Amérika, Z disebut **zi**, dibaca [ziː].

## Sajarah
### Semit
Hurup Z asalna ti hurup Yunani *zeta*, anu diturunkeun ti hurup Proto-semitik (Semitik mimiti). Ngaran hurup Semitik asalna nyaéta zayin, anu meureun bermakna "pakarang", sarta mangrupa hurup katujuh dina abjad kasebut. Hurup éta kawas pelafalan z dina basa Inggris sarta Perancis, atawa kamungkinan badag kawas sada konsonan gesek /d͡z/ dina basa Italia.

### Yunani
Wangun Z (hurup leutik: ζ) Yunani mangrupa baraya deukeut hurup Fénisia I, sarta wangun hurupna dina prasasti-prasati tetep tahan sapanjang jaman kuna. Urang Yunani ngagerona *zeta*, sarta ngaran kakara dijieun dumasar hurup ieu nyaéta *eta* (η) sarta *theta* (θ).

Dina basa Yunani mimiti di Athéna sarta Yunani Kulon Sagara, hurup éta melambangkan sada /dz/; dina basa Yunani Attika, ti abad ke-4 SM nepi ka saterusna, hurup éta bisa melambangkan /zd/ atawa /dz/, sarta dina kanyataanana euweuh konsénsus anu nengetan masalah ieu. Dina dialek séjénna, kawas Eléa sarta Kreta, simbol éta kungsi dipaké pikeun nandakeun sada *th* bersuara sarta nirsuara dina basa Inggris (IPA: /ð/ sarta /θ/). Dina dialek umum (basa Yunani Koine) anu ngagantikeun dialek tiheula, ζ melambangkan sada /z/, sarta tahan nepi ka basa Yunani Modérn.

### Étruska
Dina alfabet Étruska, hurup *Z* meureun nandakeun sada konsonan gesek /ts/; dina basa Latin ogé, /dz/.

### Latin
Dina basa Latin mimiti, sada /z/ robah jadi /r/ alatan rhotasisme ku kituna hurup anu melambangkan sada /z/ jadi henteu kapaké. Mangka kira-kira taun300 SM, hurup *Z* disingkirkan ku Censor Appius Claudius Caecus, tuluy tempatna mimitina digantikeun ku hurup anyar, *G*.

Dina abad kahiji SM, hurup Z dilarapkeun balik ka dina alfabét Latin sangkan nandakeun sada *zeta* Yunani kalayan leuwih pas batan penulisan *S* di mimiti kecap sarta *ss* di tengah kecap anu dilarapkeun saméméhna, conto: *sona* = ζωνη, "tali cangkéng"; *trapessita* = τραπεζιτης, "bankir". Hurup ieu ngan mecenghul dina kecap-kecap pinjaman Yunani, sarta *Z* babarengan *Y* mangrupa dua hurup anu diinjeum ku bangsa Romawi ti alfabét Yunani.

Dina Basa Latin Vulgar, hurup *zeta Yunani* nampaknya nandakeun sada (/dj/), sarta saterusna (/dz/); *D* dipaké pikeun sada /z/ dina kecap-kecap kawas *baptidiare* minangka ganti *baptizare* ("baptis"); sabalikna *Z* dijadikeun tanda sada /d/ dina wangun-wangun kawas *zaconus* pikeun *diaconus* ("paderi"); sarta *zabulus* pikeun *diabulus* ("iblis"). *Z* ogé mindeng ditulis minangka gaganti konsonan *I* (nyaéta, *J*, IPA: /j/) kawas *zunior* pikeun *junior*, 'leuwih ngora'.

Di mangsa saméméhna, alfabét basa Inggris anu dipaké ku barudak henteu dipungkas jeung *Z*, melainkan kalayan *& atawa simbol tipografi anu nyarupaanana.

### Wangun Z

Image:Z-small-VA-64x88.svg|Hurup *z* leutik kawas anu diajarkan di sawatara sakola dasar di Jerman
Image:Z-small-Variante.svg|Wangun *z* tipe hurup Antiqua 

Wangun séjén ti hurup Z anu asalna ti tipe hurup Goth sarta Blackletter Modérn Mimiti nyaéta "z berekor". Wangun hurup z berekor ieu ngagabung jeung wangun hurup s panjang, jadi ligatur ß dina éjahan basa Jerman.

Hiji wangun variasi Z berekor nyaéta *Ezh*, diasupkeun dina Alfabét Fonétik Internasional minangka tanda sada konsonan desis pascarongga-huntu bersuara (IPA: [Ʒ]).

*Z* dina tipe hurup Antiqua bisa jiga jeung sipat anu ngagambarkeun angka 3 dina tipe hurup séjénna.

Unicode netepkeun titik kode pikeun "BLACK-LETTER CAPITAL Z" sarta "FRAKTUR SMALL Z" dina lajur *Letterlike Symbols* dina *Mathematical alphanumeric symbols*, unggal dina U+2128 ℨ sarta U+1D537 𝖟.

## Pamakéan
Dina basa Malayu, hurup "z" berbunyi konsonan desis rongga-huntu bersuara anu aya dina kecap-kecap pinjaman basa Arab, Persia sarta Éropa; contona: "ziarah", "zapin" sarta "zoo", kitu ogé jeung basa Inggris kawas dina omongan "zip", "realize" sarta sajabana. Adakalanya dina basa Inggris, "z" mawa sada konsonan desis pascarongga-huntu bersuara (IPA: [Ʒ]) kawas dina kecap "azure".

Dina basa Italia, hurup Z nandakeun dua foném, nyaéta /ts/ sarta /dz/; dina basa Jerman, hurup Z melambangkan /ts/; dina basa Spanyol Castellano /θ/ (nyaéta *th* dina kecap *thing'' basa Inggris), tapi dina dialek séjén (Amérika Latin, Andalusia) sadana /s/.

Dina sistem pinyin basa Mandarin "z" disebut [ts]. Dina romanisasi basa Jepang ogé, hurup z nandakeun sada [z] sarta [dz].

Sistem IPA maké simbol [z] pikeun konsonan desis rongga-huntu bersuara. Dina basa Inggris, sawatara hurup S dilafalkan /z/, kawas dina kecap "closed".

## Kode komputasi
## Tempo ogé
* Zed
* Zee
* Ž
* Ź
* Ż
* Ezh
* Ƶ
* Zzz
* З, з - Ze (huruf Cyril)