Acéh

*Acéh pindah ka kaca ieu. Keur kagunaan séjénna, tempo Acéh (disambiguasi).*

**Nanggröé Acéh Darussalam** nyaéta hiji **Daérah Istiméwa** satingkat propinsi nu aya di Pulo Sumatra sarta mangrupa propinsi pangkulonna di Indonésia.

Daérah ieu wawatesan jeung Teluk Benggala di beulah kalér, Samudra Hindia di beulah kulon, Selat Malaka di beulah wétan, sarta Sumatra Utara di beulah kidul jeung kidul-wétan.

## Sajarah 
:*Artikel utama: Sajarah Acéh*

Dina mangsa kakawasaan Sultan Iskandar Muda Meukuta Perkasa Alam, Acéh mangrupa nagara anu beunghar tur makmur. Numutkeun tukang ngalalana urang Perancis anu sumping dina mangsa kajayaan Acéh harita, kakawasaan Acéh nepi ka basisir kulon Minangkabau. Kakawasaan Acéh ogé ngawengku nepi ka Pérak. Kasultanan Acéh parantos ngalumangsukeun hubungan dagang sareng karajaan-karajaan di Dunya Kulon dina abad ka-16, kalebet Inggris, Ottoman, sareng Walanda.

Kasultanan Acéh kabeulit ku parebut kakawasaan anu manjang ti saprak mimiti abad ka-16; mimitina sareng Portugal, tuluy dina abad ka-18 sareng Britania Raya (Inggris) sarta Walanda. Dina ahir abad ka-18, Acéh kapaksa sumerah tur ngaleupaskeun wilayahna di Kedah sareng Pulau Pinang di Semenanjung Melayu ka Britania Raya.

Dina taun 1824, ditandatangan hiji Kasapukan Britania-Walanda, anu eusina Britania masrahkeun wilayahna di Sumatra ka Walanda. Pihak Britania ngaku yén Acéh téh *koloni* maranéhna, sanajan hal ieu téh teu bener. Dina taun 1871, Britania ngantepkeun Walanda pikeun ngajajah Acéh, katingalna mah pikeun nyingkahan Perancis sangkan henteu meunang kakawasaan di wewengkon ieu.

### Sultan Acéh 
Daptar Sultan anu kantos marentah di Kasultanan Acéh nyaéta:

* 1496–1528 Sultan Ali Mughayat Syah. Ramana ti:
* 1528–1537 Sultan Salahuddin. Rakana ti:
* 1537–1568 Sultan Alauddin al-Qahhar. Ramana ti:
* 1568–1575 Sultan Husain Ali Riayat Syah. Ramana ti:
* 1575 Sultan Muda
* 1575–1576 Sultan Sri Alam. Raina ti Sultan Alauddin al-Qahhar
* 1576–1577 Sultan Zainal Abidin. Putuna ti Sultan Alauddin al-Qahhar
* 1577–1589 Sultan Alauddin Mansur Syah. Ibni Almarhum Sultan Mansur Syah I (Sultan Perak 1549-1577). Rakana Sultan Ahmad Tajuddin Syah, Sultan Pérak.
* 1589–1596 Sultan Buyong
* 1596–1604 Sultan Alauddin Riayat Syah Sayyid al-Mukammil. Putu (ti putra) rama rakana ka hiji Sultan Ali Mughayat Syah sarta ramana ti:
* 1604–1607 Sultan Ali Riayat Syah
* 1607–1636 Sultan Iskandar Muda Johan Pahlawan Meukuta Alam. Putu (ti putrina) Sultan Alauddin Riayat Syah.
* 1636–1641 Sultan Iskandar Thani Alauddin Mughayat Syah. Putrana Sultan Pahang, Ahmad Syah II.
* 1641–1675 Sri Ratu Safiatuddin Tajul Alam. Putri Sultan Iskandar Muda sarta janda Sultan Iskandar Thani.
* 1675–1678 Sri Ratu Naqiatuddin Nurul Alam
* 1678–1688 Sri Ratu Zaqiatuddin Inayat Syah
* 1688–1699 Sri Ratu Kamalat Syah Zinatuddin
* 1699–1702 Sultan Badrul Alam Syarif Hashim Jamaluddin
* 1702–1703 Sultan Perkasa Alam Syarif Lamtui
* 1703–1726 Sultan Jamal ul Alam Badrul Munir
* 1726 Sultan Jauhar ul Alam Aminuddin
* 1726–1727 Sultan Syamsul Alam
* 1727–1735 Sultan Alauddin Ahmad Syah
* 1735–1760 Sultan Alauddin Johan Syah
* 1760–1781 Sultan Mahmud Syah
* 1764–1785 Sultan Badruddin
* 1775–1781 Sultan Sulaiman Syah
* 1781–1795 Sultan Alauddin Muhammad Daud Syah
* 1795–1815 sareng 1818–1824 Sultan Alauddin Jauhar ul Alam
* 1815–1818 Sultan Syarif Saif ul Alam
* 1824–1838 Sultan Muhammad Syah
* 1838–1857 Sultan Sulaiman Syah
* 1857–1870 Sultan Mansur Syah
* 1870–1874 Sultan Mahmud Syah
* 1874–1903 Sultan Muhammad Daud Syah

### Gelar-Gelar anu Dianggo dina Kasultanan Acéh 
Dina struktur masarakat sarta pamaréntahan Kasultanan Acéh, aya sababaraha gelar turunan sarta jabatan, di antarana:

* Teungku: Gelar kaagamaan pikeun ulama atanapi jalma anu ahli dina widang agama Islam.
* Tuanku: Gelar kahormatan pikeun kulawarga karajaan (bangsawan luhur).
* Pocut: Gelar pikeun awéwé tina katurunan bangsawan luhur (sapertos putri raja).
* Teuku: Gelar bangsawan pikeun lalaki tina katurunan pamingpin dunya atanapi Uléébalang.
* Laksamana: Gelar kanggé pamingpin luhur angkatan laut; salah sahiji anu kawentar nyaéta Laksamana Malahayati.
* Uléébalang: Pamingpin wilayah (fodal) anu nyepeng kakawasaan administratif sarta militer di handapeun Sultan.
* Cut: Gelar bangsawan pikeun awéwé tina katurunan Teuku; conto kawentar nyaéta Cut Nyak Dhien.
* Panglima Sagoe: Pamingpin wilayah gedé (federasi sababaraha Uléébalang) anu ngawengku hiji wewengkon Sagi.

### Hal-hal Ngeunaan Kasultanan Acéh 
Salian ti gelar, aya sababaraha istilah penting anu raket patalina sareng simbol sarta puseur kakawasaan di Acéh:

* Dalam: Ngaran pikeun kompléks karaton Sultan Acéh anu janten puseur pamaréntahan.
* Istana Darud Donya: Nami resmi karaton Kasultanan Acéh, anu hartosna "Imah di Dunya".
* Cap Sikureuëng: (Cap Salapan), nyaéta segel resmi Kasultanan Acéh anu ngandung nami Sultan anu nuju marentah sarta dalapan nami sultan nu ti payun.
* Meuligoe: Istilah basa Acéh pikeun istana atanapi padumukan resmi pamingpin (ayeuna dianggo kanggé pendopo gubernur/bupati).
* Gajah Bodas: Simbol kakuatan sarta kamulyaan di Acéh; sering dihubungkeun sareng legenda sarta kendaraan raja.
* Pasukan Gajah: *Satuan militer* utama Kasultanan Acéh anu kacida dipikasieunana, dianggo kanggé perang sarta upacara kanagaraan.

## Perang Acéh 
Perang Acéh dimimitian saprak Walanda némbrakkeun (nyatakeun) perang ka Acéh dina kaping 26 Maret 1873 saatos sababaraha kali ngalakukeun ancaman diplomatik. Sanajan kitu, dina mangsa harita Walanda teu hasil ngarebut wilayah anu lega. Perang deui ngobérot dina taun 1883, nanging deui-deui Walanda gagal. Nepi ka taun 1892 sareng 1893, pihak Walanda nganggap yén maranéhna parantos gagal kanggé nalukkeun Acéh.

Dr. Snouck Hurgronje, saurang ahli Islam ti Universitas Leiden anu parantos hasil kenging kapercayaan ti seueur pamingpin Acéh, tuluy maparin saran ka Walanda sangkan serangan maranéhna diarahkeun ka para ulama, sanés ka sultan. Ieu saran téh tétéla hasil. Dina taun 1898, J.B. van Heutsz diangkat janten gubernur Acéh, sarta babarengan jeung létnanna, Hendricus Colijn, hasil ngarebut sabagian ageung wilayah Acéh.

Sultan Muhammad Daud Syah antukna sumerah (nyerahkeun diri) ka Walanda dina taun 1903, saatos dua istrina, putra, sarta ibuna ditéwak ti payun ku Walanda. Kasultanan Acéh tungtungna ragrag sagemblengna dina taun 1904. Harita, ampir sakuliah wilayah Acéh parantos karebut ku Walanda.

Nanging saenyana, wilayah Acéh tetep teu tiasa dikawasa sagemblengna ku Walanda. Hal ieu margi harita tetep baé aya perlawanan ka Walanda sanajan dilakukeun ku kelompok-kelompok leutik (masarakat). Sabab dina hakikatna, masarakat Acéh teu kantos kersa dijajah ku bangsa deungeun. Ieu perlawanan terus lumangsung dugi ka Walanda minggat tina Nusantara sarta diganti ku datangna pangjajah anyar, nyaéta Jepang (Nippon).

Salah sahiji catetan penting dina Perang Acéh nyaéta tumpesna opat jénderal Walanda, nyaéta Mayor Jénderal J.H.R. Kohler, Mayor Jénderal J.L.J.H. Pel, Demmeni, sareng Jénderal J.J.K. de Moulin. Gugurna opat jénderal Walanda ieu mangrupa peristiwa hiji-hijina anu kantos dialaman ku Walanda dina sajarah karajaan kasebut nalika nyerang wilayah séjénna (koloni).

### Hudangna Nasionalisme 
Samentara éta, dina mangsa kakawasaan Walanda, bangsa Acéh mimiti ngayakeun gawé bareng jeung wilayah-wilayah séjén di Indonésia sarta kalibet dina rupa-rupa gerakan nasionalis jeung politik. Acéh beuki poé beuki kalibet dina gerakan nasionalis Indonésia. Nalika *Volksraad* (parlemén) dibentuk, Teuku Nyak Arif kapilih janten wawakil munggaran ti Acéh. (Nyak Arif salajengna dilantik janten gubernur Acéh ku gubernur Sumatra munggaran, Moehammad Hasan).

Nalika Jepang mimiti ngagedurkeun perang pikeun ngusir kolonialis Éropa ti Asia, inohong-inohong pajoang Acéh ngirimkeun utusan ka pamingpin perang Jepang pikeun mantuan usaha ngusir Walanda ti Acéh. Négosiasi dimimitian dina taun 1940. Saatos sababaraha rencana badarat dibatalkeun, antukna dina kaping 9 Pébruari 1942 kakuatan militér Jepang badarat di wilayah Ujong Batée, Acéh Besar. Kadatangan maranéhna disambut ku inohong-inohong pajoang Acéh sarta masarakat umum. Asupna Jepang ka Acéh ngabalukarkeun Walanda terusir sagemblengna sarta permanén ti tanah Acéh.

Mimitina Jepang némbongkeun sikep anu saé sarta hormat ka masarakat jeung inohong-inohong Acéh, ogé ngajénan kana kapercayaan sarta adat istiadat Acéh anu dumasar kana ajaran Islam. Rahayat ogé teu asa-asa pikeun mantuan sarta ilubiung dina program-program pangwangunan Jepang. Nanging nalika kaayaan parantos mendingan, tindakan pelecehan ka masarakat Acéh, utamana ka kaum awéwé, mimiti dilakukeun ku personil tentara Jepang. Rahayat Acéh anu ngagem agama Islam ogé mimiti dipititah pikeun melendung (bungkuk) ka arah panonpoé bijil dina mangsa isuk-isuk (*seikerei*), hiji kalakuan anu kacida patukang-tonggongna sareng akidah Islam. Jalaran éta, pejah perlawanan rahayat Acéh ka Jepang di sakuliah daérah Acéh. Conto anu paling kawentar nyaéta perlawanan anu dipingpin ku Teungku Abdul Jalil, saurang ulama ti daérah Bayu, deukeut Lhokseumawe.

### Mangsa Républik Indonésia 
Ti saprak taun 1976, organisasi pambébasan anu namina Gerakan Acéh Merdéka (GAM) parantos usaha pikeun misahkeun Acéh ti Indonésia ngaliwatan upaya militér. Dina kaping 15 Agustus 2005, GAM sareng pamaréntah Indonésia antukna nandatanganan kasapukan damai (MOU Helsinki), anu nungtungan konflik antawis kadua pihak anu parantos lumangsung salila ampir 30 taun.

Dina kaping 26 Désémber 2004, hiji lini (gempa bumi) anu kacida gedéna nyababkeun tsunami anu narajang sabagian ageung basisir kulon Acéh, kalebet Banda Acéh, sarta ngabalukarkeun ratusan rébu jalma palastra.

Salian ti éta, parantos muncul aspirasi ti sababaraha wilayah NAD, utamana di bagian kulon, kidul, sarta padaleman (lebak) pikeun misahkeun diri ti NAD sarta ngabentuk propinsi-propinsi anyar (sapertos usulan propinsi Acéh Leuser Antara sarta Acéh Barat Selatan).

### Darul Islam / Tentara Islam Indonesia
### Gerakan Aceh Merdeka
Aceh hingga kini masih didera konflik berkepanjangan yang disebabkan keinginan Gerakan Aceh Merdeka (GAM) yang dipimpin Hasan Tiro ingin memisahkan Aceh dari Indonésia karena ketidakadilan dan kezaliman Pemerintah Pusat dan TNI/Polri terhadap rakyat Aceh.

### Darul Islam / Tentara Islam Indonesia (DI/TII) 
Dina taun 1953, Acéh kalibet dina gerakan Darul Islam anu dipingpin ku Daud Beureueh. Gerakan ieu muncul alatan rasa hanjelu masarakat Acéh kana kawijakan pamaréntah puseur anu ngahijikeun propinsi Acéh ka propinsi Sumatra Utara sarta miharep dilarapkeunna hukum Islam. Konflik ieu réngsé saatos ayana status "Daérah Istiméwa" kanggé Acéh dina taun 1959.

### Gerakan Acéh Merdéka (GAM) 
Nepi ka awal taun 2000-an, Acéh kungsi diageub ku konflik anu panjang alatan kahayang Gerakan Acéh Merdéka (GAM) anu dipingpin ku Hasan di Tiro pikeun misahkeun Acéh ti Indonésia. Hal ieu dipicu ku anggapan ayana kateuadilan ékonomi sarta kawijakan pamaréntah puseur anu dianggap teu pihéman ka rahayat Acéh.

### Larapan Darurat Militér sareng Sipil 
Pikeun nyanghareupan perlawanan GAM, pamaréntah Indonésia kungsi netepkeun status Daérah Operasi Militér (DOM) dina mangsa Orde Baru. Saatos éta, dina taun 2003, Présidén Megawati Soekarnoputri netepkeun status **Darurat Militér** anu salajengna robah janten **Darurat Sipil** dina taun 2004, sateuacan antukna lumangsung prosés perdamaian.

## Sosial Kamasarakatan 
### Suku Bangsa 
Propinsi Acéh diwangun ku 10 suku asli, nyaéta Suku Acéh, Suku Gayo, Suku Alas, Suku Aneuk Jameé, Suku Melayu Tamiang, Suku Kluet, Suku Devayan, Suku Sigulai, Suku Haloban, sareng Suku Julu.

Salian ti éta, seueur ogé katurunan bangsa deungeun di tanah Acéh. Bangsa Arab sareng India dipikaterang mibanda hubungan anu raket pasca sumebarna agama Islam di tanah Acéh. Bangsa Arab anu sumping ka Acéh seueur anu asalna ti propinsi Hadramaut (Yaman), anu dibuktikeun ku marga-marga sapertos Al Aydrus, Al Habsyi, Al Attas, Al Kathiri, Badjubier, Sungkar, Bawazier, sarta nu sanésna. Maranéhna sumping salaku ulama sarta padagang. Ayeuna, seueur di antarana anu parantos kawin campur sareng padumuk asli Acéh sarta teu nganggo deui nami margana.

Sedengkeun bangsa India kalolobaanana asalna ti Gujarat sareng Tamil. Hal ieu tiasa dibuktikeun tina rupa (fisiognomi) masarakat Acéh, variasi katuangan (sapertos kari), sarta warisan kabudayaan Hindu kuna (nami-nami désa anu dicandak tina basa India, contona: Indrapuri). Katurunan India tiasa dipendakan sumebar di sakuliah Acéh. Kusabab perenah géografis anu caket, katurunan India kawilang dominan di Acéh.

Padagang-padagang Tiongkok ogé kantos mibanda hubungan anu raket sareng bangsa Acéh. Hal ieu dibuktikeun ku sumpingna Laksamana asal Tiongkok, Cheng Ho, anu kantos simpang sarta maparin hadiah mangrupa loncéng ageung, anu ayeuna dipikawanoh ku nami Lonceng Cakra Donya, anu disimpen di Banda Acéh. Ti saprak harita, hubungan dagang antawis Acéh sareng Tiongkok kawilang saé, sarta pelaut-pelaut Tiongkok ngajantenkeun Acéh salaku palabuan transit utama sateuacan neraskeun pelayaran ka Éropa.

Salian ti éta, seueur ogé katurunan bangsa Persia (Iran/Afghan) sareng Turki. Maranéhna kantos sumping dumasar kana "ondangan" Kasultanan Acéh pikeun janten ulama, padagang pakarang, palatih prajurit, sarta serdadu perang. Ayeuna, katurunan maranéhna lolobana sumebar di wilayah Acéh Besar. Dugi ka danget ieu, masarakat Acéh kacida mikaresepna kana nami-nami warisan Persia sareng Turki. Malah sebutan "Banda" dina nami kota Banda Acéh ogé mangrupa warisan bangsa Persia (*Banda*/*Bandar* anu hartosna: Palabuan).

Di sagigireun éta, aya ogé katurunan bangsa Portugis di wilayah Kuala Daya – Lamno (basisir kulon Acéh). Maranéhna nyaéta katurunan ti pelaut-pelaut Portugis di handapeun lulugu Nakhoda Kaptén Pinto, anu balayar nuju Malaka (Malaysia), nanging kantos simpang sarta dagang di wilayah Lamno. Sabagian ageung di antarana tetep cicing sarta netep di Lamno. Sajarah nyatet yén peristiwa ieu lumangsung antawis taun 1492–1511, nalika Lamno aya di handapeun kakawasaan karajaan leutik Lamno anu dipingpin ku Raja Mereuhoem Daya. Dugi ka ayeuna, masih tiasa ditingal katurunan maranéhna anu mibanda profil rupa Éropa (sapertos panon bulao). Ayeuna mah umumna maranéhna parantos ngagem agama Islam.

Sajarah ogé nyatet yén inohong-inohong dunya sapertos Marco Polo, Ibnu Battuta, sarta Kubilai Khan kantos simpang di tanah Acéh.

### Basa 
Basa anu dianggo di antarana nyaéta Basa Acéh sareng Basa Indonésia.

Sanajan seueur anu nganggo basa Acéh dina pergaulan sadidinten, nanging hal éta sanés hartosna yén corak sareng rupa basa Acéh anu dianggo téh sadayana sami. Sanés waé tina jihat dialék sakumaha anu lumaku dina basa di daérah sanés; basa Acéh tiasa béda dina cara larapanana, malih kanggé kecap-kecap anu hartosna sami ogé. Kamungkinan ageung hal ieu disababkeun ku seueurna pacampur basa, utamana di daérah basisir, sareng basa daérah sanésna atanapi alatan kalestarian basa aslina.

Basa sanésna anu dianggo di Acéh nyaéta Basa Gayo anu digunakeun di kabupatén Acéh Tengah, Bener Meriah, Gayo Lues, sareng Sérbajadi di Acéh Timur. Aya ogé Basa Simeulue sarta sababaraha basa sanésna di kabupatén Simeulue, Melayu Tamiang, Alas, Aneuk Jameé anu mangrupa dialék Basa Minangkabau, sarta Basa Kluet.

### Ageman 
Kaseueuran (mayoritas) padumuk di propinsi Acéh ngagem agama Islam. Salian ti éta, propinsi Acéh mibanda kaistiméwaan dibandingkeun sareng propinsi sanésna, jalaran di propinsi ieu Syariat Islam dilarapkeun ka sabagian ageung wargana anu ngagem agama Islam.

### Atikan 
Dina widang atikan, sabenerna ieu propinsi téh kénging status Istiméwa salian ti D.I. Yogyakarta. Nanging, kanyataan anu aya henteu némbongkeun kasaluyuan antara status anu dipaparinkeun sareng kaayaan di lapangan. Atikan di Acéh tiasa disebutkeun keur meujeuhna tumpur (terpuruk). Salah sahiji anu nyababkeunana nyaéta konflik anu berkepanjangan, dimana rébuana sakola sarta institusi atikan sanésna janten korban.

Dina UAN (Ujian Akhir Nasional) taun 2005, aya rébuan murid anu teu lulus sarta kapaksa kedah ngiringan ujian deui. Ieu némbongkeun dampak nyata tina konflik kana kualitas sumber daya manusa harita.

Nanging, Acéh ogé mibanda sababaraha Perguruan Luhur Negeri (PTN) anu kawentar, di antarana:

* Universitas Syiah Kuala (Unsyiah) di Banda Acéh.
* UIN Ar-Raniry (baheulana IAIN Ar-Raniry) di Banda Acéh.
* Universitas Malikussaleh (Unimal) di Lhokseumawe.
* Politeknik Negeri Lhokseumawe.

## Pamaréntahan 
### Daérah Tingkat II 
Ti saprak taun 1999, Propinsi Acéh parantos ngalaman sababaraha kali pamekaran wilayah, dugi ka ayeuna mibanda 5 pamaréntahan kota sarta 18 kabupatén (total 23 kabupatén/kota) sapertos kieu:

### Gampông 
Gampông atanapi disebut kampung dina basa Melayu, mangrupa sistem pamaréntahan satingkat désa anu nangtung sacara otonom. Hiji gampông dipingpin ku kapala désa anu disebut **Keuchik** atanapi **Geuchik**, sarta dibantuan ku hiji déwan musyawarah anu disebut **Tuha Peut**.

### Mukim 
Mukim mangrupa sistem pamaréntahan satingkat kacamatan anu baheula dilarapkeun dina mangsa Kasultanan Acéh. Hiji mukim diwangun ku sababaraha gampông. Di unggal mukim diwangun hiji masjid anu dianggo kanggé sholat Jumaah. Mukim dipingpin ku **Imum Mukim** sarta dibantuan ku déwan musyawarah anu disebut **Tuha Lapan**.

### Nanggroë 
Nanggroë mangrupa sistem pamaréntahan satingkat kabupatén dina mangsa ayeuna. Dina basa Melayu, nanggroë disebut ogé kenegerian. Hiji nanggroë diwangun ku mukim-mukim, sakumaha kabupatén diwangun ku kacamatan-kacamatan. Nanggroë dipingpin ku hiji **Uléébalang** anu boga gelar **Teuku**.

### Sagoë 
Sagoë anu dina basa Melayu disebut Sagi, mangrupa sistem pamaréntahan anu satingkat sareng propinsi dina mangsa ayeuna. Hiji sagoë mangrupa kumpulan tina nanggroë-nanggroë. Baheula, sistem ieu ngan aya di wilayah Acéh Besar ayeuna, nu matak Acéh Besar sering disebut ogé **Acéh Lhéë Sagoë** (Acéh Tilu Sagi). Aya 3 sagoë di Acéh Besar (Acéh Rayek), nyaéta Sagoë XXII, Sagoë XXV, sarta Sagoë XXVI.

thumb|310px|Sanggeus tsunami di Acéh<!--

## Kaayaan sarta Sumber Daya Alam 
### Kaayaan Alam 
Acéh mibanda bentang alam anu rupa-rupa, ti mimiti jajaran Pagunungan Bukit Barisan anu luhur, leuweung tropis anu lébar, dugi ka basisir anu panjang di Samudra Hindia sareng Selat Malaka. Iklimna mangrupa tropis baseuh anu kacida cocogna pikeun tatanén sarta perkebunan.

### Kaonjoyan Hayati (Biodiversitas) 
Acéh kawentar salaku salasahiji tempat di dunya anu mibanda kaonjoyan hayati anu luhur. Di dieu aya Taman Nasional Gunung Leuser (TNGL) anu janten habitat asli pikeun sato-sato langka sapertos Gajah Sumatra, Harimau Sumatra, Badak Sumatra, sarta Orangutan Sumatra.

### Sumber Daya Alam 
Acéh mibanda kakayaan alam anu kacida melimpahna, di antarana:
* Minyak Bumi sarta Gas Alam: Utamana di wilayah Lhokseumawe sareng Acéh Utara (Arun).
* Emas: Kapendak di sababaraha wilayah pagunungan.
* Leuweung sarta Kai: Poténsi leuweung anu masih kénéh lega di bagian tengah Acéh.
* Kopi: Utamana **Kopi Gayo** anu parantos kawentar ka sakuliah dunya kusabab kualitasna anu pangpunjulna.
* Lauk: Hasil laut anu melimpah alatan wilayah basisirna anu panjang.
* Rempah-rempah: Sapertos Cengkéh, Pala, sareng Lada anu ti baheula janten daya tarik padagang dunya ka Acéh.

## Perekonomian 
### Tanaga Kerja 
### Ékspor & Impor 
### Tatanén & Perkebunan 
### Perikanan 
#### Pra-tsunami 2004 
Sateuacan musibah tsunami 26 Désémber 2004, widang perikanan mangrupa salasahiji pilar ékonomi lokal di Acéh, anu nyumbangkeun 6,5 persén tina Panghasilan Daérah Bruto (PDB) kalayan ajén 1,59 triliun dina taun 2004 (Dinas Perikanan dan Kelautan NAD 2005). Poténsi produksi perikanan téwak ngahontal 120.209 ton/taun, sedengkeun perikanan budidaya ngahontal 15.454 ton/taun dina taun 2003 (Dinas Perikanan dan Kelautan NAD 2004). Produksi perikanan kasebut sumebar kalayan rata, boh di Samudra Hindia boh di Selat Malaka.

Industri perikanan nyadiakeun langkung ti 100.000 lapangan gawé, 87 persén (87.783) di sub-séktor perikanan téwak sarta sésana (14.461) di sub-séktor perikanan budidaya. Sakitar 53.100 urang ngajantenkeun perikanan salaku mata pancaharian utama. Nanging kitu, 60 persénna nyaéta pamayang (nelayan) leutik anu ngagunakeun parahu ukuran leutik. Tina sakitar 18.800 unit parahu/kapal lauk di Acéh, ngan 7.700 unit anu sanggem melaut ka leupas basisir. Armada perikanan téwak skala ageung kalolobaanana beroperasi di Acéh Utara, Acéh Timur, Biréeun, Acéh Barat, sareng Acéh Selatan.

Numutkeun Nurasa et al. (1993), pamayang Acéh sabagian ageung ngagunakeun alat téwak pancing (*hook and line*). Alat téwak sanésna nyaéta pukat, jaring cingcin (*purse seine*), pukat darat, jaring insang, jaring payang, jaring dasar, jala, sarta nu sanésna.

Infrastruktur nu ngarojong ieu industri ngawengku hiji palabuan perikanan ageung di Banda Acéh, 10 Palabuan Palélangan Lauk (PPI) utama di 7 kabupatén/kota, sarta sajumlah Tempat Palélangan Lauk (TPI) leutik di 18 kabupatén/kota. Salian ti éta, aya 36.600 héktar tambak, sabagian ageung mangrupa tambak semi-intensif anu dipiboga ku patambak modal leutik. Ieu tambak-tambak téh sumebar di Acéh Utara, Pidie, Biréeun, sareng Acéh Timur.

Departemén Kalautan sareng Perikanan (DKP) Indonésia ngalola hiji puseur pendidikan sareng latihan (Pusdiklat) budidaya, hiji puseur panalungtikan sareng pamekaran (Puslitbang) budidaya, hiji laboratorium uji mutu perikanan, sarta hiji kapal latih. Di unggal kabupatén/kota, aya dinas perikanan sareng kalautan. Total asét di séktor perikanan pra-tsunami ngahontal sakitar Rp 1,9 triliun.

#### Pasca-tsunami 2004 
Badan Perencanaan Pembangunan Nasional/Bappenas (2005) ngira-ngira yén 9.563 unit parahu hancur atanapi titeuleum, kalebet 3.969 (41,5%) parahu tanpa motor, 2.369 (24,8%) parahu bermotor, sarta 3.225 (33,7%) kapal motor ageung (5-50 ton). Salian ti éta, 38 unit TPI ruksak beurat sarta 14.523 héktar tambak di 11 kabupatén/kota ruksak beurat. Diperkirakeun total karugian langsung alatan musibah tsunami ngahontal Rp 944.492,00 (50% tina total ajén asét), sedengkeun total ajén karugian teu langsung ngahontal Rp 3,8 milyar. Sabagian ageung karugian asalna tina karuksakan tambak.

Karuksakan tambak budidaya sumebar kalayan rata. Malah di daérah anu dampak tsunamina teu sabaraha parah (sapertos di Acéh Selatan), tambak-tambak anu kakeueum téh teu gampang dilereskeun sarta dianggo deui. Total karugian ngahontal Rp 466 milyar, sakitar 50 persén tina total karugian séktor perikanan. Karugian ékonomi pangageungna asalna tina leungitna panghasilan tina séktor perikanan (téwak sarta budidaya). Leungitna sajumlah ageung pamayang (nelayan), leungit atanapi ruksakna sarana sareng prasarana perikanan kalebet alat téwak sarta parahu, ogé karuksakan tambak, ngajantenkeun angka karugian sakitu ageungna.

Diperkirakeun produksi perikanan di Acéh bakal anjlok dugi ka 60 persén. Prosés pamulihan diperkirakeun meryogikeun waktos sahenteuna 5 taun. Di sub-séktor perikanan téwak, malah diduga peryogi waktos anu langkung lami (sakitar 10 taun), jalaran seueurna pamayang anu leungit atanapi palastra salian ti ruksakna sajumlah ageung parahu atanapi alat téwak. Dumasar kana asumsi kasebut, total karugian anu mungkin lumangsung dugi ka ieu séktor pulih sagemblengna sarta mulang deui ka kaayaan pra-tsunami diperkirakeun ngahontal Rp 3,8 triliun.

Lihat juga: Panglima Laôt

=== Babagian Administratif ==
Propinsi Acéh ayeuna diwangun ku 18 kabupatén sarta 5 kota, nyaéta:

* Kabupatén Acéh Kulon (Aceh Barat)
* Kabupatén Acéh Kidul Kulon (Aceh Barat Daya)
* Kabupatén Acéh Besar
* Kabupatén Acéh Jaya
* Kabupatén Acéh Kidul (Aceh Selatan)
* Kabupatén Acéh Singkil
* Kabupatén Acéh Tamiang
* Kabupatén Acéh Tengah
* Kabupatén Acéh Tenggara
* Kabupatén Acéh Wétan (Aceh Timur)
* Kabupatén Acéh Kalér (Aceh Utara)
* Kabupatén Bénér Mériah
* Kabupatén Bireuén
* Kabupatén Gayo Lués
* Kabupatén Nagan Raya
* Kabupatén Pidié
* Kabupatén Pidié Jaya
* Kabupatén Simeulué
* Kota Banda Acéh
* Kota Langsa
* Kota Lhokseumawe
* Kota Sabang
* Kota Subulussalam

### Industri 
Acéh mibanda sajumlah industri ageung, di antarana:
* PT Arun NGL: Pausahaan gas alam cair (LNG) anu kawentar di dunya, ayana di Lhokseumawe.
* PT PIM (Pupuk Iskandar Muda): Pausahaan pupuk skala nasional di Acéh Kalér.
* PT AAF (Aceh ASEAN Fertilizer): Pausahaan pupuk hasil gawé bareng nagara-nagara ASEAN (ayeuna parantos lirén beroperasi).
* Lafarge Semen Andalas: Pabrik semén anu ayana di Lhoknga, Acéh Besar (baheulana Semen Andalas Indonesia).
* ExxonMobil: Pausahaan migas internasional anu ngalola blok gas di Acéh.
* CALTEX: Pausahaan minyak anu kantos mibanda operasional sarta éksplorasi di wilayah Acéh.

### Pertambangan 
* Emas di Woyla, Seunagan; 
* Pisang Mas di Beutong, Payakolak, Takéngon Kabupatén Acéh Tengah. 
* Batubara di Kaway XI, di Semayan di Aceh Barat.
* Batugamping di Tanah Greuteu, Acéh Besar; di Tapaktuan

### Pertambangan 
Acéh mibanda poténsi bahan tambang anu kacida ageungna, di antarana:
* Emas: Kapendak di wilayah Woyla (Acéh Barat), Seunagan (Nagan Raya), sarta Pisang Mas di Beutong. Salian ti éta, aya ogé di Payakolak, Takéngon (Kabupatén Acéh Tengah).
* Batubara: Kapendak di wilayah Kaway XVI sarta di Semayan, Acéh Barat.
* Batugamping (Batu Kapur): Aya di Tanah Greuteu (Acéh Besar) sarta di Tapaktuan (Acéh Selatan).

## Budaya 
### Waditra Tradisional 
Waditra (alat musik) tradisional Acéh aya sababaraha rupa, di antarana: **Serunée Kaléé**, **kendang**, **canang**, sarta **rapai**.

### Ibing (Tarian) 
Aya sababaraha rupa ibing ti daérah Acéh, di antarana: **Tari Seudati**, **Tari Saman**, **Tari Pukat**, **Tari Bébénsén** (Saman Gayo), **Tari Guél**, **Tari Lawéut**, **Tari Pho**, sarta **Tari Likok Pulo**.

**Tari Seudati** nyaéta tarian anu dimaénkeun ku 8 urang nu ngibing sarta 2 urang *syahi* salaku panyanyi. Salah saurang ti nu ngibing diangkat janten pamingpin anu disebut *syékh*. Ieu tarian teu dipirig ku waditra (instrumén) musik; irama sarta témpo tarian ditangtukeun ku sora anu asalna tina lagu nu dibawakeun sarta sora tina gerakan awak nu ngibing (sapertos keprok leungeun sareng petik ramo). Kaonjoyan ieu tarian nyaéta dina kaparigelan, kacepetan, sarta kakompakan sakumna nu ngibing.

## Seni sareng Budaya 
Acéh mangrupa kawasan anu kacida beungharna ku seni budaya, sakumaha ilaharna wilayah Indonésia sanésna. Acéh mibanda rupa-rupa seni budaya anu has sapertos tari-tarian sarta tradisi sanésna, di antarana:

* Didong: Kasenian sarta sastra lisan tradisional masarakat Gayo anu ngagabungkeun unsur sora (vokal), sastra, sarta tarian.
* Meuseukée Eungkot: Salasahiji tradisi sarta pangaweruh lokal masarakat di wilayah basisir Acéh Kulon (Aceh Barat) anu patalina sareng cara ngala lauk.
* Peusijuek: Tradisi ngucurkeun cai sarta tipung tawar dina rupa-rupa upacara adat (sapertos syukuran, nikahan, atanapi badé angkat haji) anu tujuanna pikeun ménta kasalametan sarta kaberkahan. Tradisi ieu ogé dipikawanoh dina budaya Melayu.

### Sastra 
Acéh mibanda warisan sastra anu kacida luhungna, boh dina wangun prosa boh puisi (hikayat), di antarana:

* *Bustanussalatin*: Kitab sajarah sarta tatakrama karajaan anu disusun ku Nuruddin ar-Raniri dina abad ka-17, mangrupa salasahiji karya sastra pangpentingna dina basa Melayu jeung Acéh.
* *Hikayat Prang Sabi*: Karya sastra dina wangun sajak anu kacida pangaruhna dina ngahudangkeun sumanget jihad rahayat Acéh nalika ngalawan Walanda sarta Jepang.
* *Hikayat Malem Diwa*: Carita rahayat anu kacida populérna di Acéh, mibanda ajén sastra sarta mitologi anu jero ngeunaan lalampahan saurang inohong.

### Pakarang Tradisional 
Réncong mangrupa pakarang tradisional Suku Acéh. Wangunna nyarupaan hurup "L", sarta upami ditingal langkung caket, wangunna téh mangrupa kaligrafi tina tulisan Bismillah. Réncong asup kana kategori *dagger* atanapi belati (sanés péso atanapi pedang).

Salian ti réncong, bangsa Acéh ogé mibanda sababaraha pakarang has sanésna, sapertos *Sikin Panyang*, *Kléwang*, sarta *Peudeung oon Teubée*.

### Imah Tradisional 
Rumoh Acéh nyaéta imah adat urang Acéh anu mangrupa imah panggung. Ieu imah mibanda ciri has tina tihang-tihangna anu luhur sarta hateupna anu dijieun tina daun rumbia. Rumoh Acéh diwangun tanpa ngagunakeun paku, nanging ngagunakeun pasak tina kai atanapi awi.

### Ibing (Tarian) 
Acéh kawentar ku rupa-rupa tarian anu dinamis sarta pinuh ku ajén Islam, di antarana:

* Tari Seudati: Tarian anu dimaénkeun ku lalaki kalayan gerakan anu énerjik sarta petikan ramo anu has.
* Tari Saman: Tarian tina sélér Gayo anu parantos diaku ku UNESCO salaku Warisan Dunya, dimaénkeun ku cara diuk ngajajar.
* Rapai Geléng: Tarian anu ngagunakeun waditra Rapai bari ngagerakkeun awak sarta sirah kalayan rampak.
* Ratéb Meuseukat: Tarian anu sakilas ampir sarupa sareng Tari Saman, nanging biasana dimaénkeun ku awéwé sarta ngagunakeun basa Acéh.
* Likok Pulo: Tarian anu asalna ti Pulo Acéh, mibanda gerakan anu rancage bari diuk.
* Ranup Lampuan: Tarian panyambutan tamu anu simbolis ku cara nyuguhkeun seureuh (ranup).
* Tarek Pukat: Tarian anu ngagambarkeun gotong royong masarakat pamayang nalika ngala lauk di laut.
* Tari Guél: Tarian ritual ti sélér Gayo anu mibanda filosofi hubungan manusa sareng alam.
* Tari Binés: Tarian tradisional ti sélér Gayo Lues anu dimaénkeun ku kaum awéwé.

### Kadaharan Has 
Acéh mibanda rupa-rupa jenis kadaharan anu has sarta euyeub ku rasa rempah. Di antarana nyaéta:

* **Timphan**: Kuéh tradisional anu dijieun tina tipung ketan sarta cau atawa waluh, jerona dieusi ku sarikaya atawa kalapa parud, tuluy dibungkus ku daun cau ngora.
* **Gulai Itik** (Sie Iték): Olahan itik anu dibumbuan ku rempah-rempah has Acéh, kasohor ku rasana anu gurih sarta seungit.
* **Kari Kambing** (Sie Kaméng): Gulai kambing anu asakna dina kancah ageung, mibanda rasa rempah anu kacida kuatna.
* **Gulai Pliek U**: Gulai has anu bahan utamana tina sésa peresan kalapa (pliek u) anu parantos difermentasi, dicampur ku rupa-rupa sayuran.
* **Meuseukat**: Manisan has Acéh sarupa dodol anu dijieun tina nanas, mangrupa kadaharan anu kawilang langka sarta biasana aya dina upacara adat.
* **Emping Melinjo**: Asalna ti Kabupatén Pidié, anu parantos kawentar ku rasa gurihna anu punjul.
* **Dodol Sabang**: Dodol ti Kota Sabang anu dijieun ku rupa-rupa rasa.
* **Ketan Durian** (*Boh drien ngon bu leukat*): Olahan ketan anu didahar bareng sareng buah durian, mangrupa karesep masarakat Acéh.
* **Bolu Manis**: Asalna ti Peukan Bada, Acéh Besar, anu ogé janten salah sahiji oleh-oleh andalan ti propinsi ieu.

## Pahlawan 
Acéh kawentar salaku "Tanah Rencong" anu ngalahirkeun seueur tokoh pejuang. Salah sahiji hal anu onjoy nyaéta lobana pahlawan ti kaum awéwé (perempuan), di antarana:

* Cut Nyak Dhien: Inohong perjuangan anu kacida gigihna nalika Perang Acéh ngalawan Walanda.
* Cut Nyak Meutia: Pahlawan nasional anu bajoang di wilayah Acéh Kalér.
* Laksamana Malahayati: Laksamana laut awéwé munggaran di dunya modéren anu mingpin Pasukan Inong Balée.
* Pocut Baren: Tokoh pejuang awéwé sarta pamingpin adat anu panceg ngalawan pangjajah di wilayah Acéh Kulon.
* Teungku Fakinah: Ulama sakaligus panglima perang awéwé anu kacida dipikaajrih ku Walanda.

* Sultan Iskandar Muda: Sultan pangageungna dina mangsa Kasultanan Acéh, anu mawa Acéh kana puncak kajayaan sarta kakuatan militér di Asia Tenggara.
* Teungku Chik Di Tiro: Ulama sarta pamingpin perang suci (Perang Sabil) anu kacida pancegna ngalawan Walanda.
* Teuku Umar: Panglima perang anu kasohor ku taktik sarta strategina anu calakan nalika ngalawan Walanda, salaki tina Cut Nyak Dhien.
* Panglima Polem: Inohong perlawanan Acéh anu mangrupa panglima ti wilayah Acéh Besar (Sagoë XXII).
* Teuku Nyak Arif: Résidén munggaran Acéh sarta tokoh pergerakan nasional anu mibanda peran ageung dina mertahankeun kamerdékaan RI di Acéh.
* Teungku Muhammad Daud Beureu'éh: Pamingpin sipil sarta agama anu kacida boga pangaruh, pamingpin PUSA (Persatuan Ulama Seluruh Aceh) sarta tokoh utama gerakan DI/TII di Acéh.

Bangsa Acéh mangrupa bangsa anu kacida pengkuhna dina mertahankeun kamerdékaanana. Perang Acéh mangrupa perang pangageungna kadua anu kantos disanghareupan ku bangsa Walanda saatos Perang Napoléon.

Kegigihan bangsa Acéh dina perang tiasa ditingal sarta dibuktikeun ku lobana Pahlawan (boh pameget boh awéwé), sarta bukti sajarah sanésna, sapertos palastrana salapan jenderal Walanda dina Perang Acéh. Salian ti éta, aya kuburan Kerkhoff di Banda Acéh anu kantos nyatet rékor salaku kuburan militér Walanda pang legana di luar Negeri Walanda.

## Inohong asal Acéh 
:*Tempo ogé Suku Acéh pikeun tokoh-tokoh anu sanés asalna ti propinsi Acéh nanging katurunan Acéh.*

* Hamzah al-Fansuri: Ulama sarta sastrawan agung abad ka-16, nu munggaran nulis sajak dina basa Melayu.
* Nuruddin ar-Raniri: Ulama penunjul ti jaman Sultan Iskandar Thani, panulis kitab *Bustanussalatin*.
* Abdurrauf as-Singkili (Syiah Kuala): Ulama ageung anu mawa pangaruh tarekat sarta hukum Islam di Nusantara.
* Tun Sri Lanang: Bendahara Karajaan Johor anu ogé panulis *Sulalatus Salatin*, kantos janten Uléébalang di Samalanga.
* Ismail al-Asyi: Ulama asal Acéh anu mibanda pangaruh dina dunya kaelmuan Islam.
* Mr. Teuku Mohammad Hassan: Gubernur munggaran Sumatra sarta anggota PPKI anu mibanda peran dina kamerdékaan RI.
* Mohamad Kasim Arifin: Dosen sarta inohong tatanén anu kasohor ku pangabdianana ka masarakat leutik.
* Hasan di Tiro: Inohong anu ngadegkeun Gerakan Acéh Merdéka (GAM) sarta turunan ti kulawarga ulama Tiro.
* Yap Thiam Hien: Inohong hukum sarta pejuang Hak Asasi Manusa (HAM) anu wedalan Banda Acéh.

## Tempo ogé 
* Daptar propinsi di Indonésia
* Radio SEUDATI 96.9 FM Banda Acéh
* SIRA

## Tumbu luar 
*  Situs resmi Pemerintah Provinsi 
*  Harian Serambi Indonesia - Suratkabar Aceh
*  Situs Berita Terkini AcehKita
*  Media Center Aceh - Aliansi Jurnalis Independen  Panduan dan Pusat Informasi bagi Jurnalis Peliput Aceh
*  Situs resmi Gerakan Aceh Merdeka
*  The Preparatory Committee of the Free Acheh Democratic 
*  Situs resmi Sentral Informasi Referendum Acheh (SIRA) 
*  UURI No.18 Tahun 2001 Tentang Otonomi Khusus Bagi Provinsi Daerah Istimewah Aceh Sebagai Provinsi Nanggroe Aceh Darussalam 
*  Blog Pusat Informasi Dan Berita Acheh 
*  Pusat Informasi dan Inspirasi Rakyat Aceh (PIIRA) aCehpO 
*  Pusat Informasi Dan Inovasi 
*  Situs Aceh Flyktning Foreningen Norway - masyarakat pengungsi Aceh di Norwegia
*  AcehKids.org/ Program Taman Bacaan Anak dan Komunitas di Aceh 
*  The Conflict, The People, economics and Politics 
*  Aceh Institute/ Lembaga Kajian Independen Aceh

## Dicutat tina