Waktu jeung usum-usuman

thumb|250px|right|wanci carancang tihang (kira-kira tabuh 05.30

**Waktu** nyaéta hiji bagian tina sistem ukuran pikeun ngabandingkeun lila lumangsungna kajadian-kajadian sarta selang antara kajadian-kajadian anu dimaksud. Urang sunda ngagunakeun ciri-ciri waktu atawa wanci pikeun nangtukeun waktu dina sapoé sapeuting saméméh ngabogaan arloji atawa béker. Ngaran-ngaran waktu umumna dumasar kana kajadian anu kaalaman ku dirina jeung alam sakurilingna anu méré ciri yén urang sunda mah kacida dalitna jeung alam sakurilingna.

## Ngaran-Ngaran Waktu Dina Sapoé Sapeuting Dumasar Kana Kajadian Alam

1. *Wanci tumorék* nyaéta wanci keur meujeuhna saré tibra (kira-kira tabuh 00.30)
2. *Wanci janari sapi* kira-kira tabuh 01.00
3. *Wanci janari leutik* nyaéta wanci liwat tengah peuting (kira-kira tabuh 01.30)
4. *Wanci janari gedé* kira-kira tabuh 02.00
5. *Wanci disada rorongkéng* nyaéta wanci disada kongkorongok hayam sakali (kira-kira tabuh 02.30)
6. *Wanci haliwawar* nyaéta wanci disada kongkorongok hayam dua kali (kira-lira tabuh 03.00-03.30)
7. *Wanci janari* kira-kira tabuh 04.00 
8. *Wanci balébat* nyaéta udat-udat beulah wétan dina waktu rék pajar (kira-kira tabuh 05.00)
9. *Wanci carancang tihang* nyaéta wanci liwat pajar, téténjoan remeng-remeng kénéh (kira-kira tabuh 05.30)
10. *Wanci murag ciibun/meleték sarangéngé* nyaéta wanci mimiti témbong panonpoé, ciibun nu ngagarenclang dina dangdaunan mimiti murag (kira-kira tabuh 07.00)
11. *Wanci haneut moyan/laér kanjut* nya nyaéta wanci keur sedeng dipaké moyan (kira-kira tabuh 08.00)
12. *Wanci rumangsang* nyaéta wanci sabada haneut moyan panonpoé mimiti karasa panas (kira-kira tabuh 09.00)
13. *Wanci pecat sawed* kira-kira tabuh 10.00 (munding nu dipaké magawé dilaanan/dipecat sawedna tina beuheung munding nu narik wuluku/garu), di tempat-tempat panas tabuh 10.00, di tempat-tempat nu hawana tiis tabuh 11.00
14. *Wanci manceran/tengah poé* nyaéta panonpoé aya di luhureun embun-embunan; panonpoé keur meujeuhna mancer (kira-kira tabuh 12.00)   
15. *Wanci lingsir ngulon* nyaéta wanci panonpoé ngésér ka kulon (kira-kira tabuh 14.00)
16. *Wanci panonpoé satungtung* nyaéta waktu panonpoé satungtung (kira-kira tabuh 15.00) 
17. *Wanci tunggang gunung* ny éta waktu panonpoé geus rék surup ayana dina luhureun gunung (kira-kira tabuh 16.00-17.00)
18. *Wanci sariak layung* nyaéta wanci layung di langit katénjo beureum (kira-kira tabuh 17.00-18.00)
19. *Wanci érang-érang* nyaéta waktu panonpoé rék surup (kira-kira tabuh 17.30-18.00)
20. *Wanci sareupna/harieum beungeut* nyaéta waktu geus mimiti reup poék (kira-kira tabuh 18.00-18.30)
21. *Wanci sareureuh gaang* nyaéta waktu gaang eureun disada (kira-kira tabuh 19.00)
22. *Wanci sareureuh budak* nyaéta waktu barudak leutik geus mimiti saré (kira-kira tabuh 21.00)
23. *Wanci sareureuh kolot* nyaéta waktu kolot mangsana reureuh (kira-kira tabuh 22.00)
24. *Wanci tengah peuting* kira-kira tabuh 24.00.

## Sesebutan Waktu Dumasar Kana Waktu Ibadah

1. *Pajar* kira-kira tabuh 04.00 waktu rék meleték panonpoé
2. *Imsak* kira-kira 10 menit saméméh waktu subuh
3. *Subuh* kira-kira tabuh 04.30-05.00
4. *Duha* kira-kira tabuh 08.00-09.00
5. *Lohor* kira-kira tabuh 12.00
6. *Bada lohor* kira-kira tabuh 12.30-13.00, waktu sanggeus kadéngé bedug lohor
7. *Asar* kira-kira tabuh 15.30
8. *Magrib* kira-kira tabuh 17.30-18.00, waktu geus mimiti poék pikeun ngalaksanakeun sholat magrib
9. *Bada magrib* kira-kira tabuh 18.00-19.00, waktu saréngséna sholat magrib
10. *Isa* kira-kira tabuh 19.00, waktu pikeun ngalaksanakeun sholat isa
11. *Bada isa* kira-kira tabuh 19.00-20.00, waktu sanggeus ngalaksanakeun sholat isa.

## Sesebutan Waktu nu Patali jeung Poé

1. *Isuk-isuk* kira-kira tabuh 05.00-10.00, wanci bada subuh nepi ka kira-kira pecat sawed
2. *Beurang* nyaéta ti mimiti meleték panonpoé nepi ka surupna
3. *Pabeubeurang* kira-kira tabuh 11.00-14.30, waktu sabada pecat sawed nepi ka waktu panon poé satungtung
4. *Pasosoré* kira-kira tabuh 15.00-18.00, waktu sabada panon poé satungtung nepi ka waktu sareupna
5. *Peuting* nyaéta waktu ti barang surup panonpoé nepi ka meletékna deui
6. *Poé ieu* nyaéta waktu anu ayeuna keur dilakonan
7. *Isukan* nyaéta sapoé nu bakal datang
8. *Pagéto* nyaéta heuleut sapoé ti ayeuna ka hareup (dua poé nu bakal datang)
9. *Pagéto amat* nyaéta heuleut dua poé ti ayeuna ka hareup (tilu poé nu bakal datang)
10. *Kamari* nyaéta poé nu geus kaliwat sapeuting
11. *Mangkukna* nyaéta kamarina, heuleut sapoé ka tukang (poé nu geus kaliwat dua poé)
12. *Tilu poé ka tukang* nyaéta waktu nu geus kaliwat tilu poé.    

## Waktu nu Patali jeung nu Geus Kalakon

1. *Ayeuna* nyaéta waktu nu keur dilampahan
2. *Bieu* nyaéta waktu nu cikénéh karangdapan
3. *Cikénéh* nyaéta panuduh waktu nu geus kaliwat, pandeurieun bieu
4. *Tadi* nyaéta waktu nu can lila kaliwatna
5. *Engké/mangké* nyaéta nuduhkeun waktu (deukeut nu bakal kasorang).

## Sesebutan Waktu nu Patali jeung Jaman

1. *Kiwari* nyaéta jaman nu keur dilakonan ayeuna
2. *Baréto* nyaéta jaman nu geus lila kaliwat
3. *Baheula* nyaéta jaman nu geus lilia kaliwat béh ditueun baréto
4. *Bihari* nyaéta jaman nu geus kaliwat lila pisan
5. *Jaga* nyaéta jaman nu lila kénéh bakal kasorang
6. *Isuk jaganing géto (pagéto)* nyaéta jaman nu moal lila  bakal kasorang
7. *Baring supagi* nyaéta isuk jaganing géto, dina waktu nu bakal datang.

## Sesebutan Waktu Séjénna

1. *Sakiceup* nuduhkeun waktu nu sakeudeung pisan
2. *Sakedét* nuduhkeun waktu nu sakeudeung pisan
3. *Sakilat* nuduhkeun waktu nu sakeudeung pisan, diupamakeun kana liana kilat nu ngaburinyay
4. *Saharita* waktu éta atawa harita kénéh
5. *Sajongjongan* nuduhkeun waktu sawatara sekon
6. *Sakedupan* nuduhkeun waktu saharita, jero sawatara sekon
7. *Sapanyeupahan* nuduhkeun waktu nu teu sabaraha lilana, kira-kira lilana sarua jeung nu keur nyeupah
8. *Sapangéjoan* nuduhkeun waktu nu rada lila, kira-kira lilana sarua jeung nu keur ngéjo (nyangu)
9. *Sapoé sapeuting* nuduhkeun waktu anu lilana dua puluh opat jam
10. *Saminggu* nuduhkeun waktu anu lilana tujuh poé
11. *Sabulan* nuduhkeun waktu anu lilana opat minggu (28,29,30 atawa 31 poé)
12. *Sabulan campleng* nuduhkeun waktu anu lilana sabulan jejeg
13. *Saumur jagong* nuduhkeun waktu anu lilana sarua jeung umur melak jagong, kira-kira tilu bulan satengah
14. *Sausum* nuduhkeun waktu anu dicirian ku sakali usum, upamana usum hujan, usum kadu
15. *Sataun* nuduhkeun waktu anu lilana dua welas bulan 
16. *Sataun landung* nuduhkeun waktu anu lilana dua welas bulan leuwih
17. *Sawindu* nuduhkeun waktu anu lilana dalapan taun
18. *Saabad* nuduhkeun waktu anu lilana saratus taun
19. *Samilénium* nuduhkeun waktu anu lilana sarébu taun.

## Usum-Usuman
Usum-usuman nyaéta waktu anu nuduhkeun usum atawa waktu nu tangtu, upamana waé usum hujan, usum kadu. Usum-usuman bisa dibagi sababaraha waktu, saperti di handap ieu.

### Waktu nu Patali jeung Kayaan Alam

1. *Usum mamaréng* nyaéta usum mimiti ngijih
2. *Usum ngijih* nyaéta waktu mindeng turun hujan
3. *Usum dangdarat* nyaéta usum panyelang antara ngijih jeung katiga, hujan jeung halodo kakapeungan
4. *Usum katiga* nyaéta usum halodo, usum teu hujan
5. *Usum barat* nyaéta usum angin grdénu jolna ti kulon, pacampur jeung hujan
6. *Usum selatan* nyaéta usum loba angin nu jolna ti kidul-wétan.

### Waktu Nu patali jeung Kaayaan nu aya di Masarakat

1. *Usum ngagebug* nyaéta usum loba nu gering parna, loba nu maraot
2. *Usum sasalad* nyaéta usum loba panyakit nu babari tépa
3. *Usum parepok* ny éta usum loba nu kawin
4. *Usum paceklik* nyaéta usum kurang dahareun, pangpangna béas atawa paré, usum paila
5. *Usum tigerat* nyaéta usum paceklik
6. *Usum nguyung* nyaéta usum paceklik.

### Waktu nu Patali jeung Tatanén di Sawah

1. *Usum nyambut* nyaéta mangsa ngagarap sawah
2. *Usum tebar* nyaéta mangsa ngawurkeun binih kana pabinihan
3. *Usum tandur* nyaéta mangsa melak  binih parénu tos jadi di kotakan sawah
4. *Usum ngarambét* nyaéta mangsa miceunan jukut nu jaradi antara tangkal paré di sawah
5. *Usum celetu* nyaéta mangsa siki paré geus mimiti cul-cel baruahan
6. *Usum beukah* nyaéta mangsa paré areusian, bareukah
7. *Usum rampak* nyaéta mangsa paré geus rampak kaluar humbutna
8. *Usum beuneur héjo* nyaéta mangsa paré geus beuneur tapi masih kénéh héjo
9. *Usum pibuateun* nyaéta mangsa paré ngadagoan waktu nu mustari pikeun dipanén
10. *Usum panén* nyaéta mangsa paré diala (dibuat).

### Waktu nu Patali jeung Tatanén di Huma

1. *Usum nyacar* nyaéta mangsa nyacar leuweung pihumaeun
2. *Usum ngahuru* nyaéta mangsa ngaduruk kai jeung kakayon séjénna
3. *Usum ngaseuk* nyaéta mangsa melak paré huma
4. *Usum ngoréd/ngoyos* nyaéta mangsa meresihan jukut nu jaradi antara luwukan paré ku koréd
5. *Usum dibuat/ngétém* nyaéta mangsa ngala paré (maké étém).

## Referensi