Wawacan Sulanjana Nyaeta Carita Tatanen Jaman Kuna

***Wawacan Sulanjana nyaéta Carita Tatanen Jaman Kuna*** (éjahan heubeul: *Wawatjan Soelandjana Nyaeta Tjarita Tatanen Djaman Koena*) nyaéta karya sastra Sunda nu ditulis dina wangun wawacan ku C.M. Pleyte. Ieu wawacan munggaran medal taun 1907 dina wangun buku citak ku penerbit G. Kolff & Co di Weltevreden.

**Wawacan Sulanjana** téh mangrupa naskah Sunda anu eusina ngeunaan mitologi Sunda. Ieu judul ngandung harti "Carita Sulanjana", dicokot tina ngaran hiji pahlawan nyaéta Sulanjana anu jadi nu ngajaga tangkal paré tina panarajang sapi Gumarang, sarta bagong Kalabuat jeung Budug Basu anu jadi perlambang hama paré. Wawacan Sulanjana téh ngawengku *kearifan lokal* Sunda liwat tradisi ngamulyakeun pepelakan paré.

Eusi naskah Wawacan Sulanjana téh medar mitologi déwa-déwi Sunda, utamana ngeunaan Déwi paré Nyi Pohaci Sanghyang Asri (Sri Lakshmi). Lian ti éta, dijerona ogé digambarkeun ngeunaan kabeungharan karajaan kuno Pajajaran atawa Sunda Kingdom kalayan rajana anu kawéntar nyaéta Siliwangi. Ieu naskah ogé nétélakeun sipat tatanén masarakat Sunda. Asal-muasal Wawacan Sulanjana téh meureun asalna tina tradisj lisan Pantun Sunda anu ditepikeun ku tukang dongéng di pilemburan turun-tumurun. Salinan Wawacan Sulanjana anu aya ayeuna téh kira-kira disusun sarta dikarang dina mangsa nu pandeuri, sakitar abad ka-17 nepi ka abad ka-19, sanggeus agama Islam sumebar di kalangan urang Sunda. Dijerona kapanggih sababaraha tapak mitologi Islam saperti ayana silsilah déwa-déwi Sunda anu disambungkeun ka Adam sarta siluman Idajil anu aya patalina jeung Iblis (Satan) dina tradisi Kitab Suci. Mitologi nu aya ayeuna téh kakeueum ku pangaruh Hindu jeung Islam. Tapi, sabagéan badag mitologina mah asalna tina titinggal budaya Sunda kuno anu jauh leuwih kolot saméméh jaman Hindu jeung Islam. Aya ogé sababaraha tapak budaya Jawa, saperti rujukan ka Batara Ismaya anu nyamar jadi gandék kolot nyaéta Ki Semar, sarta nyabit-nyabit apsara Nawang Wulan anu sakti bisa masak paré ku cara goib. Dina taun 1907, Plyte narjamahkeun sarta nyusun "Wawacan Sulanjana".

## Ringkesan
### Mimitina aya alam dunya
Ieu carita dimimitian ku mitologi gumelarna jagat raya ku saurang Gusti Nu Maha Tunggal, anu boga pakuat-pakait anu ahéng jeung inohong Adam salaku karuhun déwa-déwi Sunda. Ieu bagéan téh kacida mungkina ditorah ditambahkeun pandeuri kana vérsi aslina pikeun ngasupkeun mitologi sarta pamikiran Islam sanggeus sumebarna éta agama. Pangluhurna Déwa dina kapercayaan Sunda Wiwitan, nyaéta Sang Hyang Kersa ("Nu Maha Kawasa") nyiptakeun jagat raya sarta déwa-déwi lianna saperti Indung Déwi Batari Sunan Ambu, sarta Batara Guru (anu diidentifikasi salaku Siwa sanggeus asupna Hindu). Loba déwa lianna anu dicokot tina Hindu saperti Indra jeung Wisnu. Batara Guru marentah kahyangan atawa sawargaloka salaku raja déwa. Sang Hyang Kersa ogé nyiptakeun tujuh batara (déwa leutik) di Sasaka Pusaka Buana (Tempat Suci di Bumi), maranéhna maréntah di rupa-rupa tempat di lemah Sunda.

### Mitos ngeunaan Dewi Paré
Kacaturkeun jaman baheula di sawargaloka (sawarga), Batara Guru (dina Hindu Jawa kuno mah dipatalikeun jeung Shiva), pangluhurna déwa marentah sakabéh déwa jeung déwi pikeun nyumbangkeun kakuatanana jang ngawangun karaton anyar Bale Pancawarna. Saha waé anu baha kana ieu paréntah dianggap kedul sarta bakal ditureug leungeun jeung sukuna. Barang ngadéngé paréntah Batara Guru, salah saurang déwa, nyaéta Anta (Ananta Boga), hiji déwa Nāga, kacida ringrangna. Manéhna teu boga leungeun atawa suku sarta teu yakin kumaha carana bisa migawé éta pancén. Anta téh wujudna lambang  pangawula nu teu bisa di gawé *(Serpent)*. Manéhna ménta bongbolongan ka Batara Narada, adina Batara Guru. Tapi hanjakalna Narada ogé bingung ku nasib apesna Anta. Anta jadi kacida sedihna nepi ka ceurik balilihan.

Nalika manéhna ceurik, aya tilu keclak cimata ragrag kana taneuh. Ku darmaning Pangéran, sanggeus antel kana taneuh éta tilu keclak cimata téh robah jadi tilu endog anu gumeleber éndah jiga permata atawa mutiara. Batara Narada mapatahan sangkan éta "permata" téh disanggakeun ka Batara Guru, kalayan harepan éta hadiah téh bisa méré panyapih sangkan manéhna méré kaputusan anu adil kana kakuranganana Anta.

Bari ngaheumheum tilu endog dina jero bahamna, Anta indit ka karaton Batara Guru. Di jalan, manéhna disampeurkeun ku hiji manuk heulang (dina sababaraha tradisi disebutna manuk gagak) anu nanyakeun hiji perkara. Anta milih jempé sarta teu bisa némbalan éta patanya sabab keur ngeukeuweuk endog dina jero bahamna. Tapi, éta manuk nyangka yén Anta téh adigung sarta jadi kacida ambekna tuluy nyerang Anta. Balukarna, hiji endog ragrag kana bumi sarta peupeus. Anta rurusuhan nyumput dina rungkun tapi éta manuk terus nunggu. Serangan kadua ngalantarankeun Anta ngan boga hiji endog deui anu bisa disanggakeun ka Batara Guru. Dua endog anu peupeus ragrag kana bumi tuluy robah jadi bagong kembar Kalabuat jeung Budug Basu. Pandeuri, Kalabuat jeung Budug Basu dirawatan ku sapi Gumarang. Sapi Gumarang téh mimitina gumelar nalika hiji sapi bikang teu kahaja nginum cikiih siluman Idajil.

Ahirna manéhna nepi ka karaton sarta nyanggakeun cimatana anu mangrupa endog moncorong ka Batara Guru. Éta hadiah ditarima kalayan gumbira sarta Batara Guru maréntahkeun manéhna pikeun nyileungleuman éta endog nepi ka megar. Aya kaajaiban, éta endog megar jadi orok awéwé anu kacida geulisna. Manéhna nyanggakeun éta orok ka Batara Guru jeung pamajawanna Batari Umah (Uma).

Nyai Pohaci (sakapeung ditulis "Pwah Aci") Sanghyang Asri nyaéta ngaranna, sarta manéhna tumuwuh jadi putri anu kacida geulisna di karajaan sawarga. Unggal déwa anu nénjo jadi katarik ku manéhna, malah bapa kukutna, Batara Guru, mimiti boga rasa katarik. Ningali kahayang Batara Guru ka anak kukutna, sakabéh déwa jadi salempang. Kusabab Batari Umah geus ngarawat sarta nyusuan Sanghyang Asri, manéhna dianggap salaku anakna, sarta ieu hartina manéhna téh anak Batara Guru ogé. Ngawinkeun anak sorangan téh dianggap ulah dikaitkeun (sumbang) sarta éta téh pamali. Bakating ku sieun ieu *skandal* bisa ngaruksak kaharmonisan di sawarga, ahirna para déwa anu dipingpin ku Batara Narada badami pikeun misahkeun Nyi Pohaci jeung Batara Guru.

Pikeun nyingkahan *skandal* sarta ngajaga katengtreman di karajaan sawarga, ogé pikeun ngajaga kasucian Nyi Pohaci, Batara Narada mingpin para déwa nyusun rencana pikeun nelasan manéhna. Para déwa ngumpulkeun sakabéh racun anu paling matih ti sakuliah dunya sarta diteundeun dina hiji wadah leutik. Éta racun tuluy ngadedempés diasupkeun kana inuman Sri. Manéhna karacunan nepi ka ajalna harita kénéh. Pupusna anu ngadadak geus ngabalukarkeun rasa dosa sarta kasieun di kalangan para déwa, sabab maranéhna geus migawé dosa nelasan awéwé anu teu boga dosa. Ieu laku lampah anu teu adil téh geus ngundang amarah jagat raya sarta Sang Hyang Kersa, Gusti nu Maha Agung anu biasana jempé, ngahukum para déwa ku cara ngirimkeun angin puyuh sarta cuaca anéh anu kacida panasna ka karajaan sawarga. Bari ceurik bakating ku sieun, para déwa mawa layonna kaluar ti sawarga tuluy dikubur di hiji tempat anu jauh sarta nyumput di bumi. Tapi, kusabab kasucian sarta sipat déwa Sri Pohaci, kuburanana némbongkeun tanda kaajaiban; dina mangsa dikuburkeunana, jadi rupa-rupa tatangkalan anu mangpaat pikeun manusa salalawasna. Tina sirahna jadi kalapa; tina irung, biwir, jeung ceulina jadi rupa-rupa spéciés bungbu jeung sayuran, tina buukna jadi jukut jeung rupa-rupa kembang, tina susuna jadi rupa-rupa tangkal bungbuahan, tina leungeunna jadi jati sarta rupa-rupa tangkal kai, tina parijitna jadi Kawung (*Aren* atawa *Enau*: Arenga pinnata), tina pingpingna jadi rupa-rupa awi, tina sukuna jadi rupa-rupa tatangkalan beutian, sarta ahirna tina udelna jadi tangkal anu kacida mangpaatna anu disebut *paré*. Dina sababaraha vérsi, paré bodas jadi tina panon katuhuna, sedengkeun paré beureum jadi tina panon kencana. Sakabéh tatangkalan anu mangpaat, anu jadi kabutuhan poko manusa, dianggap asalna tina titinggal awak Déwi Sri. Ti saprak harita, urang pulo Jawa muja sarta ngamulyakeun manéhna salaku "Déwi Paré" sarta déwi kasuburan. Di jaman karajaan Sunda kuno, manéhna dianggap déwi pangluhurna sarta inohong déwa anu paling penting pikeun masarakat agraris (tatanén).

### Cara masak paré
Di karajaan sawarga, Batara Guru marentahkeun Batara Ismaya, anu ngejawantah di bumi jadi Semar, pikeun mawa ieu tatangkalan anu mangpaat ka karajaan Pajajaran sarta mikeunana ka manusa sangkan didahar jeung dipaké. Batara Guru ogé ngutus putrina nyaéta bidadari (apsara) Nawang Wulan pikeun mawa paré anu geus asak ka manusa. Nawang Wulan téh salah saurang ti tujuh bidadari anu sakapeung lungsur ka bumi pikeun ibak dina kulah anu hérang. Maranéhna lungsur ka bumi maké sinjang goib rupa-rupa warna anu bisa mawa maranéhna hiber sarta lunta-lanto antara sawarga jeung bumi. Nalika ieu tujuh apsara lungsur ka bumi, sinjangna anu rupa-rupa warna téh robah jadi tujuh warna katumbiri. Nawang Wulan ogé bisa kapanggih dina carita Jawa nyaéta Jaka Tarub. Nawang Wulan lungsur ka bumi sarta kawin ka Raja Siliwangi ti Karajaan Pajajaran. Nawang Wulan masak paré ku cara goib, nyaéta ku cara ngasupkeun saérang paré kana jero wadah awi, tuluy sacara sakti éta paré téh robah jadi sakulawu sarta asak siap didahar. Manéhna nyumputkeun ieu cara goib sawarga téh sarta marentahkeun ka sakabéh jalma sangkan ulah deukeut-deukeut kana padaringan (lomari tradisional di dapur tempat neundeun paré jeung parabot masak). Manéhna negeskeun yén ulah aya saurang-urang acan anu diajar cara goib masak paré. Hiji poé Raja ngarasa panasaran kana éta cara masak tuluy ngintip tina liang témbok dapur, nepi ka nyaho kana rusiah goib Nawang Wulan dina masak paré. Kusabab Raja geus baha kana jangjina, éta cara goib masak paré téh jadi leungit kasaktianana, sarta Nawang Wulan kudu mulang deui ka sawargaloka ninggalkeun salakina nyaéta Raja Siliwangi. Kusabab ieu kajadian, Semar kudu ngajar manusa cara anu leuwih hésé tur kacida capéna dina melak sarta masak paré anu bener, nyaéta cara tradisional sakumaha anu ku urang kanyahokeun ayeuna.

### Tarungna Sulanjana jeung Gumarang
Saméméhna, bagong kembar Kalabuat jeung Budug Basu gumelar tina dua endog sakti nu peupeus tina cimata Anta, sarta ragrag ka bumi. Maranéhna *diadopsi* sarta diurus ku sapi Gumarang. Gumarang téh siluman munding anu jadi tina cikiih siluman Idajil, ku kituna sacara alami, manéhna téh boga sipat jahat. Sanggeus sawawa, Kalabuat jeung Budug Basu nyoba néangan lanceukna nepi ka ahirna manggihan kuburan Nyi Pohaci Sanghyang Asri. Maranéhna ngulilingan éta kuburan tujuh kali tuluy paéh di luhureun kuburan lanceukna.

Samentara éta, Dampo Awang ti peuntas laut datang mawa kapal-kapalna ka lemah Sunda pikeun meuli paré. Kusabab paré téh dianggap suci ku urang Sunda sarta dianggap hadiah ti déwa anu sabenerna mah milik déwa, euweuh saurang ogé anu wani ngajualna. Raja Siliwangi nampik ngajual sasadiaan paré anu loba anu diteundeun dina leuit di karajaanana. Dampo Awang kacida ambekna, sarta pikeun males kanyeri, manéhna mangaruhan sapi Gumarang sangkan ngaruksak paré di Karajaan Sunda.

Sapi Gumarang mawa layon Kalabuat jeung Budug Basu ti kuburan Pohaci tuluy dibawa lunta, ngulilingan bumi. Aya kaajaiban, layon Kalabuat jeung Budug Basu téh robah jadi rupa-rupa sato: babi, bagong, beurit, gagasat/gegeremet, sarta sakabéh rupa sato anu jadi hama paré. Sipat asli Kalabuat jeung Budug Basu téh hayang ngahiji deui jeung lanceukna ku cara ngadahar sarta ngaruksak pepelakan paré, éta sababna duanana dianggap salaku pangawakan tina hama.

Pikeun ngajaga paré, Batara Guru marentahkeun putrana, nyaéta Sulanjana anu keur hirup sarta diurus ku déwi bumi Ibu Pertiwi, sangkan datang ka Sunda sarta tarung ngalawan Gumarang katut hama pangawakan bagong Kalabuat jeung Budug Basu. Sulanjana anu ogé kawanoh salaku Sedana téh dibantuan ku adi-adi kembarna pikeun ngalawan munding Gumarang. Maranéhna tarung campuh nepi ka ahirna Sulanjana hasil ngéléhkeun Gumarang jeung éta hama-hama. Munding Gumarang méménta ka Sulanjana sangkan ulah dipaéhan. Salaku imbalanana, manéhna satuju nulungan Sulanjana ngurus pepelakan paré, lamun Sulanjana méré sesajén mangrupa daun paku sacara rutin pikeun daharna. Sulanjana satuju tuluy nyieun Gumarang digawé di sawah, sarta éta pisan anu jadi karuhun munding anu ayeuna ngawuluku sawah pikeun nyiapkeun pelak paré.

## Tempo ogé 
* Agama Hindu Dharma
* Urang Kanékés
* Bujangga Manik
* Carita Parahyangan
* Hyang
* Sanghyang Siksa Kandang Karesian
* Karajaan Sunda

## Rujukan 
Kategori: