Mayas

**Mayas**/**mawas** (Dayak), atawa **Orang utan** (*urang leuweung*) nujul ka tilu spésiés kera gedé ku kawentar ku kapinteranana, panjang leungeun jeung bulu coklat semu beureum. Ieu sato pituin ti Indonésia jeung Malaysia, hirupna ngan di leuweung hujan di pulo Kalimantan jeung Sumatra, najan aya ogé fosilna nu kapanggih di Jawa, Viétnam, jeung Cina. Tilu spésiés ieu mangrupa sésa ti genus *Pongo* jeung subfamili *Ponginae* (nu ogé ngawengku genera *Gigantopithecus* jeung *Sivapithecus* nu geus lastari). Sebutan 'orang utan' asalna tina basa Malayu.

Orang utan mangrupa kera gedé nu paling arboréal, sapanjang hirupna ampir salawasna cicing dina tatangkalan. Unggal peuting maranéhna nyieun sayang tina catang jeung dangdaunnan pikeun saré. Hirupna nyorangan leuwih ti kera lianna, jalu jeung bikangna ukur panggih dina mangsa kawin. Anak orang utan diasuh terus ku indungna nepi ka disapih umur 6-7 taun. Tina dedeganana, jalu jeung bikang bisa dibédakeun. Nu jalu jangkungna bisa nepi ka 1,8 m kalawan beurat 100&nbsp;kg, sedengkeun nu bikang leuwih leutik: jangkungna 1,3 m, beuratna 45&nbsp;kg. Jalu nu geus kolot bisa kaciri tina pipina nu mébér jeung buluna nu leuwih paranjang.

## Paripolah jeung basa 
Teu béda ti kera gedé lianna, orang utan téh pinter. Nuturkeun simpanseu nu kungsi karékam maké pakakas ku Jane Goodall taun 1960-an, tengah taun 1990-an kapanggih hiji populasi orang utan nu ilahar ngagunakeun pakakas pikeun dahar. Hiji makalah taun 2003 di jurnal *Science* medarkeun 'kabudayaan' orang utan.

Dina *Encyclopedia Britannica* disebutkeun yén program ulikan basa orang utan munggaran dipingpin ku Dr. Francine Néago taun 1988. Proyék basa orang utan di Smithsonian National Zoo di Washington, D.C. ngagunakeun sistem komputer nu asalna dimekarkeun di UCLA ku Néago dibantu ku IBM.

Najan umumna mah pasif, orang utan sok ogé ganggu ka nu lianna. Jalu nu can sawawa bakal nyoba jalangan jeung bikang mana waé, nu biasana bisa hasil mun jeung bikang nu sarua can sawawa. Bikang nu geus sawawa mah biasana ngusir jalu nu can sawawa, sabab leuwih suka jalangan jeung jalu nu geus sawawa. Orang utan liar kanyahoan sok ngadatangan patempatan nu dieusi manusa pikeun nyiar anak orang utan nunggelis nu dileupaskeun tina inguan, sigana mah pikeun ngaping sangkan bisa balik deui hirup di alam liar.

Orang utan sigana mah kagolongkeun sato nu sok ngilu mencarkeun sababaraha spésiés tutuwuhan, kaasup *Strychnos ignatii* nu ngandung alkaloid strihnina nu toksik. Racunna teu mangaruhan orang utan, iwal ukur nambahan produksi ciduhna.

## Spésiés 
* '*Genus *Pongo* **, komo deui nu di Sumatra geus kritis pisan, sarta kadaptar dina Appendix I CITES. Populasi Kalimantan di alam liar kiwari aya 50 rébuan, sedengkeun di Sumatra kira ukur 7000-7500. Orang utan dijadikeun sato nagara resmi di Sabah, Malaysia.

Habitat orang utan loba diruksak ku kagiatan pertambangan, nuaran kai jeung kahuruan leuweung nu beuki ngagalaksak, utamana mah alatan dirobahna leuweung tropis jadi kebon kalapa sawit. Sababaraha élmuwan PBB manghariwangkeun yén kagiatan kebon sawit ieu bisa ngabalukarkeun lastarina orang utan taun 2012. 

Puseur konservasi nu utama di Indonésia di antarana aya di Tanjung Puting di Kalimantan Tengah, Kutai di Kalimantan Wétan, Gunung Palung di Kalimantan Kulon, jeung Bukit Lawang di Taman Nasional Gunung Leuser (wates antara Acéh jeung Sumatra Kalér. Di Malaysia, wilayah konservasina nyaéta Semenggok di Sarawak jeung Suaka Orang Utan Sepilok deukeut Sandakan di Sabah.

## Rujukan 
## Tumbu kaluar 

**Émbaran umum*'

* Primate Info Net *Pongo* Factsheet
* Information from Grungy Ape on the difference between the two Orang-utan species 
* OrionSociety.org  - 'Does an orangutan find Freedom in the Gift of Words?  Do We?'
* Orang utan language project 
* Facial Expression & Vocalizations
* Dr. Francine Neago  Directed world's first orangutan language study.

**Panyalindungan orang utan**
* Orangutan Foundation International non-profit organization dedicated to "*support the conservation and understanding of the orangutan and its rain forest habitat while caring for ex-captive individuals as they make their way back to the forest.*"
* The Orangutan Network  - Documents Orangutan cultural variation / traditions and also conservation efforts
* Orang Utan Republik Education Initiative non-profit organization whose mission is to secure the future of the orangutan through programs of education and outréach in Indonésia.
* Preserving orangutans and their habitat . Orangutan Language.

**Di Kalimantan**
* The Borneo Orangutan Survival Foundation
* The Borneo Orangutan Survival Foundation (BOS) - Australia
* Borneo Orangutan Survival Foundation UK Part of a worldwide group dedicated to saving and preserving Orangutans in Bornéo
* WWF Heart of Borneo conservation initiative - The WWF's information about the Héart of Bornéo - 220,000&nbsp;km² of upland montane tropical rainforest, where endangered species such as the orang-utan, rhinoceros and pygmy elephant cling for survival
* Orangutan Tropical Peatland Research Project  non-profit organization dedicated to studying and conserving orangutans in the Sebangau National Park,. Kalimantan."

**Di Sumatra**
* Sumatran Orangutan Society International non-profit organization dedicated to the protection of Sumatran orangutans
* Sumatra Orangutan Conservation Program A program under PanEco which reintroduces captured orangutans in the wilds among many other projects in Sumatra.

**Poto jeung vidéo**
* Sepilok Orangutan Rehabilitation Center Photos  - Photos from a rehabilitation center in Bornéo, Malaysia
* ARKive - images and movies of the Bornean orang-utan *(Pongo pygmaeus)* 
* ARKive - images and movies of the Sumatran orang-utan *(Pongo abelii)* 
* Orangutan Rehabilitation Center in Sepilok, Sandakan - Photos and vidéos of the oldest Orangutan Rehabilitation Center in the world