open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wengku

Wengku nyaéta pameungkeut tina  awi atawa hoé beunang meulah anu dipasang dina biwir pakakas anyaman saperti boboko, carangka, atawa nyiru sangkan kuat sarta teu gampang ucul anyamanana.

## Wangun jeung Bahan
Wengku dijieun tina beulahan awi anu rada kandel, biasana tina awi tali (*Gigantochloa apus*) ku sabab seratna anu liat sarta gampang dibengkukeun nuturkeun wangun biwir pakakas. Wengku diwangun ku dua lapis awi, nyaéta wengku jero jeung wengku luar, anu tuluy ditalian (diulas) maké hinis awi atawa hoé sangkan ngadempét pageuh.

## Fungsi jeung Éstétika
Salian ti fungsi struktural pikeun nahan beurat sarta ngajaga wangun pakakas, wengku ogé miboga ajén éstétika. Téknik nalian wengku mindeng maké pola hias anu has, saperti pola silang atawa pola sisit lauk. Dina tatanén, wengku anu pageuh kacida pentingna dina pakakas beurat saperti carangka sangkan henteu "mencéng" nalika nanggung beban.

## Filosofi jeung Paribasa
Dina kabudayaan Sunda, wengku miboga harti filosofis ngeunaan pamingpin. Aya paribasa: "Wengku téh kudu pageuh, tali kudu paheut", anu hartosna aturan hukum (wengku) kudu kuat sarta disiplin (tali) kudu dijaga sangkan masarakat hirup rukun sarta teu bubar-ubar (maral).

## Galéri Wengku

File:National Museum of Ethnology, Osaka - Steamed rice container - Jawa in Indonesia - Collected in the 1990s - Material. Bamboo.jpg|Wengku dina biwir boboko anu ditalian ku pola ulas anu rapih.
File:Bamboo steamers in Tiong Bahru, Singapore - 20060414.jpg|Wengku dina seupan (wadah ngukus sangu) pikeun ngajaga wangunna sangkan panceg.
File:Bamboo Basket.jpg|Wengku dina wadah anyaman badag anu miboga fungsi salaku panguat struktur.
File:Bamboo container.jpg|Bamboo_container]]|Detail anyaman carang anu dipungkas ku wengku dina bagian biwirna.

## Tempo Ogé
* Carangka
* Boboko
* Anyaman

## Dicutat tina
Louis Beel

thumb|Louis Beel|215px

**Louis Beel** (12 April 1902 – 11 Pébruari 1977) nyaéta Perdana Mentri Walanda ti 1946 – 1948 sarta 1958 – 1959.

## Tutumbu kaluar 
*
Onkogén

**Onkogén** (basa Inggris: *oncogene*) nyaéta gén anu geus ngalaman modifikasi nepi ka bisa ningkatkeun kaganasan sél tumor. Onkogén biasana boga peran dina tahap awal kabentukna tumor. Onkogén ningkatkeun kamungkinan sél normal robah jadi sél tumor, anu ahirna bisa nimbulkeun kanker. Panalungtikan panganyarna némbongkeun yén RNA pondok (*small RNA*) kalayan panjang 21–25 nukléotida anu dipikawanoh minangka RNA mikro (miRNA) bisa ngadalikeun kagiatan onkogén.

Onkogén mimiti kapanggih ku Francis Peyton Rous dina taun 1910, nalika nalungtik tumor dina unggas anu bisa ditularkeun ka mahluk séjén lantaran ngandung sél sarkoma anu miboga rétrovirus, anu saterusna dingaranan RSV (*Rous sarcoma virus*).

Dina taun 1976, Dr. John Michael Bishop jeung Dr. Harold E. Varmus ti Universitas California, San Francisco ngabuktikeun yén onkogén asalna tina proto-onkogén anu ngalaman karuksakan. Proto-onkogén geus kapanggih dina loba organisme, kaasup manusa. Tina ieu panalungtikan anu kacida pentingna, Dr. Bishop jeung Dr. Varmus meunang Hadiah Nobel dina taun 1989.

## Proto-onkogén 
Proto-onkogén nyaéta gén normal anu bisa robah jadi onkogén lamun ngalaman mutasi, atawa lamun tingkat ékspresina ningkat. Proto-onkogén ngode protéin anu diperlukeun ku sél pikeun régulasi perkembangbiakan jeung diférénsiasi. Proto-onkogén mindeng kapanggih boga peran dina transduksi sinyal jeung palaksanaan sinyal mitogén, anu biasana dilakukeun ku produk protéin anu dihasilkeunna. Sanggeus diaktipkeun, proto-onkogén atawa produkna bisa jadi panginduksi tumor anu disebut onkogén.

### Aktipasi 
Proto-onkogén bisa robah jadi onkogén ku robahan leutik dina fungsi aslina. Aya dua jinis aktipasi, nyaéta:

# Kajadian mutasi dina hiji onkogén anu ngakibatkeun robahna struktur protéin, alatan:
#* ningkatna kagiatan protéin (énzim),
#* leungitna régulasi,
#* kajadian hibrida antarprotéin alatan karuksakan kromosom dina prosés pembelahan sél. Geus dipikanyaho yén karuksakan kromosom nalika pembelahan sél dina sumsum tulang tonggong bisa nimbulkeun leukémia.
# Ningkatna konséntrasi protéin, alatan:
#* ningkatna ékspresi protéin kusabab kasalahan régulasi,
#* ningkatna stabilitas protéin anu ngajadikeun ayana jeung kagiatan protéin dina sél jadi leuwih lila,
#* duplikasi gén anu ngakibatkeun ningkatna jumlah protéin dina sél.

### Jinis 
* v-erbA nyaéta protéin onkogén anu asalna tina proto-onkogén c-erbA tipe alfa, anu mangrupa réseptor inti pikeun hormon T3/T4 jeung asam rétinoat, anu diaktipkeun ku avian erythroblastosis virus (AEV). Aktipasi ieu bisa ngakibatkeun leukémia dina hayam ku cara ngahalangan diférénsiasi sél progénitor éritrosit sarta micu transformasi sarkoma.
* bcl-2 nyaéta hiji proto-onkogén anu diaktipkeun ku translokasi kromosomal dina limfoma, tuluy robah jadi onkogén anu ngahalangan apoptosis sél limfoid. Dina kaayaan normal, gén bcl-2 nyimpen inpormasi protéin tina mémbran mitokondria sisi jero, rétikulum éndoplasma, jeung mémbran inti sél, sarta boga fungsi minangka bagian tina zat antioksidan anu ngahalangan péroksidasi lipid dina mémbran sél.

## Sumber rujukan
Stik bawang

jmpl|Cucuk gigi Jambi
**Stik bawang** atawa **cucuk gigi** téh nyaéta camilan anu dijieun tina bawang. Stik bawang biasana disayogikeun bareng jeung kue séjén waktu Lebaran, atawa didahar dina waktu luang, misalna bari lalajo tipi. Salian ti éta, kadaharan ieu ilaharna jadi camilan sapopoé, boh pikeun didahar sorangan boh pikeun suguhan tamu, sarta mindeng aya dina rupa-rupa acara kulawarga atawa hajatan.

Stik bawang has Jambi miboga rasa gurih jeung seungit bawang anu kuat, sarta téksturna garing jeung renyah. Sok aya ogé nu nyebutkeun yén camilan ieu asalna ti Palembang lantaran wilayahna padeukeut. Bentukna panjang jeung leutik siga cucuk gigi, ku kituna ku masarakat sok disebut cucuk gigi. Bahan-bahan pikeun nyieunna basajan jeung gampang kapanggih, sangkan jajanan ieu loba dijieun sorangan di imah.

## Bahan-bahan 
Bahan utama stik bawang nyaéta tipung tarigu anu dicampur jeung tipung tapioka atawa kanji sangkan hasilna garing jeung renyah. Pikeun nambahan rasa jeung seungit, dipaké bawang beureum, mentega, salédri, jeung uyah. Cai haneut ditambahan pikeun ngahijikeun adonan, ari bumbu panyedap bisa ditambahan nurutkeun kahayang.

Adonan tuluy diuleni bari ditambahan irisan salédri jeung cai haneut saeutik-saeutik nepi ka kalis jeung bisa dibentuk. Sanggeus éta, adonan digiling nepi ka ipis, tuluy dipotong-potong panjang kira-kira 10 sentimeter. Sangkan teu silih napel, potongan adonan biasana ditaburan tipung tarigu saeutik. Tahap pamungkas nyaéta ngagoréng. Adonan digoréng dina minyak panas maké seuneu leutik nepi ka warnana konéng emas. Sanggeus asak, stik bawang diangkat jeung ditiriskeun tina minyak.

## Rujukan
I Gusti Ketut Jelantik

**I Gusti Ketut Jelantik** (pupus taun 1849) nyaéta saurang Pahlawan Nasional Indonésia anu asalna ti Karangasem, Bali. Manéhna téh saurang patih ti Karajaan Buleleng. Manéhna miboga peran penting dina Perang Bali I, Perang Jagaraga, jeung Perang Bali III anu lumangsung di Bali dina taun 1849. Manéhna gugur nalika peperangan lekasan dina taun 1849.

## Biografi 
I Gusti Ketut Jelantik lahir di Tukadmungga, Buleleng, taun 1800. Manéhna asalna ti kulawarga bangsawan Karangasem. Dina taun 1828, manéhna diangkat jadi Patih Agung Karajaan Buleleng ku Raja Buleleng. Salaku patih, manéhna dipikawanoh minangka saurang anu teges jeung wani nolak sagala rupa tekanan ti pihak Walanda.

## Perjuangan ngalawan Walanda 
Perlawanan I Gusti Ketut Jelantik dimimitian nalika pamaréntah kolonial Walanda hayang ngahapuskeun hak **Tawan Karang**. Tawan karang nyaéta hak raja-raja di Bali pikeun ngawasa jeung nyokot kapal-kapal anu kandas di cai wilayah maréhna, kaasup sakabéh eusina.

Walanda nungtut sangkan Karajaan Buleleng ngaku kedaulatan maréhna, tapi Ketut Jelantik nolak pisan. Manéhna kungsi ngucapkeun kalimah anu kawéntar: *"Salami kuring hirup, kuring moal ngaku kana kakawasaan Walanda di nagara ieu."* Salian ti éta, manéhna ogé ngagerakkeun konsép perlawanan **Puputan**, nyaéta tékad perang nepi ka titik getih pamungkas demi ngajaga kahormatan nagara.

## Réferénsi
Sérén Taun

**Sérén Taun** nyaéta upacara adat panén paré masarakat Sunda anu dilaksanakeun unggal taun. Ieu upacara mangrupa wujud rasa syukur ka Gusti Nu Maha Suci sarta panghurmat ka Nyi Pohaci Sanghyang Asri anu dianggap salaku déwi paré sarta kasuburan.

## Étimologi 
Nami **Sérén Taun** asalna tina dua kecap:
* **Sérén**: Hartina masrahkeun, mikeun, atawa nyérénkeun.
* **Taun**: Hartina taun anu geus kaliwat sarta taun anu bakal datang.
Jadi, Sérén Taun hartina masrahkeun hasil panén taun ieu sarta ménta kasalametan pikeun taun payun.

## Ritual Utama 
Sanajan ritualna béda-béda di unggal daérah, sacara umum aya sababaraha prosési utama:
# **Ngaréngkong**: Ngagotong paré maké awi gombong anu ngaluarkeun sora unik.
# **Meuleum Kemenyan**: Simbol panyambat ka para karuhun.
# **Majémpang**: Ngumpulkeun hasil bumi ti masarakat.
# **Nutu Paré**: Prosés nutu paré babarengan dina lisung anu jadi puncak acara, di mana paré hasilna bakal diasupkeun kana Leuit (gudang paré).

## Lokasi Palaksanaan 
Sababaraha daérah anu masih pengkuh ngalaksanakeun Sérén Taun kalayan rongkah di antarana:
* **Cigugur, Kuningan**: Salah sahiji anu pangbadagna, biasana dilaksanakeun unggal tanggal 22 Rayagung (bulan pamungkas dina kalénder Sunda).
* **Kasepuhan Ciptagelar**, Sukabumi: Ngonci sakabéh tatanén dina sistem huma sarta leuit.
* **Sindang Barang, Bogor**: Anu miboga sajarah raket jeung karajaan Pajajaran.
* **Sirna Resmi** sarta **Cisungsang** di Banten Kidul.

## Harti Filosofis 
Sérén Taun lain saukur hajat, tapi miboga harti:
* **Silaturahmi**: Ngumpulkeun warga sarta para pamingpin adat.
* **Ékologi**: Ngajarkeun manusa sangkan ngajaga kasaimbangan alam (leuweung, cai, jeung taneuh).
* **Ketahanan Pangan**: Mastikeun stok paré di leuit cukup pikeun sataun ka hareup.

## Tutumbu Kaluar 
* Inpormasi Budaya: Sérén Taun Cigugur
* Profil Adat Kasepuhan Ciptagelar Sukabumi
* Situs Pariwisata Jawa Kulon: Tradisi Masyarakat Sunda

## Rujukan
Kolindsund

jmpl|Mantan dasar situ Kolindsund, katingali ti bukit-bukit wates di Skiffard
**Kolindsund** (Basa Sunda: *Selat Kolind*) nyaéta dasar situ panjang nu lega 26,4 kilométer pasagi (10,2 mil pasagi) di semenanjung Djursland di Dénmark. Situ baheula dikeringkeun ngaliwatan runtuyan kanal, bendungan, jeung stasiun pompa anu dimimitian dina Méi 1874. Ayeuna, wewengkon éta mangrupa lahan tatanén subur anu dijaga garing ku stasiun pompa listrik.

## Géografi 
jmpl|Peta wewengkon ti taun 1820-an, nalika Kolinsund masih kénéh hiji Situ.
Teluk éta kabentuk ku sistem lembah és nu handap sarta diurilingan ku tebing nepi ka jangkungna 35 méter. Salila Jaman Batu, Kolindsund mangrupakeun selat cai asin anu misahkeun bobojong Djursland ti daratan utama, nyiptakeun hiji pulo. Dina Jaman Tengah, lawang selat éta geus katutup deukeut kota Grenaa, ngarobah wewengkon éta jadi situ anu bisa dilayaran, anu kamungkinan jerona ngan sababaraha méter. Panutupan ieu sigana disababkeun ku longsoran pasir anu digerakkeun ku angin digabung jeung parobahan permukaan laut jeung/atawa parobahan elevasi daratan.

Tanah subur nu mirip lempung di laguna utamina diwangun ku dua jinis endapan cai, nyaéta endapan laut jeung endapan lumpur cai tawar. Tanah laut asalna tina endapan cai asin, miboga eusi karbon nu handap, sarta ngahontal nepi ka 40% lempung. Endapan lumpur cai tawar miboga eusi karbon nepi ka 5%. Endapan lempung halus jeung lebu ieu dicampur jeung bahan gambut pikeun ngabentuk gyttja. Terusan digali di sisi kalér jeung kidul selat, sarta hiji saluran utama katilu digali ngaliwatan tengah dasar situ heubeul. Saluran drainase ieu digali ku leungeun, maké pacul, sekop, jeung gerobak dorong.

## Rujukan
Pancawara

**Pancawara** atawa poé **Pasaran**, nyaéta siklus mingguan anu diwangun ku lima poé dina kabudayaan Sunda, Jawa, sarta Bali. Ieu siklus dipaké sacara babarengan jeung siklus tujuh poé (Saptawara) dina nangtukeun poé hadé sarta poé pasar di pilemburan.

## Runtuyan Poé 
Runtuyan poé dina siklus Pancawara nyaéta:
# **Legi** (Manis)
# **Paing**
# **Pon**
# **Wagé**
# **Kaliwon** (Kliwon)

Dina budaya Sunda, poé Legi sok disebut ogé poé **Manis**. Kombinasi antara poé tujuh (Senén-Minggu) jeung poé lima ieu bakal panggih dina titik nu sarua unggal 35 poé sakali, anu disebut sa-**Weton**.

## Fungsi dina Masarakat 
### 1. Kagiatan Ékonomi 
Dina jaman baheula, Pancawara dipaké pikeun nangtukeun poé buka pasar. Contona, di hiji daérah pasar ukur buka dina poé Pon, di daérah séjén dina poé Wagé. Ieu pisan sababna Pancawara disebut ogé poé **Pasaran**.

### 2. Neptu 
Dina élmu palintangan atawa primbon, unggal poé dina Pancawara miboga ajén angka (*nilai*) anu disebut **Neptu**. Neptu ieu mangrupa dasar pikeun ngitung rupa-rupa ramalan adat.

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Ngaran Poé sarta Pasaran dina Basa Sunda
Weton

**Weton** nyaéta poé lahirna hiji jalma anu ditalungtik dumasar kana siklus tujuh poé (Senén, Salasa, Rebo, Kemis, Jumaah, Saptu, Minggu) sarta siklus lima poé pasaran (Pancawara: Legi, Paing, Pon, Wagé, Kaliwon).

Dina budaya Sunda, weton mindeng disebut ogé **Poé Lahir**. Siklus weton bakal panggih dina titik anu sarua unggal 35 poé sakali.

## Étimologi 
Kecap **Weton** asalna tina basa Jawa *wetu* anu hartina "kaluar" atawa "lahir", anu tuluy meunang lulugu (akhiran) *-an* jadi *weton* (hal anu patali jeung kalahiran).

## Komponén Weton 
Weton diwangun ku dua bagian utama:
# **Poé (Saptawara)**: Senén, Salasa, Rebo, Kemis, Jumaah, Saptu, sarta Minggu.
# **Pasaran (Pancawara)**: Legi/Manis, Paing, Pon, Wagé, sarta Kaliwon.

Contona, upama hiji jalma lahir dina poé Jumaah nalika pasaranana Kaliwon, maka wetonna disebut **Jumaah Kaliwon**.

## Kagunaan Weton 
Masarakat tradisional Sunda sarta Jawa masih kénéh ngagunakeun weton pikeun rupa-rupa kaperluan, di antarana:
* **Nangtukeun Poé Hadé**: Upama badé ngayakeun hajatan saperti nikah, sunatan, atawa ngamimitian ngawangun imah.
* **Nangtukeun Jodoh**: Ngitung k cocogan antara dua jalma dumasar kana jumlah Neptu masing-masing weton.
* **Nangtukeun Watek**: Dipercaya yén unggal weton miboga sipat atawa watek anu béda-béda (*Primbon*).

## Neptu Weton 
Pikeun kaperluan ramalan, unggal komponén weton miboga angka atawa neptu:

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Ngaran Poé sarta Pasaran dina Basa Sunda
Saptawara

**Saptawara** nyaéta siklus mingguan anu diwangun ku tujuh poé dina sistem kalénder basa Sunda, Jawa, sarta Bali. Dina kahirupan masarakat Sunda, Saptawara dipaké pikeun kaperluan sapopoé sarta digabungkeun jeung siklus lima poéan (Pancawara) pikeun kaperluan adat sarta kapercayaan.

## Runtuyan Poé sarta Hartina 
Ngaran-ngaran poé dina Saptawara basa Sunda miboga kasaruaan jeung basa Indonésia, nanging miboga filosofi sarta ajén Neptu anu tangtu dina kabudayaan lokal:

# **Ahad** atawa **Minggu**: Miboga neptu 5.
# **Senén**: Miboga neptu 4.
# **Salasa**: Miboga neptu 3.
# **Rebo**: Miboga neptu 7.
# **Kemis**: Miboga neptu 8.
# **Jumaah**: Miboga neptu 6.
# **Saptu**: Miboga neptu 9.

## Hubungan jeung Pancawara 
Saptawara sarta Pancawara mangrupa dua siklus anu teu bisa dipisahkeun dina dunya tatanén sarta spiritual Sunda. Gabungan antara poé dina Saptawara jeung poé dina Pancawara bakal ngahasilkeun dinten kalahiran atawa Weton. Siklus jangkep ieu bakal muter salila 35 poé (7 x 5), anu disebut ogé salaku siklus *sa-bulan* dina itungan primbon.

## Fungsi dina Tradisi 
Salian ti keur pananggalan umum, Saptawara miboga peran dina:
* **Watek Poé**: Unggal poé dipercaya miboga karakter masing-masing (contona Jumaah dianggap poé anu suci/sakral).
* **Itungan Tatanén**: Dipaké ku patani tradisional pikeun nangtukeun poé mimiti ngagarap sawah atawa huma.
* **Upacara Adat**: Nangtukeun waktu pelaksanaaan ritual saperti Sérén Taun atawa hajat bumi.

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Ngaran Poé sarta Itungan Kalénder Sunda
Rayagung

**Rayagung** nyaéta ngaran bulan ka-12 atawa bulan pamungkas dina sistem kalénder basa Sunda. Bulan ieu miboga harti anu kacida pentingna pikeun masarakat Sunda alatan dianggap salaku bulan anu pinuh ku kaberkahan sarta kaagungan.

## Étimologi 
Kecap **Rayagung** mangrupa gabungan tina dua kecap:
* **Raya**: Hartina badag, lébar, atawa poé perayaan (saperti dina kecap "Poé Raya").
* **Agung**: Hartina mulya, luhur, atawa suci.
Jadi, Rayagung sacara harfiah hartina "Bulan Perayaan anu Mulya". Hal ieu saluyu jeung kaayaan bulan ieu anu jadi puncak tina siklus tatanén sarta ibadah Islam.

## Hubungan jeung Kalénder Hijriyah 
Dina sistem Kalénder Hijriyah, bulan Rayagung téh sarua jeung bulan **Dzulhijjah**. Masarakat Sunda nyebut bulan Dzulhijjah ku ngaran Rayagung téh alatan dina bulan ieu aya perayaan Idul Adha (Lebaran Haji/Lebaran Agung). Ku kituna, bulan ieu ogé sering disebut salaku **Bulan Haji**.

## Kabiasaan sarta Tradisi 
Aya sababaraha tradisi husus anu dilaksanakeun ku masarakat Sunda dina bulan Rayagung:

### 1. Sérén Taun 
Puncak upacara adat Sérén Taun di sababaraha daérah (saperti di Cigugur, Kuningan) dilaksanakeun dina bulan Rayagung, tepatna dina tanggal 22 Rayagung. Ieu mangrupa simbol rasa syukur ka Gusti saatos ngaliwatan siklus tatanén sataun pinuh.

### 2. Bulan Nikah 
Masarakat Sunda tradisional percaya yén bulan Rayagung téh bulan anu hadé pisan pikeun ngayakeun hajatan, hususna nikah atawa sunatan. Dianggap yén ngayakeun hajatan dina bulan "Agung" bakal mawa kaberkahan sarta kasalametan pikeun pangantén.

### 3. Ibadah Kurban 
Salaku bagian tina pangaruh Islam, dina tanggal 10 Rayagung masarakat ngalaksanakeun Idul Adha anu diteruskeun ku meuncit sato kurban saperti sapi, domba, atawa embé.

## Daptar Ngaran Bulan Sunda 
Rayagung mangrupa panutup tina runtuyan bulan Sunda:
# Kajéng (Muharam)
# Rewah (Safar)
# Mulud (Rabiul Awal)
# ... saterusna nepi ka ...
# Hapit (Dzulqaidah)
# **Rayagung** (Dzulhijjah)

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Ngaran-ngaran Bulan dina Basa Sunda
Neptu

**Neptu** nyaéta ajén angka (*nilai numerik*) anu tangtu pikeun poé Saptawara sarta pasaran (Pancawara) dina sistem pananggalan Sunda sarta Jawa. Neptu dipaké salaku dasar pikeun rupa-rupa itungan tradisi, spiritual, nepi ka urusan ékonomi masarakat tradisional.

## Kagunaan Neptu 
Dina Kabudayaan Sunda, neptu miboga peran anu kacida pentingna, di antarana:
* **Ngitung Weton**: Pikeun nangtukeun watek atawa nasib hiji jalma dumasar kana poé kalahiran.
* **Nangtukeun Jodoh**: Dina adat perkawinan, neptu pangantén lalaki jeung awéwé diitung pikeun ningali kococoganana dumasar kana aturan Primbon.
* **Tatanén**: Patani ngagunakeun neptu pikeun nangtukeun poé hadé nalika mimiti melak paré atawa panén di sawah sarta huma.
* **Pindah Imah**: Pikeun milari arah sarta waktu anu salamet dumasar kana itungan naga poé.

## Tabel Itungan Neptu 
Pikeun nyaho jumlah neptu Weton, urang kudu ngagabungkeun angka tina poé jeung pasaranana.

### 1. Neptu Poé (Saptawara) 
### 2. Neptu Pasaran (Pancawara) 
## Cara Ngitung 
Upami hiji jalma lahir dina poé **Jumaah Kaliwon**, maka itungan neptuna nyaéta:
: **6 (Jumaah) + 8 (Kaliwon) = 14**
Angka 14 ieu anu saterusna bakal ditalungtik hartina dina buku Palintangan atawa Paparikan adat pikeun nyaho ramalanana.

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Itungan Neptu sarta Ramalan Sunda
Palintangan

**Palintangan** nyaéta élmu tradisional masarakat Sunda pikeun niténan posisi béntang, panonpoé, sarta bulan anu dipaké salaku padoman nangtukeun waktu sarta nasib. Étimologina asalna tina kecap *lintang* anu hartina béntang. Ieu élmu raket patalina jeung sistem Kalénder Sunda sarta itungan Neptu.

## Fungsi sarta Kagunaan 
Élmu Palintangan miboga fungsi anu jembar dina rupa-rupa widang kahirupan:

### 1. Tatanén (Agrikultur) 
Patani tradisional ngagunakeun palintangan pikeun nangtukeun **Pranata Mangsa** (mangsa tatanén). Béntang anu paling sering dijadikeun patokan nyaéta:
* **Béntang Kerti** (Pleiades): Upami katingal di belah wétan nalika subuh, éta ciri mimiti usum melak paré di huma.
* **Béntang Waluku** (Orion): Dipaké pikeun nangtukeun waktu ngawuluku atawa ngagarap sawah.

### 2. Kalakuan sarta Nasib (Astrologi) 
Palintangan ogé dipaké pikeun ngaramal watek hiji jalma dumasar kana Weton sarta Pancawara. Dina hal ieu, palintangan mindeng disebut ogé salaku Paririmbon atawa Primbon.

### 3. Navigasi 
Pikeun para pamayang atawa palaut Sunda jaman baheula, béntang dipaké salaku kompas alam nalika layar di laut lepas.

## Peran Neptu dina Palintangan 
Dina palintangan Sunda, angka-angka Neptu tina poé (Saptawara) sarta pasaran (Pancawara) diitung sarta dijumlahkeun. Hasilna dipaké pikeun:
* Milari dinten anu rahayu (hadé) pikeun nikah.
* Nangtukeun arah pindah imah sangkan teu panggih jeung kala (bahaya).
* Ngitung poé pati atawa poé panyalamet.

## Rujukan 
## Tutumbu Kaluar 
* Sistim Astronomi Tradisional Nusantara
Wancik

**Wancik** nyaéta pakakas dapur tradisional urang Sunda anu dijieun tina beusi atawa taneuh liat anu miboga suku tilu, kagunaanna pikeun dadasar atawa panahan pakakas masak saperti katél, panci, atawa kastrol nalika keur olah-olah di luhureun seuneu.

## Fungsi jeung Kagunaan 
Wancik miboga peran penting dina prosés masak tradisional di pawon:
* **Nahan Beubeurat**: Nalika masak maké hawu, liang hawu sakapeung sok badag teuing pikeun katél anu leutik. Wancik dipaké sangkan pakakas masak bisa nangtung panceg sarta teu déngdék.
* **Ngaliwatna Hawa**: Kusabab miboga suku, aya sela-sela di handapeun pakakas masak anu ngamungkinkeun hawa sarta seuneu bisa ngaliwat kalayan rata, ku kituna masakan gancang asak.
* **Dadasar Ruhak**: Wancik ogé sok dipaké nalika urang rék meuleum atawa ngahaneutkeun kadaharan langsung di luhureun ruhak (bara seuneu).

## Wangun jeung Bahan 
Wangun wancik anu pangilaharna nyaéta buleud sarta miboga suku tilu (*tripod*). Bahanna rupa-rupa:
# **Wancik Beusi**: Dijieun tina beusi beuleum anu dijieun janten buleud sarta dipasangan suku. Ieu leuwih awét sarta kuat nahan anu beurat.
# **Wancik Taneuh**: Dijieun tina taneuh liat anu diduruk (gerabah). Biasana leuwih kandel sarta gunana ampir sarupa jeung hawu *portabel*.

## Rujukan 
Karegori:Pakakas
Bataha Santiago

**Bataha Santiago** (gumelar di Manganitu, Kapuloan Sangihe, Sulawesi Kalér, taun 1622 – tilar dunya di Tanjung Tahane, Manganitu, taun 1675) nyaéta saurang Raja di Karajaan Manganitu anu maréntah ti taun 1670 nepi ka 1675. Manéhna kawéntar salaku pahlawan anu boga sikep teges nolak sagala rupa perjangjian dagang jeung VOC.

## Biografi 
Santiago téh incu ti Tompoliu, saurang pamingpin anu pangaruhna gedé di Sangihe. Manéhna kungsi narima atikan di Manado ti para misionaris Spanyol, nu matak manéhna jadi saurang Katolik anu taat. Ngaran "Bataha" miboga harti "Sakti" atawa "Anu boga kakuatan" dina basa lokal, anu nuduhkeun karisma manéhna salaku pamingpin.

## Perlawanan ka VOC 
Dina mangsa pamaréntahanana, VOC nyoba maksakeun perjangjian *Lange Contract* pikeun ngawasa hasil bumi jeung ngatur monopoli dagang di Sangihe. Bataha Santiago sacara terang-terangan nolak tawaran kasebut sabab dianggap ngarugikeun rahayatna. Salah sahiji ungkapanana anu kawéntar nyaéta:
*"I kite mendeha tangu makiwula, nusa kumbahang katatumpukan"*
Nu hartina: "Urang leuwih hadé paéh mandi getih tibatan ningali nusa (tanah air) urang dijajah."

## Tilar Dunya 
Dina taun 1675, Bataha Santiago ditéwak alatan aya anu hianat ti pihak **internal** anu mangrupa baraya deukeutna sorangan. Manéhna dihukum pati ku cara digantung di Tanjung Tahane sanggeus tetep nolak nandatanganan perjangjian jeung Walanda nepi ka nembahan pati.

## Pangajén 
Pamaréntah Indonésia netepkeun Bataha Santiago salaku Pahlawan Nasional Indonésia dina tanggal 10 Nopémber 2023 dumasar kana Keputusan Presiden (Keppres) Nomor 115/TK/Tahun 2023.

## Referensi
Sudu batok

**Sudu** (atawa sering disebut ogé **Séndok Batok**) nyaéta pakakas dapur tradisional urang Sunda anu dijieun tina beulahan batok kalapa anu dipasangan gagang tina awi atawa kai, fungsina pikeun nyiuk sangu tina dulang atawa nyiuk sayur tina panci.

## Bahan jeung Wangun 
Sudu batok dijieun tina bahan anu alami:
* **Batok Kalapa**: Bagian batok anu geus kolot diberesihan sarta diamplas sangkan lemes, tuluy dibentuk satengah buleud (cekung) pikeun wadahna.
* **Gagang**: Dijieun tina beulahan awi atawa kai anu diselapkeun kana liang dina batok, tuluy dipaku atawa ditalian sangkan panceg.

## Kaonjoyan 
Ngagunakeun sudu tina batok miboga sababaraha kaonjoyan dibandingkeun jeung séndok logam:
# **Tahan Panas**: Gagangna henteu gancang panas nalika dipaké ngagaléh atawa ngarih sangu anu nembé asak.
# **Lemes kana Wadah**: Moal ngagores kana permukaan panci atawa kastrol.
# **Aroma**: Dipercaya bisa ngajaga aroma dahareun tetep alami sarta henteu bau logam.

## Rujukan
Sudu

**Sudu** nyaéta pakakas dapur tradisional urang Sunda anu dijieun tina beulahan awi atawa plat beusi anu tungtungna rada rubak, gunana pikeun ngurah-ngarih ruhak sarta mérésihan lebu (karah) dina jero hawu.

## Guna jeung Wangun 
Sudu miboga wangun anu basajan, nyaéta lempéngan anu panjangna sakitar 30-50 cm. Tungtungna dijieun rada mébér kawas séndok badag tapi datar, sangkan bisa nyudu lebu tina liang hawu kalayan gampang.

Kagunaan utama sudu di antarana:
* Ngumpulkeun lebu atawa karah sésa ngaduruk suluh.
* Ngurah-ngarih ruhak sangkan seuneu tetep hurung atawa pikeun manggang dahareun (saperti sampeu atawa boled).
* Mindahkeun lebu tina liang hawu ka parako.

## Bahan 
Aya dua rupa sudu dumasar kana bahanna:
# **Sudu Awi**: Dijieun tina beulahan awi gombong atawa tali anu geus kolot sangkan teu gampang kaduruk.
# **Sudu Beusi**: Dijieun tina plat beusi anu disambungkeun kana gagang kai atawa beusi deui. Ieu jenis sudu anu leuwih awét sarta tahan panas pisan.

## Rujukan
Awi gombong

**Awi Gombong** (*Gigantochloa pseudoarundinacea*) nyaéta salah sahiji jinis awi anu miboga ukuran watang kacida badagna sarta loba kapanggih di sabudeureun Tatar Sunda. Ieu awi téh jadi andelan masarakat pikeun rupa-rupa kaperluan konstruksi imah jeung pakakas rumah tangga.

## Ciri Fisik 
Awi gombong miboga ciri-ciri anu ngabédakeunana jeung awi séjén:
* **Ukuran**: Jangkungna bisa nepi ka 7-30 méter kalawan diaméter watangna antara 10-15 cm.
* **Watang**: Warna watangna héjo kolot sarta miboga dindin (kulit) anu kandel.
* **Buku**: Jarak antara buku ka buku (ruas) lumayan panjang, kira-kira 40-60 cm.

## Kagunaan 
Kusabab kakuatanana, awi gombong sering dipaké pikeun:
# **Konstruksi**: Dipaké pikeun tihang imah, pager, atawa dadasar jambatan (sasak).
# **Pakakas Musik**: Bahan utama pikeun nyieun calung, angklung (hususna bagian badag), jeung suling.
# **Pakakas Rumah Tangga**: Dipaké pikeun nyieun Éngrang (tajog), jati bari (mebel), jeung rupa-rupa wadah.
# **Bahan Kadaharan**: Iwung (tunas) awi gombong ogé bisa dikonsumsi jadi rupa-rupa olahan sayur.

## Rujukan
Éngrang

**Éngrang** (atawa sering disebut ogé **Tajog** dina basa Sunda buhun) nyaéta pakakas anu dijieun tina dua leunjeur awi anu dipasangan dadasar pikeun tincakan suku, fungsina pikeun leumpang leuwih jangkung ti batan biasa.

## Cara Nyieun jeung Ngagunakeun 
Éngrang dijieun tina awi anu kandel sarta kuat saperti awi gombong. Dina jangkungna kira-kira 30-50 cm tina taneuh, awi téh dipolongoan tuluy dipasangan beulahan awi séjénna pikeun dadasar suku (tincakan). 

Cara ngagunakeunana nyaéta ku cara naék kana éta tincakan bari leungeun nyekel pageuh kana luhureun awi, tuluy leumpang saimbang. Ieu merlukeun konséntrasi sarta kakuatan suku jeung leungeun.

## Fungsi Budaya 
Di masarakat Sunda, éngrang dipikawanoh salaku:
# **Kaulinan Lembur**: Biasana *dilomba-lombakeun* dina acara agustusan atawa hajatan lembur.
# **Alat Bantu**: Jaman baéula, éngrang ogé dipaké pikeun leumpang di tempat anu bécék atawa caah leutik sangkan suku teu kotor.

## Rujukan
Pancuran

**Pancuran** nyaéta pakakas tradisional anu dijieun tina leunjeuran awi paranti ngocorkeun cai tina tempat anu luhur (saperti cinyusu) ka tempat anu leuwih handap.

## Cara Nyieun 
Pancuran biasana dijieun tina awi anu lempeng sarta miboga buku anu panjang, saperti awi gombong. 
* Buku-buku di jero awi disodok atawa dibolongan (disogrog) sangkan cai bisa ngalir kalawan lancar.
* Di tempat mandi tradisional, pancuran dipasang maké tihang panyangga sangkan cai nyurug ti luhur, sahingga bisa dipaké pikeun mandi atawa wudu.

## Fungsi jeung Budaya 
Di masarakat Sunda, pancuran miboga harti anu jero:
# **Sanitasi**: Tempat mandi di sisi sawah atawa deukeut cinyusu biasana ngagunakeun pancuran (sering disebut Pancuran Umum).
# **Irigasi**: Pikeun ngocorkeun cai ka sawah-sawah anu mangtingkat-tingkat (sengkedan).
# **Estetika**: Ayeuna pancuran awi loba dipaké pikeun papaés taman atawa *kolam* lauk sangkan méré kesan alami.

## Rujukan
Asbak

**Asbak** nyaéta pakakas anu dipaké pikeun wadah miceun calacah udud sarta puntungna sangkan henteu ngotoran tempat. Asbak bisa dijieun tina rupa-rupa bahan, ti mimiti bahan alam nepi ka bahan tambang saperti bauksit.

## Bahan jeung Karajinan 
Di masarakat Sunda, asbak tradisional mindeng dijieun tina bahan-bahan anu aya di sabudeureun:
* **Bongkot Awi**: Bagian handap awi anu teuas diukir janten asbak anu éstétik.
* **Taneuh Liat**: Dijieun ku cara didéang (digarang) sakumaha nyieun pendil atawa kenténg.
* **Logam sarta Tambang**: Saperti conto dina gambar, asbak ogé bisa dijieun tina bahan tambang saperti bauksit anu miboga ajén sajarah sarta seni anu luhur.

## Rujukan
Prangko

**Prangko** (basa Walanda: *franco*; basa Inggris: *postage stamp*; sakapeung disebut ogé **parangko** dina basa lisan) nyaéta carik kertas leutik anu miboga harga tinangtu, boh dina wangun pasagi, bunder, atawa wangun séjénna, anu ditémpélkeun dina surat atawa kiriman pos séjénna salaku bukti yén biaya pangiriman geus dibayar lunas ku nu ngirim.

## Etimologi 
Kecap "prangko" asalna tina basa Walanda *franco*. Ieu istilah mimitina dipaké pikeun nandakeun yén hiji surat geus "bébas ongkos" (*free of charge*) sabab biayana geus dibayar di hareup ku nu ngirim. Dina kamekaranana, ieu kecap diserep kana basa Sunda sarta sakapeung diucapkeun "parangko" alatan gejala anaptiksis (nambahan sora vokal panyambung).

## Sajarah 
### Dunya 
Sistim prangko munggaran diwanohkeun ku **Sir Rowland Hill** di Britania Raya dina taun 1840. Prangko munggaran di dunya kawentar ku sebutan *Penny Black*, anu némbongkeun gambar Ratu Victoria.

### Indonésia 
Prangko munggaran di Indonésia (harita Hindia Walanda) medal dina kaping 1 April 1864. Ieu prangko miboga warna beureum Carmine, hargana 10 sén, sarta némbongkeun gambar Raja Willem III tina Walanda.

## Fungsi jeung Karakteristik 
Dumasar kana aturan hukum, prangko miboga sababaraha fungsi utama:
# **Bukti Pamayaran**: Salaku tanda sah yén tarif pos geus dibayar.
# **Média Komunikasi jeung Édukasi**: Némbongkeun kabeungharan budaya, flora, fauna, sarta kajadian sajarah hiji bangsa.
# **Alat Promosi**: Ngawanohkeun pariwisata atawa program pamaréntah (contona: Séri Wakatobi Wave atawa Séri Manggis).

## Filateli 
Kagiatan ngumpulkeun, nyimpen, sarta nalungtik prangko disebut **Filateli**. Jalma nu ngalakukeunana disebut filatelis. Katalog internasional anu sering dianggo ku kolektor nyaéta katalog Scott, Stanley Gibbons, sarta platform digital saperti **Colnect**.

## Rujukan
Willem Drees

**Willem Drees Sr.** () nyaéta saurang politikus Walanda anu ngajabat salaku Perdana Mentri antara taun 1948 sareng 1958. Salian ti éta, anjeunna ogé pamimpin Partai Buruh Walanda ( 1946–1958 ), Menteri Urusan Sosial ( 1945–1948 ) sareng Perdana Mentri interim ( 1945–1948 ). Anjeunna mangrupikeun anggota Tweede Kamer (1933–1945 ) sareng Partai Buruh Sosial Démokratik (miheulaan Partai Buruh) ti taun 1939 dugi ka 1945. Salaku Perdana Mentri, Drees ngawas pamulihan ékonomi Walanda saatos Perang Dunya II, dekolonisasi koloni sapertos Indonésia, sareng asupna Walanda kana Komunitas Ékonomi Éropa (miheulaan Uni Éropa ), NATO, Benelux, sareng Organisasi pikeun Kerjasama Ékonomi Éropa (miheulaan Organisasi pikeun Kerjasama Ékonomi sareng Pangwangunan ). Drees ninggalkeun Partai Buruh dina taun 1971 kusabab aya pasea jeung sadaya faksi sayap kénca anu berpengaruh di partai éta.

Drees nyaéta saurang agnostik, absolutis, sareng Esperantis .

## Tumbu kaluar 
* Dr W. (Willem) Drees Parlemén.com
Sepat siem

**Sépat Siem**; sepat siam (*Trichopodus pectoralis*) nyaéta spésiés lauk cai tawar ti kulawarga Osphronemidae anu miboga ukuran awak pangbadagna di antara jenis sépat lianna. Lauk ieu asalna ti lebak walungan Mékong sarta mimiti diwanohkeun ka pulo Jawa dina taun 1934.

## Nami Lokal jeung Mancanagara 
Salian ti nami Sépat Siam, ieu lauk miboga rupa-rupa sebutan di sababaraha daérah sarta nagara:
* Indonésia: *Sepat siam* (Umum), *Sepat jawa* (Sumatra), *Gurami siam* (sababaraha daérah).
* Thailand: *Pla salid* (ปลาสลิด).
* Kamboja: *Trey kantiur* (ត្រីកន្ត្រើយ).
* Malaysia: *Sepat siam*, *Sepat ronggeng*.
* Inggris: *Snake-skin gourami* (alatan pola dina sisi awakna anu jiga kulit oray).

## Riwayat Taksonomi 
Lauk ieu munggaran didéskripsikeun ku **Charles Tate Regan** dina taun 1910.

Lauk ieu ogé beunghar ku asam lemak Oméga-3 sarta vitamin A anu penting pikeun fungsi otak sarta kaséhatan mata.

## Réspirasi 
Lauk ieu miboga alat napas tambahan mangrupa *labirin*.  Organ ieu ngamungkinkan sépat siam pikeun nyokot oksigén langsung tina hawa, sahingga tiasa tahan hirup dina cai anu kirang oksigén.

## Référénsi
Téh daun awi

**Téh Daun Awi** nyaéta inuman herbal anu dijieun tina pucuk daun awi anu parantos digaringkeun. Ieu inuman téh kasohor pisan di nagara Asia sapertos Cina (disebut *Zhu Ye Qing*), nanging di Tatar Sunda ogé daun awi sering dianggo salaku ubar tradisional.

## Kandungan jeung Mangpaat 
Daun awi miboga kandungan [kimia】 alami anu mangpaat pikeun kaséhatan:
* **Silika**: Alus pisan pikeun kakuatan [buuk, kuku, jeung kulit.
* **Antioksidan**: Ngabantu ngalawan radikal bébas dina awak.
* **Sipat Tiis**: Dina ubar tradisional, cai panggodog daun awi sering dianggo pikeun ngubaran panas jero sarta ngalancarkeun kiih.

## Cara Nyieun 
Pikeun nyieun ieu inuman, pucuk daun awi anu ngora dikumpulkeun, dikumbah bersih, tuluy digaringkeun ku cara dipoé atawa disangray sakedap. Sanggeus garing, daun awi bisa ditinyuh ku cai panas sakumaha nyieun téh biasa.

## Rujukan
Tambakan

**Tambakan** (*Helostoma temminckii*) nyaéta spésiés lauk cai darat ti kulawarga Helostomatidae anu miboga ciri mandiri mangrupa biwir anu kandel sarta bisa ditarik ka hareup. Lauk ieu mangrupa spésiés tunggal dina genusna sarta kulawargana (monotipik), sarta mangrupa lauk asli ti Asia Tenggara kaasup Jawa sarta Sumatra.

## Nami Lokal 
* Sunda: *Tambakan*, *Lauk Biawan* (jarang).
* Jawa: *Tambakan*.
* Sumatra: *Biawan*.
* Inggris: *Kissing gourami*.

## Riwayat Taksonomi 
Lauk tambakan munggaran didéskripsikeun sacara ilmiah ku ahli zoologi Perancis, Georges Cuvier, dina taun 1829.

## Pemerian (Ciri Fisik) 
Tambakan miboga awak anu gepéng (pipih) sarta luhur kalayan warna pérak semu héjo atawa kelir jambon (pikeun varian budidaya). Ciri anu paling utama nyaéta biwirna anu kacida lenturna sarta miboga huntu leutik anu loba dina bagian luar biwirna, anu fungsina pikeun nyerut lukut tina sela-sela batu atanapi kai.

## Paripolah sarta Diét 
Lauk ieu dipikawanoh ku paripolah "pacium-cium" (*kissing*), anu sabenerna mangrupa cara silih lawan pikeun mertahankeun wilayahna. Hartosna, populasi lauk ieu di alam masih kawilang seueur sarta sumebar lega, sanajan kitu, karuksakan habitat walungan tetep kedah diperhatoskeun.

## Référénsi
Kalénder Hijriah

**Kalénder Hijriah** atanapi **pananggalan Islam** nyaéta sistem kalénder anu dianggo ku umat Islam pikeun nangtukeun tanggal peristiwa penting sapertos sasih Ramadan, Idul Fitri, sareng Ibadah Haji. Ieu sistem dumasar sagemblengna kana fase peredaran Bulan (siklus *komariyah* atanapi *lunar calendar*).

## Sajarah 
Pananggalan ieu dingaranan "Hijriah" kusabab titik awal itungan taun kahijina dimimitian tina peristiwa hijrahna Nabi Muhammad saw. ti Mekah ka Madinah dina taun 622 Maséhi. Sistem ieu nembé diresmikeun sacara administrasi dina jaman Khalifah Umar bin Khattab ra. pikeun ngagampangkeun surat-menyurat sarta dokuméntasi nagara.

## Sistem Itungan 
Sataun dina kalénder Hijriah diwangun ku 12 sasih, kalayan lilana sakitar 354 dugi ka 355 dinten.
* **Siklus Sinodik:** Dumasar kana munculna hilal (bulan sabit anom), dimana rata-rata lilana sasih nyaéta 29,5 dinten.
* **Taun Kabisat:** Dina siklus 30 taun, aya 11 taun kabisat anu nambihan sahari dina sasih Dzulhijjah supados tetep akurat sareng peredaran bulan.

## Ngaran-ngaran Sasih 
Daptar sasih dina kalénder Hijriah nyaéta:
# Muharram
# Safar
# Rabiul Awal
# Rabiul Akhir
# Jumadil Awal
# Jumadil Akhir
# Rajab
# Sya'ban
# Ramadan
# Syawal
# Dzulkaidah
# Dzulhijjah

## Rujukan 
## Tutumbu ka Luar 
* IslamicFinder - Hijri Calendar
* Badan Riset dan Inovasi Nasional (BRIN) - Astronomi Islam
Baung

**Baung** (*Hemibagrus nemurus*) nyaéta spésiés lauk cai *tawar* ti kulawarga Bagridae anu asalna ti Asia Tenggara. Di Tatar Sunda, ieu lauk miboga sababaraha nami lokal dumasar kana ukuran atawa varianna, saperti **Tagih**, **Sengal**, atanapi **Beong** pikeun anu ukuranana parantos badag pisan.

## Nami Lokal 
* **Baung**: Nami umum pikeun sakabéh anggota jinis ieu.
* *Tagih*: Sabenerna nami lokal pikeun baung leutik (*H. nemurus*) anu loba kapanggih di walungan-walungan Jawa.
* *Beong*: Sebutan masarakat Sunda pikeun baung anu ukuranana raksasa (beuratna tiasa sababaraha kilogram).

## Riwayat Taksonomi 
Lauk baung munggaran ditalungtik sarta didéskripsikeun sacara ilmiah ku *Achille Valenciennes* dina taun 1840 kalayan nami awal *Bagrus nemurus* dumasar kana spésimén ti walungan-walungan di pulo Jawa.

## Pemerian (Ciri mandiri) 
Baung kaasup kana kelompok lauk lénang (teu aya sisit). Ciri mandirina nyaéta miboga opat pasang kumis *(barbel)* anu panjangna tiasa nepi ka puhu buntutna. Dina cécépét dada sarta cécépét tonggongna aya pamatil (patil) anu teuas tur miboga huntu ragaji/rérégéan, anu miboga *kelenjar* peurah anu tiasa nyababkeun rasa peurih upami kapatil.

## Kandungan Gizi 
Lauk baung mangrupa sumber protéin sato anu alus tur miboga kadar lemak anu handap.

## Référénsi
Tahallul

**Tahallul** (basa Arab: تحلل) nyaéta ritual ngaleupaskeun diri tina kaayaan Ihram saatos réngsé ngalaksanakeun manasik Ibadah Haji atanapi Umrah. Sacara simbolis, tahallul dilakukeun ku cara nyukur atanapi motong rambut sirah sakurang-kurangna tilu lambar rambut.

## Ma'na Filosofis sarta Ruh Tahallul 
Tahallul sanés ngan saukur urusan neukteuk buuk sacara *fisik*, nanging miboga ma'na *spiritual* anu kalintang jero pikeun saurang mukmin.

### Simbol Ngaleungitkeun Kasombongan 
Rambut atawa buuk téh mangrupikeun simbol mahkota, kaéndahan, sarta kareueus manusa dina kahuripan dunya. Ku cara dicukur atawa diteukteuk, manusa méré pesen yén anjeunna parantos ngaleupaskeun sagala sifat sombong sarta angkuh di payuneun Allah. Manusa masrahkeun "mahkota" dunyana demi ngéngingkeun karidhaan ti Nu Maha Kawasa.

### Beberesih tina Dosa 
Tahallul mangrupikeun simbol **Beberesih Diri**. Sakumaha buuk anu diteukteuk éta moal balik deui ka sirah, manusa diharepkeun tiasa miceun sakabéh watek goréng sarta dosa-dosa anu parantos kaliwat. Saatos tahallul, saurang jamaah diibaratkeun janten "manusa anyar" anu bersih batinna, sapertos orok anu nembé lahir ka dunya.

### Balik ka Fitrah 
Kecap Tahallul anu hartosna "janten halal" ngandung ma'na yén manusa parantos réngsé ngaliwatan ujian disiplin rohani anu beurat nalika ihram. Ayeuna, anjeunna balik deui ka fitrahna, balik deui ka kulawarga sarta masarakat kalayan mawa sumangat anyar, akhlak anu leuwih saé, sarta haté anu leuwih jembar.

## Tata Cara Tahallul 
Dina ngerjakeunana, aya sababaraha katangtuan:
* Pikeun lalaki: Disunnahkeun nyukur gundul (botak) sakabéh rambut sirah, nanging meunang ogé upami ngan saukur diteukteuk saeutik.
* Pikeun awéwé: Cukup ku cara neukteuk saeutik tungtung rambutna (kira-kira sapanjang ruas ramo).
* Dilaksanakeun saatos ritual malédog Jumrah Aqabah (dina ibadah haji) atawa saatos Sa'i (dina ibadah umrah).

## Jinis-jinis Tahallul 
Dina ibadah haji, aya dua tahapan tahallul:

#**Tahallul Awal:** Dilakukeun saatos jamaah ngalaksanakeun dua tina tilu perkara: ① Ngalungtik jumrah aqabah. ② Nyukur rambut. ③ Thawaf Ifadhah. Saatos tahallul awal, sagala larangan ihram geus bebas, iwal ti hubungan salaki pamajikan
#**Tahallul Tsani:** Dilakukeun saatos katilu perkara di luhur réngsé sadayana. Saatos ieu, sakabéh larangan ihram parantos teu aya deui.

## Kautamaan 
Nabi Muhammad saw. ngadu'a husus pikeun jamaah anu nyukur dugi ka dugul (*halq*) saloba tilu kali, sarta ngan sakali pikeun anu ngan saukur motong sakedik (*taqshir*):

''''*
*Allāhummar-ḥamil-muḥalliqīn.''
(Duh Allah, mugi maparin rahmat ka jalma-jalma anu nyukur dugul rambutna).

## Rujukan 
## Kategori
Opu Daeng Risadju

**Opu Daeng Risadju** nyaéta pejuang awéwé asal Sulawesi Kidul anu jadi Pahlawan Nasional Indonésia.

## Mangsa ngora 
Famajjah lahir taun 1880, minangka anak ti Muhammad Abdullah To Baresseng jeung Opu Daeng Mawellu. Ieu kulawarga dianggap kulawarga bangsawan. Salaku kalolobaan urang Islam dina mangsana, Famajjah ngan ukur diajar ngaji Al-Qur'an henteu sakola *formal*. Manéhna tuluy kawin jeung Haji Muhammad Daud, sarta dipikawanoh ku ngaran Opu Daeng Risadju. 

Ieu kulawarga kungsi cicing di Parepare, hiji kota palabuan séjén di Sulawesi Kidul anu nyanghareup ka Selat Makassar.
Ti saprak wawuh jeung H. Muhammad Yahya, Opu Daeng Risadju mimiti aub di Partai Syarikat Islam Indonésia (PSII). Yahya nyaéta sudagar Sulawesi Kidul anu geus lila matuh di Jawa sarta ngadegkeun PSII di Paré-Paré. Sanggeus gabung, Opu Daeng Risadju jeung salakina muka PSII di Palopo dina 14 Januari 1930.

Paresmian PSII Palopo dibarengan ku rapat akbar di Pasar Lama Palopo (ayeuna Jalan Landau). Rapat dihadiran ku pamaréntah Karajaan Luwu, pangurus PSII puseur, inohong masarakat, jeung masarakat umum. Hasil rapat ngaresmikeun Opu Daeng Risadju jadi ketua. Ari dulurna, Mudehang, jadi sekretaris. Mudehang dipilih ku sabab manéhna tamatan sakola dasar lima taun anu bisa maca jeung nulis.

Nalika mangsa pangeuyahan Jepang, teu loba kagiatan anu dipigawé ku Opu Daeng Risadju di PSII. Hal ieu ku sabab pamaréntahan Jepang nyaram ayana kagiatan politik Organisasi Pergerakan Kabangsaan, kaasup PSII. Opu Daeng Risadju mimiti aktif deui dina mangsa revolusi di Luwu.

Ku sabab pangrojong ti rahayat anu kacida gedéna, pihak Walanda mimiti nahan Opu sangkan teu nuluykeun perjuanganana di PSII. Pihak Walanda anu gawé bareng jeung *controleur afdeling* Masamba nganggap Opu ngahudang amarah rahayat sarta ngalakukeun tindakan provokatif sangkan rahayat teu percaya deui ka pamaréntah. Ahirna, Opu dihukum di pangadilan sarta dicabut gelar kabangsawananana. Teu ukur éta, tekenan ogé dibéré ka salaki jeung pihak kulawarga Opu sangkan ngeureunkeun kagiatanana di PSII.

## Tahanan sarta Ahir Hirup 
Opu Daeng Risadju tuluy katéwak ku tentara NICA di Lantoro sarta dibawa ka Watampone ku cara leumpang sapanjang 40 km. Opu Daeng Risadju tuluy ditahan di panjara Bone salila sabulan tanpa dihukum di pangadilan, tuluy dipindahkeun ka panjara Sengkang, sarta dipindahkeun deui ka Bajo. 

Opu Daeng Risadju tuluy dibébaskeun tanpa dihukum di pangadilan sanggeus 11 bulan ngajalanan tahanan. 
Salila dina tahanan, Opu ngalaman rupa-rupa panyiksaan ti pihak Walanda. Salah sahiji akibat tina éta panyiksaan téh nyaéta manéhna jadi rada torék atawa kurang pangrungu nepi ka ahir hayatna. 

Hal ieu jadi saksi bisu kumaha kerasna perjuangan manéhna demi kamerdikaan Indonésia.

Opu Daeng Risadju tuluy balik ka Bua sarta matuh di Belopa. Dina taun 1949, Opu Daeng Risadju pindah ka Pare-Pare nuturkeun anakna, Haji Abdul Kadir Daud. Opu Daeng Risadju pupus dina yuswa 84 taun, dina tanggal 10 Pébruari 1964.  Dimakamkeunana di astana raja-raja Lokkoe di Palopo tanpa aya upacara kahormatan.  

## Rujukan
Muzdalifah

**Muzdalifah** (basa Arab: ) nyaéta hiji daérah léngkob anu perenahna di antawis Arafah sarta Mina di wilayah Mekah, Arab Saudi. Muzdalifah mangrupikeun tempat mabit (ngéndong sakedap) anu wajib dilaksanakeun ku jamaah haji saatos bérés ngalaksanakeun wukuf di Arafah sateuacan nuju ka Mina.

## Palaksanaan Mabit 
Mabit di Muzdalifah dilaksanakeun dina peuting kaping 10 Dzulhijjah. Jamaah haji datang ti Arafah saatos surup panonpoé (waktu Maghrib). Dumasar kana katangtuan fiqih, mabit di dieu statusna nyaéta **wajib haji**. Hartosna, jamaah kedah aya di Muzdalifah sahenteuna dugi ka liwat tengah peuting. Upami jamaah ninggalkeun mabit tanpa alesan anu sah dumasar syaréat]], maka hajina tetep sah nanging kedah mayar Dam (denda) mangrupa peuncitan domba.

## Kagiatan Utama 
Aya sababaraha ritual penting anu dilaksanakeun ku jamaah nalika aya di Muzdalifah:

# **Salat Jamak Takhir:** Ngalaksanakeun salat]] Maghrib sarta Isya dihijikeun dina waktu Isya kalayan cara qashar (disingget).
# **Milari Batu Jumrah:** Ngumpulkeun batu-batu leutik (*kerikil*) saloba 7 siki pikeun Jumrah Aqabah, atanapi dugi ka 70 siki pikeun persiapan poé-poé Tasyrik. Ieu batu engkéna bakal dianggo pikeun ritual ngalungtik Jumrah di Mina.
# '''Dzikir sarta Du'a:''' Jamaah disunnahkeun loba dzikir sarta ngadu'a, khususna saatos salat Subuh di deukeut pasir Al-Masya'ir Al-Haram dugi ka langit katingali caang sateuacan panonpoé meleték.

## Mash'ar al-Haram 
Di Muzdalifah aya hiji tempat anu kacida suci anu disebut '''Al-Masya'ir Al-Haram'''. Tempat ieu disebatkeun sacara husus dina Al-Qur'an:

''"Maka nalika anjeun geus indit ti Arafah, kudu émut (dzikir) ka Allah di Mash'ar al-Haram."'' (Surah Al-Baqarah: 198).

## Dicutat tina 
## Tutumbu ka Luar 
* Loka Resmi Haji Kementrian Agama RI 
* Kamentrian Haji sarta Umrah Arab Saudi

## Galéri Kagiatan 

File:Before dawn, pilgrims begin heading back from Muzdalifah to Mina where they will spend three days. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Jamaah nuju ngalaksanakeun salat jamak takhir Maghrib sarta Isya nalika nembé dugi.
File:Slipping out of Muzdalifah in the dead of night to get early start on 3rd day of Hajj - roads are packed - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Suasana jamaah anu nuju mabit (ngéndong) di alam kabuka handapeun langit Muzdalifah.
File:Meanwhile, some pilgrims begin to collect pebbles for the next day's rites. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Jamaah nuju milari sarta ngumpulkeun batu Jumrah (kerikil) kanggo ritual di Mina.
File:Fajr in Muzdalifah.jpg|Jamaah nuju ngadu'a sarta dzikir saatos salat Subuh di deukeut Masya'ir Al-Haram.
Miqat

**Miqat** (basa Arab: ) nyaéta wates anu parantos ditangtukeun ku Syaréat Islam pikeun ngamimitian ibadah Haji atanapi Umrah. Di tempat ieu, para jamaah wajib niat sarta nganggo pakéan Ihram sateuacan lebet ka Tanah Haram Mekah. Upami jamaah ngaliwatan wates ieu tanpa ihram, maka manéhna wajib mayar denda (Dam).

## Jinis Miqat 
Aya dua jinis miqat dumasar kana katangtuanana:

## Titik Miqat Makani 
Aya sababaraha titik miqat makani dumasar kana arah datangna jamaah:
#**Dzulhulaifah (Bir Ali)**: Miqat pikeun jamaah anu sumping ti arah Madinah.
#**Juhfah**: Miqat pikeun jamaah anu sumping ti arah Suriah, Mesir, sarta Maroko.
#**Yalamlam**: Miqat pikeun jamaah anu sumping ti arah Yaman sarta Asia Tenggara (kaasup Indonesia nu nganggo kapal laut).
#**Qarnul Manazil**: Miqat pikeun jamaah ti palebah Najd sarta Dubai.
#**Datu Irqin**: Miqat pikeun jamaah ti arah Irak sarta Iran.

## Galéri 

File:Masjid-u-Shajarah courtyard.jpg|Masjid Syajarah di Bir Ali, tempat miqat jamaah ti Madinah.
File:مسجد عائیشہ میقات.jpg|Tanda wates miqat di jalan raya nuju ka Mekah.
File:
کاروان عمره دانشگاهیان 2 (Mehr, 2025).jpg|Jamaah nuju sayagi nganggo ihram di area miqat

## Dicutat tina 
## Tutumbu ka Luar 
* Loka Resmi Haji Kementrian Agama RI