open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vertebrata

**Vertebrata** mangrupa hiji subfilum chordata, nu sacara husus ngawengku sasatoan nu boga tulang tonggong atawa sungsum tulang tonggong. Numutkeun téori, vertebrata mimiti ngalaman évolusi kira 530 taun ka tukang dina mangsa ledakan Kambrian, nu mangrupa bagian tina yuga Kambrian (vertebrata munggaran nu dipikawanoh nyaéta Myllokunmingia). Tulang dina tonggong (atawa **kolom vertebral**) disebut vertebrae. *Vertebrata* mangrupa subfilum chordata pangbadagna, nu ngawengku sasatoan nu ilahar dipikawanoh ku manusa (iwal insékta). Lauk (kaasup belut), ampibi, réptil, manuk, jeung mamalia (kaasup manusa) téh kaasup vertebrata. Ciri lianna subfilum ieu nyaéta ayana sistim otot jeung sistim saraf pusat nu sawaréh aya dina jero tulang tonggong. Ciri nu ngawatesan vertebrata nyaéta tulang tonggong atawa sungsum tulang, uteuk nu kawadahan dina tangkorak, sarta rorongkong internal.

## Baca ogé 
* Invertebrata
Rorongkong internal nu nyirikeun vertebrata diwangun ku tulang atawa kartilage, atawa, kadang, duanana. Rorongkong ieu mangrupa pangrojong organismena nalika tumuwuh. Ku kituna, vertebrata bisa boga awak leuwih badag batan invertebrata. Rorongkongna ngawengku tangkorak, kolom vertebral sarta dua pasang anggota gerak. Aya ogé nu teu boga anggota gerak, kayaning oray jeung paus, nu numutkeun téorina mah ngaleungit dina prosés évolusina.

## Sumber rujukan 
* *Vertebrate*, Wikipédia édisi basa Inggris per 15 Pébruari 2006.

## Tumbu kaluar 
* Tree of Life 
* Vertebrate Zoology
* Vertebrate: individual or colony
Simeut

**Superfamili**: Proscopioidea
* Proscopiidae
**Superfamili**: Eumastacoidea
* Eumastacidae
* Thericleidae
**Superfamili**: Xyronotoidea
* Tanaoceridae
* Xyrotonotidae
**Superfamili**: Pampagoidea
* Pamphagidae
**Superfamili**: Pyrgomorphoidea
* Pyrgomorphidae
**Superfamili**: Trigonopteryguidea
* Borneancrididae
* Trigonopterygidae
**Superfamili**: Acridoidea
* Acrididae
* Cyrtacanthacridinae
* Romaleidae
**Superfamili**: Tetrigoidea
* Batrachideidae
* Tetrigidae
**Superfamili**: Tridactyloidea
* Tridactylidae
* Ripipterygidae
**Superfamili**: Cylindrichaetoidea
* Cylindrichaetidea
**Can kanyahoan**:
Charilaidae
Dericorythidae
Euschmidtiidae
Lathiceridae
Lentulidae
Lithidiidae
Ommexechidae
Pneumoridae
Pyrgacrididae
Tridactylidae
Tristiridae

**Simeut**' mangrupa subordo insékta hérbivora dina ordo Orthoptera, nu ilmiahna disebut **Caelifera**.

## Ciri 
Simeut boga anténeu nu leuwih pondok batan awakna, jeung ovipositor-na pondok. Spésiés nu sok disada, biasana ngaluarkeun sora tina gésékan fémur tukang jeung jangjang (tutup jangjang) atawa beuteungna. Tympana, mun ayaan, perenahna di bagian awal buku abdominal. 
## Kulawarga 
Subordo ieu ngawengku lima kulawarga utama: 
* Acrididae (grasshoppers and short-horned grasshoppers)
* Eumastacidae (monkey grasshoppers)
* Tanaoceridae (tanaocerids)
* Tetrigidae (grouse locusts, pygmy grasshoppers, and pygmy locusts)
* Tridactylidae (pygmy mole crickets)

Nu "pangpentingna" nyaéta Acrididae, nu ngawengku kira 10.000 spésiés. Kulawarga ieu dicirikeun ku suku jeung jangjang nalika geus sawawa, nu kelirna cékas jeung sampurna. As well as singing by rubbing their legs together, there may also be a visual display. Kulawarga Acrididae ngawengku *Locust*, nu bisa jadi hama tatanén nu bahya pisan.

Endog simeut diteundeun dina taneuh, dikubeng ku zat busa nu ngajaga dina mangsa inkubasi; biasana mah bisa nepi ka 400-500 endog.

## Pedaran lianna 
### Simeut salaku katuangan 
Di sababaraha wewengkon di sakuliah dunya, simeut sok didahar salaku sumber protéin. Malah, di sababaraga nagara, simeut téh jadi salah sahiji katuangan ilahar para soldadu.

Di pasawahan Koréa, simeut sok dipaké deungeun sangu nalika dahar beurang, sabab dianggap mangrupa katuangan séhat. Ngasakkeunana mah rupa-rupa: disangray atawa digoréng sanggeus dilaan jangjang jeung sukuna. Ogé dipaké pikeun natambaan sawan barudak, batuk, tétanus.

Nalika populasi hiji spésiés simeut anténeu pondok ti kulawarga Acrididae loba teuing, anggotana sok robah jadi *locust*. Gorombolan *locust* ieu kawentar bisa ngaruksak pepelakan.

Gambar:Abisares_viridipennis.jpg|Simeut Humpback bikang, "Abisares viridipennis"
File:Unidentified_grasshopper,_Rembangan,_Jember_02.jpg
File:Unidentified_grasshopper,_Bandungan,_Semarang_Regency,_2014-09-30_02.jpg
File:Young grasshopper on grass stalk03.jpg

## Tumbu kaluar 
* Tree of Life Web Project 

## Sumber rujukan 
* *Grasshopper*,  8 Januari 2006.
* *Firefly Encyclopedia of Insects and Spiders* (2002). Christopher O'Toole (éd.). ISBN 1-55297-612-2
Lauk

[thumb|250px|[Héring Atlantik, *Clupea harengus*: spésiés lauk panglobana di sakuliah dunya.]]
**Lauk** atawa lauk cai mangrupa vertebrata poikilotermik (getih tiis) nu hirup di jero cai maké insang. Di dunya, lauk kabagi jadi leuwih ti 27 rébu spésiés, nepi ka jadi golongan vertebrata nu loba rupana. Sacara taksonomis, lauk téh mangrupa hiji kelompok parafilétik nu hubungan di antarana paling mindeng dipadungdengkeun; babagian nu umum mah nyaéta jadi lauk tanpa rahang (kelas Agnatha, 75 spésiés kaasup belut jeung *hagfish*), lauk kartilagus (kelas Chondrichthyes, aya 800 spésiés, kaasup hiu), sarta sésana dina kelas lauk ipis (Osteichthyes).

Lauk téh mangrupa golongan sato anu ukuran awakna rupa-rupa pisan: ti hiu anu 16 m nepi ka impun anu ukur 2&nbsp;cm, malah loba kénéh anu ukuranana leuwih leutik ti impun.

## Ékologi 
Urang bisa manggihan lauk ampir di sakabéh awak cai anu badag, boh di darat anu jerona ukur puluhan sénti nepi ka sagara anu jerona rébuan méter.

## Klasifikasi 
Lauk mah ngabentuk kelompok parafilétik: sakabéh kumpulan (*clade*) nu ngandung lauk salawasna ngandung ogé tétrapoda nu lain lauk. Lauk digolongkeun kana sababaraha kelompok utama:
* Conodonta
* Hyperoartia
** Petromyzontidae (*lamprey*)
* Pteraspidomorphi (lauk tanpa rahang kuna)
* Thelodonti
* Anaspida
* Cephalaspidomorphi (lauk tanpa rahang kuna)
** Galeaspida
** Pituriaspida
** Osteostraci
* Gnathostomata (jawed vertebrates)
** Placodermi
** Chondrichthyes (cartilaginous fish)
** Acanthodii
** Osteichthyes (bony fish)
*** Actinopterygii (ray-finned fish)
*** Sarcopterygii (lobe-finned fish)
**** Actinistia (coelacanths)
**** Dipnoi (lungfish)

Pikeun klasifikasi anu leuwih lengkep, mangga tingal artikel vertebrata.

## Baca ogé 
* Sato
* Akuarium
* Lauk sagara jero
* Anatomi lauk
* Migrasi lauk
* Nguseup
* Ihtiologi (ulikan ngeunaan lauk)
* Daptar kulawarga lauk
* Daptar ngaran umum lauk
* Ostrakoderma - lauk munggaran
* Lauk prasajarah

## Tumbu kaluar 
* 70South - information on Antarctic fish 
* A World of Fish  Species information and fish care
* Fish database (FishBase)
* Join Ray Mullet in the Fish Olympics!
* Project for children - build a fish mobile with a behavior 
* Fish Keeping 
* Site with one of the largest fish databases in the world 
* Reelinthefish.net | Interview with Dr James K. Oliver, Reefbase Scientist 
* Fishy.Us Articles & Particles
* Saltwater & Freshwater Forums
* Help on raising Aquarium Fish
* Aquarium Fish Education
* Fish and Seafood Recipes Cooking With Fish
* Reef aquarium community and learning center
* German Educator in Fisheries, Specialist in Fancy Goldfish and Fishhealth, with Forum and large Picture-Gallery
* Fish  Aquarium simulator for mac.
* AroFanatics Website one of the most popular fish-keeping forum.
* The Aquarium Fish Tank Friend 
* Information about fish  - Wild Animals Online encyclopedia
* Minnesotas Foremost Fishing, Hunting, and Outdoor Community  - réad Stories, Download our Newsletter, Join our Club!
Mémbran sél

thumb|upright=1.2|Ilustrasi mémbran sél
**Mémbran sél** (atawa **mémbran plasma** atawa **plasmalémma**) téh hiji wangunan ipis lapis ganda molekul fosfolipid jeung protéin nu ngabungkus sél. Lapisan ieu misahkeun antara "jeroan" sél ti sabudeureunana sarta ngatur naon baé nu bisa asup jeung kaluar. Mémbran beungeut sél ilaharna ngandung protéin reséptor jeung protéin adhési sél. Aya ogé protéin-protéin lianna, nu pancénna rupa-rupa. Protéin mémbran ieu penting pisan pikeun ngatur paripolah sél sarta organisasi sél dina jaringan.

Dina sél sato, mémbran sél téh nyorangan, béda ti kapang, baktéri, jeung tutuwuhan nu mibanda pinding sél di bagian luarna, nu ngarojong sacara mékanis. Mémbran plasma téh kandelna ukur kira 10 nm. Salah sahiji pancén utamana nyaéta pikeun ngajaga poténsial sél.

## Mosaik cair 
Komposisi jeung struktur dasar mémbran plasma sarua jeung mémbran nu ngabungkus organél sarta rohangan subsélulér lianna. 
## Angkutan meuntas mémbran 
Salaku lapis ganda lipid, mémbran sél sipatna semi perméabel, nu hartina ukur bisa ngaloloskeun (asup atawa kaluar) sababaraha molekul. Molekul-molekul ieu kudu leutik, lipofilik, atawa dibawa ku molekul transpor nu tangtu.

Gumantung ka molekulna, angkutan téh lumangsung maké mékanisme nu béda-béda, di antarana nyaéta mékanisme transpor aktif (butuh énérgi dina bentuk ATP) jeung transpor pasif (teu butuh énérgi).

### Transpor aktip 
Transpor aktip lumangsung nalika ngakut molekul nu arahna ngalawan gradién éléktrokimiana, nu ceuk éntropina teu dipisuka, tapi bisa dijalanan sacara stoikiométri ku ngahidrolisis ATP. Dina transpor aktip primér, transporter nu ngakut molekul ngalawan gradién listrik/kimiana téh ngahidrolisis ATP. Dina transpor aktip sekundér, transporter maké énérgi nu dihasilkeun tina transpor molekul lian nu saarah jeung gradiénna. Prosés ieu bisa simport (saarah) atawa antiport (arah patukang tonggong/pasalingsingan).

Conto transpor aktip nyaéta dina panukeur molekulér, transporter molekulér, jeung ATPase transmémbran

### Transpor pasip 
Transpor pasif mangrupa hiji cara mindahkeun zat kimia meuntas mémbran ku jalan dipusi molekul polar leutik hidropobik (nonpolar), atawa méré jalan dipusi molekul ionik jeung polar, maké protéin transpor. Prosés spontan ieu ngurangan énérgi bébas, sarta ngaronjatkeun éntropi dina sistim. Teu kawas transpor aktif, prosés ieu teu butuh énérgi kimia (ATP).

## Sumber rujukan 
* *Cell membrane*, Wikipédia édisi basa Inggris per 2 Pébruari 2006.

## Tumbu kaluar 
* Lipids, Membranes and Vesicle Trafficking - The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology 
* Cell membrane protein extraction protocol
* Membrane homeostasis, tension regulation, mechanosensitive membrane exchange and membrane traffic
Buhaya

**Buhaya** (*ᮘᮥᮠᮚ*) atawa **buaya** téh sebutan pikeun sakabéh spésiés sato anggota kulawarga **Crocodylidae** (kadang digolongkeun salaku subfamili **Crocodylinae**).

Buhaya mangrupa réptil cai badag nu hirup di wewengkon tropis di Aprika, Asia, Amérika, jeung Australia. Buhaya biasana ngumpul di walungan jeung situ nu caina teu motah, kahakananana mangrupa mamalia naon baé, atawa bangkéna, jeung lauk. Aya sababaraha spésiés, misalna Buhaya Laut Australia jeung kapuloan Pasipik, kawentar sok ngojay rada jauh ka tengah laut. Buhaya ieu mangrupa turunan buhaya kuna, sarta obahna ukur saeutik ti mangsa dinosaurus.

Spésiés buhaya nu gedé bisa ngabahyakeun manusa. Buhaya Laut jeung Buhaya Nil dianggap pangbahyana, sabab geus nelasan ratusan jalma di Asia Tenggara jeung Aprika unggal taunna. Nu ogé bahya pikeun manusa, nyaéta Aligator Amérika jeung *Black Caiman*.

## Taksonomi Crocodylidae 
Spésiés-spésiés ieu lolobana asup kana genus *Crocodylus*.
* **Kulawarga Crocodyliade**
** **Subfamili Mekosuchinae** (lastari)
** **Subfamili Crocodylinae**
*** Genus *Euthecodon* (lastari)
*** Genus *Osteolaemus*
**** Buhaya Dwarf, *Osteolaemus tetraspis*
*** Genus *Crocodylus*
**** Buhaya Amérika, *Crocodylus acutus * 
**** Slender-snouted Crocodile, *Crocodylus cataphractus * 
**** Buhaya Orinoco, *Crocodylus intermedius  *
**** Buhaya darat, *Crocodylus johnstoni*  
**** Buhaya Pilipina, *Crocodylus mindorensis*  
**** Buhaya Morelet, *Crocodylus moreletii * 
**** Buhaya Nil, *Crocodylus niloticus * 
**** Buhaya Guinea Anyar, *Crocodylus novaeguineae*
**** Buhaya Mugger atawa Buhaya Marsh, atawa Buhaya Pérsia, *Crocodylus palustris*
**** Buhaya Laut, *Crocodylus porosus *
**** Buhaya Kuba, *Crocodylus rhombifer  *
**** Buhaya Siem, *Crocodylus siamensis*
** **Subfamili Tomistominae**
*** Genus *Kentisuchus* (lastar)
*** Genus *Gavialosuchus* (lastari)
*** Genus *Paratomistoma* (lastari)
*** Genus *Thecachampsa* (lastari)
*** Genus *Kentisuchus* (lastari)
*** Genus *Rhamphosuchus* (lastari)
*** Genus *Tomistoma*
**** False gharial, *Tomistoma schlegelii*
**** *Tomistoma lusitanica* (lastari)
**** *Tomistoma cairense* (lastari)

## Baca ogé 
*Éksoskeleton buhaya
*Buhaya Mekosuchine
*Buaya cai asin
*Repcillin

## Sumber rujukan
* *Crocodile*, Wikipédia édisi basa Inggris per 17 Pébruari 2006.

## Tumbu kaluar 
* Crocodile Husbandry Is Really Hard, China Finds
* Not Just Another Pretty Face
* Recent Crocodile Attacks in Australia 
* BBC news finds powerful agent in crocodile blood
Toké

**Toké** (*Gekko gecko*) mangrupa spésiés cakcak arboréal nokturnal (liar ti peuting) pituin Asia tenggara jeung Kapuloan Indo-Australia, sumebar ti India jeung Bangladés, nepi ka Indonésia jeung New Guinea kulon. Habitat asalna mah dina tatangkalan jeung gawir-gawir di leuweung hujan, tapi bisa ogé hirup di habitat manusa, mapay témbok jeung kenténg paimahan pikeun néang serangga mangsana. Sato ieu kagolongkeun karnivora nu agrésip, ngahakan rupa-rupa gegeremet, malah sok silih serang sasama jalu. Hirupna bisa nepi ka 7&mdash10 taun.

Ahir 1980-an jeung awal 1990-an, toké mimiti dibawa ka Hawaii, Florida, Belize, jeung sababaraha kapuloan Karibia.

Toké téh spésiés cakcak pangbadagna kadua, panjangna 30–40&nbsp;cm (jalu), 20–30&nbsp;cm (bikang), sarta beurat 150-300 g. Katémbongna lucu, sabab boga kelir cékas: tutul-tutul bulao, oranyeu, atawa beureum.

Toké téh kawentar (mun dibandingkeun jeung bangsa kadal lianna) ku sorana anu tarik. Ngaran "**toké**" ieu ogé dicokot tina sadana nalika ngajak kawin: "*tokké... tokké..*". Sato ieu mah, mun ngarasa kaancam téh tara kabur, malah calangap siap-siap narajang ngégél ka nu ngancamna. Mun geus ngégél, sakadang toké téh tara ngaleupaskeun gégélanana. Sangkan dileupaskeun, cenah mah ku cara dilelepkeun kana cai.

## Sato ingon 
Najan galak, toké sok dikukut alatan kelir awakna nu warna-warni. Tapi, nyéta, ku sabab galak téa, dikukutna téh cukup ku dikandangan baé. Miarana teu hésé, asal dibéré kandang nu nangtung (jangkung ka luhur), toké bisa nepi ka anakan.

## Sumber rujukan
* *Tokay gecko*, Wikipédia édisi basa Inggris per 22 Pébruari 2006.

## Tumbu kaluar 
*Introduction into Belize 
*Western New York Herpetological Society Tokay Gecko Care Sheet and Information 
*BBC Wildfacts
*Global Gecko Association: Tokay geckos 
*My experiences with and observations of Tokay Geckos
Garéja Yésus Sajati

**Garéja Yésus Sajati** nyaéta garéja *non-denominasi* (mandiri) anu didirikuen di Beijing, RRT dina taun 1917. Garéja ieu dimimitian ti Tiongkok dina taun 1900-san, di antara garéja-garéja Protestan, anu téologina ngakar ka Gerakan Pentakosta.

Dina 1939, Injil dikhotbahkeun di Indonesia jeung Gareja Yesus Sajati ogé diadegkeun di Indonésia.

Dina taun 1967, Kukumpulan Internasional Gareja ieu ngabentuk di Los Angeles, Amerika Serikat. Kabéh anggota Gareja ieu kira-kira 1,5 juta jelema anu jumlahna aya di lima bénua.

## Kasapuluh artikel kapercayaan 
Kasapuluh kapercayaan nu penting Garéja Yésus Sajati nyaéta: 
# Yesus Kristus, *Firman* nu jadi daging, paeh disalib keur nebus jalma nu dosa, dihudangkeun deui dina poé katilu tuluy naék ka sawarga. manéhna hiji-hijina juru salamet manusa, nu nyiptakeun langit jeung bumi, jeung hiji-hijina Allah sajati
# Alkitab anu diwangun luhur Perjangjian Heubeul sarta Perjangjian Anyar, diilhami ku Alloh, hiji-hijina kabeneran Alkitabiah, sarta ukuran pikeun kahirupan Kristen.
# Kasalametan dibikeun ku kasinugrahan Alloh ngaliwatan iman. Jelema percaya kudu ngandelkeun Roh Kudus Suci pikeun hirup dina jero kasucian, pikeun ngamulyakeun Alloh, sarta pikeun miasih sasama manusa.
# Baptisan cai nyaéta sakramen pikeun mupus dosa pikeun kalahiran balik. Baptisan kudu lumangsung dina cai anu ngocor sacara alami, kawas walungan, sagara, atawa cinyusu. Nu ngabaptis anu geus nampa baptisan cai sarta baptisan Roh Kudus, ngalakonan baptisan dina ngaran Pangéran Yesus Kristus.
# Panarimaan Roh Kudus, anu dibuktikeun jeung basa roh nyaéta jaminan urang pikeun meunangkeun Karajaan surga.
# Sakramen ngumbah suku matak bisa hiji jalma pikeun milu miluan babarengan jeung Pangéran Yesus. Sakramen ieu ogé boga fungsi minangka perikatan mayeng yén urang kudu mibanda kaasih, kasucian, ka handap asoran haté, pangampunan sarta pangladén.
# Perjamuan kudus nyaéta sakramen pikeun miéling pati Pangéran Yesus Kristus. Hal ieu matak bisa urang nyokot bagian dina daging sarta getih Pangéran urang sarta ngahiji jeung Manéhna sangkan urang bisa meunangkeun kahirupan abadi sarta dibangkitkan dina ahir jaman. Sakramen ieu diayakeun sasering-seringna.
# Poé Sabat nyaéta poé anu katujuh (Saptu), nyaéta poé anu kudus, anu diberkahan sarta disucikeun ku Alloh. Poé Sabat dipieling di handapeun kasinugrahan Pangéran pikeun miéling panyiptaan sarta kasalametan ti Alloh, sarta kalawan harepan baris reureuh anu kekal di jero kahirupan sanggeus pati.
# Garéja Yésus Sajati, didirikan ku Pangéran urang Yesus Kristus, ngaliwatan Roh Kudus dina wayah 'hujan pamungkas', nyaéta gareja karasulan sajati anu dipulihkeun.
# Datangna Pangéran anu kadua kalinya baris lumangsung dina ahir jaman, sabot Manéhna turun ti surga pikeun ngahakiman dunya: jalma-jalma bener baris meunangkeun kahirupan kekal, sedengkeun anu jahat baris dihukum salila-lilana.

## Tumbu luar 
* tjc.org 
* Situs resmi
Golongan getih

**Golongan getih** (atawa **golongan darah**, atawa **tipe getih**) maksudna dadaran ciri-ciri sél getih beureum hiji jalma dumasar jenis zat (karbohidrat jeung protéin) dina mémbran sélna. Klasifikasi golongan getih manusa pangpentingna nyaéta **ABO** jeung **faktor Rhesus** (faktor Rh). Aya ogé 46 antigén lianna, tapi lolobana mah leuwih jarang batan ABO jeung Rh. Transfusi getih ti golongan nu teu cocog bisa ngabalukarkeun réaksi transfusi imunologis mangrupa anémia hémolitik, gagal ginjal, *shock*, malah bisa nepi ka maot. Golongan getih ABO ogé aya di simpanseu.

## Dasar 
Golongan getih ditangtukeun ku antigén (épitop) dina beungeut sél geih beureum, di antarana aya nu mangrupa protéin, boh nu murni atawa nu meungkeut polisakarida. Euweuhna marka ieu bakal ngarangsang produksi antibodi pikeun ngalawan marka ieu. Mun getih nu asup golonganana salah/béda, getih nu diasupkeun bakal geuwat diruksak. Sésa-sésana ieu nu ngabalukarkeun kasakit.

Élmuwan Austria Karl Landsteiner boga jasa gedé tina papanggihanana ngeunaan sistim golongan getih (ABO) taun 1901; anjeunna dileler Hadiah Nobel widang Fisiologi jeung Kadokteran taun 1930. Sabenerna, taun 1907, ahli serologi Céko Jan Janský sacara mandiri geus mitambeyan klasifikasi getih manusa kana opat golongan, tapi n leuwih diaku mah papanggihan Landsteiner. Landsteiner ngadadarkeun A, B, jeung O; Decastrello jeung Sturli manggihan golongan kaopat, AB, taun 1907. Landsteiner jeung Alexander S. Wiener lajeng manggihan sét antigén pangpentingna kadua, sistim Rhesus, taun 1937 (publikasi taun 1940).

## Sistim ABO 
## Sistim Rhesus (CDE) 
## Frékuénsi ABO jeung Rhesus 
## Golongan séjén 
## Fénotipe Bombay 
## Fénotipe McLeod 
## Kompatibilitas 
## Jihat évolusi 
## Jihat sosial 
## Baca ogé 
* Donor getih
* Sistem sirkulasi

## Rujukan 
* *Blood type*, Wikipédia édisi basa Inggris per 24 Pébruari 2006.
* Landsteiner, K. 1900. Zur Kenntnis der antifermentativen, lytischen und agglutinierenden Wirkungen des Blutserums und der Lymphe. *Zentralblatt Bakteriologie* 27:357-62.
* Landsteiner, K. & A.S. Wiener. 1940. An agglutinable factor in human blood recognized by immune sera for rhesus blood. *Proc. Soc. Exp. Biol. Med.* 43:223-224.
* [Benes93] Beneš, J. Člověk. Praha: Mladá fronta, 1993.

## Tumbu kaluar 
*  (ABO) and  (Rh/D)
* Racial & Ethnic Distribution of ABO Blood Types  - bloodbook.com
*Blood book
*Racial and Ethnic distribution of Rh blood types
*Red Cross Blood Information 
*ABO World  Téori Jepang pikeun nangtukeun golongan getih
* Definition of Blood Group 
* Alternative Definition of blood group 
* Rare blood groups
Titinggi

thumb|242px|Sakumpulan titinggi, nyumput handapeun batu.
**Titinggi** (Kelas **Diplopoda**, saméméhna disebut Chilognatha) mangrupa artropoda panjang nu awakna silindris sarta boga dua pasang suku dina unggal ruas awakna (antara 20 jeung 100 ruas). Sato ieu kaasup hérbivora, lambat, jeung teu peurahan; béda jeung dulur deukeutna, babakaur (Kelas Chilopoda), nu kaciri tina sukuna nu sapasang dina unggal ruas/bukuna. Titinggi mah lolobana ngahakanan daun nu geus buruk jeung sésa tutuwuhan paéh lianna. Méméh dihakan, titinggi nyékrésikeun cairan pikeun ngabaseuhan kahakanana. Kelas artropoda ieu dianggap mangrupa sato munggaran nu ngajajah daratan dina periode géologi Silurian.

Kaahéngan utama sato ieu téh nyaéta jumlah sukuna, nepi ka dina basa Indonésia mah disebutna gé *kaki seribu* (suku sarébu). Ogé dina basa Inggris, ngaranna téh *millipede*, tina basa Latin *milli* ("rébuan") jeung *ped* ("suku"). Jumlah suku titinggi sabenerna teu nepi ka sarébu, rata-rata 40-200 pasang, najan aya ogé spésiés langka nu jumlah sukuna nepi ka 375 pasang.

ku sabab sukuna loba tur parondok, titinggi mah ngarayapna kawilang laun, tapi jago pisan dina hal ngaliang. ku sabab laun sahingga moal bisa ngejat mun aya nu rék ngamangsa, cara béla dirina téh ku jalan ngaréngkol jadi bentuk koil—sukuna nyumput di bagian jero, dikuriling ku ruas awak nu haleuras. Aya ogé sababaraha spésiés nu nyékrésikeun cairan peurah, atawa gas hidrogén sianida tina pori mikroskopis sapanjang awakna. Cairan sékrésina aya nu ngandung asam nu bisa ngaduruk éksoskeleton sireum jeung prédator serangga, sarta kulit jeung panon prédator nu leuwih badag. Pikeun manusa mah cairan sékrési ieu teu matak bahya, kudu waspada sotéh mun keuna kana panon atawa kateureuy. Lemur ngamangpaatkeun cairan sékrési ieu pikeun nolak serangga nu sok ganggu, sarta pikeun tujuan psikoaktip. Titinggi aya ogé nu ampibi.
thumb|left|350px|Titinggi raksasa
[thumb|250px|Titinggi Pél, [Ghats Kulon, India.]]

## Rujukan 
* *Millipede, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Maret 2006).
* Blum & Woodring. 1962. Secretion of Benzaldehyde and Hydrogen Cyanide by the Millipede* Pachydesmus crassicutis. *Science* **138**: 513.
Sapi

**Sapi** nyaéta sato tandukan hasil doméstikasi anggota subfamili *Bovinae* ti famili *Bovidae*. Sapi diternakkeun pikeun diala daging, susu, kulit, jeung tanagana. Di India, misalna, sapi téh malah dihurmat, teu meunang dirogahala numutkeun kapercayaan Hindu. Kiwari, sadunya téh aya kira 1,3 miliar sapi http://cattle-today.com/ .

Numutkeun paniténan munggaran ku Carolus Linnaeus, sapi téh digolongkeun kana tilu spésiés: *Bos taurus* (sapi Éropah, kaasup tipe nu sarupa ti Aprika jeung Asia), *Bos indicus* (*zebu*), jeung *Bos primigenius* (geus lastari). Nu pamungkas mangrupa karuhun pikeun dua nu ti heula. Kadieunakeun, tilu spésiés ieu ngariut jadi hiji, maké ngaran *Bos primigenius taurus*, *Bos primigenius indicus*, atawa *Bos primigenius primigenius*. Sapi ieu bisa ogé baranahan mun jeung spésiés séjén nu deukeut, misalna jeung yak, banténg, gaur, jeung bison. Teu bisa sotéh jeung munding.

## Baca ogé
* Albaqoroh (Sapi Bikang), judul/ngaran surat kadua dina Qur'an
* Ngadu banténg
* Karapan sapi, balap sapi tradisional di Madura
* Daptar sato ingon

## Rujukan
**Cattle*, Wikipédia édisi basa Inggris (6 Maret 2006).
*Cattle Today 
*Mahabharata, Book 13-Anusasana Parva, Section LXXVI
* Kane, J., S. Anzovin & J. Podell. 1997. *Famous First Facts*. New York, NY: H.W. Wilson. ISBN 0824209303.

## Tumbu kaluar
*Cattle Breeds website - Universitas Nagara Bagian Oklahoma
*PBS Nature: Holy Cow (about cows in general) 
*UK Lincoln Red Cattle Society
*Prairie Ox Drovers -Information, help, and encouragement to get started with oxen.
Réptil

**Réptil** hartina tétrapoda jeung amniota, nyaéta sasatoan nu émbriona dibungkus ku mémbran amniotik. Kiwari, réptil ieu ngawengku opat **ordo**:
* **Crocodilia** (buhaya, *caiman*, jeung aligator): 23 spésiés
* **Rhynchocephalia** (tuatara ti Selandia Baru): 2 spésiés
* **Squamata** (kadal, oray, jeung amphisbaenia ("kadal cacing")): kira aya 7600 spésiés
* **Testudine** (kuya): kira 300 spésiés

Réptil aya di unggal buana, iwal Antartika, tapi tempat hirup utamana mah di wewengkon tropis jeung subtropis. 
## Klasifikasi réptil 
Tina jihat klasik, réptil ngawengku sakabéh amniota iwal manuk jeung mamalia, sahingga jadina téh diwatesan salaku sasatoan nu ngawengku buhaya, aligator, tuatara, kadal, oray, amphisbaenia, jeung kuya, nu digolongkeun kana kelas **Réptilia** (Latin *repere*, "ngarayap").

### Kelompok Réptil 
* **Class Sauropsida**
:* Famili Protorothyrididae - *Hylonomus* (lastari)
:* **Subkelas Anapsid**
::Famili Mesosauridae (lastari)
::* Ordo Procolophonida - Pareiasaurus (lastari)
::* Ordo Testudine - Kuya
:* **Subkelas Diapsida**
::* Superordo Ichthyopterygia - Ichthyosaurus (lastari)
::* Superordo Sauropterygia - Plesiosaurus (lastari)
::* Superordo Lepidosauria
:::* Ordo Rhynchocephalia - Tuatara
:::* Ordo Squamata
::::Subordo Lacertilia- Kadal
::::Subordo Serpentes - Oray
::::Subordo Amphisbaenia - Kadal cacing
::* Ordo Crocodilia - Buhaya
::* Ordo Pterosauria - Pterodactyl (lastari)
::* Superordo Dinosauria - Dinosaurus
:::* Ordo Ornithischia (lastari)
:::* Ordo Saurischia
::::* **Kelas Aves** - Manuk

## Tumbu kaluar 
* Tree of Life Website 
* The EMBL Reptile Database
* The HC Network 
* Reptile Phylogeny
* The Reptipage

## Rujukan 
* *Reptile*, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Maret 2006).
* 
* Benton, M. J. 2004. *Vertebrate Paleontology*, éd ka-3. Blackwell Science Ltd.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Monyét

[thumb|*Monyét* karya Mori Sosen ([1749-1821)]]
**Monyét** mangrupa anggota dua ti tilu golongan primata simian. Dua golongan ieu nyaéta Monyét Dunya Anyar jeung Monyét Dunya Kuna nu kabéhna ngawengku 200-an spésiés. Monyét ogé dibédakeun jeung kera (Ing. *ape*) kayaning simpanseu jeung gorila.

Ukuran monyét rupa-rupa pisan, ti mimiti Marmosét Pigmi nu jangkungna 10&nbsp;cm (kaasup buntut) sarta beurat 120 g, nepi ka Mandril jalu nu jangkungna saméter sarta beurat 35&nbsp;kg. Aya nu hirup na tangkal (arboréal), aya ogé nu hirup di lapang jukut/sabana. Kadaharanana rupa-rupa gumantung ka spésiésna, tapi ilaharna mah bungbuahan, daun, kakacangan, sisikian, kembang, serangga, lancah, endog, jeung sato leutik.

Sababaraha ciri nu ngabédakeun dua golongan monyét di antarana buntut préhénsil (bisa 'nyepeng', meulit) monyét Dunya Anyar nu teu dipiboga ku monyét Dunya Kuna.

## Monyét na kandang 
### Na kapal laut 
Nalika bangsa Inggris munggaran ngaranjah Aprika, anak monyét sok dibawa kana kapal salaku hiburan, nu satuluyna aya nu diasupkeun ka kebon binatang. Monyét kukutan jaman kiwari di Inggris, loba di antarana nu mangrupa turunan ti monyét jaman Viktoria tadi. Kajadian modél kitu sigana lumangsung ogé jaman Perang Napoléon.

### Sato ingon 
Najan katémbongna pikalucueun, loba nu nganggap yén monyét mah lain ingueun, utamana mah ku sabab monyét mah hésé dilatihna. Malah mun kaganggu atawa teu disenangkeun, monyét bisa robah jadi galak sarta ngaganggu.

### Sato percobaan 
Monyét mindeng dipaké dina percobaan laboratorium, utamana mah ku sabab sarua jeung manusa salaku primata.

## Klasifikasi 
[250px|thumb|right|Anak [lutung mah warna buluna konéng emas; bakal ganti warna nalika manjing sawawa.]]
Béréndélan di handap ieu méré nahkeun rupa-rupa famili monyét (dikandelan) dina klasifikasi primata. Catet yén golongan pangleutikna nu ngawengku monyét nyaéta Simiiformes, simian nu ogé ngawengku kera.
* ORDO PRIMATA
** Subordo Strepsirrhini: prosimian non-tarsier
** Subordo Haplorrhini: tarsier, monyét jeung kera
*** Infraordo Tarsiiformes
**** Famili Tarsiidae: tarsier 
*** Infraordo Simiiformes: simian
**** **Platyrrhini**: monyét Dunya Anyar
***** **Famili Cebidae**: marmosét, tamarin, kapucin jeung 'monyét bajing'
***** **Famili Aotidae**: 'monyét peuting', 'monyét bueuk', douroucoulis
***** **Famili Pitheciidae**: titis, sakis, jeung uakaris
***** **Famili Atelidae**: 'monyét howler', 'monyét lancah', jeung 'monyét woolly'
**** Catarrhini
***** **Superfamili Cercopithecoidea**
****** **Famili Cercopithecidae**: monyét Dunya Kuna
***** Superfamili Hominoidea
****** Famili Hylobatidae: gabon ('kera leutik')
****** Famili Hominidae: manusa jeung kera badag lianna

## Sioh 
Monyét mangrupa sioh ka salapan dina daur 12 taun dina kalénder Cina.

## Rujukan 
* *Monkey*, Wikipédia édisi basa Inggris (8 Maret 2006).
* "The Impossible Housing and Handling Conditions of Monkeys in Research Laboratories" , by Viktor Reinhardt, International Primate Protection Léague, August 2001
* Inside the monkey house  at Covance, shot undercover by the British Union for the Abolition of Vivisection
* The Problem with Pet Monkeys
Cocopét

**Cocopét** (serangga anggota ordo **Dermaptera**) dicirikeun ku jangjang nu nilep handapeun jangjang luar nu kandel, abdoménna panjang ngaleuwihan jangjangna, nu ditungtungan ku cacapit. Jumlah spésiés kacatet nu 1.800 ti sapuluh famili téh pikeun ukuran gegeremet mah kawilang saeutik, tapi cocopét sumebar ampir di sakuliah dunya, sok kapanggih aya di lingkungan jero imah.

## Fisiologi 
Cocopét mah lolobana boga warna coklat kolot atawa hideung. Panjangna 10–14&nbsp;mm; nu pangbadagna nyaéta spésiés *St. Helena* nu nepi ka 8&nbsp;cm. Teu sakabéh cocopét boga cacapit dina tungtung abdoménna, tapi nu pangpanjangna bisa nepi ka sapertilu awakna. Sungutna bisa dipaké nyapék. Sanajan boga jangjang, cocopét jarang pisan hiber.

Abdomén cocopét aya ototan, antukna bisa melengkung atawa ngagerakkeun cacapitna. Cacapit ieu dipaké pikeun nyingsieunan musuh, nyapit mangsa, muka jangjang, sarta pikeun jalangan. Pikeun manusa, cacapit ieu moal matak nanaon, tapi pikeun barudak mah bakal lumayan nyingsieunan.

Fosil cocopét kacatet aya dina périodeu Jurasik (200-150 juta taun ka tukang) -- aya kana 70 spésimén nu kagali taun 2003.

## Klasifikasi 
right|thumb|150px|Cocopét coklat, *Forficula auricularia*
* **Subordo Archidermaptera** (*lastari*)
* **Subordo Forficulina**
** Pygidicranidae
** Diplatyidae
** Anisolabididae
** Labiduridae
** Apachyidae
** Spongiphoridae
** Chelisochidae
** Forficulidae
* **Subordo Hemimerina**
** Hemimeridae
* **Subordo Arixenina**
** Arixeniidae

## Rujukan 
* 

## Tumbu kaluar 
* Tree of Life info for Dermaptera 
* CSIRO Dermaptera page 
* "Earwigs eat through your brain" urban legend debunked
Éngkang-éngkang

**Éncang-éncang** atawa **éngkang-éngkang** téh serangga prédator anggota famili Gerridae (Leach 1815) nu ngandelkeun tegangan beungeut cai pikeun ngambang. Serangga ieu hirup di pasawahan, ranca, walungan/susukan nu caina tenang, sarta lingkungan cai tenang lianna. Gerakna bisa gancang pisan, nepi ka 1 m/d dina beungeut cai. *Aquarius remigis* mimitina dingaranan *Gerris remigis*; genus *Gerris* mah ti Johan Christian Fabricius taun 1794.

## Métode propulsi éncang-éncang
Sato kawas éncang-éncang nu hirup dina beungeut cai kudu méré tekenan ka tukang sangkan ngahasilkeun gaya réaksi (taya lian ti hukum katilu gerak Newton).

Sangkaan mimitina mah éncang-éncang téh mindahkeun momentum kana cai ku jalan nyiptakeun gelombang kapilér dina beungeut cai. Tapi, biofisikawan Mark Denny nunjukkeun, yén pikeun ngalaksanakeun hal ieu mah kudu aya obyék nu gerak leuwih gancang ti 0,25&nbsp;m/s&mdash;jauh leuwih gancang batan kamampuh éncang-éncang. Kontradiksi ieu salajengna katelah salaku paradoks Denny.

Éncang-éncang ngéléhkeun paradoks Denny ku jalan nyiptakeun vortéks hémisferik na cai. Vortéks ieu ngahasilkeun momentum balik antukna meclengkeun serangga ieu ka hareup.

## Watek suku hidrofobik éncang-éncang
]]
(can ditarjamahkeun)

## Baca ogé
*Veliidae

## Rujukan
**Water strider*, Wikipédia édisi basa Inggris (9 Maert 2006)
* 

## Tumbu kaluar 
* Large format pictures: winged and wingless varieties
* Row, Row, Row Your Bug
Lutung Kasarung

**Lutung Kasarung** (basa Indonésia: Lutung yang Tersesat) nyaéta carita pantun Sunda nu dianggap paling kramat tur pangkawentar boh di Tatar Sunda boh di Indonésia.  Ku kramatanana, loba juru pantun anu 'teu wasa' midangkeun ieu lalakon. Lutung Kasarung dianggap lalakon pantun buhun ku sabab ngalalakonkeun Nagara Pasir Batang nu dianggap leuwih kolot ti batan karajaan-karajaan séjén di Tatar Sunda.

## Eusi carita
Ngalalakonkeun kateuadilan di nagara Pasir Batang ku sabab putri sulung Purba Rarang hayang maténi adina anu bungsu Purba Sari alatan bapana ngawariskeun karajaan ka Purba Sari. Pleyte ngadadasaran édisina kana catetan Argasasmita, mantri kudang kopi Kawunglarang. Sajaba ti éta, F.S. Éringa ngajadikeun Lutung Kasarung jadi bahan panalungtikan disertasina di Universitas Léiden. Dina panalungtikanana, Éringa ngabahas struktur puisi dalapan engang (ostosilabik) nu nyampak dina téks anu digarapna.

## Adaptasi carita
### Sandiwara
Saéstuna, adaptasi carita Lutung Kasarung nu munggaran teu leupas ti pokalna Wiranatakusumah V atawa Dalem Haji.
Tarékahna dimimtian ku magelarkeun sandiwara Lutung Kasarung dina acara Kongrés Jawa (Java Congres) di Bandung taun 1921.

### Film
thumb|150px|right|Iklan Film *Loetoeng Kasaroeng* taun 1926
Tina kasuksésan sandiwara Lutung Kasarung dina Kongrés Jawa taun 1921, dina taun 1926, pausahaan N.V. Java Film Company nu diadegkeun ku L. Heuveldrop ti Batavia jeung G. Krugers ti Bandung narékahan ieu carita sangkan dijadikeun Film. Film Loetoeng Kasaroeng kacatet dina sajarah minangka film carita munggaran di Indonésia. Pintonan munggaran Film Loetoeng Kasaroeng diayakeun Juma’ah peuting, maleman pabaru, 31 Désémber 1926. Ieu hal ogé teu leupas ti pokalna Bupati Bandung R.A.A. Wiranatakusumah V anu méré sumbangan matéri nu kacida gedéna.

### Gending Karesmén
Taun 1950-an, R.T.A. Sunarya ngangkat ieu carita dina pagelaran Gending Karesmén. Pagelaran Gending Karesmén Lutung Kasarung nu disutradaraan ku R.T.A. Sunarya nu pangsuksésna nyaéta taun 1952, nalika Upit Sarimanah jeung Barli Sasmitawinata midang dina éta pagelaran.

### Prosa jeung Puisi (Dangding)
Dina wangun prosa ditulis ku Ahmad Bakri dina taun 1975. Dina wangun dangding ditulis ku Sayudi taun 1985 nu saméméhna geus diproduksi dina wangun rékaman tembang (1982).

## Tempo ogé
* Sastra Sunda
* Carita pantun
* Mundinglaya di Kusumah
* Pantun Ramayana

## Catetan
Asma

[thumb|170px|Budak nu boga kasakit asma maké [inhaler.]]
**Asma** atawa **bengék** mangrupa panyakit sistim pernapasan manusa alatan heureutna saluran pernapasan, nu biasana mah balukar ayana alergén, hawa tiis, olahraga, atawa tekenan émosional. Ngaheureutanana saluran napas ngabalukarkeun gejala kayaning napas nu kadéngé ngikngikan, déét engapan, areungap/sesek napas, jeung batuk. Mun teu keur kanceuh mah, pasén téh biasa-biasa baé.

## Baca ogé 
* Atopi
* Sindrom Hopkins
* Réspon imun

## Rujukan 
* *Asthma*, Wikipédia édisi basa Inggris (14 Maret 2006)

## Tumbu kaluar 
* Asthma UK – a patient-oriented site with information on asthma and ways that UK residents can help improve asthma-related policy.
* MedLinePlus: Asthma – a U.S. National Library of Medicine page.
* National Heart, Lung, and Blood Institute — Asthma – U.S. NHLBI Information for Patients and the Public page.
* National Heart, Lung, and Blood Institute — Asthma – U.S. NHLBI Information for Héalth Professionals page.
* American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology – a U.S. organization of medical professionals with a special interest in tréating and reséarching conditions such as allergic rhinitis, asthma, atopic dermatitis/eczema, and anaphylaxis.
* Case Studies in Environmental Medicine (CSEM) Environmental Triggers of Asthma  – a page from the Agency for Toxic Substances and Diséase Registry, a service of the U.S. Department of Héalth and Human Services.
* Children's Hospital & Regional Medical Center — Allergies, Asthma & Immune System  – A Séattle, Washington hospital website with patient-oriented vidéos on asthma and the immune system.
* HouseDustMite-org-uk : House Dust Mite and Asthma
Kahuruan

## Seuneu dina kahuruan
Seuneu digolongkeun kana sababaraha kelas gumantung kana bahan bakar (barang) anu kadurukna:
#Seuneu kelas A: kahuruan bahan padet saperti kertas, karét, kai, kaen, jeung palastik.
#Seuneu kelas B: kahuruan bahan bakar cair saperti béngsin jeung minyak tanah. Seuneu ngan saukur hurung di handap bahan ieu, sabab oksigén teu bisa asup ka jero cairan.
#Seuneu kelas C: kahuruan dina paralatan listrik anu masih aya setruman, saperti perkabelan, motor listrik (lamun aliran listrikna dipareuman, jadi seuneu kelas A).
#Seuneu kelas D: kahuruan logam, saperti magnésium, titanium atawa natrium.
Sanca

**Sanca** mangrupa ngaran umum pikeun famili Boidae ti oray teu peurahan&mdash;sacara husus subfamili Pythonidae.

## Habitat 
Oray sanca aya di Australia, Asia Tenggara, India, jeung Aprika; lolobana hirup dina rungkun-rungkun sarta tatangkalan rapet di leuweung hujan tropis. Oray ieu pinter pisan tétérékél; sababaraha spésiés, modél Sanca Héjo, cicingna na tatangkalan. Sakumaha kailaharan oray, sanca gé bisa ngojay.

## Dadaran 
Sacara umum, sanca téh panjangna antara 4,5 nepi ka 6 méter, kaasup spésiés oray pangpanjangna; ceuk Buku Rékor Dunia Guinness, oray sanca panjangna aya nu nepi ka sapuluh méter.

## Baranahan 
Oray sanca ngendog dina 'sayang'na, direngkolan nepi ka megarna. ku sabab sanca mah teu bisa ngatur hawa jero awakna, si endog téh teu disileungleuman; endogna dihaneutan ku gerak awakna.

## Rujukan 
**Python*, Wikipédia édisi basa Inggris (24 Maret 2006)
*The European Molecular Biology Laboratory Reptile Database
Babakaur

**Babakaur** atawa **babak-haur** (kelas **Chilopoda**) mangrupa artropoda darat peurahan nu awakna panjang sarta sapasang suku dina unggal ruas/buku awakna. Sato ieu lolobana liar peuting, hirup utamana di wewengkon nu iklimna tropis. Kawas dulur deukeutna titinggi, awakna diwangun ku 15-173 ruas. Béda ti titinggi nu awakna rada budeud (jangkung), babakaur mah depé, gerakna gancang sarta mangrupa artropoda prédator.

Hulu babakaur boga sapasang anténeu sarta sarta sungut nu 'sihungan'. Bagian hareup huluna boga sihung nu peurahan mnu dipaké boh keur ngajaga diri atawa keur ngalumpuhkeun mangsana. Aya sababaraha spésiés nu peurahna bisa bahya pikeun manusa. Babakaur nu ilahar kapanggih di paimahan (*Scutigera coleoptrata*) mangrupa salah sahiji spésiés karnivora nu sok ngahakan serangga kayaning cucunguk jeung invertebrata leutik lianna.

Babakaur ogé aya nu hirup di dasar guha nu dieusi ku kalong, ngarah anak kalong nu ragrag ti luhureunana.
thumb|left|200px|Awak babakaur diwangun ku puluhan ruas

## Rujukan 
* *Centipede*, Wikipédia édisi basa Inggris (26 Maret 2006)
* Neil A. Campbell, *Biology: Fourth Edition*, (Benjamin/Cummings Publishing, New York) 1996 page 614 ISBN 0-8053-1957-3

## Tumbu kaluar 
* Tree of Life Project  – Chilopoda
* What do you call a centipede?
* Pictures of many centipede species plus information
* Photos of Australian centipede *(Scolopendra morsitans)*
Umang

**Umang**, disebut ogé **kumang** mangrupa Dékapoda crustacea ti superfamili **Paguroidéa**, béda ti keuyeup dina infraordo Brachyura. lolobana umang ngeusian cangkang pikeun ngajaga abdoménna nu leuleus. Nu geus kanyahoan aya kana 500 spésiés di sakuliah dunya; najan lolobana akuatik, aya ogé sababaraha spésiés darat.

## Umang laut nu ilahar dipiara 
Aya sababaraha spésiés umang nu ilahar aya di pasar akuarium laut. Mangpaat spésiés omnivora atawa hérbivora ieu nyaéta pikeun ngahakanan gang-gang jeung pasésaan lianna.

Umang Karang Beureum (*Red Reef hermit crab*, *Paguristes cadenati*), mangrupa spésiés nu payu di pasar, ku sabab lucu: awakna beureum caang, lebah panonna konéng, sarta ukuranana tetep leutik (kira 2–5&nbsp;cm). Nu leuwih leutik di antarana umang sébra (sukuna coklat polét bodas), umang tip-beureum, jeung umang suku-bulao. Nu ilahar dikukut di AS mah umang Karibia (*Coenobita clypeatus*) jeung umang Pasipik (*Coenobita compressus*), sedengkeun di Éropa mah umang biasa (*Pagurus bernhardus*). Najan lolobana mah nu didagangkeun téh umang leutik, aya ogé nu bisa tumuwuh nepi ka badag (nu ti basisir pasipik mah bisa nepi ka 30&nbsp;cm) sarta sok ngahakanan batu karang jeung sato lianna.

Umang biasana paling cocog hirup dina salinitas antara 1,023 jeung 1,025, sarta suhu antara 4-14°C (spésiés sedeng) nepi ka 24-27&nbsp;°C (spésiés tropis), katut gang-gang sarta rupa-rupa 'imah' sangkan umangna bisa milih nu cocog.

## Umur 
Umur hirup umang rupa-rupa pisan. Mun nu dikandangan, umurna dua nepi ka lima taun, tapi mun dipiara bener-bener mah bisa nepi ka likuran taun atawa leuwih. Kungsi ogé kabéjakeun aya umang nu umurna nepi ka 70 taunan, tapi ieu mah ukur kasus husus.

## Baca ogé 
* keuyeup
* rajungan
* kapiting

File:Kelomang atau Umang - umang.jpg
File:Hermit crab.jpg

## Rujukan 
* *Hermit crab*, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Maret 2006)
* , (2001). "Development of the terrestrial hermit crab, *Coenobita compressus*, in the laboratory". Journal of Crustacean Biology, **21**:715-732.
* ITIS Standard Report Page: Paguroidea 

## Tumbu kaluar 
* All Things Crabby Hermit Crab Blog.
* Hermit Crab Care Guide 
* Crab Street Journal .
* CrabbyTalk - Hermit Crab Care and Pictures .
* Epicurean Hermit .
* Hermie Der Einsiedlerkrebs.
* Hermit Crab Addiction .
* Hermit Crab Association.com.
* Hermit Crab Association .
* Hermit-Crabs.com.
* Hermit Crabs R us 
* Landhermitcrabs.com.
* Land Hermit Crabs.net.
* The Land Hermit Crab Owners Society.
* Naturally Crabby.
Lauk emas

**Lauk Emas** (*Cyprinus carpio*, basa Inggrisna *common carp*, lain *goldfish*) mangrupa lauk darat nu paling sumebar di sakuliah dunya, anggota famili Cyprinidae. Lauk nu asalna ti Asia jeung Éropa ieu bisa tumuwuh nepi ka panjangna 1,2 méter, beurat 37,3 kg), sarta umur 47 taun. Nu liar biasana mah leuwih leutik, paling 20% - 33% ti ukuran maksimum. Koi (鯉魚 dina basa Cina, 錦鯉 dina basa Jepang) mangrupa varietas nu asalna ti Cina, tapi jadi kawentar di Dunya Kulon ngaliwatan Jepang.

Najan toléran kana rupa-rupa kaayaan, lauk emas leuwih resep cicing dina cai nu lega tur tenang, kalawan dasar nu lemes tur ngandung tutuwuhan cai. Di tempat asalna nu iklimna sedeng, lauk ieu resep dina cai nu pH-na 7-7,5, kasadahan 10-15 dGH, sarta hawa 3-24°C. Lauk ieu karesepna ngagorombol, paling henteu limaan.

Lauk emas mangrupa omnivora nu ngahakan naon baé nu ngaliwat ka hareupeunana, kayaning tutuwuhan cai, serangga, lauk paéh, jeung sajabana. Malah di pilemburan di Indonésia, balong/kulah lauk emas téh mangrupa kokocoran limbah rumah tangga.

Sakali endogan, lauk emas bisa ngaluarkeun 300.000 endog.

## Dicutat tina
thumb|150px|left|Koi, salah sahiji varitas lauk emas
* *Common carp*, Wikipédia édisi basa Inggris (28 Maret 2006)
* 
* 
* Cyprinus carpio  Arkive

## Tumbu kaluar
Austronésia

**Austronesia**, dina jihat sajarah, nujul ka lemah cai manusa nu nyarita basa-basa Austronésia, nyaéta basa Malayu, Filipino, Indonésia, Sunda, Jawa, jeung sarébuan basa lianna. Nu jadi lemah cai, ceuk sawatara antropolog, nyaéta wewengkon Yunnan, Cina. Najan kitu, dina terminologi kiwari mah Austronésia téh nujul ka wilayah tempat dipakéna basa-basa Austronésia, nu ngampar ti Madagaskar di beulah kulon, nepi ka Pulo Easter (Polinésia) di beulah wétan. Austronésia salaku wewengkon sacara tradisional kabagi kana opat wilayah: Kapuloan Nusantara, Mikronésia, Mélanésia, jeung Polinesia.

Ngaran Austronésia dicokot tina basa Latin *austrālis* "pakidulan" jeung Yunani *νήσος* (*nêsos*) "pulo".

## Nusantara
Kapuloan Nusantara, atawa Kapuloan Malayu, ngawengku sababaraha nagara:
*Indonésia;
*Pilipina;
*Malaysia; jeung
*Timor Wétan

Pulo-pulo lianna nu populasina turunan Malayu di antarana Guam jeung Kapuloan Mariana Kalér.

## Mikronésia
Istilah Mikronésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan leutik'.

Sacara politis, Mikronésia kabagi kana dalapan wilayah:
*Nagara Federasi Mikronésia;
*Républik kapuloan Marshall; 
*Républik Palau; 
*Persemakmuran Kapuloan Mariana Kalér; 
*Républik Nauru;
*Républik Kiribati; 
*Guam. 
*Pulo Wake.

## Mélanésia
Sarua jeung Mikronésia, istilah Mélanésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan hideung', dumasar kana fisiognomi urang Mélanésia.

Pulo-pulo di handap ieu ilaharna mah dianggap kaasup Mélanésia:
*Fiji 
*Kalédonia Anyar
*Guinea Anyar, nu sacara pulitis kabagi antara Indonésia jeung Papua New Guinea
*Kapuloan Solomon 
*Vanuatu
*Maluku, Indonésia
*Kapuloan Selat Torres, Australia

Pulo-pulo lianna nu populasina mangrupa campuran turunan Mélanésia, nyaéta:
*Nauru 
*Timor, sacara pulitik kabagi antara Indonésia jeung Timor Wétan
*Tonga 
*Maluku Utara, Indonésia
*Florés, Indonésia
*Sumba, Indonésia

## Polinésia
Sarua ogé jeung Mélanésia, istilah Polinésia téh dijieun ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina "pulo-pulo anu loba", nu ngagambarkeun lobana pulo di wewengkon Pasipik ieu.

Nu kaasup Polinésia, nyaéta:
*Samoa Amérika, AS 
*Kapuloan Cook, Selandia Anyar 
*Kapuloan Easter, Cili (ngaran aslina mah 'Rupa Nui')
*Polinésia Perancis, Perancis 
*Hawai'i, AS 
*Kapuloan Loyalty, Kalédonia Anyar
*Selandia Anyar (disebut Aotéaroa dina basa Maori) 
*Niue, Selandia Anyar 
*Rotuma 
*Samoa 
*Kapuloan Swains, Samoa Amérika 
*Tokelau, Selandia Anyar 
*Tonga
*Tuvalu 
*Wallis jeung Futuna, Perancis

Salian ti kapuloan di luhur, Polinésia ogé ngawengku wewengkon séjén nu boga budaya atawa maké basa Polinésia, kayaning Rennell atawa Tikopia di Kapuloan Solomon.

## Sumber rujukan
* *Austronesia*, Wikipédia édisi basa Inggris (4 April 2006)
Uka Candrasasmita

**Uka Candrasasmita** (éjahan heubeul **Uka Tjandrasasmita**, ), ahli arkéologi Islam di Indonésia.

## Atikan
*Taman Siswa, Cirebon (1946-1948)
*Taman Dewasa, Cirebon (1949, kaselang ku jadi Tentara Pelajar salila sataun sanggeus lulus ti Taman Siswa)
*SLTA Yayasan Memajukan Ilmu Pengetahuan dan Kebudayaan (YMIK), Jakarta (lulus taun 1952)
*Jurusan Purbakala dan Sejarah Kuno, Fakultas Sastra, UI (lulus taun 1960)

## Padamelan
*Ajun Komisaris, Dinas Purbakala Departemén P & K
*Asistén Ahli, Lembaga Purbakala dan Peninggalan Nasional
*Diréktur, Diréktorat Perlindungan dan Pembinaan Peninggalan Sejarah dan Purbakala (1979-1990)

Lian ti kalungguhan-kalungguhan éta, ti jaman kuliah Uka geus mitambeyan nété pangabisana salaku guru, ti mimiti SD, SLTP, SLTA, nepi ka paguron luhur. Kiwari anjeunna kacatet salaku dosen tetap di Fakultas Sastra, Universitas Pakuan, Bogor.
Kancra

**Lauk kancra** (*Labeobarbus sp.*) mangrupa lauk darat ti kelompok *carp* anggota famili Cyprinidae. Kancra hirupna di susukan gedé kalawan caina beresih, bareng hirup jeung lauk séjén  kayaning tawés, nilem, lauk emas, jeung sajabana.
Anak lauk kancra disebutna badar. 

## Klasifikasi 
Kancra kaasup kana kulawarga Cyprinidae. Dina basa Indonésia sok disebut *Ikan Batak* atanapi *Mahseer*. 

## Budaya Sunda 
Di daérah Kabupatén Kuningan, kancra dianggap lauk karamat. Masarakat satempat percaya yén lauk ieu miboga silsilah jeung sajarah ti jaman Karajaan Pajajaran.

## Dicutat tina
Kabayan

**Kabayan** mangrupa ngaran hiji tokoh imajinatif Sunda nu ku masarakat umum (Sunda, umumna di Indonésia) dianggap salaku manusa lucu, polos, kedul, tapi sakaligus cerdas. Carita-carita lucu ngeunaan Kabayan nu sumebar di masarakat Sunda kawilang loba pisan, mekar dina budaya lisan ti abad ka-19 kénéh. Dedegan Kabayan katut paripolahna téh terus hirup dina angen-angen kahirupan urang Sunda, luyu jeung kamekaran jamanna.

Dedegan Kabayan sok dipapandékeun jeung tokoh nu sarupa dina kahirupan bangsa Arab, kayaning Abunawas atawa Nasrudin.

## Karya sastra jeung pilem 
Carita-carita Kabayan geus mindeng diangkat dina wanda buku jeung pilem di antarana,
* Buku:
** *Si Kabayan*, Utuy Tatang Sontani (1959, basa Indonésia)
** *Si Kabayan Manusia Lucu*, Ahdiat Karta Muharja (1997, basa Indonésia)
** *Si Kabayan Nongol di Zaman Jepang*, Ahdiat Karta Miharja (basa Indonésia) 
** *Si Kabayan: dan beberapa dongeng Sunda lainnya*, Ayip Rosidi (1985, basa Indonésia)
** *Si Kabayan jadi Wartawan*, Muhtar Ibnu Thalab (2005, basa Indonésia)
** *Si Kabayan jadi Dukun*, Moh. Ambri
** *Kabayan Bikin Ulah* (2002, komik kompilasi)
* Pilem:
** *Si Kabayan*
** *Si Kabayan Mencari Jodoh* (1994)
** *Si Kabayan Saba Kota*
** *Si Kabayan dan Gadis Kota*
** *Si Kabayan Saba Métropolitan*
** *Si Kabayan: Bukan Impian* (2000)