Artificial Intelligence

**Artificial Intelligence** disingget **AI**; **Pikir Rékaan**, Aksara Sunda: ;  *Kecerdasan Buatan* nyaéta hiji widang élmu komputer anu museur kana nyimulasikeun prosés kacerdasan pikiran manusa dina mesin, utamana dilarapkeun kana sistem komputer.

## Sajarah sarta Modérnisasi 
Sanajan AI téh téknologi global, pangaruhna ka basa-basa daérah sapertos basa Sunda mimiti karasa dina dasawarsa ayeuna. Digitalisasi basa Sunda ngaliwatan AI ngawengku widang *Natural Language Processing* (NLP) anu ngamungkinkeun mesin ngarti, narjamahkeun, sarta ngolah basa Sunda sacara otomatis.

## Basa Sunda dina Éra AI 
Modernisasi basa Sunda dina sistem AI ngawengku sababaraha aspék utama:
* **Standardisasi Unicode**: Aksara Sunda parantos asup kana standar internasional Unicode ti taun 2008, anu ngamungkinkeun AI mikawanoh sarta ngébréhkeun tulisan Sunda asli dina rupa-rupa pakakas/perangkat.
* **Mesin Tarjamah sarta LLM**: Layanan sapertos Google Translate sarta modél basa (sapertos ChatGPT) parantos tiasa diajak ngawangkong dina basa Sunda. Tantangan utamana nyaéta kumaha AI bisa suti kana Undak-usuk Basa anu miboga ajén rasa sarta sopan santun.
* **Aplikasi Kabasaan**: Geus loba aplikasi AI anu mantuan urang Sunda dina narjamahkeun aksara, nulis eusi (kontén) *digital*, sarta ngajaga kabeungharan kecap Sunda dina dunya maya.

## Tantangan Moral sarta Budaya 
Tantangan pangbadagna AI pikeun urang Sunda nyaéta dina ngajaga "ruh" basa. Algoritma mesin sering kaleungitan kontéks sosial (rasa basa) anu aya dina kabeungharan budaya Sunda. Di dieu peran panyatur asli (urang Sunda) kacida diperyogikeunana pikeun janten pangaping sarta pangropéa téknologi supados jati diri Sunda tetep hurip di jaman modéren.
Tantangan moral utama nyaéta dina ngajaga ajén **Sopan Santun**. AI mindeng nampilkeun jawaban anu lugas *(to the point)*, sedengkeun dina budaya Sunda, cara nepikeun hiji hal téh sakapeung leuwih penting batan eusina (sindang siloka). Aya kahariwang yén gumantungna nonoman kana AI bisa ngaruntagkeun kamampuh maranéhna dina ngagunakeun basa Sunda anu luyu jeung tatakrama.

## Jinis-jinis Artificial Intelligence 
Dina dunya téknologi, Artificial Intelligence (AI) bisa dibagi dumasar kana dua dadasar utama, nyaéta dumasar kana kamampuhna sarta dumasar kana kagunaan/fungsina.

### 1. Dumasar kana Kamampuhna 
Dumasar kana tingkat kecerdasanana, AI kabagi jadi tilu tingkatan:
# **Artificial Narrow Intelligence (ANI)**: Disebut ogé *Weak AI* (AI Lemah). Ieu AI anu ngan miboga kamampuh husus dina hiji widang. Contona nyaéta mesin tarjamah basa Sunda atawa aplikasi panyekén aksara.
# **Artificial General Intelligence (AGI)**: Disebut ogé *Strong AI*. Ieu mangrupa tingkatan AI anu kamampuh mikirna geus sarua jeung manusa dina rupa-rupa widang.
# **Artificial Super Intelligence (ASI)**: Tingkatan AI anu disawang bakal ngaleuwihan sakabéh kecerdasan manusa dina mangsa nu bakal datang.

### 2. Dumasar kana Fungsina 
Dumasar kana cara gawéna, AI dibagi jadi opat rupa utama:
# **Reactive Machines**: AI anu pangbasajanna, ngan saukur bisa ngaréaksi kana kaayaan ayeuna tanpa miboga ingetan (mémori) tina kajadian nu geus kaliwat.
# **Limited Memory**: AI anu geus bisa diajar tina data sarta miboga ingetan sakedap. Contona nyaéta téknologi mobil anu bisa nyetir sorangan sarta modél basa (sapertos ChatGPT).
# **Theory of Mind**: AI anu dirarancang sangkan bisa ngarti kana parasaan, niat, jeung pikiran manusa. Ieu tingkatan nuju ditalungtik kénéh ku para ahli.
# **Self-Awareness**: Tingkatan pangluhurna nalika mesin geus miboga kasadaran diri sarta parasaan sorangan.

## Pangaruhna kana Budaya Sunda 
Modernisasi basa Sunda ngaliwatan AI méré lolongkrang pikeun ngajaga kabeungharan basa dina dunya digital. Sanajan kitu, AI miboga tantangan dina pamahaman Undak-usuk Basa anu miboga ajén rasa anu jero, sahingga peran manusa salaku pangaping téknologi tetep kacida perluna.

## Aspék Filosofis sarta Moral 
Dina sawangan budaya Sunda, ayana AI bisa ditalungtik ngaliwatan filosofi **Silih Asah, Silih Asih, silih Asuh**. AI miboga fungsi salaku pakakas pikeun "Silih Asah" (silih ningkatkeun élmu jeung kabisat), nanging mesin moal bisa ngagentos peran "Silih Asih" (rasa kanyaah) jeung "Silih Asuh" (ngaping sacara moral) anu jadi dadasar kamanusaan urang Sunda.

## Peran AI dina Masarakat Sunda 
Hubungan AI jeung masarakat Sunda kiwari geus nyakup rupa-rupa widang:
* **Atikan**: Pamakéan AI pikeun diajar aksara Sunda sarta nerjemahkeun naskah-naskah kuno sangkan leuwih gampang kaharti ku generasi Z.
* **Ekonomi Kreatif**: Contona dina desain grafis nu ngagunakeun motif batik Sunda hasil olahan kecerdasan buatan, atawa musik kontémporér nu ngamangpaatkeun téknologi sora (AI Voice).
* **Pelestarian Budaya**: AI jadi pakakas pikeun ngadokuméntasikeun rupa-rupa dialék basa Sunda (sapertos dialék Banten, Brebes, atawa Priangan) sangkan teu leungit tumpur.

## Kacindekan 
Artificial Intelligence téh ibarat **Bedog**; gumantung ka saha anu nyepengna. Upami dipaké kalayan wijaksana, AI bisa jadi cukang lantaran majuna peradaban Sunda di dunya digital. Nanging, jati diri Sunda anu miboga "rasa" jeung "pikir" tetep kudu jadi pamingpin dina ngagunakeun ieu téknologi.

## Tutumbu Kaluar 
* Tabél Unicode Aksara Sunda - Dokumén resmi standar internasional pikeun aksara Sunda dina komputer.
* Kumpulan Data (Dataset) Basa Sunda dina Hugging Face - Sumber data primér anu dianggo pikeun ngalatih kecerdasan buatan (AI) maham basa Sunda.
* Aksara Sunda Digital - Ramatloka pikeun diajar sarta ngarobah tulisan latén ka aksara Sunda sacara otomatis.
* Google Translate Basa Sunda - Conto larapan ANI (Artificial Narrow Intelligence) anu panglobana dipaké ku masarakat.

## Rujukan