open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gunung cikuray

= Gunung Cikuray =
**Gunung Cikuray** nyaéta salah sahiji gunung anu aya di Kabupatén Garut, Jawa Barat tepatna di Dayeuhmanggung, Kecamatan Cilawu. Gunung Cikuray mangrupakeun gunung anu sok dijadikeun objek wisata pikeun jalma anu resep naék gunung. Jarak Gunung Cikuray ti Kota Garut kurang leuwih 15 Kilométer. Jangkungna 2.821 meter di luhur permukaan laut, ngajadikeun Gunung Cikuray gunung ka opat pang jangkungna di Jawa Barat sanggeus Gunung Ceremé, Gunung Pangrango, jeung Gunung Gedé.  

## Jalur Pendakian 
Gunung CIkuray mangrupakeun gunung anu jalur pendakian na rada hese ti batan gunung-gunung lainna anu aya di Garut, kawas Gunung Papandayan, Gunung Guntur, jeung sajabana. Sanajan kitu teu ngajadikeun Gunung Cikuray sepi paminat na komo deui pikeun jalma anu resep kaendahan alam. Salian urang Garut loba ogé anu ngadaki ti luar Garut ngahajakeun ka Gunung Cikuray pikeun ngarasakeun kaedahan alam Garut. 

Aya sababaraha jalur anu bisa dijadikeun rujukan pikeun jalma anu rék ngadaki ka Gunung Cikuray, nyaéta jalur Olan Cikajang, Bayongbong, Kebonsatu, Tapak Geurot, jeung Pamancar.  Tina ka opat jalur éta aya dua jalur anu mineung dipaké pikeun urang nepi ka Gunung Cikuray, nyaéta jalur Tapak Geurot jeung Jalur Pamancar. 

*Jalur Tapak Geurot***,** nyaéta jalur anu aya di kecamatan Cigedug, Kabupatén Garut. Jalur ieu mineung dipaké lantaran pamandangan na anu éndah ku pasawahan warga.

## Referensi
Surak ibra

## **Surak ibra** nyaèta  salah sahiji warisan anu osok dilalakonkeun ku hiji jalma di desa kertajaya anu Aya di cibatu kabupaten garut. 
￼surak ibra dikalangan ayéna , teu lengkep rasana lamun teu nyinggung perkawis kakayaan budaya anu diwariskeun ku masarakat jang turun tumurun. Sawareh di pasisi kacamatan di kabupaten garut ngabogaan pikéun budaya anu tentu  kudu diperhatikan jeng dilalakonkeun ku masarakat. Salah - sahijina nyaéta surak ibra, warisan budaya warga wanaraja.
Babancong

**Babancong** téh mangrupa salah sahiji wangunan nu ngagaduhan nilai sajarah saréng termasuk *icon* Kota Garut nu monumental jeung unik. Babancong nyaéta bangunan alit mirip pasanggrahan (tempat pangistirahatan atawa tempat panginapan milik pamaréntah) anu wangunna siga panggung lètakna aya di sisi selatan alun-alun atawa lapangan Oto Iskandardinata Garut.  Babancong ogé mangrupakeun warisan cagar budaya paninggalan Hindia Walanda anu pernah digunakan pidato perjuangan Presiden kahiji Republik Indonesia, nyaèta Ir. Soekarno, saatos kamerdekaan.

Singkétna Babancong téh bangunan alit nu rada jangkung, letakna di sisi alun-alun, tempat para pamingpin.
jmpl|Babancong

## Sajarah Babancong 
Babancong diwangun dina mangsa awal pamaréntahan di wewengkon Garut. Wangunan ieu diadegkeun babarengan jeung Gedong Pendopo, Alun-alun, Masjid Agung, jeung kantor karesidenan nalika ibu kota Kabupaten Limbangan (ayeuna Garut) diwangun taun 1813. Dina mangsa jaman kolonial Walanda, Babancong dipaké minangka tempat reureuh para pejabat Walanda sarta kulawargana, sarta janten panggung pikeun nonton rupa-rupa pagelaran ti masyarakat Garut. Wangunan ieu  jantén saksi Presiden Soekarno perenah berpidato di luhur podium Babancong di hareupeun mangrébu masarakat Garut dina taun 1960-an. Sajarah ogé nyaritakeun yén deukeut Babancong kungsi dipaké minangka arena pikeun adu harimau jeung kerbau dina raraga ngarayakeun lebaran, di mana harimau diposisikeun di handapeun wangunan bari para pajabat duduk di luhur, nembongkeun suasana ritual adu kakuatan dina jaman harita.

Sanajan wangunan ieu katingalina sederhana, desainna ngagambarkeun prinsip éstétika sarta kakuatan struktural anu jadi simbol integritas budaya Garut. Nepi ka jaman kiwari, Babancong terus dipaké salaku tempat kumpul resmi, tempat pidato, sarta upacara penting di alun-alun kota.

## Filosofi jeung Makna 
Salain tina nilai sajarah jeung arsitekturna, Babancong ogé miboga filosofi anu jero, wangunan ieu teu saukur jadi struktur fisik, tapi ogé lambang identitas jeung kabanggaan masyarakat Garut. Dina Pilkada Garut 2024, Babancong dipilih jadi maskot lantaran éta ngagambarkeun semangat persatuan, kasejahteraan, jeung warisan budaya anu adi luhung. Filosofi anu diusung Babancong ngébréhkeun pentingna ngajaga nilai tradisional sapanjang jalan kamajuan modéren, sahingga simbol ieu terus hirup dina memori kolektif warga Garut.

## Référénsi
Mode (musik)

Dina téori musik, istilah **mode** atawa ***modus*** dipaké dina sababaraha harti nu béda, gumantung kana konteks.

Istilah ieu dipaké paling umum paranti ngajelaskeun skala musik, cingcirining melodi, sareng harmoni anu khas. Mode téh dilarapkeun kana laras mayor jeung minor, anu ogé dilarapkeun kana tujuh mode diatonis (kaasub Ionian jeung Aeolian) anu dibédakeun ku nada pangmimitina dina laras, atawa nada genta/gentra goongna. Patali sareng mode diatonis, dalapan **mode gereja,** atanapi mode Gregorian, bentuk laras otentik sareng plagal dibédakeun ku ambitus sareng tenor atanapi nada babacaan. Sanajan duanana mode diatonis jeung Gregorian nginjeum paistilahan ti Yunani kuno, *tonoi* Yunani ieu téh teu disebutkeun sarua jeung nu dipaké abad panengahan/modernna.

Saméméhna, dina Abad Panengahan istilah **modus** téh dipaké pikeun ngajelaskeun interval, nada dina laras, jeung wirahma. Wirahma modal mangrupikeun fitur penting tina sistem notasi modal sakola Notre-Dame dina abad ka-12. Dina notasi mensural anu muncul engké, **modus** nangtukeun subdivision tina *longa*.

Di luar musik klasik Barat, "mode" kadang dipaké pikeun konsép sarupa saperti *octoechos*, *maqam*, *pathet* jsb (tingali  di handap).
TV Azteca

**Televisión Azteca, S.A.B. de C.V.**, ngan saukur katelah **TV Azteca**, mangrupikeun konglomerat multimédia Méksiko milik Grupo Salinas. Éta mangrupikeun perusahaan média massa kadua panggedéna di Méksiko saatos Televisa. Pausahaan diadegkeun dina 2 Agustus 1993 ku Ricardo Salinas Pliego.

## Rujukan 
## Tumbu éksternal 
*
Tugu PLP

**Tugu PLP** nyaéta salah sahiji monumèn di Kabupatén Garut nu miboga nilai sajarah jeung janten simbol pajuang nagara dina merjuangkeun kamerdékaan Indonésia.  Ngaran PLP nyaéta singkatan tina "Pusat Latihan Penembakan".

## Lokasi 
Lokasi Tugu PLP aya di Jalan Raya Letjen Ibrahim Adjié, Kecamatan Tarogong Kalér Kabupatén Garut caket objék wisata Cipanas.

## Sajarah 
**Tugu PLP** diwangun taun 1960-an minangka panghormatan kanggo para pajuang anu ngabogaan peran dina ngalawan DI/TII jeung G30SPKI. Tugu PLP awalna dijadikeun tempat latihan Pasukan Kujang 305, 328, 330 jeung pasokan tentara lain ti  rupa-rupa wewengkon ti Jawa Barat. Hal éta dibuktikeun tina loba na liang-liang tilas pélor nu aya dina tugu.

Taun 2025 Tugu PLP dibebenah ku Pameréntah Kabupaten Garut. Hal éta dilakukeun kusabab kondisi tugu nu hampir runtuh. Kiwari Tugu PLP leuwih berwarna jeung aya tulisan "Tugu PLP" nu bisa hurung jeung dilengkepan *spot* foto nu ngajadikeunna wisata anyar ti Garut. Pamandangan di sabudeureun Tugu PLP nyaéta pamandangan babatuan jeung Gunung Guntur tiasa dinikmati ti aréa tugu.

## Rujukan
Kabupatén Pidie Jaya

**Pidie Jaya** nyaéta hiji kabupatén di Acéh, Indonésia. Puseur dayeuhna di Meureudu. Kabupatén ieu diadegkeun dumasar kana Undang-Undang Nomor 7 Taun 2007 dina kaping 2 Januari 2007, mangrupikeun kabupatén pamekaran tina Kabupatén Pidie. Kabupatén Pidie Jaya téh 1 tina 16  pamekaran anu diusulkeun kabupatén/kota anu disatujuan ku *Déwan Perwakilan Rakyat* dina kaping 8 Désémber 2006. Jumlah pangeusi Pidie Jaya dina panungtung taun 2023 lobana 163.391 jiwa.

## Géografi 
Géorafi Kabupatén Pidie Jaya perenahna di 4°54' 15,702"N &nbsp;nepika&nbsp; 5° 18' 2,244" N &nbsp;jeung 96°1' 13,656"E&nbsp;&nbsp; nepika 96°22'1,007"E. Sacara Topografi Kabupatén Pidie Jaya aya dina 0 mdpl nepi ka  2300 mdpl kalawan déngdék lahan antara 0 nepi ka 40%. Wewengkon Kacamatan Jangkabuya sakabéhna mangrupakeun dataran landeuh antara 0 mdpl nepi ka 20 mdpl, Kacamatan Bandar Dua pernahna dina 10 mdpl s.d. 2300 mdpl sedengkeun Kacamatan Ulim, Meurah Dua, Meureudu, Trienggadeng, Pante Raja, sarta Bandar Baru perenahna dina 0 mdpl s.d 2.300 mdpl ngagebat mimiti ti Basisir kidul Malaka nepi ka Punclut Gunong Peuet Sagoe dina *Gugusan* Bukit Barisan. Sacara umum Kabupatén Pidie Jaya *rawan* katarajang banjir jeung érosi. Tina wangun lamping, Kabupatén Pidie Jaya mangrupakeun daérah dataran tonggoh anu mibanda daérah ngawangun lamping anu déngdékna 40%.

### Wates Wilayah 
### Iklim 
Jumlah Poé Hujan Kabupatén Pidie Jaya tahun 2015

## Pamaréntahan 
### Bupati 
### Déwan Perwakilan 
### Kacamatan 
### Lambang Daérah 
# Wadah Perisai: Méré panyalindungan ka sakumna masyarakat Pidie Jaya enggoning nyingareupan ruma-ruma karerepet pikeun ngarojong masarakat anu adil tur makmur.
# Ranggeuyan paré jeung Ranggeuyan Kapas: Kamakmuran rakyat Pidie Jaya anu adil jeung walatra.
# Buku/Kitab jeung Pulpén: Ngaronjatkeun ‘’SDM’’ anu cita-cita sangkan Kabupatén Pidie Jaya salawasna nuturkeun kana kamotékaran élmu jeung téknologi.
# Réncong: Kapahlawanan jeung kagagahan sarta nanjeukeun niléy budaya karuhun.
# Timbangan jeung Naraca: Pamaréntah anu adil di Kabupatén Pidie Jaya.
# Kubah Masjid jeung Bintang Bulan: Syariat Islam anu mangrupakeun falsafah hirup pikeun masyarakat Pidie Jaya.
# Dalapan (8) Panto di Handap Kubah: Kabupatén Pidie Jaya mibanda dalapan (8) kacamatan di jero wilayahna.
# Pita Beureum aya tulisan "Pidie Jaya": Masarakat Pidie Jaya teu galideur nyingareupan tantangan kamajuan daérah.
# Kelir Dasar Bulao: Poténsi laut di seluruh wilayah Pidie Jaya.
# Kelir Dasar Bulao Ngora: Bagian atas bermakna warna angkasa yang bersih sebagai cita-cita warga Pidie Jaya.

## Démografi 
Lobana pangeusi Kabupatén Pidie Jaya numutkeun BPS Pidie Jaya dina taun 2015 lobana 148.719 jiwa anu diwangun ku 72.703 lalaki jeung  76.016 jiwa awéwé.

## Dicutat tina 
## Tempo ogé
* Kabupatén Pidie
Fonologi

**Fonologi** (Tata Sora) nyaéta widang élmu basa anu maluruh cara ngawangun katut makéna sora basa.
Fonétik anu maluruh cara ngawangun sora basa ku pakakas ucap, fonémik mah anu maluruh foném-foném hiji basa. Ari foném nyaéta sora basa anu pangleutikna anu miboga kagunaan pikeun ngabédakeun harti.

## Dicutat tina
Kategori:Basa
Parijata

jmpl|Kembang Parijata
**Parijata** atawa **Parijoto** (*Medinilla speciosa*) nyéta tuttuwuhan *epifit* menahun kalayan marga *Medinilla*, suku *Melastomataceae*. Tutuwuhan ieu teu ngabogaan subspesies. Buahna ngandung antioksidan sarta *beta-karoten*, kalayan kadarna anu lumayan gedé. Ku kituna dipercaya bisa ngaronjatkeun kasuburan sangkan babari ngandeg.  

## Dadaran 
Parijata atawa partijoto ngabogaan akar tunggang, kalayan jangkungna kira-kira 0,5 nepi ka 1,2 meter. Cara ngurus parijoto kaitung babari, di antarana ku cara dicébor,  

## Rujukan
Clerodendrum thomsoniae

***Clerodendrum thomsoniae*** atawa **nona makan sirih** nyaéta salah sahiji tangkal ngarambat anu asalna tina kulawarga *(Lamiaceae)*, asli ti Afrika kulon jeung sacara lega dipelak di daérah tropis jeung subtropis, salah sahijina Indonésia. 

## Ciri Mandiri 
*Clerodendrum thomsoniae* miboga ciri-ciri kembang ukuran 1,5-2,5 cm warnana bodas sarta mahkota kembangna warna beureum. Panjang tangkalna bisa nepi ka 3-7 m. Ukuran daun antara 5,2-14 × 2,7-7 cm atawa miboga rupa siga elips atau lanset, warna héjo kolot jeung uratna nonjol. Kembang nu kaasup kana jenis pepelakan hias ieu bisa ogé hirup di dataran tinggi atawa leuweung. 

## Kagunaan 
Salian ti éta, kembang jenis ieu miboga kagunaan sangkan dipaké jang pangobatan, sanajan kagunaan anu pasti can disebutkeun. 

## Rujukan
Liquidambar excelsa

***Liquidambar excelsa*** atawa **Rasamala** atau **ki Mala** nyaéta salah sahiji tangkal kai anu asalna tina kulawarga *(Altingiaceae)*. Tangkal ieu asli ti Bhutan, China, India, Malaysia, Myanmar, Thailand jeung Indonésia. Di Indonésia tangkal ieu tumuwuh di sababaraha wilayah di Jawa, Bali, jeung Sumatra dina élévasi antara 500-1700 m. Salah sahiji tangkalna aya di Kebon Raya Cibodas, Bogor. *Liquidambar excelsa* miboga ciri-ciri panjang tangkal bisa ngahontal nepi ka 60 m. Warna daunna héjo ngora.

## Rujukan
Mahoni uganda

**Mahoni uganda** atawa **Mahoni afrika** (***Khaya anthotheca)*** nyaéta salah sahiji tangkal kai anu asalna tina kulawarga *(Meliaceae)*, asli ti Afrika Wétan sarta sacara lega tuwuhuh di daérah leuweung atawa leuweung semi gugur, salah sahijina aya di Indonésia, hususna Taman Hutan Raya Ir. H. Djuanda, Bandung. *Khaya anthotheca* miboga ciri-ciri tangkal gede jangkungna ngahontal nepi ka 60-65 m, cabang batang nepi ka 30 m, biasana lurus jeung silindris, diaméter nepi ka 120 cm. Daunna ngasusun siga spiral, tapi babarengan di deukeut ujung cabang, tangkal daun sapanjang 3,5-7 cm. Daunna lonjong atawa elips ukuran 5-20 cm x 2-10 cm.

## Kagunaan 
Kai Mahoni biasana dimangfaatkeun jang kabutuhan parabot kai saperti panto, jandéla, kotak hiasan, cocooan, alat musik, areng, jeung sajabana. 

## Rujukan
Kaliandra

***Calliandra*** nyaéta genus sakelompok tutuwuhan buah polong (*legum*), anu anggotana kira-kira 200 jenis. Wujudna mangrupa tangkal anu ukuranna sedeng. Kalayan kembangna nyusun loba. Di Indonésia, disebutna kaliandra. Sarta lolobana mangrupa kaliandra kembang beureum (*C. calothyrsus*). Kaliandra mangrupa tutuwuhan héjo sarta bisa digunakeun pikeun parab ingon-ingon.

## Dadaran 
Jangkung tangkal kaliandra kira-kira 12 méter.  Akar *rhizobium* jeung supa dina akar kaliandra ogé mampuh ngurangan jaradina jujukutan di sabudeureun tangkalna. Sajaba ti pikeun parab ingon-ingon, kaliandra ogé bisa ngahasilkeun néktar pikeun nyiruan.  

## Rujukan
Cyrtophyllum fragrans

***Cyrtophyllum fragrans*** atawa **Tembesu** atawa **Kiendog** nyaéta salah sahiji tangkal anu asalna tina kulawarga *(Gentianaceae)*, asli ti Asia Tenggara (Indonésia, Brunei Darussalam, Kamboja, India, Malaysia, Myanmar, Papua New Guinea, Filipina, Thailand, Viétnam), jeung sacara lega tumuwuh di daérah tropis jeung subtropis. 

## Ciri mandiri 
*Cyrtophyllum fragrans* miboga ciri-ciri tangkal jangkungna ngahontal nepi ka 25-30 m, sarta miboga pola cabang anu béda, bagéan awak tumuwuh ka luar tuluy tumuwuh ka luhur kawas ramo. Daunna nyusun ngabuleud tuluy warnana héjo kabiruan.

## Rujukan
Pterygota alata

***Pterygota alata*** atawa **Kasah** nyaéta salah sahiji tangkal anu asalna tina kulawarga *(Malvaceae)*, asli ti India, sarta tumuwuh di daérah hutan hujan salah sahijina Indonésia, hususna aya di Taman Hutan Raya Ir. H. Djuanda, Bandung.  

## Ciri mandiri 
*Pterygota alata* miboga ciri-ciri kaasup kana tangkal anu gedé, tangkal jangkungna ngahontal nepi ka 30 m. Warna kulit kai abu-abu atawa coklat, tuluy téksturna lemes. Ukuran daunna gedé nepi ka 40 cm. Tekstur daunna lemes jeung mengkilap, miboga 5-7 urat utama tina bentuk écéng. Ukuran kembang 2,5 cm sarta bentukna loncéng euweuh kalopakan.

## Kagunaan 
Tangkal ieu di India mah sok dipake jang pangobatan tradisional.

## Rujukan
Kadaka

jmpl|Kadaka
**Kadaka** atawa ***Asplenium scolopendrium***, atawa aya gogé anu nyebut *pakis lidah rusa,* mangrupa tutuwuhan héjo dina kulawarga *Aspleniaceae* anu asalna di beulah kalér.

## Karakteristik 
*Asplenium scolopendrium*, umumna disebut pakis létah, nyaéta pakis *rimpang*, warnana héjo, sarta ngahasilkeun rungkun anu wangunna siga létah, kasar, héjo caang, sarta ajeg melengkung (panjang 12-18”). Ieu tutuwuhan asal utamana ti Éropa, sanajan aya variétas Amérika nu langka (*Asplenium scolopendrium var. americanum*) nu dilaporkeun bisa kapanggih di sababaraha tempat anu kawatesanan di Alabama, Tennessee, Michigan, New York, jeung Ontario. Variétas Amérika ieu ayeuna diklasifikasikeun salaku tatangkalan anu kaancam di sakabéh daérah sebaranana. Tutuwuhan anu dijual di pasar nyaéta variétas Éropa. Sinonimna nyaéta *Phyllitis*.

*Asplenium scolopendrium* mangrupa pakis héjo anu bisa tumuwuh nepi ka jangkungna  0,6 meter kalayan rubakna 0,5 meter (8 inci), tapi laju tumuwuhna lalaunan. Pakis ieu tahan kana kaayaan iklim di zona 5 Inggris sarta henteu gampang beku. Tutuwuhan ieu daunan sapanjang taun, sedengkeun siki-sikina mimiti asak dina bulan Juli nepi ka Agustus.

Pakis ieu cocog pikeun taneuh anu hampang (keusik) jeung sedeng (lempung), komo bisa hirup dina taneuh liat anu beurat. Bisa tumuwuh dina taneuh anu rada asam, netral, atawa rada basa, komo dina taneuh anu pisan basa ogé bisa hirup. Pakis ieu bisa hirup dina tempat anu teduh pisan (leuweung rapet) atawa semi-teduh (leuweung hampang). Leuwih resep hirup dina taneuh anu kering atawa baseuh.

## Rujukan
Salvia farinacea

***Salvia farinacea*** nu ilahar disebut mealycup sage nyaéta tutuwuhan anu asalna ti Texas jeung Méksiko. Tutuwuhan ieu mangrupa perennial nu leuleus, tumuwuh ngagrég sasarakan siga rungkun jeung biasana bisa ngahontal jangkung 45 nepi 90 cm dina tangkal persegi, jangkung, jeung bercabang. Kembangna boga dua bibir kalayan warna paul-bungur, tumuwuh dina rasémus terminal jeung ketiak daun panjangna 10–20 cm, ti usum halodo nepi ka usum gugur. Daunna ngalengkung ka handap, wangunna *ovate-lanceolate*, kalawan sisi bergerigi teu teratur jeung warnana héjo kaabu-abuan nepi ka panjang 7 cm. Sababaraha kultivar sayaga dina rupa-rupa warna, saperti paul, bungur, *lavender*, bodas, jeung dua warna kombinasi.

## Asal-usul ngaran 
Ngaran *Salvia* asalna tina basa Latén *salveo*, hartina "nyalametkeun" atawa "nyageurkeun", nu nunjukkeun kana mangpaat ubar nu dipercaya aya dina sababaraha spésiés tatangkalan dina genus ieu. Epithet spésifik *farinacea* asalna tina basa Latén ogé nu hartina tipung atawa bubuk, ngarujuk kana lapisan bodas siga bubuk nu aya dina tangkal bagian luhureun jeung kelopak kembangna (*calyx*). Dina ngaran umum, kecap "mealy" hartina katutupan lapisan bubuk siga tipung, sedengkeun "cup" nuduhkeun kana wangun kelopak kembang (*calyx*).

## Mangpaat 
Tutuwuhan ieu teu ngagaduhan masalah serius tina hama atawa panyakit. Tapi, tutuwuhan ieu rawan ka jamur bulu (*downy mildew*) jeung jamur bubuk (*powdery mildew*). Tutuwuhan ieu cocok pikeun dijadikeun petakan kembang, wates taman, palataran, taman gaya désa, jeung kebon potong. Salian ti éta, tutuwuhan ieu mindeng dipelak sasarengan pikeun nyiptakeun hamparan warna nu pikaresepeun.

## Rujukan
Séngon buto

**Séngon buto** (*Enterolobium cyclocarpum* (Jacq.) Griseb.) nyaéta tutuwuhan anggota kulawarga Fabaceae pituin Amérika Tengah jeung Amérika Kidul sarta diwanohkeun ka Asia Tenggara.
jmpl|Kulit batang tangkal séngon buto|kiri

## Ciri mandiri 
Ieu tangkal mangrupa tangkal anu sipatna *semi-deciduous*, nyaéta tangkal anu ngagugurkeun sawaréh daunna sapanjang taun. Jangkungna bisa nepi ka 40 méter, tajuk ipis jeung lébar, daun bipinnatus anu ngawengku 4-9 pinnae, dina hiji pinnae bisa mibanda 13-30 pasang anak daun.

Kembangna majemuk, kompak, sarta buleud warna bodas. Diaméterna 1-2,5 cm, sarta ranggeuyna 2-3 cm.

Buahna kaasup kana tipeu polong, bentukanna saperti ceuli monyét, warna coklat, sarta ngawengku babaraha siki.

## Rujukan
Azadirachta excelsa

**Ki bawang** (*Azadiracta excelsa* (Jack) Jacobs) (kahadé pahili jeung *Dysoxylum alliaceum*) nyaéta hiji tutuwuhan anu sumebar di Asia Tenggara. Ieu tangkal téh pituin ti Myanmar, Thailand, Viétnam, Malaysia, Sumatra, Kalimantan, Sulawesi, Pilipina, Maluku, sarta Papua.
jmpl|Batang ki bawang|kiri

## Ciri mandiri 
Ieu tutuwuhan téh boga wangun tangkal anu gedé, anu jangkungna bisa kira-kira 45-60 méter. Kulit batangna halus sarta retak di tangkal anu geus kolot.

Daunna héjo, filotaksisna alternate, panjangna nepi ka 30-60 cm. Ieu daun miboga 7-11 pasang anak daun anu panjangna 12,5 cm sarta lébarna 3,5 cm.

Buahna kaasup kana tipeu drupa, warnana héjo nalika atah sarta robah jadi konéng pas asak. Dina hiji buah mibanda hiji siki.

## Rujukan
Campolay

jmpl|Daun campolay|kiri
**Campolay** (*Lucuma campechiana* Kunth, sin. *Pouteria campechiana* (Kunth) Baehni) atawa **campoléh**, **sawo mentéga**, **alkésah** nyaéta hiji tutuwuhan anu kaasup ka famili Sapotaceae (kulawarga sawo-sawoan). Ieu tutuwuhan pituin Amérika Tengah sarta diwanohkeun ka Asia Tenggara.

## Ciri mandiri 
Biasana ieu tangkal jangkungna henteu leuwih ti 8 méter, tapi bisa nepi ka 30 méter upama kondisi lingkunganna optimal. Diaméter batangna bisa nepi ka 1 méter. Tangkalna ngahasilkeun buah nu warnana jingga semu konéng nu panjangna nepi ka 7 cm sarta bisa didahar tanpa diasakan heula. Warna buahna héjo waktu ngora sarta konéng waktu geus asak. Kulit buahna gampang soék antukna gampang ruksak. Daging buah alkésa boga tékstur jiga hui boléd konéng, amis sarta rada kesed. Urang Inggris mindeng ngabandingkeun daging buah alkésah jeung kuluban konéng endog antukna maranéhna mindeng nyebut ieu buah minangka *eggfruit*. Ditempo ti tékstur buahna, alkésah cocog dijadikeun bahan baku selé, dodol atawa digaringkeun jadi tipung minangka bahan kuéh.

Daunna héjo tuluy (*evergreen*), ipis, leucir, sarta boga ranggeuy (petiol), filotaksisna *alternate*, bentuk daunna ti *lanceolate-oblong* nepi ka *obovate*.

## Rujukan
Kigelia africana

***Kigelia africana*** atawa tangkal sosis nyaéta tutuwuhan asal Afrika nu tumuwuh di daérah iklim tropis. Tutuwuhan ieu dipikawanoh minangka spésiés nu gancang tumuwuh, kalayan waktos pikeun ngahontal umur déwasa sakitar 4–5 taun. Tutuwuhan ieu mekarkeun kembang beureum peuting-peuting sarta ngahasilkeun buah kai panjang nu khas, mirip sosis gedé nu ngagantung tina tajugna. Tangkal ieu kacida dihargaan jeung boga nilai budaya anu penting pikeun masarakat di Afrika.

## Ciri-ciri 
Tangkal sosis bisa tumuwuh nepi ka jangkungna 18–21 meter (60–70 kaki) kalayan tajug nu ngabentuk payung, sarupa jeung tangkal trembesi. Kulit batangna boga warna coklat jeung ketebalan sakitar 6 mm. Daunna panjangna sakitar 20 cm, mibanda tulang daun nyirip nu diwangun ku 6–10 helai dina hiji bonggol, sarta boga susunan duduk daun nu silih padeukeut.

Salian ti éta, tutuwuhan ieu ogé bisa dimangpaatkeun salaku ubar, di antarana pikeun ngubaran panyakit malaria, antibaktéri jeung antijamur, antiinflamasi jeung analgesik, bahan dasar sabun, sarta bahan kosmétik.

## Rujukan
Nandina domestica

***Nandina domestica*** atawa *heavenly bamboo* nyaéta rungkun hias anu tumuwuh nangtung sarta tetep héjo sapanjang taun ti kulawarga *barberry* (Berberidaceae). Tutuwuhan ieu asalna ti Tiongkok tengah jeung Jepang. Dina awal abad ka-19, tutuwuhan ieu mimiti diwanohkeun ka Amérika Kalér. Ngaran génusna, *Nandina*, dicokot tina basa Jepang *Nanten*, sedengkeun ngaran spésiésna, *domestica*, hartina geus dijinakeun atawa mindeng kapanggih di sabudeureun padumukan.

## Ciri-ciri 
*Nandina domestica* mimiti mekar dina ahir usum semi sarta ngahasilkeun buah anu tetep aya nepi ka usum tiris. Tunas anyarna warna beureum, tapi warna daunna nalika usum gugur béda-béda gumantung kana musim jeung kaayaan tumuwuhna. Tutuwuhan ieu bisa dipangkas, tapi kudu diémutan yén kembang jeung buah pikeun usum salajengna ngan bakal muncul dina tunas anyar.

Departemén Tatanén Amérika Sarikat katut loba nagara bagian ngagolongkeun *Nandina domestica* minangka gulma invasif anu ngabahayakeun sarta lain tutuwuhan asli, asalna ti Tiongkok jeung Jepang. Tutuwuhan ieu geus sumebar sacara alami sarta nyerang rupa-rupa daérah, kaasup taman nasional, suaka margasatwa, leuweung nasional, taman kota, sarta ékosistem séjén di sakuliah AS. Sanajan kitu, loba nu masih melak tutuwuhan racun ieu, boh pamilik imah boh désainer lanskap komérsial, tanpa aya pangawasan. Salian ti kajadian maotna manuk di Georgia, kasus sarupa ogé kapanggih di Houston jeung sababaraha daérah séjén. Hidrogén sianida nyababkeun maot anu nyeri tur henteu perlu pikeun manuk. Salian ti éta, *Nandina* ogé ngabahayakeun pikeun anjing, ucing, jeung rupa-rupa sato séjén.

## Rujukan
Jamuju

jmpl|Daun Jamuju
**Jamuju** nyaéta tutuwuhan nu bentukna tangkal, tina kulawarga *Podocarpaceae*. Tutuwuhan nu boga ngaran ilmiah *Dacrycarpus imbricatus* ieu asalna tina bioma iklim tropis baseuh, nu sumebar ti China (Guangxi, Yunnan kalér-kulon), Indo-China, nepi ka Pasifik kidul-kulon. Ngaran ilmiah *Dacrycarpus imbricatus* munggaran diwanohkeun ku Carl Ludwig Blume dina taun 1969. Spesies *Dacrycarpus* sumebar di Selandia Baru jeung Fiji, di sakuliah Kaledonia Baru, Nugini, Indonesia, Malaysia jeung Filipina nepi kaMyanmar bagian kalér jeung Tiongkok bagian kidul. Karinékaan panggedéna (lima spesies) ayana di Papua.

## Rujukan
Kisabun

jmpl|*Filicium decipiens*
**Kisabun** atawa Kerai payung (*Filicium decipiens*) mangrupa spésiés tutuwuhan asalna tina suku lerak-lerakan (*Sapindaceae*). Tutuwuhan ieu asalna ti Asia tropis jeung Afrika, di antarana: Étiopia, Kenya, Tanzania, Malawi, Mozambik, Zimbabwe, India, jeung Sri Lanka. Ayeuna, **kerai payung** geus sumebar di rupa-rupa wewengkon, utamana di daérah tropis, kaasup di Indonesia. 

Luhurna tangkal ieu bisa nepi ka 25 méter. Tajugna boga bentuk buleud atawa **semiglobular** sahingga siga payung. Tangkal ieu mibanda dahan nu loba, kalayan jangkung bébas dahan nu handap pisan, malah aya nu ngan ukur sababaraha séntiméter di luhur taneuh. Dahanana tumuwuh nyudut pageuh ka luhur, sahingga ngajadikeun bentuk tangkal ieu katingali geulis. Kaayaan dahan nu loba ieu nyababkeun kayuna kirang maksimal pikeun dimangpaatkeun. Lantaran boga dahan nu réa jeung daun nu leubeut, biasana tangkal ieu dipaké pikeun tatangkalan paneduh.

## Rujukan
Cycas riuminiana

***Cycas riuminiana*** nyaéta hiji tutuwuhan sabangsaning pakis haji anu kaasup ka kulawarga Cycadaceae. Ieu spésiés pituin Pilipina utamana pulo Luzon.
jmpl|Daun *Cycas riuminiana* di Kebun Raya Cibodas

## Ciri mandiri 
Ieu spésiés boga cicirén anu mirip jeung sikas nu séjén, nyaéta boga batang silinder anu teu nyagak, boga daun anu menjari (*palmate*) saperti daun kalapa sarta anak daun anu bentukna saperti pita.

## Mangpaat 
Daun anu masih ngora anu masih ngagulung bisa dipasak jadi angeun. Siki anu geus asak boga racun, tapi racunna bisa dileungitkeun ku cara dikeueum dina cai sababaraha lila pikeun diolah jadi sabangsaning tipung keur nyieun kuéh atawa bubur.

## Rujukan
Rhododendron javanicum

jmpl|Perdu *Rhododendron javanicum* di Kebun Raya Cibodas|kiri
***Rhododendron javanicum*** atawa **cepokogeni**, **azaléa jawa** nyaéta hiji tutuwuhan anu kaasup kana kulawarga Ericaceae. Ieu spésiés pituin ti Kapuloan Sunda, Semenanjung Malaya, sarta Pilipina.

## Ciri mandiri 
Ieu spésiés biasana tumuwuh nepi ka saméter, daunna tunggal, bentukna *oval* nepi ka *lanceolate*, permukaanna halus, warnana héjo.

Kembangna majemuk, boga kolopak saperti cakram, mahkota kembangna boga bentuk saperti corong, warnana konéng, orén, atawa beureum, jumlah kolopakna aya lima, aya 5 benangsari jeung 1 putik anu sarua beureum warnana.

## Rujukan
Pinus canariensis

***Pinus canariensis*** atawa **Pinus kepuloan canary** nyaéta salah sahiji tangkal pinus anu asalna tina kulawarga *(Pinaceae)*, asli ti Kepuloan Canary, Spanyol, mangrupa tutuwuhan éndemik ti Pulo Canary. Tangkal ieu hirup di daérah pagunungan dina élévasi 1,200-2,200 m. Salah sahiji tangkalna aya di Kebon Raya Cibodas, Cianjur.
kiri|jmpl|Tangkal pinus *Pinus canariensis* koléksi Kebon Raya Cibodas, Cianjur.

## Ciri mandiri 
*Pinus canariensis* miboga ciri-ciri tangkal jangkungna ngahontal nepi ka 40-60 m. Kulit batangna kandel, miboga sisik anu rekah, warnana miboga pola beureum-coklat jeung krém. Cabang tina tangkal ieu lolobana uninodal, tapi aya ogé anu multinodal dina tangkal anu ngora. Ukuran daunna bisa nepi ka 15-30 cm, warnana héjo cerah atawa héjo kakonéngan, lébarna kurang leuwih 1 mm.

## Rujukan
Araucaria columnaris

***Araucaria columnaris*** atawa **Pinus Kalédonia Baru** nyaéta salah sahiji tangkal anu asalna tina kulawarga *(Pinaceae)*, asli ti Kalédonia Baru, mangrupa tutuwuhan éndemik ti Kalédonia Baru. Tangkal ieu hirup di daérah pasisir dina élévasi 1-100 m. Salah sahiji tangkalna aya di Kebon Raya Cibodas, Cianjur.
kiri|jmpl|Tangkal ***Araucaria columnaris*** koléksi Kebon Raya Cibodas, Cianjur.

## Ciri mandiri 
*Araucaria columnaris* miboga ciri-ciri tangkal jangkungna ngahontal nepi ka 60 m. Kulit batangna bening, warnana kulawu ngalupas siga kertas. Tuluy rantingna ngabentuk siga tali, miboga diaméter 9-10 mm. Bentuk daunna robah ti ngora nepi ka kolot, lamun daun ngora bentukna siga jarum (*imbricate*), lansét ukuran 4-7 × 2-3 mm, puncakna melengkung. Lamun daun anu kolot bentukna siga sisik (*imbricate*), ségitiga, ukuran 5-7 × 3-5 mm, puncakna sarua melengkung.

## Rujukan
Cengal pasir

jmpl|Kulit batang cengal pasir|kiri
**Cengal pasir** (*Hopea odorata* Roxb.) nyaéta hiji tutuwuhan anu kaasup kana kulawarga Dipterocarpaceae. Ieu spésiés pituin ti Bangladesh nepi ka Semenanjung Malaya sarta tumuwuh di bioma tropis baseuh.

## Ciri mandiri 
Ieu tangkal biasana jangkungna 25-30 méter, ngan sakapeung bisa nepi ka 40 méter. Daunna héjo tuluy (*evergreen*) sarta tajukna ngawangun saperti jucung.

Daunna boga filotaksis *alternate*, bentukna *oblong* nepi ka *ovate-lanceolate*, sisina datar, panjangna 7-14 cm sarta lébarna 3-7 méter. Permukaanna leucir, ranggeuyna 1,5-2 cm, sarta aya *domatia* dina kélék ranggeuy daun.

## Rujukan
Camellia japonica

jmpl|Semak atawa perdu *Camellia japonica*|kiri
***Camellia japonica*** atawa **kayucu jepang**, **kamélia jepang** nyaéta hiji spésies tutuwuhan anu kaasup kana kulawarga Theaceae. Ieu tutuwuhan téh pituin ti Jepang Kidul, Taiwan, Tiongkok (Shandong, Zhejiang Wétan), sarta Koréa (Pulo Jéju).

## Ciri mandiri 
Tutuwuhan ieu boga habitus semak atawa perdu. Daunna héjo tuluy (evergreen), warnana héjo kolot, leucir, sarta ujungna seukeut. Panjang daunna 7-10 cm. 

Kembangna tunggal kalawan warna bodas semu kayas, diaméterna 6-10 cm. Kembangna tumuwuh dina ujung cagak nalika usum semi.

## Rujukan
Cupressus cashmeriana

***Cupressus cashmeriana*** atawa **Cemara kashmir** nyaéta salah sahiji tangkal pinus anu asalna tina kulawarga *(Cupressaceae)*, asli ti Bhutan, India sakaligus jadi tutuwuhan éndemik ti Bhutan. Tangkal ieu tumuwuh di daérah pagunungan tropis jeung subtropis dina élévasi 1,250-2,670 mdpl. Salah sahiji tangkalna aya di Kebon Raya Cibodas, Cianjur.
kiri|jmpl|Tangkal *Cupressus cashmeriana* koléksi Kebon Raya Cibodas, Cianjur.

## Ciri mandiri 
*Cupressus cashmeriana* miboga ciri-ciri tangkal jangkungna nepi ka 100-150 kaki. Tangkalna miboga wangun piramida sempit kalayan dahan dahan utama anu tumuwuh ka luhur jeung dahan leutik anu ngalayah. Warnanana biru-héjo sarta miboga bau anu has. Daun ngora bentukna siga jarum, sedengkeun daun anu kolot bentukna siga sisik. Tuluy panjang daunna teu leuwih tina 1/16" diameter, warnana héjo tuluy robah jadi coklat nalika asak.

## Kagunaan 
Tangkal ieu lamun keur usum tiris (*winter*) bisa dijadikeun hiasan jang ngahias lanskap.

## Rujukan
Lidah buaya lilin

kiri|jmpl|Tangkal ***Aloe arborescens*** koléksi Kebon Raya Cibodas, Cianjur.
**Lidah buaya lilin** atawa ***(Aloe arborescens)*** nyaéta salah sahiji tangkal anu asalna tina kulawarga *(Asphodelaceae)*, asli ti Afrika Kidul tuluy tumuwuh sumebar di sababaraha nagara saperti Algéria, Australia, Spanyol, Jepang, Koréa, nepi ka Indonésia. Salah sahiji tangkalna tumuwuh di Kebon Raya Cibodas, Cianjur. Tangkal ieu tumuwuh di daérah pagunungan dina élévasi 2,800 mdpl.

## Ciri mandiri 
Lidah buaya lilin kaasup kana tanaman perdu miboga ciri-ciri panjang tangkal rungkun nepi ka 3 m. Wangun daunna rosét, warnana héjo-kulawu polos kalayan ukuran 400-600 x 50-70 mm. Wangunna ngalengkung ka handap, bagian luhurna rata sedengkeun bagian handapna cembung. Sisi daunna boga gerigi warna caang ukuran 3-5 mm, kalawan jarak antara gerigi 5-20 mm. Tangkal ieu miboga 2-4 batang kalayan jangkungna 600-800 mm. Biasana kembang lidah buaya lilin mekar sakitar bulan Juni kalayan miboga ukuran kurang leuwih 40 mm.

## Rujukan
Rhodoleia championii

***Rhodoleia championii*** nyaéta tutuwuhan anu kaasup kana kulawarga Hamamelidaceae. Tangkal ieu tumuwuh dina bioma anu boga iklim subtropis sarta sumebar di wewengkon Indo-Cina, Sumatra, Hainan, jeung Taiwan. Ngaran élmiah Rhodoleia championii munggaran diwanohkeun ku William Jackson Hooker dina taun 1850.

## Déskripsi 
*Rhodoleia championii* nyaéta tatangkalan leutik anu tumuwuh sapanjang taun (*evergreen*) sareng tiasa ngahontal jangkungna kira-kira 12 meter. Kulit tatangkalan ieu warnana coklat poék jeung lemes. Daunna kandel, ngagurilap, sarta miboga tangkai, wangunna lonjong atawa obovat, kalayan ukuran panjang antara 7 nepi ka 16 cm sarta rubakna 4,5 nepi ka 10,5 cm. Bagéan handapeun daun warnana rada kulawu, biasana lemes, tapi sakapeung masih kénéh aya sésa sisik leutik bodas coklat.

Kembangna beureum caang, tumuwuh dina tangkai pondok di kélék daun, ngagantung kalayan panjang sakitar 3 nepi ka 4 cm jeung rubak 2,5 nepi ka 3,5 cm. Unggal kembang miboga sababaraha lapisan kelopak buleud, loba makuta kembang nu wangunna spatula, sarta benang sari anu panjangna sarua jeung makuta kembang, sedengkeun putikna rada pondok. Buahna mangrupa kapsul anu miboga lima rohangan jeung eusina siki dempak warna konéng coklat.

## Rujukan
Rhododendron zoelleri

kiri|jmpl|Tangkal ***Rhododendron zoelleri*** koléksi Kebon Raya Cibodas, Cianjur.
***Rhododendron zoelleri*** atawa **Azaléa** nyaéta salah sahiji tangkal hemiepifit anu asalna tina kulawarga *(Ericaceae)*, asli ti Indonésia nyaéta ti daérah Papua Nugini nepi ka Maluku. Tangkal ieu tumuwuh di daérah dataran rendah nepi ka pagunungan tropis jeung subtropis dina élévasi 2,000 mdpl. Salah sahiji tangkalna aya di Kebon Raya Cibodas, Cianjur.

## Ciri mandiri 
*Rhododendron zoelleri* miboga ciri-ciri tangkal jangkungna nepi ka 10 m, kalawan ukuran batang 15 cm. Wangun rantingna ngabuleud miboga diaméter 3-5 mm.  Wangun daunna élips nepi ka élips lonjong, panjangna sakitar 1".  Daunna aya 3-6 siki dina *pseudowhorls* atawa nyusun ngalingker rapet kalayan ukuran helaian daunna 70–160 x 40–80 mm.

## Rujukan
Callitris rhomboidea

***Callitris rhomboidea*** atawa anu umumna katelah pinus Oyster Bay, pinus Tasmania, pinus Port Jackson, pinus gunung Illawarra, atanapi pinus cypress dune, mangrupikeun spésiés konifer dina kulawarga Cupressaceae. Tutuwuhan ieu asli Australia, tumuwuh di Australia Kidul, Queensland, New South Wales, Victoria sareng Tasmania. *Callitris rhomboidea* tumuwuh sacara alami di deukeut Auckland, Selandia Anyar, sareng tiasa dipendakan di pulo Taillefer Rocks di Tasmania.

## Déskripsi 
*Callitris rhomboidea* miboga ciri tangkal leutik anu bisa tumuwuh nepi ka jangkungna 9 nepi ka 15 meter kalayan diameter batang 29 nepi ka 44 cm. Tutuwuhan ieu mibanda mahkota sempit jeung padet, kalayan cabang-cabang anu ngabagi jadi semprotan leutik anu ramping. Daunna warnana héjo caang atawa kebiruan, panjangna 2 nepi ka 3 mm, rapet nempel dina ranting sapanjang batang, melengkung di bagian punggung, jeung ngabogaan ujung anu tajam.

Kon betina biasana ngelompok dina cabang anu ngahasilkeun buah, sarta tetep aya lami sanggeus mateng. Bentuk konna buleud atawa rada datar, kalayan diameter 8 nepi ka 20 mm jeung warna coklat keabu-abuan. Sisik konna aya genep, bentukna romboid, kandel, halus, jeung mibanda tonjolan tajam di tengahna. Sisik nu leuwih leutik boga ukuran satengah tina sisik anu leuwih gedé, jeung sisik anu leuwih gedé leuwih lebar di luhur sarta ngabentuk sudut tajam ka arah ujung anu lega. Columella dina kon ieu umumna pondok, sakapeung bisa ngahontal 3 mm panjangna, kalayan tilu lobus atawa jadi tilu bagian misah. Siki-siki na warnana coklat poék, buleud, leutik, jeung mibanda dua sayap anu kacida sempitna.

## Rujukan
Hemerocallis middendorffii var. esculenta

***Hemerocallis middendorffii var. esculenta*** (sinonim Hemerocallis esculenta) anu dipikawanoh *salaku nikkōkisuge* atanapi *zenteika* (dina basa Jepang: 日光黄菅 atanapi 禅庭花) nyaéta tutuwuhan perennial anu kaasup dina kulawarga Asphodelaceae. Tutuwuhan ieu asalna ti Jepang. Kembang konéngna mekar dina awal usum panas, utamina di daérah pagunungan Jepang dina kelompok anu badag.

*Hemerocallis middendorffii* kaasup tutuwuhan herba tahunan anu tumuwuh di tepi leuweung, padang rumput, leuweung baseuh, sareng tebing batu di zona temperate nepi ka alpine di Asia Wétan. Tutuwuhan ieu boga infloresensia kompak jeung teu boga braktea steril dina tangkal bunga. Kembangna warna oranye kekuningan jeung mekar diurnal atawa bisa mekar salila waktu (beurang jeung peuting), kalayan bau anu hampang. *Hemerocallis middendorffii* dibagi kana tilu varian, nyaéta var. middendorffii ti Pulo Hokkaido, var. esculenta ti Pulo Honshu, sarta var. exaltata ti pulo-pulo di Laut Jepang.

## Rujukan
Brunfelsia latifolia

***Brunfelsia latifolia*** nyaéta salah sahiji jinis tutuwuhan perdu alit anu asalna ti kulawarga Solanaceae (suku terong-terongan). Tutuwuhan ieu tumbuh di bioma tropis baseuh di bagian wétan Brasil. Ngaran ilmiah *Brunfelsia latifolia* munggaran dipidangkeun ku Johann Baptist Emanuel Pohl dina taun 1846.

## Déskripsi 
*Brunfelsia latifolia* kaasup semak anu miboga jangkung antara 0,2 nepi ka 1 meter jeung tumuwuh anu pohara cabang. Cabang-cabangna tumuwuh deukeut ka pangkal, mindeng ngabentuk zigzag, sarta katutupan ku daun. Kulit batangna ipis, warnana coklat muda nepi ka kaabu-abuan. Cabang anu anyar téh warnana coklat muda, jarak antara internode kira-kira 1 cm.

Daunna béda-béda dina wangunna, ampir teu boga tangkai, petiolna ukur 1 nepi ka 4 mm panjangna, halus, jeung warnana ungu poék. Lembar daunana panjangna 4 nepi ka 9 cm jeung lébarna 2,2 nepi ka 5,5 cm, bentukna élips nepi ka memanjang atawa oval nepi ka terbalik oval. Di hareupna, daun bisa runcing, tumpul, atawa ngabundar, kadang aya ujung leutik atawa nembong. Pangkal daun tumpul atawa bentukna segitiga, jarang potong. Bagian luhur daun warnana héjo poék, ngagurilap atawa kusam, sedengkeun bagian handapna warnana héjo muda jeung kusam. Kadang-kadang aya trikoma halus di sapanjang tulang daun tengah. Di unggal sisi daun, aya lima nepi ka dalapan urat sisi anu tumuwuh tina tulang daun tengah, sabagian ageung lurus.

## Rujukan
Leda

**Leda** atawa *Eucalyptus deglupta* nyaéta spésiés tangkal jangkung nu ilahar disebut *kayu pelangi*, leda, garang, atawa aren. Tangkal ieu asalna ti Filipina, Indonesia, jeung Papua Nugini. Ieu tangkal hiji-hijina spésiés *Eucalyptus* nu biasana tumuwuh di leuweung hujan, sarta boga wilayah sebaran alami nepi ka Belah Bumi Kalér. Ciri has tina tangkal ieu nyaéta kulit kai nu boga rupa-rupa warna.

## Sumebarna Tutuwuhan Leda 
jmpl|Eucalyptus deglupta
*Eucalyptus deglupta* miboga sebaran alami ti Sulawesi (Indonesia) jeung Mindanao (Filipina), tuluy sumebar ka wétan nepi ka New Britain (Papua Nugini). Ieu tutuwuhan mangrupa salah sahiji spésiés *Eucalyptus* anu langka sabab henteu kapanggih di Australia. Tangkal ieu loba dipelak di daérah tropis nu lembab, sarta jadi salah sahiji spésiés *eukaliptus* nu paling penting. 

## Mangpaat Tangkal Leda 
*Eucalyptus deglupta* mangrupa tangkal utama pikeun produksi *pulp*, boh tina kaina boh tina kulitna, sabab duanana bisa dijadikeun bahan *pulp* anu hadé. Kaina pohara berhargana (ngaran dagang: *kamarere*) sarta cocog digunakeun pikeun  sagala rupa hal, upamana konstruksi ringan jeung beurat, lanté, jati, bengkel tukang kai, *moulding*, nyieun kapal, tihang, *veneer*, kayu lapis, papan partikel, *hardboard*, nepi ka papan wol kai. Sajaba ti éta, tangkal ieu ogé bisa dipaké pikeun suluh jeung nyieun areng, sanajan biasana dianggap teuing berharga pikeun tujuan éta.

Tangkal ieu biasana tumuwuh dina kisaran 2.500 meter di luhur permukaan laut, kalayan suhu rata-rata taunan antara 20-32°C, suhu maksimum rata-rata dina bulan pangpanasna antara 24-33°C, jeung suhu minimum rata-rata dina bulan pangtiisna antara 16-26°C. Curah hujan rata-rata 2.000-5.000 mm per taun, sarta mangsa halodo biasana lumangsung 0-1 bulan.

## Rujukan
Thunbergia erecta

***Thunbergia erecta*** nyaéta salah sahiji spésiés tutuwuhan rungkun anu kaasup kana kulawarga Acanthaceae (suku jeruju-jerujuan). Tutuwuhan ieu asalna tina bioma anu boga iklim tropis baseuh sarta sumebar di wewengkon tropis Afrika bagian kulon nepi ka Tanzania kalér-kulon. Dina basa Inggris, tatangkalan ieu katelah *bush clockvine*. Ngaran élmiah *Thunbergia erecta* munggaran diwanohkeun ku George Bentham dina taun 1863.

## Déskripsi 
*Thunbergia erecta* mangrupakeun rungkun héjo anu kuat, dipikawanoh ku bentukna anu has sarta kamampuh adaptasi anu luar biasa. Tatangkalan ieu bisa tumuwuh nepi ka 5 meter atawa leuwih, kalayan pola tumuwuh anu nangtung atawa ngarambat sahingga jadi unsur anu mencorong dina sagala rupa lanskap.

Kembang *Thunbergia erecta* mangrupakeun salah sahiji ciri has anu paling nonjol tina tatangkalan ieu. Warna kembangna bungur kalawan rupa-rupa nuansa, ti nu caang nepi ka nu leuwih poék, sarta ukuranna cukup gedé, kira-kira panjangna antara 5,0 nepi ka 7,5 cm. Di tengah unggal kembang aya tabung bodas anu mencolok, nyieun kontras anu nguatkeun daya tarik hias tina tatangkalan ieu. Gumantung kana wewengkon jeung varianna, kembang ieu bisa boga warna biru ngora, beuki nambahan ajén éstétika tatangkalan ieu.

Spésiés ieu mibanda dua rupa bentuk daun anu béda, utamana katémbong di Ghana. Salah sahiji varianna boga daun leutik jeung kembang warna bungur semu wungu, anu bisa ngahasilkeun siki anu tumuwuh. Sabalikna, bentuk séjénna boga daun leuwih gedé jeung kembang warna biru ngora, tapi henteu ngahasilkeun siki. Bédana ukuran jeung struktur daun, kitu ogé ayana atawa henteuna siki, némbongkeun tingkat rupa-rupa botani anu luar biasa dina spésiés ieu.

## Habitat jeung panyebaran 
*Thunbergia erecta* kaasup tutuwuhan anu dipikawanoh ku kamampuhna pikeun adaptasi jeung bisa kapanggih di sababaraha bagian dunya. Asalna ti wewengkon tropis Afrika Kulon, tatangkalan ieu geus nyebar di rupa-rupa ékosistem jeung nunjukkeun ketahanan anu luar biasa dina ngungkulan robahan kaayaan lingkungan.

## Rujukan
Serissa japonica

jmpl|Serissa japonica
***Serissa japonica*** mangrupa tutuwuhan anu tahan tiis di zona USDA 7-9, tapi bisa hirup di zona 6 lamun dipelak di tempat nu linduh sarta dikolohan. *Serissa japonica* tumuwuh hadé dina tanah nu salawasna baseuh, leueur, subur, drainasena hadé, sarta keuna ku panonpoé isuk-isuk jeung burit. Ulah neundeun dina tanah nu teuing baseuh atawa kurang cai, sabab tutuwuhan ieu henteu resep kana kaayaan tumuwuh nu robah-robah. Upama taneuh garing teuing, daunna bisa murag, sarta dina waktu éta, ulah remen dicébor pikeun nyingkahan burukna akar. Pucuk kembang anu geus layu hadé diberesihan supaya mangsa kembangan leuwih panjang. Pangkas dahan sanggeus kembangan réngsé supaya wangunna tetep rapet.

## Karakter Tutuwuhan 
Tutuwuhan ieu ngan ukur tetep héjo salila  usum tiris nu bébas tina ibun (zona 9b-11). Di tempat nu leuwih tiis, biasana mimiti muragkeun daun dina usum gugur, pas suhu turun di handapeun 40°F. Dahanana biasana paéh nepi ka akar lamun suhu turun nepi ka 20°F, nu nyababkeun tutuwuhan ieu leuwih siga tatangkalan hérbal ti batan rungkun *evergreen*.

Tutuwuhan ieu ogé kawentar minangka bonsai, utamana di Jepang. Bakal hirup hadé mun ditunda di tempat nu kaayaan tumuwuhna stabil sapanjang taun, nyaéta panonpoé anu cukup, suhu teu robah-robah, asupan cai stabil, sarta teu dipindah-pindah. Tapi, salaku bonsai, tutuwuhan ieu dipikawanoh sulit diurus, sabab gampang muragkeun daun upama akarna teuing baseuh atawa teuing garing, suhu teuing panas atawa teuing tiis, atawa upama lingkungan tumuwuhna robah drastis. Tutuwuhan ieu paling hadé dipelak tina sték, sabab gampang akar.

## Rujukan
Justicia carnea

jmpl|Justicia carnea
***Justicia carnea*** nyaéta tutuwuhan nu asalna ti Brasil, Argentina, jeung Paraguay. Tutuwuhan ieu loba dibudidayakeun di Afrika Kulon jeung Tengah, utamana di Nigeria, Guinea, Ghana, Togo, Benin, Sierra Leone, Kamerun, jeung DR Kongo. Kusabab kageulisan jeung kaunikan kembangna, spésiés ieu sering dipelak minangka tatangkalan hias. Sajaba ti éta, *Justicia carnea* ogé mangrupa tatangkalan ubar nu geus lila dipaké sacara lega di Nigeria, sarta dilaporkeun mibanda rupa-rupa mangpaat pikeun kaséhatan, di antarana minangka ubar pikeun nambahan darah. Nurutkeun sababaraha panalungtikan, spésiés ieu mibanda poténsi minangka antianemia, antioksidan, jeung antidiabetik. Teu ukur dijadikeun tatangkalan hias jeung tatangkalan ubar, masarakat Nigeria ogé ngonsumsi daun *Justicia carnea* salaku sayuran dina nyieun sop. Daun ieu dipikawanoh minangka salah sahiji sayuran nu loba ngandung vitamin jeung mineral.

## Arkéologi 
*Justicia carnea* bisa kapanggih sarta tumuwuh dina luhureun 1.950 - 2.100 mdpl. Tumuwuhna leuwih resep di  lingkungan nu iuh atawa rada kahieuman. Spésiés ieu tumuwuh hadé dina tanah lempung, sarta perlu tanah nu lembab, kalayan pH rada asam atawa nétral, drainase anu alus, loba bahan organik, jeung dicébor sacara rutin. Sanajan kitu, *Justicia carnea* teu tahan kana ibun anu beku atawa suhu anu tiis.

## Rujukan
Ardisia crenata

***Ardisia crenata***, nu kaasup kana suku *Primulaceae*, mibanda buah berry nu alus kalayan ngabogaan warna beureum caang, ku kituna sering dijadikeun tutuwuhan hias ku masarakat. Tangkal ieu ogé dipikawanoh kalayan ngaran *coralberry*, mata yam, atawa mata pelanduk. Perawakanana semak nu jangkungna bisa nepi ka 3 meter, mibanda daun panjang sarta meruncing, sarta ngahasilkeun buah beureum nu miboga siki di jero. *A. crenata* biasana tumuwuh di leuweung pamah nepi ka luhurna 1.200 m dpl.

Sacara tradisional, di Tiongkok, *A. crenata* dipaké salaku obat luar pikeun ngubaran panyakit kulit jeung panyakit ceuli. Samentara éta, pamakéan internalna dipaké pikeun ngubaran panas, batuk, diaré, inféksi saluran napas, sarta gangguan menstruasi. Buah leutikna bisa didahar, sarta ceuk carita rasana amis, sedengkeun daunna dipaké minangka sayuran dina salad. 

## Rujukan
Saléndro

jmpl|400x400px|Notasi Kulon kanggo nyeratkeun jangkahna laras Saléndro.
[ka|jmpl|350x350px| *Laras Saléndro Jawar (dina gamelan Jawa)* dibandingkeun jeung [Whole tone scale|*whole tone scale*, dina C   atawa  .]]
**Saléndro, sléndro** atawa **salindru** mangrupa salasahiji tina dua laras anu dipaké dina waditra sarupaning gamelan Jawa. Laras ieu ogé dipaké dina rupa-rupa waditra jeung karawitan Sunda, contona dina kacapi, rebab, atwa gamelan nu dipaké dina wayang, jaipongan, jsb. Laras ieu leuwih babari diajarna tibatan laras pélog atawa laras séjénna, ku sabab ieu ngan ukur lima genta atawa nada nu deukeut jarakna tur ampir rata dina hiji gembyang.
jmpl|Suling genep liang, laras saléndro
Numutkeun mitologi Jawa, gamelan Saléndro leuwih kolot ti batan gamelan Pélog. Dina titi laras Sunda, Saléndro miboga 5 (lima) genta sagembyang, nyaéta 1 2 3 4 5 (G E+ D C A+) kalayan jangkah anu sarua atawa lamun béda ogé, bédana jangkahna leutik.

Aya dua laras saléndro nu lumrah dipaké, nyaéta laras saléndro padantara jeung saléndro bédantara. Saléndro padantara nyaéta laras anu dijieun tina ngabagi hiji gembyang jadi 5. Sagembyang eusina 1200 cents, anu bakal dibagi jadi 5, hasilna 240 cents jarak jangkahna unggal gentana. Dina prakna, saléndro padantara henteu pas 240 cents, bisa leuwih atawa kurang.

Laras saléndro nu kadua nyaéta saléndro bédantara. Laras nu ieu miboga jangkah nu teu rata. Di jaman kiwari, laras ieu mindeng dipake dina sagala rupa waditra kulon, sarupaning gitar, atawa piano. Laras ieu leuwih babari dipaké dina waditra kulon ku sabab bisa dipake dina waditra nu maké 12ED (12 *Equal Division*) anu matak teu kudu bener-bener ngabagi sagembyang jadi 5 nada. Lian ti dinya, aya ogé sistem ngabagi sagembyang jadi 17 nada, atawa 17ED (17 *Equal Division*) anu diserat ku Raden Machjar Angga Koesoemadinata dina buku Ringkesan Pangawikan Rinenggaswara.