Dyah Pitaloka Citraresmi

thumb|right|300px|Disawang Maharaja jeung Prameswari sarta Dyah Pitaloka maké Jung Tatar ka Palagan Bubat.
**Dyah Pitaloka Citraresmi** atawa Citra Rashmi (1340-1357) nyaéta puteri Karajaan Sunda. Nurutkeun Pararaton, Citraresmi dijodohkeun jeung Hayam Wuruk. Dina mangsana Hayam Wuruk kacida resepna ka Dyah Pitaloka keur dijadikeun prameswarina. Ngan dina tragedi Perang Bubat, Citraresmi nelasan manéh. Tradisi nyebutkeun Dyah Pitaloka minangka wanoja anu mibanda kageulisan nu kaceluk ka awun-awun kawéntar ka janapria, kakoncara ka mancanagara.

## Lamaran Nikah 
Hayam Wuruk, raja Majapahit, meureun ku dasar alesan pulitik, hayang ngajadikeun putri Citraresmi (Pitaloka) salaku pamajikanna. Karajaan Sunda kalawan maharajana Prabu Maharaja Lingga Buana mibanda putri wanoja nyaéta Citraresmi. Majapahit kalawan utusanna Patih Madhu datang ka Karajaan Sunda pikeun ngajodokeun jeung ngalamar Putri Sunda. Dina naskah Pararaton disebutkeun yén:
 Sateuacan tempur kalawan wani, Maharaja Sunda panceg nyebutkeun 
 
Tradisi jeung carita lokal nyebutkeun yén dina kasedihan jeung haté nu ancur, Putri nelasan manéh pikeun ngabéla kahormatan jeung ajén kasundaan. 
Nurutkeun tradisi, pupusna Dyah Pitaloka, nyieun Hayam Wuruk ngalimba jeung matak nyieun kasedih sakabéh rahayat Karajaan Sunda. Sabab pupusna Sang Putri jeung Raja Sunda dipihormat jeung disawang salaku hiji kawani jeung tindakan mulia keur ngabela kahormatan bangsa jeung nagarana. Sang Maharaja Prabu Linggabuana kacida disanjung jeung dipikahormat ku masarakat Sunda kalawan gelar "Prabu Wangi" (Basa Sunda: Raja nu mibanda ngaran nu seungit) sabab sipatna nu heroik ngabéla kahormatan nagarana ngalawan Majapahit. Tungturunan anjeunna, raja-raja Sunda salajengna, dibéré gelar *Siliwangi* (ti kecap Silih Wangi dina basa Sunda nu hartina panerus sarta nu nyilih wawangi Prabu Wangi). Kajadian ieu ngaruksak beungkeut duduluran dua karajaan nu balukar mumusuhan nepi ka mangtaun-taun salajengna. Hubungan dua nagara éta moal balik deui saperti baheula. Di keraton Majapahit, Gajah Mada dimusuhan jeung kateupercayaan, sabab kalakuanna nu teu pantes ngalawan kana kapentingan kulawarga Karajaan Majapahit jeung nyieun nyeri Raja Hayam Wuruk.

Isukanna, Hayam Wuruk ngirim surat kalawan dianteurkeun ku utusan Majapahit nu kawengku ku Darmajaksa pupuhu agama Hindu Syiwa, Darmajaksa agama Hindu Wisnu, jeung Darmajaksa agama Budha. Eusi suratna nyaéta:
:*//ateher bhre wi-*
:*lwatikta prabhu rajasana*
:*gara / angutus duta ring su*
:*ndhanagari lawan dhumara*
:*na sawalan / rikhatha*
:*kên ring sawalan mangene*
:*krama ning pasundabuba*
:*t / mwang bhre wilwati*
:*kta mamalakwa ksama*
:*kena sakweh ing kawi*
:*paritan citta mwang sapari*
:*krama / ikang wus kadame*
:*l dening senapatise-*
:*napati lawan wadyaba-*
:*la nira // makanimitta /*
:*ning pejah ira sang prabhu ma*
:*haraja sundha / luputa*
:*sakeng papakrama mwang su*
:*bhika ning hirup janapada*
:*i rajya wilwatikta //*
:*matangyan bhre wilwati*
:*kta lawan ambek kapa*
:*witran samaya ning raja su*
:*ndha pangawak ya ta rakrya*
:*n patih mangkubumi çuradi*
:*pati / amatyagana / sang*
:*tanda / wadyabala / kula-*
:*wandha waja sundha mwang jana-*
:*pada rat bhumi jawa kulwa*
:*n / wuwusnya ya ta wilwa*
:*tikta tan ahyun andu-*
:*ni sundhanagari i bhumi*
:*jawa kulwan tan ahyu*
:*n ngalindih // rajya sundha* 
:*haywa ta males andu*
:*ni rajya wilwatikta /*
:*ikang mangkana pinaka*
:*krama ning andalu // wi*
:*lwatikta ahyun paraspa-*
:*ropasarpana / silih pami*
:*tran sowang sowang du-*
:*madi nagara mahardhika //*
:*yatanyan tan pratibandha /*
:*bhre wilwatikta samaya /.*}}

Tarjamahanna nyaéta:
*Salajengna raja Majapahit Prabu Rajasanagara ngirimkeun utusan ka nagara Sunda keur nepikeun surat. Diwartakeun di jerona kajadian pasunda-bubat jeung Bre Majapahit ngahaturkeun hampura kana sagala kasalahan jeung laku lampah nu geus dilakukeun ku senapati jeung pasukanna. Pupusna Sang Prabu Maharaja éta mugia teu mawa cilaka jeung ngaleungitkeun katingtriman hirup warga Majapahit.*
 *Sabab éta raja Majapahit jangji kalawan haté nu junun ka wakil raja Sunda, nyaéta Rakéan Patih Mangkubumi Suradipati jeung sakabéh pangagung karajaan, angkatan perang, kulawarga raja Sunda sarta warga di sakabeh Jawa Barat, yén Majapahit moal ngagempur Nagara Sunda sarta moal aya maksud ngawasaan. Karajaan Sunda dipiharep teu ngalakukeun gempuran walesan ka Majapahit jeung nganggap kajadian (Bubat) éta salaku kajadian nu geus kaliwat. Majapahit hayang silih gawé jeung duduluran jeung Sunda, sewan-sewangan salaku nagara merdika nu teu aya pasalingsingan. Majapahit jangji moal nganyenyeri haté masarakat Nagara Sunda kadua kalina. *
Carita Putri Dyah Pitaloka jeung Perang Bubat jadi tema nu utama dina Kidung Sunda. Catetan sajarah ngeunaan kajadian Pasunda Bubat disebutkeun dina Pararaton, namung euweuh di naskah Nagarakretagama.

## Catetan