Bacharuddin Jusuf Habibie

**Bacharuddin Jusuf Habiebie**,;  Prof. DR (HC). Ing. Bacharuddin Jusuf Habibie, Dr. Sc. Mult. nyaéta saurang élmuwan sarta pulitikus Indonésia anu ngajabat salaku Présidén Indonésia katilu (1998–1999). Sateuacanna, anjeunna ngajabat salaku Wakil Présidén Indonésia katujuh sarta lami ngabdikeun diri salaku Menteri Nagara Risét jeung Téknologi.

Habibie ngajabat salaku Présidén Indonésia ka-3 kalayan masa jabatan anu kawilang singget, nyaéta salami 1,4 taun (atawa 512 poé). Sanajan singget, mangsa pamaréntahanana dianggap krusial dina mangsa Réformasi Indonésia.

​Ti leuleutik, Habibie geus mintokeun kapinteranana sarta sumanget anu gedé kana élmu pangaweruh jeung téknologi, hususna dina widang fisika.

Salila genep bulan, anjeunna kuliah di Téknik Mesin Institut Téknologi Bandung (ITB), saterusna dituluykeun ka Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule (RWTH) Aachen, Jérman dina taun 1955. Kalawan dibiayaan ku indungna, R.A. Tuti Marini Puspowardoyo, Habibie ngora méakkeun 10 taun pikeun ngaréngsékeun studi S1 nepi ka S3 di Aachen, Jérman.

Béda jeung rata-rata mahasiswa Indonésia anu meunang béasiswa ti pamaréntah pikeun kuliah di luar nagri, kuliah Habibie (utamana jenjang S1 jeung S2) mah dibiayaan langsung ku indungna. Ibuna, R.A. Tuti Marini Puspowardojo, banting tulang ngajalankeun usaha catering jeung indékos di Bandung pikeun ngarojong cita-cita putrana, sabada ditinggalkeun pupus ku salakina (bapana Habibie) nalika Habibie masih rumaja.. 

Habibie ancrub kana widang désain jeung konstruksi pesawat di Fakultas Téknik Mesin. Salila lima taun studi di Jérman, ahirna Habibie meunang gelar Diplom-Ingenieur (diploma téknik) dina taun 1960 kalawan prédikat Summa Cum Laude, nyaéta peunteun rata-rata 9,5.
​Gelar ieu mangrupa léngkah awal anjeunna jadi saurang teknolog anu diperhitungkeun di dunya internasional. Sanggeus lulus diploma, Habibie henteu langsung mulang ka Indonésia, tapi nuluykeun deui panalungtikanana pikeun gelar Doktor bari digawé di pausahaan karéta api pikeun nyiar pangalaman téknis.

## Kulawarga 
B. J. Habibie téh putra kaopat tina dalapan duduluran, hasil pasangan Alwi Abdul Jalil Habibie jeung R.A. Tuti Marini Puspowardojo. Ramana, saurang ahli tatanén, asalna tina étnis Bugis-Gorontalo, ari ibuna asalna tina étnis Jawa.

Dina hiji wawancara jeung *Jawa Pos* taun 2016, Habibie nétélakeun yén sepuhna kantos kedah misah ti kulawarga ageung alatan béda budaya. Alwi, salaku urang Bugis-Gorontalo, teu diaku ku kulawarga Tuti anu asalna ti kalangan ningrat Yogyakarta, kitu ogé sabalikna.

Habibie nyebatkeun yén kulawargana kapungkur biasa ngalaksanakeun tradisi nikah sanasib (antar anggota kulawarga sorangan) pikeun ngajaga kakayaan mangrupa taneuh sarta harta banda sanésna supados teu pindah ka pihak deungeun.

Alwi Abdul Jalil Habibie ngagem marga "Habibie," salah sahiji marga asli dina struktur sosial ''Pohala'a* (karajaan sarta kekerabatan) di Gorontalo. Ari R.A. Tuti Marini Puspowardojo nyaéta putri ti saurang dokter spésialis soca di Yogyakarta; ramana, Puspowardojo, ogé dipikawanoh salaku tokoh anu gaduh sakola.

Sacara sajarah, marga Habibie asalna ti daérah Kabila, Kabupatén Bone Bolango, Propinsi Gorontalo. Garis katurunan marga ieu dimimitian ti Lamakasa, saurang Bugis anu dumuk di Gorontalo sarta nikah ka awéwé lokal anu jenenganana Hawaria. Tina éta pernikahan, medal sababaraha putra, salah sahijina nyaéta Habibie.  

Saparantos nikah, Ainun disanghareupan ku dua pilihan: tetep damel di rumah sakit murangkalih di Hamburg atawa museurkeun peranna salaku istri sarta ibu rumah tangga. Ti ieu pernikahan, Habibie jeung Ainun dipaparin dua putra, nyaéta Ilham Akbar Habibie sarta Thareq Kemal Habibie.

### Atikan 
B.J. Habibie neuleuman élmu téknik mesin di Fakultas Téknik Universitas Indonésia Bandung (ayeuna ITB) dina taun 1954. Dina périodeu 1955–1965, anjeunna neraskeun studi dina widang téknik penerbangan, kalayan spésialisasi konstruksi kapal udara, di RWTH Aachen, Jerman Kulon. 

Habibie hasil ngahontal gelar diploma insinyur taun 1960 sarta gelar doktor insinyur taun 1965 kalayan prédikat *summa cum laude*.

## Gelar adat 
Dina émutan masarakat Gorontalo, B.J. Habibie kantos nampi gelar adat pangluhurna ti persekutuan Lima Karajaan Adat Gorontalo (*Duluwo Limo Lo Pohala'a*). Gelar adat pangluhurna ieu kawilang jarang dipaparinkeun, iwal ka jalma anu miboga jasa pangabdian anu luar biasa pikeun tanah karuhun, agama, bangsa, sarta nagara. Gelar-gelar kasebat di antarana:

* **Gelar adat Pulanga**: *"Ti Tilango Lo Madala"* (Sang Cahaya Nagri).
* *'Gelar adat Gara'i'*: *"Ta Lopo Lolade Tilango"'' (Sang Nu Nyebarkeun Cahaya).

## Pagawéan jeung karir 
Habibie kantos damel di Messerschmitt-Bölkow-Blohm (MBB), hiji perusahaan penerbangan anu perenahna di Hamburg, Jerman Kulon. Di dinya, anjeunna ngahontal posisi puncak salaku Wakil Présidén sarta Diréktur Téknologi.

Dina taun 1973, anjeunna uih deui ka Indonésia dumasar kana pamundut Présidén Soeharto pikeun ngabdikeun élmuna dina pamaréntahan. Habibie sumping ka Indonésia dina ping 14 Désémber 1973, sarta langsung dipasrahkeun pancén munggaran minangka Kapala Divisi Téknologi Maju sarta Téknologi Penerbangan di Pertamina, anu harita mangrupa bagian tina Departemén Pertambangan sarta Énergi. Nanging, ieu jabatan téh mung sakedap sateuacan anjeunna diperanten ngawangun industri strategis sanésna. 

Salajengna, Habibie diperanten ngajabat salaku Menteri Nagara Panalungtikan sarta Téknologi (Menristek) ti taun 1978 nepi ka Maret 1998. Dina ieu kalungguhan, anjeunna ngamimitian gagasan anu katelah ku sebutan "Visi Indonésia". Ieu mangrupa hiji konsép pikeun ngamekarkeun Indonésia ngaliwatan panalungtikan sarta téknologi, hususna di séktor industri strategis.

Pikeun ngawujudkeun éta visi, Habibie mingpin sababaraha pausahaan nagara anu kagolong kana Industri Strategis (BUMNIS), di antarana:

PT IPTN (ayeuna PT Dirgantara Indonésia) dina widang dirgantara.
PT Pindad dina widang pertahanan sarta kaamanan.
PT PAL Indonésia dina widang maritim sarta perkapalan.

Salian ti pancénna salaku Menristek, Habibie ogé kapilih jadi Ketua munggaran Ikatan Cendekiawan Muslim sa-Indonésia (ICMI) dina ping 7 Désémber 1990 ngaliwatan dadasar aklamasi.

Puncak karirna dina dunya pulitik kajantenan dina taun 1998. Anjeunna mimitina diangkat jadi Wakil Présidén Indonésia anu ka-7 dina ping 14 Maret 1998, dampingan jeung Présidén Soeharto dina Kabinét Pangwangunan VII. Nanging, alatan ayana gerakan Réformasi, Soeharto léngsér tina jabatanna, sarta dina ping 21 Méi 1998, B.J. Habibie resmi diistrénan jadi Présidén Républik Indonésia anu ka-3. Anjeunna nyepeng kalungguhan kasebat nepi ka ping 20 Oktober 1999.

## Riwayat pagawéan 
* 1960–1965 Asistén Risét, Lehrstuhl und Institut fur Leichtbau (Pimpinan jeung Lembaga Konstruksi Hampang), Rheinisch-Westfaelische Technische Hochshule (RTWH), Aachen, Jérman - ayeuna Universitas Téknologi Rhein Westfalen Aachen;
* 1965-1966 Special Scientist, Hamburger Flugzeugbau (HFB) GmbH, Hamburg, Jérman;
* 1966–1969 Kepala, Bagian Panalungtikan jeung Pangembangan Analisis Struktur, HFB GmbH, Hamburg, Jérman - 1968 Messerschmitt AG merger jeung Bolkow GmbH jadi Messerschmitt-Bolkow GmbH - 1969 Messerschmitt-Bolkow GmbH merger jeung Hamburger Flugzeugbau jadi Messerschmitt-Bolkow-Blohm (MBB) GmbH;
* 1969–1973 Kepala, Divisi Métode jeung Téknologi Pesawat Angkut Niaga jeung Militér, MBB GmbH, Hamburg, Jérman;
* 1974–1978 VP, Diréktorat Penerapan Téknologi, MBB GmbH, Hamburg, Jérman;
* 1974-1998 Kepala Badan Pengkajian jeung Penerapan Téknologi (BPPT) - berawal dengan 5 Jan'74 menjadi Panaséhat Diréktur Utama PN Pertamina jeung Panaséhat Présidén nepi Méi 1974 nyieun jeung jadi Kepala Divisi Téknologi jeung Téknologi Penerbangan (ATTP) PN Pertamina - lalu pada 1 Apr'76 ATTP menjadi Divisi Advance Teknologi PN Pertamina (ATP) - tuluy dina 21 Agu'78 jadi Badan Pengkajian jeung Penerapan Téknologi;
* 1976-1998 Diréktur Utama PT Industri Pesawat Terbang Nurtanio (Persero) - dibentuk 26 Apr'76 sebagai penggabungan unsur Téknologi Penerbangan Divisi ATTP PN Pertamina jeung Lembaga Industri Penerbangan Nurtanio (LIPNUR) - ayeuna PT Dirgantara Indonesia (Persero);
* 1978-1998 Direktur Utama Perum Dok dan Galangan Kapal - dijieun29 Mar'78 dari Komando Penataran Angkatan Laut (KONATAL), sebelum 1970 bernama Penataran Angkatan Laut (PAL) - ayeuna PT PAL Indonésia (Persero);
* 1978-1998 Ketua Otorita Pengembangan Daérah Industri Pulau Batam (Otorita Batam) - ayeuna Badan Pengusahaan Kawasan Perdagangan Bébas jeung Palabuhan Bébas Batam (BP Batam);
* 1983-1998 Direktur Utama PT Pindad (Persero) - dibentuk 29 Apr'83 ti Perindustrian TNI Angkatan Darat (Pindad);
* 1984-1998 Ketua Dewan Risét Nasional - peningkatan dari Tim Perumus Program Utama Nasional Risét jeung Téknologi (PEPUNAS RISTEK) anu dijieun 11 Mei'78;
* 1989-1998 Ketua Badan Pengelola Industri Stratégis (BPIS) jeung Wakil Ketua Déwan Pembina Industri Stratégis (DPIS);

## Riwayat karir pamaréntahan 
* Menteri Negara Risét jeung Téknologi Kabinét Pembangunan III (1978–1983);
* Menteri Negara Risétt jeung Téknologi Kabinét Pembangunan IV (1983–1988);
* Menteri Negara Risét jeung Téknologi Kabinét Pembangunan V (1988–1993);
* Menteri Negara Risét jeung Téknologi Kabinét Pembangunan VI (1993–1998);
* Ketua Tim Kaputusan Présidén (Keppres) 35;
* Wakil Présidén RI (1998);
* Présidén RI (1998–1999).

## Nalika jadi présidén 
B.J. Habibie nyepeng pamingpin pangluhurna di Indonésia dina kaayaan nagara anu nuju bancang pakewu alatan rupa-rupa karusuhan sarta ancaman disintegrasi saatos léngsérna Soeharto dina pamungkas jaman Orde Baru. Saparantos diistrénan, anjeunna gancang ngawangun kabinét sarta museurkeun perhatian kana sababaraha pancén utama pikeun mulihkeun deui stabilitas nasional.

Dina mangsa kapamingpinanna anu kawilang pondok, Habibie hasil neundeun dadasar anu kacida pentingna pikeun kamajuan Indonésia. Sababaraha aturan hukum anu dihasilkeun dina mangsa anjeunna ngajabat di antarana nyaéta UU Anti-Monopoli, UU Partéy Pulitik, sarta anu pangutamana nyaéta UU Otonomi Daérah.

Ieu UU Otonomi Daérah téh hasil ngerem poténsi disintegrasi (beulahna nagara) anu diwariskeun tina jaman saméméhna, anu saterusna dipasinikeun dina jaman Susilo Bambang Yudhoyono. Tanpa ieu aturan, Indonésia miboga kamungkinan bakal nampa nasib anu sarua jeung Uni Soviét atawa Yugoslavia anu nagarana pabalayar sarta kabagi-bagi.

Diangkatna B.J. Habibie jadi présidén ngabalukarkeun pro sarta kontra di tengah masarakat. Béda sawangan ieu dumasar kana tatanén hukum UUD 1945 anu harita lumaku:

Pihak anu Satuju: Nyebutkeun yén diangkatna Habibie geus saluyu jeung Pasal 8 UUD 1945, anu nétélakeun yén upami présidén eureun, mundur, atawa teu bisa ngalakukeun tugasna, mangka wakil présidén anu ngagentos nepi ka lekasan masa jabatanna.

Pihak anu Teu Satuju: Nyebutkeun yén prosés éta ngalanggar Pasal 9 UUD 1945. Ieu aturan ngawajibkeun présidén pikeun sumpah atawa jangji di payuneun MPR atawa DPR saméméh ngamimitian masa jabatanna, ari harita Habibie disumpah di Istana Nagara alatan kaayaan kaamanan anu nuju bancang pakewu.

## Kawijakan politik 
**Léngkah-léngkah nu dilakukeun ku B.J. Habibie dina widang pulitik nyaéta:**

# **Méré Kabébasan Pulitik**  Habibie muka kasempetan pikeun rahayat nyalurkeun aspirasina dina widang pulitik. Hasilna, mucunghul 48 partéy pulitik anyar.
# **Ngabébaskeun Narapidana Pulitik**  Anjeunna ngabébaskeun sababaraha narapidana pulitik, di antarana Sri Bintang Pamungkas, tilas anggota DPR nu dipanjara lantaran ngiritik Présidén Soeharto, sarta Muchtar Pakpahan, pupuhu buruh nu dihukum lantaran dituduh nyababkeun karusuhan di Medan dina taun 1994.
# **Ngakuan Serikat Buruh Mandiri**  Habibie nyabut larangan kana ngadegkeun serikat-serikat buruh mandiri.
# **Nyieun Undang-Undang Nu Demokratis**  Anjeunna nyusun tilu undang-undang anu ngarojong démokrasi:
#* **UU No. 2 Taun 1999** ngeunaan Partéy Pulitik
#* **UU No. 3 Taun 1999** ngeunaan Pemilu
#* **UU No. 4 Taun 1999** ngeunaan Susunan jeung Kadudukan MPR/DPR
# **Nangtukeun Ketetapan MPR**  Saperluna 12 Ketetapan MPR ditetepkeun, opat di antarana ngaréaksi kana tuntutan réformasi:
#* **Tap MPR No. VIII/MPR/1998**: Nyabut Tap No. IV/MPR/1983 ngeunaan Referendum.
#* **Tap MPR No. XVIII/MPR/1998**: Nyabut Tap No. II/MPR/1978 ngeunaan Pancasila salaku asas tunggal.
#* **Tap MPR No. XII/MPR/1998**: Nyabut Tap No. V/MPR/1978 nu masihan Présidén hak di luar undang-undang.
#* **Tap MPR No. XIII/MPR/1998**: Méré wates lilana masa jabatan Présidén jeung Wakil Présidén nepi ka dua période.
# **Daptar 12 Ketetapan MPR**
#* **Tap MPR No. X/MPR/1998**: Pokok-pokok réformasi pembangunan nasional.
#* **Tap MPR No. XI/MPR/1998**: Nyelenggarakeun nagara anu bebas tina korupsi, kolusi, jeung nepotisme.
#* **Tap MPR No. XIII/MPR/1998**: Wates lilana jabatan Présidén jeung Wakil Présidén.
#* **Tap MPR No. XV/MPR/1998**: Palaksanaan otonomi daérah.
#* **Tap MPR No. XVI/MPR/1998**: Pulitik ékonomi pikeun démokrasi ékonomi.
#* **Tap MPR No. XVII/MPR/1998**: Pangakuan kana Hak Asasi Manusa (HAM).
#* **Tap MPR No. VII/MPR/1998**: Robahan Tata Tertib MPR.
#* **Tap MPR No. XIV/MPR/1998**: Pemilu.
#* **Tap MPR No. III/V/MPR/1998**: Referendum.
#* **Tap MPR No. IX/MPR/1998**: Garis-Garis Besar Haluan Nagara (GBHN).
#* **Tap MPR No. XII/MPR/1998**: Wewenang Présidén pikeun nyukseskeun pembangunan nasional.
#* **Tap MPR No. XVIII/MPR/1998**: Nyabut Pedoman Panghayatan jeung Pangamalan Pancasila (P4).

## Kawijakan ékonomi 
Dina widang ékonomi, B.J. Habibie suksés ngajaga nilai tukar rupiah kana dolar AS dina kisaran Rp10.000 nepi ka Rp15.000. Tapi, dina ahir pamaréntahanana, utamana sanggeus laporan pertanggungjawabanana ditolak ku MPR, nilai tukar rupiah naék tajug nepi ka Rp6.500 per dolar AS, hiji tingkat anu teu acan pernah kahontal deui dina jaman pamaréntahan salajengna. Sajaba ti éta, anjeunna ogé ngamimitian nerapkeun kamerdikaan Bank Indonesia pikeun langkung fokus kana urusan ékonomi.

Pikeun méréskeun krisis moneter jeung ningkatkeun ékonomi Indonesia, B.J. Habibie ngalakukeun sababaraha léngkah ieu:

# Ngarestrukturisasi jeung ngarekapitulasi perbankan  Hal ieu dilakukeun ku cara ngadegkeun Badan Penyehatan Perbankan Nasional (BPPN) jeung Unit Pangatur Aset Nagara.
# Melikuidasi Bank Bermasalah  Sababaraha bank anu bermasalah dileungitkeun atawa ditutup.
# Ngangkat Nilai Tukar Rupiah  Nilai tukar rupiah ka dolar AS bisa ditingkatkeun ka handapeun Rp10.000,00.
# Ngadegkeun Lembaga Pemantau Utang Luar Negeri  Lembaga ieu didamel pikeun ngawas sarta méréskeun masalah utang luar negeri.
# Ngalarapkeun Réformasi Ékonomi IMF  Anjeunna ngalaksanakeun réformasi ékonomi anu dijadikeun sarat ku International Monetary Fund (IMF).
# Ngengeskeun Undang-Undang Anti Monopoli  Undang-Undang No. 5 Taun 1999 ngeunaan Larangan Praktek Monopoli jeung Persaingan Nu Teu Séhat diresmikeun.
# Ngengeskeun Undang-Undang Perlindungan Konsumen  Undang-Undang No. 8 Taun 1999 ngeunaan Perlindungan Konsumen ogé disahkeun pikeun ngajaga hak-hak konsumen.

## Ahir jabatan présidén 
Numutkeun pihak oposisi, salah sahiji kasalahan pangbadagna nu dilakukeun ku B.J. Habibie nalika jabat salaku Présidén nyaéta ngidinan diayakeunana referendum pikeun Propinsi Timor Timur (anu ayeuna jadi Timor Leste). Dina waktu éta, Habibie ngalakukeun hiji kaputusan anu ngageunjleungkeun masarakat umum, nyaéta ngadamel jajak pendapat pikeun masarakat Timor Timur, naha maranéhna hoyong merdéka atawa tetep jadi bagian ti Indonesia. Dina jaman kaprésidénanana, Propinsi Timor Timur ahirna ngahontal kamerdékaan sarta milih jadi nagara merdéka anu berdaulat kalayan nami Timor Leste dina bulan Agustus 1999. Kapisahan ieu diumumkeun dina tanggal 30 Agustus 1999.

Kasus ieu ngadorong pihak oposisi, anu henteu puas ku kapamimpinan Habibie, pikeun nguatkeun usaha pikeun ngaleupaskeun anjeunna. Nalika Habibie jadi salah sahiji calon dina pamilihan présidén ku MPR taun 1999, pencalonanana ditolak ku sabagian gedé anggota DPR. Habibie dianggap masih patali jeung rezim Orde Baru. Penentangan ieu asalna ti anggota DPR ti partéy pangusungna, nyaéta Partéy Golongan Karya, ogé ti anggota DPR anu sanés. Kaayaan ieu nyababkeun laporan pertanggungjawaban Habibie salaku présidén ditolak dina Sidang Umum MPR taun 1999. Lantaran éta, Habibie mutuskeun pikeun mundur ti pencalonanana salaku présidén.

Pandangan ngeunaan pamaréntahan Habibie dina jaman awal réformasi umumna négatif, tapi sapanjang waktu, loba pihak anu ningali pamaréntahanana sacara positip. Salah sahiji pandangan positip ieu disampeurkeun ku L. Misbah Hidayat dina bukuna Reformasi Administrasi: Kajian Komparatif Pemerintahan Tiga Presiden.

Visi, misi, jeung kapamimpinan Habibie dina ngalaksanakeun agénda réformasi teu bisa dipisahkeun ti pangalaman hirupna. Unggal kaputusan anu diambilna salawasna dumasar kana faktor anu bisa diukur. Ku kituna, teu anéh upami sababaraha kawijakan anu dilakukeunana kadang ngageunjleungkeun tur hésé dipikaharti ku sababaraha pihak. Malah, aya nu nyangka yén Habibie apolitis jeung henteu boga rasa émpati. Ieu téh bisa dipikaharti lantaran latar pendidikan Habibie minangka doktor di widang konstruksi pesawat terbang.

Dina hal démokratisasi, Habibie ngalakukeun sababaraha parobahan ku ngawangun pamaréntahan anu transparan jeung dialogis. Prinsip démokrasi ogé dilarapkeun dina kawijakan ékonomi anu dirojong ku panegakan hukum sarta ditujukeun pikeun karaharjaan rahayat. Dina ngatur kabinét sapopoéna, anjeunna ngalakukeun parobahan anu signifikan, kayaning ningkatkeun koordinasi sarta ngaleungitkeun egosentrisme sektoral antara menteri.

Salian ti éta, sababaraha inovasi mewarnai gaya kapamimpinan Habibie dina nyanghareupan masalah bangsa. Dina usaha ngungkulan masalah ékonomi, misalna, anjeunna ngangkat pangusaha salaku utusan husus anu nanggung biayana sorangan. Tugas ieu kacida pentingna, lantaran salah sahiji kalemahan pamaréntah nyaéta kurangna komunikasi anu jelas ngeunaan kaayaan Indonesia ka masarakat internasional. Ari média, utamana média asing, condong ngan ukur ngawanohkeun warta négatif ngeunaan Indonesia anu nyababkeun bérita-bérita teu saimbang.

## Pasca-kaprésidénan 
Sanggeus henteu deui nyekel kalungguhan salaku présidén, B.J. Habibie sempet cicing jeung dumuk di Jerman. Tapi, dina jaman kaprésidénan Susilo Bambang Yudhoyono, anjeunna deui aktip jadi panasehat présidén pikeun ngawal prosés démokratisasi di Indonesia ngaliwatan organisasi anu didirikeunana, Habibie Center, sarta tungtungna anjeunna mutuskeun pikeun tetep cicing di Indonesia.

Kontribusi gedé Habibie pikeun bangsa tetep dilakukeun dina mangsa kapamimpinan Présidén Joko Widodo. Habibie aktip méré masukan sarta gagasan pikeun ngembangkeun sumber daya manusa di Indonesia.

Kasibukan séjén B.J. Habibie nyaéta ngurus industri pesawat terbang anu keur dikembangkeunana di Batam. Habibie ngajabat minangka Komisaris Utama di PT Regio Aviasi Industri, hiji perusahaan anu ngarancang pesawat R-80. Lajeng, anjeunna masrahkeun kalungguhan puncak perusahaan éta ka putrana, Ilham Habibie.

## Ninggalkeun alam dunya 
B.J. Habibie pupus di RSPAD Gatot Subroto dina tanggal 11 Séptémber 2019 jam 18.05 WIB alatan gagal jantung. Saméméhna, Habibie geus ngalaksanakeun parawatan intensif ti tanggal 1 Séptémber 2019. Seupami poé saméméh dimakamkeun, layon B.J. Habibie diangkat ti RSPAD ka bumi Habibie-Ainun di Jalan Patra Kuningan XIII Blok L15/7 No. 5, wewengkon Patra Kuningan, pikeun disemayarkeun. Anjeunna tuluy dimakamkeun di gigireun pamajikanana, Hasri Ainun Besari, di Taman Makam Pahlawan Kalibata, slot 120, dina tanggal 12 Séptémber 2019 jam 14.00 WIB. Upacara panguburan ieu dihadiran ku Présidén Républik Indonesia, Joko Widodo, salaku inspektur upacara.

B.J. Habibie mangrupa présidén Indonesia kahiji anu dikurebkeun di taman makam pahlawan di ibukota Jakarta. Ari éta, Présidén Sukarno jeung Abdurrahman Wahid dikurebkeun di Jawa Timur, sarta Présidén Suharto dikurebkeun di Karanganyar, Jawa Tengah.

Perdana Menteri Malaysia, Mahathir Mohamad, ngucapkeun belasungkawa sanggeus Habibie pupus. Dina akun Twitter-na, anjeunna ngucapkeun duka ka rahayat Indonesia alatan kepergian Habibie. Habibie ngawasa dina période 1998 nepi ka 1999, nu mangrupa période kahiji kalungguhan Mahathir. Ka média sanggeus ilubiung dina acara dinner dina rangka ulang taun ka-35 Universitas Binary, sakumaha anu dikutip ku The Star, Mahathir nyarios yén anjeunna kacida sedihna.

## Dicutat tina