open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ki Tapa

**Ki Tapa** atawa **Kiyai Tapa** (ngaran aslina **Pangéran Nagarajaya**), ulama, pahlawan Nasional ti Banten.

Ki Tapa téh teureuh ménak Banten, dibabarkeun di Karaton Surasowan, putra Sultan Muhammad Zainal Abidin nu nyangking kakawasaan di Kasultanan Banten taun 1690-1733, dina mangsa Banten geus kaeréh ku Kumpeni Walanda nu puseurna di Batavia.

Ku sabab Ki Tapa mah leuwih kataji ku élmu agama jeung darigama batan kahirupan karaton, anjeunna ngumbara ka sababaraha wewengkon pikeun ngadegkeun pasantrén. Mun pasantrénna geus maju sarta loba santrina, Ki Tapa masrahkeun éta pasantrén ka santrina anu punjul, lajeng anjeunna mah muka deui pasantrén anyar di wewengkon séjén. Anu panungtungan téh di Gunung Munara, Tangerang, anu santrina jul-jol ti saban nagri di Nusantara (kiwari urut wewengkon pasantrén téh jadi lembur nu ngaranna Kampung Karamat).

## Rujukan
*Édi S. Ékajati. 2006. Ki Tapa, Pahlawan ti Banten. *Cupumanik* 33: 59-64.
Sora

[thumb|right|300px|**Gambaran ngeunaan prosés ngadéngé (biru: gelombang sora; beureum: [kendang ceuli; konéng: cochlea; héjo: sél panadah sora; bungur: spéktrum frékuénsi réspon pangrungu; oranyeu: impuls sarap.)**]] 
**Sora** (basa hormat: **Soanten**) hartina gangguan énergi mékanik nu ngarambat ngaliwatan zat salaku gelombang. Manusa nampa sora ku indera pangrungu.

Tina sora, sacara ilahar urang ngahartikeunana mangrupa geteran (vibrasi) nu ngarambat ngaliwatan udara sarta kadéngé ku manusa. Najan kitu, para élmuwan jeung insinyur mah ngagunakeun harti nu leuwih jembar, antukna ngawengku geteran frékuénsi handap jeung luhur di udara nu teu bisa kadéngé, sarta geteran nu ngarambat ngaliwatan sagala bentuk zat, gas, cairan, jeung padetan. Zat nu bisa ngarambatkeun sora disebut média transmisi. Sora téh ngarambatna salaku gelombang nu tekenanana robah-robah.

Salaku gelombang, sora dicirikeun ku pasipatan gelombang nu ngawengku frékuénsi, panjang gelombang, periode, amplitude, jeung kacepetan sora. Widang nu ngulik sora disebut akustik.

Guruh (*noise*) jeung sora ngandung harti nu sarua, dibédakeun sotéh ku sabab guruh mah mangrupa sora nu teu dipiharep. Dina élmu jeung rékayasa, guruh téh mangrupa komponén nu teu dipiharep nu ngaganggu sinyal. Guruh jeung sinyal ditangtukeun sacara subjéktip, gumantung ka jihat panilik urang.

## Baca ogé 
Akustik | Olah sinyal audio | Daur | Désibel | Pangaruh Doppler | Ého | Infrasound | Spiker | Mikropon | Musik | Guruh | Ponon | Fisika musik | Radiasi sora | Résonans | Solobong Rijke| Réfléksi | Lokalisasi sora | Réproduksi sora | Ultrasound | Gelombang |

## Rujukan 
* Olson, Harry F. (1957). "Acoustical Engineering". Dicutat ku Curtis Roads (2001). *Microsound*. MIT. ISBN 0-262-18215-7.
* Roederer, Juan C. 1979. *Introduction to the Physics and Psychophysics of Music*. (éd. ka-2). New York: Springer-Verlag.
* Charles Dodge and Thomas A. Jerse, "Computer Music". New York, Schirmer Books, 1997. ISBN 0-02-864682-7
* Grey, J. M. 1975. An Exploration of Musical Timbre. *Disertasi doktoral*. Universitas Stanford.

## Tumbu kaluar 
* HyperPhysics: Sound and Hearing
* Audio calculations and online acoustics conversion engine
* Sounds Amazing a learning resource for sound and waves 
* Computation Provides a Virtual Recording of Auditory Signaling - PLoS Biol 2005.3(1).e26
* Hearing curves and on-line hearing test
The Beatles

**The Béatles** nyaéta hiji grup musik ti Inggris. Anggota-anggotana John Lennon,  Paul McCartney, George Harrison jeung Ringo Starr. 

Dibentuk di Liverpool maret 1960. Grup musik ieu ka asup kana rupi musik rock
Kalapa

**Kalapa** (*Cocos nucifera*) nyata tangkal anu asalna tina kulawarga Arecaceae (kulawarga palem), hiji-hijina spésiés dina Genus *Cocos*, nu mangrupa palem gedé, jangkungna bisa nepi ka 30 m, panjang barangbang 4–6 m (semplak mun geus garing), 'daun' 60–90&nbsp;cm. Istilah **kalapa** leuwih nujul ka buahna, lain tangkalna.

## Asal-usul jeung budidaya 
Asal-usul ieu tangkal nepi ka kiwari masih dipadungdengkeun; aya nu nyebut asli Asia Tenggara, aya ogé nu nyebut palsu Amérika Kidul. Catetan fosil ti Selandia Anyar nunjukkeun yén tutuwuhan sarupa kalapa, tapi leutik, geus aya di daérah éta 15 juta taun ka tukang. Fosil nu leuwih heubeul aya ogé di Rajastan & Maharastra, India. Nu puguh, kalapa geus sumebar ka sakuliah dunya tropis, sigana mah dibantu ku para palaut. Kalapa bisa ngambang antukna bisa waé sumebar kabawa palid ku ombak laut: anu palid nepi ka Norwégia waé kanyahoan hirup kénéh (bisa tumuwuh). Di kapuloan Hawaii, kalapa téh dianggap tutuwuhan bawaan urang Polinésia ti lemah caina di Pasipik Kidul.

Image:1859-Martinique.web.jpg
Image:Cocos nucifera2.jpg
Image:Cocos_nucifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-187.jpg|Gambar tangkal kalapa abad ka-19
Image:Cocos_nucifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-188.jpg|Gambar kembang kalapa abad ka-19

## Sumber rujukan 
* *Coconut*, Wikipédia édisi basa Inggris (27 Maret 2006)

## Tumbu kaluar 
* Coconut Research Center
* Kokonut Pacific  Developers of Direct Micro Expelling (DME) technology that enables Islanders to produce pure cold-pressed virgin coconut oil 
* Coconut Festival
* Coconut Time Line 
* Plant Cultures: botany, history and uses of the coconut 
* Purdue University crop pages: *Cocos nucifera*
McDonald's

'''McDonald's''' (McDonald's Corporation), di Indonésia sering disebut McD.  nyaéta jaringan rumah makan panggedéna di sakuliah dunya anu ngahidangkeun hamburger, hayam goréng, jeung sajabana nu dihidangkeun kalayan énggal-énggal.

Pausahaan ieu diadegkeun munggaran taun 1940 ku dua sadulur Dick jeung Mac McDonald anu satuluyna ngawanohkeun prinsip rumah makan siap saji taun 1948. Sedengkeun pausahaan nu ayeuna mangrupa hasil pangembangan Ray Kroc anu meuli McD tur satuluyna ngawanohkeun McD ka sakuliah dunya.
Sajarah Sunda

Masarakat Sunda tradisional geus wanoh jeung istilah *sajarah*, *carita*, jeung *wawacana*, nu sakabéhna nuju ka karya nu ngadadarkeun sajarah ngeunaan hiji hal.

Catetan sajarah ngeunaan tatar Sunda nu leuwih heubeul, kapanggih dina prasasti-prasasti. Anu pangheubeulna téh nyaéta prasasti Tugu, titinggal Purnawarman (395-434), raja Tarumanagara ahir abad ka-4/awal abad ka-5.

Dadaran sajarah Sunda pangkolotna nu geus kapanggih nepi ka ayeuna nyaéta *Carita Parahyangan*, ditulis kira taun 1580 M. Salajéngna, naskah-naskah nu medar sajarah di antarana *Carita Ratu Pakuan*, *Carita Waruga Guru*, jeung *Carita Waruga Jagat*. Karya-karya ieu lolobana dijieun dina mangsa masih ngadegna karajaan Sunda.
Prasasti Kebonkopi II

**Prasasti Kebon Kopi 2** atawa **prasasti Rakryan Juru Pangambat** mangrupa prasasti titinggal jaman Tarumanagara, nu dijieun taun 854 Saka (932 M). Prasasti ieu kapendak di Pasir Muara, sisi sawah, teu jauh ti prasasti Tapak Gajah titinggal Purnawarman.

## Eusi 
Alih aksara:
:*ini sabdakalanda rakryan juru pangambat i kawihaji panyca pasagi marsan desa barpulihkan haji sunda*

Alihbasa, numutkeun Bosch:
:*Ieu tanda sabda Rakryan Juru Pangambat dina taun kawihaji (8) panca (5) pasagi (4), pamaréntahan nagara dipulihkeun ka raja Sunda.*

## Sumber rujukan 
* Saléh Danasasmita. 1983. *Sejarah Bogor* (bag. I). Pemda DT II Bogor.
Sia

**Sia** nyaéta kecap sulur (*pronomina*) jalma kadua tunggal anu dina undak-usuk basa mah mibanda ajén kasar. Sasaruaan (*Sinonim*) tina kecap manéh atawa anjeun.
Manéh

**Manéh** (basa Sunda Indramayu: **Inya**) nyaéta kecap ganti (*pronomina*) jalma kadua tunggal anu sipatna loma. Sinonim tina kecap anjeun atawa sia, andika; basa jawana *handika*.

## Dicutat tina
Saluran cerna

**Saluran cerna** mangrupa sistim organ dina sato multisél nu nampa sarta nyerna dahareun antukna jadi tanaga jeung zat gizi, sarta miceun sésana. Saluran cerna ieu béda-béda di unggal organisme.

## Anatomi dasar 
### Peujit 
thumb
peujit dina awak lalaki sawawa panjangna kira-kira 7,5 m, nu disusun ku
#### Saluran cerna luhur 
* Baham: kelenjar ciduh, mukosa, waos, jeung létah
* Tikoro: paring (*pharynx*), ésopagus jeung cardia
* Burih, nu ngawengku antrum jeung pilorus sarta *pyloric sphincter*.

#### Saluran cerna handap 
* *peujit*:
** peujit alit, nu ngawengku
*** duodenum
*** yeyunum
*** ileum
** peujit gedé, nu ngawengku:
*** caecum (usus buntu (*vermiform appendix*) nyantélna di dieu).
*** kolon
*** réktum
* kérod salawé (bool/anus)

## Pisiologi 
### Cerna jeung ékskrési 
Dina baham, dahareun téh diancurkeun sacara mékanis ku jalan digayem, dibantu ku huntu jeung létah, sarta énzim dina ciciduh. Tina baham, dahareun nu geus lembut téh asup kana tikoro maké gawé peristalsis nepi ka burih. Di dieu, dahareun (mun geus di jero mah katelahna "bolus") téh direcah deui sacara mékanis jeung biokimiawi, antukna jadi leuwih lalembut. Tina burih, bolus téh asup kana peujit alit pikeun direcah deui maké énzim sarta dibantuan ku baktéri, antukna zat-zat gizina bisa diserep kana aliran getih. Pasésaanana diteruskeun ka peujit gedé nu salajengna dikaluarkeun salaku tai.

## Rujukan 
* *Gastrointestinal tract*, Wikipédia édisi basa Inggris (26 April 2006)
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diséases, National Institutes of Health.
* Coico, R., Sunshine, G., and Benjamini, E. (2003) "Immunology: A short Course 5th ed." Pgs 11-12.

## Tumbu kaluar 
* Anatomy atlas of the Digestive System
John Lennon

thumb|right|200px|John Lennon

**John Winston Ono Lennon** (9 Oktober 1940 – 8 Désémber 1980) nyaéta penyanyi ti Inggris anu kasohor anggota The Beatles.
Panglawungan Bangsa-Bangsa Asia Kidul Wétan

**Association of Southéast Asian Nations** atawa **ASéaN** nyaéta organisasi nagara-nagara di Asia Tenggara, anggota-anggotana 
* Filipina (negara pendiri)
* Indonesia (negara pendiri)
* Malaysia (negara pendiri)
* Singapura (negara pendiri)
* Thailand (negara pendiri)
* Brunei Darussalam (7 Januari 1984)
* Vietnam (28 Juli 1995
* Laos (23 Juli 1997) 
* Myanmar (23 Juli 1997)
* Kamboja (30 April 1999)
Situs Cipari

**Situs Cipari**, Cigugur, Kuningan mangrupa salah sahiji situs arkéologi di Tatar Sunda titinggal kaadaban mégalitikum. Titinggal di situs ieu mangrupa peti kubur nu dijieun tina lémpéngan-lémpéngan batu kawas papan nu loba kapanggih di sabudeureun éta situs.

Peti kubur di Cipari lolobana nyanghareup/manjang kulon-ngidul/wétan-ngalér, nu ngagambarkeun konsép kakuatan alam kayaning panonpoé jeung bulan, nu mangrupa cecepengan kabudayaan manusa nu hirup dina jaman mégalitikum. Dina peti kubur ieu teu kapanggih ayana sésa rorongkong manusa, tapi loba nyimpen bekel kubur (panalungtikan Puslit Arkenas ti taun 1972).

Peti kubur ieu sarupa gunana jeung peti kubur nu kapanggih di pulo Samosir, Bondowoso, Gianyar, jeung Sulawesi kalér.
Cacing pita

Dina biologi, **Cestoda** téh mangrupa kelas cacing depé (*flatworm*) parasit, katelahna **cacing pita**, nu hirup dina saluran cerna vertebrata. Cacing pita nyerep dahareun nu saméméhna geus dicerna ku inangna, ku kituna cacing ieu teu butuh saluran cerna atawa sungut dina awakna. Cacing pita nu badag diwangun ku ampir sagemblengna struktur réproduktif, ditungtungan ku 'hulu' leutik pikeun muntang. Gejala alatan inféksi cacing ieu rupa-rupa, gumantung spésiésna, tapi biasana mah kateugenah imbit, muncrut, sarta teu napsu dahar. Potongan atawa endog cacing pita kadang bisa kapanggih dina tai jalma nu kainféksi.

Cacing pita panjangna bisa nepi ka ampir 2,5 méter, nyilakakeun inangna sabab malingan zat-zat gizi penting, sahingga ngabalukarkeun malnutrisi.

Aya dua subkelas Cestoda: Cestodaria jeung Eucestoda; nu ilahar mah ti golongan Eucestoda. Cyclophyllidea bahya sabab narajang manusa jeung sato ingon. Spésiés anu penting di antarana *Taenia solium* (dina babi), jeung *T. saginata* (dina sapi).

## Morpologi
Cacing pita nu sawawa mibanda dedegan nu sarua depé: **skoléks** (*scolex*), bagian tungtung nu ngawengku "hulu", "beuheung", jeung sababaraha proglotid ("buku"). Tina bentukna ieu, cacing ieu dingaranan cacing pita, sabab awakna panjang ipis kawas pita.

## Tatamba
Untung, inféksi cacing pita bisa ubaran maké antiparasit. Antiparasit ieu bakal ngaleyurkeun cacing pita nu aya dina saluran cerna.

## Rujukan
**Tapeworm*, Wikipédia édisi basa Inggris (26 April 2006)
* Campbell, Reece, and Mitchell (1999). *Biology*.
* Merck Manual of Medication Information (2005). *Tapeworm Infection* (éd. ka-2, vérsi *online*); bisa dibuka di http://www.merck.com/mmhe/sec17/ch196/ch196k.html, 2005

## Tumbu kaluar
* Division of Parasitic Diseases - Hymenolepis (Dwarf Tapeworm) Infection Fact Sheet

## Baca ogé
* Cysticercosis
* Schistosomiasis
Tulang

[thumb|[Femur manusa dina ilustrasi Gray, bentuk tulang anu ilahar dipikawanoh.]]
**Tulang** (basa Hormat: **Babalung**) nyaéta mangrupa hiji tipe jaringan konéktip éndoskéléton teuas nu sok aya dina sato vertebrata.
Tulang téh jadi dadasar struktur awak, ngajaga organ internal, sarta (babarengan jeung otot) pikeun ojah; ogé patali jeung formasi sél, métabolisme kalsium, jeung simpenan mineral. Tulang sasatoan, sacara koléktip, katelahna rorongkong. Kandungan tulang teu sarua jeung kartilage, nu sarua diturunkeun ti mésoderm.

Aya sababaraha téori ngeunaan épolusi tulang:
* éksoskeleton dina cangkang, *carapace* (ngandung sanyawaan kalsium atawa silika) jeung kitin. 
* éndoskeleton (jaringan protéktif turunan mésoderm) ogé aya dina Echinoderm.

Tulang jeung rorongkong diulik dina ostéologi. 

## Guna 
Tulang mibanda dalapan guna utama:
* Panyalindungan — ngabulen atawa ngawadahan organ jero, kayaning tangkorak nu ngajaga otak jeung tulang angen anu ngurilingan jantung jeung bayah.
* Bentuk — rorongkong pikeun dedeg awak.
* Nyieun getih — sungsum tulang dina rongga médular tulang panjang ngahasilkeun sél-sél getih dina prosés nu disebut hématopoiesis.
* Gudang mineral — nyimpen mineral nu penting pikeun awak, utamana kalsium jeung fosfor. 
* Ojah — babarengan jeung otot rangka, téndon, ligamén, jeung sandi rampakgawé ngahasilkeun jeung mindahkeun tanaga pikeun ngojahkeun awak.
* Kasaimbangan asam-basa — nyangga getih mun nyanghareupan parobahan pH ku cara nyerep atawa ngaleupaskeun garam alkali.
* Détoksifikasi — jaringan tulang ogé bisa nyimpen logam beurat jeung unsur asing lianna.
* Transduksi sora — salaku bagian tina mékabika pangrungu.

## Sumber rujukan 
* *Bone*, Wikipédia édisi basa Inggris (2 Méi 2006)

## Tumbu kaluar 
* Review (including references) of piezoelectricity and bone remodelling
California

**Kalifornia** nyaéta salah sahiji nagara bagian Amérika Sarikat nu ayana di basisir kulon. Kalifornia ogé mangrupa nagara nu pendudukna panglobana di A.S. 

## Catetan jeung rujukan
Galura

:*Pikeun ngaran kalawarta (tabloid) nu ngaranna sarua, mangga buka Galura*

Dina dinamika cairan, **galura** (*turbulence*, *turbulénsi*) téh hartina cara aliran nu cirina mangrupa parobahan sipat nu kacow sarta stokastik, ngawengku difusi moméntum handap, konvéksi moméntum luhur, jeung variasi tekenan jeung kacepetan anu gancang dina rohangan jeung waktu. Aliran nu teu ngagalura disebutna aliran laminér. 

## Tumbu kaluar 
* Center for Turbulence Research, Universitas Stanford
* Journal of Turbulence, Institute of Physics
* artikel Scientific American 
* Air Turbulence Forecast
Tiamin

right|thumb|**Tiamin mononitrat**
**Tiamin** atawa nu katelah ogé **vitamin B1**, mangrupa sanyawa teu warnaan kalawan rumus kimia C12H17N4OS. Tiamin leyur dina cai, teu leyur dina alkohol, sarta bakal ruksak mun dipanaskeun. Tiamin munggaran kapanggih ku Umetaro Suzuki di Jepang nalika nalungtik kumaha béas bisa ngubaran pasén Béribéri. Sanyawa ieu ku anjeunna dingaranan **asam aberat**.

## Pancén biologis 
right|thumb|**Tiamin piropospat (TPP)**
**Tiamin piropospat** (**TPP**) téh koénzim pikeun piruvat dehidrogénase, α-ketoglutarat dehidrogénase, jeung transketolase. Énzim nu dua ti payun boga pancén dina métabolisme karbohidrat, sedengkeun transketolase mah dina jalur pentosa pospat pikeun nyintésis NADPH jeung gula pentosa deoksiribosa jeung ribosa. TPP disintésis ku énzim tiamin piropospokinase, nu merlukeun tiamin bébas, magnésium, jeung adénosin tripospat.

## Dina kasakit 
### Defisiénsi 
Kakurangan tiamin sistemik bisa ngabalukarkeun loba pisan masalah, kayaning neurodegenerasi, begung, dugi ka maotna. Kakurangan ieu bisa alatan kurang gizi, nuang katuangan nu euyeub ku tiaminase (lauk darat jeung kerang atah, papakuan) jeung/atawa katuangan nu euyeub ku faktor anti-tiamin (entéh, kopi)http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/thiamin/index.html .

Gejala nu paling dipikawanoh alatan kakurangan tiamin, di antarana sindrom Wernicke-Korsakoff jeung béribéri, kasakit nu ogé ilahar narajang nu kacanduan alkohol.

### Overdosis 
Nepi ka kiwari, kajadian overdosis tiamin téh alatan injéksi tiamin, nu ngabalukarkeun réaksi anapilaktik.

### Kasakit genetik 
Kasakit genetik transpor tiamin mah jarang, tapi parna balukarna. Thiamine Responsive Megaloblastic Anemia with diabetes mellitus and sensorineural deafness (TRMA) téh kalainan autosomal resésif alatan mutasi dina gén SLC19A2, transporter tiamin nu afinitasna luhur. Pasén TRMA teu némbongkeun tanda kakurangan tiamin sistemik, nu nunjukkeun kaleuwihan sistim transpor tiamin. Papanggihan ieu ngagiring kana kapanggihna transporter tiamin nu afinitasna luhur anu kadua, SLC19A3.

## Rujukan 
* *Thiamine*, Wikipédia édisi basa Inggris (5 Méi 2006).
* Linus Pauling Institute Micronutrient Information Center  - Thiamin
Kuman

**Kuman** atawa **patogén** hartina agén biologis nu ngabalukarkeun kasakit atawa panyakit ka inangna. 

Istilah ieu mindeng dipaké pikeun agén anu ngaruksak pisiologi normal sato atawa tutuwuhan multisélulér. Najan kitu, kuman bisa ogé nginféksi organisme sél tunggal ti sadaya karajaan biologis. Istilah *patogén* diturunkeun tina kecap Yunani παθογένεια, "datangna nyeri".

Aya sababaraha substrat jeung jalur panarajang kuman, nu utamana mah ngaliwatan udara/engapan; cai/katuangan, kontak kulit; kontak sato (véktor).

Awak manusa mibanda taméng alami pikeun ngalawan kuman, dina bentuk sistim imun jeung sababaraha baktéri nu aya dina awak manusa. Najan kitu, mun sistim imun atawa baktéri "alus" téa ruksak (misalna alatan kémoterapi, HIV, atawa antibiotik), baktéri patogénik nu tadina bisa katahan téh bisa narajang inangna. Kasus modél kieu disebutna inféksi oportunistik. 

## Rupa-rupa kuman 
Di handap ieu béréndélan sababaraha kuman, digolongkeun dumasar ciri strukturna, katut balukarna ka nu katarajang.

## Baca ogé 
* Épidemiologi
* Kasakit tina katuangan
* Mikrobiologi

## Rujukan 
* *Pathogen*, Wikipédia édisi basa Inggris
Guano

[thumb|right|300px|Pulo guano Chincha di [Péru, poto 21 Péb. 1863.]]
thumb|Sayang *Peruvian Booby* dijieun tina guano
**Guano** (tina basa Quechua 'wanu' ngaliwatan basa Spanyol) nujul ka tai manuk laut jeung kalong. Ajénna luhur pisan salaku gemuk (pupuk) atawa mesiu, sabab kandungan pospor jeung nitrogénna anu luhung. Superpospat nu dijieun tina guano dipaké pikeun *aerial topdressing*. Pikeun patani mah, tai manuk téh kawentar bisa ngaronjatkeun produksi pepelakanana. Taneuh nu kakurangan zat organik bisa jadi leuwih ngahasilkeun mun ditambahan ieu manur. Guano téh ngandung amonia, asam urat, asam pospat, asam oksalat, jeung asam karbonat, sarta garam taneuh. Lobana kandungan nitrat ogé ngajadikeun guano komoditas strategis; Perang Pasipik antara aliansi Péru-Bolivia jeung Cili utamana mah alatan tarékah Bolivia nu majeg pangusaha guano ti Cili.

thumb|left|Tambang guano
Guano anu hadé ayana di wewengkon nu hujanna teu loba jeung iklim garing, sabab hujan bakal méakkeun kandungan nitratna. Guano dipanén di sababaraha pulo di Sagara Pasipik (misalna Kapuloan Chincha jeung Nauru) jeung sagara lianna (misalna Pulo Juan de Nova). Pulo-pulo ieu téh mangrupa imah pikeun koloni-koloni manuk laut salila mangabad-abad, nepi ka tambang guano di wewengkon éta digali nepi ka méteran jerona. Dina abad ka-19, Péru téh kawentar tina komoditas guano. Salah saurang lulugu dina manén guano nyaéta Benjamin Drake Van Wissen.

Di sapanjang basisir Péru, guano téh geus dipanén salila sababaraha abad lilana, dikokolakeun ku pausahaan swasta jeung pamaréntah. Produsén nu pangpentingna dina sajarah komoditas guano nyaéta Guanay Cormorant; kandungan nitrogénna leuwih euyeub batan guano ti manuk laut lianna. Spésiés produsén guano lianna nyaéta Pelikan Péru jeung *Peruvian booby*.

## Baca ogé 
* Hukum Pulo Guano
* Tai

## Tumbu kaluar 
* ProAbonos 
* Guano.com
Kulit

[thumb|right|300px|Diagram lapisan kulit [manusa]]
Dina zootomi jeung dermatologi, **kulit** téh organ dina sistim kulit nu diwangun ku lapisan jaringan biologis nu nutupan otot jeung organ di handapeunana. Salaku panyelang jeung sabudeureunana, kulit téh boga pancen penting pisan dina ngalawan patogén. Guna séjénna di antarana salaku insulasi jeung ngatur hawa, sensasi, sarta sintésis vitamin D jeung B.

Kulit téh aya pigménan dina mélanositna, nu nyerep sababaraha radiasi bubahya ti panonpoé. Kulit ogé ngandung énzim pangropéa DNA anu malikkeun deui karuksakan alatan radiasi UV, antukna jalma nu gén énzim ieuna ruksak bisa ngalaman kangker kulit. Pigméntasi kulit manusa téh rupa-rupa pisan, antukna sok dipaké pikeun ngabédakeun antarsélér.

Kulit mamalia ilaharna mah ogé buluan (rambut). Rambut ieu utamana mah pikeun ngabantu insulasi nu disadiakeun ku kulit, tapi bisa ogé dijadikeun ciri séksual sekundér atawa nyaru. 

## Lapisan 
Kulit téh diwangun ku *dermis* jeung *épidermis*. Di handapeun lapisan ieu aya *hipodermis (lapisan adiposa subkutan)*, nu biasana mah teu digolongkeun salaku lapisan kulit.

## Tipeu 
Kulit bisa dibagi kana tipeu *kandel* jeung *ipis*. Kulit kandel aya dina dampal suku jeung leungeun; *stratum corneum*na leuwih lébar sarta kandungan keratinna leuwih loba, euweuh rambutan. Sakujur awak, lian ti nu disebut di luhur, dibungkus ku kulit ipis: *stratum corneum*na leuwih leutik, rambutan, leuwih lemes sarta leuwih élastis. Karakteristikna, kaasup dénsitas saraf sénsori jeung tipeu rambut, rupa-rupa gumantung perenahna.

## Guna 
# Taméng: taméng anatomis antara lingkungan jero jeung luar; sél Langerhans dina kulit téh bagian ti sistim imun adaptif
# Pangrasa: ngandung rupa-rupa tungtung saraf nu bakal ojah alatan pangaruh panas, tiis, antel, teken, geter, jeung tatu jaringan.
# Ngatur hawa: kulit téh ngandung kelenjar *sebaceous* jeung otot pili éréktor nu lemes.
# Simpenan jeung sintésis: nyimpen lipid jeung cai, ogé tempat sintésis vitamin D jeung B ku ayana UV dina bagian kulit anu tangtu. Sintésis ieu patali jeung pigméntasi: kulit leuwih poék mun ngahasilkeun vitamin B leuwih loba batan vitamin D, sarta sabalikna.
# Ékskrési: kadar uréa dina cikiih téh 1/130-na. Ékskrési ngaliwatan késang mangrupa guna sekundér pikeun ngatur hawa.
# Absorpsi: oksigén, nitrogén, jeung karbon dioksida bisa difusi kana épidermis dina jumlah anu saeutik. Ubar ogé bisa diasupkeun ngaliwatan kulit, misalna dina rupa salep jeung koyo.

## Berséka 
Kulit kudu rutin dibérésihan. 

## Ngolotan jeung panyakit 
Luyu jeung umur nu beuki ngolotan, kulit téh beuki ipis sarta leuwih gampak ruksak. Kulit jadi kerejut (alatan ngurangan élastisitasna), sarta asupan getih jeung kelenjarna beuki saeutik.

Élmu kadokteran nu ngulik kulit disebut dermatologi.

## Baca ogé 
* Hiperpigméntasi
* Dermatologi
* warna kulit
* Kosmétik jeung bedah kosmétik
* Rambut
* Kuku
* Késang

## Sumber rujukan 
* *Skin*, Wikipédia édisi basa Inggris (3 Méi 2006).
Tuberkulosis

jmpl|Kultur baktéri *Mycobacterium tuberculosis*, penyebab TB
**Tuberkulosis** (ilahar disebut **TBC** atawa *TB*) téh panyakit inféksi alatan baktéri *Mycobacterium tuberculosis*, nu utamana narajang bayah (TB pulmonal), tapi bisa ogé narajang sistem saraf pusat (méningitis), sistim limfe, sistim sirkulasi (*miliary tuberculosis*), tulang, jeung sendi.

Tuberkulosis mangrupa salah sahiji panyakit inféksi pangbahayana. Laporan WHO taun 2004 nyebutkeun yén ieu panyakit téh narajang 14,6 juta urang di sakuliah dunya.. Dina sataunna, ieu baktéri narajang 9 juta jalma sarta nelasan 2 juta jiwa anu aya di nagara nu keur mekar. Di nagara-nagara maju, nu katarajang ieu panyakit téh biasana mah alatan sistem imunna anu lemah, utamana alatan ubar imunosuprésif atawa inféksi HIV.

Sabenerna mah, méh sapertilu manusa pangeusi dunya téh geus kainféksi baktéri TB, tapi nu terus gering mah ukur 10%. Nu ngéléhkeun TB téh ukur malaria, nu nelasan 2-3 juta jalma unggal taun.

## Jenis tuberkulosis 
### Aktivitas baktéri 
Tuberkulosis dibagi jadi dua wanda, nyaéta: 

* **TB Laten** nyaéta mangrupa bentuk *non-aktif* tina ieu panyakit, ku sabab sistem kawedelab awakna bisa ngalawan bakteri TB..

### Diagnosis 
Panyakit TB bisa didagnosis maké sababaraha metode atawa cara, diantarana kondisi sistem napas pasén, uji darah, sareng radiografi. Dina uji sistem napas pasén, pasén anu kaserang TB ngagaduhan napas anu ditandaan ku frémitus tur sora napas anu kadangu kasar. Pasén TB umumna miboga dominasi limfosit dina uji jumlah sél getih bodas. Diagnosis radiografi dipaké keur nwmpo kondisi bayah pasién alatan TB. Pasién TB miboga ciri khas nyaéta dina bagian lobus luhur atanapi ségmen superior lobus handap.. 

## Rujukan 
* *Tuberculosis*, Wikipédia édisi basa Inggris (11 Méi 2006)
Biotin

**Biotin**, ogé katelah vitamin H atawa B7 jeung C10H16N2O3S (Biotin; Koénzim R, Biopeiderm), mangrupa vitamin B-kompléks leyur-cai nu diwangun ku hiji cingcin uréido (tétrahidroimidizalon) nu ngahiji jeung cingcin tétrahidrotiopén. 

## Biokimia 
Biotin téh hiji kofaktor nu pancénna dina transfer karbon dioksida di sababaraha énzim karboksilase:
* Karboksilase asétil-KoA
* Karboksilase métilkrotonil-KoA
* Karboksilase propionil-KoA
* Karboksilase piruvat

Napelna biotin kana rupa-rupa protéin, disebutna *biotinilasi*, mangrupa prosés penting dina transkripsi jeung réplikasi DNA.

Biotin ngabeungkeut protéin tétramér stréptavidin, kalawan konstanta disosiasi *K*d dina orde 10−14 mol/L. Watek ieu mindeng dipaké dina rupa-rupa larapan biotéhnologi.

## Rujukan 
* *Biotin*, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Méi 2006).
* The biotin-streptavidin interaction can be reversibly broken using water at elevated temperatures, Holmberg, A. spk. 2005. *Electrophoresis*. *26 (3)*: 501-510.
* Article on Biotin deficiency karya Dr. Howard R Sloan

## Baca ogé 
* Biotinilasi

## Tumbu kaluar 
* Biotin - Biocytin (Brewer's YeastBiotin Complex) 
* Oregon State University
Samagaha panonpoé

[thumb|250px|right|Poto nalika [Samagaha 11 Agustus 1999|samagaha taun 1999]]
**Samagaha** atawa **Gerhana Panonpoé** téh kajadian katutupna cahya Panonpoé ka Marcapada alatan kahalangan Bulan. 

## Tumbu kaluar 
### Umum 
* NASA's Eclipse Home Page, Fred Espenak
* Solar Eclipse Resources 
* Detailed eclipse explanations and predictions, Hermit Eclipse
* Prof. Druckmüller's eclipse photography site
* World Atlas of Solar Eclipse Paths, F. Espenak
* Animated maps of present and past eclipses all over the world (ShadowandSubstance.com)
* Total Solar Eclipse, Bibliotheca Alexandrina
* [Pictures of the 2005-04-08(https://su.wikipedia.org/wiki/2005-04-08) eclipse] 
* March 29th 2006: Solar Eclipse Visualizations , P. Hemmingsson (Sciss AB)
* Solar Eclipse March 29 2006: All you need to know! 
* Antalya: Preparations made in Antalya, Turkey, for expected visits by 29 March 2006 solar eclipse observers 

### Kasalametan panon 
* Eye Safety During Solar Eclipses, F. Espenak (NASA Goddard Space Flight Center)
* How to Watch a Partial Solar Eclipse Safely, A. M. MacRobert (Sky & Telescope magazine)
* UK hospitals assess eye damage after solar eclipse, British Medical Journal, 21 Agustus 1999, kaca 319–469
Machu Picchu

thumb|upright=1.6|Tetempoan di Machu Picchu
**Machu Picchu** (Quechua **Machu Pikchu**, *Gunung Buhun*, kadang disebut "Dayeuh Ingka nu Leungit", *Lost City of the Incas*) téh ruruntuk Inca pra-Columbus nu perenahna aya di puhu gunung anu luhurna kira 2,350 m, luhureun lembah Urubamba, Péru, kira 70&nbsp;km kalér-kuloneun Cusco. Situs ieu mimiti kawentar ka sakuliah dunya nalika ahli arkéologi ti Yale, Hiram Bingham, ngagali deui ieu situs taun 1911, sarta nulis buku ngeunaan papanggihanana ieu. Kiwari, Péru keur narékahan tina jihat hukum sangkan titinggal/artéfak nu dibawa ku Bingham bisa dibalikkeun deui. Ti taun 1983, ieu situs diaku salaku Situs Warisan Dunya UNESCO.

## Sajarah 
Sigana mah situs ieu téh titinggal Karajaan Ingka nu pangweuteuhna. Numutkeun panalungtikan, kota ieu mimiti diwangun ku Sapa Inca Pachacuti, kira taun 1440, nepi ka talukna Péru ka Spanyol taun 1532. Bukti arkéologis (katut laporan/naskah kolonial) nunjukkeun yén Machu Picchu téh lain kota biasa, tapi mangrupa pangreureuhan/paniisan para ménak Ingka (sarupa jeung Paniisan Romawi). Di ieu situs aya karaton jeung candi sesembahan Ingka sabudeureun palataran, sarta wangunan lianna salaku wangunan pangrojong. Kota ieu bisa dieusi ku paling loba 750 jalma sakaligus, tapi mun keur teu dianjangan ku para ménak mah pangeusina téh ukur saeutik.

## Baca ogé 
* Cusco
* Sacsayhuamán
* Ollantaytambo
* Situs Gunung Padang

## Rujukan 
## Tumbu kaluar 
* 
* QuickTime Virtual Tour of Machu Picchu and Peru from destination360.com .
* Machu Picchu & Inca info 
* Machu Picchu on National Geographic
* Inca Show Pits Yale Against Peru (The NY Times, February 2006)
* Machu Picchu on the Web  (directory).
* "Rediscovering Machu Picchu"  by Bruce Fellman, *Yale Alumni Magazine* (December 2002).
* Machu Picchu, "Lost City of the Incas" by Antonio Gutierrez from Géometry Step by Step from the Land of the Incas.
* Field Museum exhibit website  Chicago. Oct. 15, 2004 - Feb 13, 2005.
* Map of Machu Picchu
* Machu Picchu on Google Maps.
* A pictorial guide to Machu Picchu .
* Machu Pichu Sanctuary Lodge hotel homepage .
* Machu Picchu travel guide.

## Rujukan 
* *Machu Picchu*, Wikipédia édisi basa Inggris (15 Méi 2006), dumasar kana artikel ieu dina Wikipédia basa Spanyol nu diaksés 8 Agustus 2005.
* Machu Picchu. YouTube

### Sumber gambar 
* Gambar-gambar dina artikel ieu disalin ti PromPerú

Koordinat:
Gajah

**Elephantidae** (bangsa **gajah**) téh kulawarga pachyderm, hiji-hijina sésa kulawarga dina ordo Proboscidea. **Elephantidae** ngawengku tilu spésiés nu hirup kénéh: Gajah Sabana Aprika (*African Bush Elephant*) jeung Gajah Leuweung Aprika (*African Forest Elephant*) (nu duanana katelah Gajah Aprika) sarta Gajah Asia (tadina katelah Gajah India). Spésiés lianna geus tumpur/lastari dina panungtung yuga és, nu anggeus kira 10.000 taun ka tukang.

Gajah téh mamalia, sarta mangrupa sato darat pangbadagna nu aya kénéh. Mangsa reuneuh gajah lilana 22 bulan, panglilana ti antara sato darat. Ménél (anak gajah) nu kakara borojol beuratna rata-rata 120 kg, bisa hirup nepi ka 70 taun. Gajah pangbadagna nu kungsi kacatet/karékam kungsi kapanggih di Angola taun 1974, gajah jalu nu beuratna 12 ton. Nu pangleutikna, kira saukuran anak sapi atawa babi badag, kapanggih salaku fosil ti pulo Crete, nu hirup kira 5000-3000 MM.

Papanggihan di Cina nunjukkeun yén gajah téh ogé jadi mangsa manusa purba.

## Élmu sasatoan *(Zoology)*
## Rujukan 
* *Elephant*, Wikipédia édisi basa Inggris (11 Méi 2006).
* The Blindmen and the Elephant karya John Godfrey Saxe

## Tumbu kaluar 
* Elephant: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
* EleAid - Asian elephant charity - facts, information and pictures 
* Absolute elephant - general information
* How elephants communicate
* Elephant News - latest headlines about elephants 
* Elephant Pictures & Information
* Srilal MiththapalaSri Lankan Elephants
* Tim Radford, "The elephant time forgot", *The Guardian* 2001-08-24, 1. Describes the discovery of the third species of elephant.
* C. Johnson, "Elephant trunks were once snorkels", *News in Science* 1999-05-11,
* Photo of Pinnewella Elephant Orphanage in Sri Lanka 
* Seek My Bowl on elephants as symbols 
* The elephant game.
* Elephant Reintroduction Foundation,The foundation is dedicated to a management system for rehabilitation of captive elephants and habitat preparation to ensure successful long-term sustainability after their return to the wild.
* Animal info 
* Srilal Miththapala, [http:/www.geocities.com/RainForest/8298], Sri Lankan Elephants
* List of easy-to-read articles about elephants
* Elephant photos and information
* African Elephant Database - for current info on African elephant distribution and numbers 
* Elephant Sanctuary Plettenberg Bay South Africa 
* Elephant Sanctuary, Howenwald, Tenn.
* Elephant Nature Park,Northern ThailandPark's Volunteer Site 
* African Elephant facts  - Wild Animals Online encyclopedia-->
Bénzéna

**Bénzéna** atawa **bénzén**, ogé katelah **C6H6**, **PhH** jeung **bénzol** mangrupa sanyawa organik nu wujudna cair teu warnaan, gampang kaduruk, sarta seungit kaambeuna. Bénzéna téh karsinogén, sahingga geus teu dipaké salaku aditif pikeun béngsin. Bénzéna kaasup salah sahiji pangleyur industri penting sarta bahan baku pikeun produksi ubar, plastik, karét sintétik, jeung pewarna. Bénzéna téh aya dina minyak bumi, tapi pikeun kaperluan industri mah sok disintésis tina sanyawaan séjén nu aya dina minyak bumi.

## Sajarah 
Bénzéna kapanggih taun 1825 ku élmuwan Inggris Michael Faraday, nu ngisolasi tina gas minyak sarta dingaranan *bicarburet of hydrogen*. Taun 1833, kimiawan Jérman Eilhard Mitscherlich mroduksi ieu sanyawa tina distilasi asam bénzoat jeung kapur. Ku Mitscherlich ieu sanyawaan dingaranan *benzin*. Taun 1845, kimiawan Inggris Charles Mansfield, nu digawé ka August Wilhelm von Hofmann, ngisolasi bénzéna tina *coal tar*. Opat taun salajengna, Mansfield mitambeyan produksi bénzéna skala industri, dumasar kana métode *coal-tar*.

## Rujukan 
* *Benzene*, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Méi 2006).
* Archibald Scott Couper, *On a New Chemical Theory*, Philosophical Magazine 16, 104-116 (1858)
* Josef Loschmidt, Chemische Studien I, Carl Gerold's Sohn, Vienna (1861),
* Josef Loschmidt, Chemische Studien I, Aldrich Chemical Co, Milwaukee (1989), catalog no. Z-18576-0, and (1913) catalog no. Z-18577-9
* Kathleen Lonsdale, "The Structure of the Benzene Ring in Hexamethylbenzene," *Proceedings of the Royal Society* 123A: 494 (1929).
* Kathleen Lonsdale, "An X-Ray Analysis of the Structure of Hexachlorobenzene, Using the Fourier Method," *Proceedings of the Royal Society* 133A: 536 (1931).

## Tumbu kaluar 
* ATSDR - Case Studies in Environmental Medicine: Benzene Toxicity 
* Benzene 
* Benzene Material Safety Data Sheet
* International Chemical Safety Card 0015
* National Pollutant Inventory - Benzene
* NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
* IARC Monograph: "Benzene" 
* 
* 
* Computational Chemistry Wiki 
* Couper and Carbon bonds
* Dept. of Health and Human Services: TR-289: Toxicology and Carcinogenesis Studies of Benzene
* Kekule, Couper and dreams of Benzene
* Loschmidt's Benzene structure 
* Kekulés Traum (impian Kekulé, dina basa Jérman)
* video podcast (Ceramah Sir john Cadogan taun 1991)
Skala Mercalli

**Skala Mercalli** diciptakeun ku saurang ahli Itali nu ngaranna Giuseppe Mercalli. Skala Mercalli ieu dipaké pikeun ngukur kakuatan lini dumasar kana informasi ti jalma-jalma anu salamet tina lini sarta ngabandingkeun tingkat karuksakan anu ditimbulkeun ku éta lini. ku sabab éta, skala Mercalli ieu subyéktip pisan. Tapi anapon kitu, skala Mercalli ieu remen dipaké di tempat anu teu mibanda séismométer anu bisa ngukur kakuatan lini di tempat kajadian.

Skala Mercalli :
# Teu karasa
# Karasa ku jelema anu aya di wangunan luhur
# Siga aya kareta beurat nu ngaliwat
# Siga aya barang beurat anu nabrak imah, barang-barang anu ngagantung oyag
# Dirasakeun di luar imah, hiasan nu ngagantung di tembok obah, barang laleutik dina rak ragrag
# Karasa ku sakabéh jelema, tembok imah ruksak
# Pager tembok rempag, jalma-jalma teu bisa nangtung atawa leumpang
# Wangunan nu teu kuat bakal ruksak
# Wangunan nu teu kuat bakal ruksak tekuk
# Sasak ruksak, sakapeung aya longsor
# Rel kareta api ruksak
# kabéh wangunan pisik ancur
Jawa

* Pulo Jawa, pulo panggegekna di Indonésia.
* Urang Jawa, séké sélér nu asalna ti pulo Jawa bagian wétan).
* Laut Jawa, laut kaléreun pulo Jawa, diapit ku Jawa jeung Kalimantan.
Organél

[thumb|350px|Skéma sél sato, nunjukkeun kandungan subsélulér. Organél: (1) [nukléolus (2) nukleus (3) ribosom (4) vésikel (5) rétikulum éndoplasma (ER) kasar (6) awak Golgi (7) Sitoskeleton (8) ER lemes (9) mitokondria (10) vakuola (11) sitoplasma (12) lisosom (13) séntriol]]

Dina biologi sél, **organél** téh salah sahiji struktur nu boga pancén husus sarta dibungkus ku mémbran, aya dina sitosol sél eukariot. Organél bisa ditalungtik ngagunakeunmikroskopi atawa fraksinasi sél.

Sababaraha organél nu kamungkinan asalna ti baktéri éndosimbion: 
* kloroplas
* plastid lianna, kayaning leukoplas, amiloplas, étioplas, élaioplas, rodoplas, jeung kromoplas.
* mitokondria

Organél nu lianna:
* akrosom
* awak Golgi
* cilium/flagellum
* glioksisom
* inti sél
* lisosom
* mélanosom
* mitosom
* myofibril
* nukléolus
* paréntésom
* peroksisom
* rétikulum éndoplasma
* ribosom
* séntriol
* vakuola
* vésikel

Struktur lianna nu patali:
* mémbran sél
* mikrotubul
* nukléosom
* sistim éndomémbran
* sitosol

## Organél eukariot 
Eukariot mangrupa tipeu sél anu wangunanana paling pajeulit nu ditata dina rohangan-rohangan jeroan anu leuwih leutik nu dibungkus ku mémbran lipid. Organél-organél nu leuwih badag kayaning inti sél jeung vakuola bisa katempo ku mikroskop biasa (najan kadang perlu dibantu ku pewarna).

Henteu sakabéh sél eukariot miboga organél-organél nu kasebut di handap.

## Baca ogé 
* Sél
* Téori éndosimbiotik

## Sumber rujukan 
* *Organelle*, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Juni 2006)
* Alberts, Bruce *et al*. (2002). *The Molecular Biology of the Cell.* Éd. ka-4. Garland Science. ISBN 0-8153-3218-1.
* Kerfeld, Cheryl A *et al*. *Protein Structures Forming the Shell of Primitive Bacterial Organelles*. **Science 309**: 936-938 (5 Agustus 2005) Pubmed.
Riboflavin

**Riboflavin** atawa **vitamin B2** mangrupa vitamin B-kompléks nu leyur-cai. Dina jero awak, riboflavin utamana aya salaku bagian integral koénzim, flavin adénin dinukléotida (FAD) jeung flavin mononukléotida (FMN). Koénzim nu diturunkeun ti riboflavin biasa disebut flavin, sedengkeun énzim nu maké koénzim flavin disebut flavoprotéin.

## Guna
### Réaksi réduksi-oksidasi (rédoks)
Organisme hirup ngahasilkeun énérgi téh lolobana tina réaksi rédoks, nyaéta prosés anu ngawengku transfer éléktron. Koénzim flavin aub dina réaksi rédoks sababaraha jalur métabolik. Flavin penting pisan dina métabolisme karbohidrat, lemak, jeung protéin. FAD mangrupa bagian tina ranté transpor éléktron (réspirasi), puseurna produksi énérgi. Patali jeung sitokrom P-450, flavin ogé aub dina métabolisme obat jeung toksin.

## Sumber rujukan
*Riboflavin, ditulis ku Jane Higdon ti Institut Linus Pauling, Universitas Nagara Bagian Orégon (salinan ping 23 Méi 2006).
Wawacan

]]
**Wawacan** nyaéta salah sahiji karya sastra wangun prosa heubeul panjang nu dianggit maké patokan pupuh (17 pupuh). Ku kituna, wawacan dianggap salah sahiji carita anu didangding jeung digelarkeun dina puisi pupuh.

Wawacan mangrupa carita panjang (naratif), tapi aya ogé déskripsi (déskriptif), anu diébréhkeun dina wangun puisi pupuh. Wangun pupuh mimiti dipikawanoh ku urang Sunda hususna para bangsawan sanggeus pangaruh Mataram dina abad ka-17. Rosidi (1966:11-26) nétélakeun yén wawacan asalna tina kecap wawacaan (maca) anu hartina: naon anu dibaca. Wawacan mangrupa karya sastra anu asalna ti Jawa, dibawa ka wewengkon Sunda ngaliwatan para bangsawan (ménak) jeung para ulama (lingkungan pasantrén). Wawacan taya lian ti saga anu ditulis dina wangun puisi (dangding) anu tangtu anu disebut pupuh.

Wawacan téh wancahan tina kecap "waca" atawa "baca" anu hartina sagala rupa anu dibaca, atawa anu bisa dibaca. Tapi istilah wawacan mah henteu ngurung sagala rupa bacaeun atawa anu bisa dibaca, da ngan nuduhkeun kana hiji rupa wangunan sastra anu mangrupa dangding, biasana mangrupa carita.

## Basa
Basa anu dipaké dina wawacan ilaharna maké basa anu dipaké sapopoé, ngan pikeun nyumponan patokan dangding sakapeung aya parobahan boh dina  wujud kecap anapon rundayanna.
Wawacan asalna tina kecap *babacaan* nu pihartieuna: naon anu dibaca, wawacan mangrupa hiji karya sastra anu ditulis.										

## Beluk 
Seni macakeun wawacan sok disebut beluk. Kecap wawacan téh asalna tina kecap 'waca' anu hartina 'maca', ku kituna bisa disebutkeun yén ayana wawacan di tatar Sunda téh sabada masarakatna geus barisaeun maca, umumna di kalangan pasantrén jeung para ménak. Wawacan mangrupa carita anu didangdingkeun jeung digelarkeunana dina puisi pupuh, Moriyama nétélakeun: "Wawacan Panji Wulung nyaritakeun usaha panyatur dina ngembangkeun dunia modern saluyu jeung tuwuhna jaman ku cara ngawanohkeun konsép anyar ka nu maca, éta sababna wawacan ieu ditapsirkeun minangka gambaran tumuwuhna moderenisasi dina nulis basa Sunda".

## Papasingan Wawacan
Eusi wawacan rupa-rupa, aya nu nyaritakeun carita Nabi:  
#Wawacan Nabi Paras 
#Wawacan Mi'raj Kangjeng Nabi Muhammad SAW 
#Wawacan Sajarah Ambiya 
#Wawacan Layang Syékh Abdul Qodir Jaélani 
#Wawacan Babad Ambiya

Wawacan anu asalna tina babad: 
#Wawacan Babad Cirebon 
#Wawacan Babad Banten
#Wawacan Babad Gebang
#Wawacan Babad Timbanganten 
#Wawacan Babad Godog, jsb )			

Wawacan anu eusina  ngeunaan tatanén jeung ubar aya sabab leuwih bisa dibaca ku masarakat ti batan ditulis dina wangun prosa lancaran.
Tapi lolobana wawacan mangrupa wangun *fiksi* boh éta dina basa Sunda boh wawacan nu ti basa Jawa
#Wawacan Perbu Kean Santang

## Sumber Rujukan
Turaés

**Turaés** () (***Megapomponia imperatoria***) mangrupa tonggérét badag nu sumebar di Asia Tenggara. Turaés hirup di wewengkon iklim sedeng jeung tropis, kawentar ku sorana anu nongtoréng. Turaés bisa disebut spésiés tonggérét pangbadagna kalawan panjang hulu jeung saawak-awakna  jeung rubak jangjang .

## Sumber rujukan 
## Tumbu kaluar 
* Annual Cicada *Tibicen linnei* - diagnostic large format photographs
* Annual Cicada *Tibicen canicularis* - large format diagnostic photos
* Cicada and forest mulch
* Cicadas pictures nembrakkeun fakta & gambar turaés katut paripolahna, daur hirup, jeung daharna.
* Cicada Mania ngabogaan warta, NLD, tumbu, gambar, jeung vidéo ngeunaan turaés.
* Audio files of the "songs" of some Cicadas from Florida.
* Cicada Life Cycle  loka nu ngadadarkeun daur hirup turaés kalawan lengkep.
Amparan Sunda

kiwari. Wilayah di antarana katelah "Wallacea".]]
Istilah **Amparan Sunda** (*paparan Sunda*, *Sundaland*) nujul ka wewengkon biogéografis Asia Tenggara nu ngawengku Tanjung Malaya jeung kapuloan Sunda Gedé. Di beulah wétan, Amparan Sunda téh diwatesan ku Garis Wallace, nu diwanohkeun ku Alfred Russel Wallace, nu nandaan wates wétan sasatoan (fauna) mamalia tatar Asia, sarta wates ékozona Australasia jeung Indomalaya. Kapuloan wétaneun Garis Wallace katelahna Wallacea.											

Kapuloan Amparan Sunda téh mangrupa tungtung buana Asia di beulah tenggara. Dina jaman és, beungeut laut téh leuwih handap sahingga sakabéh amparan Sunda masih mangrupa daratan. Ku kituna, pangeusi kapuloan Amparan Sunda mah sarua jeung mamalia Asia umumna, kayaning monyét, kera, lodaya, tapir, jeung badak. Garis Wallace nu ngawengku Selat Lombok antara Bali jeung Lombok, sarta Selat Makassar antara Kalimantan jeung Sulawesi, nandaan tungtung buana Asia, sahingga kapuloan Wallacéa mah misah ti Asia jeung Australia sarta Guinea Anyar.

Para ahli botani kadang ngahijikeun Amparan Sunda, Wallacéa, Pilipina, jeung Guinea Anyar dina propinsi paleuweungan (*floristic province*) Malésia, dumasar kamiripan flora/tutuwuhanana nu lolobana mah asalna ti Asia.

## Baca ogé 
* Kapuloan Sunda
** Kapuloan Sunda Gedé
** Kapuloan Sunda Alit
* Gondéwa Sunda
* Australasia
* Oséania
* *Sunderland*

## Sumber rujukan 
* *Sundaland*, Wikipédia édisi basa Inggris (8 Juni 2006)

### Tumbu kaluar 
* Conservation International: Sundaland

## Pustaka pilihan ngeunaan sasatoan Kalimantan 
* Abdullah MT. 2003. Biogéography and variation of *Cynopterus brachyotis* in Southéast Asia. PhD thesis. The University of Queensland, St Lucia, Australia.
* Corbet, GB, Hill JE. 1992. The mammals of the Indomalayan region: a systematic review. Oxford University Press, Oxford. 
* Hall LS, Gordon G. Grigg, Craig Moritz, Besar Ketol, Isa Sait, Wahab Marni and M.T. Abdullah. 2004. Biogéography of fruit bats in Southéast Asia. Sarawak muséum Journal LX(81):191-284.
* Karim, C., A.A. Tuen and M.T. Abdullah. 2004. Mammals. Sarawak muséum Journal Special Issue No. 6. 80: 221—234.
* Mohd. Azlan J., Ibnu Maryanto, Agus P. Kartono and M.T. Abdullah. 2003 Diversity, Relative Abundance and Conservation of Chiropterans in Kayan Mentarang National Park, éast Kalimantan, Indonésia. Sarawak muséum Journal 79: 251-265.
* Hall LS, Richards GC, Abdullah MT. 2002. The bats of Niah National Park, Sarawak. Sarawak muséum Journal. 78: 255-282.
* Wilson DE, Reeder DM. 2005. Mammal species of the world. Smithsonian Institution Press, Washington DC.

## Dicutat tina
Sapédah

[thumb|300px|*[Sapédah balap* jaman kiwari dijieun tina solobong alumunium nu hampang jeung sadel/jok sarta garpuh serat karbon. Setangna tungkul sarta banna dirancang ipis sangkan éfisién jeung aérodinamis.]]
**Sapédah** (basa Sunda mangsa III: **karéta mesin**) téh tutumpakan manusa nu diboséh nu gilindingna aya dua, hiji di hareup jeung hiji di tukang. Sapédah mimiti dipikawanoh di Éropah, dina abad ka-19. Kiwari aya kira samilyar sapédah, dipaké pikeun alat angkutan, olahraga, jeung pelesir/hiburan. Bentuk jeung konfigurasi dasar sapédah kiwari aya robahna ti bentuk munggaran nu dijieun kira taun 1885. Sapédah kiwari mah unak-anikna leuwih loba, utamana ku beuki mekarna bahan modéren jeung rancangan anu dibantu komputer. 

## Rujukan
## Tumbu kaluar 
* The World's Bicycle Conference:  Velo Mondial
* BikeForums.net (2005). BikeForums. Retrieved March 30, 2005.
* Brown, Sheldon (2005). Extensive online bicycle glossary.
* eHow, Inc. (2005). How to Make Your Bike the Perfect Fit . Retrieved March 30, 2005.
* European Cyclists' Federation
* Exploratorium (2004). Science of Cycling: Human Power . Retrieved March 30, 2005.
* Bicycle Conference Asia: Sport Bike
* Freerideforums.net (2006).Freerideforums 
* Hudson, William (2003). Myths and Milestones in Bicycle Evolution. Retrieved March 30, 2005.
* Jelsoft Enterprises Ltd. (2005). CyclingForum.org . Retrieved March 30, 2005.
* Jones, David E. H. (1970). The Stability of the Bicycle. Scanned in copy for download for personal use.
* Townsend, Andy (2005). Motorcycle Stability and Steering . Rider Education of New Jersey, Inc. Retrieved March 30, 2005.
Gaang

**Gaang** ngawengku kulawarga ***Gryllotalpidae***, serangga nu awakna kandel, panjangna kira 3–5&nbsp;cm, biwir hareupna mekar kawas singkup pikeun ngagali taneuh jeung ngojay, panonna bolotot. Gaang sawawa bisa hiber nepi ka 8 kilo jauhna (dina usum kawin), getol sapanjang taun, tapi mun keur usum tiris mah hibernasi.

Gaang téh omnivora, ngahakan jentik, cacing, akar tutuwuhan, jeung jukut. Anapon gaang, sok dimangsa ku manuk, beurit, lasun, peusing, jeung careuh.

Gaang téh aya di mana-mana, tapi ku sabab liarna peuting sarta lolobana mah cicing dina jero taneuh, manusa jarang nu mireungeuh. Biasana, gaang mah cicing dipakébonan, sawah, patamanan, atawa lapang golep. Lima ti antara tujuh spésiés gaang nu aya di Amérika Kalér asalna ti Éropa, Asia, jeung Amérika Kidul, sarta tara dianggap hama. Di Asia, gaang kadang sok digoréng.

Di sababaraha wilayah, populasi gaang nyirorot alatan karuksakan alam/habitatna (érosi, péstisida).

### Spésiés 
thumb|250px|left|Daur hirup Gaang
thumb|200px|Ukuran awak gaang
**Gryllotalpa cultriger* (gaang kulon)
**Gryllotalpa major* (gaang jukut)
**Gryllotalpa gryllotalpa* (gaang Éropa)
**Gryllotalpa fossor* (gaang wétan)
**Gryllotalpa africana* (gaang Aprika)
**Neocurtilla hexadactyla* (gaang kalér)
**Scapteriscus abbreviatus* (gaang *Scudder* jangjang pondok)
**Scapteriscus borellii* (gaang kidul)
**Scapteriscus didactylus* (gaang India Kulon)
**Scapteriscus imitatus* (gaang imitator)
**Scapteriscus vicinus* (gaang *Scudder tawny*)

## Sumber rujukan 
**Mole cricket*, Wikipédia édisi basa Inggris (13 Juni 2006)

## Tumbu kaluar