Diponegoro

**Dipanegara** (éjahan Jawa: **Diponegoro**) atawa anu leuwih dipikawanoh **Pangéran Diponegoro** () dina yuswa 69 taun) nyaéta salah sahiji Pahlawan Nasional Républik Indonésia anu ditetepkeun ku SK Présidén Nomer 087 taun 1973. Pangéran Diponegoro kasohor ku tarékahna mingpin Perang Diponegoro balukar tina lalampahan pamaréntah Hindia Walanda anu harita sangunahna baé henteu ngahargaan budaya jeung tradisi masarakat satempat, ogé larapan pajég anu luhur ka rahayat.
## Hirup hurip
Pangéran Diponegoro réréhan ti Sultan Hamengku Buwono III anu indungna téh salah saurang selir nyaéta R.A. Mangkarawati asal ti Pacitan. Anjeunna leuwih mikacinta kana urusan agama tibatan kana urusan pamaréntahan karaton, sarta leuwih milih hirup bareng jeung rahayat. Diponegoro ogé leuwih resepeun cicing di Tegalrejo, deukeut ka imah nini buyut putrina, nya éta Gusti Kangjeng Ratu Tegalreja (randa permaisuri Sultan Hamengkubuwana I), tibatan kudu cicing di jero karaton. Ti leuleutik kénéh, Diponegoro geus deukeut jeung rahayat jeung para santri. Dina Babad Dipanagara dicaritakeun yén anjeunna kungsi diajar melak pare jeung pagawéan rahayat séjénna ti nini na di Tegalrejo, anu ngajadikeun anjeunna deukeut pisan jeung rahayat sarta ngarti kana sangsara urang Jawa di handapeun kakawasaan pamaréntah Hindia Walanda.

Diponegoro ogé kacida resepna kana kuda. Waktu cicing di Tegalrejo saméméh perang, anjeunna miboga leuwih ti 60 urang Jawa pikeun miara kuda-kudana. Ibarat cai badag tina témbok pikeun nginum kuda masih katingali nepi ka taun 2021. Kandang jeung istalna kacida lega, nepi ka Sentot ngora, anu cicing di Tegalrejo ti umur 6 taun sanggeus lanceukna awéwé nikah jeung Diponegoro, leuwih milih diajar tunggang kuda tibatan jadi santri. Nalika Perang Jawa mimiti meletik, kuda hideung gagah tunggangan Diponegoro, Kiai Gitayu (Gentayu), jeung kaahlianna dina tunggang kuda dicatet ku komandan kavaleri Walanda. Dina mangsa perang, kaparigelan Diponegoro nunggang kuda mindeng pisan nyalametkeun dirina tina kejaran musuh, utamana waktu ngaliwatan Kali Progo. Anjeunna apal kana sakabéh bagian walungan anu dangkal, sahingga bisa ngaliwat kalayan aman tanpa kabawa ku caah anu gedé.

## Kahirupan salaku pangéran 
Sanajan lolobana hirupna dijalankeun di Tegalrejo, Pangéran Diponegoro tetep ngalaksanakeun kawajibanana minangka pangéran Karaton Ngayogyakarta. Anjeunna sok datang kana acara Grebeg Maulud jeung Grebeg Puasa, dua upacara gedé dina tradisi Islam-Jawa.

Diponegoro ogé kasohor minangka salah sahiji panaséhat pribadi pikeun ramana, boh nalika ramana masih kénéh jadi putra mahkota boh sanggeus diangkat jadi Sultan Hamengkubuwana III. Loba urusan karaton anu dibahas bareng Diponegoro, kaasup nalika mutuskeun ngangkat Danurejo IV pikeun ngagentoskeun Danurejo III anu geus kolot. Dina umur éta ogé anjeunna ngamimitian lalampahan spiritual ka basisir kidul, sarta dina perjalanan éta anjeunna ngaganti ngaranna jadi Syékh Ngabdurahim, anu asalna tina basa Arab. Ngaran éta sigana diwawarkeun ku guru ruhaniahna di Tegalrejo. Ku ngagunakeun ngaran samaran kitu, Diponegoro hayang henteu kawanoh ku jalma séjén sarta némbongkeun yén anjeunna hayang jadi santri. Dina Babad Dipanegara disebutkeun yén anjeunna kungsi ngadéngé sora gaib anu nyebut anjeunna ku ngaran Ngabdulkamit. Dina mangsa Perang Jawa, anjeunna maké gelar anu panjang pisan: Sultan Abdul Hamid Erucokro Kabirul Mukminin Sayyidin Paneteg Panatagama Kalifatu Rosulillah ing Tanah Jawa. Eta gelar téh nuduhkeun yén anjeunna dianggap Ratu Adil, pamimpin agama, panata agama, jeung khalifah Rasulullah di tanah Jawa.

Pertahanan utama tuluy dipindahkeun ka Daksa, sedengkeun puseur nagara ditetepkeun di Pléréd. Di dinya, Diponegoro dinobatkeun jadi kapala nagara kalayan gelar “Sultan Abdulhamid Herucakra Amirulmukminin Sayidin Panatagama Kalifatullah Tanah Jawa.” Pertahanan Plered kabuktian kuat, nepi ka serangan gedé Walanda dina 9 Juni 1826 gagal. Sanajan kitu, posisi Kerta Pengalasan engké diganti ku dua panglima ngora, Ali Basha Prawiradirja jeung Prawirakusumah.

Para senopati Diponegoro ogé ngamangpaatkeun alam minangka “senjata” ku ngalakukeun serangan nalika mangsa hujan gedé, nu ngahalangan gerak pasukan Walanda. Sajaba ti éta, panyakit kayaning malaria jeung disentri ogé jadi ancaman nu ngalemahkeun pasukan kolonial. Dina mangsa gencatan, Walanda biasana ngatur deui strategi, ngalebarkeun mata-mata, nyebarkeun provokasi di désa jeung kota, sarta neken kulawarga pahlawan. Sanajan loba tekanan, perjuangan rakyat anu dipimpin Diponegoro henteu pernah surut.

## Ahir hayat Diponegoro 
Nalika katangkep tur rék diasingkeun ka Manado ngagunakeun kapal Pollux, kaayaan Pangéran Diponegoro geus lemah. Anjeunna kakeunaan malaria jeung terus-terusan utah lantaran mabok laut. Dina kapal, aya Letnan Knoorle—ajudan Gubernur Jéndral van den Bosch, nu ngarancang sistem Tanam Paksa—anu ngawal anjeunna. Kadang-kadang maranéhna ngobrol, sarta dina hiji waktos Diponegoro nanyakeun naha geus jadi kabiasaan bangsa Éropa ngasingkeun pamimpin nu éléh perang ka pulo jauh, tebih ti kulawargana. Knoorle ngajawab yén perlakuan éta sarua jeung ka Napoleon Bonaparte, anu ogé diasingkeun waktu yuswana kira opat puluh taun. Pamaréntah Hindia Walanda sieun Diponegoro bisa balik ngalawan deui, ku kituna anjeunna diperlakukeun kawas Napoleon anu ti heula dipiceun ka Elba, lajeng sanggeus kabur, dipindahkeun deui ka pulo leuwih terpencil, nyaéta St. Helena, nepi ka pupus.

Diponegoro babarengan jeung pamajikan, dua anakna, sarta 23 pangiringna nepi ka Manado dina 12 Juni 1830. Saenyana anjeunna rék ditempatkeun di Tondano, tapi lantaran di dinya geus aya Kiai Madja jeung 62 pangiring ti Ambon, ahirna Diponegoro ditahan di Bénténg Manado *(Fort Nieuw Amsterdam)* ti Juni 1830 nepi ka Juni 1833. Sanggeus sababaraha taun, anjeunna dipindahkeun ka Makassar tur ditahan di Fort Rotterdam, sabab pamaréntah Walanda yakin ngan éta bénténg nu sanggup nahan anjeunna. Sanajan statusna tahanan, pamajikanna Ratnaningsih jeung sababaraha pangiringna tetep ngiring, malah anjeunna kungsi meunang tamu penting saperti Pangeran Henry ti Walanda dina taun 1837. Dina pengasinganna, Diponegoro nyieun naskah ngeunaan sajarah Jawa sarta nulis otobiografinana, Babad Dipanegara.
jmpl|Makam Pangéran Diponegoro
Beuki sepuh, kaséhatanana ngurangan. Anjeunna pupus dina 8 Januari 1855 jam satengah tujuh énjing. Salapan poé sanggeusna, anak jeung pamajikanna mutuskeun tetep cicing di Makassar. Gubernur Jéndral AJ Duymaer van Twist ngaluarkeun paréntah rusiah yén kulawarga Diponegoro tetep kudu dianggap salaku jalma buangan, sanajan meunang tunjangan 6.000 gulden nu dibayar ku Karaton Yogyakarta. Salian ti éta, di Makassar Diponegoro ogé nyerat dua naskah *Primbon* anu nyarita ngeunaan pangaruh tarekat Qadariyah jeung Naqsyabandiyah kana cara mikir jeung budaya Jawa.

Dina 10 Maret 2020, Keris Kiai Naga Siluman mulangkeun ka Pamaréntah Républik Indonesia ku Raja Willem-Alexander sarta dipasrahkeun langsung ka Présidén Joko Widodo. Nurutkeun kasaksian dina basa Jawa anu ditulis ku Sentot Prawirodirjo, salah sahiji panglima Diponegoro, anjeunna ningali sorangan Diponegoro masrahkeun keris éta ka Kolonél Cleerens, utusan Jéndral De Kock. Tulisan éta ogé kungsi dibaca ku pelukis Radén Saléh. Keris éta tuluy dijadikeun hadiah ku Cleerens ka Raja Willem I taun 1831, teras disimpen di Koninklijk Kabinet van Zelfzaamheden (KKVZ). Sanggeus KKVZ bubar taun 1883, sakabéh koleksina dialihkeun ka sababaraha museum, sarta Keris Kiai Naga Siluman ahirna disimpen di Musieum Volkenkunde, Leiden.

Pikeun manggihan jeung mulangkeun keris éta butuh waktu panjang. Taun 1983, Dubes Walanda pikeun Indonésia, Lodewijk van Gorkom, ngabejaan yén keris Diponegoro aya di ruang bawah tanah Rijksmuseum Amsterdam, sarta nyarankeun sangkan dipulangkeun. Dina taun 1985, panggantina nyaéta Frans van Dongen nulis ka Pieter Pott, diréktur Musieum Étnologi Nasional. Pott ngaku geus manggihan éta keris, tapi sabenerna anjeunna salah idéntifikasi.

Salian ti éta, aya ogé pusaka séjén peninggalan Diponegoro, saperti Keris Kiai Bromo Kedali jeung tumbak Kiai Rodhan (diserahkeun ka Diponegoro II), Keris Kiai Habit jeung tumbak Kiai Gagasono (Raden Mas Joned), Keris Kiai Blabar jeung tumbak Kiai Mundingwangi (Raden Mas Raib), Keris Kiai Wreso Gemilar jeung tumbak Kiai Tejo (Raden Ayu Mertonegoro), Keris Kiai Hatim jeung tumbak Kiai Simo (Raden Ayu Joyokusumo), tumbak Kiai Dipoyono (Raden Ajeng Impun), sarta tumbak Kiai Bandung (Raden Ajeng Munteng).

Anu dianggap pangsakti téh nyaéta Keris Kiai Ageng Bondoyudo, hasil peleburan tina tilu pusaka: Keris Kiai Surotomo, tumbak Kiai Barutobo, jeung Keris Kiai Abijoyo. Keris ieu sok dirumat ku Diponegoro sorangan nepi ka ahir hirupna, sarta dimakamkeun babarengan jeung jasadna dina 8 Januari 1855. Tongkat ieu panjangna kira-kira 153 cm, aya simbol cakra di tungtungna. Diponegoro meunang éta tongkat ti warga waktu manéhna keur ziarah ka kidul Jawa, kaasup Yogyakarta, taun 1815.

Biasana tongkat ieu sok dibawa lamun manehna ka tempat suci pikeun ngadu’a. Sanggeus Diponegoro katangkep, tongkatna dicekel ku Pangéran Dipati Notoprojo, incuna Nyi Ageng Sérang. Teras ku manehna dipasrahkeun ka Gubernur Jénderal J.C. Baud taun 1834 pikeun ngadeukeutan ka pamaréntah Hindia Walanda. Kulawarga Baud nyimpen éta tongkat salila leuwih ti saratus taun.

## Jadi pahlawan nasional 
Salaku panghormatan kana jasa-jasa Pangéran Diponegoro dina ngalawan penjajahan Hindia Walanda, loba kota-kota gedé di Indonésia nu ngaranan jalan utamana jadi Jalan Pangéran Diponegoro. Contona di Kota Semarang aya Jalan Pangéran Diponegoro, Stadion Diponegoro, jeung Kodam IV/Diponegoro. Sajaba ti éta, aya ogé sababaraha patung anu didirikeun minangka tanda panghargaan, saperti Patung Diponegoro di Undip Pleburan, di Kodam IV/Diponegoro, jeung di lawang Undip Tembalang.
jmpl|Monumén Pangeran Diponegoro, Ménténg
Dina mangsa kapamimpinan Presiden Soekarno, pamaréntah kungsi ngayakeun Haul Nasional pikeun ngélingan 100 taun pupusna Pangéran Diponegoro dina 8 Januari 1955. Sedengkeun pangakuan minangka Pahlawan Nasional anyar dibikeun dina 6 November 1973 liwat Keppres No. 87/TK/1973.

Panghargaan pangluhurna datang ti dunya internasional. Dina 21 Juni 2013, UNESCO netepkeun yén Babad Diponegoro kaasup kana Warisan Ingatan Dunia (*Memory of the World*). Ieu babad téh mangrupakeun karya klasik nu ditulis sorangan ku Pangeran Diponegoro basa anjeunna keur diasingkeun ka Manado taun 1832–1833. Eusina nyaritakeun lalakon hirupna, nu ngaranna ti leutik nyaéta Radén Mas Antawirya.

Sajaba ti éta, pikeun ngélingan jasana, pamaréntah ogé ngadegkeun Musieum Monumén Pangéran Diponegoro atawa nu leuwih kasohor ku ngaran *Sasana Wiratama* di Tegalrejo, Yogyakarta, nu nyicingan imah baheulana Pangéran Diponegoro.

## Dina budaya populér 
jmpl|Panangkapan Pangéran Diponegoro ku Létnan Jénderal Héndrik Markus de Kock tanggal 28 Maret 1830, karya Raden Saleh
Dina pilem Pahlawan Goa Selarong (1972), tokoh Pangéran Diponegoro dipaénkeun ku aktor Ratno Timoer. Sedengkeun dina salah sahiji épisode sinétron Lorong Waktu, Diponegoro dipaénkeun ku Andra PSP jeung ku tokoh Zidan sok disebat “Om Dip”. Carita ngeunaan Diponegoro ogé mucunghul dina novél Sang Pangeran dan Janissary Terakhir (2019) karya Salim A. Fillah.

### Lukisan S. Sudjojono (1979) 
jmpl|Jl. Diponegoro di Bali
Teu ngan ukur dina pilem jeung novel, sosok Diponegoro ogé kungsi dilukis ku pelukis modérén Indonésia, S. Sudjojono (1913–1985). Dina taun 1979, anjeunna nyieun lukisan ngeunaan kekalahan pasukan Walanda dina pertempuran di Désa Kejiwan (antara Kalasan jeung Prambanan) nu kajadian dina 9 Agustus 1826. Dina éta lukisan, Diponegoro digambarkeun maké sorban jeung baju bodas, sedengkeun Mayor Sollewijn katémbong jeung berewok beureum. Lukisan nu judulna “Pasukan urang nu dipingpin ku Pangeran Diponegoro” dilelang di Sotheby’s Hongkong tanggal 6 April 2014 jeung kajual kalayan harga nu kacida gedéna, nyaéta 7,5 juta dolar AS. Ieu jadi rekor anyar pikeun karya pelukis Asia Tenggara pangmahalna dina mangsa harita.

Numutkeun katalog Sotheby’s, éta lukisan lain ngan ukur pikeun ngélingan jasa pahlawan nu gugur, tapi ogé minangka ungkapan prihatin S. Sudjojono ka bangsa Indonesia nu harita keur kateunggeul ku pangaruh asing jeung sumanget revolusionér. Malahan, éta karya bisa disebut minangka kritik sosial anu nekenkeun kana kakuatan iman manusa di tengah tirani politik jeung kaguncangan émosional, bari ogé nunjukkeun aya kasarnaan antara jaman penjajahan Walanda jeung kaayaan politik di Indonesia dina waktu éta.

## Baca ogé
* Babad Dipanagara

## Rujukan
## Tutumbu kaluar
* Kajian Babad Dipanagara karya Peter Carey