open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kangkaréng

**Kangkaréng** nyaéta genus manuk tina kulawarga Bucerotidae (rangkong). Di Indonésia, manuk ieu sumebar di sababaraha pulo, kaasup di Pulo Jawa. Ciri utamana nyaéta miboga pamatuk badag anu dilengkepan ku "hulu" (*casque*) di luhurna, nanging ukuranna langkung alit dibandingkeun sareng Rangkong Badak.

## Habitat sarta Paripolah 
Kangkaréng resep cicing dina leuweung tropis, sisi leuweung, dugi ka kebon-kebon anu seueur tangkalna. Kadaharan utamana nyaéta buah-buahan leuweung (saperti caringin), nanging sakapeung sok ngahakan sato leutik saperti kadal, bangkong, sarta gegeremet.

## Baranahan 
Cara baranahan kangkareng kacida unikna. Nalika mangsa ngendog, manuk bikangna bakal "ngurung" manéh dina jero liang tangkal. Liangna ditutup ku campuran leutak sarta sésa kadaharan, kantun nyésakeun liang alit pikeun manuk jaluna ngahuapan (marisabab) ti luar dugi ka anakna siap hiber.

## Rujukan
Uda (Kaisar Jepang)

**Kaisar Jepang Uda** (dina Basa Jepang: 宇多天皇) nyaéta Kaisar (天皇, *tennō*) Jepang ka-59 dumasar kana runtuyan suksesi tradisional, ti taun 887 nepi ka 897.
Rukun

**Rukun** asalna tina basa Arab, *Ruknun* (rukan), anu hartosna tihang, asas, atanapi dasar anu nunjel hiji wangunan. Dina kontéks anu langkung jembar, rukun tiasa ditingali tina sababaraha jihat:

## Rukun dina Agama Islam 
Dina ajaran Islam, rukun téh mangrupikeun pondasi utama anu nangtukeun sah atanapi henteuna hiji kaimanan atanapi ibadah.

### Rukun Iman 
Kanjeng Nabi Muhammad SAW parantos ngadawuh ngeunaan hakékat iman sakumaha anu diriwayateun ku **HR. Muslim**:

"Anu kasebat iman téh nyaéta: anjeun iman ka Allah, ka malaikat-malaikat-Na, ka kitab-kitab-Na, ka rasul-rasul-Na, ka poé ahir, sarta iman kana papastén (takdir) boh anu saé kitu deui anu awon."

### Rukun Islam 
Salian ti rukun iman, aya ogé **Rukun Islam** anu mangrupikeun lima tindakan dasar dina Islam salaku wujud pangabdian saurang hamba ka Allah SWT.

## Rukun salaku Sipat sarta Karukunan 
Salaku kecap sipat (*adjective*), rukun ngandung harti saé, tengtrem, atanapi daméy. 

### Karukunan Umat Beragama 
Karukunan umat beragama nyaéta hirup dina suasana anu tingtrim sarta tebih tina papaséan sanaos aya béda dina kapercayaan. Dina Islam, ieu konsép disebut **Tasamuh** atanapi toleransi. Pamaréntah ogé ngajantenkeun karukunan ieu salaku program utama pikeun sakumna warga nagara Indonesia sangkan kacipta kaayaan anu tenang sarta tumaninah.

### Hirup Rukun dina Kulawarga sarta Sakola 
Dina kontéks pangajaran barudak, hirup rukun téh hartosna silih asah, silih asih, sarta silih asuh, sapertos henteu paséa sareng réncang atanapi dulur.

## Rujukan 
* Indrayani, S. (2010). *Sukses Ulangan SD Kelas 1*. Jakarta: WahyuMedia.
* M.S., Amin dkk. (2016). *Pentingnya Hidup Rukun*. Jakarta: PT. Balai Pustaka (Persero).
Mabit

**Mabit** (basa Arab: **مبيت**; hartosna "ngendong" atawa "bermalam") nyaéta salah sahiji wajib haji dimana jamaah cicing sakedap atawa ngendong di dua tempat penting, nyaéta di **Muzdalifah** sarta **Mina**. Mabit mangrupikeun *persiapan rohani* sarta fisik sateuacan jamaah ngerjakeun ritual malédog jumrah sarta tahallul.

Dina ngerjakeunana, Rasulullah saw. parantos méré conto sangkan umatna nurutan sagala tata cara ibadahna, sakumaha dawuhanana:

"Candak ku aranjeun tina conto manasik haji sim kuring (Rasulullah SAW), sabab sim kuring teu terang naha sim kuring bakal haji deui saatos taun ieu."
— **Hadits Riwayat Muslim no. 1297**

## Ma'na Filosofis sarta Ruh Mabit 
Mabit sanés ngan saukur kulem di tempat negrak, nanging miboga ma'na ngeunaan katenangan sarta kakuatan zikir di handapeun langit Allah.

### Muzdalifah: Tempat Ngadeukeutkeun Diri 
Di Muzdalifah, jamaah mabit saatos lungsur ti Arafah. Muzdalifah asalna tina kecap *izdilaf* anu hartosna "ngadeukeutkeun diri". Di dieu, manusa diajar ngeunaan **Katenangan** (Thuma'ninah) dina kaayaan poékna peuting. Di dieu ogé jamaah ngumpulkeun batu-batu leutik pikeun malédog jumrah, anu ngalambangkeun yén pikeun merangan gogoda sétan, urang kedah gaduh persiapan batin anu asak.

### Mina: Tempat Pangharepan sarta Ukhuwah 
Mabit di Mina dilaksanakeun dina poé-poé Tasyrik. Mina hartosna "pangharepan". Mabit di dieu ngajarkeun urang ngeunaan **Ukhuwah** (duduluran), sabab jutaan manusa ti rupa-rupa nagara kumpul dina kaayaan anu sarua, ngarasakeun kabungah sarta kacapé anu sarua pikeun miharep karidhaan Allah.

## Katangtuan Mabit 
* Mabit di Muzdalifah: Dilaksanakeun saatos Magrib dina kaping 9 Zulhijjah. Jamaah cicing di dieu sahenteuna dugi ka ngaliwat tengah peuting sateuacan nuju ka Mina.
* Mabit di Mina: Dilaksanakeun dina peuting-peuting poé Tasyrik (kaping 11, 12, sarta 13 Zulhijjah). Jamaah kedah aya di wewengkon Mina sahenteuna satengah peuting leuwih pikeun sahna wajib haji.

## Rujukan
Tawaf Wada'

**Tawaf Wada**' (basa Arab: **طواف الوداع**; hartosna "tawaf perpisahan") nyaéta tawaf anu dipigawé ku jamaah haji salaku ritual pamungkas sateuacan maranéhna ninggalkeun kota suci Makkah pikeun mulang ka nagara asalna. Tawaf ieu hukumna wajib pikeun sakumna jamaah haji, iwal pikeun awéwé anu nuju udur (haid/nifas).

## Ma'na Filosofis sarta Ruh Tawaf Wada' 
Tawaf Wada' sanés ngan saukur ritual muteran Ka'bah tujuh kali, nanging miboga ma'na spiritual anu kalintang jero ngeunaan cinta sarta kasatiaan.

### Simbol Kasatiaan sarta Kasono 
Tawaf Wada' mangrupikeun perlambang tina rasa beurat haté saurang hamba nalika kedah papisah sareng Baitullah. Ieu mangrupikeun momen di mana jamaah nandeskeun deui janji sarta **Kasatiaan** dirina ka Allah SWT. Sanajan sacara fisik raga ninggalkeun Makkah, nanging haténa tetep kabeungkeut ku rasa kasono pikeun salawasna mulang deui ka jalan anu dipikaridho ku Gusti.

### Titik Mimitina Manusa Anyar 
Perpisahan ieu mangrupikeun titik mimitina pikeun jamaah nerapkeun hasil atikan rohani salila ibadah haji dina kahuripan sapopoé. Upami nalika tawaf urang muteran Ka'bah, saatos mulang ka lembur, urang diharepkeun tiasa ngajantenkeun paréntah Allah salaku "puseur orbit" dina unggal léngkah kahuripan. Tawaf Wada' nyaéta simbol **Transformasi** tina ibadah ritual janten ibadah sosial.

### Pangharepan pikeun Ditampi 
Nalika ngerjakeun Tawaf Wada', jamaah biasana ngadu'a kalayan pinuh ku kakhusyuan sarta sakapeung dibarengan ku cimata, ménta sangkan sakabéh amal ibadahna ditampi sarta dipasihan kasempetan pikeun tiasa mulang deui ka tempat suci ieu dina kaayaan anu langkung saé.

## Katangtuan Tawaf Wada' 
* Dilaksanakeun saloba tujuh kali puteran sabudeureun Ka'bah.
* Teu aya ritual Sa'i saatos Tawaf Wada'.
* Saatos ngerjakeun Tawaf Wada', jamaah dipiharep langsung ninggalkeun Makkah sarta teu meunang lila-lila deui cicing di kota Makkah iwal ti pikeun urusan perjalanan mulang.

## Rujukan
Mina

**Mina** (basa Arab: **منى**, *Minā*) nyaéta hiji lebak anu perenahna kurang leuwih 5 kilométer di wétaneun kota Makkah, Arab Saudi. Mina kawentar ku sebutan "Kota Ténda" sabab di dieu aya ratusan rébu ténda anu disadiakeun pikeun jamaah Haji ngendong (mabit) salila poé-poé Tasyrik.

Wewengkon ieu janten saksi tina dua ritual penting dina ibadah haji, nyaéta mabit sarta melempar Jumrah.

## Sajarah sarta Ma'na Filosofis 
Mina miboga ajén sajarah anu kalintang luhung, utamana patali jeung kulawarga Nabi Ibrahim as.

### Lebak Pangharepan 
Kecap "Mina" asalna tina kecap basa Arab anu hartosna "pangharepan" (*al-muna*). Hal ieu patali jeung sajarah nalika Nabi Ibrahim as. gaduh pangharepan sarta kateguhan haté nalika nampi paréntah Allah. Di ieu lebak ogé, Nabi Ibrahim diuji ku némbongna sétan anu ngagoda anjeunna sangkan ngabolaykeun paréntah Allah, anu teras dipaléngpéng ku anjeungna.

### Kota Ténda: Simbol Kahijian 
Mina mangrupikeun tempat kumpulna jutaan manusa dina hiji wewengkon anu sarua. Di dieu, taya bédana antara nu beunghar jeung nu miskin, sabab sadayana cicing dina ténda-ténda anu sarupa. Ieu mangrupikeun simbol **Ukhuwah Islamiyah** (persaudaraan) anu nyata, dimana umat Islam ti sakuliah dunya silih kenal sarta silih tulungan.

## Tempat Penting di Mina 
* **Jambatan Jamarat**: Tempat dimana aya tilu tihang jumrah (Ula, Wusta, sarta Aqabah) pikeun ritual melempar batu.
* **Masjid Al-Khaif**: Masjid anu perenahna di suku pasir di Mina, dimana numutkeun sajarah, loba nabi anu kungsi salat di dieu.
* **Ténda Anti Seuneu**: Ribuan ténda modern anu dirancang husus sangkan aman tina bahaya kahuruan pikeun kanyamanan jamaah haji.

## Peristiwa Penting 
Di Mina, para pamingpin Ansar ti Madinah kungsi ngayakeun sumpah satia ka Rasulullah saw. anu disebut '''Bai'at Aqabah'''. Peristiwa ieu mangrupikeun titik balik anu kacida pentingna dina sajarah dakwah Islam sateuacan peristiwa Hijrah.

## Rujukan
Sumur Zamzam

**Zamzam** (basa Arab: **زمزم**) nyaéta hiji sumur anu perenahna di jero wewengkon Masjidilharam, Makkah, Arab Saudi, tepatna di palebah wétaneun Ka'bah. Cai tina ieu sumur dianggap suci ku umat Islam sarta miboga loba kautamaan sarta berkah.

Sumur ieu mangrupikeun salah sahiji sumber cai pangkolotna di dunya anu terus ngocor sarta henteu kungsi saat salila rébuan taun, sanajan dicandak ku jutaan jamaah haji sarta umrah unggal taun.

## Sajarah sarta Mu'jizat 
Sajarah sumur Zamzam raket patalina jeung carita Nabi Ibrahim as., Siti Hajar, sarta Nabi Ismail as.

### Pitulung Allah pikeun Siti Hajar 
Nalika Nabi Ibrahim as. ninggalkeun Siti Hajar sarta Ismail anu masih orok di lebak Makkah anu garing, Ismail ceurik kahausan. Siti Hajar lulumpatan tujuh kali antara pasir Sofa sarta Marwah (anu ayeuna janten ritual Sa'i) milari cai. Nalika Siti Hajar nuju usaha, Allah ngutus Malaikat Jibril pikeun ngali taneuh ku sukuna (atanapi jangjangna), mangka kaluar cai anu ngocor kacida lobana. Siti Hajar teras ngabendung éta cai bari ngucap, *"Zam-zam, zam-zam!"* anu hartosna "ngumpul, ngumpul!"

### Kautamaan Cai Zamzam 
Dina tradisi Islam, cai Zamzam miboga ajén spiritual anu luhur. Rasulullah saw. kantos ngadawuh yén cai Zamzam téh gumantung kana niat jalma anu nginumuna (''Ma'u zamzama lima syuriba lahu''). Upami diinum kalayan niat hoyong cageur, mangka Allah bakal nyageurkeun; upami diinum pikeun ngaleungitkeun rasa lapar, mangka Allah bakal nyékhkeunana.

## Kandungan sarta Kaunikan 
Sacara ilmiah, cai Zamzam miboga kandungan mineral anu béda ti cai biasa.
* **Henteu aya lumut**: Sumur Zamzam teu kungsi ditumbuhan ku lumut atawa mikroba sanésna anu biasana aya dina sumur biasa.
* **Mineral luhur**: Cai ieu ngandung kalsium sarta magnésium anu luhur, anu méré éfék nyegerkeun sarta nguatkeun awak.
* **Teu kungsi saat**: Sanajan pompa modern nyedot cai dina debit anu kacida gedéna pikeun kabutuhan jamaah, beungeut cai dina sumur ieu tetep stabil.

## Rujukan
Sofa sarta Marwah

**Sofa sarta Marwah** (basa Arab: **الصفا والمروة**, *aṣ-Ṣafā wa-l-Marwah*) nyaéta dua pasir leutik anu perenahna di jero Masjidilharam di Makkah, Arab Saudi. Kadua pasir ieu miboga peran anu kacida pentingna dina ibadah Haji sarta Umrah, nyaéta salaku tempat dilaksanakeunana ritual Sa'i.

## Dasar tina Al-Qur'an 
Kautamaan Sofa sarta Marwah sacara éksplisit parantos disebatkeun ku Allah SWT dina Al-Qur'an salaku simbol tina kaagungan-Na:

"Saéstuna Sofa jeung Marwah téh sabagian tina syiar-syiar (tanda-tanda kakuasaan) Allah. Maka sing saha anu ngalaksanakeun ibadah haji ka Baitullah atawa umrah, mangka taya dosa pikeun manéhna ngerjakeun sa'i antara duanana..." (QS. Al-Baqarah: 158)

## Sajarah sarta Filosofi 
Sajarah Sofa sarta Marwah dimimitian tina kisah Siti Hajar, garwa Nabi Ibrahim as., nalika ditinggalkeun di lebak Makkah anu garing babarengan jeung putrana, Ismail as., anu masih orok.

### Ikhtiar Siti Hajar 
Nalika Ismail ceurik kahausan sarta cai susuna tos saat, Siti Hajar lulumpatan ti pasir Sofa ka pasir Marwah dugi ka tujuh kali pikeun milari cai atanapi kafilah anu ngaliwat. Ieu mangrupikeun simbol tina **Ikhtiar** manusa anu taya kacapé. Allah SWT muliakeun ieu kajadian ku cara ngajantenkeunana salaku rukun ibadah, sangkan umat manusa salawasna émut yén pitulung Allah bakal sumping saatos urang usaha satékah polah.

## Ibadah: Ritual Sa'i 
Di ieu tempat, jamaah ngerjakeun ritual Sa'i, nyaéta leumpang (sarta lulumpatan leutik) ti Sofa ka Marwah sarta sabalikna.
* Urutan: Dimimitian ti Sofa sarta dipungkas di Marwah.
* Jumlah: Tujuh kali (ti Sofa ka Marwah diétang sakali, ti Marwah ka Sofa diétang sakali).
* Hadis: Rasulullah saw. ngadawuh: *"Mimitian ku anjeun naon anu dimimitian ku Allah (Sofa)."* (HR. Muslim no. 1218).

## Transformasi: Baheula vs Ayeuna 
Tampilan Sofa sarta Marwah parantos robah pisan saluyu sareng pamekaran zaman:
* Zaman Baheula: Sofa sarta Marwah téh pasir taringgul di luar Masjidilharam. Jamaah kedah leumpang di luhur keusik sarta batu dina hawa anu panas.
* Zaman Ayeuna: Sofa sarta Marwah parantos aya di jero gedong anu agréng (Mas'a) sarta nyambung sareng Masjidilharam. Jalurna parantos nganggo lanté marmer anu tiis, dilengkepan ku AC, sarta jalur husus pikeun korsi roda. Sanajan kitu, sésa-sésa pasir Sofa sarta Marwah tetep dijaga sarta katingal tumpukan batuna salaku ciri aslina.

## Rujukan
Arafah

**Arafah** (basa Arab: **عرفات**, *‘Arafāt*) nyaéta hiji padang pasir anu legana kurang leuwih 18 km² sarta perenahna sakitar 21 km di wétaneun kota Makkah, Arab Saudi. Arafah mangrupikeun tempat anu paling krusial dina ibadah Haji, sabab di dieu sakumna jamaah haji wajib ngerjakeun ritual Wukuf dina kaping 9 Dzulhijjah.

## Etimologi sarta Sajarah 
Kecap **Arafah** asalna tina akar kecap basa Arab *‘arafa* (عرف) anu hartosna "nganyahokeun" atanapi "mikawanoh".

### Sajarah Adam sarta Hawa 
Numutkeun riwayat, Arafah nyaéta tempat patepangna (ta'aruf) Nabi Adam as. sarta Siti Hawa saatos diturunkeun ti sawarga sarta papisah mangpuluh-puluh taun di bumi. Aranjeunna patepang di hiji pasir leutik di Arafah anu ayeuna disebut Jabal Rahmah (Pasir Kasih Sayang).

### Pangajaran ti Malaikat Jibril 
Aya ogé pamadegan yén nami ieu patali jeung nalika Malaikat Jibril ngajarkeun manasik haji ka Nabi Ibrahim as. Dina unggal léngkahna, Jibril naros, *A’arafta?* (Naha anjeun geus ngarti/nyaho?), sarta Nabi Ibrahim ngajawab, *Araftu* (Kuring geus nyaho).

## Kaayaan Geografis sarta Cuaca 
* Legana: Sakitar 17,9 dugi ka 18 km². Wewengkonna diwatesan ku tanda-tanda husus (tihang konéng) salaku panyiri wates suci.
* Bentang Alam: mangrupikeun dataran anu dikurilingan ku pasir-pasir taringgul.
* Cuaca: Arafah kawentar ku hawana anu kacida panasna, utamana dina usum panas, dimana suhu bisa ngahontal 45°C dugi ka 50°C. Pikeun kanyamanan jamaah, pamaréntah Arab Saudi parantos masang jutaan semprotan cai (misting fans) sarta AC di ténda-ténda modern.

## Filosofi Arafah dina Haji 
Arafah mangrupikeun simbol tina Padang Mahsyar, nyaéta tempat kumpulna sakabéh umat manusa saatos dihudangkeun deui (kiamat).
* Kasaruaan Derajat: Di Arafah, jutaan manusa nganggo pakéan anu sarua (Ihram), teu aya bédana antara nu beunghar jeung nu miskin.
* Ma'rifatullah: Wukuf di Arafah hartosna manusa keur "mikawanoh" jati dirina sarta mikawanoh Gustina. Ieu mangrupikeun momen *kontemplasi* diri (muhasabah) anu kacida jero.

"Arafah nyaéta tempat pikeun nyuprih pangarti (kasadaran). Naha anjeun bener-bener kagémbang pikeun neuleuman hakekat diri anjeun sarta hakekat Pangéran anjeun di dieu? Ibadah tanpa pangarti nyaéta lolong, sarta pangarti tanpa ibadah nyaéta lumpuh. Di **Arafah**, anjeun keur ngeusian sanjata jiwa anjeun ku elmu sarta kasadaran sateuacan anjeun lebet kana medan juang anu saéstuna."
— Disarikeun tina *Makna Haji* (2014) ku Dr. Ali Syariati.

## Amalan di Arafah 
Dina poé Arafah, jamaah disunnahkeun ngerjakeun:
# Dikir sarta Doa: Ieu mangrupikeun inti wukuf. Rasulullah saw. ngadawuh yén pangalusna doa nyaéta doa dina poé Arafah.
# Salat Jama' sarta Qasar: Ngerjakeun salat Luhur sarta Ashar dina waktu Luhur.
# Ngadangukeun Hutbah Arafah: Hutbah anu eusina pépéling sarta arahan spiritual.

## Dalil Shahih 

الْحَجُّ عَرَفَةُ
"Haji téh nyaéta (wukuf di) Arafah."
— **HR. Tirmidzi no. 889**

## Rujukan
Talbiyah

**Talbiyah** nyaéta kalimah zikir anu diucapkeun ku jamaah Haji atanapi Umrah salaku jawaban kana uleman Allah SWT. Talbiyah mangrupikeun syiar utama dina ibadah haji anu nandeskeun tauhid sarta pamasrahan diri anu sagemblengna.

## Téks Arab sarta Tarjamah 
Ieu di handap nyaéta lafaz Talbiyah anu saluyu sareng sunnah Rasulullah saw.:

لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ
''Labbaykallāhumma labbayk, labbayka lā syarīka laka labbayk, innal-ḥamda wan-ni'mata laka wal-mulk, lā syarīka lak.''

**Tarjamah Basa Sunda:**
"Sim kuring sumping nyumponan uleman Anjeun, ya Allah, sim kuring sumping. Sim kuring sumping, teu aya sekutu pikeun Anjeun, sim kuring sumping. Saéstuna sagala puji, kanikmatan, sarta karajaan téh kagungan Anjeun, teu aya sekutu pikeun Anjeun."

## Waktu sarta Tempat Maca 
Talbiyah mimiti dibaca saatos jamaah niat sarta maké kaén Ihram di Miqat.
* Haji: Dibaca terus-terusan dugi ka ngalungkeun Jumrah Aqabah dina kaping 10 Zulhijjah.
* Umrah: Dibaca dugi ka sateuacan ngamimitian Tawaf.
* Adab: Pikeun lalaki disunnahkeun sora anu tarik (jahar), sedengkeun pikeun awéwé cukup ku sora anu laun anu kadéngé ku dirina sorangan.

## Sajarah Talbiyah 
Sajarah Talbiyah patali jeung paréntah Allah ka Nabi Ibrahim as. saatos réngsé ngawangun Ka'bah. Allah ngadawuh: "Jeung uar-uarkeun ka manusa pikeun ngerjakeun haji..." (QS. Al-Hajj: 27). Nalika Nabi Ibrahim nanya kumaha sorana bisa nepi ka sakuliah dunya, Allah ngajamin yén Anjeunna nu bakal nyampékeunana. Jiwa-jiwa manusa anu ngajawab harita, nyaéta jiwa-jiwa anu ayeuna maca Talbiyah nalika haji.

## Makna Filosofis (Ali Syariati) 
Dina buku **Makna Haji**, Dr. Ali Syariati ngajelaskeun yén Talbiyah téh nyaéta "Kontrak Kabébasan":
# Jawaban (Labbayk): Kecap "Labbayk" sacara harfiah hartosna "Kuring sumping deui sarta deui". Ieu mangrupikeun jawaban kana uleman kabébasan. Manusa ninggalkeun sagala rupa di lemburna pikeun nyumponan panyaur nu Maha Suci.
# Nampik Sekutu (Laa Syarika Laka): Ieu mangrupikeun deklarasi perang ngalawan "berhala-berhala" modern. Nalika urang nyebat "teu aya sekutu", urang nuju niat yén jabatan, harta, sarta égo urang moal deui dijadikeun Gusti sajaba Allah.
# Pamasrahan Total: Talbiyah nyaéta sora "mayit" anu hirup deui. Kalayan maké kaén bodas (ihram), jamaah siga nu keur ngomong: "Kuring geus ninggalkeun dunya kuring, ayeuna kuring milik Anjeun sagemblengna."

"Nalika anjeun ngucapkeun **Talbiyah**, naha anjeun bener-bener sadar saha anu nuju disanghareupan? Maca 'Labbayk' tanpa pangaweruh (ma'rifat) sarta tanpa rasa ajrih (khauf) ngan saukur bakal janten sora kosong anu hiliwir kawas angin. Talbiyah anu saenyana nyaéta sora jiwa anu pasrah, anu ngarasa hina di payuneun Anjeunna, sarta anu sumpah moal deui malik kana kamusyrikan dunya."
— Disarikeun tina *Makna Haji* (2014) ku Dr. Ali Syariati.

## Rujukan
Patilasan Prabu Siliwangi Majaléngka

jmpl|Patilasan Prabu Siliwangi
**Patilasan Prabu Siliwangi Majalengka** nyaeta salah sahiji cagar budaya anu aya di Desa Pajajar, Kecamatan Rajagaluh, Kabupaten Majalengka, Jawa Barat.

## Sajarah 
Di belah kaler gunung Ciremai, diwangun leuweung jeung pondok pikeun tetirah jeung tempat tapa brata sarta tawasulan kanggo Prabu Siliwangi.Dina sabudeureun patilasan, aya dua sumber cai nyaeta Sanghyang Talaga Pancuran dan Sanghyang Talaga Emas. Aya oge situ nyaeta Situ Cikahuripan jeung Situ Cipadung.

Prabu Siliwangi mindeng kana patapaan pikeun neangan wangsit di Sanghyang Widhi.

Pancuran Talaga Emas sok dipake ku masarakat anu boga hajat pikeun wasilah ku sabab dianggap mawa berkah.

## Prabu Siliwangi 
Prabu Siliwangi atawa Prabu Dewataprana Sri Baduga Maharaja nyaeta pamingpin Kerajaan Pajajaran ti taun 1482 nepi ka taun 1521.

Dumasar kana carita anu aya di masarakat, konon Prabu Siliwangi ngaleungit di tempat ieu sawaktos anjeunna keur tapa.

## Rujukan
Situs Pangindelan Emas

jmpl|323x323px|Kaayaan Situs Pangindelan Emas dina taun 2026
**Situs Pangindelan Emas** atawa disebut **Pengindelan Emas** mangrupa salah sahiji situs paninggalan mangsa Kasultanan Banten anu geus resmi ditetepkeun jadi cagar budaya di wewengkon Banten Lama. Perenahna aya di kampung Sukadiri, Kasunyatan, Kasemen, Kota Sérang, Banten, pas pisan ayana di tengah pasawahan warga. Situs Pangindelan Emas téh panyaring cai pamungkas ti Walungan Cibanten saentas ngaliwatan Pangindelan Abang jeung Pangindelan Putih. Cai beresih hasil panyaringan dialirkeun ka Keraton Surosowan sarta ka sababaraha titik di kota pikeun kabutuhan cai sapopé. Kayaanana ayeuna ngan nyésakeun satengah wangunan kalayan hateup nu geus ancur, sanajan sésa saluran cai tinu bata nu masih aya. Wangunan bata anu wangunna pasagi panjang ieu téh mangrupa salah sahiji karya Lucas Cardeel.

## Rujukan
Tartib

**Tartib** (basa Arab: **ترتيب**, *tartīb*) sacara basa hartosna "méréskeun", "ngéntép", atawa "roés". Dina kontéks Ibadah, tartib nyaéta migawé hiji amal kalayan luyu sareng urutan anu parantos ditangtukeun ku syaréat, henteu meunang dipandeurikeun anu sakuduna diheulakeun, kitu ogé sabalikna.

## Kontéks Basa sarta Ma'na Umum 
Dina Basa Sunda sarta basa Indonésia, kecap tartib mindeng dihartoskeun salaku kaayaan anu rapih, disiplin, sarta luyu sareng aturan. Tartib mangrupikeun lawan tina kecap *acak* (balatak). Dina kahuripan sapopoé, tartib dilarapkeun dina rupa-rupa widang sapertos administrasi, tata kota, dugi ka étika paripolah.

## Tartib dina Ibadah 
Dina hukum Islam (Fikih), tartib mangrupikeun rukun dina sababaraha ibadah utama:
* **Dina Wudu**: Ngumbah anggota wudu kedah luyu sareng urutanana (beungeut, leungeun, sirah, suku).
* **Dina Salat**: Dimimitian ku niat sarta takbiratul ihram, dipungkas ku salam.
* **Dina Haji sarta Umrah**: Tartib mangrupikeun rukun anu ngabeungkeut rukun lianna. Ibadah haji kedah dimimitian ku Ihram, Wukuf, Tawaf, Sa'i, dugi ka Tahallul kalayan urutan anu bener.

## Filosofi Tartib 
Tartib miboga ma'na spiritual sarta filosofis anu kacida jero pikeun kahuripan manusa:

### Simbol Kasaimbangan (Mizan) 
Tartib ngajarkeun yén alam dunya sarta sagala eusina diciptakeun ku Allah SWT kalayan aya urutanana. Panonpoé, bulan, sarta béntang gerak kalayan tartib (disiplin). Nalika manusa hirup kalayan tartib, anjeunna nuju nyaimbangkeun dirina sareng hukum alam (sunnatullah).

### Prioritas sarta Adab 
Tartib ngajarkeun manusa ngeunaan skala prioritas. Manusa diajar pikeun ngahargaan prosés, yén moal aya hasil (Tahallul) upami teu aya usaha (Sa'i) sarta niat (Ihram). Ieu mangrupikeun atikan adab sangkan manusa henteu hayang "potong kompas" atawa gagabah dina ngahontal tujuan.

### Disiplin Rohani 
Ku ayana rukun tartib, ibadah sanés ngan saukur gerak fisik, nanging latihan mental pikeun taat ka aturan. Ieu ngawangun karakter mukmin anu disiplin, taliti, sarta miboga tata krama dina kahuripan sosial.

## Rujukan
Jumrah Ula

**Jumrah Ula** (Basa Arab: الجمرة الأولى) nyaéta pilar munggaranna anu dibalédog ku jamaah haji salaku bagian tina ritual malédog jumrah di Mina. Ritual ieu dilaksanakeun dina dinten-dinten *Tasyrik* saatos asup waktos Duhur.

## Dasar Hukum sarta Ayat Al-Qur'an 
Paréntah pikeun ngalaksanakeun ritual di dinten-dinten Tasyrik, kalebet malédog Jumrah Ula, parantos ditetepkeun dina Al-Qur'an. Allah SWT ngandika:

**وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ**
*"Sarta kudu dzikir ka Allah dina poé nu geus ditangtukeun (poé Tasyrik)..."* (Surat Al-Baqarah: 203).

Dina ayat ieu, malédog jumrah kaasup kana salah sahiji bentuk dzikir ka Allah. Rasulullah SAW ogé nandeskeun yén malédog jumrah téh pikeun nanjeurkeun dzikir ka Allah SWT.

## Tata Cara sarta Katangtuan 
Dina prak-prakanana, jamaah kedah nuturkeun aturan anu parantos dicontoan ku Rasulullah SAW.

Saatos bérés malédogkeun 7 krikil di Jumrah Ula, jamaah disunnahkeun pikeun eureun sakedap, teras nyanghareup ka Kiblat, sarta ngadu'a kalayan lami. Ku cara malédogkeun *krikil*, jamaah haji nyatakeun tekadna pikeun miceun sipat-sipat jahat, sarakah saperti raja Namrud, sarta ngajauhan gogoda dunya.

## Rujukan
Jumrah Wustha

**Jumrah Wustha** (Basa Arab: الجمرة الوسطى) nyaéta pilar kadua atawa pilar tengah anu dibalédog ku jamaah haji dina ritual malédog jumrah di Mina. Sacara basa, *Wustha* hartosna "pertengahan" atanapi "tengah". Ritual ieu dilaksanakeun saatos jamaah bérés ngalémpar Jumrah Ula sarta sateuacan nuju ka Jumrah Aqabah.

## Dasar Hukum sarta Ayat Al-Qur'an 
Malédog Jumrah Wustha mangrupikeun bagian tina paréntah ngalakukeun dzikir dina dinten-dinten anu parantos ditangtukeun. Allah SWT ngandika dina Al-Qur'an:

**وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ**
*"Sarta kudu dzikir ka Allah dina poé nu geus ditangtukeun (poé Tasyrik)..."* (Surat Al-Baqarah: 203).

Rasulullah SAW maparin conto yén unggal pilar jumrah, kalebet Jumrah Wustha, kedah dibalédog salaku bagian tina kasampurnaan ibadah haji.

## Tata Cara Ibadah 
Dina ngalaksanakeunana, jamaah haji kedah merhatoskeun sababaraha katangtuan dumasar kana sunnah Nabi:

# **Runtuyan:** Malédog Jumrah Wustha ngan sah upami dilakukeun saatos malédog Jumrah Ula. Ieu ritual ngajarkeun urang sangkan tetep waspada sarta ulah galider tina sagala rupa gogoda nafsu hususna égo/asa aing kawas korun.

## Rujukan
Jumrah Aqabah

**Jumrah Aqabah** (Basa Arab: جمرة العقبة) atanapi sering disebut ogé **Jumrah Kubra** (jumrah ageung) nyaéta pilar katilu sarta pangahirna dina ritual malédog jumrah di Mina. Jumrah ieu perenahna pangcaketna ka arah kota Mekah dibandingkeun sareng dua jumrah sanésna. Dina dinten Idul Adha (10 Dzulhijjah), ngan Jumrah Aqabah anu wajib dibalédog salaku tanda mimiti prosés Tahallul.

## Dasar Hukum sarta Ayat Al-Qur'an 
Ritual malédog Jumrah Aqabah mangrupikeun bagian tina paréntah pikeun nyampurnakeun ibadah haji sarta meresihan diri. Allah SWT ngandika dina Al-Qur'an:

**ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ**
''"Tuluy kudu maranéhna merésihan kokotor (tahallul)... sarta kudu tawaf maranéhna di Baitul Atiq (Ka'bah)."'' (Surat Al-Hajj: 29).

Malédog jumrah ieu mangrupikeun sunnah anu dicontoan ku Rasulullah SAW nalika anjeunna nuju ngaréngsékeun runtuyan ibadah haji.

## Tata Cara Ibadah 
Dina ngalaksanakeunana, aya sababaraha hal penting anu kedah diperhatoskeun ku jamaah haji:

# **Waktos Utama:** Dina tanggal 10 Dzulhijjah, waktos anu paling utama nyaéta saatos sumirat panonpoé (Dhuha) dugi ka lingsir panonpoé. Pilar ieu janten simbol tekad manusa pikeun miceun sagala sipat goréng hususna sipat pamrih (lain karna Allh) saperti riwayatna Bal'an sarta mutuskeun tali hubungan sareng gogoda jahat saatos ngalangkungan puncak ibadah di Arafah. Saatos ritual ieu réngsé dina tanggal 10 Dzulhijjah, jamaah kénging ngalaksanakeun Tahallul awal.

## Rujukan
Situs Pangindelan Abang

jmpl|396x396px|Kaayaan Situs Pangindelan Abang dina taun 2026
**Situs Pangindelan** **Abang** atawa disebut **Pengindelan** **Abang** mangrupa salah sahiji situs paninggalan mangsa kejayaan Kasultanan Banten nu geus resmi ditetepkeun jadi cagar budaya di wewengkon Banten Lama dina taun 16 Juni 1998. Lokasina aya di Jln. Tasikardi Banten Lama, Pamengkang, Kec. Kramatwatu, Kabupaten Serang, Banten, anu perenahna aya di tengah pasawahan warga sarta kurang leuwih 300 méter di kiduleun situs Pengindelan Putih. Situs Pangindelan Abang téh panyaring cai pangmimitina atawa nu munggaran. Cai ti Walungan Cibanten téh mimitina dialirkeun ka Pangindelan Abang, tuluy ngalir ka Pangindelan Putih, sarta anu pamungkas disaring deui di situs Pangindelan Emas. Cai beresih hasil panyaringan dialirkeun ka Keraton Surosowan sarta ka sababaraha titik di kota pikeun kabutuhan cai sapopé. Ayeuna wangunan Pangindelan Abang masih kénéh nangtung kalayan struktur anu weuteuh, ti mimiti hateup nepi ka bagian pidingna. Tapi kitu, kaayaan fisikna némbongkeun tanda-tanda turunna kualitas, nu diciri ku tumuwuhna lukut sarta piding jeung hateupna nu ngahideung. Wangunan bata anu wangunna pasagi panjang ieu téh mangrupa salah sahiji karya Hendrik Lucasz Cardeel.

## Referensi
Masjid Pangéran Kejaksan

jmpl|305x305px|Tajug Agung Pangeran Kejaksan atawa Masjid Pangéran Kejaksan
**Masjid Pangeran Kejaksan**, anu ogé sok disebut **Tajug Agung Pangeran Kejaksan**, mangrupa salasahiji masjid pangkolotna anu boga ajén sajarah di Kota Cirebon. Masjid ieu diperkirakeun geus diadegkeun kira-kira taun 1480 Masehi. Nepi ka ayeuna, masjid kasebut geus ditetepkeun minangka situs cagar budaya, kaayaanana masih dirumat kalayan hadé, sarta terus dipaké minangka pusat kagiatan kaagamaan ku masarakat sabudeureunana.

## Sajarah 
Dumasar kana katerangan dina papan informasi anu dipasang di hareupeun wangunan, Tajug Agung Pangeran Kejaksan diperkirakeun geus ngadeg ti taun 1479–1480 Masehi, nepi ka umurna ayeuna geus leuwih ti lima abad. Sanajan kaasup wangunan anu kacida heubeulna, wangunan asli tajugna kénéh katingali pageuh tur ajeg. Tihang-tihang pangrojong utama anu diwangun dina abad ka-15 ku Pangéran Kejaksan masih kénéh nangtung sarta nepi ka ayeuna tetep dipaké minangka struktur utama wangunan.

Salain unsur arsitéktur kai éta, dina bagian témbok lawang asup tajug ogé katingali hiasan mangrupa piring-piring keramik anu masih kénéh napel. Ieu hal nuduhkeun ciri has wangunan kaagamaan baheula di wewengkon Cirebon sarta nambahan ajén sajarah jeung ajén sénina.

## Référénsi
Situs Pengindelan Putih

jmpl
**Situs Pengindelan Putih** nyaéta salah saiji cagar budaya anu aya di kota Serang, Provinsi Banten peninggalan ti Kasultanan Banten anu miboga fungsi salaku instalasi saringan cai ti Sungai Cibanten pikeun peryogi dina lingkungan Keraton Kasultanan Banten, sarta pikeun masarakat dina sabudeureun Keraton. 

## Sajarah 
Ada tilu pengindélan dumasar kana proses penyaringan cai ti Sungai Cibanten nyaéta situs pengindelan abang, situs pengindélan putih, jeung situs pengindelan emas. Katilu pengindelan eta dijieun ku Héndrik Lukasz Cardeel.

## Prosés penyaringan cai 
Wangunan situs pengindélan putih dijieun ti batu bata segi opat, aya lengkungan di bagian hateup, aya hiji panto di belah kalér, sarta aya lobang lingkaran dina dua sisi anu sabalikna. Pengindélan éta tiasa nampung cai nepi ka 56,7-100,24 m³.

Téhnologi penyaringan cai mangrupa gabungan ti kaarifan lokal eung budaya Tiongkok sarta Walanda, tiasa ditempo ti wangunan sarta sistem irigasi jeung saluran cai anu ngahubungkeun waduk jeung istana. Cai kiruh ti situ Tasikardi disaring heula, mimiti ti situs pengindelan abang, teras ka situs pengindelan putih, jeung nu terakhir dina situs pengindelan emas. 

## Rujukan
Ageman Yunani Kuno

jmpl|326x326px|Kuil Zéus
**Ageman Yunani Kuno** ngawengku rupa-rupa kapercayaan jeung ritual anu dipraktékkeun di Yunani kuno, boh dina wangun agama umum anu dianut ku masarakat loba, boh dina wangun kultus-kultus husus. Rupa-rupa éta cukup béda nepi ka bisa disebut minangka agama-agama atawa kultus-kultus Yunani, sanajan sabenerna miboga loba kasarnaan.

Pangaruh agama Yunani teu ngan ukur di wewengkon Yunani wungkul, tapi sumebar ka rupa-rupa daérah séjén. Bangsa Yunani nyembah sababaraha déwa jeung déwi utama saperti Zéus, Poséidon, Hadés, Apollo, Artémis, Afrodit, Arés, Dionisos, Héfaistos, Athéna, Hérmes, Demeter, Héstia, jeung Héra.

Sanajan kitu, aliran filsafat saperti Stoikisme jeung sababaraha wangun Platonisme ngagunakeun basa jeung pamahaman anu nunjukkeun kana konsép hiji déwa anu luhur jeung transenden.

Kota-kota di Yunani sok nyembah déwa anu sarua, tapi dibéré julukan husus anu nyaluyukeun jeung kaayaan atawa tradisi lokal. Prakték kaagamaan Yunani ogé sumebar ka basisir Ionia di Asia Kecil, ka Yunani Gedé (Sisilia jeung Italia kidul), sarta ka koloni-koloni Yunani di Méditérania Kulon, contona di Massalia.

Ageman Yunani ogé kapangaruhan ku kapercayaan jeung kultus bangsa Etruska, anu saterusna ngabentuk loba unsur dina Ageman Romawi Kuno.

## Réprésentasi dewa-dewi 
Citra déwa ngalaman kamekaran tina lambang anu basajan jadi wangun manusa anu idéal. Dina mangsa awal, déwa sok digambarkeun ngaliwatan simbol-simbol tangtu atawa dina wangun anu kaku jeung can katingali alami. Sapanjang waktu, para seniman Yunani mimiti ngagambarkeun Zeus, Athena, Apollo, jeung déwa-déwi séjénna dina wangun manusa anu miboga proporsi awak anu saimbang, harmonis, sarta éksprési anu agung.

Kamekaran ieu ngagambarkeun robahna cara pandang masarakat kana hal anu sifatna ilahi. Déwa-déwa henteu deui dianggap saukur minangka lambang kakuatan alam wungkul, tapi dipikaharti minangka pribadi anu miboga watak, carita mitologis, jeung ciri-ciri husus.

Dina ieu hal, seni miboga peran penting minangka médium pikeun ngajelaskeun jeung negeskeun idéntitas unggal déwa ngaliwatan atribut atawa lambang anu khas, saperti kilat anu jadi tanda Zeus atawa manuk hantu anu raket patalina jeung Athena.

## Référénsi
Karaton Surosowan

jmpl
**Karaton Surosowan**  nyaéta salah sahiji cagar budaya anu aya di kecamatan Kasemén, kawasan Banten Lama, kota Serang, Provinsi Banten dumasar kana Kaputusan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Nomor 139/M1998 jeung Keputusan Bupati Sérang Nomor 430/Kep 459-Huk/2006 anu diwangun dina masa pamarentahan Sultan Maulana Hasanuddin salaku sultan Banten kahiji. Karaton ieu baheulana puseur karajaan jeung istana sultan Banten. 

## Pangwangunan 
Karaton Surosowan diwangun dina taun 1526-1570 dina masa Sultan Maulana Hasanuddin. Sajarah pangwangunan karaton ieu aya patalina jeung wewengkon anu dibéré ku Sunan Gunung Jati ka putrana, Sultan Maulana Hasanudin.

Pangwangunan keraton ieu aya opat tahap. Kahiji, tembok diwangun ti batu batu bata dina sabudeureun karaton anu miboga tinggi nepi ka 100-125 meter. Kadua, pangwangnan témbok bagian jero nu miboga fungsi keur nahan témbakan sarupaning bénténg. Katilu, pangwangunan rohangan-rohangan dina sapanjang témbok belah kalér jeung tatambihan lantai pikeun ngahontal tembok panahan. Kaopat, aya parobahan dina panto gerbang belah kalér jeung belah wétan.

## Sajarah 
Dina masa pamarentahan Sultan Ageng Tirtayasa taun 1680, karaton surosowan tos sababaraha kali ngalaman karuksakan ku sabab paséa jeung Sultan Haji. Saanggeus Sultan Haji jantén diangkat ku VOC, anjeunna ngalereskeun wawangunan karaton dina taun 1672-1687 ku sabab dibantosan ku urang Walanda nyaéta Hendrik Laurenzns Cardeel. Ku sabab Cardeel miboga jasa dina pamugaran karaton, anjeunna dibere gelar Pangéran Wiraguna.

Dina taun 1808, karaton ieu diruksak deui ku sabab aya sengkéta antara Walanda anu dipingpin ku Daéndels jeung sultan Banten dina zaman eta. Pangrusakan keraton nepi ka taun 1832.

## Rujukan
Pabrik Tenun Prujakan

jmpl|356x356px|Pabrik Tenun Prujakan (Fabriek Tenoen), Cirebon
**Pabrik Tenun Prujakan (Fabriek Tenoen)** mangrupa hiji wangunan pabrik industri tékstil anu miboga ajén sajarah, perenahna di Jl. Parujakan No. 22, Pekalangan, Kecamatan Pekalipan, Kota Cirebon, Jawa Kulon. Ieu pabrik jadi salah sahiji bukti penting kamekaran industri tékstil di basisir kalér Pulo Jawa dina mangsa kolonial Hindia Walanda, hususna dina widang pertenunan jeung produksi lawon.

Wangunan Pabrik Tenun Prujakan kaasup kana kategori wangunan cagar budaya ku pamaréntah Kota Cirebon.

## Sajarah 
Numutkeun kana surat kabar *De Locomotief* édisi 10 Agustus 1938, pabrik tenun éta diadegkeun dina taun 1926 ku Pak Shamsoedin, saurang nonoman asal Palembang anu dipikawanoh énergik, rajin digawé, sarta miboga tekad anu kuat. Dina awal ngadegna, usaha ieu ngan maké dua alat tenun leungeun kalayan hasil produksi sakitar hiji nepi ka dua sarung sapoé. Dina mangsa harita, skala usahana can bisa disebut kagiatan manufaktur.

Sapuluh taun ti harita, usaha éta ngalaman kamekaran anu pesat. Salian ti ayana di Prujakan, Pak Shamsoedin ogé miboga pabrik di Geraksan, Kali Tandjoen, jeung Beber anu aya di luar wewengkon Kota Cirebon. Sacara gembleng, kapasitas produksina ngahontal 500 alat tenun leungeun jeung 101 alat tenun mesin, kalayan jumlah pagawé sakitar 1.000 urang, boh lalaki boh awéwé. Hasil produksina ngawengku lawon tenun, sarung, lawon sutra, jeung lawon poplin.

## Référénsi
Sumur Katandan Mbah Kuwu Sangkan Cirebon

jmpl|347x347px|Sumur Ketandan
**Sumur Katandan Mbah Kuwu Sangkan Cirebon** atawa **Sumur Ketandan** lain saukur sumber cai, tapi mangrupa hiji situs anu miboga ajén simbolik jeung kultural. Ieu sumur dipandang minangka sumur karamat lantaran ngagambarkeun papaduan antara carita sajarah, sistem kapercayaan, jeung tradisi masarakat Cirebon, hiji wewengkon di Jawa Kulon, Indonésia. Ieu sumur perenahna di kompléks Karaton Kasepuhan; sacara géografis, lokasina aya di wewengkon anu padeukeut langsung jeung Alun-alun Karaton Kasepuhan.

Lingkungan sabudeureun Sumur Ketandan dipikawanoh tiis jeung asri, katandaan ku ayana tangkal caringin anu diperkirakeun geus umurna puluhan taun. Dina kapercayaan masarakat satempat, ieu sumur dianggap karamat sarta dipercaya miboga kamampuhan pikeun nétralkeun pangaruh sihir ogé mantuan nyageurkeun sababaraha panyakit tangtu.

Sumur ieu miboga jero sakitar opat méter kalayan diaméter kurang leuwih hiji méter sarta wangunna pasagi. Nepi ka ayeuna, sumur éta dilaporkeun teu kungsi ngalaman kakeringan.

Dina kontéks éta, Sumur Ketandan dipaké ku Pangéran Cakrabuana pikeun kaperluan ngolah hasil tangkapan laut, saperti nyieun tarasi, ogé minangka tempat nyimpen jala sanggeus nangkep lauk rebon di laut Cirebon. Dina mangsa harita, lokasi sumur ieu kawilang deukeut jeung garis basisir, sarua halna jeung Masjid Pejlagrahan anu ogé mangrupakeun tinggalan Pangéran Cakrabuana.

## Référénsi
Kapolisian Séktor Ciruas

jmpl
**Kapolisian Séktor Ciruas** nyaéta kantor polisi anu kaasup salah sahiji cagar budaya nu aya di Jalan Raya Sérang-Jakarta Km 8, Kecamatan Ciruas, Kabupaten Sérang, provinsi Banten. Kantor polisi ieu kaasup wangunan zaman kolonial Walanda anu miboga gaya indis.

## Wawangunan 
Aya dua wangunan di Kapolisian Séktor Ciruas nyaéta wangunan di belah kulon jeung wangunan di belah wetan. Nu aya di belah kulon dimangpaatkeun pikeun puseur palayanan kapolisian. Fasad kadua wangunan eta nyanghareup ka arah kalér atawa ka jalan raya.

## Rujukan
Alpabét Yunani

jmpl|336x336px|Alpabét Yunani Modéren
**Alpabét Yunani** (dina basa Yunani Kuno disebut *Hellenikó alphábetos* sarta dina basa Yunani modéren disebut *Ellinikó alfávito*) mangrupa sistem aksara anu diwangun ku 24 hurup. Aksara ieu geus dipaké pikeun nulis basa Yunani ti ahir abad ka-9 SM atawa awal abad ka-8 SM.

Alpabét Yunani dipikawanoh minangka alfabét pangkolotna anu masih kénéh dipaké sacara terus-terusan nepi ka ayeuna. Salian ti dipaké pikeun nulis, hurup-hurup Yunani ogé geus dipaké pikeun ngagambarkeun angka Yunani ti saprak abad ka-2 SM.

## Sajarah 
Dina mangsa Peradaban Mikenai (abad ka-16 nepi ka abad ka-12 SM), sistem aksara anu dipaké pikeun nulis wangun pangkolotna basa Yunani nyaéta Linéar B. Aksara ieu pamungkas kapanggih dina abad ka-13 SM sarta teu boga hubungan langsung jeung Alpabét Yunani. Sanggeus éta, Yunani asup kana mangsa anu disebut Zaman Kegelapan Yunani, nyaéta mangsa anu kirang pisan bukti tulisanana.

Dina ahir abad ka-9 SM atawa awal abad ka-8 SM, bangsa Yunani mimiti ngagunakeun abjad turunan tina Abjad Fénisia anu biasa dipaké pikeun nulis basa-basa Semit Kulon. Maranéhna nyebutna *Phoinikeia grammata* (“hurup-hurup Fénisia”). Tapi, abjad Fénisia dasarna ngan ngawakilan sora konsonan. Nalika dipaké pikeun basa Yunani, sababaraha hurup konsonan dialihkeun fungsina jadi lambang vokal. Ku kituna, sistem aksara Yunani jadi alpabét pangheubeulna anu écés ngabédakeun antara vokal jeung konsonan.

Bangsa Yunani mula-mula nyerep sakabéh 22 hurup Fénisia. Lima hurup dirobah pikeun ngawakilan vokal atawa semivokal: yod (/j/) jeung waw (/w/) dipaké pikeun bunyi [i] (Ι, iota) jeung [u] (Υ, upsilon). Alef (/ʔ/) dijadikeun lambang bunyi [a] (Α, alfa). ʿAyin (/ʕ/) dirobah jadi lambang [o] (Ο, omikron), sarta he (/h/) jadi lambang [e] (Ε, epsilon). Wangun ganda waw ogé dipaké minangka konsonan [w] (Ϝ, digama).

Hurup Fénisia het (/ħ/) diserep béda-béda ku dialék Yunani: dina sawatara dialek jadi lambang bunyi /h/ (Η, heta), sedengkeun dina dialek anu teu miboga bunyi éta, hurupna jadi vokal panjang /ɛː/ (Η, eta). Saterusna, diciptakeun deui hurup vokal pikeun bunyi panjang /ɔː/ (Ω, omega), anu henteu langsung asal tina hurup Fénisia.

Salian ti éta, basa Yunani ngenalkeun tilu hurup konsonan anyar pikeun bunyi napas (aspiratif) jeung gugus konsonan: Φ (phi) pikeun /pʰ/, Χ (khi) pikeun /kʰ/, sarta Ψ (psi) pikeun /ps/. Dina varian alpabét Yunani Kuno bagian kulon, Χ dipaké pikeun bunyi /ks/ (anu tuluy jadi asal hurup X dina alpabét Latin), sedengkeun Ψ dipaké pikeun bunyi /kʰ/.

## Hurup 
Tabél di handap nembongkeun hurup-hurup dina Alpabét Yunani jeung wangunna lamun dijadikeun hurup Romawi. Salian ti éta, tabel éta ogé nyayogikeun wangun hurup Fénisia anu jadi asal-usul unggal hurup Yunani. Cara ngucapkeunana dijelaskeun maké Alpabét Fonétis Internasional (IPA).

Perlu dipikanyaho yén cara ngucapkeun klasik anu dicantumkeun di handap ngarujuk kana dialék Attika dina ahir abad ka-5 SM nepi ka awal abad ka-4 SM. Mangsa éta lumangsung saméméh Periode Helenistik anu sumebar sanggeus ékspansi Aleksander Agung, anu ngapopulérkeun basa Yunani Koine.

## Baca ogé 
* Angka Yunani

## Référénsi
Bénténg Speelwijk

jmpl
**Bénténg Speelwijk** nyaéta wangunan zaman Walanda anu diwangun dina abad ka-17, ayeuna kaasup salah sahiji cagar budaya anu aya di kota Sérang, provinsi Banten. Dina zaman éta, aya dua bénténg nu diwangun di Jakarta jeung Banten salaku bagian tina usaha Walanda pikeun ngendalikeun jeung ngajaga kakawasaan di Indonésia nyaéta bénténg Speelwijk jeung bénténg Batavia.

Bénténg teras dipugar deui dina taun 1685 jeung 1731. Gaya arsitékturna ngagabungkeun gaya Éropa sareng unsur lokal. Sanajan benteng teu pati badag, posisi bentengna strategis sarta éféktif dina ngawas cai sabudeureun.

Ngaran Bénténg Speelwijk dicokot tina ngaran gubernur jenderal dina waktos  éta, Cornelis Speelman. Bénténg diwangun di basisir kalér Jawa minangka pertahanan jeung ngalawan serangan musuh. Dina zaman éta, Walanda teh musuh Portugis jeung Inggris.

## Kaayaan kiwari 
Bénténg Speelwijk ayeuna geus janten sisa-sisa ruruntuhan, geus dibongkar jeung sababaraha bagean malah geus rata jeung taneuh. Wewengkon bénténg anu lega ayeuna parantos dirobih janten lapangan maén bal anu gawangna tos dipasang sacara permanén, janten tempat kaulinan pikeun masarakat satempat.

Dina témbok luhur kaléreun panto gerbang, aya hiji munara pangawas anu kokoh. Di jero munara, aya liang salebarna hiji méter anu baheulana dipaké pikeun nyimpen meriam anu siap medal, munara ieu disebut bastion. Bastion ieu hiji-hijina liang sésana dina munara kiwari, yén sabenerna aya tilu bastion di munara.

## Rujukan
Situ Tasikardi

jmpl|405x405px|Situ Tasikardi dina taun 2026
**Situ Tasikardi** mangrupa situ jieunan nu perenahna di Désa Margasana, Kacamatan Kramatwatu, Kota Sérang, Provinsi Banten. Ieu situ mangrupa salasahiji cagar budaya titinggal ti mangsa pamarétahan Sultan Maulana Yusuf nu geus ditetepkeun sacara resmi dina taun 1998. Perenahna kurang leuwih 10 km ti puseur Kota Sérang, ngaran Tasikardi sorangan asalna tina basa Sunda Kuno nu hartina 'situ jieunan'. Dina mangsa ayeuna, situ tasikardi lain ngan ukur situs sajarah, tapi ogé dimangpaatkeun jadi tempat rékréasi masakarat sabudeureunana. 

## Sajarah 
Situ Tasikardi diwangun dina mangsa pamaréntahan Sultan Maulana Yusuf (1570-1580 M), salaku tempat panyimpangan sultan jeung kulawargana. Situ ieu mangrupa karya arsiték urang Walanda nyaéta Hendrik Lucas Cardeel, nu miboga fungsi salaku nampung cai ti Walungan Cibanten pikeun ngairian sawah, sarta jadi sumber cair beresih pikeun karaton jeung masarakat sabudeureunana. Cai ti Tasikardi dialirkeun ka Karaton Surosowan ngagunakeun pipa tina taneuh liat anu diaméterna 2,40 méter. Saacan digunakeun, cai téh disaring heula sacara husus ngaliwatan tilu tahapan panyaringan, nyaéta situs Pangindelan Abang, situs Pengindelan Putih, sarta situs Pangindelan Emas. 

Di tengah situ aya hiji pulo ngaranna Pulo Kaputrén, anu baheukana dipaké pikeun tempat tafakur (nyepi) ku ibuna Sultan. Di éta pulo, masih kénéh aya wangunan titinggal jaman Kasultanan Banten, saperti balong paranti nampung cai, pendopo jeung kamar mandi. Ngan, lila-lila fungsi ieu situ téh robah. Nu asalna saukur tempat ulin kulawarga Sultan, ayeuna mah Situ Tasikardi geus jadi tempat rékréasi pikeun masarakat umum. Lian ti éta, dina taun 1706 ieu situ ogé kungsi jadi tempat keur narima tamu ti Walanda, nyaéta Cornellis de Bruin.

## Rujukan
Gedong Juang 45 Kota Sérang

kiri|jmpl|298x298px|Gedong Juang 45 Kota Sérang, anu kiwari dipaké perpustakaan
**Gedong Juang 45 Kota Sérang** anu diperkirakeun diwangun sakitar taun 1808 mangrupa wangunan cagar budaya tinggalan mangsa kolonial Walanda. Dina awalna, ieu gedung dipaké minangka tangsi militér atawa markas pikeun ngarojong kaamanan wewengkon karésidénan. Gedong ieu perenahna di Jalan Ki Masjong No. 12, Kotabaru, Kecamatan Serang, Kota Sérang, Banten.

Ayeuna, fungsina geus robah jadi puseur literasi, tempat nyimpen arsip perjuangan, sarta dokuméntasi sajarah para tokoh Banten. Salian ti éta, gedung ieu ogé dimangpaatkeun pikeun muterkeun vidéo dokuménter ngeunaan sajarah Kota Serang.

Sanajan kitu, ajén sajarah jeung arsitékturna ngadorong Pamaréntah Kota Serang pikeun ngalestarikeunana. Dina 8 Januari 2010, gedong ieu sacara resmi ditetepkeun minangka wangunan cagar budaya dumasar kana tinimbangan ajén sajarah, arsitéktur, jeung sosial-budaya anu dipimilikna.

## Référénsi
Gedong Nagara Cirebon

jmpl|389x389px|Gedong Nagara Cirebon dina taun 2026
**Gedong Nagara Cirebon** mangrupa salah sahiji wangunan titinggal mangsa kolonial Walanda nu aya di Kota Cirebon, perenahna di Kalurahan Kesenden, Kacamatan Kejaksan. Ieu gedong diwangun dina taun 1865 nalika mangsa pamaréntahan Albert Wilhem Kinder De Camurecq. Baheula ngaran ieu wangunan téh Gedong Karésidénan anu fungsina salaku imah dines pikeun résidén Cirebon. Luyu jeung parobahan jaman, fungsi Gedong Nagara Cirebon téh sababaraha kali alih fungsi. Nepi ka ayeuna, ieu gedong sering dipaké pikeun tempat pertemuan, acara seni budaya, sarta salah sahiji tujuan wisata sajarah anu utama di Kota Cirebon.

## Sajarah 
Gedong Nagara Cirebon dioperasikeun jadi imah dines résidén Cirebon dina taun 1865 nepi ka taun 1974. Tuluy fungsi ieu wangunan téh kacatet sababaraha kali robah atawa alih fungsi nepi ka ayeuna. Ti mimiti taun 1999 nepi ka 2018, ieu gedong dipaké pikeun Kantor Badan Koordinasi Pemerintahan dan Pembangunan (BKPP) Wilayah III Cirebon. Sanggeus kagiatan kantor éta dieureunkeun dina ahir taun 2018, wangunan ieu dimekarkeun jadi *Creative Center* Cirebon. Ayeuna wangunnana dipaké pikeun rupa-rupa kagiatan acara seni budaya jeung objék wisata édukasi. Fungsi wangunan ieu teh luyu jeung statusna salaku wangunan cagar budaya Kota Cirebon anu geus diresmikeun saprak taun 2001.

## Rujukan
Tugu Kamerdékaan Cirebon

**Tugu** **Kamerdékaan Cirebon** atawa disebut **Tugu Kejaksan Cirebon** mangrupa hiji wangunan anu bentukna siga patlot, jangkungna kurang leuwih 3 méter. Ieu tugu perenahna di parapatan Jalan Siliwangi, Kacamatan Kejaksan, Kota Cirebon, Jawa Kulon. Sajaba jadi salah sahiji cagar budaya anu aya di Kota Cirebon, ieu tugu téh mangrupa bukti sajarah (situs fisik) tempat dibacakeunnana téks proklamasi kamerdékaan di wewengkon Cirebon. 
jmpl|441x441px|Tugu Kamerdékaan Cirebon dina taun 2026

## Sajarah 
Dina tanggal 15 Agustus 1945 di alun-alun Kejaksan anu ayeuna perenahna di aréa Tugu Kamerdékaan atawa Tugu Kejaksan téh jadi lokasi tempat dibacakeunana téks proklamasi kamerdékaan. Peristiwa proklamasi nu dibacakeun ku dr Soedarsono (Kepala Rumah Sakit Kesambi nu ayeuna jadi RSUD Gunung Jati) téh sabenerna miheulaan proklamasi nasional nu diayakeun di Jakarta dina tanggal 17 Agustus 1945. Kasang tukang ayana proklamasi di Cirebon dipicu ku kabar éléhna Jepang ka Sekutu tina siaran Radio BBC London dina tanggal 14 Agustus 1945. Ieu informasi téh ngajurung Sutan Sjahrir pikeun méré paréntah ka kelompok pamuda di daérah sangkan sagancangna mroklamirkeun kamerdékaan, lantaran harita aya béda sawangan jeung golongan Soekarno-Hatta di Jakarta ngeunaan iraha waktuna proklamasi nasional. Kulantaran informasi ngeunaan diundurna rencana proklamasi di Jakarta teu nepi ka wewengkon Cirebon, dina tanggal 15 Agustus 1945 dr. Soedarsono tetep macakeun téks proklamasi di hareupeun 100 nepi ka 150 urang.

## Rujukan