Panah

[jmpl|Wangun modérn, tina fiberglass jeung kai, jujutan bahan [bahan gondéwa]]
**Panah **nyaéta pakarang anggang nu sistemna ngawengku pakakas paluncur (gondéwa) jeung proyéktil (jamparing).
Pamakéan gondéwa jeung jamparing biasana ajang moro jeung pangperangan, malah dina pangperangan mah nyangkaruk dina sajarah karekam sarta ilahar di sakumna budaya. Ari papanahan mah mangrupa seni, latihan sarta kaparigelan dina ngagunakeun gondéwa mangsa ngabelesatkeun jamparing., ari jalma nu purah manah disebutna **pamanah**.

Ari nu sok nyieun gondéwa disebut **tukang gondéwa**, mun nu sok nyieun jamparing disebut **tukang jamparing**, mun nu mroduksi ruruhit tungtung jamparing disebut **tukang ngaruruhitan**.

## Pedaran 
Gondéwa mangrupa gagang panjang nu élastis kawas rancatan anu dicangreudan ku tali di pada tungtungna kalawan nyambung. Nalika tali gondéwa dibetot ka tukang, puhu gondéwa milu melendoy, nendeun énérgi élastis. Jamparing nu mangrupa proyéktil panjang mibanda cécépét di puhuna nu distabilkeun ku ruruhit ditungtungna, tuluy diposisikeun ku cara neundeun puhuna nu aya cécépétan téh kana tali gondéwa. Tali nu dikaitan ku jamparing téh dibetot ka tukang tuluy dileupaskeun, élastisitas tungtung pada tungtung gondéwa ngarobah énérgi poténsial nu kateundeun jadi énérgi kinétik, nu saterusna ditransmisikeun liwat tali gondéwa kana jamparing, nu ngabelesatkeun jamparing kalawan gancang pisan.

Panah téh pakarang perang nu penting di sabagian loba paradaban mangsa sajarah kuna. Saprak périodeu modérn awal, ieu panah téh arang langka kapanggih lantaran kasilih ku pakarang seuneu nu loba dipaké dina pangperangan. Kiwari, gondéwa jeung jamparing utamana mah dipaké pikeun kaperluan moro jeung olahraga papanahan.

## Sajarah 
[jmpl|[Scythians nodongkeun gondéwa, Panticapeum (Kertch modérn), abad ka-4 SM.]]
Bijilna panah téh kira-kira ti jaman paléolitik luhur nepi ka jaman mésolitikum. Di lokasi Nataruk di Turkana County, Kénya, sempalan obsidian kapanggih aya dina jero tangkorak jeung dina di jero rongga toraks rorongkong lianna, kajudi geus dipaké jamparing nu tungtungna diruruhitan batu minangka pakarang mangsa harita. Dina période glasial pamungkas katompérnakeun, pamakéan gondéwa kasampak geus sumebar ka sakuliah buana nu didumuk, kaasup lebahan kulon, iwal Australi.

## Cutatan 
*  CS1 maint: Extra text (link)
* 
* 
* 
* 
* 

## Rujukan 
## Bacaan salajengna 
* Gad Rausing, "Ruku", Universitas Lund Acta Archaéologica Lundensia Serie di 8° No 6, 1967
* *Tradisional Bowyers Alkitab Volume 1*. 1992 Lyons Pencet. 1-58574-085-3
* *Tradisional Bowyers Alkitab Volume 2*. 1992 Lyons Pencet. 1-58574-086-1
* *Tradisional Bowyers Alkitab Jilid 3*. 1994 Lyons Pencet. 1-58574-087-X
* *Tradisional Bowyers Alkitab Volume 4*. 2008 Lyons Pencet. 978-0-9645741-6-8
* U. Stodiek/H. Paulsen, "Mit dem Pfeil, dem Bogen..." Techniken der steinzeitlichen Jagd. (Oldenburg 1996).
* Abu, David, "Bows of the World". Nu Lyons Press, 2002. 1-58574-478-6.
* Comstock, Paul. "Nu Ngagulung Lengket"

## Tutumbu luar 
* The Asian Traditional Archery Research Network 
* Simon Archery Collection From The Manchester muséum, The University of Manchester
* An Approach to the Study of Ancient Archery using Mathematical Modeling