Uyah (kimia)

[thumb|Guruntul uyah nu digedékeun gambarna ([halite/sodium chloride)]]
Dina kimia, istilah **uyah** (, ) dipaké pikeun sanyawa ionik nu diwangun ku kation nu muatanana positif jeung anion nu muatanana négatif, antukna ngahasilkeun sanyawa nu muatanana nétral. Ion-ion ieu sipatna bisa anorganik (Cl-) bisa ogé organik (CH3-COO-), bisa monoatomik (F-) bisa ogé ion poliatomik (SO42-).

Leyuran uyah na cai disebut éléktrolit, nu bisa ngalirkeun listrik.

Ion Zwitter mangrupa uyah nu ngandung hiji puseur anionik jeung hiji puseur kationik sakaligus dina molekulna, contona nyaéta asam amino, rupa-rupa métabolit, péptida, jeung protéin.

Campuran rupa-rupa ion na leyuran kawas dina sitoplasma sél, getih, urin, jeung cai mineral biasana teu ngabentuk uyah nu tangtu mun nguap caina, antukna kandungan uyahna disebutkeun dina wujud ion-ionna.

## Témbongan 
### Konsisténsi 
Uyah biasana kristal padet nu mibanda titik lééh luhur. Tapi, aya ogé uyah nu cair dina hawa biasa, ilahar disebut cairan ionik. Uyah anorganik biasana mibanda kateuasan jeung komprésibilitas nu handap, sarupa jeung uyah méja.

### Warna 
Uyah bisa boga kelir herang jeung transparan (natrium klorida), *opaque* (titanium dioksida), bisa ogé métalik (beusi disulfida).

Uyah mibanda rupa-rupa kelir, malah sadayana gé aya, misalna konéng (natrium kromat), oranyeu (natrium dikromat), beureum (raksa sulfida), *bungur ngora* (kobalt diklorida héksahidrat), bulao/biru (tambaga sulfat péntahidrat, beusi héksasianoférat),
héjo (nikel oksida), teu warnaan (magnésium sulfat), bodas (titanium dioksida), jeung hideung (mangan dioksida). lolobana mineral jeung pigmén anorganik, ogé pawarna (*dye*) organik sintétik mangrupa uyah.

### Rasa 
Uyah ogé bisa méré lima rasa dasar, misalna asim (natrium klorida), amis (lead diacetate), haseum (potassium bitartarat), pait (magnésium sulfat), jeung gurih (pécin/MSG).

### Bau 
Uyah murni mah euweuh bauan, sedengkeun uyah nu teu murni bisa nimbulkeun bau haseum (misalna asétat kawas asam asétat (cuka), sianida kawas hidrogén sianida (almond)) atawa haseum (misalna uyah amonium kawas amonia).

## Tata ngaran 
thumb|Rupa-rupa mineral uyah
thumb|Komposisi kimia uyah ti laut
Ngaran hiji uyah dimimitian ku ngaran kationna (misalna *natrium* atawa *amonium*) dituturkeun ku ngaran anionna (misalna *klorida* atawa *asétat*). Uyah mindeng ditunjukkeun ku ukur nyebutkeun ngaran kationna (misalna *uyah natrium* atawa *uyah amonium*) atawa ngaran anionna (misalna *klorida* atawa *asétat*).

Kation nu ilahar ngabentuk uyah, di antarana
* amonium NH4+
* kalsium Ca2+
* beusi Fe2+ and Fe3+
* magnésium Mg2+
* kalium K+
* piridinium C5H5NH+
* amonium kuaternér NR4+
* natrium Na+

Anion nu ilahar ngabentuk uyah (katut ngaran asam indungna dina jero kurung), di antarana
* asétat CH3-COO- (asam asétat)
* karbonat CO32- (asam karbonat)
* klorida Cl- (asam hidroklorat)
* sitrat HO-C(COO-)(CH2-COO-)2 (asam sitrat)
* sianida C≡N- (hidrogén sianida)
* hidroksida OH- (cai)
* nitrat NO3- (asam nitrat)
* nitrit NO2- (asam nitrit)
* oksida O2- (cai)
* fosfat PO43- (asam fosfat)
* sulfat SO42- (asam sulfat)

## Formasi 
Uyah dihasilkeun tina réaksi kimia antara
* basa jeung asam, misalna NH3 + HCl → NH4Cl
* logam jeung asam, misalna Mg + H2SO4 → MgSO4 + H2

Uyah bisa ogé dihasilkeun nalika rupa-rupa leyuran uyah dicampurkeun, antukna ion-ionna ngagabung ngabentuk uyah anyar nu teu leyur jeung ngendap.

## Rujukan 
* *Salt*, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 29 Juli 2005.
* Kurlansky, Mark (2002). *Salt: A World History*. Walker Publishing Company. ISBN 0142001619

## Tempo ogé 
* Uyah asam
* Éléktrolit
* Beungkeut ionik
* Natron
* Natrium
* Uyah dapur
* Ion Zwitter
* Salinitas