Karajaan Sriwijaya

**Sriwijaya** (atawa disebut ogé **Srivijaya**; Thai: ศรีวิชัย atawa "Ṣ̄rī wichạy") nyaéta salah sahiji kamaharakaan maritim anu kungsi ngadeg di pulo Sumatera jeung loba méré pangaruh di Nusantara kalawan wewengkon kakawasaanna ti Kamboja, Thailand Kidul, Semenanjung Malaya, Sumatera, Jawa, jeung basisir Kalimantan. Dina basa Sansekerta, *sri* artina "gurilap" atawa "burinyay", jeung *wijaya* artina "menang" atawa "kajayaan", Salajengna prasasti nu pangkolotna ngeunaan Sriwijaya ogé dina abad ka-7, nyaéta Prasasti Kedukan Bukit di Palembang, taun 682. Mundurna pangaruh Sriwijaya ka wewengkon handapna dimimitian ku sabab sababaraha perang 

Sanggeus runtag, karajaan ieu dipohokeun jeung éksisténsina dipikanyaho liwat publikasi taun 1918 ti ahli sajarah Perancis Géorge Cœdés ti ''École française d'Extrême-Orient''.

## Catetan sajarah 
Euweuh catetan leuwih jero ngeunaan Sriwijaya dina sajarah Indonesia; Ingetan nu kapopohokeun diwangun deui ku sarjana asing. euweuh urang Indonesia modérn anu nguping ngeunaan Sriwijaya nepi taun 1920-an, nalika sarjana Perancis Géorge Cœdés ngawanohkeun pamanggihna dina koran basa Walanda jeung basa Indonesia. Coedés ngebrehkeun yén referensi Tiongkok ka "San-fo-ts'i", sateuacanna dibaca "Sribhoja", sarta sababaraha prasasti dina basa Malayu Kuna ngarujuk ka kaisar nu sarua.

Sriwijaya jadi perlambang kaagungan Sumatera awal, jeung karajaan badag Nusantara iwal Majapahit di Jawa Wétan. Dina abad ka-20, dua karajaan éta jadi referensi ku kaom nasionalis pikeun nunjukkeun yén Indonésia mangrupa hiji nagara sateuacan Hindia Walanda. anu sateuacanna oé geus boga sawangan yén puseur karajaan Sriwijaya aya di kawasan Candi Muara Takus (provinsi Riau kiwari), kalawan asumsi nunjuk ka lalampahan dina catetan I Tsing, sarta hal ieu bisa ogé dikaitkeun jeung warta ngeunaan diadegkeunna candi nu disembahkeun ku raja Sriwijaya (*Se li chu la wu ni fu ma tian hwa* atawa Sri Cudamaniwarmadewa) taun 1003 ka kaisar Cina anu dingaranan *cheng tien wan shou* (Candi Bungsu, salah sahiji bagéan candi nu ayana di Muara Takus). Namung nu pasti dina mangsa kakawasaan Rajendra Chola I, dumasar prasasti Tanjore, Sriwijaya puseur dayeuhna di *Kadaram* (Kedah kiwari).

Karajaan Sriwijaya loba dipangaruhan ku budaya India, mimitina ku budaya Hindu salajengna diturut ku agama Buddha. Raja-raja Sriwijaya ngawasaan kapuloan Melayu ngaliwatan niaga jeung naklukeun ti abad ka-7 nepi abad ka-9, sacara langsung ngilu ngembangkeun basa Melayu sarta kabudayaanna di Nusantara.

".... loba raja jeung pamingpin anu aya di pulo-pulo di Laut Kidul percaya jeung ngajén Buddha, dihaté aranjeunna geus kapelak kahadéan. Di jero benteng dayeuh Sriwijaya dipinuhan leuwih ti 1000 biksu Buddha, anu diajar kalawan tekun jeung ngamalkeunna kalawan hadé...Lamun biarawan China hayang ka India keur diajar “Sabda”, leuwih hadé aranjeunna dumuk heula di dieu salila sataun atawa dua taun keur neuleuman élmuna sateuacan dilanjutkeun di India".— Gambaran Sriwijaya nurutkeun I Tsing. atawa sahenteuna kairut keur diajar Islam jeung kabudayaan Arab, nepi ka mungkin kahirupan sosial Sriwijaya nyaéta masarakat sosial anu di jerona aya masarakat Buddha jeung Muslim sakaligus. Kacatet sababaraha kali raja Sriwijaya ngirim surat ka khalifah Islam di Damaskus, Suriah. Dina salah sahiji naskah surat anu ditujukeun ka khalifah Umar bin Abdul Aziz (717-720) eusina paménta ka khalifah sangkan ngirimkeun da’i ka istana Sriwijaya.

## Budaya 
Dumasar sababaraha sumber sajarah, hiji masarakat anu kompleks jeung kosmopolitan anu dipangaruhan ku alam pikir Buddha Wajrayana digambarkeun mekar di puseur dayeuh Sriwijaya. Sababaraha prasasti Siddhayatra abad ka-7 saperti Prasasti Talang Tuwo ngagambarkeun ritual Buddha anu ngaberkatan kajadian pinuh berkah nyaéta peresmian Taman Sriketra, anugerah Maharaja Sriwijaya keur rahayatna. Prasasti Telaga Batu ngagambarkeun karumitan jeung tingkatan jabatan pajabat karajaan, iwal ti éta Prasasti Kota Kapur nyebutkeun kagagahan balatentara Sriwijaya di handap Jawa. Sakabéh prasasti éta ngagunakeun Basa Melayu Kuno, basa anu digunakeun ku Sriwijaya nyaéta leluhur Basa Melayu jeung Basa Indonesia modérn. Ti abad ka-7, basa Melayu Kuno geus digunakeun di Nusantara ditandaan kalawan kapanggihna sababaraha prasasti Sriwijaya jeung sababaraha prasasti basa Melayu Kuno di tempat séjén, saperti anu kapanggih di pulo Jawa. Hubungan dagang anu dilakukeun salaku bangsa Nusantara jadi wahana nyebarkeun basa Melayu, ku sabab basa ieu jadi alat komunikasi keur kaom padagang. Ti dinya, basa Melayu jadi *lingua franca* sarta digunakeun sacara luas ku loba panutur di kapuloan Nusantara.

Sanajan disebut mibanda kakuatan ekonomi jeung kaperkasaan militer, Sriwijaya ngan ninggalkeun saeutik patilasan purbakala di jajantung nagarana di Sumatera, béda jeung episode Sriwijaya di Jawa Tengah nalika kapamingpinan wangsa Syailendra anu loba ngawangun monumen badag; saperti Candi Kalasan, Candi Sewu, jeung Borobudur. Candi-candi Buddha anu asalna ti masa Sriwijaya di Sumatera di antarana Candi Muaro Jambi, Candi Muara Takus, jeung Biaro Bahal, tatapi teu saperti candi périodeu Jawa Tengah anu dijieun ti batu andesit, candi di Sumatera dijieun ti bata beureum.

Sababaraha arca sipatna Buddhisme, saperti sababaraha arca Buddha jeung Bodhisatva Awalokiteswara kapanggih di Bukit Seguntang, Palembang, Jambi, Bidor, Perak, jeung  Chaiya. Sakabéh arca-arca ieu nampilkeun kaagrengan jeung langgam nu sarua saperti "Seni Sriwijaya" atawa "Langgam/Gaya Sriwijaya" anu nembongkeun kamiripan ku langgam Amarawati India jeung langgam Syailendra Jawa (di abad ka-8 nepi abad ka-9).

## Paniagaan 
Di dunya paniagaan, Sriwijaya jadi pangatur padagangan ti India jeung Tiondkok, nyaéta ngawasaan selat Malaka jeung selat Sunda. Urang Arab nyatet yén Sriwijaya mibanda komoditas nu loba nyaéta kapur barus, kayu gaharu, cengkeh, pala, kapulaga, gading, emas sarta timah anu nyieun raja Sriwijaya sabeunghar raja-raja di India..

Dina mimiti abad ka-10, di antara runtagna dinasti Tang jeung naékna dinasti Song, padagangan jeung luar nagara cukup ramé, utamana Fujian, Karajaan Min jeung Karajaan Nan Han kalawan nagara beungharna Guangdong. Sriwijaya meunang kauntungan ti padagangan ieu.

Dina mangsa awal Karajaan Khmer mangrupa daérah jajahan Sriwijaya. Loba ahli sajarah ngaklaim yén Chaiya, di provinsi Surat Thani, Thailand Kidul, salaku puseur dayeuh karajaan éta, pangaruh Sriwijaya katempo dina wangunan pagoda Borom That anu gayana Sriwijaya. Nepi ka runtagna Sriwijaya, Chaiya kabagi jadi tilu dayeuh nyaéta (Mueang) Chaiya, Thatong (Kanchanadit), jeung Khirirat Nikhom.

Sriwijaya ogé deukeut jeung karajaan Pala di Benggala, dina prasasti Nalanda angkana 860 nyatet yén raja Balaputradewa ngadedikasikeun hiji biara ka Nalanda. Relasi jeung dinasti Chola ti kidul India ogé deukeut pisan, ti Prasasti Leiden disebatkeun yén raja Sriwijaya di *Kataha* Sri Mara-Vijayottunggawarman geus ngawangun hiji vihara anu dingaranan ku *Vihara Culamanivarmma*, namung jadi goréng sanggeus Rajendra Chola I naék tahta anu ngalakukeun serangan di abad ka-11. Tuluy hubungan ieu balik deui ka mangsa Kulothunga Chola I, di dinya raja Sriwijaya di Kadaram ngirimkeun utusan nu ménta dikaluarkeunna bagéan ti dinasti Chola, ti kronik Tiongkok nyebutkeun yén Kulothunga Chola I (*Ti-hua-ka-lo*) salaku raja San-fo-ts'i ngabantuan renovasi candi deukeut Kanton di taun 1079, dina mangsa dinasti Song candi ieu disebut ku ngaran *Tien Ching Kuan* jeung di mangsa dinasti Yuan disebut ku ngaran *Yuan Miau Kwan*.
[200px|right|thumb|Model kapal taun [800-an|800-an Masehi anu aya dina candi Borobudur]]
Dina catetan sajarah jeung bukti arkeologi, dina abad ka-9 Sriwijaya geus ngalakukeun kolonisasi di sakabeh karajaan-karajaan Asia Tenggara, antarana: Sumatera, Jawa, Semenanjung Malaya, Thailand, Kamboja, Vietnam, Dominasi di Selat Malaka jeung Selat Sunda, ngajadikeun Sriwijaya salaku pangawas rute padagangan rempah jeung padagangan lokal anu meunang bayaran ti unggal kapal anu ngaliwat. Sriwijaya ngaakumulasikeun kabeungharanna salaku palabuan jeung gudang padagangan anu ngalayanan pasar Tiongkok jeung India.

Sriwijaya ogé disebut boga peran ngaruntagkeun karajaan Medang di Jawa, dina prasasti Pucangan disebutkeunn salaku kajadian *Mahapralaya* nyaéta kajadian runtagna istana Medang di Jawa Timur, *Haji Wurawari* ti *Lwaram* anu kamungkinan mangrupa raja handapeun Sriwijaya, dina taun 1006 atawa 1016 nyerang jeung nyababkeun kabunuhna raja Medang pamungkas. Dharmawangsa Teguh. Hal ieu bisa dipatalikeun jeung ayana warta utusanna ''San-fo-ts'i* ka Cina taun 1028.

Namung dina mangsa ieu Sriwijaya dianggep geus jadi bagéan ti dinasti Chola, ti kronik Tiongkok nyebutkeun yén dina taun 1079 Kulothunga Chola I (*Ti-hua-ka-lo'') raja dinasti Chola disebut ogé salaku raja San-fo-ts'i, anu salajengna ngirimkeun utusan keur ngabantuan renovasi candi deukeut Kanton. Salajengna dina warta Cina anu judulna *Sung Hui Yao* disebutkeun yén karajaan San-fo-tsi dina taun 1082 masih ngirimkeun utusan dina mangsa Cina di handap pamaréntahan Kaisar Yuan Fong. Duta besar éta ogé nepikeun surat ti raja *Kien-pi* handapeun San-fo-tsi, anu mangrupa surat ti putri raja anu dipasrahkeun urusan nagara san-fo-tsi, sarta nyerahkeun 227 tahil perhiasan, rumbia, sarta 13 baju. Salajengna ogé ngirimkeun utusan di taun 1088. anu ditulis di taun 1178, *Chou-Ju-Kua* ngajelaskeun yén di kapuloan Asia Tenggara aya dua karajaan anu kacida kuat sarta beunghar, nyaéta San-fo-ts'i jeung Cho-po (Jawa). Di Jawa anjeunna manggihan yén rahayatna ngagem agama Buddha jeung Hindu, sedengkeun rahayat San-fo-ts'i ngagem Buddha, jeung boga 15 daerah handapan nyaéta; *Si-lan* (Kamboja), *Tan-ma-ling* (Tambralingga, Ligor, kidul Thailand), *Kia-lo-hi* (Grahi, Chaiya kiwari, kidul Thailand), *Ling-ya-si-kia* (Langkasuka), *Kilantan* (Kelantan), *Pong-fong* (Pahang), *Tong-ya-nong* (Terengganu), *Fo-lo-an* (muara sungai Dungun daerah Terengganu kiwari), ''Ji-lo-t'ing* (Cherating, pantai timur semenanjung malaya), *Ts'ien-mai* (Semawe, pantai timur semenanjung malaya), *Pa-t'a* (Sungai Paka, pantai timur Semenanjung Malaya), *Lan-wu-li* (Lamuri di Aceh), *Pa-lin-fong* (Palembang), *Kien-pi* (Jambi), jeung sabagéan *Sin-t'o* (Sunda).

*Kadātuan* bisa ngabogaan makna kawasan *datuk*, (*tanah rumah*) padumukan *bini hāji*, geus disimpen *emas* jeung hasil cukai (*drawy*) salaku kawasan anu kudu dijaga. Kadātuan ieu dilingkung ku *vanua*, anu bisa dianggep salaku kawasan kota ti Sriwijaya anu di jerona aya *vihara* keur tempat ibadah masarakatna. *Kadātuan* jeung *vanua* ieu mangrupa hiji kawasan inti keur Sriwijaya éta sorangan. Nurutkeun Johannes Gijsbertus de Casparis, *samaryyāda* mangrupa kawasan anu pagigir-gigir jeung *vanua*, anu kahubung jeung jalan husus (*samaryyāda-patha*) anu bisa boga maksud kawasan jero. Sedengkeun *mandala* mangrupa hiji kawasan otonom ti *bhūmi* anu aya dina pangaruh kakawasaan *kadātuan* Sriwijaya. Prasasti Telaga Batu loba nyebutkeun jabatan dina struktur pamaréntahan karajaan dina mangsa Sriwijaya.

## Hubungan jeung dinasti Sailendra 
Munculna hubungan antara Sriwijaya jeung Wangsa Sailendra dimimitian kusabab ngaran *Śailendravamśa* dina sababaraha prasasti di antarana dina prasasti Kalasan di pulo Jawa, prasasti Ligor di kidul Thailand, jeung prasasti Nalanda di India. Iwal ti éta dina prasasti Sojomerto kapendak ngaran *Dapunta Selendra*. Najan asal-usulna dinasti ieu masih jadi padungdengan nepi ka kiwari. Salajengna Moens nambahkeun kadatangan Dapunta Hyang ka Palembang, nyababkeun salah sahiji kulawarga dina dinasti ieu pindah ka Jawa. Iwal ti éta Poerbatjaraka nyawang yén ieu dinasti asalna ti Nusantara, dumasar Carita Parahiyangan salajengna dikaitkeun jeung sababaraha prasasti di Jawa anu basana Malayu Kuna di antarana Prasasti Sojomerto.

## Raja anu Maréntah 
Para Maharaja Sriwijaya 

## Warisan Sajarah 
Sanajan Srwijaya ngan nyésakeun saeutik titinggal arkéologi sarta dipohokeun ti émutan masarakat pangrojongna, papanggihan deui kamaharajaan bahari ieu ku Coedés di taun 1920-an geus ngabangkitkeun kasadaran yén hiji wangung persatuan politik raya, mangrupa kamaharajaan anu eusina gabungan karajaan-karajaan bahari, kungsi ngadep, tumuwuh, sarta jaya di mangsa bihari.

Warisan penting Sriwijaya nyaéta basana. Salila mangabad-abad kamekaran kakuatan ekonomi sarta kaperkasaan militérna, Sriwijaya boga peran badag ti nyebarna pamaké Basa Malayu Kuna di Nusantara. Sahenteuna di kawasan basisir. Basa ieu jadi basa gawé atawa basa anu fungsina salaku panghubung (*lingua franca*) digunakeun di sababaraha bandar jeung pasar kawasan Nusantara. Sumebarna basa Melayu Kuna ieu mungkin geus muka sarta méré jalan keur Basa Melayu salaku basa nasional Malaysia, jeung Basa Indonesia salaku basa “pemersatu” Indonesia kiwari.
 
Di sagigireun Majapahit, kaum nasionalis Indonesia ogé ngagungkeun Sriwijaya salaku sumber kabagjaan jeung bukti kajayaan mangsa bihari Indonesia. Kajayaan Sriwijaya geus jadi sumber kabagjaan nasinal sarta identitas daérah, hususna keur masarakat kota Palembang, provinsi Sumatera Selatan, kaagungan Sriwijaya geus jadi inspirasi seni budaya, saperti lagu jeung tarian tradisional Gending Sriwijaya. Hal anu sarua ogé lumaku ka masarakat kidul Thailand anu nyiptakeun tarian *Sevichai'' dumasar kana kaanggunan seni budaya Sriwijaya.

Di Indonesia, ngaran Sriwijaya geus digunakeun sarta diabadikeun salaku ngaran jalan di sababaraha kota, sarta ngaran ieu digunakeun ku Universitas Sriwijaya anu diadegkeun taun 1960 di Palembang. Kitu ogé Komando Daerah Militer II/Sriwijaya (unit komando militer), PT Pupuk Sriwijaya (Perusahaan Pupuk di Sumatera Selatan), Sriwijaya Post (Surat kabar harian di Palembang), Sriwijaya TV, Sriwijaya Air (maskapai penerbangan), Stadion Gelora Sriwijaya, jeung Sriwijaya Football Club (Klab sepak bola Palembang), sakabéh dingaranan kitu keur ngahormatan, ngamuliakeun, sarta ngarayakeun kamaharajaan Sriwijaya anu agung.

Gambar:KedukanBukit001.jpg|Prasasti Kedukan Bukit
Gambar:Prasasti Kota Kapur.jpg|Prasasti Kota Kapur
Gambar:Talang Tuo Inscription.jpg|Prasasti Talang Tuo
Gambar:Telaga Batu inscription.JPG|Prasasti Telaga Batu
Gambar:Southeast Asia trade route map XIIcentury.jpg|Peta Abad XII-XIII

## Catetan 
## Tumbu luar 
*  Kerajaan Sriwijaya di MelayuOnline.com 
*  Balai Arkeologi Palembang dan Sriwijaya Society 
*  Sejarah Melayu, Buddhist Empires
*  Śrīwijaya: A Centre of Learning?