Kota Bandung

**Kota Bandung** (Éjahan Basa Indonésia heubeul: *Bandoeng*) mangrupa ibukota propinsi Jawa Kulon, Indonésia. Aya di dataran luhur plateau 768 méter (*mean sea level*) di luhureun laut, di daérah kalér luhurna nyaéta ±1050 msl, di belah kidul luhurna nyaéta ±675 msl, ti kordinat 107° BW (Bujur Wétan) jeung 6° 55’ LK (Lintang Kidul), lega kota Bandung ± 16.767 héktar, dikurilingan ku pagunungan, mangrupa cekungan (*Bandung Basin*) sésa situ Bandung anu kawangun alatan bituna Gunung Sunda, jumlah pangeusina kurang leuwih 2.1 juta jiwa. Kabupatén Bandung mangrupa daérah "sub-urban" disagédéngeun Kota Bandung.

## Sajarah 
Taun 1488, wewengkon nu kiwari disebut Bandung téh mangrupa wewengkon kakawasaan karajaan Sunda-Pajajaran. Dina mangsa dijajah Walanda, pamaréntah kolonial Hindia-Walanda nyieun jalan pikeun nyambungkeun Batavia (kiwari Jakarta), Bogor, Cianjur, Bandung, Sumedang, jeung Cirebon. Hal ieu penting pikeun mekarna Kota Bandung. Malah pamaréntah jajahan geus ngarencanakeun yén wewengkon Bandung téh rék dijadikeun puseur pamaréntahan Hindia-Walanda, ngan teu jadi alatan kajadian Perang Dunya II. Can aya panalungtikan kumaha dijieuna kota Bandung. Nu jelas, kota ieu diwangun lain dumasar paréntah Daendels (gubernur jéndral Hindia-Walanda). Kota Bandung diwangun dumasar paréntah Bupati R.A.A. Wiranatakusumah II. Sanggeus Indonésia merdika, Bandung jadi ibukota propinsi Jawa Barat.

### Jaman kolonial Hindia Walanda 
Dina abad ka-17 jeung ka-18, VOC ngadegkeun hiji wewengkon perkebunan leutik di Bandung kusabab taneuhna subur. Jalan nu nyambungkeun ka Batavia (ayeuna Jakarta), Bogor, Cianjur, Bandung, Sumedang jeung Cirebon diwangun dina 1786. Dina taun 1809, Louis Napoleon, nu harita jadi pangawasa Walanda jeung jajahan-jajahanana, maréntahkeun Gubernur Hindia Walanda H.W. Daendels pikeun ngaronjatkeun sistem pertahanan pulo Jawa ngalawan ancaman Inggris. Daendels ngawangun jalan 1000 km nu ngahijikeun pesisir kulon jeung wétan Jawa. Kusabab bagian kalér Jawa Barat keur harita lolobana rawa, jalanna dialihkeun ngaliwatan Bandung. The Great Postweg (ayeuna Jalan Asia-Afrika) diadegkeun dina taun 1810.

Jalan Raya Pos boga pangaruh gedé lain ukur kana kamekaran Pulo Jawa tapi ogé kota-kota nu diliwatanana. Bandung salah sahiji contohna. Mimitina, Jalan Raya Pos jarakna 11 km kaléreun Krapyak, ibukota Kabupatén Bandung harita. Daendels maréntahkeun ka Bupati Bandung ka-6 R.A. Wiranatakusumah II (1794-1829) ngawangun ibukota anyar Bandung dina sabudeureun jalan eta.

Wiranatakusumah II tuluy milih lokasi di deukeut hiji mata air anu disebut Sumur Bandung, anu ayeuna jadi 'alun-alun. Sajalan jeung konsép tata ruang tradisional, Bupati R.A. Wiranatakusumah II jeung sajumlah rahayatna ngawangun istana, masjid agung, jeung pendopo ("*paviliun*") dina orientasi klasik. Pendopo nyanghareup ka gunung Tangkuban Parahu, dipercaya boga pangaruh mistis.

Bandung salaku ibukota kolonial kadua, tata kotana diwangun nurutkeun pola kota Batavia. Husus padumukan kolonial Walanda, diwangun di Bandung kalér anu dibagi jadi dua wewengkon, dipatok ti *gementee* (balé kota). Di kuloneun *gementee* aya padumukan pikeun panganut Protestan, anu dicirian ku daérah pamisah dina bentuk Garéja Betel (di Jalan Wastukencana ayeuna). Sedengkeun di beulah wétan nyaéta wewengkon padumukan pikeun panganut agama Katolik, anu ditandaan ku hiji garéja katedral atawa St. Pieter (di Jalan Merdeka ayeuna). Teu jauh ti garéja diwangun ogé imah sakit jeung sakola Katolik atawa Protestan. Dua garéja ieu diwangun deukeut stasion karéta api, diapit balé kota jeung jalan raya, disambungkeun ka wangunan pamaréntah jeung militér.

Dina taun 1880, jalan karéta api utama munggaran di Indonésia diadegkeun, ngahubungkeun Batavia jeung Bandung. Ieu ngadorong industri leutik di Bandung. Migran ti Tiongkok ngariung pikeun milu ngajalankeun fasilitas, jasa, sareng mesin anu ngajual. Nepi ka ayeuna masih aya distrik leutik *Chinatown* anu lokasina aya di dekeut stasion karéta api.

Sajaba ti éta, karéta ogé dijalankeun salaku bagian tina sistem pertahanan kolonial Walanda atawa bénténg stelsel. Di wewengkon Bandung, operasi tentara Walanda anu ngagunakeun jasa karéta api minangka bénténg stelsel, angkat ti Cimahi, tuluy ngalangkungan gudang kalér (Jl. Gudang Utara) sareng gudang kidul (Jl. Gudang Selatan) kanggo ngeusian logistik. Tuluy angkat ka Stasion Karéta Api Cikudapateuh kéngingkeun dukungan minyak tina Tangki Minyak (di Jalan Samoja ayeuna).

Pangwangunan ieu dimimitian dina taun 1914 barengan ku Departemen Perang, jeung dituluy ku pangwangunan Departemen Jalan sareng Angkutan dina taun 1921. Dina taun 1906, Bandung dibéré status *gemeente* tuluy jadi *stadsgemeente* dina taun 1926. Ti taun 1906 nepi ka 1949, Bandung tumuwuh tina hiji kota sedeng kalayan 38.000 jiwa jadi Kota katilu di Hindia-Walanda kalawan 590.000 jiwa. Taun 1929, Bandung nyatujuan 'Rancangan Rencana' tata kota, anu legana 12.758 ha, dibagi kana rencana utamana pikeun wewengkon Kalér- jeung sabagéan Kidul kota.

Bandung lajeng ngembangkeun sorangan jadi hiji Resort Éropa ekslusif kalawan hotél, kafe jeung toko. Pamilik perkebunan anu beunghar datang dina sabtu minggu, kitu ogé awéwé sareng pangusaha ti ibukota, Batavia. Wewengkon pejalan kaki di Jalan Braga parantos janten daérah elit kafe, réstoran jeung toko butik. Dua hotél gaya art-deco, Savoy Homann sareng Preanger, janten dua akomodasi utama di dinya. Paguyuban Concordia (ayeuna katelah Gedung Merdeka) diwangun salaku imah klub jalma-jalma beunghar ieu, lengkep sareng balai ageung jeung téater,
* Kecap bandung téh tina kecap Banong, di Dago, tempat Andres de Wilde ngabangun vilana di awal abad XIX. 

## Motto 
Motto Bandung kiwari nyaéta "Gemah Ripah Wibawa Mukti", sakumaha nu sok kabaca dina lambang Kota Bandung, nu hartina 'tanah subur rahayat makmur'.

## Babagian wilayah 
jmpl|babagian sub kacamatan di Kota Bandung aya tujuh, nyaeta Arcamanik, Cibeunying, Gedebage, ujungberung, Bojonagara, Kordon, jeung Tegalega|254x254px
Kota Bandung dina taun 1906 ngabogaan lahan nu legana 19,22 kilométer pasagi (7,42 mil pasagi), dina taun 1987 geus dimekarkeun jadi 167,30 kilométer pasagi. Wewengkona dibagi kana 30 kacamatan, nu kabagi deui jadi 153 kalurahan. Pikeun kaperluan pangwanguna, tilu puluh kacamatan teh dikelompokeun deui jadi dalapan subkacamatan (sub wilayah kota) anu boga ciri has masing-masing. Di antarana nyaéta subkacamatan Arcamanik husus pikeun pangwangunan jeung ngabina potensi olahraga (*Sportipolis*), Cibeunying husus pangwangunan cagar budaya jeung puseur kuliner (*Travelapolis*) , Kerees husus ngembangkeun wewengkon kreatif terpadu (*Karyapolis*), Kordon husus ngembangkeun fasilitas pikeun paméran produk karya jeung jasa (*Eksibisiopolis*), Gedebage husus wewengkon pikeun atikan luhur, ékonomi kréatif, komérsial jeung puseur pamaréntah (*Teknopolis*), Ujungberung wewengkon husus pangembangan seni budaya berbasis masarakat (*Sundapolis*), Bojonagara husus wewengkon pikeun bandara jeung industri strategis (*Aerobiopolis*), hiji deui nyaéta Tegalega husus pangembangan industri kreatip (*Mediapolis*).  

## Pangeusi 
Lolobana urang Bandung nyaeta katurunan Sunda. Urang Jawa jumlahna saeutik. Dina jumlah nu saeutik eta, lolobana ti bagian tengah jeung wétan Jawa. Pangeusi nu lainna nyaéta ti Minang, Minahasa, Cina, Batak, Malayu, Korea, India, jeung Jepang. Bandung ogé mibanda komunitas internasional anu signifikan dibandingkeun jeung kota-kota Indonésia séjénna. Taun 2005, populasi Bandung aya 2,29 juta urang kalayan kapadetanana 13.690 unggal kilométer pasagina (35.457/sq mi). Jumlah ieu nambahan jadi 2,395 juta urang dina sénsus Méi 2010, jeung 2.444 juta urang dina sénsus Méi 2020. Dumasar kana data Badan Pusat Statistik, jumlah pangeusi Bandung dina pertengahan taun 2021 nyaéta 2,453 juta urang, anu ngajadikeun Bandung minangka kota kaopat anu pangpadetna di Indonésia.

## Geografis 
jmpl|Cekungan Bandung di cokot ti Gunung Batu, salasahiji wewengkon di Bandung Kaler
Bandung katelah dilingkung ku gunung, ku kituna wangun morfologi wilayahna katinggal sapertos cekungan atawa mangkok raksasa. Sacara geografis dataran Bandung aya di ±768 meter di luhur permukaan laut, kalawan titik pangluhurna di 1.050 meter sarta panghandapna di 675 meter. Lokasi Kota Bandung aya kira-kira 180 kilométer (110 mil) ti arah tenggara ibukota Jakarta jauhna, di sakurilingna aya dataran vulkanik Tersier jeung Kuarter Akhir dina saluhureun 2.400 méter (7.900 kaki).

Legana Kota Bandung anu kurang leuwih 400 kilométer pasagi teh aya di tengah-tengah Cekungan Bandung anu legana 2.340,88 kilométer pasagi (903,82 sq mi). Sajaba ti Kota Bandung, ieu Cekungan ngawengku Kota Cimahi, sabagéan Kabupatén Bandung, sabagéan Kabupatén Bandung Kulon, jeung sabagéan deui Kabupatén Sumedang.
jmpl|Jembatan Cikapundung anu dicokot tina salasahiji jambatan leutik nu aya di Jalan Wastu Kencana|265x265px
Tina Cekungan ieu kabentuk walungan Citarum anu jadi sumber cai utama pikeun wewengkon di sakitarna nu bisa diinum, dimangpaatkeun jadi sarana irigasi, perikanan, jeung cadangan cai taneuh 6.147 juta méter kubik.

Kota Bandung di beulah kalérna leuwih karasa pagununganana dibandingkeun wewengkon nu séjén. Didinya, aya gunung seuneuan nu puncakna datar, ngarana gunung Tangkuban Perahu (Tangkuban Perahu dina asal katana, hartina 'parahu tibalik'), anu bisa ditempo ti kota ka beulah kalér. Kusabab ayana aktivitas vulkanik ti jaman baheula, taneuh di dekeut gunung jadi subur, cocog jeung pepelakan, contohna paré, buah, entèh, bako, jeung kopi. Samentara, taneuh nu di beulah kidul jeung wetan lolobana dipinuhan ku taneuh aluvial akibat endapan ti walungan Cikapundung.

Data ti ahli géologi nunjukkeun baheulana Cekungan Bandung teh kaasup ti hiji gunung seuneuan purba nu gedé nyaéta Gunung Sunda. Gunung nu luhurna nepi ka 3.000–4.000 méter (9.800–13.100 *kaki*) geus aya dina mangsa Pleistosin. Dina prosés geologis salila rébuan taun, pernah aya dua kali letusan skala badag; akibat ti letusan kahiji ngabentuk hiji cekungan, tuluy letusan nu kaduana (kira-kira 55.000 SM) ngahalangan walungan Citarum jeung ngarobah éta cekungan jadi situ nu katelah "*Danau Prasejarah Besar Bandung*". Ngan ti kalangan ahli geologi, prosés eta didebatkeun kénéh nepi ka ayeuna.

### Iklim 
Bandung ngaliwatan ku iklim muson tropis (Am) numutkeun klasifikasi iklim Köppen, nyaéta total curah hujan di bulan pang keringna kurang ti 60 miliméter (2,4 in). Bulan nu pang baseuhna nyaéta Januari, kalayan total curah hujan 266 milimeter (10,04 inci), sedengkeun bulan anu pang keringna nyaéta Agustus, kalayan total curah hujan 37 milimeter (1,97 inci). Hawa di Kota Bandung rata-rata unggal taun biasana leuwih tiis ti kalolobaan kota di Indonésia, jeung deui hawana teu loba variasina ku lantaran lokasina deukeut jeung garis hatulistiwa.

Bandung sakapeung kawéntar ku mindeungna kajadian angin puting beliung. Dina hiji catetan, angin puting beliung anu munggaran di wewengkon ieu lumangsung di Rancaekek (jaman Panjajahan Walanda taun 1933 nu narajang kota. Akibatna aya saurang nu maot, tujuh belas imah hancur, jeung tilu puluh  imah ruksak parah, loba tatangkalan nu tumbang. Bencana sarupa lainna nyaéta dina tanggal 18 Désémber 2014 di Gedebage. Hiji angin puting beliung narajang éta wewengkon dina soré, nyebabkeun 85 hancur, pabrik-pabrik badag ogé ruksak parah, gedung perpustakaan hancur, jeung aya saurang anu maot kusabab katuruban puing-puing tembok anu hancur.

### Perkara lingkungan 
jmpl|Jalan ka arah Kampung Gajah
Kota Bandung bagian kalér anu kasohor ku cadangan cai taneuh anu loba pisan, ayeuna ngalaman pangwangunan perumahan. Salasahiji bongbolongan pikeun ngimbangan ieu pangwangunan téh nya éta nyieun cagar alam samisal Taman Hutan Raya Juanda jeung Kawasan Punclut. Sajaba ti éta, masalah lingkungan anu paling umum nyaéta banjir di Bandung bagian kidul.

Musibah anu disababkeun ku kurangna atikan lingkungan anu jadi perhatian utama saprak pertengahan taun 2005 nyaéta longsoran sampah di wewengkon Kampung Gajah anu ngubur hiji désa sarta nelasan leuwih ti 100 jiwa. Ngaronjatna jumlah runtah rumah tangga nyababkeun polusi udara parah, polusi cai, sareng panyebaran panyakit. pamaréntah propinsi dianggap malah kurang mampuh pikeun nungkulan masalah ieu. Sanajan kitu, Kota Bandung meunang gelar "Kota Paling Tidak Tercemar" saindonésiaeun dina taun 1997 jeung 2015. Dua taun saterusna, Bandung meunang pangajén ti ASEAN salaku kota kalawan hawa bersih di antara kota-kota badag lianna di nagara ASEAN.

## Ciri lemah 
Bandung kawentar ku lobana wangunan warisan arsitéktur Walanda: 
* Gedong Saté, kiwari dipaké salaku kantor Gubernur Jawa Barat.
* Hotél Savoy Homann di Jalan Asia-Afrika
* Gedung Dwi Warna
* Gedung Merdéka, wangunan historis tempat lumangsungna Konperénsi Asia Afrika taun 1955
* Gedung Pakuan, kiwari dipaké *rumah dines* Gubernur Jawa Barat
* Gedung Yayasan Pusat Kebudayaan
* Museum Géologi Bandung
* Gedung UPI (Villa Isola)
* sababaraha wangunan heubeul di Jalan Braga

Ciri séjén:
* Masjid Agung Bandung, di alun-alun Bandung
* Babakan Siliwangi

## Atikan 
Bandung ayeuna boga leuwi ti 50 instansi atika siga perguruan tinggi, anu kawentar di Indonesia. Numutkeu kana hiji data, aya genep belas universitas di Kota bandung, tilu diantarana man

Di Kota Bandung loba tempat pendidikan nu geus kasohor di antarana nyaéta :

* Institut Teknologi Bandung
* Institut Teknologi Nasional
* Institut Teknologi Adityawarman
* Institut Teknologi Harapan Bangsa
* Institut Seni Budaya Indonesia Bandung
* Universitas Padjadjaran
* Universitas Pendidikan Indonesia
* UIN Sunan Gunung Djati
* Universitas Pasundan
* Universitas Komputer Indonesia
* Universitas Katolik Parahyangan
* Universitas Islam Nusantara
* Universitas Kristen Maranatha
* Universitas Islam Bandung
* Universitas Advent Indonesia
* Universitas Langlangbuana
* Universitas Bandung Raya
* Universitas Jendral Achmad Yani
* Universitas Winaya Mukti
* Universitas Nurtanio Bandung
* Universitas Widyatama
* Universitas Sangga Buana YPKP Bandung
* Universitas Bhakti Kencana
* Universitas Muhammadiyah Bandung
* Universitas Al-Ghifari
* Universitas Nasional PASIM
* STMIK Indonesia Mandiri
* Sekolah Tinggi Manajemen Informatika & Komputer Amik Bandung
* Sekolah Tinggi Manajemen Informatika & Komputer Likmi
* Sekolah Tinggi Pemerintahan Dalam Negeri
* Sekolah Tinggi Teknologi Telkom
* Sekolah Tinggi Pariwisata (NHI)
* Sekolah Tinggi Pariwisata AKTRIPA
* Sekolah Tinggi Manajemen Bisnis Telkom
* Sekolah Tinggi Teknologi Tekstil
* Sekolah Tinggi Hukum Bandung
* Politeknik Manufaktur Bandung (PMS - ITB)
* Politeknik Negeri Bandung
* Politeknik Kesejahteraan Sosial
* Politeknik Piksi Ganesha
* Politeknik Kesehatan Kementrian Kesehatan Bandung
* Politeknik Pos Indonesia

Iwal ti éta aya ogé SMA nu baris dipidangkeun daptar ngaran sakola di Bandung saperti ieu di handap:

## Ékonomi 
Ékonomi Kota Bandung diwangun ku rupa-rupa séktor, mimitian ti pariwisata, bisnis, industri kreatif, téknologi, industri manufaktur, lembaga atikan, jasa ritel, jasa keuangan, pausahaan farmasi jeung industri dahareun. Salah sahiji wewengkon anu katelah puseur bisnis jeung hiburan nyaéta Dago anu sumebar di sapanjang Jalan Dago. Disagigireun ti éta, aya ogé Jalan Cihampelas anu masih kawéntar ku puseur toko bajuna.

Usaha-usaha leutik sarupa "*distro*" anu ngajual baju lokal, buku, rékaman label indie, majalah jeung asesoris sanésna ogé nyumbang kana pangwangunan ékonomi Bandung. Anu ngabedakeun antara *distro* jeung *factory outlet* nyaéta ari *distro* mah dieusian ku pangusaha-pangusaha ngora jeung desainer individu, sedengkeun *factory outlet* sacara umum asalna tina pabrik garmen skala gedé. *Distro* di Kota Bandung leuwih condong dipikaresep ku para nonoman.

Pamaréntah Kota Bandung ngadukung usaha-usaha pangwangunan ieu ku cara mekarkeun tujuh kawasan industri jeung perdagangan pikeun produk has Bandung. Sababaraha di antarana nyaéta Sentar Industri jeung Perdagangan Rajut Jati Binong, Sentra Perdagangan Tekstil Cigondewah, Sentra Perdagangan Jeans Cihampelas, Sentar Industri Kaos Suci (T jeung Oblong), Sentra Industri Sapatu Cibaduyut, Sentra Industri Tahu jeung Tempe Cibuntu, jeung Sentra Industri Bonéka Sukamulya Sukajadi.

## Budaya 
Bandung nyaéta salasahiji puseur budaya di Indonésia. Lolobana masarakat di propinsi Jawa Kulon jeung sabudeureunana mangrupakeun étnis Sunda, kukitu na basa Sunda mindeng dipaké minangka basa kahiji nu pikeun ngomong di jalan, sakola, kantor, atawa pasar pasar, salian ti basa Indonésia.

### Arsitéktur 
kiri|jmpl|188x188px|Salasahij wangunan Institut Teknologi Bandung taun 1979
Loba wangunan di Bandung anu nyirian arsitéktur-arsitéktur kolonial Walanda, utamana *Art Deco* tropis atawa *New Indies Style*. Salahsahiji arsitékna, Henri Maclaine Pont boga pamadegan unggal gaya arsitéktur walanda teh kudu digabungkeun jeung tradisi budaya lokal atawa kudu bisa berinteraksi jeung sajarah lokal nu aya didinya. Conto wangunan hasil rancangan jeung jieunan Henri Maclaine Pont nyaéta wangunan Technische Hogeschool te Bandung (Institut Téknologi Bandung kiwari) anu diwangun taun 1920. Kukituna anjeuna  diangakat minangka Profesor Arsitéktur di éta universitas. Gaya hateup has Sunda anu mencolok katingal ngahias luhureun aula éta kampus. Wangunan ieu mangrupakeun conto campuran antara gaya arsitéktur Kulon jeung Wétan, utamana di bagean tengahna aya campuran gaya Renaissance Italia tina struktur lengkung dina jangjang jeung struktur siga pendopo nu biasana aya di Jawa.

Dina taun 1930-an, Bandung katelah laboratorium arsitéktur sabab loba arsiték Walanda anu ngayakeun ékspérimén pikeun ngadesain arsitéktur anyar. Albert Aalbers nambahkeun gaya semi modern kana Art Deco dina rancangan wangunan bank DENIS (1936) jeung renopasi Hotel Savoy Homann (1939). Charles Prosper Wolff Schoemaker mangrupakeun salasahiji ti saeutik arsiték anu pang saena, nambahkeun unsur asli kana karya senina, diantarana Villa Isola (1932), Hotél Preanger (1929), markas militér régional (1918), Gedong Merdeka (1921) jeung Gedong Réktorat ITB (1925).

### Wisata 
jmpl|Patung Ir. H. Djuanda di pintu asup Taman Hutan Raya
Bandung mangrupikeun salah sahiji tujuan liburan akhir minggu pikeun kota pangdeukeutna, Jakarta. Kota ieu dirojong ku iklim tiis, perkebunan di dataran luhur, rupa-rupa kadaharan, toko *fashion* anu terjangkau hargana (*factory outlet* jeung *distro*), kebon binatang, jeung lapangan golf. Bandung ogé jadi tujuan balanja pikeun wisatawan asing siga Malaysia jeung Singapura. Sababaraha tempat wisata anu mindeng dikunjungan ku wisatawan di antarana; The Lodge Maribaya, Lémbang, Saung Angklung Udjo, Kawah Gunung Tangkuban Parahu di beulah kaléreun kota, Kawah Putih, jeung Situ Patenggang, hiji situ dikurilingan ku kebon enteh anu legana kira-kira 50 kilométer (31 mil) di kiduleun kota.

Pikeun ningali cekungan Bandung sacara jelas di sakuriling gunungna, wisatawan bisa nganjang ka Kawasan hutan lindung Bongkor ti arah ka Caringin Tilu, anu asupna ti Padasuka jeung Cicaheum ka kaler. Hutan ieu aya dina 1.500 méter dpl (4.900 ft) sarta ditutupan ku tangkal pinus anu dikokolakeun ku pausahaan pamaréntah Perhutani, kira-kira 30 menit ti puseur dayeuh.
jmpl|Musieum Sri Baduga nu lokasi na aya di Jalan BKR no 185. Koleksi di musieum ieu ngeunaan budaya jeung sajarah Sunda|260x260px
Di kalér dayeuh ogé aya Ir. H. Djuanda nu bisa diaksés ngaliwatan Jalan Dago. Aya ogé Bukit Moko, tempat wisata anu kasohor ku pintonan sarta patung béntang baja raksasa anu disebut Puncak Bintang, anu bisa diaksés ngaliwatan arah Cicaheum. Bandung ogé mibanda sababaraha museum sajarah anu kasohor, saperti Musieum Géologi Bandung, Musieum Pos Indonésia, Musieum Sri Baduga, jeung Musieum Konferensi Asia Afrika. Pamaréntah kota ngarojong aksés ka wisata sajarah ieu ku operasi Bandros (beus wisata) saprak 2014.
jmpl|Wangunan Hotel Savoy Homan di Jalan Asia Afrika nu dicokot taun 1940
Bandung ogé kasohor ku outlet pakéannana, nu ngirut pangunjung ti kota-kota sabudeureunnana (hususna ti Jakarta), utamana nalika ahir minggu jeung poé libur. Dina taun 1990-an, désainer lokal muka outlet industri pakéan Denim di sapanjang Jalan Cihampelas kalayan harga anu leuwih murah, ku kituna sok narik pengunjung ti kota-kota gedé sanés pikeun mésér barang-barang busana lokal. Ayeuna kasohor minangka "Kota Wisata Balanja", sabab loba *factory outlet* nu ngajual produk garmén *ex-export*. Salian ti Jalan Cihampelas, loba *factory outlet* ogé dibuka di Jalan Riau, Jalan Setiabudi, jeung Jalan Djuanda (katelah Jalan Dago). Hal ieu anu ngajadikeun Bandung kasohor ku industri garménna, produk nu teu kaékspor dijula kalawan harga anu leuwih murah jeung alus keneh di *factory outlet* di Bandung, hususna di Jalan Ir. H. Juanda (Dago) jeung Jalan R.E. Martadinata (Riau). Sababaraha puseur balanja lainna anu kasohor di Bandung nyaéta Trans Studio Mall, Bandung Indah Plaza, Cihampelas Walk, Paris Van Java Mall jeung Paskal 23 Hyper Square. Aya ogé industri sapatu di Cibaduyut, beulah kidul Bandung.

Loba kadaharan di Bandung. Bandung ogé kasohor ku dahareun hasna, saperti peuyeum. Bandung ngirut loba wisatawan ti Jakarta, nu kadang-kadang ngalantarankeun kamacétan lalu- lintas. Pangpangna nalika sakabéh warga Jakarta keur liburan alatan APEC Convention, lalu-lintas di Bandung macét total leuwih ti 8 jam.

### Olahraga 
kiri|jmpl|121x121px|Logo Persib
Bandung nyaéta markas Persib Bandung, klub maén bal nasional anu ayeuna bersaing dina kompetisi maén bal pangluhurna Indonésia, Liga 1. Bandung ogé imah Prawira Bandung (urut Garuda Bandung), klub baskét nasional anu ayeuna bersaing dina Liga Baskét. , kalayan pertandingan kandang na di GOR Citra Arena. Salian ti éta, jalan ka Lémbang jeung Dago téh mangrupakeun jalur anu réa warga satempat anu mikaresep kana sapédahan dina sabtu-minggu. Olahraga populér séjén di Bandung di antarana badminton jeung golf, kalawan sababaraha lapangan golf mindeng kapanggih di wewengkon kota.

### Media 
Bandung minangka salasahiji kota metropolitan, boga sababaraha koran harian lokal, di antarana nyaéta  *Pikiran Rakyat*, *Galamedia*, jeung *Tribun Jabar*. Aya ogé sababaraha stasiun télévisi lokal nu beroperasi siga TVRI Jawa Kulon (stasiun régional umum anu nginfokeun sakitaran Jawa Kulon, anu kantor pusatna aya di tengah kota), Bandung TV, MQTV jeung PJTV. Loba stasiun radio Bandung anu beroperasi keneh, misalna Ardan FM, KLCBS, MQFM jeung OZ Radio.

## Transportasi 
Sarana transportasi utama di Bandung nyaéta angkot (angkutan kota) kalawan rute-rute anu geus tangtu. Aya ogé taksi anu jumlahna kiwari beuki loba, tapi éta ogé henteu populér. Beus nyadiakeun rute transportasi pikeun di jalan gedé tur jarakna anu jauh.

Jalan karéta api ngahubungkeun Bandung ka Jakarta jeung Cianjur ka beulah kulonna, sarta Tasikmalaya, Yogyakarta jeung Surabaya ka beulah wétanna. Karéta ogé mangrupa transportasi utama pikeun wilayah tatangga kaasup Cimahi, Padalarang, Rancaékék jeung Cicaléngka nu perlu bulak-balik ka Bandung unggal poéna. Bandara utama di Bandung nyaéta Bandar Udara Internasional Huséin Sastranegara, nyadiakeun *penerbangan* ka kota-kota gedé di Indonésia. Sasak Pasupati diwangun pikeun ngahubungkeun beulah kulon jeung beulah wétan Bandung ngaliwatan *lembah* Cikapundung. Panjangna  2.8&nbsp;km kalayan *lébar* 30-60 méter.

Aya dua stasion karéta api utama di Kota Bandung, nyaéta Stasion Bandung pikeun karéta api éksekutip jeung bisnis, sarta Stasion Kiaracondong pikeun karéta api ékonomi. Salian ti éta, aya stasion-stasion leutik anu ngalayanan KA lokal Bandung Raya, saperti Cimindi, Ciroyom jeung Cikudapateuh. Tuluy aya stasion husus peti kemas barang, nyaéta Stasion Gedébagé.

Jalan tol Padaleunyi ngahubungkeun Padalarang, Cimahi, beulah kidul Bandung jeung Cileunyi. Jalan tol nu ngahubungkun Padalarang jeung Purwakarta ogé geus bérés diwangun, disebut Cipularang (Cikampék-Purwakarta-Padalarang) nu mangrupa jalan panggancangna nuju ka Jakarta. Jalan tol Cileunyi-Sumedang-Dawuan ogé kiwari eukeur diwangun.

### Darat 
jmpl|Jalan Asia Afrika dekeut Alun-alun
Loba jalan raya ti luar kota nu bisa diaksés pikeun ulin ka kota ieu. Salasahijina aya jalan tol Tol Cipularang anu ngahubungkeun Jakarta, Karawang, Purwakarta, Padalarang jeung Bandung. Proyek ieu réngsé dina bulan Méi 2005 jeung disebutkeun minangka jalan darat panggancangna nepi ka Bandung ti ibukota kalayan ukur merlukeun waktu kira-kira 1,5 jam. Jalan lainna nu bisa diaksés nyaéta jalur Puncak (Jakarta-Cianjur/Sukabumi-Bandung), jalur Purwakarta (Jakarta-Cikampek-Purwakarta-Cikalong Wetan-Padalarang-Cimahi-Bandung) jeung jalur Subang (Jakarta-Cikampek-Subang-Lembang-Bandung). Ti wewengkon nu beulah wetan (Cirebon, Tasikmalaya jeung propinsi Jawa Tengah), Bandung bisa diaksés ngaliwatan Jalan utama propinsi, Jalan Nasional Rute 3 anu ngahubungkeun Bandung jeung Jawa ka arah Cilegon jeung Ketapang (Banyuwangi).
jmpl|Jembatan Pasupati, nu ayeuna bakal diganti ngarana jadi Jembatan Layang Prof. Dr. Mochtar Kusumaatmadja|237x237px
Jambatan Pasupati diwangun pikeun ngaleungitkeun kamacetan patalimarga di kota nu biasana sok dieusian ku angkutan wétan-kulon. Jambatan ieu kaasup jambatan kabel pancang sapanjang 2,8 kilométer (1,7 mil) perenahna ngaliwatan lebak Cikapundung. Lebarna aya 30 nepi ka 60 méter jeung karek beres dina Juni 2005, sanggeus meunang bantuan dana ti Kuwait. Jambatan ieu nyaéta bagian tina rencana jalan tol jero kota Bandung anu leuwi loba deui.

Bandung boga dua terminal beus antarkota: Leuwipanjang (ngalayanan beus ti kulon) jeung Cicaheum (ngalayanan beus ti wétan. Dua terminal ieu sok mindeung ngajieun macet, ku kituna pamaréntah boga rencana dua terminal ieu bakal diganti ku terminal anyar di Gedebage anu geus nyiapkeun lahan 15 héktar. Mun geus jadi, dua terminal eta bakal *alih fungsi* minangka terminal jero kota. Terminal anyar ieu bakal diadegkeun di gigireun stasion karéta api Gedébage.

#### Angkutan umum jeung transportasi massal 
jmpl|Beus Trans Metro Bandung Koridor 3 nuju di Jalan P.H.H. Mostofa, samemeh parapatan Cikutra
Armada beus umumna di Kota Bandung jeung sabudeureunana dioperasikeun ku rupa-rupa *stakeholder* atawa operator, kalawan jumlahna aya 16 jalur beus nu ayeuna beroperasi. Beus DAMRI kungsi ngadominasi minangka operator beus utama ngalayanan kota jeung wewengkon métropolitan sabudeureunana, mimiti beroperasi dina taun 1970-an kalawan di sababaraha titik hungkul kalayan kurang leuwih ngan 10 rute. Tapina, éta beus runtuh dina Oktober 2021, nyésakeun 5 rute anu beroperasi keneh. Nurutkeun conto TransJakarta, pamaréntah kota ngawanohkeun sistem BRT sorangan anu disebut Trans Metro Bandung dina 24 Séptémber 2009. Nepi ka 2022 proyek éta ngalayanan lima koridor utama jeung hiji koridor tambahan. Boh Beus DAMRI atawa Trans Metro Bandung ngagunakeun beus dek nu leuwih jangkung, sarua jeung TransJakarta, tapi bisa dieureunkeun di mana waé sapanjang jalurna sarta henteu ngajalankeun misah ti patalimarga. Pamaréntah Propinsi Jawa Barat ogé ngoperasikeun jalur beus anu disebut Transit Rapid Beus Aman jeung Sehat (dipondokkeun Buratas), tapi ngan ngalayanan hiji jalur. Salaku bagian tina program modernisasi jasa beus nasional anu disebut Teman Bus, sistem anu langkung disiplin anu dicap Trans Metro Pasundan diwanohkeun ku Kementrian Perhubungan pamaréntah pusat dina bulan Désémber 2021. Dua operator, Big Bird (bagian tina Blue Bird Group) jeung DAMRI beroperasi di lima rute urut rute DAMRI dina kontrak jeung Departemen Perhubungan. Ngawanohkeun rute beus anyar di Bandung mindeng nyanghareupan panolakan tina supir-supir angkot jeung ayana upaya pamerasan ti pelanggan lokal ku alesan pandapatan maranéhanana dicokot (beus anyar jeung nu sejen). Hal ieu lila-lila ngarah kana blokade jeung ancaman verbal nu disangka ku supir beus. Akibat misah-misah jalur, merek, jeung operator, panumpang kudu mayar deui nalika transit ka jalur BRT sanés atawa kana transportasi nu lain saperti karéta.

Rencana anu leuwih gede pikeun ngayakeun sistem beus baris dilaksanakeun dina taun 2024, ngalegaan ti proyék Trans Metro Pasundan. Proyek eta rencanana bakal ngahijikeun sadaya operator dina hiji sistem anu disebut BRT Bandung Raya, kalayan fitur Bus Rapid Transit anu nyaan sapertos jalur husus. Sistem parencanaanana dimaksudkeun bakal ngagunakeun beus listrik, boh impor boh anu diproduksi sacara lokal.

Aya tilu puluh dua halte beus Trans Metro Bandung (sarupa TransJakarta) sapanjang Jalan Soekarno-Hatta réngsé dina bulan Agustus 2011 kalayan waragad Rp 13,1 miliar ($1,54 juta). Tilu puluh beus tambahan ngagabung kana operasi tina sapuluh beus nu geus aya sanggeus kabeh eureun réngsé. Dina tanggal 21 Juni 2011, Perum DAMRI ngaluncurkeun dua beus di Cibiru-Kebon Kelapa husus pikeun panumpang awéwé nu boga supir awéwé wungkul. Dina 5 Agustus 2011, Jusuf Kalla ngumumkeun yén anjeunna bakal ngawangun monorel di Bandung kalayan waragad Rp 4 triliun ($470 juta).

Pamaréntah Kota Bandung ogé ngoperasikeun armada beus husus wisata kota anu disebut Bandung Tour on Bus (disinggetna Bandros). Aya oge Boseh, nyaéta sistem babagi sapédah dumasar darmaga nu disadiakeun ku Dinas Perhubungan Bandung.

#### Karéta 
Bandung boga dua stasion karéta api anu gedé, nyaéta Stasion Bandung jeung Stasion Kiaracondong (Kircon). Stasion leutik lainna nyaéta Stasion Cimindi, Andir, Ciroyom, Cikudapateuh, jeung Gedébage (husus mawaan barang-barang). Jalur karéta api nu diwangun ti jaman pangjajahan Walanda, nyambungkeun Bandung ka Cianjur, Jakarta, Purwakarta, Bekasi, Karawang, jeung Cikampék di kulon, Surabaya, Malang, Yogyakarta, jeung Solo di wétan. Dina taun 2012, direncanakeun ngawangun sistem rél komuter listrik Bandung fase 1 anu bakal ngahubungkeun Padalarang, Cimahi, Bandung jeung Cicalengka kalawan 13 koridor beus Trans Metro Bandung minangka *feeder*. Fase-2 bakal nyambungkeun Cicalengka ka Jatinangor. Dina April 2012, proyék mobil kabel "Bandung Skybridge" ngahubungkeun Pasteur (Cihampelas) ka Sabuga (Taman Sari) cenah geus 90% réngsé sarta nungguan ijin resmi pikeun beroperasi. Ngan, nepi ka 2016, proyék éta masih kudu direalisasikeun. Pikeun ngaréngsékeun kamacetan Cihampelas, Ridwan Kamil ngaresmikeun *skywalk* ukur pejalan kaki ti Cihampelas ka Tamansari tanggal 4 Pébruari 2017. *Skywalk* nu dingaranan Teras Cihampelas diwangun kalayan anggaran Rp 45 miliar.

### Udara 
Bandara Internasional Husein Sastranegara Bandung ngalayanan panerbangan domestik langsung ka Batam, Pekanbaru, Medan, Bandar Lampung, Surabaya, Yogyakarta, Semarang, Banjarmasin, jeung Makassar. Bandara ieu lokasina deukeut jeung komplek pasawat Dirgantara jeung Dirgantara Fairground. Ayeuna geus mulai proyek mindahkeun Bandara Husein Sastranegara ka lokasi anyar nyaeta Bandara Internasional Kertajati di Kabupatén Majalengka.

## Daptar Walikota Bandung 
## Rujukan 
## Daptar pustaka
*  
* 
* 
## Tempo ogé 
* Bandung purba

## Tumbu kaluar 
* Ramatloka resmi