Gajah Mada

**Mahapatih Amangkubumi Gajah Mada** ; Gajah Mada (lahir  – wafat ), ogé dipikawanoh ku ngaran séjén **Jirnnodhara** nyaéta panglima perang jeung Mahapatih *(Perdana Mentri)* anu  boga pangaruh pohara dina jaman Karajaan Majapahit. Numutkeun sababaraha sumber saperti:  puisi, buku, jeung prasasti ti jaman Jawa Kuna, anjeunna ngamimitian karirna dina taun 1313, tur beuki ngaronjat saatos kajadian Ra Kuti dina mangsa pamaréntahan Sri Jayanagara, anu ngangkat anjeunna jadi *Patih*.Anjeunna dipikanyaho taat kana kapercayaan Shiwa-Budha.

Gajah Mada kawentar ku sumpahna, nyaéta Sumpah Palapa, anu kacatet dina Pararaton.Anjeunna nembrakeun yén anjeunna moal istirahat atawa suka senang nepi ka suksés bisa ngahijikeun Nusantara.Sanajan anjeunna salah saurang inohong séntral mangsa éta, tapi saeutik pisan catetan sajarah anu kapanggih ngeunaan anjeunna. Kawasna Gajah Mada kiwari masih kontrovérsial.Seueur urang Indonésia ayeuna nganggap hal éta pahlawan jeung simbul nasionalisme Indonésiajeung persatuan Nusantara.

Gajah Mada ogé *Perdana Mentri* jeung Panglima Perang di Karajaan Majapahit, gumelar di Désa Mada Lamongan, Jawa Wétan dina warsih/taun 1290 sarta pupus dina warsih 1364. Karir anu nyongcolang salaku jadi puseur kalungguhan di Majapahit dimimitian taun 1319-1360. Anjeunna sumpah baris ngahijikeun Nusantara kalawan sumpah palapa anu kawentar dina 1336.

Gambaran Gajah Mada salaku arca, katuhu ka kenca:
*Patung Brajanata, di Museum Nasional Indonésia, No.5136/310d.
*Patung Bima, No.2776/286b.

Gambaran tina Gajah Mada anu populer di pintonan média saleresna mangrupikeun sawangan/*imajinasi* Mohammad Yamin, dina buku anu judulna *"Gajah Mada: Pahlawan Persatuan Indonesia"*, mimiti medal taun 1945. Hiji poé dina taun 1940-an, Yamin ngadatangan Trowulan pikeun ningali perenahna karajaan Majapahit baheula. Anjeunna mendakan beling térakotta, salah sahijina mangrupikeun céléngan dina wangun pameunteu lalaki anu gaduh raray keker jeung rambutna galing. Dumasar kana wangun beungeut céléngan, Yamin napsirkeun éta salaku raray Gajah Mada, nu ngahijikeun Nusantara. Yamin tuluy mundut ka seniman Henk Nhang sangkan ngadamel lukisan anu hasilna sapertos lukisan terakota, tuluy dipintonkeun jadi panutup dina buku Yamin. Loba jalma anu nolak kana ieu pamadegan Yamin, alatan asa mustahil raray inohong samashur Gajah Mada ditapelkeun dina céngcéléngan. Hal samodél kitu téh mangrupa hinaan sabab ieu téh dilakukeun ka pamingpin nagara dina mangsa Hindu Budha, kalebet Majapahit, diarcakeun. Malah aya anu yakin yén rupa anu disangka Gajah Mada téh taya lian ti gambaran raray Yamin sorangan.

Aya ogé pedaran séjénna ngeunaan ieu Gajah Mada téh, béda jeung nu digambarkeun ku M. Yamin, nya éta hasil panalungtikan arkéolog Universitas Indonésia Agus Aris Munandar. Anjeunna ngagambarkeun Gajah Mada kawas Bima, saurang *tokoh* dina pawayangan, anu kumisna baplang.Dina média anu populér, Gajah Mada kalolobana digambarkaeun dadana buligir, maké sarung, sarta ngagunakeun pakarang dina bentuk keris. Sanajan kitu bisa jadi teu kunanaon dina ngalaksanakeun tugas sipil, pakéan sawah bisa jadi béda: Patih Sunda ngajelaskeun, sakumaha anu ditulis dina tembang sunda Sundayana, yén Gajah Mada maké *karambalangan* manhrupa (piring logam dina dada hareup—*panghalang dada*) dipapaés ku emas, pakarang tumbak dilapis emas, jeung taméng dihias inten .

Nurutkeun Munandar, mimitina Gajah Mada digambarkeun minangka tokoh Brajanata dina Carita Panji, jeung salaku Bima dina Mahabharata carita dina mangsa nu bakal datang. Mimitina Gajah Mada henteu langsung digambarkeun salaku Bima, Anjeunna digambarkeun salaku tokoh Brajanata sabab carita Panji dipikawanoh leuwih awal batan prosés nyieun arca Bima anu tétéla dimimitian dina satengahing abad ka-15. Kamulyaan Gajah Mada dina tahap kahiji éta *profan* - dina wangun patungna salaku Brajanata, tapi saterusna aya kamulyaan Gajah Mada dina tahap kadua anu leuwih sakral, nyaéta disaruakeun jeung Bima salaku aspék Siwa.Dina arca nu aya di Musieum Nasional, éta arca kagambar awakna gagah, kumis baplang, buukna galing, sarta dina luhureun sirahna aya beungkeut buuk jeung pita anu kawas topi "tekes". Anjeunna nganggo baju jeung perhiasan, geulang jeung tali panangan palebah luhur dina wujud oray, sapertos Bima.

Arca Bima Dijieun dina jaman Majapahit ahir pertengahan abad ka-15. Ciri-cirina nyaéta: 
* Nganggo mahkota *supit urang* (buukna ngawujud jadi 2 lengkungan di luhureun sirahna kawas capit hurang)
* Kumis baplang 
* Awakna sembada 
* Maké lawon *poleng* (Hideung bodas), 
* *Lingga*na Sok digambarkeun ngajendul. 

Dina arca Bima anu disimpen di Museum Nasional, Anjeunna digambarkeun nangtung ajeg kalawan duan leungeunna gigireun awakna, leungeun katuhu nyepeng *gadha*, linggana digambarkan ngajendul nyingkabkeun soléndang  anu ngagapus diantar 2 sukuna, maké *upawita* oray, mahkota supit urang, rarayna sangar, kumis baplang kandel, rambut luhureun tarangna digambarkeun galing ngawujud kawas *jamang* (hiasan tarang).Ayana kamiripan arca Brajanata salaku wujud ti Gajah Mada jeung patung Bima ieu lain kabeneran, tapi aya hiji konsép dasar: Konsépsi éta dimekarkeun salaku jarak antara kajadian sajarah jeung anu nyarembahna kadieunakeun  jadi beuki jauh.

## Harti ngaran 
Kecap "Gajah" ngarujuk kana sato gedé anu dipikahormat ku sato séjén, Dina mitologi Hindu dipercaya minangka *vahana* (sato tunggangan) déwa Indra. Gajah ogé aya pakaitna jeung Ganésha, déwa anu sirah gajah jeung awakna manusa, putra Siwa jeung Parwati. Kecap "Mada" dina basa Jawa Kuna hartina mabok, bisa urang ngabayangkeun yén lamun hiji gajah mabok, pasti bakal sagala dirumpak, nyuluduk, nubruk tur ngaburakbarik anu aya. Jadi lamun dihubungkeun jeung tokoh Gajah Mada, ngaranna bisa dihartikeun ku dua cara, nyaéta:

# Anjeunna nganggap dirina minangka wahana/tunggangan raja, ngalaksanakeun sagala paréntah raja, sakumaha gajah Airawata nyaéta tunggangan déwa Indra.
# Anjeunna kawas jalma anu keur mabok jeung telenges nalika nyanghareupan sagala rupa halangan anu bakal ngahalangan kamajuan karajaan. Éta bener-bener pilihan nami anu bener jeung sigana hartosna nami éta geus dipikir dibulak-balik sateuacan dipaké salaku namina.

Dina prasasti Gajah Mada aya landihan séjén pikeun manéhna, nyaéta *Rakryan Mapatih Jirnnodhara*. Meureun éta ngaran téh sakadar gelar Gajah Mada, tapi ogé bisa ditempo salaku ngaran resmi na. Harti kecap *Jirnnodhara* nyaéta "pangadeg hiji hal nu anyar" atawa "malikeun hal nu geus rubuh/ruksak". Dina harti *harfiah*, Gajah Mada mangrupa pangadeg  *caitya* pikeun Kartanegara nu saméméhna teu aya. Dina harti *figuratif* manéhna bisa ditempo salaku réstorasi jeung nuluykeun  gagasan Kartanegara dina konsép *Dwipantara Mandala*.

## Gumelarna Gajah Mada 
Kitu unina Prasasti Gajah Mada anu taunna 1273 saka atawa taun 1351. Salaku mahamantri kasohor, Gajah Mada bisa ngaluarkeun prasasti sorangan jeung boga hak pikeun ngawangun wangunan suci (*caitya*) pikeun tokoh nu geus maot. Prasasti éta ngabéjaan pangwangunan *caitya *pikeun Kartanagara. Raja terakhir Singhasari anu gugur di istana bareng jeung patihna, Mpu Raganatha sarta para brahmana Siwa jeung Buddha, alatan aya serangan ti bala tentara Jayakatwang ti Kediri.

Numutkeun arkéolog Univérsitas Indonésia, Agus Aris Munandar, kawasna Gajah Mada gaduh alesan husus pikeun milih ngawangunan *caitya* pikeun Kartanagara ti batan inohong-inohong séjén anu pangheulana. Padahal, salila jaman Majapahit nu dipandang penting tangtu Radén Wijaya minangka anu ngadegkeun  Karajaan Majapahit. Kawasna gedé wangunan suci anu diwangun ku paréntah Gajah Mada nyaéta Candi Singhasari di Malang. Pasalna, Prasasti Gajah Mada kapanggih di buruan Candi Singhasari. Wangunan candi lain anu aya hubunganana jeung Kartanagara, nyaéta Candi Jawi di Pasuruan. Candi ieu  meureun ngan dijieun teu lila sanggeus pupus di Kedaton Singhasari.

Numutkeun Agus, dumasar kana data prasasti, karya sastra, jeung titinggal arkéologis, aya dua alesan kunaon Gajah Mada ngamuliakeun. Kertanagara nepi ka ngadegkeun candi keur anjeuna. 

Kahiji, Gajah Mada néang légitimasi pikeun ngabuktikeun Sumpah Palapa. anjeuna usaha satékah polah sangkan wilayah Nusantara ngaku kana kajayaan Majapahit. Kartanagara nyaéta raja anu boga wawasan politik anu lega. Kalawan wawasan *Dwipantara Mandala*, merhatikeun daérah-daérah séjén di luar Pulo Jawa. Ku kituna, Gajah Mada bakal neruskeun pulitik ngamekarkeun mandala nepi ka sakuliah *Dwipantara* (Nusantara) nu saméméhna geus dirintis ku Kertanegara.

Kadua, *dina mangsa Jawa Kuno, candi atawa *caitya *pen-*dharma*-anu *tokoh sok diwangun ku babarayaan atawa rundayan langsung tokoh éta, saperti Candi Sumberjati  pikeun Radén Wijaya diwangun taun 1321 dina mangsa Jayanegara. ; jeung Candi Bhayalango pikeun Rajapatmi Gayatri diwangun taun 1362 ku putuna, Hayam Wuruk. Nya ku ieu alesan, Gajah Mada masih rundayan ti Raja Kertanagara. Sahenteuna Gajah Mada masih boga hubungan darah jeung Kertanagara.

Ramana Gajah Mada bisa jadi wastana Gajah Pagon anu marengan  Raden Wijaya nalika lumangsung perang ngalawan tentara Jayakatwang ti Kediri. Gajah Pagon ieu teu mungkin jalma biasa, malahan ngan anak tina salah sahiji selir Kertanagara sabab dina kitab *Pararaton*, ngaran Gajah Pagon disebut sacara khusus. Nalika éta, Radén Wijaya ogé ngahariwangkeun Gajah Pagon anu tatu lajeng diwiatkeun ka saurang kapala désa Pandakan. Nurutkeunana, meureun Gajah Pagon geus rimbitan  jeung putri kapala Désa Pandakan tur mibanda anak, nyaéta Gajah Mada nu ngawula di Majapahit. ari ngaran *Gajah Mada.* kamungkinan mangrupa ngaran saprak menjabat salaku patih.
Numutkeun Pararaton, Gajah Mada salaku komandan pasukan khusus Bhayangkara mampuh nyalametkeun Prabu Jayanagara (1309–1328) ka desa Badander jeung ngaleungitkeun pemberontakan Ra Kuti ( salah saurang Dharmaputra, patugas istana anu diistiméwakeun ti jaman Radén Wijaya). Salaku balas jasa, dina pupuh *Désawarnana* atawa *Nāgarakṛtāgama* karya Prapanca disebutkeun yen Jayanagara ngangkat Gajah Mada jadi patih Kahuripan (1319). Dua taun saterusna, dia ngagantikeun Arya Tilam nu mangkat jadi patih di Daha / Kediri. Pangangkatan ieu nyieun lajeng asup kana strata sosial elitis istana Majapahit dina ayeuna. Sajaba ti éta, Gajah Mada digambarkeun pula salaku "seorang anu ngécéskeun, nyarita ku tajam atawa tegas, jujur ​​jeung tulus ikhlas sarta pikir sehat".

Sabada Jayanagara mangkat, Arya Tadah anu mangrupa Patih Amangkubhumi *nyusun pengunduran diri* tina jabatanna ka Ibusuri Gayatri nu ngaganti kalungguhan Jayanegara jeung nunjuk Patih Gajah Mada ti Daha/Kediri. Gajah Mada salaku Patih Daha sorangan teu langsung nyatujuan, tapi hayang nyieun jasa-jasa ti baheula di Majapahit ku nalukkeun Keta jeung Sadeng nu ayeuna keur dimeunangkeun.

Tribuwana Wijayatunggadewi nu jadi Rani Kahuripan jadi prakna ngalaksanakeun tugas pamaréntahan Majapahit. Malah sanggeus Gayatri wafat dina taun 1331, Tribhuwana Wijayatunggadewi tetep jadi Maharani ti karajaan Majapahit. Sanggeus Keta jeung Sadeng ditaklukan ku Gajah Mada, anyar dina taun 1334, Gajah Mada diangkat jadi Patih Amangkubhumi sacara resmi ngaganti Arya Tadah (Mpu Krewes) nu geus sepuh, sakit-sakitan, jeung meminta pangsiun ti taun 1329.

## Sumpah Palapa 
Nalika pangangkatan salaku Patih Amangkubhumi dina taun 1258 Saka (1334 M) Gajah Mada mengucapkan Sumpah Palapa anu ngandung harti yén éta téh moal *amukti. palapa* samemeh berhasil menaklukkeun Nusantara. Salakumana tercatat dina kitab *Pararaton* dina téks Jawa Pertengahan nu kieu: jeung Pararaton Lempengan VIII, Lempengan X s.d.BRANDES, J.L.A .& comm.bew.d.N.J.Krom. Batavia 1920 jeung Invasi Yuan-Mongol ka Jawa (dina taun 1293) sakumaha diwayatkeun ogé dina *Kidung Panji Wijayakrama*.

## Perang Bubat 
Dina *Kidung Sunda* dicaritakeun yén Perang Bubat (1357) dimimitian dina mangsa Prabu Hayam Wuruk mimiti ngalaksanakeun léngkah-léngkah diplomasi kujalan ngajantenkeun  Dyah Pitaloka Citraresmi putri Sunda salaku permaisurina. Lamaran Prabu Hayam Wuruk anu ditarima ku pihak Kerajaan Sunda, Terus disusul ngintun rombongan gedé Karajaan Sunda datang ka Majapahit pikeun melangsungkeun pernikahan agung éta. 

## Akhir hirup 
Kitu cenag béja dina *Kakawin Nagarakretagama* pupuh 70 bait 1–3 dicutat Slamet Muljana dina  *Tafsir Sejarah Nagarakretagama*. Raja Majapahit Rajasanegara atawa Hayam Wuruk nu keur ngalakonan perjalanan upacara kaagamaan ka Simping (Blitar) reuwas ngadéngé béja Gajah Mada gering. Anjeuna gentak balik ka puseur dayeuh Majapahit.

Sanajan peranna dina Karajaan Majapahit sakitu kakoncara, akhir riwayat Gajah Mada nepi ka kiwari masih tacan jéntré. Arkéolog Universitas Indonesia, Agus Aris Munandar dina *Gajah Mada Biografi Politik* nétélakeun, aya sababaraha sumber nu ngajelaskeun ahir kahirupan Gajah Mada. Sumber kahiji nyaéta *Kakawin Nagarakretagama* anu ditulis ku Mpu Prapanca éta ngalahirkeun ahir hirup Gajah Mada kalayan maotna anu wajar dina taun 1286 Saka (1364 M). Dari cerita-cerita rakyat Jawa Timur, Gajah Mada dikisahkan menarik diri setelah Peristiwa Bubat dan memilih hidup sebagai pertapa di Madakaripura di pedalaman Probolinggo selatan, wilayah kaki pegunungan Bromo-Semeru. Di wilayah Probolinggo ini memang terdapat air terjun bernama Madakaripura yang airnya jatuh dari tebing yang tinggi. Di balik air terjun nu mengguyur bak tirai eta aya deretan ceruk jeung hiji goa nu cukup menjorok dina jeung dipercaya kudu Gajah Mada jadi pertapa jeung menarik diri ti dunya loba salaku *wanaprastha* (menyepi tinggal di leuweung) nepi ka ahir hayatna.

Dina *Kidung Sunda* nyebutkeun yén Gajah Mada teu maot. Kidung ieu ngébréhkeun yén Gajah Mada moksa dina pakéan kebesaran kawas Dewa Wisnu. Dia moksa di halaman kapatihan mulang ka khayangan. Tapi, Agus Aris Munandar nétélakeun yén ahir kahirupan Gajah Mada tilem dina pedaran anu henteu pasti sabab dia malu ku pecahna tragedi Bubat. Saterusna, nurutkeun Agus, bisa ditafsirkeun yén Gajah Mada memang gering jeung maot di Kota Majapahit atawa di wewengkon *Karsyan* nu teu jauh ti dinya. Éta sapertos katerangan deui Rajasanagara ka ibu kota Majapahit dina *Nagarakretagama*, énggal-énggal ngadangu sang patih sakit.

Absénnya Gajah Mada dina politik Majapahit ninggalkeun raheut jadi raja. Hayam Wuruk ngan saukur ngarasa sedih. Bahkan dicaritakeun raja ngarasa peunggas harepan. Anjeuna tuluy nepangan ibuna, kadua rai, jeung kadua dahuan pikeun ngawangkokkeun gaganti  Patih Amangkubhumi. Tapi, "Baginda pengkuh, Adimenti Gadjah Mada tmoal bisa aya anu ngagantikeun ," tulis *Nagarakretagama* pupuh 71 bait 3.

Hayam Wuruk ogé ngayakeun sidang Déwan Sapta Prabu pikeun mutuskeun gaganti Gajah Mada. Ku sabab teu aya hiji ogé nu sanggup ngaganti Patih Gajah Mada, Hayam Wuruk tuluy milih opat Mahamantri Agung dipingpin ku Mpu Nala Tanding pikeun salajengna mantuanna dina ngayakeun sagala urusan nagara. Tapi hal éta teu lumangsung lila. Éta ogé diganti ku dua urang mentri nyaéta Gajah Enggon jeung Gajah Manguri. Tungtungna Hayam Wuruk mutuskeun pikeun ngangkat Gajah Enggon salaku Patih Amangkubhumi ngaganti posisi Gajah Mada.

## Penghormatan 
ka|175px|jmpl|Lukisan kontemporer Gajah Mada karya I Nyoman Astika.
Salaku salah saurang tokoh utama Majapahit, ngaran Gajah Mada pohara terkenal di masyarakat Indonesia umumna. Dina mangsa awal kamerdekaan, para pamingpin antara lain Sukarno jeung Mohammad Yamin sering nyebut sumpah Gajah Mada salaku *inspirasi* jeung "bukti" yén bangsa ieu bisa ngahiji, sanajan ngawengku wilayah anu lega jeung budaya anu béda-béda. Ku kituna, Gajah Mada mangrupa inspirasi pikeun révolusi nasional Indonésia pikeun usaha kamerdikaan ti kolonialisme Walanda.

Universitas Gadjah Mada di Yogyakarta nyaéta universitas negeri anu disebut ngaranna. Satelit telekomunikasi Indonésia anu munggaran disebut Satelit Palapa, anu menonjolkeun peranna salaku pemersatu telekomunikasi rakyat Indonésia. Seueur kota di Indonésia gaduh jalan anu namina Gajah Mada, tapi kedah diperhatoskeun yén éta ogé di kota-kota di Jawa Barat.

Buku-buku fiksi kasajarahan jeung sandiwara radio nepi ka ayeuna masih sering nyaritakeun Gajah Mada jeung perjuanganna ngalegaan kakawasaan Majapahit di Nusantara ku Sumpah Palapa-na, kitu ogé karya seni patung, lukisan, jeung lain-lainna.

## Dalapan Belas Prinsip Kahirupan Gajah Mada
#**Wijaya** Lumaku hirup wijaksana tur pinuh hikmah dina nyanghareupan tur ngungkulan karerepet hirup anu beurat. Dina basa Jawa Kuna, kecap Wijaya hartina meunang, ngungkulan, atawa suksés, ku kituna ogé bisa dihartikeun ngungkulan dina unggal masalah anu disanghareupan.
#**Mantriwira**Leber ku wawanen dina bebela ka nagara,  anu salawasna gagah tur tanginas dina bajoang, jadi panglima gede kawani nu taya tandingna.
#**Wicaksanengnaya** Wijaksana dina sagala lampah tur paripolah boh ka batur kitu deui  ka musuh, ka menak anapon rahayat biasa, jeung ka pajabat luhur kitu deui ka ksatria Wilwatikta.
#**Matanggwan** Pengkuh kana tanggung jawab anu gedé sabab éta amanah ti rahayat jeung nagara. Ku kituna  nganomer hijikeun tur ngajaga kapercayaan jeung kapentingan balarea.
#**Satya Bhakti Aprabhu** Satia tur babakti ka nagara jeung raja (prabu), sagala tanaga jeung usaha salawasna dipasrahkeun  pikeun kamulyaan nagara jeung raja (prabu).
#**Wagmi Wak** Hade basa tur carita, pinuh ku komara jeung kayakinan diri. 
#**Sarjjawopasama** Handap asor, ikhlas, jeung sabar.
#**Dhirotsaha** Gawé daria, rapekan, junun, sabar tur satia. Dina basa Sansekerta, kecap ieu diwangun ku dua bagian: dhira anu hartina waspada, gagah, tenang, tur percaya diri; jeung utsaha nu hartina tanaga, kakuatan, jeung usaha.
#**Tan Lalana** Salawasna gumbira tur daria nalika digawe. Dina basa Jawa Kuna, Tan Lalana hartina dina gawe tanpa ngomong istirahat atawa reureuh gawé. Ieu ngandung harti némbongkeun usaha  teu nolih kacape jeung ngagedur ku sumanget.
#**Diwyacitra** Hade ka sasama sarta sayaga ngadegkeun rupa-rupa pamikiran jalma kalawan haté anu tenang.
#**Tan Satrisna**Teu mikiran kahayang tur kasenangan dunya.  Kasenangan anu dipikahoyong nyaéta caket jeung dewa nalika aranjeunna masih hirup jeung sakabéh impianna bisa kawujud. Dina basa Jawa Kuna, kecap tan hartina henteu atawa tanpa, ari kecap satrisna ngandung harti  kahayang jeung napsu anu ngabeungkeut diri.
#**Sihsamastabhuwana** Tresna  ka sakabeh pangeusi dunya oge  nyaah kannu sipatna fana kitu deui  nu langgeng.
#**Ginong Pratidina** Salawasna ngalaksanakeun kahadéan jeung nyingkahan kabiasaan anu goréng. Kecap Ginong Pratidina asalna tina basa Jawa Kuna gina (ing) pratidina. Kecap gina hartina kualitas, luar biasa alus, sumanget tur mangpaat. Kecap ing hartina dina atawa di. Ari kecap pratidina hartina unggal poé. Ku kituna, kalimah Ginong Pratidina ogé bisa dihartikeun unggal poé sumanget dina milampah kahadean anu  panghadena.
#**Sumantri** Jadi abdi karajaan anu dipikaconto atawa pejabat anu jauh tina carekeun jung panghina kana dirina.
#**Anaykeun** Teu sieun ngancurkeun lawan anu ngaganggu atawa ngahina ka dirina.
#**Ambek Parama Artha** Utamakeun hal-hal anu leuwih penting pikeun karaharjaan jeung kapentingan umum.
#**Awas Purwa Artha** Salawasna waspada tur iatna pikeun ngajaga katartiban kalumangsungan sagala widang kahirupan.
#**Prasaja** Hirup saperluna teu kaleuleuwihi dina kasenangan.

## Budaya populér 
* Gajah Mada boga kampanye pikeun peradaban Melayu dina paket ekspansi game *Age of Empires II*, *Rise of the Rajas*. Kampanye ieu berkisar dina ngadegna karajaan Majapahit ku invasi Mongol, narajang Nusantara sanggeus Sumpah Palapa jeung Tragedi Bubat nu ngabalukarkeun kajatuhannya. Anjeunna ogé muncul dina *Age of Empires II Definitive Edition*.

*Gajah Mada muncul dalam paket ekspansi Brave New World untuk video game PC Sid Meier's *Civilization V* sebagai pemimpin peradaban Indonesia.

**Gajah Mada dimunculkeun dina dua episode sinetron *Lorong Waktu 2* ku diperankeun ku Diding Yacob.

* Sinetron berjudul *Gajah Mada* pernah ditayangkan di MNCTV pada tahun 2013.
* Gajah Mada juga disebut sebagai Perdana Menteri Majapahit dalam anime *Joukamachi no Dandelion*.
*Novel seri Gajah Mada oleh Langit Kresna Hariadi yang diterbitkan pada tahun 2004.

## Lihat pula 
* Prasasti Gajah Mada
* Nagarakretagama
* Hindu di Indonesia
* Agama Hindu di Asia Tenggara
* Universitas Gajah Mada
* Dewi Andong Sari

## Catatan 
## Kepustakaan 
## Pustaka 
*  
*  
*  

]]