open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elektrolytiske Kondensatore

Kondensatore rakt dät in allerhound Soarten, maast naamd ätter ju Isolation: keramiske, Mika, Folie usw. Truch Metal un Isolation ap tou ruljen kon oafte ne groote Kapazität in ne litje Rulle.

Ne besunnere Soarte sunt doo **elektrolytiske Kondensatore** (*Elko*, dt. *Elektrolytkondensatoren*). Do bestounde in Prinzip uut twoo Aluminium Platten in ne woaterge Masse, die Elektrolyt. Sät me deer nu ne Sponnenge ap, dan äntstoant ap een fon do Aluminium Platten ne gjucht tänne Loage Aluminium-Oxid, dät n gjucht gouden un stäärken Isolator is. Ap ju Wiese konnen gjucht groote Kapazitäte beloanged wäide. 

Ap n Elko is altied ju Plus-Kaante ounroat, oafte mäd n Ring. Ju Polarität duur NIT UUMEKIERD wäide, dan dan gungt die Elko stukken. Buutendät schäl deer foarallen bie Elkos ap oachted wäide, dät ju anbroachte Sponnenge nit buppe dän ounroaten Hoochst-Wäid kumt.

## Ferbiendengen

* Elektrolytkondensatoren – Gruundlagen uut „das ELKO“
* Polarisierde Elektrolytkondensatore foar Wikselsponnenge un inverse Glieksponnenge
* FARADNET, „Bolde alles uur Kondensatore“ (ängelsk)
Frantsööske Besättenge

In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju **frantsööske [[Besättenge]]** (dt. *französische Besatzung*) deer. Deerfon skäl die seelter Honnel juust as die fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wuud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade juun Änglound ienfierde. So waas die Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wuud dät '''seelter Archiv''' mäd Iekemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped.

As 1813 do Frantsoosen wier ferdrieuwen wuuden, toachten do Seelter dät jo hiere Fräiegaid wier kriege skuulen (M3.87). Man intwiske wieren jo in Foulge fon dän Rieksdeputationshaudslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un do Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: "Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog" Ni488; » uk 1630S.

## Sjuch uk
* Literatuur uur Seelterlound.
Isolierde Sproake

Ne **isolierde Sproake** (de. *isolierte Sprache*) is ne Sproake, wierfon me nit fääststaale kon, of ju früünd is tou uur Sproaken. Sukke Sproaken sunt Baskisk, Koreanisk, Ainu, Burushaski, Mapudungun.
Nit gans isolierd, man daach wät apaat stounde in Europa Sproaken as Albanisk, Armenisk un Griechisk, deeruum dät jo nit paasje in do groote Sproakgruppen as Romanisk, Germanisk of Slawisk.
Jeel

**Jeel** is ne primäre Faawe bie ju subtraktive Faawenmiskenge. Bie ju additive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe, ju der kriegen wäd truch Moangen fon rood un gräin. Spektroal bekieked sit ju Faawe jeel twiske orange un gräin. Jeel is ju komplementäre Faawe fon blau in technisken Sin, wäkker blau uureenstimt mäd dän allere techniske Uutdruk (spektroal) violet. In dät Spektrum fint sik jeel Lucht bie Stroalenge mäd Woogenlaangte twiske 565 un 590 Nanometer.


 
## Säädigenge

## Soarten fon jeel

## Benutsenge un Geföilswäid

Jeel is ne sunnige un lustige Faawe, wan hie toumindest wät woorm faawed is un ätter orange lät. Dät schäärpe koolde Näitroaljeel hier buppe is oawers eer ju Faawe fon Haatenskup. Die negative Kloang fon jeel kumt uk foar in dän Uutdruk: *Gräin un jeel foar Äärger wäide*.

Fuul Bloumen, do der in uus Geegend foarkuumen dwo, sunt jeel. Dät kumt woanschienelk deerhäär, dät Iemen ju Faawe ap ljooste hääbe, un deer jädden ap toukuume. Dät rakt jeele Bloumen n evolutionär Foardeel buppe uurs faawede Bloumen.

In fuul Lounde is jeel Symbol fon dät Paaskefäst, jierhunnerteloang dät Christelke Hoochfäst, mäd t.B. poabstelke Foonen. Ju Ferbiendenge mäd jeele Suukene is eer toufälllich.
Jeel waas uk dät Symbool foar dän Kaiser fon China un fon ju chinesiske Monarchie.

Ju Pakkenge fon orientaliske Ietensweeren is oafte jeel fon Faawe. 

Jeel gungt goud touhoope mäd bolde aal uur Faawen. Ju Kombination jeel mäd blau rakt oawers n billigen Iendruk. Dän Effekt wäd oafte uutnused fon Koopljuude, wan jo dän Iendruk reeke wollen, billich tou weesen. N Biespil is ju Geschäftskätte Zeeman.

Ju Kombination jeel mäd swot stoant foar Gefoor. Disse Kombination rakt et sogoar in ju Natuur, toun Biepsil bie ju Ieme un ju Häspe. Uk wäkke Giftslangen hääbe ju Faawenkombination.

In die elektroniske Faawencode stoant jeel foar dän Ziffer 4. 

Jeel wäd as Faawe in ju Heraldik beteekend mäd Gould. Gould is uk ne liturgiske Faawe, ju der ap älke bliede Fier bruukt wäide duur insteede foar wiet.

## Politik

Jeel is ju eepentelke Faawe fon Vatikanstääd.

Jeel is uk bekoand as “floamske” Faawe, dan die Floamske Lööwe is swot ap n jeelen (gouldenen) Bäätergruund.

## Ferbiendengen ätter buuten

* Bruce MacEvoy: *[http://www.handprint.com/HP/WCL/wcolor.html Handprint. Watercolors. Color vision].* Online-Dokument ap: www.handprint.com – Uumfangriek Kompendium uur Faawe, Faawetheorie un Moaleräi: (ängelsk) 
* Thomas Seilnacht: *[http://www.seilnacht.com/Lexikon/Gelb.htm Die Farbe Gelb].* Online-Dokument ap: www.seilnacht.com 

Toun Deel uursät ätter Geel un toun Deel ätter Gelb
Näiere Tied

Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel fon Seelterlound nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349_351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Utwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Schipfoart wier aplieuwden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruuk fon Kunstmjuks un ju Foan-kultiwierenge. Um 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).

* Sjuch '''Literatuur''' uur Seelterlound.
* Br = Dr. Julius Bröring, Das Saterland. 
* Ls = Lesebouk foar Seelterlound 
* B15 usw. = Toonbeendapnoamen.
* 239U, 1197R = Kramer 1994:96, 177.
Tjosproakigen Unnergjucht

Siet 1997 is in Wäästfräislound ounfangd mäd **tjosproakige** Schoulen. Dät hat dät bestimde Deege af Läksen gans in Fräisk roat wäide un uur in Holloundsk. In do haagere Klassen kumt dan Ängelsk deertou (Ferhältnis in Leertieden 40% Holloundsk, 40% Fräisk un 20% Ängelsk). Ju Gewandthaid mäd de Sproake wäd deerfon beeter, uk ap Holloundsk. Dät sät sik fout ap ferscheedene Gebiete; so gungt Reekenjen bie moorsproakige Bäidene uk apfaalend goud, so Prof. Kees de Bot, Groningen. Dät rakt däälich 15 sukke Schoulen in Wäästfräislound.

Tjosproakigen Unnergjucht rakt dät t.B. uk in Luxembuurich, bie do Ladiner in Suud-Tirol un ap internationale Schoulen in Magdebuurich un Potsdam.

## Ferbiendengen ätter buuten
*Dokumentation_Interfriesischer_Kongress, Siede 9.
*Die dreisprachige Schule, Siede 15.
*De trijetalige skoalle
*“Tjosproakige Schoulen sunt do bääste”
*Ju ladiniske Schoule
*Ju tjosproakige Schoule fon Esch/Luxembuurich. Klik ju düütske Flaage un dan *kids* of *adults*.
*Dreisprachige Internationale Grundschule Magdeburg
*Dreisprachige Internationale Grundschule Potsdam
*Magazin für den Unterricht in mehrsprachigen Volksschulklassen
*Spracherwerb zweisprachig aufwachsender Kinder und Jugendlicher.
*Halepaghen-Schule un säik "Sprachen".
Äide

Ju **Äide** (Symbol: ), uus Waareld, is die trääde Planet fon ju Sunne uut reekend un die oankelde hoast bekoande Planet mäd Lieuwend ap. Ju häd ne Truchmäite fon 12.756,274 Kilomeetere oun dän Äquator. Uus Äide troalt sik in in aan Dai uum sik sälwen; deertou in mäd ne Uumloopstied fon 365 Deege un 6 Uuren uum ju Sunne.

Ju Äide häd bloot een Moune.

## Sjuch uk
*Noudlucht
Äidkunde af Geowietenskuppe

Ju **Äidkunde** uumfoatet do Wietenskuppe do sik ap ju Äide beluuke.

Deertou heere
* Geologie af Äidgeschichte
* Geographie
* Kristallographie af Kristalkunde
* Kartographie
* Meteorologie af Weederkunde
Ängelsk

Dät Woud **Ängelsk** kon moorere Seeken betjuude:

* Ängelske Kultuur; ju Kultuur fon do Änglounder.
* Ängelske Literatuur; ju Literatuur fon ju Ängelske Sproake.
* Ängelske Sproake; ju Sproake fon do Änglounder.
Äntwikkelenge fon do seelter Luude

In dät Foulgjende is ju **Uursproang fon do seelter Luude** uutoarbaided ap Gruund fon Siebs' Geschichte (Gr), wierbie oawers ju ferallerde Notation ê2, ê1 ärsät wuuden is fon æ:, ê2. Der wäide unnerschat ne seelter (sfr.), ne ooldaastfräiske (aofr.) un ne germanisk (germ.) Stappe. In eenige Falle wäide uk (gemeen)ooldfräiske (afr.) un wäästgermaniske (wgerm.) Foamen roat. Do sfr. Luude beluuke sik ap ju Sproake fon Roomelse (R). Sunneräntwiklenge in Strukelje/Uutände un Skäddel sunt anroat mäd U bzw. S.

Ju Lieste stoant ap Luudgeschichte.
Þorn

**Þorn** of **thorn** is n Boukstäf. Die Grootboukstäf is Þ, die Littikboukstäf is þ. Dät Þorn is n oold-germanisken Boukstäf. Dät Þorn bestoant in dät Ängelske as in *<u>th</u>at* un as in *<u>th</u>in*. Dät Þorn wäd mongs ankieked as die Boukstäf **D**, dät klingt n Bitje ferscheeden, et is n litjen Ferschiel.

Dät Þorn mout nit ferwikseld wäide mäd dät Äð (Ð), dät klingt as in dät Ängelske *<u>th</u>ink*.

In aller Ängelsk wäd dät Þorn as n *y* schrieuwen, in gjucht Oold-Ängelsk noch as *Þ*.Deeruum sjucht me ap Weershuuse in Änglound oafte **''Ye olde inn** = the old inn'', usw.
Seelter

Do **Seelter**, af loanger: **Seelterfräisen** sunt een fräisk Foulk un sänt oolde Tied do Ienwoonere fon Seelterlound. Traditsjonell baale jo as Muurtoal Seeltersk, Man däälich is dät uk fuul Plat un bupperloundsk Düütsk, sodät me nu appaasje mout, dät dät Seelterske nit uutstäärft.

## Kultuur un Bruuke

Traditsjonelle Wirtskupsfoarmen wieren:

* Buuräi
* Honnel un Skipfoart
* Eedgreeuwen
* Floaksferoarbaidenge
* Imkeräi

Traditsjonelle Baukunst:

* Eepen Huus (Bloot noch in't Museumstäärp Kloppenbuurich tou sjoon).

Traditsjonelle Toal:
* Seeltersk (Wiertou sänt eenige Tied moor un moor Seelterfräiske Literatuur äntstoant)

Fääre:

* Dracht

## Uur dät Woud "Seelter"
"Seelter" is uk Biewoud bie Seelterlound, bie *seelter* Ljuude un bie ju Sproake. 
Substantivisk bruukt hat dät '''seeltersk''': hie boalt *Seeltersk*.

Tou ju Etymologie rakt dät two wichtige Fermoudengen:

* 1. Fermoudenge: Dät lat sik fon ju Comitia '''Sygeltra''' ou, deerfon Seelterlound aleer wildääge beheersked waas.

* 2. Fermoudenge: *Seelter* kumt fon *Seelounder*, wät niks mäd ju niederloundske Region Seelound tou dwoon häd, man ful moor deermäd, dät do Seelter weerskienelk uurspröänelk fon ju Kuste in't Binnelound keemen sunt.
Sproakuutbau

**Sproakuutbau** (dt. *Sprachausbau*) is n näien Begriep, die der t.B. definierd wäd as “Bäidene kriege näie Muugelkhaide, ju Sproake tou ferweenden ap ne Wiese, ju der tou ju Situation paasjen däd”. Dät hat also, dät Bäidene leere mäd hiere **Määmesproake** uumetougungen. Däälich gjucht ju Skoule sik deerap, man immer noch wichtiger is dät Baalen fon do Oolden mäd do Bäidene. Deer konnen jo hiere ganse Lieuwend ap fäärebaue.

Deer gungt dät also uur ju oaine Sproake, man dätsälge jält wan me n **uur Sproake** leert, t.B. Ängelsk of Turske Bäidene Düütsk. Man hier jält uk: Wan do Begriepe in ju oaine Sproake al deer sunt, dan kon me do in ju näie Sproake uk eer ferstounde.

Dät aal is bloot muugelk, wan ju Määmesproake sik uk mäd do Situatione fon ju moderne Waareld befoatje kon, sik deeroun uutdrukke kon. So kumt me tou dän Uutbau fon **ju Sproake sälwen**. Dät kon sik gjuchte ap ne ‘groote’ Sproake as dät Düütske, man uk ap Regionoal- un Minnerhaidesproaken. Deer kon ne **Wikipedia** in sunne Sproake  fielicht nutselkweese.

## Probleme
In n Praxis rakt dät moal Begriepe wierfoar sik do Woude eerste mäd de Tied uutkristallisierje. 
### Fiersjoon
Dät lät ne eenfache Uursättenge fon düütsk *Fernsehen*, man fuul Seelter hääbe Probleme deermäd, dan dät is neen *Sjoon* wät me däd, oaber *Kiekjen*: me kon deerwai *kiekje*, man wan dät Dingen uutskalted is, kon me niks deerap *sjo*. Man *Fierkieker* gungt uk je wier nit, dan dät is n ‘Fernrohr’. 
*[[Fiersjoon]]* fäilt also nit gans goud, man in *Wiedkiekjen* is dät Problem, dät *wied* in ju Betjuudenge ‘fern’ nit suk goud Seeltersk is. Dät is wäil moor ‘geräumig, breit’.  

Me kon uk moal bie do Noabere kiekje: do Mooringer Noudfräiske bruuke fiirsiien (dåt) un 
fiirsiier (di), un do Platdüütske Feernseher of Kiekkassen.

## Literatuur
* Spieß, Gunter [Hrsg.], *Modernisierung des Wortschatzes europäischer Regional- und Minderheitensprachen* - Tübingen: Narr, 1999. VIII, 243 S. : Kt.. - ISBN 3-8233-5189-3
* N. Århammar, *das Nordfriesische im Sprachkontakt*, in: Handbuch des Friesischen. Hg. von Horst Haider Munske. Tübingen 2001 - ISBN 3-484-73048-X, S. 313-353.

## Ferbiendengen ätter buuten
* **Määmesproake** Düütsk https://web.archive.org/web/20030610181406/http://home.arcor.de/wbuese/Richtlinien_Lehrplaene.htm
: Nutsen fon Bieldebouke https://web.archive.org/web/20071227052021/http://www.hausarbeiten.de/faecher/vorschau/18154.html
: Marokkaniske Bäidene in Düütsklound https://web.archive.org/web/20090902233758/http://www.streitfall-zweisprachigkeit.de/files/pres/maas_abstract.pdf
* **uur Sproake** Ängelsk: http://www.heliweb.de/telic/baltessa.htm
***ju Sproake sälwen** Hoochdüütsk: https://web.archive.org/web/20071102030155/http://www.lemnitzer.de/lothar/Aldianer.html
:Platdüütsk https://web.archive.org/web/20080115105233/http://www.evermann.de/platt/wikipedia.html
:Ladinisk http://www.noeles.net/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=13
Woarje Jesus Säärke

Ju **Woarje Jesus Säärke** is in Sinese foarm fon die Pingsterbewäägenge. Die Säärke is in 1917 stifte yn Peking, as gefolch fon die Pingsterbewäägenge. De Woarje Jesus Säärke beskôget Jesus as God sels, wat yn giet tjoon it dogma fon ju Hilliche Träi-Eenegaid dät troch de measte oare Kristelk groeperings akseptearre wurdt.
De tjoon belangrike doktrines fon ju Säärke binne:

# Hilliche Gäist 
# Ju Dööpe 
# Die Foutwasking
# Hilliche Kommuny
# Sabbat
# Jesus Kristus 
# Ju Biebel 
# Rêding 
# Ju Säärke
# Wierkuume fon die Heer
Breinigerberg

**Breinigerberg** is n Täärp in dät departement Aachen in
Noudrhien-Wäästfoalen, Düütsklound. Dät Gebiet foan Breinigerberg is
ca. 4 km².

Breinigerberg häd n Ienwoonertoal fon 971 (2005).

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon Breinigerberg
* Breinig + Breinigerberg
Irlound

**Irlound** is n Lound in Wääst-Europa un ju Haudstääd is Dublin.

## Geografie
Irlound is n höägelich Lound mäd fuul Weeden un foarallen näi anplontede Buske. Hier un deer sjucht me middelhooge Bierge, In dät Wääste rakt dät n koal Foangebiet (do Bogs), wier Ljuude noch Eed greeuwe foar oaine Gebruuk. Ju Wäästkuste is an Steeden gjucht stail un fälsich (Moher). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Carrauntoohil (1.041 m). Ju grootste Äi fon Irlound is die Shannon. Wichtige Stääde in ju Republik sunt Dublin, Limerick, Donegal, Galway, Tralee, Cork.

Irlound wäd begränsed fon:
* ju Iriske See in dät Aaste 
* die Atlantiske Ozean in dät Wääste un dät Noude,
* ju Keltiske See in dät Suude,
* Noud-Irlound in dät Noudaaste.

## Geskichte
Irlound is al ädder befoulked wuuden fon do Kelten. Dät unnerschat sik deertruch, dät dät sieläärge neen roomske Besättenge häiwed häd. In dät Middeloaler roat et deer ferscheedene litje Köönichrieke, man leeter koomen do Wikinger, do aan Köönich foar dät ganse Lound anstoalden. Noch leeter koomen doo Angelsaksen, man eerste do Normandier moakeden Irlound gans tou ne Kolonie. Jo fäästigeden sik alleweegense in groote Kastäile un unnerdrukten ju keltiske Befoulkenge. 

Leeter wai broacht die ängelske Köönich fuul Protestante uut Schotlound ätter ju noudelke Provinz Ulster, wilst die Räst katoolsk bleeuw. 

In do 1840-er Jiere roat dät ne groote Smoachtegaid truch ju Tuffelkekroankhaid. Moonige stuurwen foar Smoacht un fuul looken uk wäch ätter Amerikoa. In ju Tied sakkede ju Befoulkenge fon sun 9 bit 3 Millione. 

Truch ju Unnerdrukkenge fon do protestantiske Besättere roat dät oafte Apstande. In dät Jier 1916 koom die groote Paaskenapstand, wierätter dät Lound 1922 sälwenständich wuude, mäd Uutnoame fon Ulster, dät bie Groot-Britannien bleeuw.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $46.600 in 2007. In 2007 waas 5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 46% Industrie un 49% Tjoonste.

## Sproake
Ju oolde keltiske Sproake häd fuul tou lieden häiwed fon ju groote Smoachtegaid. Däälich rakt dät noch man min Gestriche (Gaeltacht, wier ju älke Dai Uumgongssproake is, wan ju uk stäärk fon ju Regierengen foarderd wäd.
2005

----

----

## Foarfaale
* 10. Januoar: In Italien wäd dät Smook-Ferbood ap Koomere in eepentelke Bauwierke, juust so as Weershuuse un aal sowät uutwieded.
* 14. Januoar: Charles Graner wäd as Haud-Bedeeligeden bie dän Folter-Skendoal in't Abu-Ghuraib-Kitjen wilst ju Besättenge fon dän Irak ätter dän Irak-Kriech tou tjoon Jiere Kitjen feruurdeeld.
* 14. Februoar: Die foarige Ministerpräsident fon dän Libanon, Rafiq al-Hariri is monken 23 Ljuude, do bie aan Auto-Bumben-Ounsleek ap sin Woain-Konvoi stierwe. In ju Foulge kumt dät tou ju Seederboom-Revolutsjoon.
* 16. Februoar: Dät in 1997 besleetene Kyoto-Protokoll, wieroun sik do Unnerteekner-Stoaten tou ju Ferminnerenge fon dät Uutsteeten fon Gräinhuus-Gase ferplichtje, wäd gultich.
* 19. April: Ätter dän Dood fon Johannes Paul II. ap dän 2. April wäd nu Joseph Aloisius Ratzinger unner dän Noome Benedikt XVI. Poabst.
* 23. April: Test-Wikipedia ap Seeltersk ounfangd fon .
* 23. - 30. August: Die Hurrikan Katrina bewierket in dät Suudaaste fon do USA een läipe Fernäilenge. Truch him un sien Foulgen stierwe sowät 1800 Ljuude.
* 2. September: In Panama wäd ju *[[Puente Centenario]]*, ju twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, foar dän Ferkier in Bedrieuw nuumen, uk wan ju al ap n 15. August 2004 ienwäid wuuden is.
* 9. Oktober: Clemens August von Galen (* 1878, † 1946), die sik as as Biskop fon Munster juun ju Euthanasie-Politik fon Nazi-Düütsklound iensät hiede, wäd seelich spreeken.
* 22. November: Angela Merkel fon ju CDU wäd Buundeskanslerske fon Düütsklound.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 10. Januoar: Margherita Carosio, italieenske Opern-Sjungerske
* 10. Januoar: Jan Schotte, belgisken roomsk-kathoolsken Kardinoal
* 10. Januoar: Joséphine Charlotte fon Belgien, luxembuurichske Groot-Hertsoginne
* 11. Januoar: Miriam Hyde, austroalske Musikerske, Komponistinne un Dichterske
* 11. Januoar: Thelma White, US-amerikoanske Skauspielerske
* 14. Januoar: Hildegard Gurgeit, düütske Wierstounds-Striederske juun do Nazis un leeter SED-Funktsjoonäärske
* 14. Januoar: Rudolph Moshammer, düütsken Moude-Skäpper
* 11. Februoar: Míla Myslíková, tschechiske Skauspielerske
* 14. Februoar: Rafiq al-Hariri, foarigen Ministerpräsidänt fon dän Libanon
* 2. April: Poabst Johannes Paul II.
* 21. April: Zhang Chunqiao, chinesiske Politiker (* 1917)

## Nobelpriese

* Nobelpries foar Physik: Theodor Hänsch, John Hall, Roy Glauber
* Nobelpries foar Chemie: Yves Chauvin, Richard Schrock, Robert Grubbs
* Nobelpries foar Medizin: Barry Marshall, Robin Warren
* Nobelpries foar Literatuur: Harold Pinter
* Freenobelpries: Mohammed el-Baradei, IAEO
* Nobelpries foar Wirtschaftswietenskuppe: Robert Aumann, Thomas Schelling
Noudrhien-Wäästfoalen

**Noudrhien-Wäästfoalen** (Plattdüütsk *Noordrhien-Westfalen*, Hoochdüütsk *Nordrhein-Westfalen*) is een fon doo säkstien Buundeslounde fon Düütsklound. Hööftstääd is Düsseldorf.

## Geografie

* Breinigerberg

### Stääde
* Düsseldorf
* Köln

## Ferwaltengsgliederenge

### Kreise

### ''Kringfräie Stääde''
Slawiske Sproaken

**Slawisk** (de. *slavisch*) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

## Iendeelenge
Tou dät Slawiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:

* **Aastslawisk**
** Rusk
** Ukrainsk
** Wietrusk
** Russinisk

* **Wäästslawisk**
** Poolsk
*** Kaschubisk
*** Masurisk
*** Sleesisk
** Sorbisk
** Tschechisk
** Slowakisk

* **Suudslawisk**
** Kroatisk
** Serbisk
** Bosansk
** Bulgarisk
** Makedonisk
** Slowenisk
*** Prekmurisk
*** Resianisk
Kaschubiske Sproake

**Kaschubisk** (Kaschubisk: *kaszëbsczi jãzëk*, *pòmòrsczi jãzëk*, *kaszëbskò-slowinskô mòwa*; , dt. *Kaschubisch*) is een fon do Lechitiske Sproaken, ne Unnergruppe fon do Slawiske Sproaken.

Ounnuumen wäd dät dät Kaschubiske sik äntwikkeld häd fon ne Sproake ju der boald wuude fon wäkke Pomeraniske Stammen, do der Kaschubier naamd wuuden, in dät Gestrich ju Kaschubäi in Pommern, an ju Suudkuste fon de Aastsee twiske de Äien Weichsel un Oder.  

Dät is nai ferwant an dät uutstuurwene Slovinziske un bee sunt Dialekte fon dät Pommeraniske. Wan ju Kaschubiske Sproake uk bolde nit fon Poolskbaalere fersteen wäide kon, wuud ju bit kuuts fon fuul poolske Sproakkundigen as n poolsk Dialekt betrachted, wät oawers maast politiske Gruunde häiwed hääbe schäl. 

Juust as dät Poolske, häd dät Kaschubiske fuul Leenwoude uut dät Platdüütske un dät Hoochdüütske. Uur Wällen fon Leenwoude sunt do Baltiske Sproaken, dät Ruske un dät Poolske.

Do eerste drukte Dokumente in dät Kaschubiske datierje uut dän Eend fon dät 16. Jierhunnert. Ju moderne Schrieuwwiese stamt uut 1879.

Bie ju Foulkställenge fon 2002 roate dät 53.000 Ljuude in Polen, do der anroaten dät jo in Huus Kaschubisk boalden. Uunnersäikenge wiese dät fuul Kaschubisk baalende Oolden in Huus eer Poolsk baale, deeruum dät jo leeuwe dät wan jo Kaschubisk baalen dwo, hiere Bäidene dät sturre hääbe uum Poolsk tou leeren. Wäkke Schoulen in Polen bruuke Kaschubisk as Unnergjuchtssproake un dät is ne alternative eepentelke Sproake foar Ferwaltengsanweendenge in Deele fon ju Woiwodskup Pommern.
Kaschubisk wäd uk boald fon Kaschubier do der in Kanada woonje.

## Sjuch uk

* Pomeranian language
* Kashubian alphabet
* Kashubian-Pomeranian Association
* Gdansk Pomerania
* Old Prussian language

## External links
* Cassubia Slavica
* Wladyslaw Lubas, Kaschubisch
* On-Line Woudebouk

Uursät uut dät Ängelske.
Huusnoomen

Dät rakt in Seelterlound fuul **Huusnoomen** (dt. *Hausnamen*). Do wäide uk studierd fon ju Noomenkunde.

Deerbie dreege do Huuse gewöönelk dän Noome fon fuul fröiere Bewoonere, fielicht do eerste fon ju Steede. Ap ju Wiese kon me däälich ju Uutsproake fon do oolde Noomen noch heere. Sun Noome bleeuw also beheelden wan der uk n Monmoanske ienhilkede. So is dät eegentelk n matriarchoalisk System fon Noomereeken.

As **Biespil** eenige Noomen fon Skäddel (fergliek ju Koarte).
:1 Fennens
:4 Brans Gers
:5 Foulkens
:5a Ummen
:6 Stengels
:7 Bouels
:8 Palte Klaus
:9 Tobejans
:10 Korls
:11 Benke Lübbers
:12 Talle Hillen
:13 Fokke Lübbers
:14 Piesels 
:15 Kniljes
:16 Thobens
:17 Haikens

## Ferwiesengen

## Sjuch uk
* Unner Lieste fon do Seelter Roupnoomen rakt dät ne uumfangrieke Lieste.

## Literatuur

*''Seelter Seeken'', hääruutroat fon Theodor Griep un Pyt Kramer. Sälwenferlaach, 1999.
Noomenkunde

**Noomenkunde** of **Onomastik** is ne Wietenskup, ju sik beschäftiget mäd dän Gebruuk, ju Geskichte un dän Häärkumst fon do Noomen.

Dät Fäild fon ju Noomenkunde läit sik ferdeele in ju Kunde fon 
* Persoonenoomen 
* Huusnoomen
* Loundnoomen
Uetersen

**Uetersen** (uk *Rosenstadt Uetersen*) is ne Stääd in dän Kring Pinneberg in
Släswiek-Holstein, Düütsklound. Dät Gebiet fon Uetersen is
sowät 11,50 km².

Uetersen häd n Ienwoonertaal fon 17.865 (2006).

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon Uetersen
Kurt Cobain

**Kurt Donald Cobain** (20. Februoar, 1967 – 5. April, 1994) waas n Amerikoansken Musiker, ap bääste bekoand foar sien Rullen as Sjunger, Guitarist un Soangskrieuwer fon ju Band Nirvana uut Seattle.
Periodiske Tabelle

Ju **periodiske Tabelle fon do chemiske Elemente** is ne Deerstaalenge fon do bekoande chemiske Elemente, oardend ätter Elektronestruktuur sodät fuul chemiske Oainskuppe sik truch ju Tabelle annerje ap ne räägelmäitige Wiese.

## Ju periodiske Tabelle fon do Elemente
Ju foulgjende Bielde wiest ju apstuunse Tabelle fon bekoande Elemente. Älk Element is apliested ätter sien Atomtaal un chemisk Symbol. Wan me dän Wieser buppe n Symbol haalt, sjucht me dän Noome fon dät Element un wan me deerap klikt, kricht me dän deerbie heerende Artikkel.
Ju periodiske Tabelle is n Biespil fon n Klassifikationssystem: Elemente in jusälge Spalte of jusälge periodiske Tabellengruppe - also hierunner jusälge Faawe - hääbe äänelke chemiske Oainskuppe. 



'''Gruppe'''
'''1'''
'''2'''
 
'''3'''
'''4'''
'''5'''
'''6'''
'''7'''
'''8'''
'''9'''
'''10'''
'''11'''
'''12'''
'''13'''
'''14'''
'''15'''
'''16'''
'''17'''
'''18'''


'''Periode'''
 


'''1'''
1H
 
2He


'''2'''
3Li
4Be
 
 
5B
6C
7N
8O
9F
10Ne


'''3'''
11Na
12Mg
 
 
13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar


'''4'''
19K
20Ca
 
21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr


'''5'''
37Rb
38Sr
 
39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe


'''6'''
55Cs
56Ba
*
71Lu
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn


'''7'''
87&nbsp;Fr&nbsp;
88Ra
**
103Lr
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Cn
113Uut
114Uuq
115Uup
116Uuh
117Uus
118Uuo


 


* **[[Lanthanid]]e**
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb


** **[[Aktinid]]e**
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No



Chemiske Riege fon ju Periodiske Tabelle

Alkalimetalle
Äidalkalimetalle
Lanthanide
Aktinide
Uurgongsmetalle


Swäkke metalle
Metalloïde
Nit-metalle
Halogeen
Edelgase



Atomtaale in rood tjuude ap Elemente do der nit natüürelk ap ju Äide foarkuumen dwo. Do Elemente Technetium (Tc) un Promethium (Pm) un tiedwiese do transuroan Elemente (93 un haager) konnen truch Käädenreaktione kunstelk moaked wäide. Do Nummere 112 un haager sunt bit nu bloot theoretisk.

## Geskichte
Uursproangelk waas dät System betoacht sunner Kunde fon dän innere Bau fon dät Atom. Do Elemente sunt oardend ätter hiere Atommasse. Die Düütske Johann Wolfgang Döberreiner waas die Eerste, die der bemäärkt häd, dät der dan ne Woogenfoarm in do Oainskuppe koom. Hie unnerskatte ‘Tjotaale’ fon uureenstimmende Elemente. Die Änglounder John Alexander Reina Newlands äntdäkte, dät deer n Räägelmäitegaid fon älke 8 Elemente bestuude, man jo hääbe him uutlaached, wan hie kwad, dät me dät fielicht ferglieke kon mäd do Oktoawen in ju Musik. Ap Eende hääbe die Düütske Lothar Meyer un die Russe Dmitry Mendeleyev 1879 ju eerste periodiske Tabelle publizierd. Deerbie hääbe do foar Tellur un Jod ju Massenfoulge uumetroald. Deertruch is ju Uureenstimmenge in do Oainskuppe ferbeeterd. Ätter dät Apkuumen fon ju Woogenmechanik is düütelk wuuden, wo dät koom. Dät is nit toufällich, dät do Perioden fon disse Tabelle stimme mäd ju Taal fon do Elektrone in do Skille fon Atome.
Kristendum

Dät **Kristendum** is een Religion ätter dät Lieuwend fon Jesus Kristus, dät beschrieuwen is in dät Näie Testament. Dät Kristendum is ne monotheistiske Religion, dät hat, dät do Kristen leeuwe dät et aan God rakt. Do Kristen leeuwe dät Jesus Kristus die Suun fon God is un die Messias, as foaruuttäld in dät Oolde Testament.

Dät Kristendum ferdeelt sik toun Biespiel in:
* Roomsk-Katoolsk
* Griechisk-Katoolsk
* Protestantismus

## Sjuch uk
* Biebel
Sproakkundige Teekene

[ ] hinzugefügt/ Bemäärkengen fon dän Ferfoater in anfierde Texte/ added.
[..], ... ausgelassen/ beteekent wäägelätte Textdeele/ left out 
'   Betonung folgt/ beteekent Betoonenge fon ju foulgjende Silwe/ stress on next syllable. So is Heälle Dom ['---] gliekwäidich mäd 'Hälle Dom 
|  Silbengrenze/ beteekent ju Deelenge fon n Noome in Silwen/ syllable separation
~  vertritt Stichwort/ ferträt dät Kopwoud in do Artikkele/ represents lemma.
~  ungefähr/ sowät/ approximately
-  Strecke /P1-30 beteekent aal do Parzellen twiske do Numere 1 un 30 iensluutend/ interval
...  unterbrochene Strecke/ P1...30  beteekent moorere Parzellen wierfon P1 ju läichste un P30 ju hoochste Numer drächt/ discontinuous interval 
. *  entschlossen/ beteekent, dät ju foulgjende Foarm rekonstruierd is, also nit wuddelk belaid
..  Zweifel/ Twieuwel/ doubt (» 119U)
?  unbekannt/ uunbekoand/ unknown
»  siehe/ sjuch/ see
>  wird zu/ wäd tou/ becomes

&, + und/ un/ and

Ätter mien Oarbaid Kramer 1994:407-408.
Hessen

**Hessen** is n Buundeslound in de Midde fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 21.114,94 km² un häd 6.093.888 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Wiesbaden.

## Geografie
Hessen wäd begränsed fon Bayern un Baden-Würtembierich in dät Suude, fon Noudrhien-Wäästfoalen un Rhienlound-Pfalz in dät Wääste, fon Thüringen in dät Aaste un in dät Noude fon Läichsaksen.

Die hoochste Punkt is ju Wasserkuppe (950 m), in Loundkring Fulda.

## Ferwaltengsgliederenge
Et rakt in Hessen 21 Loundkringe:
* Bergstraße 
* Darmstadt-Dieburg 
* Groß-Gerau
* Hochtaunuskreis 
* Main-Kinzig-Kreis
* Main-Taunus-Kreis
* Odenwaldkreis 
* Offenbach 
* Rheingau-Taunus-Kreis
* Wetteraukreis 
* Gießen
* Lahn-Dill-Kreis
* Limburg-Weilburg
* Marburg-Biedenkopf 
* Vogelsbergkreis
* Fulda 
* Hersfeld-Rotenburg 
* Kassel 
* Schwalm-Eder-Kreis 
* Werra-Meißner-Kreis 
* Waldeck-Frankenberg

Do 5 kringfräie Stääde in Hessen sunt:
* Darmstadt
* Frankfurt am Main
* Kassel 
* Offenbach am Main
* Wiesbaden
2006

----

----

## Foarfaale
* 4. Januoar: Ätterdät die israeliske Ministerpräsident Ariel Scharon n läipen Sleek häiwed häd, uurnimt Ehud Olmert sien Oarbaid.
* 21. Moai: In ne Foulksoustimmenge wäält 55,4% fon do Ienwoonere fon Montenegro foar Uunouhongegaid fon ju Konfederation Serbien un Montenegro.
* 23. Juni: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte.
* 12. Juli: In dät naie Aaste begint die Libanonkriech
* 23. August: Ju in 1998 in Wien äntfierde Natascha Kampusch kon foar hieren Äntfierer fluchtje.
* 8. September: Eende fon dän Libanonkriech.
* 30. Dezember: Waigjuchtenge fon Saddam Hussein, dän foarige Diktoator fon dän Irak.
* 4. November: Test-Wikipedia ap Noudfräisk ounfangd.

### Ättergjuchte uur Seelter Seeken
* 22.Juni Seelter Version fon Nordwest.info.
* 27.Okt. Theo Griep njuugentich.

* 29.Okt. 

* 1. Nov. Seelter On-Line-Kurs kloor.

* 15.Nov. Seelter Wikipedia füfte fon 944 moal *Seelter* ap Google.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Kommandantinne Ramona, Uppermoanske fon ju EZLN (do Zapatisten-Rebellen)
* 11. Januoar: Mark Sopi, roomsk-kathoolsken Biskop fon Pizren in dän Kosovo
* 14. Januoar: Shelley Winters, US-amerikoanske Skauspielerske
* 27. Januoar: Rindert Straatsma, fröiere Afûk-Direktor
* 27. Januoar: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 oachte Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound
* 11. Meerte: Slobodan Milošević (64), fröiere Präsident fon Serbien un Jugoslavien.
* 26. Dezember: Gerald Ford (93), 38. Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa
* 30. Dezember: Saddam Hussein, foarigen Diktoator fon dän Irak (Waigjuchtenge)
Sputnik

**Sputnik** /ˈsputnʲik/ Rusk Спутник foar Raisefründ, Trabaant) waas die Noome fon do eerste tjoon sowjetiske Satelliten, do n Äiduumloopboan beloangeden. Sputnik 1 waas ap n 4. Oktober 1957 die eerste kunstelke Äidsatellit ap n Uumloopboan un jält as Startschoat foar ju Sowjetiske Ruumtefoart. Dät Woud is in Aasteuropa n Synonym foar Satellit. Ätter Sputnik 10 wuude die Noome nit moor tou Benaamenge fon Äidsatelliten ferwoand.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Sputnik I – mit 80 Kilo um die Welt (raumfahrer.net)
Ghana

**Ghana** is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa. Wäästelk lait deeran ju Älpenbeenkuste, noudelk Burkina Faso, aastelk Togo un suudelk die Golf fon Guinea.

Ghana häd 22.931.299 (2007) Ienwoonere.
Antoni Gaudí i Cornet

**Antoni Gaudí i Cornet** (Reus (Katalonien), 25. Juni 1852 – Barcelona, 10. Juni 1926), waas aan kataloansken Baukunstler. Hie bitoachte uum 1900 wäkke markante Bauten un uur Objekte in Barcelona un deerbuute, wierfon ju Sagrada Família ju bekoandste is. 

Hie wäd betrachted as aan fon do Gruundlääsere fon ju orgoanske Baukunst. Sien Wierk heert tou dän Näikataloanske Stil (Modernisme Català), een Foarm fon Juugendstil in Katalonien.

## Biespil-Wierke

Barcelona, Sagrada Familia by night, 2015.jpg|Ju uunfuleendede Säärke *[[Sagrada Família]]*

Casa Milà - Barcelona, Spain - Jan 2007.jpg| Ju "Casa Milà" in Barcelona
CasaBatllo 0170.JPG|Casa Batlló in Barcelona
Sies

**Sies** wäd je moaket fon Molk.

## Oarbaidswiese
Aal ätter wo fat me dän Sies hääbe wol, wäd eerste minner of moor Fat ouroomd. Dan wäd Strämsel touföiged, wät je fon Läbbe (Koolwermoagen) moaked wäd. Truch ju Wierkenge fon dät Strämsel skeede sik Oaiwiete ou, do der dan as ne tjukke Loage (dän Wrungel) ap ju Molk lääse. Ju Wrungel wäd dan stukken snieden un in n Douk in n Siesfät laid. Dät Sieswoater wät dan fon ju Molk uurblift, hat ju Woaie, ju der an dät Fäi fodderd wäd. Däälich kon me deer uk Droanke foar Moanskene un sogoar Konstruktionsmaterioal (Casolith) fon moakje.
 					
Ap dät Siesfät kumt dan n Däksel ap un deer wäd in ne Siesprässe grooten Druk ap sät, sodät ju lääste Woaie deeruut lapt. Dan ätter n poor Uuren wäd die Sies uut dät Fät hoald un in n Druugeskap toun druugjen sät. Dan ätter ne bestimde Tied, aal ätter wo ‘oold’ me dän Sies mai, kumt die uut dät dät Skap un is kloor. Bie Sies toun ferhonneljen kon deer uk noch ne Koarste fon Woaks of Plastik uumetou kuume.

## Siesmoakjen in dät Seelterlound
Ätter Vk220R (apnuumen uum 1884) un Ale332R (1975) wuud in Seelterlound naan Sies moaked. Uut do Fäkuutdrukke *Läbbe, Strämsel, Wrungel* bie Minssen (1845) lät sik oawers ouleede, dät dät Siesmoakjen toumindest in Skäddel bekoand weesen is. 
 
## Sjuch uk
*Molkeräi
Ku

Ju **Ku** is n Diert dät truch do Moanskene bruukt wäd foar hiere Molk un hier Flaask. Ju Ku is n tom Diert, dät foar moonige Jierduusende mäd do Moanskene lieuwed häd.

## Sjuch uk
Glaanbäist
Sunne

Ju **Sunne** (Symbol: ; dt. *Sonne*) is ju Midde fon dät Sunnensystem un is dät allerljoachtste Objekt an dän Heemel.
Groningerlound

**Groningerlound / Groningen** (uk **Gräinen**) (Niederloundsk: *Groningen*, Wääst-Fräisk: *Grinslân*, Groningsk Plat: *Grönnen*) is ne Provinz in dät Noudaaste fon do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 955 km² un deer woonje 596 000 Moanskene (2023). Ju Haudstääd hat uk Groningen un is ju grootste Stääd fon dät Noudaaste fon do Niederlounde. Groningen wäd begränsed fon:

* int Noude: dät Wääd (Watt) un dät Oamse-Dullert-Ästuarium
* int Aaste: Aastfräislound un dät Oamselound
* int Suude: ju Provinz Drente
* int Wääst: ju Provinz Wäästfräislound

## Sproaken un Dialekte
In Groningen wäd Groningsk fon 350.000 Ljuude boald. Dat Groningske is ne Friso-Saksiske Sproake, ju der uut dät Aastfräiske un dät Drentske äntsteen is. Uk dät Aastfräisk Läichsäksiske is ap ju Wiese äntsteen. Dät Groningske un dät Aastfräisk Läichsäksiske wäide mongs as eene Sproake ounkieked, dät Groningsk-Aastfräiske.

Ju Sproake is foar n Deel fon dän Woudskät un ju Uutsproake ferwant mäd dät Seelterske; sjuch do Biespiele. Ju Skrieuwwiese fon dät Aastfräiske is uurs as ju Groningske, oawers ju Uutsproake is jusälge.

De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju  Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.

## Meenten (10)

## Sjuch uk
*Uumelounde

## Ferwiese ätter buuten
* Provinz Groningerlound
* Statistik fon Groningerlound
Woaterstof

**Woaterstof** (dt. Wasserstoff) is n chemisk Element mäd Symbol **H** (La: **''H**ydrogenium*) un [[Atomnummer]] 1. Woaterstofgas (Diwoaterstof, H<sub>2</sub>) is bie Ruumtemperatuur n faaweloos, baadenboar, truchsichtich [[Nit-Metal]]..

Loose Atome Woaterstof kuume in fräie Foarm bolde nit foar, wan uk siet dän Eende fon dät twintichste Jierhunnert Unnersäikenge moaked wuuden is an [[atomären Woaterstof]]. Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Woaterstofatome. Hierbie wäd maasttied Woaterstofgas bilded (H<sub>2</sub>). 

Do Oainskuppe do der in dissen Artikkel ärwäänd wäide, jäilde dan uk foarallen foar dissen Stof, die der bie [[Ruumtemperatuur]] n Gas (H<sub>2</sub>) is.

Loose Atome Woaterstof wäide uk wäil "[[in statu nascendi]]" naamd.

== Äntdäkkenge ==
In dät Jier [[1671]] beskreeuw die irisk-ängelske Chemiker [[Robert Boyle]] in ne Publikation n baadendboar Gas dät fräi wuude bie ne Reaktion twiske [[Iersen]] un fertände [[Süüre]]. Eerste fuul leeter äntdäkte die britiske Wietenskupper [[Henry Cavendish]] in [[1766]], dät et sik honnelde uum n chemisk Element, as hie Experimente truchfierde mäd [[Kwäksäälwer]]. Wan hie uk fuul Oainskuppe gans genau beskrieuwe kuude, meende hie daach, dat insteede fon ju Süüre, dät Metal ju Wälle fon dät Gas waas. Deeruum naamde hie sien näi äntdäkte Element *baadenboar Gas fon Metalle*. Eenige Jiere leeter roate [[Antoine Lavoisier]] Woaterstof dän latienske Noome *hydrogenium* fon däälich.

Dät Woud *hydrogenium* is ne Touhoopesättenge fon do [[Griechisk|griechiske]] Woude *hydor* (Woater) un *genes* (bildje, moakje). *Hydrogenium* kon also uursät wäide as *Woatermoaker''.

## Anweendengen
Foar industrielle Anweendengen sunt groote Massen Woaterstof nöödich in sonaamde Hydrogenation-Reaktione, unner uurswäkke in dän Haber-Boschprozess, in dän Ammoniak produzierd wäd, dät Hädjen fon Fatte un Oulje un ju Produktion fon Methanol.
Helium

**Helium** is n chemisk Element mäd Symbol He un Atomnummer 2. Dät is n faaweloos, inert Edelgas. Me boalt uk wäil fon **Heliumgas**, wät as n Pleonasmus betrachted wäide kon, dan Helium is altied n Gas, uutgenuumen bie extrem läige Temperatuure.

## Äntdäkkenge
Helium wuud 1868 fon dän Frantsoose Pierre Janssen un dän Ängelsken Norman Lockyer uunouhongich fonnunner äntdäkt. Bee studierden dät Lucht fon de Sunne bie ne Sunnenferdjunkelenge, ju der in dat Jier waas. Do seegen jo mäd n Spectroskop ne Emissionslienje fon n bit dan uunbekoand Element. Eduard Frankland bestäätigde do Woarniemengen fon Janssen un hie waas dän Mon die der foarsluuch, dät Element ätter ju Sunne (Helios) tou benaamen. Hie betoachte ju Bäätersilwe *-ium*, deeruum dat hie ferwachtjen waas, dät dät Element n Metal weese schuul. As dät Element 1895 fon Sir William Ramsay uut Cleverit wonnen wuude, do wiesde sik, dät dät neen Metal waas, man die Noome wuud nit angepaased. Do swediske Chemiker Nils Langlet un Per Theodor Cleve fierden uunouhongich fon Ramsay uungefeer gliektiedich dätsälge Experiment truch.
Lithium

**Lithium** is n chemisk Element mäd Symbol Li un Atomnummer 3. Dät is n säälwerwiet Alkalimetal.

## Äntdäkkenge
Lithium wuud 1817 äntdäkt fon Johan Arfwedson. Die Noome is oulat fon dät griechiske λιθος (lithos), wät 'Steen' betjut. Arfwedson äntdäkte dät Element bie ju Unnersäikenge fon Mineroalien do der stamden fon dät swediske Ailound Utö. Christian Gmelin observierde in 1818, dät Lithiumsoalte in ne Flamme ne grälle roode Faawe roaten. Naan fon do bee Heeren kuud oawers dät Lithium isolierje. Ju eerste Isolation fon Lithium geböärde bie ju Elektrolyse fon Lithiumoxide truch Humphry Davy. In 1923 wuud Lithium dät eerste Moal in grooten produzierd truch dät düütske Bedrieuw *Metallgesellschaft AG*, wier me Lithium won middels Elektrolyse fon ne Miskenge fon Lithiumchloride un Kaliumchloride.













## Wällen
Beryllium

**Beryllium** is n chemisk Element mäd Symbol Be un Atomnummer 4. Dät is n djunkergries Äidalkalimetal.

## Äntdäkkenge
As Eerste ärkoande Nicolas-Louis Vauquelin dät 1798 in oxydiske Foarm. In dät Jier 1828 glukkede dät Friedrich Wöhler as uk Antoine Bussy dät Metal truch Reduktion fon Berylliumchlorid mäd Kalium fräi tou moakjen. 
Die Noome *Beryllium* stamt fon dät Griechiske *βήρυλλος*, *berullos*, *beryl*, in dät Prakrit *veruliya*, in dät Pāli *veḷuriya* fon *veḷiru* of *viḷar*, "bleek wäide", wät wai wiest ap ju bleeke Faawe fon dän Hoolfeedelsteen Beryl.
Dät hat, dät ne Löösenge fon Beryllium swäitsk smoaket, wieruum dät dit Element n Tiedloang dän Noome 'Glucinium' drain häd (fon dät Griechiske *glykys* wät swäit betjut). Do äddere Chemiste do dät mälded hääbe, dieden dät stierwend: Berylliumferbiendengen sunt nämmelk gjucht giftich.

## Anweendengen
Dät is n goud Materioal uum Röntgenfinstere uut tou moakjen, deeruum dät disse Stroalenge weegen ju läige Massentichtegaid fon Beryllium nit stäärk absorbierd wäd un dät Metal ap uur Siede stäärk genouch is uum n Vakuumsystem outousluuten.

Wan Beryllium uutsät wäd an α-Stroalenge, häd dät ju Oainskup Neutrone fräitoureeken. Dät wäd deeruum wäil as ne swäkke Neutronewälle ferwoand.

Foarallen in Legierengen mäd Kooper wäd dät Element fuul ferwoand, deeruum dät sukke Materioalien goude Oainskuppe apwiese. Do sunt goude Laitere fon Elektrizität as uk fon Waarmte, do sunt licht, stäärk, stieuw un häd un wierstounde Korrosion un Wuuregaid. Do wäide anwoand in Punktswaiselektroden, Metalfeedere un elektriske Kontakte. In Lufttfoart-, Ruumfoart- un Rustengs-Industrie foiende jo besunners Anweendenge..

Uk in ju Nuklearindustrie fint dät Element Anweendenge, dät häd n läigen Truchsnit foar dät Ienfangen fon thermiske Neutrone. 

Berylliumoxyd wäd wäil oanwoand weegen sien goude Waarmtelaitenge, Stäärke, Häddegaid un sin besunners hoogen Smiltpunkt. In Juundeel tou dät Metal is dät n Isolator.

Berylliumoxyd wäd uk immer moor as Materioal foar Luudpreekermembroane ferwoand.

## Apfaalende Oainskuppe
Beryllium häd fon do lichte metallen aan fon do hoochste Smiltpunkte. Die Elastizitätsmodul is uungefeer n Träädel fon dät fon Stäil, dät is n gouden Waarmtelaiter, nit-magnetisk un täämelk stabil. Bie Ruumtemperatuur un normoalen Druk wäd et nit fon ju Atmosphäre angriepen, woarschienelk deeruum dät et ne beschutsjende Oxydloage bildet. Deeruum kon dät uk n Krats in Glääs moakje. Dät wäd sogoar fon konzentrierde Salpetersüüre nit angriepen.
Foarallen in do Buell-Motorreede, wier dät anwoand wäd in ju Legierenge fon dät Ouljepumpe-Kamrääd, häd et räägelmatich giftige Reaktione uutlöösd.

## Uutsjoon
In ju Natuur kumt dät foar in buunenen Toustand in Mineroale as Bertrandit, Beryl, Chrysoberyl, Phenakit, Aquamarin un Smaragd. Do bee lääste sunt Hoolfeedelsteene.

## Referenze
Bor

**Bor** of ** Borium** is n chemisk Element mäd Symbol B un Atomnummer 5. Dät is n swot Metalloid.

## Äntdäkkenge
Borferbiendengen wieren al in dät Oaler bekoand. Die Noome kumt fon dät Arabiske *Buraq* foar Borax, n Mineroal dät dät wichtichste Arst foar ju Borgewinnenge is. Borax is n Boroat, n Soalt fon Borsuur. Dät Element is deeruut nit so eenfach fräitoumoakjen, deeruum dät deerfoar stäärke Reduktore nöödich sunt, as Magnesium of Aluminium. Dät Element wuud deeruum eerste 1808 fon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac un Louis Jacques Thénard deerstoald. Ap disse Wiese wäd dät Bor oawers keetich moaked truch dät Metal. Truch Uutnunnerhoaljen fon fluchtige Halogeniden kon dät Element oawers mäd min Keete deerstoald wäide.

## Anweendenge
Borsuur wäd fuul anwoand in ju Textilindustrie. Borsilikoatgleese sunt technisk gjucht wichtich. In Fjuurwierk rakt Bietouföigenge fon dät Element in amorphe Foarm ne flugge gräine Faawe. Borferbiendengen wäide unnersoacht un anwoand in n breed Spektrum fon biochemiske Seeken, as sukkertruchläitende Membroane, Sensore foar Koolehydroate, Bekampenge fon Arthritis un in ju Neutronetherapie. 10B häd n grooten Wierkengstwäärssnit foar Neutronefang un wäd deeruum uk in ju Atomindustrie anwoand. Borane sunt wäil foarsloain as Raketenfjuurenge, deeruum dät bie dät Ferbaadenjen deerfon ne groote Masse Energie fräi wäd. Bor is fääre in gans skeene Foarm wichtich as "Keetegaid" (Dope) in Hoolichlaitere.

## References
Koolestof

**Koolestof** (dt. *Kohlenstoff*, la. *Carbonium*) is n chemisk element mäd Symbol C un Atomnummer 6. Dät is n Nit-metal, dät in ferskeedene Modifikatione foarkuumen däd. Een deerfon is n faaweloosen Hoolichlaiter, een uuren n swot Hoolichmetal.

## Äntdäkkenge
Koolestof wuud al in ju Foargeskichte äntdäkt un bruukt as Holtkoole, ju der moaked wuud truch organisk Materioal (maasttied Holt) heet tou moakjen in ne Suurstof-äärme Atmosphäre. Dät ängelske *carbon* is deeruume uk oulat fon dän Latienske Noome Carbonium foar Holtkoole, juust as die Noome fon dän Carbonium-Tiedruum, wieroun dät bilded wuude.

Uk Diamante, do der ne uur allotrope Foarm fon Koolestof sunt, sunt siet loang bekoand. Eerst siet eenige Jiertjaande kon me do synthetisk häärstaale. Fullerene, ju trääde allotrope Foarm, wuude in do tachentiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert toufällich äntdäkt.

## Anweendengen
Die Koolestof kumt maastens foar in Foarm fon Koolewoaterstoffe, foarallen ju fossile Fjuurenge Äidgas un räie Oulje. Uut räie Oulje wäd in ju petrochemiske Industrie toun Biespil Petroleum, Benzin un Kerosin destillierd un dät tjoont as Gruundloage foar fuul synthetiske Stoffe, as Plastiks.

Uur Anweendenge sunt:
* Dät Isotop 14C (äntdäkt ap n 27. Februoar 1940) wäd anwoand bie Koolestof-14-Datieringe.
* Graphit is die "striepebildjende" Deel in Bläistikken, waarbie uk noch Kloai touföiged wäd foar Fäästegaid.

* Diamante (skeene Koolestof) fiende Anweendenge in (kostboare) Sieroade un wäide uum hiere Hädde toun Biespil anwoand in Boorkoppe.
* Bie ju Häärstaalenge fnn Stäil is Koolstoffe aan fon do Stoffe do der mäd dät Iersen misked wäide.
* In Käädenreaktore wäd Graphit in Staabe anwoand um dät Käädenkleeuwengsprozes tou moderierjen, dät hat: tou behärskjen.
* Do chemiske en strukturelle Oainskuppe fon Fullerene moakje dät foar disse Koolestofkomplexe fielicht ne fuulferspreekende Rulle beskat is in ju Nanotechnologie.
* In gans fiene Toustand (aktive Koole) häd Koole ne hooge spezifiske Uurfläche un kon anwoand wäide as Adsorbtionsmiddel. Dät wäd wäil anwoand as Filtermaterioal uum Flüssigaide tou äntfaawjen un sogoar iensleeken uum Giftstoffe uut dät Moagen-Tierm-Kanoal wäch tou hoaljen ('Norit').
* Elektronik Wierstande (Graphitwierstand). Koolestof is n gjucht gouden Stroomlaiter, man as n elektrisken Stroom truch n ferhooldnismäitich gjucht tännen litjen Stoab loope mout, dan äntstoant n haageren Wierstand. Graphit häd deerbie as Foardeel, dät dät nit gau truchsmilt bie gratter Stroome.
* Koolehydroate as Ethanol, Sukkere as Sacharose, Glucose, Fructose, Stieuwelsemeel usw.
* un als dät Allerwichtichste: dät Element Koolestof is uunäntbeerelk foar aal lieuwjende Organismen, dan aal organiske Ferbiendengen änthoolde dät Element Koolestof.

## Wällen
Neon

**Neon** is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ne un Atomtaal 10. Dät is n faaweloos un bolde inert Edelgas un stroalet n charakteristisken rooden Gloud uut, wan dät in Vakuum-Äntleedengsroore un Neonlaampen bruukt wäd. Dät wäd in Spuuren in ju Luft fuunen.
Natrium

**Natrium** is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Na un Atomtaal 11. Natrium is n wook, woaksoardich, säälwerwiet, reaktiv Metal, wät tou do Alkali-Metalle heert un kumt uurfloudich foar in natüürelke Stoffe (foarallen Halit). Dät is gjucht reaktiv, baadent mäd ne jeele Flamme, wäd in Luft oxidierd un reagiert fäl mäd Woater, Gruund wieruum dät unner Oulje bewoard wäide mout.
Magnesium

**Magnesium** is n chemisk Element in dät Periodensystem mäd dät Symbol **Mg** un Oardnengstaal fon 12. 
Magnesium is dät Element mäd ju oachtegrootste Ferspreedenge un uumfoatet ruund 2% fon ju Äidkoarste un dät Element is dät trääde maaste in Löösenge in Seewoater. Dit Äidalkalimetall wäd foarallen as Legierengsmiddel ferwoand, uum Aluminium-Magnesium-Legierengen tou moakjen. 

## Oainskuppe
Magnesium is n täämelk stäärk, säälwerwiet Lichtmetall (n Träädel as Aluminium), wät an de Luft n bitje mattierd wäd. In Pulwerfoarm wäd dät Metal heet un fangt Fjuur an de Luft un ferbaadent mäd ne wiete Flamme. Dät is stuur, dät Metall in massive Foarm antoustikken,man dät gungt licht, wan dät in tänne Striemele snieden wäd. Wan eenmoal anstikt, is dät stuur tou läskjen, deer dät in bee Stikstof (unner Bildenge fon Magnesiumnitrid) un Koolestof baadenje kon.