open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Igbo

**Igbo** of **Ibo** is ne Sproake fon ju Benue-Kongo Sproakfamilie. Ju wäd boald in Nigeria fon sowät 18 Millione Moanskene (do Igbo}, foarallen in dät Suudaaste, fröier Biafra. Dät is ne Toonsproake: ju Toonhööchte fon ne Silwe is wichtich foar ju Betjuudenge. Toun Biespil: mma met een hooch-middel Toonpatroon ([ḿmā]) betjut *goud*, man mäd n hooch-läich Toonpatroon ([ḿmà]) *Soaks*. Toon wäd nit altied ounroat in schrieuwen Igbo.

Igbo wäd schrieuwen in latienske Schrift mäd as extroa diakritiske Teekene: n Punkt unner wäkke Vokoale uum two Samlengen fon Vokoale fonnunner tou unnerscheeden, loang un kuut: /i e o u/ juun /ị ạ ọ ụ/. Dät Igbo häd uk Vokoalharmonie: gewöönelk rakt dät in een Woud bloot ne Kombination fon bestimde Vokoale.

## Literatuur

* Simeon Onyewueke Eboh: *An African Concept of Law and Order. A Case Study of Igbo traditional Society.* IKO, Frankfurt am Main 2004, ISBN 3-88939-695-X
* Obiora F. Ike: *Afrika in eigener Sache. Weisheit, Kultur und Leben der Igbo.* Verlag für Interkulturelle Kommunikation, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-88939-691-7 
* Igbo-Ängelsk Woudebouk un Leerbouk mad oachte Heerkassetten. Tou bestaalen bie: Dept. of Linguistics, University of California, Los Angeles, USA

## Weblinks
*
Gambia

**Gambia** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd begränsed fon...

* Senegal in dät Noude, Aaste un Suude
* Dän Atlantik in dät Wääste.
Gabun

**Gabun** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd begränsed fon...
* In dät Noudwääste fon Äquatorioal Guinea
* In dät Noude fon Kamerun
* In dät Noudaaste, Aaste un Suudaaste fon juu Republik Kongo
* In dät Wääste fon dän Atlantik
Birmanisk

**Birmanisk**, uk **Burmesisk** (dt. *Birmanisch*), is ju Amtssproake in Myanmar (Birma) un wäd fon sowät 25&nbsp;Millione Moanskene boald. Hiertou heere uk dialektiske Variante, as dät Arakanesiske un dät Intha. Deerbuute wäd dät Birmaniske noch fon fuul ethniske blw. sproakelke Minnerhaide in Birma as wiedere Sproake ieuwenske ju Määmesproake ferwoand. Birmanisk häd ne oaine Skrift, ju sik uut ju indiske Brahmi-Skrift äntwikkeld häd.

Die ienheemske Noome fon ju Sproake is မြန်မာစာ ( of ) foar ju skrieuwenen Sproake un မြန်မာစကား ( of ) foar ju boalde Sproake.

## Sjuch uk
* Ju birmaniske Wikipedia
Räi

Dät **Räi** *(Capreolus capreolus*, dt. *Reh*) is ne Oard fon doo Hirske af Harte *(Cervidae)*, gnauer gekweeden, heert disse Oard ieuwenske dät Sibiriske Räi *(Capreolus pygargus)*, tou dän Sleek *Capreolus*, die tou juu Unnerfamilie *Capreolinae* heert. Disse Unnerfamilie beteekend me in dät Düütske as "Trughirsche", (Uursättenge fon Woud tou Woud: "Droachhirske"), owwol joo ook tou doo Hirske heere. Dät Räi is juu Nominatfoarm fon dän Sleek *Capreolus*.

## Wällen
* Juu Internetversion fon dät Bouk ''Mammal Species of the World''
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Ökologiske Niske

Die Begriep "**Ökologiske Niske**" (de. *ökologische Nische*) betjut niks uurs as ju Steede, ju Apgoawe, in n Ökosystem.

## Äänelkhaide in dän Phänotyp ( Konvergenz)
Uum sik an hiere Ökologiske Niske an tou paasjen, hääbe moonige Oarde, do jusälge Ökologiske Niske hääbe, hieren Phänotyp un hiere Anatomie äänelk äntwikkeld, owwol jo genetisk nit so nai früünd sunt. Dät hat Konvergenz.:

Die Wulf *(Canis lupus)* is naier mäd dät Bäist *(Bos primigenius taurus)* früünd, as mäd dän Tasmanisken Wulf *(Thylacinus cynocephalus †?, woarskienelk uutsturwen 1936)* owwol die Tasmaniske Wulf un die normoale Wulf n äänelken Phänotyp hääbe. Die Tasmaniske Wulf is ook mäd n Känguru (ju Familie *Macropodidae*) naier früünd as mäd dän normoalen Wulf. Man die Wulf häd jusälge Ökologiske Niske as die Tasmaniske Wulf, hie frät Flask.


Bielde:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|Wulf *(Canis lupus lupus)*
Bielde:Glanrind 1.jpg|Bäist *(Bos primigenius taurus)*, hier n Glanbäist, ne paltserske Regionoalrasse
Bielde:Sumpf-wallaby.jpg|N Känguru, also n Diert uut ju Familie *Macropodidae*, gnauer kweeden ju Oard *Wallabia bicolor*
Bielde:Thylacinus.jpg| Die Tasmaniske Wulf *(Thylacinus cynocephalus)*


Ook die Skäädel sjucht bie dän Tasmanisken Wulf un dän normoalen Wulf bienaist gliek uut. Ap ju foulgjende Bielde häd die Skäädel fon dän Wulf (bloot n Modell) ne gräine Markierenge, die Skäädel fon dän Tasmanisken Wulf (ächt) häd ne roode.:
Ökosystem

N **Ökosystem** is dät Touhoope fon ju Biozönose (aal do Lieuweweesen) un dät Biotop (die Lieuwendsruum). An Lound un in dät Woater rakt dät n litjen Unnerskeed, wült n Fisk uurs omje kon as n Loundlieuweweesen.

## Funktionswiese
Do Ökosysteme, do wie an Lound hääbe, bestounde uut...

* **[[Produzent (Ökosystem)|Produzente]] (Ärtjuugere)**, do mäd Photosynthese uut CO2, Sunnenlucht, Mineralien un Woater organisk Materioal un Suurstof produzierje. Dät sunt normoal Plonten.

* **Do [[Konsument (Ökosystem)|Konsumente]] (Ferbruukere)**, maasttied sunt dät Dierte, freete organisk Materioal, omje dän Suurstof mäd ju Luft ien un omje CO2 foar do Ärtjuugere, uut. Die eerste Ferbruuker, dät kon toun Biespiel n Räi *Capreolus capreolus* weese, frät Gäärs, also dän Ärtjuuger direkt. Die lääste, die Wulf, die dät Räi fielicht frät, frät Dierte. Hie häd normoal neen Fäinde un stärft fon Oaler. 

* **Dood organisk Materioal**: Die Wulf ferwäd un wäd tou n Deel fon Oasfreetere ieten un tou n Deel oubaud. Ook deelfaalen Loof un doode Boome wäide oubaud. Ap dän Mul kon n näien Ärtjuuger woakse, man tou n Deel wäd dät ook gans oubaud tou näi mineralisk Materioal, wierap ook n näien Ärtjuuger woakse kon.

* **Do Destruente (Oubauere)**: Dät sunt Bakterien, Amöben, Poagestoule etc. un baue dood organisk Materioal ou. Dierte as toun Biespiel Muurtieken, do dät bloot freete un nit tou Mineroalstoffe oubaue, wäide uk dertou täld, wült joo dät Oubauen foar do Bakterien eenfacher moakje. Uut dissen Gruund is ju Gränse twiske Konsumente un Destruente nit gans kloor.

* Dät **Biotop (Die Lieuwendsruum)** mäd Sunnenlucht, Steede uum tou lieuwjen, Mineralien, Woater,... Sunner ju Sunne kuud dät neen Ökosystem reeke: Sunner ju Sunne roate dät bienaist neen Waarmte, un neen Woater kon ferdampe. Uut dissen Gruund roate dät neen Wulken un neen Rien un do Plonten wuuden ferdruugje. Do Dierte wuuden ferfjoose un do Poagestoule ook. Sunner Sreede kon natüürelk ook neen Ökosystem entstounde.
Jiepeke

Ju **Jiepeke** *(Phylloscopus collybita)* af luudmoalerisk die **Tsälp-Tsalp**, wät mäd dät düütske Woud "Zilpzalp" tou ferglieken is, is n Fuugel.

## Määrkmoale
Ju Jiepeke sjucht so äänelk uut as ne uur Oard, *[[Phylloscopus trochilus]]*, ju mäd hier nai früünd is, un, as me an dän wietenskuppelken Noome sjucht, tou dän sälgen Sleek heert. Man me kon ju Jiepeke seeker mäd Hälpe fon ju Stämme ärkanne, ju, as al die uur Noome "Tsälp-Tsalp" kwäd, as "trrrrr-tsälp-tsalp-tsalp-tsälp-tsälp-tsalp-trrrr" klingt. 
()
()

## Unneroarde
Ju Jiepeke häd trjo Unneroarde:
* Ju Nominatfoarm *(Phylloscopus collybita collybita)* lieuwet in Europa, aastelk bit Polen un Bulgarien, noudelk häd ju sik sänt 1970 uutbreeded ätter Skandinavien, bienaist bit tou dän suudelken Raant fon dän Lieuwendsruum fon ju Unneroard *Phylloscopus collybita abietinus* http://www3.interscience.wiley.com/journal/120773839/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0. Do maaste fljooge in Winterdai ätter dän noudelken Deel fon Afrikoa wai, af uurswain uum dät Middelmeer häruume.

* Ju Unneroard *Phylloscopus collybita abietinus* lieuwet in Skandinavien un Noud-Ruslound, bie Winterdai in dät suudaastelke Europa un in dät noudaastelke Afrikoa.

* Ju Unneroard *Phylloscopus collybita tristis* lieuwet in Sibirien, aastelk fon ju Äi Petschora (Kyrillisk: Печора). In Winterdai fljucht disse Unneroard ätter do läigere Deele fon dän Himalaya wai.


Image:Chiffchaff-Phylloscopus collybita.jpg|ju Nominatfoarm *(P.c.c.)*
Image:Phylloscopus collybita2.jpg| ju Unneroard *P.c. abietinus*
Image:Siberian Chiffchaff I IMG 9454.jpg| ju Unneroard *P.c. tristis*
Image:Spectrogramcollybita2.jpg| Spectogramme fon dät Luud fon do Unneroarde: Links ju Nominatfoarm, in ju Midde *P. c. abietinus*, gjuchts *P. c. tristis*.
File:Zingende tjiftjaf-4961905.webm|Jiepeke
Phylloscopus collybita collybita MHNT.ZOO.2010.11.202.17.jpg |*Phylloscopus collybita collybita* 


## Lieuwendsruum
Hier is die Lieuwendsruum fon disse Oard in ferscheedene Faawen, do anwiese, in wäkke Jierstied me dän Tsälp-Tsalp in n Gebiet fiende kon. Foar dän Lieuwendsruum fon do eenpelde Unneroarde sjuch in dän entspreekenden Apsats!

1. Broud in Suumerdai

2. Broudgebiet, n poor blieuwe deer uk bie Winterdai

3. Broudgebiet wier ju Oard oaber ook in Winterdai oafte blouked wäd

4. Bloot bie Winterdai deer

5. Hier sjucht me dän Fuugel bloot bie Winterdai un uk deer bloot in n Tuun, dät grootste Gebiet is deer oawers ne Wüüste, wier naan Tsälp-Tsalp jädden lieuwje wol.









## Wällen

* Eckart Pott un Jean C. Roché: *Wer singt denn da?* Weltbild-Ferlaach ISBN 978-3-8289-3443-6
* Journal of Avian Biology
Twillingstaxa

Die Begriep **Twillingstaxa** (Sg.: *Twillingstaxon*, de. *Zwillingsart*) stoant in juu Biologie foar two Taxa, doo n äänelken Phänotyp hääbe un do me uut dissen Gruund bienaist goarnit unnerscheede kon. Dät betjut nit aaltiede, dät joo Sustertaxa sunt, man oafte is dät uk so.
Sustertaxa

**Sustertaxa** (Sg.:Sustertaxon) - n internationoal bruukboar Fäkwoud is "**Adelphotaxa**" - sunt two Taxa, doo mäd dät jeewielich uur Taxon genetisk naier früünd sunt as mäd aal uur Taxa, inne Phylogenetiske Systematik betjuudt dät, dät doo bee in n eersten Groad fonne phylogenetiske Ferwandtskup touhoopestounde, un touhoope n monophyletisk Superspezifisk Taxon sunt. Dät betjudt nit, dät joo ook Twillingstaxa sunt - dät hat, dät joo ook n äänelken Phänotyp hääbe - ook wan dät oafte so is. So sjucht toun Biespiel die Sleek *[[Elephas]]* - däälich rakt dät deer bloot noch dän Asiatisken Elefant - so äänelk uut as die Sleek *[[Loxodonta]]* - dät is die Sleek fon doo afrikoanske Elefante. Man owwol disse Taxa n äänelken Phänotyp hääbe, is die Sleek *Elephas* mäd dän Sleek *Mammuthus* - doo uutsturwene Mammute - genetisk naier früünd as mäd dän Sleek *Loxodonta*. Die Sleek *Elephas* is also dät Sustertaxon fon dän Sleek *Mammuthus*.

Image:Loxodontacyclotis.jpg|N Wooldelefant *(Loxodonta cyclotis)* mäd sin Bäiden as Biespiel foar dän Sleek *Loxodonta*.
Image:Elephas maximus bengalensis02 1920.jpg| Juu Unneroard *Elephas maximus bengalensis* fon dän Asiatisken Elefant *(Elephas maximus)* as Biespiel foar dän Sleek *Elephas*.
Image:Mamut lanudo.jpg|Rekonstruktion fon dät Wullmammut *(Mammuthus primigenius)* as Biespiel foar doo Mammute *(Mammuthus)*


## Sustertaxa inne Phylogenetiske Systematik
Hier n Kladogramm mäd Variablen, uum dät beeter wiese tou konnen. B un C sunt Sustertaxa af Adelphotaxa. Joo stounde in dän eersten Groad fonne Phylogenetiske Ferwantskup touhoope, deeruum dät joo bee as eensige Oarde fonne Stamoard d oustamme. A, B, C un doo Stamoarde e un d sunt, deeruum, dät joo alle fonne Stamoard e oustamme, n monophyletisk Taxon. B, C un juu Stamoard d sunt touhoope n litjer monophyletisk Taxon. Düt litjer Taxon stoant nu mäd A in n twäiden Groad fonne Phylogenetiske Systematik touhoope. Gnau so kon me oaber toun Biespil uk kweede, dät B un A in n twäiden Groad fonne Phylogenetiske Systematik touhoopestounde, deeruum dät B tou dät litjere monophyletiske Taxon heert.
                                 A      B       C
                                  \      \     /
                                   \      \   /
                                    \      \ /
                                     \      d
                                      \    /
                                       \  /
 Deer gungt dät uk fääre, man dät       \/
 is uunwichtich.                \       e
                                 \     /
                                  \   /
                                   \ /
                                    f
                                   /
                                  / Juu Linie fonne Stamoard "f". Deer gungt dät noch fääre
                                    deel, man dät is uk uunwichtich.
## Sjuch uk
* Twillingstaxa

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Genotyp

Die **Genotyp** is in ju Biologie die Begriep fon dän genetisken Typ, also foar aal do Genetiske Määrkmoale touhoope. Die Genotyp kon ju systematiske Ställenge anwiese, die Phänotyp deerjuun mongs bloot ju Ökologiske Niske.
Harte

Doo **Harte** af **Hirske** *(Cervidae)* sunt ne Familie fon doo Panse. Doo Taxa in disse Familie, doo rezent sunt, sunt 17 Sleeke, doo sik in 41 Oarde apdeele. Der heert toun Biespiel dät Räi dertou. Me kon doo **Harte** in Europa, Asien, Amerikoa, dät noudelke Afrikoa un moonige Ailounde fiende. As Neozoa kon me joo uk in Kuba, Näi-Guinea, Australien, Näiseelound un uur Gestriche fiende, wier joo fon Natuur ut nit tou fienden sunt.

## Wällen

### Literatuur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Loxodonta

***Loxodonta*** is n Sleek fon Elefante, dän it in Afrikoa rakt. Mooniche Ljuude leeuwe, dät dät bloot een Oard in dissen Sleek rakt, dän Afrikoansken Elefant *(Loxodonta africana)*. Joo leeuwe, dät juu uur Oard, die Wooldelefant *(Loxodonta cyclotis)* ne Unneroard fon *Loxodonta africana* is, also *Loxodonta africana cyclotis* heete skull. Uurswäkke kweede, dät dät uk een trääde Oard rakt, *[[Loxodonta pumilio]]*, wiertou fuul Wietenskupler oawers kweede, dät disse Oard bloot ne Dwärchfoarm fon dän Wooldelefant is. Juns Oard is kryptisk, dät hat, neemens weet so niep, af dät hier rakt af nit.


Image:African Bush Elephant mud bath.png|Afrikoanske Elefante in Kenia
Image:Loxodontacyclotis.jpg| Wooldelefant *(Loxodonta cyclotis)* in Kongo
Image:African Elephant distribution map 2.svg|Lieuwendsruum fon doo bee Oarde


## Wällen
*Informatione uur ''Loxodonta pumilio'' fon ne kanadiske Universität ap Ängelsk un Frantsöösk
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition,
EBLUL

**EBLUL** (European Bureau for Lesser Used Languages) is dät Europäiske Komitee foar Regionoal- un Minnerhaidssproaken.

Foarsitsender fon ju düütske Oudeelenge is die Seelter *Karl-Peter Schramm*.

## Uutgoawen
* **Wanderer in zwei Sprachen**, *Unbekannte Sprachen Deutschlands*, Göttingen 2001. Mäd Täkste in Deensk, Läichdüütsk, Noudfräisk, Seeltersk un Läich- un Hooch-Sorbisk. Foar dät Seelterske lääwerden Oarbaid: Theodor Griep, Margaretha Grosser, Wilhelm Kramer un Gesina Lechte-Siemer mäd Teekengen fon Eugenia Hartung un Catharina Janssen uut Roomelse.

## Literatuur
* Theo Deddens [Red.], *25 Jahre Heimatverein -Seelter Buund- 1977-2002*.

## Ferbiendenge
* EBLUL-Internetsiede
Wroute

Ju **Wroute** *(Talpa europaea*, dt. *Maulwurf)* is n Suugediert. Dät rakt Wrouten in dän grootste Deel fon Europa, buute Irlound un Deele fon juu Middelmeerregion. Aastelk gungt sin Lieuwendsruum truch Ruslound bit tou doo Äien Ob un Irtysch. Ju Wroute is deegens un snoagens aktiv un wrot, as die Noome al kwäd, sien Höölen truch ju Äide.


Bielde:Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg
Bielde:Maulwurfschädel.jpg|Die Skäädel
Bielde:Talpa europaea MHNT pate.jpg| Die "Sköifel" fon ne Wroute: Soo sjucht dät Faanderbeen uut.
Bielde:Albinos (Taupe d'Europe).jpg|Albino
Ob

Die **Ob** (Kyrillisk schrieuwen:Обь, Chantisk:As) is n 3.650 Kilometer loangen Stroom in Wäästsibirien (Ruslound).
Irtysch

Die **Irtysch** (Kyrillisk skrieuwen:Иртыш, Kasachisk: Ертіс/Ertis, Chinesisk: 额尔齐斯河/É’ěrqísī Hé) is n 4.248 Kilometer loangen Ieuwenstroom fon dän Ob in China, Kasachstan un Ruslound (Asien).
Turkäi

Ju **Turkäi** (tr. *Türkiye*, dt. *Türkei*) is n Lound in Littik Asien un tou n gans litjen Deel uk in Europa.

## Befoulkenge
In dät Jier 2008 lieuwden ungefeer 70 Millione Moanskene in ju Turkäi. Deerfon sunt 78% tursk un 18% kurdisk. Do maaste fon do uur 6 prootsänt kuume uut Noaberlounde. 25,5% fon do Ienwoonere sunt junger as 15 Jier. 

90,5% fon ju Befoulkenge boalt Tursk, ju offizielle Sproake. Dan rakt et noch two grattere Minnerhaidssproaken, dät Kurdiske (18%) un dät Arabiske (3%). Litje Sproaken in ju Turkäi sunt Armenisk, Lazisk, Georgisk, Adyghe, Sefardisk un noch gans litje Sproaken so as do Sinti un Roma-Sproaken. 

Die Islam is die grootste Gloowe in ju Turkäi. Ätter ferskeedene Foulkställengen is ungefeer 99,8% fon ju Befoulkenge moslemisk. Do Minnerhaide bestounde uut Griechisk-Ortodokse, Armenisk-Ortodokse un Juuden. Touhoope is ju Minnerhaid so ungefeer 0,2% fon ju Befoulkenge.

## Gallery

File:Atatürk Kemal.jpg|Mustafa Kemal Atatürk
File:Aya sofya.jpg| ju Hagia Sophia 
File:A view of the Anıtkabir from Yücetepe.JPG|Anıtkabir-Mausoleum.
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg|Kocatepe Moskee in Ankara. 
File:067 Etnografya.05.2006 resize.JPG| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|Diyarbakir


## Sjuch uk
* Ephesos
* Osmaniske Riek
Rhinolophus hipposideros

***Rhinolophus hipposideros*** is ju litste europäiske Oard in dän Sleek  *[[Rhinolophus]]*, die tou do Fläddermuuse heert. Kop un Rump sunt touhoope 37-47 mm loange.

## Wällen
*Wilfried Schober, Eckhard Grimmberger: *Die Fledermäuse Europas <small>Kennen Bestimmen Schützen</small>* **KOSMOS** naturführer ISBN 3-440-07597-4
Säimaskiene

Ne **Säimaskiene** (dt. *Nähmaschine*) is n Apparoat, wiermäd me dät Säien fon Göitjen hoolich-automatisk moakje kon.

## Geschichte
Uum 1755 wuud in ferscheedene europäiske Lounde fersoacht, ne Maskiene uuttoufienden, ju dät Säien mäd de Hounde ärsätte kuude. Do Äntwiklengen gjuchten sik ap do groote Sniederäie, wier do Sniedergesällen fonsälwen goarnit bliede wieren, dät him so ju Oarbaid uut de Hounde nuumen wuude. 

In Frankriek roate dät uum 1830 do eerste Maskienen in do Sniederäie. Ju eerste bruukboare Maskiene wuud äntwikkeld fon Barthlemy Thimonnier. Mäd sien Ärfiendenge bekoom hie n Kontrakt foar dät Moakjen fon frantsööske Uniforme.

In n Ounfang fon dät 20. Jierhunnert wuud ju Säimaskiene fääre ferbeeterd, wiertruch ju nu uk touhuus fon do Wieuwljuude bruukt wäide kuude. Ne reelle Ferbeeterenge koom truch ju Äntwiklenge fon ju Treedmaskiene, wiel me nu bee Hounde fräi hiede foar dät Säigoud. Deer ieuwenske kreegen do Maskienen moor Muugelkhaide, as dät Moakjen fon ferscheedene Stääke, as Zickzack un Seemen. Leeter koomen do Säimaskienen mäd elektriske Andrieuwenge un däälich sunt do al Komputer-stjuurd.

## Oarbaidswiese

Ne Säimaskiene foar in ju Huushollenge ferwoant two Träide Jäiden, in Juundeel tou dät Säien mäd de Hounde, wät gewöönelk man een Träid benutset. Een fon do bee Träide is apwinneld ap ne litje Spoule, ju sik in n Bak unner dät Göitjen befint. Ju uur Träid lapt fon ju Jäidenrulle buppe ap ju Säimaskiene truch n Mechanismus ätter ju Näddele. Dät Näddelooge sit ticht bie ju Spitse un ju Näddele gungt ap un deel. Deerbie gungt ju Träid mäd n Strik truch dät Göitjen. 
Mäd n ingeniösen Mechanismus wäd dät Strik uum dän uur Träid fon ju Spoule tou hoald, as me ap ju bewäägjende Bielde sjucht. Wan ju Näddele wier hooch gungt, wäd ju Träid strom anleeken, so dät bee uumnonner tou wikkelde Träide die Soom of ju Näid bienonner hoolde. Deerbie drukt n Fout dät Göitjen fääst ap ju Näddelplatte, wierbie twiske do Stääke dät Göitjen n litjen Aantje fääre schäuwen wäd truch dän Schuuwer.

Die Mechanismus uum ju Spoule tou is kritisk. Dät kon tou loange Strieke reeke, do der uut däT Göitjen hääruutraagje of dät kon Träidbreek reeke. Dät hat dät moderne Jäidensoarten gau ferallerje. Aller Säieljäiden is minner glääd as Jäiden, dät fluks uut n Fabrik kumt. Me kon deeruum ap bääste säie mäd kuuts kooped Jäiden.
Europäiske Organisatione

**Europäiske Organisatione** rakt dät binne un buute dän Roome fon ju Europäiske Union

Sukke Organisatione sunt:

* EBLUL
* Juu Europäiske Ruumfoartorganisation
Titanus giganteus

***Titanus giganteus*** uut juu Familie *Cerambycidae* is ieuwenske juu Oard *[[Dynastes hercules]]* die grootste Rust, dän et rakt. Allebee hääbe ne Loangte fon bit tou 17 cm.

University of Florida
Kamerun

**Kamerun** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd begränsed...
* in dät Noudaaste un Aaste fon dän Tschad
* uk in dät Aaste fon juu Zentroalafrikoanske Republik
* in dät Suudaaste un Suude fon juu Republik Kongo
* in dät Suude fon Gabun un Äquatorioal Guinea
* in dät Suudwääste fon dän Atlantik (Deer rakt dät uk noch dät Ailound Bioko, dät heert tou Äquatorioal Guinea)
* in dät Wääste fon Nigeria.
Mustela altaica

***Mustela altaica*** is ne Oard fon doo Moddere. Dät rakt disse Oard fon Suudsibierien bit Korea un juu Himalaya-Region in Woold un Gäärslound bit in ne Hööchte fon 3500 m. Dissen Modder häd bloot ne litje Betjuudenge in n Pälshonnel un schäl foar juu Buuräi nutselk weese, fielicht, wült hie Gnauedierte, *Ochotonidae* un litje Fuugele frät.

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Demokratiske Republik Kongo

Ju **Demokratiske Republik Kongo** is n Lound in Afrikoa.

## Geografie
Dät wäd begränsed...

* In dät Noude fon ju Zentroalafrikoanske Republik un dän Sudan
* In dät Aaste fon Uganda, Ruanda, Burundi un Tansania
* In dät Aaste, Suudaaste un Suude fon Sambia
* Uk in dät Suude fon Angola
* In dät Wääste tou n gans litjen Deel fon dän Atlantik, fon ne Exlave fon Angola, un fon ju Republik Kongo

## Kongo 1877

Wo ju groote Koarte paaset in ju politiske Koarte fon däälich:
Koleopterologie

**Koleopterologie** is n Deelgebiet fon juu Entomologie (juu Insekte-Wietenskup), also uk fon juu Biologie (juu Lieuweweesen-Wietenskup). Juu Koleopterologie befoatet sik mäd Ruste *(Coleoptera)*.

## Geschichte

*(Sjuch uk in dän Artikkel [[Ruste]])*
Al in juu Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. CALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome "Die Naturgeschichte der Käfer Europas" schrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in juu Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon juu Familie *Cerambycidae*. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. GANGELBAUER sien "Käfer Mitteleuropas" in tjo Beende schrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom "Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches" fon E<small>DMUND</small> R<small>EITTER</small> hääruut, ne Oarbaid, juu uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält.

## Sammelenge fon Ruste

Älken Koleopterologe häd sien oaine Trike, Ruste tou fangen. Ap ferscheedene Wiesen kon me Fallen moakje, toun Biespiel mäd fuule Fruchte as Budden. Moonige Koleopterologen wollen nit bloot dood fuunene Dierte in hiere Sammelengen dwo, sunnern ook doo lieuwende Ruste, doo joo dan uumebrange. Deertou kon me Soagelse af suugend Papier (as in n Schiethuus) mäd Äätek-Äther truchwäitje un in n Buddel mäd n breeden Hoals oundwo. Me mout dän Buddel oawers noch goud mäd n Koark fersluute konne. Me mout appaasje, dät die Äätekäther dän Buddel nit feräisje kon, hie schuul also in n Twieuwel uut Glääs weese, moonige Oarde fon Plastik konnen deerjuun feräised wäide. In dissen Buddel stäärft n Rust. Ätter EDMUND REITTER schäl me n Rust in Spiritus smiete, dan stärft hie ook. Wan me n dooden Rust präparierje wol, mout me eerste sien Beene ätter buuten fixierje, in ne Sammelenge schuul me doo Beene goud sjo konne, wült mongs kon me bloot in dissen Fal juu Oard ärkanne. Dan kon me doo ap ne Näddel apspiesje, man dät is beeter, wan me doo mäd n woaterlöösboaren Klieuwestof an n apspieseden Striemel Papier apbaket, dan wäd ap neen Fal n wichtich Deel an juu Unnerkaante fon dän Rust fernäild un me kon him in n Twieuwel foar ne näie Bestimmenge wier fon dän Papierstriemel wächmoakje. Man Uumebrangen fon Dierte, bloot foar ne Sammelenge, is nit goud. Innerdoat nit bie doo Ruste, man bie moonige exotiske grattere Dierte, sunt al groote Schoaden passierd, bloot wült doo Moanskene toachten, joo moute doo Dierte foar hiere Sammelengen uumebrange. Me schuul dät also bloot foar wietenskuppelke Swäkke moakje, un deerbie betoanke, dät me doo maaste Oarde uk mäd Hälpe fon Photografien ärkanne kon, un, dät me ne uumfangrieke Sammelenge uk mäd juns Ruste, doo me älken Dai dood fiende kon, apbaue kon. Me schäl deerbie oawers uk uurlääse, dät nit doo Sammlere, sunnern doo, doo dän Lieuwendsruum fernäile, dän grootsten Schoade foar doo Ruste brange.
Kenia

**Kenia** is n Lound in Afrikoa.

## Geografie
Dät wäd begränsed...
* In dät Noude fon Äthiopien
* In dät Aaste fon Somalia un fon dän Indiske Ozean
* In dät Suude/Suudwääste fon Tansania
* In dät Wääste fon dän Victoria-See un fon Uganda
* In dät Noudwääste fon dän Sudan.
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (* 21. Moai 1471 in Nürnberg; † 6. April 1528 in Nürnberg) waas n Moaler, Koopersteeter un Holtsnitteekener. Hie häd in Nürnberg, Augsburg, Venedig un doo Niederlounde oarbaided. Hie tält tou do wichtichste Kunstlere fon ju Renaissance.

## Biespilwierke

Bielde:Albrecht Dürer - Hare, 1502 - Google Art Project retuschiert.jpg|Hoase, 1502
Bielde:Albrecht Dürer 099.jpg|Rousenkraans-Fääst, 1506
Bielde:Albrecht Duerer, Bildnis seiner Mutter.jpg|Oubieldenge fon sien Muur, 1514
Bielde:Albrecht Dürer - The Large Piece of Turf, 1503 - Google Art Project.jpg|Bielde fon een Soode, 1503


## Ferbiendengen
*
Christian Albrecht Jensen

**Christian Albrecht Jensen** (* 26.06.1792 Bredstedt; † 13.07.1870 Kopenhagen) waas n noudfräisken Moaler, die oawers in Dänemark oarbaidede.

## Ferbiendengen
*
Systematik

Juu **Systematik** is n Deelgebiet fon juu Biologie. Juu Systematik befoated sik mäd juu Früündskup twiske ferscheedene Taxa. Tou beoachtjen is deerbie foarallen die Genotyp, nit die Phänotyp. Moonige Ljuude hääbe juu Meenenge, dät me moor juu Oustammenge fon n Taxon beoachtje schuul. Dät naamt sik Kladistik.
Pterygota

Doo ***Pterygota*** sunt ne Deelklasse fon doo Insekte. Deer heere aal doo Insekte deertou, doo deer Juuken hääbe (toun Biespiel juu Doarne) af doo Foarfoaren hieden, doo Juuken hieden (Toun Biespiel Flee-e).
Republik Kongo

Juu **Republik Kongo** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd beskat...

* In dät Noude fon Kamerun un juu Zentroalafrikoanske Republik
* In dät Aaste, Suudaaste un Suude fon juu Demokratiske Republik Kongo
* Uk in dät Suude fon ne litje Exklave fon Angola
* In dät Suudwääste fon dän Atlantik
* In dät Wääste fon Gabun
B

Dät **B** is die twäide Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät A un foar dät C. Ju Äntstoundenge wäd ounnuumen as hier unner skizzierd:
C

Dät **C** is die trääde Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät B un foar dät D. Äntstoundenge:
D

Dät **D** is die fjoode Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät C un foar dät E. Me weet nit gnau, fon wät foar n protosemitisk Teeken dät D kumt. Moonige kweede, dät waas n Fisk, uur, dät waas ne Doore, gnauer gekweeden, n Foarhong fon ne Tälte:
E

Dät **E** is die füüfte Boukstäf in dät latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät D un foar dät F. Äntstoundenge:
F

Dät **F** is die säkste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät E un foar dät G. Äntstoundenge:
G

Dät **G** is die soogende Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt ätter F un foar H. Dät G is uut dät latienske C äntsteen:
A

Dät **A** is die eerste Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt foar dät B. Die Boukstäf is oold, man eerste dät "Alpha" fon do oolde griechiske Ljuude hiede ju Betjuudenge fon däälich. Bie do Phöniziere waas dät uk al die eerste Boukstäf in dät Alphabeth, man dät waas n uur Luud, die Knakluud. Uursproangelk häd dät uutsäin as n Oksenkop:
Seelter Seendenge

Siet 2004 rakt dät ju **Seelter Seendenge** ***"Middeeges"*** ap dän nit-kommerzielle Lokoalseender *Ems-Vechte-Welle*, die deertou ne Studio in Seelterlound häd.

Do Programme ap Seeltersk un Platdüütsk wäide Sundeeges insen in do fjautien Deege uutsoand fon 11:00 bit 13:00. 

Do Seendefrequenze foar Antennenämpfang sunt:
* Molbergen: 99.30 MHz 
* Nordhorn: 95.20 MHz 
* Lingen: 95.60 MHz 

Ap ju Huussiede fon dän Seender fint me do Koabelfrequenze

Uk kon me do Seendengen nu uur Internet ämpfange. Of klik fluks HIER un dan in SHOUTcast ap *Listen*. 
:(Deertou bruukt me dan wäil n Spieler, die der *.pls-Doatäie feroarbaidje kon. Dät is t.B. kostenloos  QuickTime mäd  iTunes. Me kon deermäd uk do *.ogg-Luuddoätäie fon Wikipedia ouheere.)

Do Programme foar do naiste fjauer Wieke fint me ap Sendung auf Saterfriesisch und Plattdeutsch.

## Ferbiendengen
* Huussiede fon dän Seender
* Begjucht fon ju NLM
* Infosiede fon ju NLM
* Diskussion
* Reportage
H

Dät **H** is die achte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät G un foar dät I. Äntstoundenge:
I

Dät **I** is die njuugende Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät H un foar dät J.
Äntstoundenge:
J

Dät **J** (spreeken *Jot*) is die tjaande Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät I un foar dät K. Dät latienske **J** is uut dät I äntsteen:

## J in ju seelter Sproake
N oolden Seelter kwad: “Dät Jot is foarhärskjend (in uus Sproake)”. Dät belukt sik dan ap do je-Tiedwoude un uk ap do apaate Vokal-Kombinatione *jaa, joo, juu* uut Ooldfräisk *ia, iu*.
L

Dät **L** is die tweelfte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät K un foar dät M. Äntstoundenge:
O

Dät **O** is die füüftienste Boukstäf fon dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät N un foar dät P. Äntstoundenge:
P

Dät **P** is die säkstienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät O un foar dät Q. Äntstoundenge:
Q

Dät **Q** is die soogentienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät P un foar dät R. In juu Proto-semitiske Skrift kuud me dät nit gnau identifizierje, filiecht was die Boukstäf die as ne 8 uutsaach, suun Qoph.
R

Dät **R** is die achttienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät Q un foar dät S.

## Äntwikkelenge
S

Dät **S** is die njuugentienste Boukstäf fon dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät R un foar dät T.

## Äntstoundenge
T

Dät **T** is die twintichste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät S un foar dät U. Die Uursproang fon dät **T** waas n proto-semitisk Kjuus, wät fielicht bloot ne Markierenge waas un eerste leeter, bie doo Phöniziere, juu Betjuudenge fon däälich kreech.
N

Dät **N** is die fjautienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät M un foar dät O. Äntstoundenge:
M

Dät **M** is die trättienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät L un foar dät N. Äntstoundenge:
W

Dät **W** is die 23. Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt ätter V un foar X. Dät is uut dät latienske V äntsteen.
X

Dät **X** is die 24. Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter W un foar Y.

## Äntstoundenge
Je-Tiedwoude

**''je''-Tiedwoude** (dt. *je-Zeitwörter*) bildje ne apaate Klasse fon swäkke Tiedwoude, do der karakterisierd sunt truch n Jot in fuul Foarme. N Biespil is *moakje* ‘machen’. Disse Klasse rakt dät bloot noch in do fräiske Sproaken, also nit bloot ap Seeltersk, man uk ap Wäästfräisk un in mäd Räste in dät Föhringer. In dät Ooldfräiske waas dät uk al fertreeden (*makia*), as uk in dät Ooldängelske (*macian*). Dät schäl ooldgermanisk -*ôjô* äntstamme (ahd. *salbôjên* ‘soolwje’ [1. pl.]) un fääre indogermanisk -*âjô*.

Luudgesätselk failt dät *j* in fuul Foarme, man do sunt dan oafte wier tou ärkannen an n Twiske-*e* (as in *moaket* ‘macht’), wät ooldfräisk *a*, ahd. *ô* äntspräkt. Dät Twiske-*e* is oawers wächfaalen ätter *l*, *n* un  *r*, in dät Präteritum uk ätter *uw* un *w*. In ju Uursicht hierunner sunt do bee tjuk oudrukt. 
		
:1. Infinitiv *moak*'j**e'' 
:2. [[Infinitiv]] ''tou moak**j**en'' un deeruut: ''dät Moak**j**en'' 
:[[Imperativ]] [[sg.]] ''moake!''
:[[Imperativ]] [[pl.]] ''moak**j**et!'' 

:[[Präsens]] 1. ''iek moak**j**e'' 
:[[Präsens]] 2. ''du moak**e**st'' 
:[[Präsens]] 3. ''hie moak**e**t'' 
:[[Präsens]] [[pl.]] ''wie moak**j**e'' 

:[[Präteritum]] 1. ''iek moak**e**de'' <sup>1</sup>
:[[Präteritum]] 2. ''du moak**e**dest'' <sup>1</sup> 
:[[Präteritum]] 3. ''hie moak**e**de'' <sup>1</sup> 
:[[Präteritum]] [[pl.]] ''wie moak**e**den'' <sup>1</sup> 

:[[1. Partizip]] ''moakjen(d)'' 
:[[2. Partizip]] ''moak**e*'d* 1 

 1. Unner bestimde Uumstände kon dät Twiske-*d* uutfaale, also *iek moake* usw.

Apfaalend is, dät et sik bie disse Oard Tiedwoude maastens uum Denominative honnelt, dät sunt Tiedwoude, do der oulat sunt fon n Substantiv of n Adjektiv, also t.B. *koopje* fon *Koop*, *oumeegerje* fon *meeger*. Uk Froamdwoude mäd *-ier-* eendje ap *-je*, t.B. *passierje*, *dekorierje*.

Substantive do der uursuume oulat sunt fon sun Tiedwoud, hääbe neen *j* in sik, also *Moaker, Kööper*. Woude as *Koakjer, Pröötjer, Soadjer* äntstamme düütelk Noaberdialekte, fergliek suud-ooldenbuurgsk *Proetkert*. Dät eensoame *Twäärsfoutjer* is wäil as Intensivfoarm tou betrachtjen, as uk *Bootjer* (aastfräisk *bootjen*).

## Ferbiendengen
*  d(e)-Ausfall in der 2. Klasse der schwachen Verben .. im Saterfriesischen.

## Literatuur
* Friedrich Kluge, Urgermanisch. Vorgeschichte der altgermanischen Dialekte. 3.Aufl. Truebner,1913:180. 
* Th. Siebs, Geschichte der friesischen Sprache. In: H. Paul, Grundriß der germanischen Philologie I, Straßburg 19012. S. 1152-1464, S.1325.
: -  Dät sunt al oolde Bouke; n näien 'Siebs' (historisken Grammatik) stoant  noch uut.

*
Z

Dät **Z** is die 26. un lääste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter Y.

## Äntstoundenge
Latiensk Alphabet

Dät **Latienske Alphabet**: Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz

## Wier me deermäd schrift
Juu Koarte wiest, wier me bloot deermäd schrift (dunkergräin) un wier me ook deermäd schrift, ieuwenske uur Alphabete (ljoachtgräin). Minnerhaide-Alphabete as dät Cherokee-Silwenschrift sunt deerbie ignorierd, uut dissen Gruund sunt doo USA dunkergräin.
U

Dät **U**, wät deer ätter dät T un foar dät V kumt, is die eenuntwintichste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät is uut dät latienske V äntsteen, wät deer uursproangelk allebee Seeken betjut hiede.

## Äntwikkelenge
Liberia

**Liberia** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd beskat...
* in dät Noude/Noudaaste fon Guinea.
* in dät Aaste fon juu Älfenbeenkuste.
* in dät Suudwääste fon dän Atlantik.
* in dät Noudwääste fon Sierra Leone.
Cherokee-Silwenskrift

Ju **Cherokee-Silwenskrift** is ne oaine Skrift fon ju Cherokee-Sproake. Dät häd sik Sequoyah, die nit skrieuwe kuude, touhoope mäd sien Dochter, foar sien Määmesproake uuttoacht. Moonige Bouksteeuwe liekje do latienske Bouksteeuwe oarich, stounde oawers foar uurs n Luud. Dät fint sin Gruund deeroun, dät Sequoyah ätter n Truumult juun doo wiete Amerikoanere ju Geläägenhaid hiede, sik ne Drukkeräi tou bekiekjen un do noom hie sik doo Bläibouksteeuwe, do hie in ju Drukkeräi foont, as ne Foarbielde.

As me sjucht, fertreede do Bouksteeuwe älkemoal ne Silwe insteede fon n eenpeld Luud. Deeruum honnelt sik dat hier uum ne Silwenskrift.
Libyen

Düssen Stoat häd hoast een Revolutsjoon bääte sik. Wildääge konnen sik deer Seeken sogau uurje, dät die Wikipedia-Artikkel nit heel aktuell is.

**Libyen** is n Lound in dät noudelke Afrikoa.

## Geographie
Dät wäd beskadt...

* In dät Noude fon dät Middelmeer
* In dät Aaste fon Ägypten un dät Sudan
* In dät Suude fon Niger un Tschad
* In dät Wääste fon Algerien
* In dät Noudwääste fon Tunesien.

## Geskichte
Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi wude ap n 20. Oktober 2011 in Sirte doodskeeten.
Monochamus scutellatus

***Monochamus scutellatus*** is n Rust uut juu Familie *Cerambycidae*. Dät rakt disse Rustoard in Noud-Amerikoa. Moonige Wietenskupler leeuwe, dät juu Unneroard *Monochamus scutellatus oregonensis* ne oaine Oard is, also *Monochamus oregonensis* heete skuul.

## Weblinks
Lieste fon ferskeedene Oarde un Unneroarde, ook disse

Informatione ap Ängelsk
Nomenklatuur

As **Nomenklatuur** (de. *Nomenklatur*) beteekent me n System fon wietenskuppelke Noomen.

## In juu Biologie
In juu Biologie beteekent me doo Nomenklatuure oafte as "Latiensken Noome". Dät is falsk, wült ne biologiske Nomenklatuur oafte, man nit aaltiede Latiensk is. So häd die uutstuurwene Sleek *[[Teinolophos]]* (dät is n Foarfoar fon dät Snoabeldiert fon däälich) n griechisken Noome un die Noome *Xianglong zhaoi* is fon dät Chinesiske woud Xiànglóng (fljoogende Droake), bloot die Oardnoome *zhaoi* is innerdoat chinesisk, man latinisierd, dät sjucht me an dät Genitiv-I. Also lät sik die Noome uursätte mäd "fljoogende Droake fon Zhao" (latinisierd Zhaous).

An disse Biespiele sjucht me nu, dät nit aaltiede n latiensken Noome is.
Litauen

**Litauen** (litauisk *Lietuva*) is n Stoat in Europa un ju suudelke fon do tjo baltiske Stoaten. 

Litauen is siet dän 1. Moai 2004 Meeglidstoat fon ju Europäiske Union.

## Geografie
Do hoochste Biergen fon dät Lound sunt Aukštasis kalnas un Juozapinės kalnas (294 m). In dät Wääste gränset Litauen an ju Aastsee un fääre wäd dät begränsed fon Letlound, Wietruslound, Polen un Ruslound (Kaliningrad).

Do grootste Stääde sunt (2008):
# Vilnius, 544.206 Ienw.
# Kaunas, 355.586 Ienw.
# Klaipėda, 184.657 Ienw. 

## Ferwaltengsdistrikte
Litauen häd siet ju Ferwaltengsreform in do 90er Jiere 10 Ferwaltengsbesirke:

# Distrikt Alytus 
# Distrikt Kaunas
# Distrikt Klaipėda 
# Distrikt Marijampolė 
# Distrikt Panevėžys
# Distrikt Šiauliai
# Distrikt Tauragė 
# Distrikt Telšiai
# Distrikt Utena 
# Distrikt Vilnius 

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $16.800 in 2007. In 2007 waas 5,3% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 33,3% Industrie un 61,4% Tjoonste.
Malta

Ju **Republik Malta** (maltesisk: Repubblika ta' Malta) is n suudeuropäisken Ailoundstoat in dät Middelmeer. 

Ap n 1. Moai 2004 wuude Malta Meedglid fon ju Europäiske Union. Siet dän 1. Januoar 2008 häd Malta die Euro as nationoale Munte.

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ta' Dmejrek (253 m). 

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $23.400 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 22,3% Industrie un 74,9% Tjoonste.
Distrikt Marijampolė

Die **** is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.

## Loundkringe

(Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006)

* Kalvarija (13.524)
* Kazlų Rūda (14.749)
* Marijampolė (69.565)
* Šakiai (37.197)
* Vilkaviškis (48.838)
Distrikt Panevėžys

Die **** is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.

## Ferwaltenge
Die Distrikt Panevėžys wäd apdeeld in 6 Stääd- un Besirksmeenten. Ju gliek naamde Stäädmeente heert nit tou ju Besirksmeente Panevėžys.

### Stäädmeente
*Panevėžys (115.314)

### Besirksmeenten
*Biržai (33.900)
*Kupiškis (23.691) 
*Panevėžys (43.293
*Pasvalys (33.382)
*Rokiškis (40.032)

(Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006)
Distrikt Šiauliai

Die **** is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Et rakt in dät Distrikt uk n Flugplats mäd die Noome Šiauliai.
Portugal

**Portugal** is n Stoat in Europa. Ju Haudstääd is Lissabon. Tou dät portugiesiske Stoatsgebiet heeren uk do Azoren un Madeira. 

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Torre (1.993 m). Ju grootste Äi fon Portugal is die Tejo. Portugal wäd begränsed fon Spanien in dät Aaste un Noude, in dät Wääst un Suudwääste gränsed Portugal an dän Atlantisken Ozean. Wäästelk fon ju Haudstääd Lissabon lait Cabo da Roca, die wäästelkste Punkt fon dät europäiske Fäästlound.

## Geskichte
In dät 15. un 16 Jierhunnert waas Portugal ne rieke Kolonialmacht. Portugal ferloos fuul Riekdum truch dät stäärke Äidbieuwjen in Lissabon in 1755, ju Besättenge fon dät frantsööske Kaiserriek unner Napoleon, un ju Uunouhongelkaid fon sien riekste Kolonie Brasilien in 1822. 1910 waas dät Eende foar ju köönichelke Familie, truch ne Revolution wuude ju Republik gruundet. Ju Tied fon ju Republik waas in 1933 uute, do de 'Estado Novo' (Näie Stoat) gruundet wuude. Die Estado Novo waas n autoritären Diktatuur. 1974 griepen Soldoaten ju Macht in Portugal. Een Jier leeter foulgjede ju Uunouhongelkaid foar aal do portugiesiske Kolonien in Afrika. Siet 1986 is Portugal n Meeglidstoat in ju Europäiske Union un is uk Gruundengsmeeglid fon ju NATO.

## Befoulkenge
In Portugal woonje uungefeer 10,6 Millionen Moanskene. Deerfon is ju Moorhaid, so'wät 90%, roomsk-katoolsk. Ju Sproake fon Portugal is dät Portugiesisk. Truch ju Religion un ju Sproake kon me dät Lound as täämelk homogeen betrachtje. Do grootste Stääde sunt Lissabon (564.657 Ienwoonere in 2009) un Porto (263.131 Ienwoonere in 2009).

## Politik
Siet 1974 is Portugal n parlamentarisken Republik. Do fjauer beloangriekste Organe in ju Politik sunt die Presidänt (köärd foar fieuw Jiere), die Premierminister un sien Ministerräid, dät Parlamänt as uk ju Justiz. Die Presidänt benaamd dän Premierminister un dän Ministerräid. Ju Regierenge wäd fon dän Premierminister anfiert, die sik n Ministerräid touhoopestaald. 

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 8,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25,4% Industrie un 66,4% Tjoonste. In 2008 waas 7.6% fon ju Befoulkenge oarbaidsloos.

## Ferbiendengen ätter buuten

* portugal.gov.pt
* Weather forecast
Zypern

**Zypern** (griechisk: *Κυπριακή Δημοκρατία*/ tursk: Kıbrıs Cumhuriyeti/  äng., nl. *Cyprus*) is n Ailound in dät Middelmeer. Aleer waas dät gjucht truchmisked fon Griechen un Turken bewoond. Däälich lieuwje (ätter Ferdrieuwengen un Flucht) in dät Noude foaraaln Turken un in dät Suude foaraaln Griechen, dät Noude häd sik as Turske Republik Noudzypern faktisk uunouhongich moaked, man dät wäd in do Fereende Natione fon neemens buute ju Turkäi anärkoand.

Zypern is siet 1. Moai 2004 n Lidstoat fon ju Europäiske Union.

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Olympos (1.952 m). Geografisk heert Zypern tou Asien.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $27.100 in 2007. Fon ju ganse Wirtschaft waas 2007 bit 2,7% Loundwirtschaft, 19,2% Industrie un 78% Tjoonste.
Distrikt Vilnius

Die **** is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Ju Haudstääd fon dät Distrikt is Vilnius un dät is uk ju Haudstääd fon dät Lound Litauen.
Saksen (Buundeslound)

**Saksen** (Düütsk: *Freistaat Sachsen*, Buppersorbisk: *Swobodny stat Sakska*, Läichsorbisk: *Zwězkowy kraj Sakska*) is n Buundeslound in Düütsklound.

## Loundkringe un kringfräie Stääde
Do Loundkringe sunt:
* Bautzen *(Budyšin)* 
* Erzgebirgskreis 
* Görlitz *(Zhorjelc)* 
* Leipzig 
* Meißen 
* Mittelsachsen 
* Nordsachsen 
* Sächsische Schweiz-Osterzgebirge 
* Vogtlandkreis 
* Zwickau 

Do 3 kringfräie Stääde fon Saksen sunt:
* Chemnitz 
* Dresden 
* Leipzig
Hambuurich

**Hambuurich** (dt. *Hamburg*, Läichdüütsk: *Hamborg*, Noudfräisk: *Hambörj*) is n Buundeslound un Stääd in Düütsklound. Ju Stääd Hambuurich is ju twäidgrootste Stääd fon Düütsklound.

## Ferbiendenge ätter buuten

## Wällen
Mecklenbuurich-Foarpommern

**** is n Buundeslound in Düütsklound.

## Kringe

### Loundkringe

### Kringfräie Stääde
# Greifswald
# Neubrandenburg
# Rostock
# Schwerin
# Stralsund
# Wismar
Saksen-Anhalt

**Saksen-Anhalt** (Düütsk: Sachsen-Anhalt, Plat: Sassen-Anhalt) is n Buundeslound in Düütsklound. In äänelke Foarm bestuude dät Lound al in'e DDR-Tied fon 1947 bit 1952 tou, dan wuude dät *de facto* deeld, uk wan't *de jure* noch n bitje langer bestuude. Ätter ju Weende is dät nit heel un aal, man steedenwiese in dän sälge Skeedferloop wiergruunded wuuden.

Dät Lound Saksen-Anhalt is in't Noude fon een läige Loundskup bestimd, fääre suudelk rakt dät uk Bierge, biespilswiese die Harz in't Suudwääste, wier uk die Bloksbierich (Brocken) lait, mäd 1141,1 m u. NN die hoochste Punkt fon't Lound.

Truch Saksen-Anhalt ferlopt uk ju Benrather Linie, ju Isoglosse twiske *machen* un *maken*, also dät Skeed twiske Plat un Bupperloundsk Düütsk. Deer mout me oaber tou kweede, dät dät Platdüütske, dät ätter dän oolde Bruuk in't Noude fon Saksen-Anhalt boald wuude, junner nit moor oafter tou heeren is.

## Loundkringe un kringfräie Stääde
Do Loundkringe sunt:
*Altmarkkreis Salzwedel
*Anhalt-Bitterfeld
*Börde
*Burgenlandkreis
*Harz
*Jerichower Land
*Mansfeld-Südharz
*Saalekreis
*Salzlandkreis
*Stendal
*Wittenberg

Do kringfräie Stääde sunt:
*Dessau-Roßlau
*Halle (Saale)
*Magdeburg
Thüringen

**Thüringen** is n Buundeslound in Düütsklound.

## Loundkringe un kringfräie Stääde

Do kringfräie Stääde sunt:

# Erfurt
# Eisenach
# Gera
# Jena
# Suhl
# Weimar
Aastsee

Ju **Aastsee** of **Baltiske See** is n See twiske Skandinavien un dän Räst fon Europa. Ju Aastsee wäd begränsed fon:

* Dänemark un Düütsklound (Släswiek-Holsten) in dät Wääste
* Sweden in dät Noudwääste,
* Finlound in dät Noude,
* Estlound, Letlound, Litauen un Ruslound in dät Aaste
* Polen un Düütsklound (Mecklenbuurich-Foarpommern) in dät Suude

## Ailounde
Do grootste Ailounde in ju Aastsee sunt:
* Gotlound
* Ölound
* Saaremaa 
* Hiiumaa
* Rügen
* Bornholm
Noudsee

Ju **Noudsee** is n Deel fon dän Atlantiske Ozean un läit in dät Noudwääste fon Europa. Ju wäd begränsed fon Norwegen und Dänemark in dät Aaste, Düütsklound, do Niederlounde, Belgien un dät Sleeuwekanoal in dät Suude un Groot-Britannien in dät Wääste. Ju truchsleek Djüpte is uungefeer 95 m. Bie ju Kuste fon Norwegen läit die djoopste Punkt (uungefeer 700 m). In ju Noudsee rakt et fuul Oulje un Gas wierfon al fuul uut dän Boudem hoald wuuden is. Fröier waas ju Noudsee bekoand as *Mare Frisicum* weegen do Fräisen do deer an ju Kuste woonden un n wichtigen Skipfoart hieden.
Brussel

**** is ju Haudstääd fon Belgien. Deer woonje uungefeer 1 million Moanskene. Die Haudsit fon dän Europäiske Union un NATO sunt in Brussel.
Kurden

Do **Kurden** sunt n Foulk, wierfon do Meegliedere nit bloot in Kurdistan lieuwje, man uk in fuul uur Lounde appe ganse Waareld. Mädnunner rakt et twiske do 30 bit 37 Millione Kurden, wierfon 15-20 Millione in ju Turkäi, 6.6 Millione in Irak, 6-9 Millione in Iran un 2 Millione in Syrien. In Europa woonje uungefeer 1 Millione Kurden. Ju Meerhaid fon do Kurden sunt sunnitiske Muslime, do 3-5 % Schiiten woonje grootendeels in Irak un Iran.

Do Kurden hääbe ne rieke Foulksliteratuur, hierfon kon dät Nationoalepos *Mem û Zîn* (1695) fon Dichter Ehmedê Xanî naamd wäide. In dät Jier 1935 is die eerste Roman fon ju Näitied in dät Kurdiske skrieuwen wuuden, Şivanê Kurd, skrieuwen fon Ereb Şemo. Truch do ferskeedene Dialekte is ju Äntwikkelenge fon dät Kurdiske as Skriftsproake stuur. Ätter wäkke skäl ju oustamme fon dät oolde Mediske.

## Links

Kurdica.com - Kurdisk Enzyklopedia
Thailound

Dät **Köönichriek Thailound** is n Lound in dät Suudaaste fon Asien. 

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Doi Inthanon (2565 m). Ju grootste Äi fon Thailound is die Chao Phraya. In dät Aaste gränset Thailound an dän Gulf fon Thailound, in dät Wääste an dät Andamaniske Meer. 

Groote Stääde ieuwenske ju Haudstääd Bangkok sunt: Chiang Mai, Nonthaburi, Samut Prakan, Nakhon Ratchasima (fröier Khorat), Khon Kaen un Chonburi.

Thailound wäd fon do naiste Lounde begränsed:

* Laos, in dät Noudaaste,
* Kambodscha, in dät Aaste,
* Malaysia, in dät Suude,
* Myanmar, in dät Wääste.

Dät Klima is tropisk-monsunoal, ju Temperatuur lait dät ganse Jier in truchsleek buppe de 18&nbsp;°C. In Thailound rakt et nit so as bie uus do fjauer Jierstieden, man moundelke Rienfal wäd deer meeten. So rakt et in Thailound do tjo Rienjierstieden. (1) fon November bit Februoar ju foarhärskjende Noud- bit Noudaastwiende druuch un köilige Luft hääroun, (2) in die Foarmonsuun-Tied bit Moai härskje do hoochste Temperatuure (oafte düüdelk uur 35&nbsp;°C), (3) fon Juni bit September duuret ju Rientied mäd dän Monsuun uut dät Suudwääste wai.

## Geskichte
* Foargeskichte un Wonderengsperiode
* Dät Köönichriek fon Sukhothai (13. – 14. Jh.)
* Dät Köönichriek fon Ayutthaya (15. Jh. – 1767)
* Die Thonburi-Periode (1767-1782) 
* Ju Chakri-Dynastie (1782 - däälich)
* 1932, Thailound wäd n demokratisk Lound. Ju Ferfoatenge ärschient an n 10. Dezember un dät is däälich noch altied n Fierdai.
* In 1939 wäd dän Noome ferannerd fon Siam ätter Thailound. Glieks ätter ju Twäide Waareldkriech hat Thailound wier Siam, man in 1949 wäd ju Loundsnoome definitiv Thailound.

## Befoulkenge
75 % fon ju Befoulkenge sunt Thai, 14 % Chinesen. Do uur Ienwoonere sunt Bierichfoulke, Khmer, Laoten, Malaien, Moken, Inder, Vietnamesen, Lolos un Wiete (Farangs). Die Moorhaid fon Thailound is Buddhist (94 %). 4 % sunt Muslime un deer woonje uk Kristene un Hinduus.

## Sjuch uk
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome foar Bangkok

## Ferbiendenge ätter buuten
* CIA World Factbook – Thailound Statistiske Doaten (ängelsk)