open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodor Siebs

**Theodor Siebs** (* 26. August 1862 in Bremen, † 28. Moai 1941 in Breslau) waas n düütsken Germanist.

## Lieuwend
Siebs waas Professor an ju Universität Greifswald, leeter an ju Universität Breslau. 

Hie waas – touhoope mäd uur Sproakwietenskuppere un mäd Fertreedere fon eenige düütske Tjooterbüünen hauptferoantwoudelk foar dän "Siebs", dät ätter him benaamde, 1898 toun eersten Moal ärskeenene un loange mäitereekende Wierk tou Räägelenge fon ju Uutsproake fon dät Düütske.

Deerfoar un deerieuwenske häd hie sik oawers boanbreekend mäd dät Fräiske beskäftiged, wierbie hie sik nit skoonde in aal do lieuwjende fräiske Dialekte Apteekengen bie do Ljuude sälwen tou moakjen. Fon sien juun fjautich publizierde Wierke beluuke sik ferskeedene uk ap dät Seelterske. 

Ju *Geschichte der friesischen Sprache* änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in *Zur Geschichte de englisch-friesischen* al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik *Das Saterland*, *Flurnamen* un sien lääste Uutgoawe *Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes*. Sien Ätterläit is in n Kriech in Breslau ferlädden geen, deerbie sien Loundnoomenkoarte fon gans Seelterlound.

## Wierke do sik uk ap dät Seelterske beluuke
Do maaste Bouke sunt hier 'online' tou leesen! Oukuutengen twiske ( ). 
*1886: Die Assibilirung des K und G. Ein Beitrag zur Geschichte des Palatalismus der indogermanischen Sprachen. Tübingen.
*1889: Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache (Habilitationsschrift). I. Halle a.S. (Ef)
*1893: Das Saterland. Ein Beitrag zur deutschen Volkskunde. Zeitschr. d. Vereins f. Volkskunde III, S. 239-278, 373-410, Taf. 3. (Sa)
*1896: Flurnamen. Breslau (= German. Abhandl. XII S. 165-*194). (Fn)
*1901: Geschichte der friesischen Sprache. Paul's Grundriss d. germ. Phil. I. 2 Aufl., S. XIV-XV, 1152-1464 (Benutsje deerfon bloot ju photokopierde Version, t.B. "PDF" of "Read Online"). (Gr)  
*1902: Geschichte der friesischen Literatur. Paul's Grundriss d. germ. Phil. II. 2 Aufl.
*1923: Vom aussterbenden Friesisch der Insel Wangeroog. Zeitschr. f. Deutsche Mundarten XVIII. Berl.
*1931: Die Friesen und ihre Sprache. In: Die Friesen, herausgeg. v. Borchling u. Muuss. Leipz.
*1934: Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes. In: Volkskundliche Gaben, John Meier zum siebzigsten Geburtstage dargebracht. (Vk)

## Literatuur
*Miedema, H.T.J. *Paedwizers fan de Fryske filology. Th. Siebs (1862-1941), F. Buitenrust Hettema (1862-1922) en de Fryske filology tusken 1880 en 1940*. Ljouwert/Leeuwarden 1961. 

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Theosophie

**Theosophie** naamt sik neen Religion, man ne alles uumfoatjende Philosophie, ju sik basiert ap ju natuurwietenskuppelke un gäistige Evolution fon ju Natuur. Ju Theosophie foatet ätter ju Stifterske *Helena Blavatsky* (1831-1891) ju Kunde un Ärfoarenge fon do “Wiese Ljuude” fon dät Moanskengeslächt touhoope. Ju uumfoatet do Gebiete fon Wietenskup, Philosophie un Religion.
Tiedwoud

Dät **Tiedwoud** (Verb) beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess.

Dät Tiedwoud annert sien Foarm ätter Tied, Persoon un Aspekt.

Do Tiedwoude läite sik in ferscheedene Klassen ferdeele.

* Präteritopräsentia
* ‎Je-Tiedwoude
Tiedzone

Ne **Tiedzone** is n gebiet wier een glike Tied jäild. 

Di Tied in ne Tiedzone wäid ounreeke fon di Coordinated Universal Time (UTC). UTC is soowät gliek an GMT (Greenwich Mean Time).
Theo Deddens

**Theo Deddens** (* 22.November 1933, Skäddel) waas *Gemeindeoberamtsrat* un oarbaidede as Stellfertreeder fon dän Meentedirektor in Seelterlound. Hie waas Meeapgjuchter fon dän Seelter Buund, ju Kopingfamilie Skäddel un dän Burgerfereen Skäddel.

Fon 1977 bit in 1990 publizierde hie *Dööntjene ut Seelterlound* in ju *Münsterländische Tageszeitung*, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu.

Hie redigierde uk dät Toankebouk *25 Jahre Heimatverein Saterland* fon dän Seelter Buund. Theo Deddens häd 'n groot Bielden-Archiv fon Skäddel ap CD moaked.

Apstuuns skrift hie noch litje Dööntjene in dän General-Anzeiger (GA).

## Underskeedenge
* *Bronzene Ehrentafel* fon dän *Heimatbund für das Oldenburger Münsterland* (11.11.1989).
* *Ehrenteller mäd Uurkunde* fon dän Seelter Buund (16.05.1990)
* *Verdienstkreuz am Bande des Niedersächsischen Verdienstordens* (11.02.2006)

## Uutgoawen/Wierke
* *Dööntjene ut Seelterlound* in ju Münsterländische Tageszeitung (1977-1990)
* *25 Jahre Heimatverein Saterland -Seelter Buund- 1977-2002* (Düütsk, 2002)
* Litje *Dööntjene* in dän General-Anzeiger (2010/2011)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Skäddeler Bielden-Archiv fon Theo Deddens
* Theo Deddens in ju Nordwest-Zeitung
* Theo Deddens uur ju Skäddeler Klokke in ju Krätseldobbe
* Theo Deddens un sien Bruur Gerhard in Amerikoa
Telegrafie

**Telegrafie** is dät fier wai seenden fon Ättergjuchte mäd Teekene. Dät geen un gungt ap foulgjende Wiesen:	
					
* *Rooksignoale*. Dät wuud däin fon do Indioaner un fon do Chinesen ap ju groote Muure. Mäd Dääken wuud dan dän Rook fon n Fjuur truchlät of mät. 

* *Boakene*. Dät wieren eerste Fjuure uum do Skiepe tou woarskaujen foar floote Steeden. Man do wuuden uk misbruukt uum do juust strandje tou läiten uum do beroowje tou konnen.

* *Semaphore*. Dät sunt Peele mäd twäin Ierme, wiermäd me aal Bouksteeuwe uutdrukke kuude. Do sunt uum 1800 in Europa bruukt wuuden.

* *Elektriske Telegrafie*. Truch tiedwiese kuut ienskaltjen fon n elektrisken Stroom, kon me Signoale uurbrange, do dan truch ju *Morse-Kode* Bouksteeuwe fertreede konnen. Truch Koabele konnen do uur groote Oustande gunge. Uum 1900 wieren aal wichtige Steeden fon de Waareld mäd Telegrafkoabele ferbuunen. 

* *Radiotelegrafie*. Däd dätsälge truch tiedwiese ienskaltjen fon Radiosignoale. Deer wäd dan oafte noch n Toonfrequenz bie ap sät, so dät me dät heere kon. Dät wuud dan moaked mäd n *Morse-Koai* un dät klingt dan je t.B. so: “tuututuutu tuutuututuu” (cq).

* *Telex* is ne Oard automatiske Telegrafie. Ju Text wäd skrieuwen as bie ne Skrieuwmaskiene ap n Fierskrieuwer, die ju dan as Goate uurbrangt ap n *Goatestriemel*. Die wäd dan ätters mäd groote Gauegaid truch dän Seender troald, so dät fuul Signoale in kuute Tied fersoand wäide konnen. Uur Radio heert me dät je so: “prr.., prr.., prr..” Ätter 1980 wuud dät oulöösed fon billigere un gauere Technike as Telefax un Email. Mäd do Goatestriemele wuuden uk wäil Komputere bedrieuwen.

## Ju Morse-Kode

## Ferbiendengen ätter buuten
* Telex Stanser un Leeser mäd Goatestriemele.
Toukumstliteratuur

**Toukumstliteratuur** (dt. *Zukunftliteratur*) beskrift ju Toukumst in Anbetracht fon Probleme fon ju Sälskup. Ju wiest Weege uum ju Loage tou ferbeeterjen of tjut ap Gefoare wai. Eenige Biespiele:

* Edward Bellamy, **Dät Jier 2000** [1888] beskrift wo n Mon uut 1887 apwoaket in dät Jier 2000. Deer rakt et neen Rieke un Äärme, aal sunt gliek. Dät Jäild is ferswuunen un  insteede deerfoar häd me Kreditkoarten. Uk mout älk ne bestimde Tied fon sien Lieuwend foar de Sälskup oarbaidje. Loangewai häd dät Fereene roat, do dät System fon Bellamy ienfiere wüülen, man daach is niks deerfon wuuden. ängelsken Text fon dät Bouk online - - düütsken Text online

* Aldous Huxley, **Flugge näie Waareld** (Brave New World) [1932]. Ju Regierenge räägelt alles foar do Ljuude. Do Bäidene woakse in Buddele un kanne also hiere Oolden nit. Jo wäide dan selektierd ap hiere Intelligenz un deermäd lait hiere Lieuwend fääst. Ferträit un Dullegaid wäide unnerdrukt mäd Drogen. Wäl oold wäd, wäd oufierd. Dät is eegentelk ne Kritik ap ne Waareld ju sik gans stutset ap Technologie. Ängelske Version. - - *Schöne neue Welt. Ein Roman der Zukunft*, Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 2007, ISBN 978-3-596-17577-2

* George Orwell, **Diertesteede** (Animal Farm) [1945]. Dät Fäi is uunglukkelk, dan die Buur is häd un grausoam. Dan stounde jo juun him ap un ju ganse Moanskenfamilie wäd fon de Steede joaged: Bäiste, Huunde un sogoar do Hannen moakje mee. Dan organisierje jo ju Ferwaltenge fon ju Buuräi. Dät hat *Aal Dierte gliek*; älk skäl mee-oarbaidje un älk kricht genouch tou freeten. Die Wieste fon aal is die Napoleon, die oolde Hauer, un die skäl dät dan aal räägelje. Man bielitjen kriege hie un sien Fründe alles tou tällen un neemens duur Napoleon juunbaale. Die Gruundsats wäd nu: *Aal Dierte gliek, man wäkke Dierte moor gliek as do Uur*. Un dät sunt dan do Swiene. - Eegentelk is dät Bouk ne Woarskauenge juun dän Kommunismus un aal sowät. Animal Farm - ängelske Online-Uutgoawe. - - George Orwell: * Farm der Tiere: Ein Märchen.* Diogenes, Zürich 2002, ISBN 3-257-20118-4

* George Orwell, **Njuugentien fjaueruntachtich** [1949]. Moalt ne Waareld, ju der gans fon *Groote Bruur* (Big Brother) ferwalted wäd. Truch Propaganda wäide do Moanskene stjuurd so as hie wol. Älk häd in Huus n Skirm, wier me alles ap sjo kon (FS), man wiertruch ju Regierenge tougliek sjo kon wät älk däd. Alle ferkierde Woude un so wieder wäide so notierd. Un Bouke sunt al gans ferbeeden. Aal Moanskene baale eene Sproake (*Newspeak = Näisproake*) ju der goud naamt, wät ferkierd is, wiet wät swot is. Also uk ne Woarskauenge. - - ''1984'' Touhoopefoatenge ap Ängelsk. - - Roman 1984 mäd Näisproake-Anhang ängelsk - - Comic tou 1984 tjosproakich, unner ju Lizenz Freie Kunst publizierd - - ''1984'' Deel 2-5 ap Düütsk
Traal-Kondensatore

N **Traalkondensator** (dt. *Drehkondensator*) is n Kondensator, wierfon ju Kapazität annerd wäide kon truch Traalen. Dät wäd moaked, truch do Platten fon ju eene Kaante min af moor twiske do Platten fon ju uur Kaante tou traalen, as ap ju Bielde tou sjoon is. Deertruch annert sik ju Uurfläche un also ju Kapazität. 

Traalkondensatore wäide t.B. bruukt tou ju Oustämmenge fon Radioämpfangere.
Transformator

Die **Transformator** is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen uumhooch of uumläich brange kon.

## Prinzip
Juust so as n annerjenden Stroom in ne Spoule sälwen ne Sponnenge ärreeget, so ärreeget er uk ne Sponnenge in ne uur Spoule ju deer fluks bie sit. Dät hat Induktion. Lääse wie nu ap ju eerste Spoule (ju "Primärwikkelenge") ne Wikselsponnenge an, so kumt ap ju twäide (ju "Sekundärwikkelenge") uk ne Wikselsponnenge. Sun Eempelddeel mäd two Spoule hat fon Transformator (Trafo).

## Anweendenge
Dät Interessante is nu, dät ju sekundäre Wikselsponnenge haager wäd wan die Antaal fon do Slingen fon ju sekundäre Spoule gratter wäd. Me kon kweede dät do Sponnengen sik uungefeer ferhoolde as do Antaale fon do Slingen. Ap ju Wiese kon me also fon 220 V Wikselsponnenge fluks 1000 V moakje, af uk 12 V foar Batterie-leedere. N Trafo kon moorere Antappengen hääbe foar ferskeedene Sponnengen. So kon n Trafo sekundär tougliek 6 V un 100 V lääwerje un hie kon primär (truch uumskaltjen) tougliek oained weese foar 220 V un 127 V Nätsponnenge. 

## Uurbrangen fon Luud
Fääre sunt Transformatore uk nutselk foar dät Uurbrangen fon Luud (Skal). Gjucht nutselk kon uk weese, dät bee Spoulen elektrisk fon enunner isolierd sunt. Ju Transformator-Wierkenge wäd uk wier gjucht foarderd truch n Kääden fon Iersen af sowät.

Deeruum dät ju Sekundär-Sponnenge bloot ärreeged wäd truch n *annerjenden* Primär-Stroom, oarbaidet n Trafo also **nit** bie Gliekstroom. Fääre is dät so, dät bie ne haagere Sponnenge äntspreekend minner Stroom ounuumen wäide kon. Dät rakt also naan Gewin in Laistenge!
Transistore

Die **Transistor** is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen ferstäärkje kon. 

## Prinzip

Dät grootste Wunner fon ju Elektronik is foar fuul Ljuude die Ferstäärker: deer gungt n gans swäk Signoal oane un fuul Gewalt kumt hääruut! Un dät is die Transistor, die ju Ferstäärkenge muugelk moaket.

Bie Dioden hääbe wie blouked, dät do in eene Gjuchte - ju Speergjuchte - nit laitje. Hier unner hääbe wie gjuchts sun Diode teekend, man wie hääbe links n Uur in Foudelsgjuchte deer mäd in de Riege schalted. "Wät moaket dät nu foar Unnerscheed?" kon me kweede, "Deer lapt daach naan Stroom."

Dät is uk weer, man dät annert sik wan wie do bee Dioden tichte bienunner brange, in een Kristal. Dan is dät nämmelk so, dät wäkke Elektrone fon ju in Foudelsgjuchte stoundende Diode noch juust ju in Speergjuchte stoundende Barriere beloangje konnen. Do reeke deer dan daach n litje Stroom, die sonaamde Kollektorstroom. Wie naame deeruume ju gjuchte Barriere die **Kollektor** (C), wült ju linke - ju do Elektrone lääwert - as **Emitter** (E) beteekend wäd.

## Ju Emittersponnenge

Nu is dät je so, dät die Kollektorstroom gjucht geföilich is foar ju Sponnenge ap dän Emitter, un ju konnen wie eenfach räägelje mäd dät litje Stuk deer twiske, ju **Basis** (B). Un dät Interessante is nu, dät n gans litjen Äkstroa-Stroom in ju Basis n gans grooten Stroom in dän Kollektor reeke kon.

Un deeruum dät die Diode twiske ju Basis un dän Emitter in ju Foudelsgjuchte stoant, hougje wie man ne gans litje Sponnengsannerenge uum dän Basisstroom loope tou läiten. Ap ju uur Kaante stoant die Kollektor-Diode eegentelk in de Speergjuchte, un dät betjut dät hie ne gans groote Sponnengsannerenge oureeke kon sunner dät die Kollektorstroom sik fuul annert. Die Transistor kon also wuddelk ferstäärkje!

## Anweendenge

Gewöönelk wäd die Emitter an nul Volt laid, jee af noa uur n Wierstand, wült an ju Basis ju Iengongssponnenge toufierd wäd. Buutendät schäl foar ju gewöönelke Oarbaidswiese die Basis-Emitter-Diode in Foudelsgjuchte stounde. Ap ju Kollektor-Basis-Diode deerjuun, stoant ne Speersponnnenge, ju juust as bie do Dioden an n Maximum buunen is. Buutendät jält n maximum Laistenge fon eenige Tjaaner mW bit moor as hunnert Watt, aal Typen-ouhongich. Transistore foar groote Laistengen mouten oafte ap Köilplatten af Köilere montierd wäide.

## Schaltbielden

Hier unner stounde do Schaltbielden fon n Transistor. Dät rakt two Soarten, ouhongich deerfon af ju Basis uut P-Typ-Materioal bestoant af uut N-Typ-Materioal. Dät sunt bäätenunner NPN- un PNP-Transistore. N gans uur Soarte sunt doo FET's.

**Schaltbielden**
Trigonometrie

**Trigonometrie** is ju Wietenskup, ju mäd Tjokaante reekent, also een Unnerfäk fon ju Geometrie, ju wier tou ju Mathematik heert.


Bielde:Goniometrische-cirkel-sin-cos.png
Bielde:Einheitskreis Ani.gif
Bielde:Sine Cosine Graph.png
Tschechien

**Tschechien** is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Praag un die Präsident fon ju Republik is siet 2013 Miloš Zeman.

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Sněžka (1,602 m). 

Tschechien wäd begränsed fon:
* Polen in dät Noude,
* Slowakäi in dät Aaste,
* Aastriek in dät Suude,
* Düütsklound in dät Wääste.

## Geskichte
In dät Middeloaler wieren do historiske Regione fon Tschechien, Böhmen un Mähren, Deel fon dät Hillige Roomske Riek. In dän Twäide Waareldkriech wuude dät Sudetenlound annektiert fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as ju Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon ju Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is Tschechien n oainständigen Stoat, sunner ju Slowakäi un sunner n kommunistisk System.

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $24.500 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 38,7% Industrie un 58,6% Tjoonste.
Tjootern

**Tjootern** (de. *Detern*) is ne Meente in ju Samtmeente Jümme. Ju wuud fröier as ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound. 

## Loage
Tjootern lait noudelk Seelterlound, suudelk Filsum und wäästelk fon dän Loundkring Ammerlound.
Tjootern lait an de Jümme. Ju Meente häärd tou ju Samtmeente Jümme. Hier spielde ju Slacht fon Tjootern. 

## Ferwaltenge
Dät Täärp Tjootern is een fon soogen Täärpe in ju gliek naamde Meente Tjootern, ju 2686  Ienwoonere (31. Dez. 2007) häd. Ieuwenske Tjootern heere fo foulgende Täärpe un Buurskuppe tou ju Meente Tjootern: Amdorf, Neuburg, Stickhusen, Velde, Barge un Deternerlehe.

Ju Meente Tjootern is n Deel fonne Samtmeente Jümme, ju säärm tou dän Loundkring Lier in Läichsaksen heerd. Iewenske Tjootern heere do Meenten Filsum un Nortmoor tou ju Samtmeente Jümme. Sit fon ju Samtmeente is Filsum.

## Woapen
Ap dät Woapen fon Tjootern sunt ju Jümme un ju Buurich Stickhusen tou sjoon.

## [[Etymologie]] fon dän Noome
Dät dät Seelterske sun apaate Foarm fon dän Noome bewoard häd, tjut ap n oolden Kontakt wai. Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound.

Die Noome kumt wäil häär fon ooldfräisk **Thiatern*  (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Tjootern ap Genealogie-Forum
* Amdorf ap Genealogie-Forum
* Neuburg ap Genealogie-Forum
* Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme
* www.detern.de
Tokio

**Tokio** (Japanisk: 東京 Tōkyō, betjut "aastelke Haudstääd"), ätter dät Hepburn-systeem gjuchtschrieuwen as Tokyo, is ju Haudstääd fon Japan. 

Ju Stääd is ne Präfektur in ju Region Kanto ap dät Ailound Honshu. In ju Prefektur woonje 13.161.751 Millione Moanskene. Groot-Tokio is ju grootste Metropoolregion ap de Waareld mäd soowät 35,5 Millione Ienwoonere. Tokio is siet 1868 ju Haudstääd fon Japan.

## Tjo Definitione fon Tokio

Do maaste Ljude wieten nit, wieruum et neen politiske Eenhaid Tokio rakt. Et roate ne politiske Eenhaid Tokio bit tou 1943. Tokio häd däälich tjo Definitione, do hääbe aal japaniske Noomen.

# Do **23 Stääddeele fon Tokio** do foar 1943 ju Stääd Tokio wieren, dät waas eegentelk dät Zentrum. Do Stääddeele hääbe bolde dän glieke Stoatus as ne Stääd. Ap Ängelsk kwäd me fon *City* (*Shinjuku City*, *Shibuya City*) un nit as toufoarne *Ward* (Stääddeel).
# Ju **Agglomeration** (Haudstääd-Beräk), uumfoatet do Stäädbezirke un aal Täärpe in do Bezirke in mädnunner fjauer Präfekture un aale Foarstääde, wier fjauer Präfekture tou heere (uk do Millionestääde Yokohama un Kawasaki).
# Ju **Präfektur Tokio**, ju sik ieuwenske do 23 Stääddeele fon Tokio, uk noch uur dän wäästelke Deel fon dän Ballengsruum, Uutloopere fon do Japanske Alpen un soogoar ougelaine Pazifik-Oailounde utsprat.
Tuffelke

Ju **Tuffelke** (In Skäddel wäd **Tüwwelke** of **Tülke** kweeden, biologiske Nomenklatuur: *Solanum tuberosum*) is ne wichtige Neerengs-Plonte. Do Knullen, juust as do heele Plonten Tuffelke naamd, konnen goud ieten wäide, wan jo seeden of brät sunt. Räi kon me naan Paat fon ju Plonte ferdreege. Tuffelke rakt dät fuul ferskeedene Soarten, in unnerskeedelke Faawen (rood, jeel, gries, bruun, blaauw), buppedät rakt dät fääste un meelige Soarten, äddere un leete. Jo wäide maasttieds vegetativ uur dät iengreeuwen fon Knullen fermoord, do Oogene kriege un uutdrieuwe. Me kon Tuffelke oaber uk, as uur Plonten, sexuell fermoorje (uur ju Bestuuwenge fon do Blöiten) un do Bäien säidje. Deertruch äntstounde näie Soarten.

## Ounbau-Geskichte

Tuffelke kuume uut ju suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon. In Suud-Amerikoa wuuden jo al loange Tied eer ju Kolonioalisierenge ounbaud. Dät rakt junner uk masse Soarten, do bääst oun dät Lieuwend in do Anden ounpaased sunt un nit unner uus Bedingengen plonted wäide konnen.

Ätter Europa wai wuuden jo wäil eerste in't 16. Jierhunnert broacht. Fon do oun duurde dät noch ne Tied, bit me Tuffelke-Soarten tuchted hiede, do dät froamde Klima goud ferdreege kuudene. Buppedät bruukte dät ne Wiele, bit do europäiske Buuren mäd ju näie Plonte fertjoud wuuden.

Noch in ju Midde fon't 18. Jierhunnert moaste Friedrich II. fon Prüüsen Befeele uutreeke, uum do Buuren in sien Lound dät Tuffelkenplontjen bietoubrangen. Dät wäd fertäld, dät hie n Tuffelkefäild fon Suldoaten bewoakje liet, deermäd do Buuren sjo, wo wäidful do Plonten sunt, uum jo tou't Steelen tou ferfieren.

Läiweloa waas ju Tuffelke sunne wichtige Neerengsplonte in Europa, dät dät ne Hungersnood reeke kuude, wan do Tuffelkebestounde fon Kroankhaide fernäild wuuden. So toun Biespil ju Groote Hungersnood in Irlound twiske 1845 un 1852, ju truch Tuffelke-Fuuleräi uutbriek.

Däälich is ju Tuffelke in groote Deele fon ju Waareld tou fienden. Apgruunde fon ju Globoale Woormenge rakt dät Fersäike, ju Tuffelke sogoar in Gräinlound tou plontjen.

Mäd ju Tuffelke wäd aaltied fuul experimentierd. Tuffelke sunt biologisk so nai fjuund mäd Tomoaten, dät mä goud Tomoaten ap Tuffelken ääntje kon, sodät me buppe do Fruchte un unnern do Knullen aadenje kon. In dän grooten Stil wäd dät oaber nit moaked, uumdät dät deer fuuls tou uumestoundelk tou is.

## Bielden

Bielde:Papas de colores de Chiloe.jpg|Ferskeedene Tuffelke-Soarten in Chile
Bielde:Potatoes at Green Gulch Farm.jpg|Aan Tuffelke-Äkker in Kalifornien
Bielde:Batata Flor.jpg|Tuffelke blöie uk in ferskeedene Faawen, aal ätter ju Soarte.
UTC

**Koordinierde Waareldtied** of **UTC** (*Universal Time, Coordinated*) is ju aktuelle Waareldtied. Ju häd in ju Funktion ju Midlere Greenwichtied oulöösd. Ju is ne Kombination uut ju internationale Atomtied TAI un ju Universoaltied UT. Do Tiedzonen wäide as positive of negative Ferskiele fon UTC ounroat (toun Biespil UTC+1 äntspräkt ju Middeleuropäiske Tied MESZ).
Ukraine

**Ukraine** is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Kiev un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2019 Volodymyr Zelenskiy.

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Howerla (2.061 m). Do grootste Äien fon Ukraine sunt do Dnepr, Desna un Dnister.

Ukraine wäd begränsed fon:
* Wietruslound in dät Noude,
* Ruslound in dät Noud-Aaste,
* Moldawien, Rumänien un Ungarn in dat Suud- Wääste.
* Polen un ju Slowakäi in dat Wääste.
Ungarn

**Ungarn** is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Budapest.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kékes (1.014 m). Do grootste Äien fon Ungarn sunt ju Donau un ju Tisza.

Ungarn wäd begränsed fon:
* ju Slowakäi in dät Noude,
* ju Ukraine in dät Noude-Aaste,
* Rumänien in dät Aaste
* Serbien, Kroatien un Slowenien in dät Suude.
* Aastriek in dät Wääste.

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $19.300 in 2007. In 2007 waas 2,8% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 31,5% Industrie un 65,8% Tjoonste.

## Galerie

Bielde:Badacsony kisházzal.jpg
Bielde:Kis-Balaton látkép (Kis(Small)-Balaton scape) - panoramio.jpg
Bielde:Tisza-tó2.JPG
Bielde:County Hall, Hungary Pecs 2005 June 035.jpg
Bielde:Tisza-szeged2.jpg
Unnergjucht

**Unnergjucht** is n Begriep foar dät systematisk un organisierd Uurbrangen fon dät Wieten un Konnen truch Koastere, do deertou uutbilded sunt. Deerfoar rakt et ferskeedene Iengjuchtengen. 

## Unnergjucht in Düütsklound
Et rakt ferskeedene Soarten Unnergjucht in Düütsklound. 

* Die Bäidenstuun is ju eerste Stappe in dän Unnergjucht (wan me dät dan Unnergjucht naame wol).
* Ju Gruundskoule foar Bäidene twiske 6 un 10-12 Jier.

Ätter ju Gruundskoule mouten do Bäidene wääle ätter wäkke Schoule jo gunge; et rakt tjo ferskeedene Soarten:
* Ju Hauptskoule
* Ju Realskoule
* Dät Gymnasium

Ne Alternative foar düsse tjo Skoulfoarmen is ju Gesamtskoule. Via ne Alternative is et nu muugelk Abituur tou moakjen fon ju Hauptskoule ätter Realskoule ätter Gymnasium.

Dät hat, do junge Ljuude konnen aal ätter ju Universität.

## Kiekje uk bie:
*Twosproakegaid (Apluukenge)
*Tjosproakigen Unnergjucht.
*Skoule Risum
*Seeltersk in dän Bäidenstuun in Seelterlound
Unnersäikere fon ju seelter Sproake

In do lääste Jierhunnerte is ju seelter Sproake fuul unnersoacht wuuden. Hier foulget ne chronologiske Lieste fon **Unnersäikere**.

* M. D(etten)
* J.G. Hoche
* George-Bernhard Depping
* N. Westendorp
* M. Hettema
* Johann Friedrich Minssen
* Firmenich
* Ludwig Strackerjan
* Hermann Möller
* Theodor Siebs
* Julius Bröring
* Heuer
* J. Botke
* Hans Matuszak
* Pyt Kramer
* Marron Curtis Fort 
* Dieter Stellmacher
* Stefan Tröster

## Sjuch uk
* Woudebouk
Uranus

Die soogende Planet **Uranus** (Symbol: ) is 400 Milionen Mielen fon de Sunne; hie is 82 moal gratter as uus Waareld. Tou sin Loop uum de Sunne bruukt hie 88 Jiere.
Uursproang fon ju seelter Sproake

## Touhoopestaalenge

Dät **Seelterske** (dt. *Saterfriesisch*) äntstamt in algemeenen dät Ooldfräiske, man dät rakt uk n Andeel uut uur Sproaken. Bielde II wiest in n Boolkendiagram ju Fertreedenge fon do Deele in dät Fräiske fon däälich, eerste links in dät Wäästfräiske, dan in ju apaate Sproake fon dät wäästfräiske Aailound Schiermönkooge, un deerätter in Seeltersk un dan in dät mooringer Noudfräisk.

Do loangste Boolken (rood) fertälle, dät soowät 90% fon dät Fräiske fon däälich uut dät Oold**fräisk**e stamt. 

Dan sunt (gräine Boolken) in dät Wäästfräiske sun 5% fon do Woude **fonnäien bilded** wuuden, juun in dät Seelterske bloot 1%. Sun Näibildenge is t.B. *Wieuwmoanske* ieuwenske *Wieuw*.
Do blaue Boolken reeke dän Gehalt an **Holloundsk of Läichdüütsk** un dät is ap stäärkste in dät Seelterske fertreeden mäd 11%. Sun Woud is *niks*, wierfoar dät Ooldfräiske *nâwet* hiede.

Toulääst fiende wie dan as jeele Boolken noch Deele uut **uur Sproaken** (0,2% in dät Seelterske, t.B. *juust* uut frantsöösk *juste*). Dät Noudfräiske häd deerbie noch 2,2% uut dät Däniske uurnuumen.

## Gehalt an charakteristisk Fräisk

In dän Gehalt an Ooldfräisk stimt dät Seelterske oarich uureen mäd do uur fräiske Dialekte. Gans uurs wäd dät, wan me kikt ätter **charakteristisk** Fräisk (Bielde IV), dät sunt Woude do me an hiere Foarm as Ooldfräisk **kanne** kon. Toun Biespil: *uut* is n goud ooldfräisk Woud, man me kon dät deer nit an sjo, deeruum dät dät ap Läichdüütsk juust gliek is. Deerjuun is *ätter* gans kloor as Fräisk tou kannen (Ooldfräisk *efter*).

In Bielde IV sjo wie nu, dät dät Seelterske 39% charakteristisk Fräisk änthaalt (roode Boolke), bolde sofuul as dät originelle Ooldfräiske (42%) un fuul moor as Wäästfräisk (21%) un Noudfräisk (31%). Nu is nit aal Ooldfräisk in dät Seelterske bewoard blieuwen, man wie sjo uk dät fon dät deeroun bewoard blieuwene Ooldfräisk 47% charakteristisk is (gräine Boolke).  Do Seelter hääbe also foarallen charakteristiske Woude uut dät Ooldfräiske bewoard un dät tjut deerap wai, dät jo dät as Geheemsproake bruukt hääbe.

Do gans litje roode Boolken reeke dän Andeel an charakteristisk fräiske Woude in do Noaber-Dialekte. Deerbie is foar Seelterlound foarallen interessant dät Groningiske (Grinslânsk) mäd 0,8%, dät sik as Läichdüütsk ap fröier fräisk Gebiet ferglieke lät mäd dät aastfräiske Läichdüütsk. Juust so kon me dät uur läichdüütske Gebiet uum Seelterlound tou ferglieke mäd dät Stellingwerfiske mäd bloot 0,1% charakteristisk Fräisk.

## Ferwiese ätter buuten
* Hoe Frysk is it Frysk?
Vlie

Dät **Vlie** is n breeden See-ierm twiske do holloundske (wäästfräiske) Ailounde Flielound (ndl. *Vlieland*) un Skylge. In oolden Tieden waas dät n wichtigen Honnelswai ätter dän Rhien un leeter ätter Amsterdam.
Waarelddeele

N **Waarelddeel** is ne Loundmasse, ju der apaat lait un natüürelke Scheede häd. Ap de Waareld rakt dät soogen Waarelddeele:
* Afrikoa >>

* Antarktikoa >>

* Asien >>

* Europa >>

* Noudamerikoa >>

* Ozeanien >>

* Suudamerikoa >>

## Grööte un Ienwoonertaale
Waareldmusik

**Waareldmusik** wäd bruukt as Sammelnoome foar aal nit-äiwendloundske Musik man uk wäil foar aal nit-klassiske Musik. So meend konnen deer uk do regionoale Gruppen fon däälich unner faale, do der oafte ap dät Skeed twiske Popmusik un Foulksmusik lääse. Ju Cajun Musik kon me as Biespil naame.
Wacholder

**Wacholder** *(Juniperus communis)* :de:Gemeiner Wacholder, woakst as Struuk af as litjen Boom. Hie is in ne Heedeloundskup oafter tou sjoon, deeruum dät do Skäipe dät Gewoaks mäd do spitse Näddelen nit so jädden iete, dät oaber in ne Mäideloundskup maasttieds oumäind wäd un in dän Woold in ju Skaad fon do grattere Boome nit goud däie kon.

Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt. 

Die Wacholder waas "Boom fon dät Jier 2002".

Däälich wäd die Wacholder fuul as Tuun- un Sierplonte bruukt.




## Sjuch uk
* Plonten
* Bäien
*
Walisisk

Ju **walisiske Sproake** (dt. *Walisisch*) is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd in **[[Wales]]** (*Cymru*), deeruum do Waliser sik sälwen un hiere Sproake *Cymraeg* naame. (Spräk [kömri, kömraig]).
Mädnunner baale 750.000 Ljuude Walisisk, wierfon in:
* Wales: 611,000
* Änglound: 133,000
* Chubut, Argentinien: 25,000 

Ju Sproake lät uus gans froamd un fröier hääbe do Geleerden meend, dät waas neen indogermaniske Sproake. Man daach is ju dät.
		
Ju Sproake gungt toun Biespil so:
*Mae gath ar y gadair*
[mai gath ar e gadär]
'Deer is n Kat ap dän Stoul.'
Deeruut hoalje wie foulgjende Woude:
*mae* = deer is
*gath* = *cath* = Kat; (*th* as in ängelsk *thin*)
*ar* = ap
*y* = dän (uk: ju, die, dät)
*gadair* = *cadair* = Stoul
Also fange *cath* un *cadair* gewöönelk oun mäd *C* (spreeken as:[k]), man annert sik dät in bestimde Kombinatione tou *G*.Dät hat **Mutation** un spielt in dät Walisiske ne groote Rulle, uk bie uur Konsonante.
*Cath* is hier dät eensichste Woud, wät bekoand lut.

N uur Sats:
*Mae’r ci yn yr ystafell*.
[mai r kie en er estawäLL]
'Deer is die Huund in ju Stoowe.'
Deeruut leere wie:
*‘r = yr = y* = dän (uk: ju, die, dät)
*ci* = Huund
*ystafell* = Stoowe.
Dät lääste Woud häd also mäd *ST* wät Bekoandes un *ci* kanne wie wier, as wie an n *Kynologe* ('Huundetuchter') toanke.
Dät walisiske *LL* wäd uutspreeken as *L* wüült touglieke Tied Luft truch do Tuske gungt. Deeruut kon me ferstounde wieruum die walisiske Noome *Lloyd* oafte as *Floyd* uutspreeken wäd. 

N uur Biespil:
*Mae ef yn eistedd*; (*dd*=*th* as in ängelsk *this*)
'Deer is hie an’t sitten' = 'Hie sit.'
Dät lät komplitsierd, man eegentelk is dät in dät Ängelske juust gliek:
*He is sitting* = ‘hie sit’ un so uk:
*Rydw i yn eistedd = I am sitting* = ‘iek sitte’
*Rwy ti yn eistedd = You are sitting* = ‘du sitst’

Ap ju Wiese hougje Froamde nit aal do Foarme as *sit-sitte-sitst* fon aal Tiedwoude tou leeren.
Me toankt wäil, dät dät deerhäär kumt, as do keltiske Ienwoonere fon Änglound aal dät Germaniske leere moasten, as jo siet 449 ap eenmoal fon do Angeln uurhärsked wuuden.

## Sjuch uk
* Ju walisiske Wikipedia

## Ferbiendengen ätter buuten
* Düütsk-Walisisk un Walisisk-Düütsk Woudebouk
* Kurs Walisisk ap ängelsk.
* Uur ju Uurseeke fon Mutation (Kap. 5).
* Uursicht fon Leermiddele un sowät.
* Automatiske Uursättenge!
* Einführung in die Walisische Sprache
Venus

**Venus** (Symbol: ), die twäide Planet, bekoand as Äiwend- un Mäddenstiern, die ju Sunne in 224 Deege umsirkelt un mäd 14 Milionen düütske Mielen moal so wied fon de Sunne is as Merkur.
Wangerooge

**Wangerooge** is dät aastelke fon do soogen aastfräiske Ailounde un dät eensichste wät unner Ooldenbuurich faalt. Tougliek is et uk dät eensichste, wier bit in dät 20.Jierhunnert Fräisk boald wuude. Die lääste Spreeker fon ju Wangerooger Sproake stoorf eerste 1950.
 
Dät Ailound lait, wier Weser un Jade touhoope kuume. Dät häd däälich ne Laangte fon 8,5 km un ne grootste Bratte fon 2,2 km in dät Wääste, man bloot 1,2 km bie dät Täärp. Ju Uurfläche wikselt stäärk mäd Äbbe un Floud, man is 497 Häktoar, wan me ätter ju midlere Tiedehoochwoater-Lienje reekent. Deerap woonje däälich sun duusend Moanskene.

Aerial image of Wangerooge (view from the west).jpg|Wangerooge
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8702.jpg|
Alter Leuchtturm-01.jpg|
Neuer Leuchtturm Wangerooge.jpg|
Wellenbrecher, Düne.JPG|
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF9125.jpg|Café Pudding


## Ferbiendengen ätter buuten
* Wangerooge ap Genealogie-Forum
Wierstand

Die **Wierstand** (dt. *Widerstand*) is bie n elektrisken Laiter dät Ferhältnis twiske Sponnenge un Stroom.

Bie Stroom - Laistenge - Energie sjo wie, dät wie dän Woaterstroom gratter moakje konnen truch dät Bruuken fon n braader Nib an ju Ommer. Wie kweede dan dät sun breed Nib n läigeren "Wierstand" häd as n smäl Nib.

Bie Elektrizität spielt Wierstand uk ne Rulle. Deerbie is dät so dät die Wierstand t.B. in ju Laampe sit: bie ne Autolaampe fon 60 Watt is die Wierstand twäie so groot as bie een fon 120 Watt en deeruume lukt hie uk man dän Haaldeel fon dän Stroom.

Die elektriske Wierstand drukke wie uut in Ohm (Ω), wierbie 1 Ohm = 1 Volt / 1 Ampêre, uurs skrieuwen: 1 Ω = 1V / 1A.

Wan wie wier ätter ju 60 Watt Autolaampe kiekje, ju daach 10 Ampêre look bie 6 Volt, dan mout ju n Wierstand hääbe fon 6 Volt / 10 Ampêre = 0,6 Ohm.

Ju 120 Watt Laampe lukt 120 / 6 = 20 Ampêre un häd also n Wierstand fon 6 Volt / 20 Ampêre = 0,3 Ohm. (Ju häd dan in Algemeenen ne kuutere un/af tjukkere Gloiträid as ju 60 Watt Laampe).

## Sjuch uk
* Wierstande
Wierstande

**Wierstande** sunt Bauelelemente mäd n bestimden elektrisken Wierstand. Do rakt dät in ferskeedene Soarten.

## Koolewierstande

In ju Elektronik benöödigje wie oafte Materioale mäd n bestimden Wierstand. Deer kuuden wie fonsälwen Laampen foar bruuke, man do hääbe nit sun loange Lieuwendsduur. Buppedeem houget uk oafte nit soofuul Laistenge deeroun.

Deeruume benutsje wie "Koolewierstande", dät sunt litje keramiske Röiren mäd ne tänne Loage Koole deerap. Ap bee Eenden sit n metallen Hotje dät ju Kooleloage kontaktiert. An do Hotjene sunt dan Träide swaised uum dän Wierstand antousluuten. Oafte sit ne spiroalfoarmige Glusse in de Koole uum dän Wierstand haager tou moakjen.

Do Koolewierstande wäide gewöönelk bruukt in Wäide twiske 10 Ω un 1 Million Ω (uk wäil naamd Megohm un ounroat mäd MΩ). In sun Wierstand duur nit toufuul Laistenge oun, dan uurs wäd hie heet un gungt er stukken. Do grootste Koolewierstande duuren soowät two Watt hääbe un dan rakt et litjere fon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Ju Oumeetenge fon sun Wierstand häd also niks tou dwoon mäd dän Wierstandswäid.

## Uur Wierstande

Skäl moor Laistenge in n Wierstand oun, dan wäide Träidwierstande bruukt. Dät sunt litje keramiske Röiren wier Metalträid ap wikkeld is, fluch in Spiroalfoarm un sunner sik tou berüürjen. Uur dän Träid sit dan wier n Hatte-beständige Lakkierenge häär. Gans groote konnen wäil 100 Watt feroarbaidje.

Koolewierstande annerje wäil moal n bitsken hieren Wäid. Deeruum sunt se nit oained foar Meetapparoate. Dan wäide Träidwierstande anwoand, man uk wäil Metalfilm-Wierstande. Dät sunt al wier litje keramiske Röire, man nu mäd n Metalloage deerap damped. Sukke Wierstande wäide uk wäil bruukt in Ferstäärkere, deeruum dät jo minner Geruusk reeke.

N besunneren Wierstand is die Traalwierstand af Potentiomeeter, die der bestoant uut n runden Boan mäd Koole af Träid, wier n Kontakt uur häär lapt. Ap ju Wiese kon die Wierstand ienstoald wäide. Ne Anweendenge is dät Räägeljen fon ju Luudstäärke.
Wierwenge

**Wierwenge** mai wäkke Seelter froamd läite, man wie mouten uus litje Sproake uutbaue, dät wie ju uk in ju moderne Tied anweende konnen.

Ap Strukeljers is uum 1880 uurlääwerd: *weirwen, wourw, wûrwen* 'werben', wät sik woarskienelk beleeken häd ap dät Winnen fon Matrosen foar do Skiepe. Wie wieten dät jo deer bit foar n Jierhunnert uk an holten Skipbau däin hääbe.

In ju Skrieuwwiese fon däälich skuul dät heete: *wierwe, woorf, wuurwen* un dan sunt wie nit wied moor fon *Wierwenge* 'Werbung'.
Wii Sports

**Wii Sports** is n Sportspil foar dän Nintendo Wii. Dät Spil änthaalt do 5 ättergungende Sportspiele:

* Baseball 
* Bowling 
* Boxen 
* Golf 
* Tennis
Wikipedia

**Wikipedia** is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon *Eepene Software*. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James "Jimbo" Wales.

Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias.

## Sjuch uk
* Seelterfräiske Wikipedia
* Uur litje Wikipedien
* Statistike
Wikselsponnenge

Uut ne Stäkdöise kumt ne **Wikselsponnenge**. Ju gungt nit ap moal fon Plus ätter Minus, man räägelmäitich (sjuch eerste Teekenge). Sun Ferloop hat "sinusfoarmich" un is ne Foulge fon ju Oarbaidswiese fon n Dynamo.

In ju twäide Teekenge is dät fereenfacht deerstoald mäd ne Spoule fon een Slinge, ju sik troalt in n Magnet. Ju Sponnenge V wäd unner ounuumen truch Sliepkontakte. Wan ju Spoule twäärs ap dät magnetiske Fäild stoant - as teekend - annert sik dät fon ju Spoule uumfoatede Paat fon dät magnetiske Fäild ap stäärkste un is ju Sponnenge in ju Spoule dät grootste. Wan do hoochstoundende Kaanten fon ju Spoule ap tichtste bie dän Magnet stounde, annert sik dät magnetiske Fäild man n bitsken un wikselt ju Annerenge fon Gjuchte: dan is ju Sponnenge littek un wikselt fon Polarität.

Wo oafte ju Polarität wikselt, honget ou fon wo gau die Dynamo troalt. Bie do groote Dynamos fon do elektriske Säntroalen is dät so räägeld, dät ju Sponnenge 50 x pro Sekunde wikselt. Man kwäd uk: Ju Frequenz is 50 Herz (Hz). Wie konnen uk kweede dät ju Wikselsponnenge 50 Perioden pro Sekunde häd. Ju Duur fon een sun Periode is dan 1/50 Sek. = 0,02 s = 20 Millisekunden (= 20 mS).

Die groote Nutsen fon Wikselsponnenge is unner uuren, dät ju eenfach ap un deel transformierd wäide kon. Bie dän Transport fon Elektrizität uur groote Oustande wäd ne Hoochsponnenge anwoand fon Duusende Volts, deeruum dät dan die Stroom fuul läiger is un do Träide nit so tjuk hougje tou weesen. Bie Ankumst in dät lokale Nät wäd dan eerste wier tou dän praktisken Wäid fon 230 Volt deel transformierd. Die 230 Volt is nit die grootste Wäid, man dän sonaamden Effektivwäid. Die Spitsenwäid (sjuch eerste Teekenge 325V) is \sqrt{2} moal so groot, afwäil 325 Volt. Dat is so fääststoald deeruum dät dan ju effektive Sponnenge x die effektive Stroom juust wier ju ferbruukte Laistenge aplääwert.

Fääre is die Nutsen fon Wikselsponnenge, dät ju eenfacher n Motor andrieuwe kon as ne Glieksponnenge, wült dät foar ju Beljuchtenge niks uutmoaket.
Wilhelmine Espeter

**Wilhelmine** *("Mimi")* **Espeter** woont in Roomelse. Ju moaket mee bie ju Projektgruppe Seeltersk in dän Bäidenstuun in Roomelse.

## Wierke
**Schoulfiebele** (touhoope mäd Johanna Evers un Angela von Höfen), Roomelse 2001:

*	*Diertewinkel*
*	*Päiterke ap ’n Been*
*	*Paas ap!*
Wirtskup

Unner **Wirtskup** *(mäd gratteren düütsken Ienfloud uk *'Wirtskaft** af mäd dät griechiske Froamdwoud **Ökonomie*')* wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen ("Börsen") un sonaamde "Rating-Argentuuren" aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd.

In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken.

Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore:
:* Oarbaid
:* Kapitoal
:* Boudem

## Priese
Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud.

## Andeele un Hypotäike
Man nu, wan me wät Jäild sammeld häd, dan mai me dät wäil unnerbrange in n Unnerniemen, also me koopet Andeele. Un uursuume: Iek wol n Huus koopje, man hääbe dät Jäild noch nit bienonner: dan kon iek mäd dät Huus as Unnerpound ne Hypotäike kriege.

## Konjunktuur
Man wan dät nu wät läpper gungt (mintwain n Jier mäd n sljuchten Aaden), dan hääbe do Ljuude minner Jäild un do Huuse wäide billiger. Dan kon dät weese, dät do Unnerpounde fuul minner wäid wäide as do roate Hypotäiken un dan kon sun Hypotäikboank pleite gunge. Uur Boanke hääbe fielicht wier Andeel deeroun un hääbe dan uk Ferluste. Dan konnen do Ljuude Nood kriege un hiere Andeele ferkoopje, so dät do billiger wäide un dan hat et dät ju Börse deelgungt. 

Dät häd fuul tou dwoon mäd Optimismus un Pessimismus: ju Konjunktuur gungt ap un deel. Dät hat uk, dät die Stoat deer n bitje an moakje kon: hie kon Bedrieuwe unnerstutsje, man uk do Ienkuumen. Dät häd aal ferskeedene Ienfloude.

## Sjuch uk
*Bruttoinloundsprodukt

## Ferbiendengen ätter buuten

* Ju ''United economic encyclopedia'' Ängelsk
* ''Economica''.
Woalspruch

N **Woalspruch** is n Motto, dät sik ne Gruppe Gliekgesinde, n Person of ne Organisation rakt un wät dät Siel un ju Ansoage düüdelk moakje skäl. Sukke Mottos wäide maastens nit, so as Parolen, mündelk uutert, man skriftelk un kuume fon loange Traditione of man uut äntskeedene Foarfalle, as uut n Burgerkriech of ne Revolution.
Wääst-Flandern

**Wääst-Flandern** (eegentelk *West Vlaanderen*) is n Provinz fon Belgien (Regio Flandern, *Vlaanderen*). Dät Gebiet fon Wääst-Flandern is 3125 km² groot, ju Befoulkenge is 1.136.357 Ienwoonere (1 Juni 2004). Ju Haudstääd is Brugge.

## Iendeelenge
Wääst-Flandern häd oachte Arrondissemente: *Brugge, Diksmuide, Ieper, Kortrijk, Oostende, Roeselaar, Tielt, Voorne*. Wääst-Flandern häd 62 Meenten.


1. Alveringem
2. Anzegem
3. Ardooie
4. Avelgem
5. Beernem
6. Blankenberge
7. Bredene
8. Brugge
9. Damme
10. De Haan
11. De Panne
12. Deerlijk
13. Dentergem
14. Diksmuide
15. Gistel
16. Harelbeke
17. Heuvelland
18. Hooglede
19. Houthulst
20. Ichtegem
21. Ieper
22. Ingelmunster
23. Izegem
24. Jabbeke
25. Knokke-Heist
26. Koekelare
27. Koksijde
28. Kortemark
29. Kortrijk
30. Kuurne
31. Langemark-Poelkapelle
32. Ledegem

33. Lendelede
34. Lichtervelde
35. Lo-Reninge
36. Menen
37. Mesen
38. Molenbeke
39. Middelkerke
40. Moorslede
41. Nieuwpoort
42. Oostende
43. Ooskamp
44. Oostrozenbeke
45. Oudenburg
46. Pittem
47. Poperinge
48. Roeselare
49. Ruiselede
50. Spiere-Helkijn
51. Staden
52. Tielt
53. Torhout
54. Vleteren
55. Voorne
56. Waregem
57. Wervik
58. Wevelgem
59. Wielsbeke
60. Wingene
61. Zedelgem
62. Zonnebeke
63. Zuienkerke
64. Zwevegem


## Ferbiendenge ätter Buuten

* Site fon Wääst-Flandern
Wäästfräiske Literatuur

**Wäästfräiske Literatuur** (dt. *westfriesische Literatur*) is ne Sammelenge fon alle literariske Oarbaide do in dät Wäästfräiske skrieuwen wuuden sunt.

Ju wäästfräiske Literatuur fangt eerste ätter dät Middeloalter oun as ne oaine Literatuur. Ju ooldfräiske Literatuur häd al in dät Mitteloaler ounfangd. Man toueerst mouten wie fon dän midwäästfräiske Skrieuwer Gysbert Japiks skrieuwe. Dän sien Gedichte sunt skrieuwen wuuden in dät 17. Jierhunnert wilst domoals nit fuul Wäästfräisk skrieuwen wuuden is. Sien Bouke sunt gjucht bekoand. 

In dät 19. Jierhunnert hääbe fuul Skrieuwere oanfangd in dät Wäästfräiske tou skrieuwen. In dät 19. Jierhunnert häd uk ju näiwäästfräiske Literatuur oanfangd. Sietdäm sunt tjo Gjuchtskrieuwengen moaked, man me kon dät aal as Näiwäästfräisk kategorisierje.

## Wäästfräiske Skrieuwere

* Wilco Berga
* Jetske Bilker
* Joop Boomsma
* Pier Boorsma
* Jan Bijlsma
* Tsead Bruinja
* Marga Claus
* Eppie Dam
* Waling Dykstra
* Anne Feddema
* Ate Grypstra
* Ruurdsje de Haan
* Nynke fan Hichtum (Sjoukje Bokma de Boer)
* Eric Hoekstra
* Sytse Jansma
* Alpita de Jong
* Jaap Krol
* Tiny Mulder
* Germ Poortinga
* Ype Poortinga
* Trinus Riemersma
* Albertina Soepboer
* Elske Schotanus
* Meindert Talma
* Koos Tiemersma
* Willem Tjerkstra
* Rink van der Velde
* Abe de Vries
* Jonke D. de Vries
* Theun de Vries
* Cornelis van der Wal
* Atze van Wieren
* Harmen Wind
* Minderd de Wit

## Wäästfräiske Dichtere
* Eeltsje Hettinga
* Tsjêbbe Hettinga
* Gysbert Japiks
* Tiny Mulder 
* Obe Postma
* Fedde Schurer
* Pieter Jelles Troelstra

## Wäästfräiske Literatuurpriese
* Gysbert Japicxpriis
* Dr. Obe Postmapriis
* Fedde Schurerpriis
* Junior Rely
* Rely Jorritsmapriis
* Rink van der Veldepriis
* Simke Kloostermanpriis
* Piter Jellespriis
* Fedde Schurerpublykspriis

## Wäästfräiske Literatuurtiedskrifte
* De Golle
* De Moanne
* De Tsjerne
* Doar
* Farsk
* Frisica nova
* go-gol
* Hjir
* Iduna
* Kistwurk
* Lyts Frisia
* Noost
* RAER
* Sonde
* Trotwaer
* Quatrebras
Wäästgermaniske Sproaken

**Wäästgermanisk** is ne in Uursproang in Europa bekoande Sproakgruppe ju heert tou dät Germaniske.

## Iendeelenge
Dät Wäästgermaniske kon fääre apdeeld wäide in do ätterstoundene Sproaken of Sproakgruppen:
* Ängelsk
* Fräisk
* Hoochdüütsk
* Platdüütsk

## Fergliek fon eenige Wäästgermaniske Sproaken
Wüülgen (Salix)

Uus Poolmstokke moakede min Baabe fröier fon **Wüülgene**, do anne Äi studen. Ädder genouch foar Poolmsundai hoalde hie sloanke Pietsken fon Wüülgene, skilde do gans süüwer ou un boond do Stokke gans stromm tousoamen. Nu koomen do Buunde inne Wüüme, wier jo druugje skuuln.
Aastfräiske Ienfloude

In ju tuusterge Tied um 1400 sunt düütelk do **aastfräiske Ienfloude** in Seelterlound gratter wuuden. As 1399 die aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bie n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide do Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüüld. Daach fiende wie al ap n 23. Moai 1400 dät *Sagharderland* as Besiegler fon n Uurkunde, wieroun *hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande* do Hansestääde toutälle, fääre do Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd *Segelterland* (Rq112) tou do fräiske Seelounde täld, man leeter heere wie niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Do Seelter hieden wäil do Munsterske Biskuppe as goude Loundesheeren anärkoand. 
* Sjuch '''Literatuur''' uur Seelterlound foar Sello, Ur, Rq.
Woaterkinkes (Nuphar lutea)

**Woaterkinkes** af *Jeele Poapske*, uk *Roode Poapske* is ne Woaterplonte mäd flugge jeele Bloumen. Ju is wät litjer as ju Wiete Poapske (Nymphaea).


Image:Nuphar lutea 170803.jpg|Jeele Poapske (Nuphar lutea)
Image:Nuphar lutea (Detail) 24072005-1.jpg|Jeele Poapkse (Nuphar lutea), Details fon dän Blossem
Wäil

Uum fon Floaks un Wulle Jäiden tou moakjen, bruukt me dät **Wäil**.

Die Hauddeel fon n Wäil is die *Boank*. Deerap sit ju *Muur* un foaroun is ju *Skruuwe*, wiermäd me ju Muur ap un deel skruuwje kon. Twiske ju Skruuwe un ju Muur, deer sit die *Apstok*, die in n gjuchten Winkel uumhooch gungt. Un ap dän Apstok sit ju *Huutsene*, wier dät Floaks uumetou rulled wäd. Dät Floaks ap e Huutsene heete se ju *Diesene*, wier die Träid, die der moaked wäide skäl, uut leeken wäd.

Ap de Muur sit dät *Twäärsholt* of Kjuusholt un deerap stounde do Bee *Stonnerkene* of Jüfferkestokke. Twiske do bee Stonnerkene is ju *Flucht* un deerap sitte ap bee Siede tjoon Hoaken fon Wierträid. Truch ju Flucht gungt ne iersene Spilne, ap eene Eend mäd ne holtene *Weerwe* un ap uur Eend mäd n Gat deeroun, wier die Träid truch gungt. In e Midde is ne holtene *Piepe*, deer gungt dät Jäiden ap.

Ap die uur Eend fon de Boank sunt twäin *Oaksestokke* of Ierme, deeroun lapt dät *Rääd* mäd njuugen of tjoon Speeken. Ju Oakse wäd fon twäin Stikken fäästheelden, dät ju der nit uut loope kon. Uum dät Rääd is ne Glusse un sukke Glussen sunt uk ap ju Rulle fon ju Piepe un ap ju Weerwe. Uum dät Rääd un ju Weerwe un ju Piepe deer gungt n *Snuur* uumetou, die eene Strange uum ju Weerwe un die uur uum ju Piepe. Dät Snuur kon me strom luuke mäd ju Skruuwe.

Twiske do tjo Beene, deer dät Wäil ap stoant, is n *Treede* mäd n Treedestok ätter t Rääd. Wäd nu unner treeden, dan lapt dät Rääd rund un uk ju Piepe un ju Weerwe. Un mäd dät Rundloopen dan gungt dät Jäiden aal ap ju Piepe, deeruum dät ju juust ieuwen gauer troalt as ju Weerwe un ju Flucht. Wan ju Piepe nu ful is, dan nimt me ju der uut un sät ne friske deeroun.
Leeter dan kumt dät Jäiden ap n Haspel.

## Woudelieste
Apstok m., Been n., Boank m., Diesene f., Flucht f., Flucht f., Gat n., Glusse f., Hoaken pl., Huutsene f., Ierme pl., Jüfferkestokke pl., Kjuusholt n., Muur f., Noose f., Oakse f., Oaksestokke pl., Piepe f., Rääd n., Skruuwe., Snuur n., Speeke f., Spilne f., Stikke f., Stonnerkene pl., Strangen pl., Träid m., Treed m., Treede f., Treedestok m., Twäärsholt n., Twäärsstok m., Uutsene f., Wäilrääd n., Weerwe f., Wierträid.