14. Januoar

Die **fjautienste Januoar** is die fjautienste Dai fon dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 351 Deege (in Skaltjiere 352) bit tou dät Eende fon't Jier.

## Skjonisse
* 47 f. Kr.: In dän Alexandriensken Kriech slumpet do fereende Heere fon Gaius Iulius Caesar un Mithridates fon Pergamon tichte bie Alexandria ju Uurwinnenge fon ju ägyptiske Striedmoacht unner Köänich Ptolemaios XIII.. Ap ju Fljucht ätter ju Slacht ferdrinkt Ptolemaios in dän Nil.
* 1301: Mäd dän Dood fon Köänich Andreas III. stäärft in't Köänichriek Ungarn ju Dynastie fon do Árpáden uut.

* 1526: Kaiser Koarl V. un die frantsööske Köänich Franz I., die ätter sien Fangennoame in ju Slacht bie Pavia ätter Madrid wai broacht wuuden is, sluute dän Free fon Madrid tou ju Be'eendigenge fon do Italieenske Kriege. Die Köänich fertichtet deer oane ap dät Köänichriek Nee'oapel un dät Heertoachdum Mailound un seekert tou, Burgund tourääch tou reeken. Man ätter sien Fräiläitenge ap dän 18. Meerte bräkt hie dän Ferdraach un sät mäd ju Liga fon Cognac ju [Uutnuursättenge mäd do Habsbuurgere] fout.
* [1659: In ju Slacht bie Elvas in dän Restauratsjoonskriech slumpet dät do Portugiesen, dät Foarsteeten fon spoanske Troppen ou tou weerjen.

* 1724: Fermoudelk apgruund fon Depressionen, rakt Köänich Philipp V. fon Spanien sien Boantje ou, sodät sin Suun Loudwich I. uurnieme kon.
* 1761: Do afghaniske Durrani uurwinne do Marathen in ju Trääde Slacht fon Panipat un uurnieme deermäd ju Moacht in Delhi. In wiedere Foulge is ju Swäkkenge fon dät Marathen-Riek goadelk foar do Briten, do in Indien ätter ju Moacht greepen.
* 1775: Ap ju Twäide Seeraise fon James Cook findt die Seemon Thomas Willis aan Archipel, die him tou Eere *[[Willis-Ailounde]] naamd wäd.
* [[1784]]: Die amerikoanske [[Kontinentoal-Kongräs]] ratifisiert dän mäd [[Fereend Kööichriek|Grootbritannien]] uuthonnelden [[Free fon Paris (1783)|Free fon Paris]], die dän [[Amerikoansken Uunouhongegaids-Kriech]] n Eende moaket.
* [[1797]]: In ju [[Slacht bie Rivoli (1797)|Slacht bie Rivoli]] sätte sik do frantsööske Troppen unner [[Napoleon Bonaparte]] juun dät aastriekiske Korps unner [[Joseph Alvinczy von Berberek]] truch, dät keemen is, uum dät beleegerde [[Mantua]] tou hälpen. Mantua kapituliert kuute Tied ätters, un so wäd foar do Frantsoosen die Wai foar dän Marsk ätter [[Wien (Stääd)|Wien]] fräi.



* [[1814]]: [[Sweeden]] diktiert Deenemark, dät as Ferbuundeden fon [[Frankriek]] dän [[Säksten Koalitjsoonskriech]] ferlädden häd, dän [[Kieler Free]]. Deenemark unner [[Freerk VI. (Deenemark un Norweegen)|Freerk VI.]] mout [[Norweegen]] oureeke, man hie duur [[Gräinlound]], [[Ieslound]] un do [[Färöer]] uut ju [[Deenemark-Norweegen|Deensk-Norweegiske Personoal-Union]] behoolde.
* [[1858]]: Foar ju [[Paris]]er Oper begunge n poor Ljuude uum [[Felice Orsini]] aan Bumben-Ounsleek juun ju ounkuumende kaiserdelke Woain-Kolonne, man [[Napoleon III.]] un Kaiserinne [[Eugénie de Motijo|Eugénie]] blieuwe uunferseerd. Dät Attentat wäd die Gruund foar dän Bau fon een näi Opernhuus, ju [[Opéra Garnier]].
* [[1887]]: Die [[Rieksdai (Düütsk Kaiserriek)|Rieksdai]] wäd aplöösd, ätterdät een Foarlääse fon ju Regierenge fon [[Otto von Bismarck]], dät Heer uum 10 Prosänt aptoustokjen un dät *Heeres-Gesäts* uum soogen Jiere moor tou ferloangerjen, ouliend wuuden is. Ap dän [[21. Februoar]] wäd een näie [[Rieksdais-Köär 1887|Rieksdais-Köär]] ouheelden.
* [[1897]]: [[Matthias Zurbriggen]] slumpet ju Eerstbestiegenge fon dän [[Anden]]-Bierich [[Aconcagua]], dän hoochsten Bierich fon [[Suudamerikoa]].
* [[1918]]: Uumdät ju [[Meel-Ratsjoon]] uum n Haaldeel ferminnerd wäd, lääse do Oarbaidere in do [[Austro-Daimler|Daimler-Motoorenwierke]] in ju [[Wiener Näistääd]] hiere Oarbaid deel. Düssen Striek brangt Foart in dän aalmeenen [[Januoar-Striek (Aastriek-Ungarn)|Januoar-Striek]], sodät ju Regierenge binne n poor Deege ju grootste Oarbaids-Deellääsenge in [[Aastriek-Ungarn]] juunuur stoant.
* [[1919]]: In dän sonaamden *Moort-Käller*, ju as provisorisk Kijten bruukte Kredit-Boank fon [[Tartu]] wäide die evangeelske Theologe un Gäistelke [[Traugott Hahn]], die Pestoor [[Moritz Wilhelm Paul Schwarz]], die rusk-orthodoxe Biskop fon Riga, [[Platon Kulbusch]], do orthodoxe Pestooren [[Michael Bleive]] un [[Nikolai Stefanowitsch Beschanizki]], die Bakker Lutsk un 14 moor ounsäine Burgere truch [[Bolschewiki]] doodskeeten.
* [[1930]]: Kommunisten uum [[Albrecht Höhler]] uurfaale dän [[Nasjonoalsosjoalismus|Nasjonoalsosjoalist]] un [[SA]]-Mon [[Horst Wessel]], die dän Täkst foar dät [[Horst-Wessel-Läid|SA-Kampläid *Die Fahne hoch*]] ferfoated häd. Hie stäärft ap dän [[23. Februoar]] oun een Skoat-Ferseerenge, ju hie deer bie oukriegen häd.



* [[1943]]: In [[Casablanca]] bigint een [[Casablanca-Konferäns|stilkene Touhoopekumst]] fon US-Präsidänt [[Roosevelt]], dän britisken Premier [[Winston Curchill]] un do hiere *Combined Chiefs of Staff* tou ju Beräidenge uur ju fääregungende Kriechs-Fierenge in dän [[Twäiden Waareldkriech]].
* [[1953]]: Ministerpräsidänt [[Josip Broz Tito]] wäd in dät näi apgjuchte Boantje as Stoatspräsidänt fon [[Sosjoalistiske Föderative Republik Jugoslawien|Jugoslawien]] kädden.
* [[1956]]: In [[Herleshausen]] kuume mäd ju Iersenboan do lääste oun, do uut sowjetiske Kriechs-Fangenskup ätter Huus wai kuume.
* [[1963]]: Die frantsööske Stoats-Präsidänt [[Charles de Gaulle]] deelt bie een Prässe-Konferäns mee, dät hie aan stoalden Ientreeds-Oundraach fon dät [[Fereend Köönichriek|Fereende Köönichriek]] tou ju [[Europäiske Wirtksups-Meenskup]] oulient. Sien Veto uurrasket ju [[Komission Hallstein I|EWG-Kommission]] un do fieuw uur Lid-Stoaten.
* [[1980]]: [[Indira Gandhi]] loost [[Chaudhary Charan Singh]] as Premierminister in [[Indien]] ou, ätterdät hiere [[Indisken Nasjonoalkongräs|Kongräs-Paatäi]] in ju foaruutgeene Köär wunnen häd.
* [[2005]]: [[Charles Graner]] wäd as Haud-Bedeeligeden bie dän [[Abu-Ghuraib-Folter-Skendoal|Folter-Skendoal]] in't [[Säntroal-Kitjen Bagdad|Abu-Ghuraib-Kitjen]] wilst ju [[Besättenge fon dän Irak 2003-2011|Besättenge]] fon dän [[Irak]] ätter dän [[Irak-Kriech]] tou tjoon Jiere Kitjen feruurdeeld.
* [[2011]]: Ätter do touniemende Massen-Protäste wilst ju [[Revolutsjoon in Tunesien 2010-2011|Revolutsjoon in Tunesien]] ferlät Präsidänt [[Zine el-Abidine Ben Ali|Ben Ali]] fljucht-oardich sien Ljound in'e Gjuchte fon [[Saudi-Arabien]]. Die 14. Januoar jält sänt düt Geböärnis as amtelken Dai fon ju Revolutsjoon.
* [[2015]]: [[Giorgio Napolitano]], die alfte Präsidänt fon [[Italien]] lait apgruund fon sien Oaler dät Boantje deel.

== Tou Waareld keemen ==



* 86, 83 of 82 f. Kr.: [[Marcus Antonius]], roomsken Politiker un Fäildheer
* [[38 f. Kr.]]: [[Nero Claudius Drusus]], roomsken Fäildheer
* [[1273]]: [[Johanna I. (Navarra)|Johanna I.]], frantsööske Oadelige, Köäniginne fon Frankriek un Navarra, Groafinne fon ju Champagne
* [[1477]]: [[Hermann V. fon Wied]], Biskop un Kuurfüürst fon Köln, Füürstbiskop fon Paderborn; eerste juun ju [[Reformatsjoon]], leeter sälwen Reformator
* [[1507]]: [[Katharina fon Kastilien]], spoanske Prinsässine, Äärts-Heertoaginne fon Aastriek un Köäniginne fon Portugal
* [[1509]]: [[Katharina von Henneberg-Schleusingen]], Groafin fon Schwarzburg
* [[1622]]: [[Molière]], frantsöösken Komödien-Dichter, Tjooter-Regisseur un Skauspieler (fermouded Doatum)
* [[1648]]: [[Clara Elisabeth von Platen]], Mätresse fon dän leeteren Kuurfürst [[Ernst August von Braunschweig-Lüneburg]] un Träidluukerske in ju [[Königsmarck-Affäre]]. 
* [[1656]]: [[Johanna Magdalena von Sachsen-Altenburg]], saksiske Oadelige
* [[1675]]: [[Karoline von Fuchs-Mollard]], Jüfferske fon Kaiserin Maria Theresia
* [[1683]]: [[Gottfried Silbermann]], düütsken [[Oargel]]- un [[Klavier]]baumääster
* [[1699]]: [[Jakob Adlung]], düütsken Oargelist, Komponist, Musik-Skrieuwer un Instrumentenbauer



* [[1702]]: [[Nakamikado]], Kaiser fon [[Japan]]
* [[1716]]: [[Franz Dionys von Rost]], roomsk-kathoolsken Biskop fon [[Bistum Chur|Chur]]
* [[1751]]: [[Corona Schröter]], düütske Sjungerske, Skauspielerske un Komponistinne
* [[1767]]: [[Maria Theresia fon Aastriek (1767–1827)|Maria Theresia fon Aastriek]], aastriekiske Äärts-Heertoaginne un Prinsässinne fon Saksen, nit tou ferwikseljen mäd glieknoomige Personen, t.B. hiere fuul bekoandere Bääsjemääme Maria Theresia (1717-1780)
* [[1771]]: [[Christian Gottlieb Bruch]], düütsken evangeelsken Pestoor
* [[1773]]: [[Catherine Pakenham]], britiske Oadelige
* [[1800]]: [[Ludwig von Köchel]], aastriekisken Jurist, Histooriker, Natuurfoarsker un Musik-Wietenskupper, bekoand truch dät [[Köchel-Ferteeknis]] foar [[Wolfgang Amadeus Mozart|W. A. Mozart]] sien Wierke.
* [[1801]]: [[Adolphe Brongniart]], frantsöösken Botaniker un Phytopaläontologe
* [[1818]]: [[Zacharias Topelius]], finlound-sweedisken Dichter un Skrieuwer
* [[1834]]: [[Anton Birlinger]], düütsken kathoolsken (eerste roomsk-, dan oold-kathoolsken) Pestoor, Theologe un Germanist
* [[1835]]: [[Marcelo Spínola y Maestre]], Äärtsbiskop fon Sevilla un Kardinoal
* [[1841]]: [[Berthe Morisot]], frantsööske Moalerske
* [[1857]]: [[Alice Pike Barney]], US-amerikoanske Moalerske
* [[1862]]: [[Rosalía Abreu]], Tuchterske un Ärfoarskerske fon [[Moansken-Oapen]]
* [[1865]]: [[Leopold Fonck]], düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Jesuit un Hoochskoul-Koaster



* [[1870]]: [[Ida Dehmel]], roate Kunstlere Stöän, skreeuw un streed foar do Gjuchte fon Wieuwljuude.
* [[1871]]: [[Nikolaus Bares]], roomsk-kathoolsken Biskop fon [[Bistum Hildesheim|Hildesheim]] un [[Äärts-Bistum Berlin|Berlin]]
* [[1875]]: [[Albert Schweitzer]], düütsken Dokter, evangeelsken Theologe, Philosoph, Missjonoar un Pazifist, Dreeger fon den Nobelpries foar dän Free
* [[1880]]: [[Pierre-Marie Gerlier]], frantsöösken roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop fon [[Äärts-Bistum Lyon|Lyon]] un Wierstoundler juun do Nazis
* [[1890]]: [[Maria Kurenko]], ruske Opern-Sjungerske
* [[1892]]: [[Martin Niemöller]], düütsken evangeelsken Theologe, wilst ju Nazitied eerste nit, man uurloang daach touniemend in dän Wierstound däidich, Fangenen in't [[KZ Sachsenhausen]], ätter dän Kriech aktiv foar ju Ökumeenenske Bewäägenge un ju Free-Bewäägenge.
* [[1901]]: [[Bebe Daniels]], US-amerikoanske Skauspielerske
* [[1909]]: [[Joseph Losey]], US-amerikoansken Regisseur



* [[1912]]: [[Tillie Olsen]], US-amerikoanske Skrieuwerske
* [[1914]]: [[Emmy Andriesse]], niederloundske Fotogroafinne
* [[1919]]: [[Giulio Andreotti]], italieensken Politiker, moorere Moale Minister un Ministerpräsidänt, Skrieuwer un Journoalist
* [[1922]]: [[Helga Göring]], düütske Skauspielerske
* [[1927]]: [[Zuzana Růžičková]], tschechiske [[Cembalo|Cembalistinne]] un Hoochskoul-Koasterske
* [[1931]]: [[Caterina Valente]], italieenske Skauspielerske un Sjungerske
* [[1931]]: [[Georgine Darcy]], US-amerikoanske Skauspielerske
* [[1935]]: [[Lucille Wheeler]], kanadiske Ski-Spoartlerske
* [[1936]]: [[Ljudmila Iossifowna Pinajewa]], ruske / sowjetiske Kanu-Spoartlerske
* [[1938]]: [[Klaus Dieter Kern]], düütsken Säärken-Musiker
* [[1939]]: [[Ute Starke]], düütske Turnerske
* [[1940]]: [[Anni Pede]], düütske Licht-Atheletinne
* [[1941]]: [[Faye Dunaway]], US-amerikoanske Skauspielerske, Regisseurinne un Traalbouk-Skrieuwerske
* [[1943]]: [[Angelo Bagnasco]], roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon [[Äärts-Bistum Genua|Genua]]
* [[1944]]: [[Luise F. Pusch]], düütske Sproak-Wietenskupperske
* [[1944]]: [[Peter Fechter]], 1962 as Fljuchtling doodskeeten ap ju [[Berliner Muure]]



* [[1945]]: [[Anselm Grün]], düütsken [[Benediktinere|Benediktiner]]-Mönk un Skrieuwer
* [[1947]]: [[Hans Fehr]], Swaitser Politiker (SVP)
* [[1951]]: [[Martin Auer]], aastriekisken Skrieuwer
* [[1955]]: [[Jan Fedder]], düütsken Skauspieler
* [[1963]]: [[Steven Soderbergh]], US-amerikoansken Film-Regisseur
* [[1968]]: [[LL Cool J]], US-amerikoansken Rapper un Skauspieler
* [[1973]]: [[Giancarlo Fisichella]], italiensken Motoorspoartler
* [[1976]]: [[Benoît Joachim]], Luksembuurichsken Flitsepee-Spoartler
* [[1982]]: [[Víctor Valdés]], spoansken Foutbaal-Spieler
* [[1986]]: [[Cristina Aicardi]], peruoanske Badminton-Spielerske
* [[1986]]: [[Stefanie Sargnagel]], aastriekiske Skrieuwerske un Cartoon-Teeknerske
* [[1989]]: [[Lærke Møller]], deenske Hondbaal-Spielerske
* [[1989]]: [[Aomi Muyock]], Swaitser Skauspielerske



* [[1994]]: [[Gisela Pulido]], spoanske Kite-Surferske
* [[1994]]: [[Vivien Wulf]], düütske Skauspielerske un Skrieuwerske
* [[2001]]: [[Anssi Suhonen]], finnisken Foutbaal-Spieler
* [[2001]]: [[Alexander Türk]], düütsken Bäidens-Skauspieler

== Stuurwen ==

*  [[453]]: [[Ingyō]], japoansken Kaiser
*  [[973]]: [[Ekkehard I. (St. Gallen)|Ekkehard I. fon St. Gallen]], Swaitser Mönk, Dekoan fon't [[Klaaster St. Gallen]]
* [[1044]]: [[Adelheid I. (Quedlinburg)|Adelheid I.]], frankiske Kaisers-Dochter, Äbtissinne fon do Stichte Quedlinburg, Gandersheim, Gernrode un Frose
* [[1092]]: [[Vratislav II.]], Köänich fon Böömen
* [[1163]]: [[Ladislaus II.]], ungarisken Juun-Köänich
* [[1191]]: [[Berno]], eersten Biskop fon [[Schwerin]] un *Apostel fon do Abodriten*
* [[1236]]: [[Sava fon Serbien]], eersten orthodoxen Äärts-Biskop fon Serbien, Skrieuwer un "apostelglieken Hilligen" fon do kristelke orthodoxe Säärken
* [[1238]]: [[Brunward]], Biskop fon Schwerin
* [[1270]]: [[Walter de Dunstanville († 1270)|Walter de Dunstanville]], ängelsken Rieder



* [[1301]]: [[Andreas III. (Ungarn)|Andreas III.]], Köänich fon Ungarn
* [[1331]]: [[Odorich von Portenau]], italieensken Franziskoaner-Mönk un Raisenden
* [[1334]]: [[Nikolaus von Stralendorf]], Doomheer in [[Lübeck]] un in [[Schwerin]]
* [[1380]]: [[Albrecht von Sternberg]], Biskop fon Schwerin, Biskop fon Leitomischl un Äärts-Biskop fon Magdebuurich
* [[1458]]: [[Anna von Plauen (Quedlinburg)|Anna von Plauen]], Äbtissinne fon Quedlinburg
* [[1460]]: [[Adelheid von Plassenberg]], Äbtissinne fon dät [[Klaaster Himmelkron]]
* [[1465]]: [[Thomas Beckington]], Biskop fon von Bath un Wells
* [[1476]]: [[John Mowbray, 4. Duke of Norfolk]], britisken Oadeligen
* [[1487]]: [[Thomas Rode]], meeklenbuurichsken Gäistelken, Doomheer un Propst



* [[1664]]: [[Françoise Madeleine d’Orléans]], frantsööske Prinsässinne
* [[1711]]: [[Sophie Eleonore fon Bruunswiek-Wulfenbuttel-Bevern]], welfiske Prinsässinne un Kanonissinne in't Sticht Gandersheim
* [[1753]]: [[George Berkeley]], britisken Empirist un Philosoph
* [[1772]]: [[Susanna Margaretha Brandt]], Frankfurter Fauene un Bäidens-Möärenderske, ju Foarbielde foar *Gretchen'' in Goethe sien Tragödie Faust waas.
* 1772: Maria fon Hannover, düütsk-britiske Oadelige
* 1830: Johann Georg Repsold, düütsken Fienmechaniker
* 1889: Ilma von Murska, kroatiske Opern-Sjungerske un Soangs-Pädagoginne
* 1898: Lewis Carroll, britisken Skrieuwer, Mathematiker un Fotogroaf
* 1912: Otto Liebmann, düütsken Philosoph
* 1919: Nikolai Stefanowitsch Beschanizki, rusk-orthodoxen Pestoor un Märtyrer
* 1919: Michael Bleive, rusk-orthodoxen Pestoor un Märtyrer

* 1919: Platon Kulbusch, rusk-orthodoxen Biskop fon Riga un Märtyrer
* 1919: Traugott Hahn, düütsk-baltisken evangeelsken Theologe, Pestoor un Märtyrer
* 1919: Moritz Wilhelm Paul Schwarz, düütsk-baltisken evangeelsken Pestoor un Märtyrer
* 1933: Aenne Biermann, düütske Fotogroafinne
* 1940: Heinrich August Meißner, düütsken Ingenieur un Iersenboan-Bauer
* 1955: Luis Zuegg, suud-tiroler Roopboan-Pionier
* 1965: Jeanette MacDonald, US-amerikoanske Skauspielerske un Sjungerske
* 1968: Dorothea Mackellar, austroalske Dichterske un Skrieuwerske
* 1972: Anna Maria Achenrainer, aastriekiske Skrieuwerske
* 1977: Anthony Eden, britisken Politiker, moorfäken Buute-Minister, Premierminister

* 1978: Kurt Gödel, aastriekisk-US-amerikoansken Mathematiker, Philosoph un Logiker
* 1980: Rachel Fuller Brown, US-amerikoanske Chemikerske
* 1985: Wolfgang Bücherl, düütsk-brasilioansken Biologe un Arachnologe
* 1986: Donna Reed, US-amerikoanske Skauspielerske
* 1986: Fatma Rikkat Kunt, turske Illuminatoorinne un Kalligroafinne
* 1989: Dinah Nelken, düütske Skrieuwerske un Traalbouk-Skrieuwerske
* 1990: Eve Balfour, britiske Buurske un Agrar-Wietenskupperske
* 1991: Heli Finkenzeller, düütske Skauspielerske

* 1994: Federica Montseny, spoanske Skrieuwerske, Anarchistinne un Politikerske
* 1998: Safiye Ayla, turske Sjungerske
* 2000: Angèle Albrecht, düütske Donserske
* 2000: Meche Barba, mexikoanske Skauspielerske un Donserske
* 2002: Pierre Joubert, frantsöösken Moaler un Teekner
* 2003: John Mantley, kanadisken Skauspieler, Skrieuwer un Produsänt
* 2004: Uta Hagen, düütsk-US-amerikoanske Skauspielerske
* 2005: Hildegard Gurgeit, düütske Wierstounds-Striederske juun do Nazis un leeter SED-Funktsjoonäärske
* 2005: Rudolph Moshammer, düütsken Moude-Skäpper
* 2006: Shelley Winters, US-amerikoanske Skauspielerske
* 2009: Angela Morley, britiske Komponistinne un Dirigentinne
* 2010: Petra Schürmann, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne un Skauspielerske
* 2011: Stephanie Glaser, Swaitser Skauspielerske
* 2012:
** Antonio Mistrorigo, italieensken roomsk-kathoolsken Biskop fon Treviso
** Arfa Karim, pakistoanske Skoulkerske un Wunnerbäiden ap dät Rebät fon Computere un Informoatik
** Walter Siegert, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe un Pestoor
** Janey Buchan, skottiske Politikerske
* 2014: Mae Young, US-amerikoanske Wrestlerske
* 2015: Lotte Hass, aastriekiske Duukerske, Unnerwoater-Fotogroafinne un -Model, Skauspielerske
* 2016: Ellen Meiksins Wood, US-amerikoanske Histoorikerske
* 2020: Ernst von Rudloff, düütsken Architekt
* 2021: Ludwig Heck, düütsken Chemiker
* 2022: Alice von Hildebrand, belgisk-US-amerikoanske roomsk-kathoolske Theologinne un Philosophinne