open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ooldfräisk

Dät **Ooldfräiske** is n aller Stadium fon ju Fräiske Sproake (bit 1550).
Dät is siet sowät 1300 uurlääwerd, foarallen in Gjuchtshondschrifte.

## Literatuur
* Dietrich Hofmann/Anne Tjerk Popkema (unter Mitw. von Gisela Hofmann), Altfriesisches Handwörterbuch. Universitätsverlag Winter, Heidelberg, 2008.
* Rolf H. Bremmer jr., *An Introduction to Old Frisian. History, Grammar, Reader, Glossary*, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company 2009. 
* Bo Sjölin, Einführung in das Friesische, Metzler, Stuttgart, 1969. 
 
## Sjuch uk
* Wäkke ooldfräiske Texte ap Wikiwälle.

## Ferbiendengen
* Köbler, Gerhard, Altfriesisches Wörterbuch
Assibilierenge

Ju **Assibilierenge** (dt. *Assibilierung*, ‘siskjend Moakjen’) is ne Ärskienenge, wierbie Kääle-Ferslusluude (velare Plosive) [k, g] sik anpaasje an foardere Vokoale deerieuwenske. Palatalisierenge un deerap Assibilierenge geböärde in dät Proto-Fräiske in betoonde Silwen.

An n Woudanfang foar *i* un *e* goolt deer (dät Teeken > hat 'wäd tou'):
*1. *g > j*
*2. *k > kj > tj > ts*

Midde in n Woud foar *i* un *j*
*3. *k > kj > tj > ts*
*4. *gg > ggj > ddj >* [dz] 
*5. *ngg > nggj > ndj >* [ndz] 

Un ap Eende fon n Woud ätter *e*
*6. *g > j*

## Biespiele
*1. **giāta > iāta* (sfr. *joote*, nd. *geten*, hd. *giessen*)
Un so seeltersk *jäärsene ‘gestern’* (engl. *yesterday*), *Jädde ‘Gerte’, jädden ‘gerne’, Jäiden ‘Garn’, Jäild ‘Geld’, Jiere* (ndl. *gier*) ‘Jauche’, *juun ‘gegen’, ferjeete ‘vergessen’, ferjeeuwe ‘vergeben’*. 
*2. **keuk- > tsiāk* (sfr. *Sooke, engl. cheek, nd. Kaak*, hd. 'Kinnbacke').
Un so seeltersk *Säärke ‘Kirche’, Säärse ‘Kirsche’, Säddene* (nd. *Karn*) ‘Butterfass’, *Säspel ‘Kirchspiel’, Seetel ‘Kessel’, Sies ’Käse’, Suuken ‘Küken’*.
*3. *hietselje ‘hecheln’, Lätse* ‘Löffel’ (bie *likje*?), *Wätseldai ‘Werktag’* (nd. *Warkeldag*) un wäil Loundnoomen as *Foansene, Moutsene, Woarsene*.
*4. *lääse ‘legen’, Wääse ’Wiege’*. 
*5. (Hierfon rakt dät wäil neen seelter Biespiele).
*6. *Dai ‘Tag’* (engl. *Day*), *mai ‘mag’, sain ‘gesogen’, wain ‘gewogen’, Nail ‘Nagel’, Sail ‘Segel’, Wai ‘Weg’, Woain ‘Wagen’*.  

In dän lääste Fal (6.) wäd wäil ounnuumen, dät deer dät *g* al eer n Wrieuweluud 
(as in *Deege*) waas. Deer honnelt sik dät also wäil bloot uum Palatalisierenge.

Ap Wäästfräisk un Noudfräisk häd et aal uk roat (*tsjerke, schörk, ‘Kirche’, dei, däi ‘Tag*').
Do ängelske Biespiele (*yesterday, cheek, day*) wiese, dät et dosälge Ärskieningen deer uk roate, man dät geen ap n uur Wiese (fgl. engl. *church 'Kirche*', nd. *Kark*, wier uk dät Eend-*k* assibilierd is) un fielicht nit in jusälge Tied. Ju fräiske Assibilierenge wäd uk wäil betrachted as äntsteen truch Hyperkorrektuur.   

Ap Wäästfräisk koom fuul leeter wier ne Assibilierenge, wiertruch dät Woude rakt as *meitsje ‘moakje’, laitsje ‘laachje’, lyts ‘littek’ brutsen ‘breeken’* usw.  

Uk in romaniske Sproaken rakt n Oard Assibilierenge, as t.B. bie frantsöösk *chateau* uut latiensk *castellum*, seeltersk *Kastäil*, ‘Schloss’.  

## Sjuch uk
*Hyperkorrektuur
*Hoochdüütske Luudferskuuwenge

## Literatuur
*Rolf H Bremmer Jr., *An introduction to Old Frisian: history, grammar, reader, glossary*, John Benjamins Publishing Company 2009
*Stiles, Patrick V. 1995. 'Remarks on the "Anglo-Frisian" Thesis' in Volkert Faltings et al. (eds), Friesische Studien II (NOWELE Supplement vol. 12), 177-220.
*Theodor Siebs, *Geschichte der friesischen Sprache*. Paul's Grundriss d. germ. Phil. I. 2 Aufl., S. XIV-XV, 1152-1464, 1901. Besunners S. 1290-1302.
*Theodor Siebs, Die Assibilirung des K und G. Ein Beitrag zur Geschichte des Palatalismus der indogermanischen Sprachen. Tübingen, 1886.
*P. Kramer, *Assibilaasje fan ferlytsings-k yn Sealter lânnammen*, in: Us Wurk 21-22 (1972-1973), pp. 139-146.
*Frisian assibilation as a hypercorrect effect due to a substrate language
Hoochdüütske Luudferskuuwenge

Ju **Hoogdüütske Luudferskuuwenge** of **twäide Germaniske Luudferskuuwenge**  is ne historiske Annerenge fon dät Luudsystem in wäkke Wäästgermaniske Sproaken. Do Annerengen sunt feroantwoudelk foar do maaste Unnerskeede twiske dät Hoochdüütske ap ju eene Siede un dät Läichfrankiske un Läichsaksiske ap ju uur Siede (wierfon sik do fräiske Sproaken dan wier truch uur Annerengen unnerskeede).

## Doatierenge
Dät häd wäil fjauer Phasen fon Luudferskuuwengen roat, do der sik unner fon t Suude ätter t Noude uutruld hääbe. Ju eerste Phase is in dät fjoode Jierhunnert ounfangd bie do maast suudelk lääsende düütske Sproaken, dät sunt dät Bairiske un dät Alemanniske (Schwyzerdüütsk) in do Alpen. Ju lääste Phase is weesen in dät oachte bit dät njuugende Jierhunnert.

## Luudferskuuwengen

Legende
Got. = Gotisk, MNL. = Middelniederloundsk, OÄ = Ooldängelsk, OHD = Ooldhoochdüütsk, OS = Ooldsaksisk.

## Begränsenge

Ju Luudferskuuwenge häd sik nit konsequent un in jusälge Mäite ätter t Noude fersät. Deeruum rakt dät moorere sproakkundige Skeede, do der wiese, wier dät do spezifiske Luudannerengen roat häd. Do Wichtichste sunt
*ju Benrather Lienje is ju *maken/machen*-Lienje, dät is dät noudelkste Skeed bit wiertou ju Luudferskuuwenge keemen is. Noudelk fon ju Lienje hat dät *maken* (moakje), suudelk deerfon hat dät *machen*. 
*ju Uerdinger Lienje markiert dät *ik/ich*-Skeed un un lapt maast wäästelk fon aal, t.B. truch do belgiske Provinzen Broabant un Limbuurich
*ju *Main-Lienje* of Spierske Lienje (Düütsk: Speyerer Linie) markiert dän Unnerskeed twiske *Appel/Apfel*.

Do Lienjen sunt also *Isoglossen*. Ne Isoglosse is ju geografiske Begränsenge fon ne Sproakkundige Ärskienenge, as ju Anweendenge fon n Woud of  ne Luudannerenge usw.

## Buppedüütsk, Middeldüütsk un Hoochdüütsk
Dät Buppedüütske is dät Ganse fon do Suud-Düütske Dialekte, do der ju Hoochdüütske  Luudferskuuwenge gans un goar unnerlain sunt. Dät sunt also dät Alemanniske, dät Bayriske un dät Suud- un Aast-Frankiske.

Do Sproaken un Dialekte, wierbie do Annerengen bloot toun Deel aptrieden, wäide touhoope   Middeldüütsk naamd. Dät Middeldüütske bestoant uut Moselfrankisk (dät is uk ju Sproake fon do belgiske Aastkantone un Luxembuurich), dät Rhienfrankiske, dät Hessiske un dät Thüringiske.

Dät Hoochdüütske sät sik touhoope uut do Buppedüütske un Middeldüütske Sproaken un Dialekte. Hoochdüütsk (sproakkundich Näihoochdüütsk), is uk die Noome foar ju 'Hoochsproake' fon däälich.

Dät Limbuurgiske mäd deertou dät Maas-Rhienloundske is n Twieuwelfal, deeruum dät dät nai an dät Uurgongsgebiet lait twiske Middeldüütsk un Läichfrankisk. 

## Uurseeke
Uur ju Uurseeke fon disse Luudferschuuwenge wäd in ju Foarskenge siet loang kontrovers diskutierd. Lääste Tied wäd toacht an Ienfloud fon Substroatsproaken as Keltisk of Gallo-Romanisk. Fergliek deertou uk Hyperkorrektuur.

## Literatuur
* Judith Schwerdt, *Die 2. Lautverschiebung. Wege zu ihrer Erforschung*. Heidelberg: Winter 2000
* Johannes Venema, *Zum Stand der zweiten Lautverschiebung im Rheinland*, Stuttgart: Steiner, 1997: S.9-10.
Johannes Heesters

**Johannes Heesters** (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Niederlounde; † 24. Dezember 2011 in Starnberg, Düütsklound) was n niederloundsken Tjooterspieler, Sjunger un Unnerhoolder.

Hie häd al 91 Jiere oarbaided, un dät bolde aaltied in Düütsk-toalige Steeden. In April 2011 waas hie die ooldste Moanske, die in dän Beriek fon ju Unnerhooldenge oarbaidede. Moonige Ljuude hieden Probleeme mäd him, uumdät hie foar Adolf Hitler soangen häd..
Heesters waas twäie hilked: fon 1930 bit tou hieren Dood 1985 mäd ju Belgiske Tjooterspielerske Louise Ghijs, 1992 hilkede hie Simone Rethel (*1949). Heesters hiede in 2011 two Dochtere uut sien fäärmen Hilk, fieuw Bäidensbäidene, alwen Bäidensbäidensbäidene, fieuwuntwintich Bäidensbäidensbäidensbäidene un een Bäidensbäidensbäidensbäidensbäiden.

## Oankelde Ätterwiese


## Ferbiendenge ätter Buuten
* 
* Offisjelle Websteede (ap Düütsk)
* Postkoarten un Toobak-Koarten
Anne Wilkens

**Anne Wilkens**, bäddene Hüntling,  woont in Roomelse. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju "Astrid-Lindgren-Skoule" in Seedelsbierich. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".

## Sjuch uk
*Seeltersk an do Skoulen
*Twosproakegaid (Apluukenge)
*Unnergjucht
**Tjosproakigen Unnergjucht

## Ferbiendenge ätter buten
* Bäidene: Seeltersk lernen mit dem Saterfuchs (GA) - Die ganse Begjucht is  hier ap Siede 23 tou fiende
* Lehrer lernen Saterfriesisch (NWZ online, 6. November 2010)
* Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ online, 16. April‎ 2011)
Concepción

**Concepción** is ju grootste Stääd in Suud-Chile. Stuuns woonje deer uungefeer 216.061 Ljuude (2002).

## Ferbiendenge ätter buuten
* Concepcion.cl
* Commons: Concepción
Podolsk

**Podolsk** () is n wichtigen Industrieseedel un dät Ferwaltengssäntrum fon dän Rajon Podolsk in ju Oblast Moskau in Ruslound. It lait oun ju Äi Pachra, ju in ju Moskwa-Äi fljut. It is mäd een Bifoulkenge fon 180.963 Ljuude in 2002 ju grootste Stääd in ju Oblast Moskau (Moskau säärm heert deer nämelk nit tou). Ätter n täämelken Groi in't [20. Jierhunnert is ju Bifoulkenge nu wier touräächgeen, in [1989 wuden noch 209.178 Ljuude täld, in 1974 wieren dät 183.000, in 1959 129.000 un in 1939 bloot 72.000.

## Geskichte
Ju Stääd Podolsk groide uut dät Täärp Podol, dät in't 18. Jierhunnert tou dät Danilow-Klaaster in Moskau heerde. In 1791, tou düsse Tied wude ju Ferwaltengsiendeelenge fon Ruslound näi iengjuchted, kreech Podolsk truch Katharina II. do Stäädgjuchte.

Eer ju Ruske Revolution waas Podolsk monken do maast industrioalisierde Stääde in Ruslound. Dät Unnerniemen Singer hiede junner een Säimaskienen-Fabrik.

Ju Foamielje Uljanow diede in Podolsk lieuwjen. Wladimir Lenin bisoachte ju Stääd oafter un hiede deer sogoar n litjet Stuk Gruund un een Hutte. In 1900 mätte hie in Podolsk do Sosjoaldemokroaten uut Moskau un uur Stääde, uum Stöän foar ju Saitenge „Iskra“ tou kriegen, ju deer al pränted wude.

In 1971 kreech Podolsk den Oarden fon ju Roode Flaage fon dät Wierk. Tou Sowjet-Tied waas Podolsk aan fon do Industrie-Hüünen in ju Oblast Moskau. Do wieren moor as soogentich Fabriken in ju Stääd. Do maate Ienwoonere wierkeden in düsse Bidrieuwe.

In 2000 wude tichte bie Podolsk een groote Militärbasis iengjuchted, ju hoast fon Igor Minin kommandierd wäd.

In Podolsk sit dät Säntroal-Archiv fon't Ruske Ferdäägenengsministerium.

## Ätterwiese
Analogie

Mäd **Analogie** beteekent me in ju Sproakwietenskup ju Angliekenge fon Woude an algemeene Systeme in ju Grammatik (Systemtwong).

## Biespiele
*Blääde* foar *Bleede*
*Waie* foar *Weege*
*Monre* foar *Monljuude*
*läiper* foar *läpper*
*grooter* foar *gratter*
*sweerer* foar *swarre*

## Analogie in dät Wäästfräiske
Dät Wäästfräiske wiest fuul moor Analogie-Ienfloud ap as Seeltersk un Noudfräisk, wiertruch die Uutkumst fon ju Luudäntwiklenge oafte nit moor tou sjoon is. 
### 1. Ferswiendenge fon dät -n bie do Präterito-Präsentia unner Ienfloud fon do ‘gewöönelke’ Tiedwoude:

(Note: 1 Betjuudenge häd sik annerd. 2 Ienfloud fon *hy mei* (hie mai).

### 2. Näie Pluralfoarme bie wäkke Tiedwoude (uk in Mooringer Noudfräisk) uut doo Singular-Foarme (''hy docht'' usw.):

## Literatuur
*Karl Heinz Best: *Probleme der Analogieforschung*. (= Commentationes Societatis Linguisticae Europaeae; VI). Hueber, München 1973
*Bußmann, Hadumod: *Lexikon der Sprachwissenschaft.* Kröner, Stuttgart 2002 (3., aktualisierte und erweiterte Auflage Auflage), ISBN 3-520-45203-0
*Wolfgang Butzkamm u. Jürgen Butzkamm: *Wie Kinder sprechen lernen. Kindliche Entwicklung und die Sprachlichkeit des Menschen.* Francke, Tübingen/ Basel 1999. ISBN 3-7720-2731-8
*Yali Gao: *Analogie und Wortbildung. Eine Wortbildungstheoretische Anwendung des Analogiebegriffs Wilhelm von Humboldts*. Dissertation, Universität Passau 2000 (Volltext)
*Hermann Paul: *Prinzipien der Sprachgeschichte*. Berlin 1880.

## Ferbiendengen
* Pyt Kramer, Doppelformen bei einsilbigen Verben (tou 2.)
Sušice

**Sušice** (düütsk: **Schüttenhofen**) is een Stääd in ju Region Pilsen in dät Suudwääste fon Tschechien. Deer woonje sowät 11.257 Moanskene (2015). Die Noome "Sušice" kumt fon dät tschechiske Woud "sušit" (dät hat "druugje"), uumdät deer aleer Gould wunnen wuude, wiertou me dän Gould-Sound druugede. Uumdät deer ieuwenske ju tschechiske Befoulkenge aleer uk een stäärke düütske Minnerhaid woonde, rakt dät uk dän düütske Noome "Schüttenhofen", die wäil fon dän tschechiske Noome oulat is. As Reaktsjoon ap ju Besättengs- / Annexions-Politik fon Nazi-Düütsklound sunt do maaste düütske Ienwoonere ätter dän Twäiden Waareldkriech ferdrieuwen wuuden.

## Galerie

Bielde:Sušice, náměstí Svobody 138, radnice a Lípa svobody (7701).jpg|
Bielde:Sušice, nábřeží Karla Houry a Jana Seitze (8069).jpg|
Bielde:Sušice, náměstí Svobody 48-49, Hotel Fialka (7847).jpg|
Syntax af Satsleere

Unner **Syntax** ferstoant me in de Grammatik ju **Satsleere**. 

Abstrakter ferstoant me deerunner in de Sproakphilosophie siet Charles William Morris do bloot formoale Ferbeende twiske (sproakelke) Teekene of ju Leere (ju Theorie) deerfon. 

Etymologisk lat sik dät Woud uut dät Griechiske Woud σύνταξις [] (*σύν:* touhoope; *ταξις:* Oardenge) ou, wierfon ju Woudbetjuudenge - unnerskeedelk - mäd Touhoope-Oardenge of Touhoopestaalenge anroat wäd.
YouTube

**YouTube** is ne Wäbsteede foar dät kostenfräi Hoochleeden, Deelleeden, Bekiekjen un Deelen fon [Video]filme truch Bruukere. Die Leedespruch fon ju Wäbsiede is *Broadcast Yourself* (seende sälwen). Die Hoochleeder kon dän Film fersjo mäd Stäkwoude do der ne nit-[hierarchisk]e Klaasifikation muugelk moakje. Ju Siede is apgjucht wuuden in n Februoar 2005 fon träi eemoalige Meeoarbaidere fon PayPal. Ju is däälich Oaindum fon Google Inc.

In n Juli 2006 wuuden sun 65.000 Filme deeges ap disse Steede sät un deeges skuulen uur 100 Millione Filme deeges bekieked wäide Ätter n Artikkel in *[[The Wall Street Journal]]* in n August 2006 stuuden ap ju Wäbsteede domoals 6,1 Milione Videos steen hääbe, mäd ne totoalen Spikerruum fon 45 Terabyte.
Die maast bekiekede litje Film is mädnunner al uur 502 Millione Moale bekieked wuuden, nämmelk *Justin Bieber - Baby ft. Ludacris*.

## Wäkke Filme uut Seelterlound
Uk uut Seelterlound rakt dät al ne masse Filme. Hierunner stounde wäkke, man wan me bekieket,wäd me ap noch fuul moor waiwiesed.

* Image Video Gemeinde Saterland

* Historischer Informationspunkt Johanniterkapelle Bokelesch

* 5 Loks bei der Feldbahn Moorkultur Koch in Ramsloh

* Mäd ju Museumsiersenboan in die Wäästfoan fiere

* Schneeräumen Saterland

* Sturm über dem Saterland 12.07.2010

* Strücklingen Oldenburgerland: Kerkklokken Katholieke kerk (Plenum)

* 40 Jahre Volkstanzgruppe Saterland Tanz in Kostümen .mp4

## Ätterwiese
Corbin Bleu

**Corbin Bleu Reivers** (bädden ap dän 21. Februoar, 1989, New York (Fereende Stoaten fon Amerikoa)), beeter bekoand as **Corbin Bleu**, is aan amerikoansken Sjunger un Songskrieuwer.

## Ju Discografie
### Alben
* 2007 - *Another Side*
* 2009 - *Speed of Light*

### Singles
* 2006 - *Push It to the Limit*
* 2007 - *Deal with It*
* 2008 - *Run It Back Again*
* 2009 - *Moments That Matter*
* 2009 - *Celebrate You*

## Ferbiendenge ätter buuten
* corbin-b.com
* Oficial Youtube 
* intheheightsthemusical.com
* tv.com
* IMDB
* Oficial Facebook
Noud-Wääst-Ouljeleedenge

Ju **NWO** (Nord-West Oelleitung, Wilhelmshoawen) häd in do Jiere fon 1956 bit tou 1958 ne Ouljeleedenge fon dän Hoawen in Wülmshoawen ätter Lingen in dät Oamselound un fääre ätter dät Ruhrgebied baud. Ju Leedenge häd een Truchmäite fon 71 cm un een Loangte fon 391 km. In 1978 is där noch een Piepe fon 40 cm Truchmäite bietou keemen, ju där däälich as Gasleedenge bruukt wäd. 

In Seelterlound gungt ju Leedenge bie Skäddel un Seedelsbierich truch die Aastfoan.

## Sjuch uk

* Nord-West Oelleitung ap ju Düütske Wikipedia
* Websiede NWO
* Bielden fon ju der NWO
Moas

As **Moas** wäide ferskeedene gräine Loundplonten biteekend, do maast neen Stängele häbe, uumdät jo as Polstere dän Unnergruund uurluuke.

Sukke Plonten sunt
* *[[Anthocerotophyta]]*
* *[[Marchantiophyta]]*
* *[[Bryophyta]]*.
Man düsse tjo Taxa sunt mädnunner wäil nit naier früünd, it is also n Biespil foar Polyphylie, wan do tou een Gruppe touhoopefoated wäide.

Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound in Seelterlound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom dät Eeken-Miskwald ap. In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in die Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten.

## Eedmoas (Sphagnum)

Bielde:SphagnumFallax.jpg|Sphagnum fallax  
Bielde:Sphagnum rubellum.jpg|Sphagnum rubellum  
Bielde:Sphagnum capillifolium 131007.jpg|Sphagnum capillifolium
Bielde:Sphagnum.fimbriatum.2.jpg|Sphagnum fimbriatum
Bielde:Dury Sphagnum (fuscum) 01.07.10 p.jpg|Sphagnum fuscum
Bielde:Sphagnum quinquefarium 270108.jpg|Sphagnum quinquefarium 
Bielde:Sphagnum girgensohnii 130108.jpg|Sphagnum girgensohnii 
Bielde:Sphagnum cuspidatum 041107a.jpg|Sphagnum cuspidatum 
Bielde:Sphagnum angustifolium.jpeg|Sphagnum angustifolium


## Uure Soarten

Bielde:Tortula ruralis1.jpg|Tortula ruralis
Bielde:Tortula muralis 4.jpg|Tortula muralis 
Bielde:Tetraphis pellucida.jpeg|Tetraphis pellucida


## Sjuch uk
* Plonten
* Foan
* Geologie
Luukende Fuugele

It rakt **Luukende Fuugele**, do in ferskeedene Jierstiede ferskeedene Lieuwendsruume häbe, twiske do do aaltied wai un wier fljooge. Do sunt maasttieds sosjoal, läite wuuriche Fuugele bääte sik in hieren Wiendskaad fljooge, un wan do dan wier uutroued sunt, kuume jo ätter foare un läite do uur bäätienfljooge. Perfektionierd is düsse Seeke in een Kielfoarm, as me hier toun Biespil bie Kroaniche sjucht.

## Unnerskeed twiske luukende un nit luukende Fuugele in ju natüürelke Uutköär
Ju Foulge deerfon is, dät ju natüürelke Uutköär deer uurswain oungript as bie Fuugele, do nit luuke:
N Fuugel, die nit lukt, mout in n koolden Lieuwendsruum groot weese, in n woormen nit so groot: N litjen Fuugel in n koolden Lieuwendsruum ferfjust bolde un kon deeruum sien Äärwgoud nit fäärereeke, af touminst nit oun fuul Suukene. Deeruum uurlieuwje deer bloot do grattere. Un foar n Fuugel, skuul me toanke, is dät aaltied goud, wan hie groote Juuken häd. Man wan die Fuugel n koolden Lieuwendsruum häd, ferfjoose him sukke loange Lide gau - it uurlieuwje also in n koolden Lieuwendsruum bloot do Groote mäd do litje Juuken (Wät goud tou sjoon is an do Pinguine, wierfon dät in ju Antarktis gjucht groote Piguine mäd ferhooldnismäitich litje Juuken rakt).

Wan aan Fuugel groot is, un litje Juuken häd, dan ferfjust hie nit so gau, man sien Problem is, dät hie nit besunners bewäägelk is. Besunners äärfoulchriek konnen also sukke Fuugele hier Äärwgoud fäärereeke, do dät klimoatiske Problem uumgunge konnene, un dät konnen do luukende Fuugele. Do konnen groot af littik weese - Ju Haudseeke is, dät jo sosjoal sunt, Uutduur häbe un sik dän Wai goud määrkje konnene.


Bielde:Barn Swallow (Hirundo rustica) (13).JPG|Een Swoalke
Bielde:White Stork Glider.jpg| Aan Stoark
Bielde:Kraniche P1120508.jpg|Kroaniche (Me sjucht ju Kielfoarm)
Demokratie

As **Demokratie** wäd een Härskupsfoarm biteekend, wier dät Foulk ju Macht häd. Deer is dan fon Tied tou Tied Köär, wier Fertreedere fon dät Foulk köärd wäide, do dan ju Politik moakje, af in moonige Falle wäd sogoar älke Äntskeedenge truch Köär träfd.
Iesloundsk

Dät **Iesloundske** is ju Sproake fon Ieslound un wäd fon uungefeer 300.000 Moanskene boald.

## Ienoardenge

* Germaniske Sproaken
** Noudgermaniske Sproaken
*** Skandinaviske Sproaken
**** Iesloundsk

## Weblinks
* Uni Reykjavik - Sproakkurs ap Ängelsk
* Woudebouk un Grammatik (Düütsk)
Mannheim

**Mannheim** is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Deer woonje uungefeer 310.000 Moanskene, un dät is ju twäidgrootste Stääd in dät Buundeslound. Ju Stääd lait an dän Rhien.

## Ferbiendenge ätter Buuten

* mannheim.de *Düütsk*
Norwegisk

Dät **Norwegiske** is ju Sproake fon Norwegen un wäd fon uungefeer 5 Millionen Moanskene baald.

Dät Norwegiske äntwikkelte sik un wuude in fjauer Varietäten standoardisiert:
* Bokmål (offiziel) 
* Nynorsk (offiziel) 
* Riksmål
* Høgnorsk

Dät Bokmål wäd fon uungefeer 85-90% fon ju Befolkenge skrieuwen.

## Ienoardenge

* Germaniske Sproaken
** Noudgermaniske Sproaken
*** Skandinaviske Sproaken 
**** Norwegisk

## Weblinks
* Räid foar ju Norwegiske Sproake (ap Norwegisk, uk Information in Ängelsk, Düütsk, Frantsöösk)
Gotlound

**Gotlound** is n swedisk Ailound un n historisken Provinz. Ätter dät däniske Seelound is Gotlound dät twäidgrootste Ailound in ju Aastsee. Dät häd 57.004 Ienwoonere (2009) ap ne Fläche fon 2.994 km² un mät 57 km bie 22 km. Die hoochste Bierich is die Lojsta (82 m). Uungefeer 40 % fon ju Ailoundbefoulkenge (22.660 Moanskene) woont in ju Haudstääd Visby.

## Weblinks

* Offizielle Websiede fon ju Meente Gotlound (swedisk), jusälge Websiede (Informationen ap Ängelsk, Düütsk, Frantsöösk)
Skagerrak

Dät **Skagerrak** is n Deel fon ju Noudsee, twiske Dänemark in dät Suude, Norwegen in dät Noude un Sweeden in dät Aaste.
Bourtanger Foan

Die **Bourtanger Foan** waas fröier mäd ne Flääche fon  3000 km² die grattste Foan fon Europa. Die Foan lait ap dät Gebied fon Düütsklound in do Loundkringe Oamselound un dän Loundkring Grafskup Bentheim un in do Niederlounde in dät Aaste fon do Provinzen Groningen un Drenthe. In Düütsklound gungt die Foan fon Rhede in dät Noude bit tou Twist un Wietmarschen in ju Grafskup Bentheim in dät Suude. In do Niederlounde gungt dät Foan fon Naiskans in dät Noude bit tou ju Stääd Emmen in dät Suude.

Die Bourtanger Foan hiede fröier uut militärieske Sicht ne Funktion as skutsende Barriere juun Ounfallen uut dät Aaste. In Täärpe mäd Truchgoange truch un loangs die Foan wuuden ätter 1580 Fäästengen baud, so as Naiskans, Ooldeskans un Bourtange. Fon ju Fäästenge Bourtange häd die Foan uk dän Noomen kriegen. 

## Kultivierenge un Eedoubau
In do lääsden Jierhunnerte is in die Bourtanger Foan, juust as in uure Foane uk, fuul Foankultivierenge un Eedoubau bedrieuwen wuuden. Där truch häd die Foan däälich blood noch ne Flääche fon 200 km². Do maasten Fläächen fon die fröiere Foan wäide däälich loundwirtskaftelk nutsed af wäide renaturied un stounde unner Natuurskuts. 

In Bargerveeen bie Emmen is n 2.100 Hektoar grooten Natuurpark, wierfon dän grattsten Deel ap Düütsk Gebiet lait. Bie Sellingen, Meente Vlagtwedde, is noch ne litje Flääche in dän Uurtoustand äärhoolden blieuwen, die uk unner Natuurskuts stound.

In dät Gebied fon Wietmarschen wäd däälich noch Eed industriääl oubaud un tou Eedmull un Eedsubstroat feroarbeitet.

## Ferkier
Truch dät Gebied fon die Bourtanger Foan fiert ju Oamsloundautoboan A31 un ju Iersenboansträkke fon Oamde ätter Munster.

## Foanlieken
In die Bourtanger Foan sünt bie dän Eedoubau moarere Foanlieken funnen wuuden, wierunner die as  *Roter Franz* bekoande Mon fon Nai Versen, ju Foanlieke fon Kibbelgarn un do Monnen fon Weerdinge.

## Sjuch uk
* Foan
* Aastfoan
* Wäästfoan
* Eedgreeuwe
* Feenkultuur

## Literatuur
* Friedrich Brüne: *Die niedesächsischen Moor und ihre landwirtschaftliche Nutzung*, Veröffentlichungen Reihe A1 Band 38, Niedersächsisches Amt für Landesplanung und Statistik 1952
* Peter Pieper, Die Moorleiche von Neu Versen, genannt „Roter Franz“, im Landesmuseum Hannover, Niedersächsischer Landesverein für Urgeschichte, Anthropologisch-medizinische Befunde, 2001, Seite 99-110, ISSN 0342-0736
* Franz-Josef Böckermann, Der „Rote Franz“ aus Neuversen - Eine Moorleiche erwacht zu neuem Leben, Sammelwerk  Emsländische Geschichte / Studiengesellschaft für Emsländische Regionalgeschichte, Band 10, Verlag Studienges. für Emsländische Regionalgeschichte, Haselünne, 2003, Seiten 10-31, ISSN 0947-8582

## Ferbiendenge ätter buten
* Internationaler Naturpark Bourtanger Moor/Bargerveen
* Oamselound Foanmuseum Gr. Hesepe
Kattegat

Dät **Kattegat** is dät Seegebiet twiske Dänemark un Sweden. In dät Noude gränsed dät Kattegat bie dät däniske Skagen an et Skagerrak.
Spoanske Sproake

Dät **Spoaniske** is ju Sproake fon Spanien, groote Deele Midde- un Suudamerikoa, in dän USA, Belize, Marokko, Philippinen, Äquatorialguinea un Wäästsahara. Ju Sproake wäd fon 447 Mio. Moanskene baald. Deerfon hääbe 388 Mio. dät Spoaniske as Muursproake un 59 Mio. as twäide Sproake.

## Ienoardenge
* Indogermaniske Sproaken
** Italiske Sproaken
*** Romaniske Sproaken
**** Iberoromaniske Sproaken
***** Spoanisk
Bourtange

**Bourtange** is n Fäästenge-Täärp in do Niederlounde in ju Meente Vlagtwedde, Provinz Groningen. Dät Täärp lait tichte an dän Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde, n poar Kilomeeter wäästelk fon Dörpen in dät grattste Foangebied fon Europa, dät Bourtanger Foan. Bourtange häd 430 Ienwoonere (2008).

## Geskichte
Bourtange häd ne loange Geskichte. Um 1580 wuud ju  Fäästenge baud un ju wuud in dät Jier 1594 Deel fon ju Skeedferdedenge fon do tjo noudelke Provinzen Groningen, Fräislound un Drenthe. Ätter 1850 hiede ju Fäästenge naan militärieske Betjuudenge moar un wuud 1851 sleeten un ferkooped. Ju Meente Vlagtwedde baude ju Fäästenge ätter 1960 wier ap in dän Originoal-Toustand fon 1742.

## Däälich
Ju Fäästenge is däälich ne bekoande touristieske Attraktion. Ieuwenske ju Fäästenge sünt deer die Määrketplats, jierhunnerte oolde Lindeboomen, fjieuw Musea, Winkels un Restaurants, n  historiesk Hotel un n Trouwsoal in n oold Huus. Deer sünt ne Bockwiendmäälne un ne Rosmäälne wier apbaud.  In ju Säärke fon Bourtange sünt noch ferskäidene Uurbliefsel fon ju uurspronkelke Fäästenge-Säärke, do as eerste protestantske Säärke in ju Provinz Groningen in 1607 baud is. Ju Synagoge uut 1842 is däälich dät "Joods Synagogaal Museum".

## Tourismus
In de Suumertied sünt deer histoorieske Ferounstaltenge, wierunner älke Jier in n Moai ju "Schlacht uum Bourtange" (uut 1640 un 1814). Fon Meerte bit tou Oktober exerzierje älke Suundai ju "Pikeniere  un  Musketiere" un dan wäid deer mäd ju Kenunen skjoote. In August is deer dät groote "Fäästenge Spektaculum" uut ju Tied fon dät Middeloaler un in dät Jier is deer moarmoals n Määrket.

## Sjuch uk
* Bourtanger Foan
* Lieste fon do unner Denkmoalsskuts stounde Monumente in Bourtange (ap Niederloundsk)
* Websiede fon ju Fäästenge Bourtange

## Bielden

Bielde:Bourtange Tor ZUgbrücke.JPG|Brääge (Iengong)
Bielde:Kerk Bourtange.jpg|Säärke
Bielde:Bourtange Marktplein 13.jpg|Määrketplaats
Bielde:Bourtange1.jpg|Folterhoangst
Bielde:Bourtange03.jpg|Kenunen
Reykjavík

**Reykjavík** is ju Haudstääd fon Ieslound.

Reykjavik waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in dät Jier 2000.
Dr. Gustav Schünemann

Dr. **Gustav Schünemann** (20. November 1931, Bredenbeck bie Hannover) is Apteeker un waas Museumsdirektor fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen in Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Hie waas in 1969 Gruunder und loangjierige Foarsitter fon dän *Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen*.
 
Ap n 6. Juni 1986 wuude ap Initiative fon Gustav Schünemann dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen truch dän *Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen* gruundet. Hie waas Direktor fon dät Museum siet ju Gruundenge bit 30. Oktober 2011. Truch groote persoanelke Aansträngege un fuul Oarbeit häd hie dät Museum tou ne internationoal bekoande Institution moaked. Siet 2009 heerd dät Museum tou ne Stiftenge. Do hääbe ap n 8. April 2011 hiere 25-jierich Bestounden fierd.

Schünemann promovierde 1988 an ju Universität in Ooldenbuurich ap n Aller fon 57 Jiere toun n Dr. rer. nat., Spezioalgebiet Mykologie (Lehre fon do Poagenstoule).
 
## Wierke
* Gustav Schünemann: *Elisabethfehn - Chronik der Siedlung am Hunte-Ems-Kanal*, Rhauderfehn 1992

## Sjuch uk
* Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen

## Ferbiendenge ätter buuten
* Dr. Schünemann wäd 80 Jiere oold (NWZ 19.11.2011)
* Dr. Schünemann bie sien Ouskeed eered (NWZ 1.11.2011)
* Antje Hoffmann Ättterfoulger fon Dr. Schünemann (NWZ 1.11. 2011)
* Museumsdirektor G. Schünemann heerd ap (NWZ 26.10.2011)
* Websiede fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen
* Websiede Elisabethfeen
* Zertifikat für ein Lebenswerk (NWZ)
Napoleon Bonaparte

**Napoleon Bonaparte** (15. August 1769 – 5. Moai 1821) waas n frantsöösk Generoal, Stoatsmon un Kaiser. 

In ju Frantsööske Revolution waas Napoleon Generoal. Fon 1799 bit tou 1804 waas hie Eerste Konsul (Premier Consul) fon ju Frantsööske Republik, deerätter waas hie Kaiser fon do Fransoosen bit tou 1814. Fon 1804 bit tou n 1814 waas hie Köönich fon Italien as Napoleon I un fon 1806 bit tou 1813 waas hie Protektor fon dät Rhienbuund.

Truch Napoleon wuude ju Aplöösenge fon dät Hillige Roomske Riek initiiert. Do 1814 ju Slach bie Waterloo ferlädden waas, betjutte et dät Eende foar him as Stoatsmon. Bie dät Kongräs fon Wien wuude dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek definitiv. 

In do Lounde, do fon Napoleon besät wuuden, wuuden näie Räägele un Gesätse ienfierd. Eenige fon disse Reformen jäilde deels noch däälich in disse Lounde, in do Niederlounde sogoar ju ganse Stoatsstruktuur.

## Sjuch uk
* Frantsööske Besättenge

## Weblinks

* Napoleon-online.de Düütsk
* Das Napoleon Portal Düütsk
* The Napoleonic Guide Ängelsk
Moscow-City

**Moscow-City** is n näi Stäädsdeel fon Moskau. Dät skäl dät näie Internationoale Hondelssäntrum fon ju ruske Haudstääd wäide. Ferskeedene Bauwierke in dät Hondelsdistrikt sunt buppe 300 Meter hooch. Die Mercury Tower skuul ätter dän Ploan in 2013 kloor weese un bit tou dät Spit tou een Hööchte fon 380 Meetere häbe. Dät wude ätter näie Foarskrifte ferminnert, daach is hie nu, mäd "bloot" noch 339 Meetere, dät hoochste Hoochhuus fon Europa.

## Ferbiendengen

* 3D Visualisierengsvideo (YouTube Video)
Freeska Landriucht

Dät **Freeska Landriucht** (dät "Fräiske Loundgjucht") is dät fäärme Bouk dät in ju fräiske Toal (ju ooldfräiske Toal) ferskiend is. Wierskienelk is dät Bouk in dät Jier 1480 appe Naite fon Ljouwert drukt wuden. Deer sunt nuugen Bouke uurlääwerd fon dät Freeska Landriucht. Tresoar häd n poar deerfon in sien Besit. Dät Wierk is ne Sammelenge fon Gjuchtstäkste.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Digitoale Version fon dät Freeska Landriucht ap ju Tresoar Websiede
NA

## Call for image filter referendum

The Wikimedia Foundation, at the direction of the Board of Trustees, will be holding a vote to determine whether members of the community support the creation and usage of an opt-in personal image filter, which would allow readers to voluntarily screen particular types of images strictly for their own account.

Further details and educational materials will be available shortly.  The referendum is scheduled for 12-27 August, 2011, and will be conducted on servers hosted by a neutral third party.  Referendum details, officials, voting requirements, and supporting materials will be posted at  shortly.

Sorry for delivering you a message in English. Please help translate the pages on the referendum on Meta and join the .

For the coordinating committee,
Philippe (WMF)
Cbrown1023
Risker
Mardetanha
PeterSymonds
Robert Harris
Wapedia

**Wapedia** is n kommerziel Unnerniemen, dät do Inhoolde fon ju fräie Enzyklopädie Wikipedia foar mobile Reewen as PDAs un Mobiltelefone anpaaset. In Juunsats tou uur Projekte sät Wapedia deerbie ne Internetferbiendenge, toun Biespil uur GPRS of UMTS, foaruut. Bedrieuwer fon ju 2004 gruundede Wapedia is ju *Taptu Ltd* mäd Sit in Cambridge, Grootbritannien.

## Ferbiendengen

* Offizielle Webpräsenz
* Düütske Wapedia foar mobile Reewen as Handys of PDAs
* Ju seelter Haudsiede in Wapedia-Formoat (noch nit aktiv)
Ottawa

**Ottawa** is ju Buundeshaudstääd fon Kanada. Ju lait in dät Aaste fon ju Provinz Ontario, an dät Skeed mäd Quebec. Deer woonje 812.129 Moanskene un is ju säkstgrootste Stääd in Kanada. Fon ju Befoulkenge häd 63 % ängelsk un 14 % frantsöösk as Määmesproake.
Fäärmesound

**Fäärmesound** is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Ju Buurskup is ätter dät Deelen fon ju Skäddeler Meente so uum dät Jiehr 1822 äntsteen. 

## Loage
Ju Buurskup lait suudelk fon Näiwal un aastelk fon ju Seelter Äi, un fangt oun bi dät Flurstük - Scheepmeer - Rodebierich - Kanienkenbusk - un gungt dan an ju Hauptsträite ätter Seedelsbierich bilongs bit tou ju Koloniesträite. Aastelk Fäärmesound lait die Aastfoan.

## Noome
Di Nome Fermesound is al fon oolds bekaoant, uk ap allere Loundkoarten wät dät al noomt. Dät Tjuden fon dän Noome is nit so makkelk. Allinich Pyt Kramer häd in sien Book - *Lound un Noomen* - wier hie alle Flurnoamen fon Seelterlound beskrieuwen häd, ap Siede 228/281 dän Noome Fermesound unnersocht. Hie deelt dän Noome ap in twäin Deele - in Ferme un in Sound. Die läste Deel - Sound - kwät wail, dät där fuul Sound wääsen is (Stuf- un Dunenflächen). Tou dän eersten Deel meent hie, dät die fon dät ooldfräiske Woud - Forma - kumt, wät därätter dan - das Erste - hat. Dät - O - in Forma is in dän Tiedverloop n -E, wuden. Därätter betjuud - Fermesound - dät eerste Sound, do eersten Soundhövele - fon Skäddel ut, in suudelke Gjuchtenge, wät dan mäd dän Roodebierich, so as uk mäd do Hövele fon bee Kante Sträite, un do Dunen fon dän Kanienkenbusk gans un goar uureenstimt.
Ätter ju aktuälle Gjuchtsskriewenge wäd *Fermesound* däälich *Fäärmesound* skrieuwen.

## Geskichte
Färmesound wuud ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1822 gruundet. Bit tou dat Jier 1825 was Fäärmesound noch nit besiedelt. Dät ganse Lound heerde tou ju Skäddeler Meente.

Di eerste Anbauer was dan n Hespe ut Lindern, die in dät Jiehr 1828, dät eerste Huus bäte do Soundhövele fon dän Kanienkenbusk (Hinter den Tannen) apbaude. Dät Huus kreeg dan uk ju Huusnummer 1, ju ju Steede däälich noch häd. Man kon dan dät Jier 1828 as ju Bedsiedelenge fon Fäärmesound anreekenje.

## Kanienkenbusk
Wier däälich ju Kesselfabriek Bruns stound, wier fröier die Kanienkenbusk. Där wieren hooge Soundbierge, fillicht bit tou 10 m hooch. Die ganse Flääche was mäd hooge Boome bewuksen. Ätter dät in do 1960-er Jiere ju Fabriek där baud wuude, is die ganse Busk wäch moaked un mäd Fabriekhallen fullboud. Bloot aan dän bäätesten Rant stounde noch wät Boome.

Do tjoo Huuse bääte dän Kanienkenbusk wuuden siet fröier un aleer tou Skäddel reekend. Dät kuumt fillicht derfon, dät die Kaninekenbusk noch tou Näiwal heerde.

## Bedrieuwe
* Ap Fäärmesound wier fröier dät Eedwierk "Schrader", do dän Eed uut die Wäästfoan hoalden.   Do heere däälich tou ju Moorkultuur Roomelse. Dät Wierk is in 2011 oubrand.
* Suudelk Seedelsbierich sunt ferskäidene Hondels- un Hondwierksbedrieuwe

## Bädden in Fäärmesound
* Hermann Tellmann (Buurmäster fon ju Meente Skäddel fon 1961 - 1968)

## Ferwiesengen
Bäätholt

**Bäätholt** *(düütsk: Bätholt)* is ne Buurskup fon Skäddel.

## Loage
Bäätholt lait wäästelk Skäddel, suudelk fon Hollenbround und noudelk fon Heeselbierich. Wäästelk fon Bäätholt läit die Wäästfoan. Truch Bäätholt gungt ju Wäästfoansträite (Westermoorstrasse).

In Bäätholt lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee.

## Geskichte

## Ticheläi
Deer waas ju Skäddeler Ticheläi twiske dät Täärp Skäddel un Bäätholt. Ju Leemdoabe, wier ju Ticheläi dän Leem wächfierde, lait in Bäätholt.

## Skoule
Bäätholt hied fon 1920-1969 ne oaine katoolske Skoule. Ju Skoule wuud 1920 baud, uum dät tou betoaljen häd ju Meente Skäddel hiere Määlne foar 35.000 Mark an Wilhelm Hanekamp ferkooped. Ju Skoule hied eene Klasse. Ju Skoule waas n kultureel Säntrum in ju Buurskup un Koaster Tabeling gruundede deer n Trummel- un Floitenkoor.

Fon 1940 - 1950 waas ju Skoule sleeten un do Bäidene geenen ätter ju Skoule in Skäddel. Ätter dän 19.1.1950 waas deer dan wier Unnergjucht in Bäätholt mäd 40 Sköilere. 

Ju Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten un ferkooped. Ju stoant deer däälich noch.

Do Koastere wieren: 

**Laitenge:**
* 1920 - 1930: Josef Sieverding
* 1930 - 1935: Karl Tabeling
* 1935 - 1940: August Krapp
* 1940 - 1950: ju Skoule waas sleeten
* 1950 - 1953: Rudolf Kemmerich
* 1953 - 1960: Kurt Löwe
* 1960 - 1968: Alois Hoheisel
* 1968 - 1969: Elisabeth Glende (Fertredenge)

## Soage fon ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe
Dän Krätseldoabe waas n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckchenwoold, deer wier nu ju Sträite B72 lapt.
Dät rakt deer ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkenklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunnert klaue wüülen un do ju Skäddeler deeruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät deerfon weer is, kon man nit moor uutfiende.

## Industrie
* Dät *Eedwierk Brinkmann*, wät nu tou Griendtsveen heert, häd deer noch n Eedwierk. Do moakje Eed-Briketts foar dän Kaminougend.

## Bekoande Ienwoonere
* Wilhelm Awick-Meyer, Buurmäster fon ju Meente Skäddel fon 1946-1961

## Ferwiesenge
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe as Audio-Doatäi
*

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Hällene

**Hällene I** un **Hällene  II** (*düütsk: Hüllen*) is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Dät is ju suudelkste Buurskup fon Seelterlound un fon Seedelsbierich.

## Loage
Hällene lait wäästelk Seedelsbierich, suudelk fon Heeselbierich un aastelk fon dän Wäästfoan. In dät Suude gränset Hällene an dät Kustenkanoal.

## Bedrieuwe
* Moorgut Seedelsbierich
Heeselbierich

**Heeselbierich**, is ne litje Buurskup fon Skäddel un fon Seedelsbierich. Midden truch Heeselbierich gungt die Skeed twiske Skäddel un Seedelsbierich. Truch Heeselbierich gungt ju Wäästfoansträite (*Westermoorstrasse*).

## Loage
Heeselbierich lait wäästelk ju Seelter Äi un aastelk fon die Wäästfoan. Suudelk fon Heeselbierich läit Hällene, noudelk fon ju Buurskup lait Bäätholt.
Aurk

**Aurk** is ju Kringstääd fon dän Loundkring Aurk in Aast-Fräislound. Aurk is mäd 40.572 Ienwoonere (2010) ne oainständige Meente un ju twäidgrootste Stääd fon Aastfräislound. 

Aurk waas in do lääste Jierhunnerte ju Residenz fon do aastfräiske Fürste, un ju Ferwaltengsstääd fon Aastfräislound unner prüüsiske un hannoverske Heerskup. Ätter dän Twäiden Waareldkriech waas Aurk ju Haudstääd fon dän *Regierungsbezirk Aurich* bit tou ju Aplöösenge in dän Besirk Weser-Oamse in 1978. Die Regierungsbezirk Weser-Ems wuude 2004 aplööset. Truch sien historisken Funktion as Haudstääd fon Aastfräislound wäd Aurk däälich noch altied ju *heimliche Hauptstadt Ostfrieslands* naamd. Ju Ostfriesische Landschaft, dät *Kultuurparlamänt* fon Aastfräislound, befiendet sik deer.

## Ferbiende ätter buuten

* Homepage fon ju Stääd Aurk
Hollenerfoan

**Hollenerfoan** (*düütsk: Hollenermoor*) is ne Buurskup fon Roomelse.

## Loage
Ju Buurskup lait suudelk Roomelse-Aast, aastelk Hollen un noudelk Loanghoarst. Aastelk fon Hollenerfoan lait die Aastfoan. Die Skeed twiske Hollenerfoan un Roomelse-Aast is uungefäär bie dän Koppelwai (Koppelweg).

Truch Hollenerfoan gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.

## Geskichte
In dät lääsde Haaldeel fon dät 18. Jierhunndert is ju Foankolonie Hollenerfoan truch Familien uut Hollen besiedet wuuden. N poar historieske Iendreege uur dän Begin fon ju Kolonialisierung stounde in do Roomelster Säärkebouke. Dät sünt do eersten Iendreege uut Hollenerfoan: 

* *a. im Taufregister von 1779: Eilard Heyens, Sohn von Heye Loutjens und Caspar Harms Krömer, Sohn von Harm Remmer Krömer auf'm Moratz;* 
* *b. im Sterberegister von 1787: Regina Harms a palude Hollenermoor,* 
* *c. im Kopulationsregister von 1788: Sivet Ahlrich Henken ex palude hollenei und Elske Hinrichs aus Scharrel* 

Dät lääsde Eepen Huus fon Seelterlound fon Mareike Deddens uut ju Tied uum dät Jier 1800 stuud in Hollenerfoan. Dät is in do Jiere 1952-1954 oubreeken un in dät Museumstäärp in Kloppenbuurich wier apbaud.

## Hollebierich
Hollebierich *(düütsk: Holleberg)* is n grooten Gestrich in Hollenerfoan. Dät sünt Soundhövele, do mäd hooge Boome un Struuke bewoaksen sünt. Där is fuul Sound wächfiert wuuden, moan suudelk un noudelk fon dän Hollener See, die in dät Gebied lait,  sünt noch n poar groote Fläächen uurich blieuwen. Dät is n fluggen Woold- un Loundskupsgebied. Truch Hollebierich gungt ju Sträite Hollebierich (*düütsk: Holleberg*). 

* Hollebierich ap GOOGLE-Maps

## Skoule
Hollenerfoan hiede siet 1818 ne oaine katoolske Skoule mäd aan Klasse un eerste 25 Sköilere. 1882 wuud deer ne näie Skoule, uk wier  mäd aan  Klasse,  baud. Ju kostede 2.284,41 Mark, wierfon die Stoat 900 Mark betoalt häd. 1909/10 wuud deer ne grattere Skoule mäd aan Klasse baud. Ju kostede 16.875 Mark, wierfon die Stoat 9.000 Mark betoalt häd. 1946 wuud ne twadde Klaase anbaud foar 34.500 DM. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten. 

Dät Gebäude wuud ferkooped un stound deer däälich noch.

Do Koastere fon ju Skoule wieren:

**Laitenge:**
* 1834: Bernhard Surmann
* 1835: Josef Enke
* 1840 - 1886: Wilhelm Arens
* 1886 - 1893: Fortmann
* 1893 - 1900: Johannes Meyer
* 1900 - 1906: Osterkamp
* 1906 - 1915: Josef Diersen 
* 1915 - 1921: Fertreedenge: Ansmann, Zumbrägel, Freking, Sieverding
* 1921 - 1923: Theodor Block
* 1924 - 1925: Karl Dänekamp
* 1925 - 1925: Aloys Nienaber
* 1928 - 1934: Aloys Tepe
* 1934 - 1938: Johann Hagen
* 1938 - 1940: Franz Nemeding
* 1940 - 1950: Josef Bünger
* 1950 - 1967: Heinrich Müller

**2. Koaster:** 
* 1939 - 1946: Katharina Eilers
* 1947 - 1955: Edgar Fichner
* 1955 - 1961: Josefa Deeken
* 1961 - 1966: Maria Bokern

## Bedrieuwe
* Westag Saterland GmbH, Koppelweg (eerder Reinaerdt Türen GmbH, eerder Siemer un Espeter)
* Ferskäidene Hondwierksbedrieuwe 

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Loanghoarst

is ne  Buurskup fon Skäddel.

## Loage
Loanghoarst lait aastelk un noudaastelk fon Skäddel, noudelk fon Näiwal un suudelk fon Hollenerfoan. Aastelk fon Loanghoarst lait die Aastfoan.

Truch Loanghoarst gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.

## Natuurtoankmoal Loanghoarster Iesk
In dät Noude fon Loanghoarst lait dät unner Natuurskuts stounde *Natuurtoankmoal Loanghoarster Iesk* (*düütsk:* "Naturdenkmal Langhorster Esch"). Där is ne groote Ieskflääche ap hooger Lound. Noudelk un noud-aastelk fon ju Ieskflääche lääse  groote Wooldfläächen. Do gunge gans bit Hollenerfoan un gränsje där an ju Wooldflääche fon Hollebierich. Truch do Wooldgebiede gunge ferskäidene Wonderweege.

* Die Loanghoarster Iesk ap GOOGLE-Maps

## Bekoande Ienwoonere
Theo Griep, Buur un seelter Skrieuwer
Näiwal

**** is ne  Buurskup fon Skäddel.

## Loage
Näiwal läit aastelk ju Seelter Äi, suudelk fon Skäddel un Loanghoarst un noudelk fon Fäärmesound. Aastelk fon Näiwal lait die Aastfoan.

Truch dän aasteltelken Deel fon Näiwal gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.

## Soundhövele
Bie dän Rodebierich (Rotenberg), där wier nu ju Nikko-Fabriek stound, wieren fröier do Soundhövele fon Näiwal. Dän Sound is uum 1927 bie dän Bau fon ju Sträite in Seedelsbierich-Kolonie mäd wääch fiert.

## Kanienkenbusk
In dän suudelken Skeed tou Fäärmesound wier fröier die Kanienkenbusk. Deer stound däälich ju *Kesselfabrik Bruns*.

## Bedrieuwe
* Gebr. Bruns Heizungskesselbau GmbH
* Nikko-Presswierk, moaked Metalldeele foar ju Autoindustie
* Schäddel-Landmaschinen (Bartels)
* In die Aastfoon bie Näiwal is die Wiendparkl Näiwal mäd ne goanse Riege Wiendkroaft-Anloagen
Skäddelerdom

**Skäddelerdom** is ne Buurskup fon Skäddel. Dät läit aastelk Näiwal un Loanghoarst (aastelk fon ju Ostermoorsträite) in die Skäddeler Aastfoan. Ju Buurskup gränsed aastelk aan ju Meente Ait.

## Geskichte
Fröier wier gans buppe ap dän Skäddelerdom, uur Siede fon ju Skeedsträite mäd ju Meente Ait un al ap dät Gebied fon ju Meente Ait dät Eedwierk "Treibtorf". Do broachten dän Eed uut die Aastfoon mäd ju Foan-Iersenboan dän gansen Skäddelerdom deel bit tou dän Boanhof in Skäddel.

## Bekoande Ienwoonere
* Alfred un Adelheid Pörschke (Sektion Aast fon dän Fräisken Räid / Seelter Sjungere)
* Heinrich Pörschke (Boas fon dän Seelter Buund)
* Karl-Peter Schramm (Foarsitter fon dän Minnerheedenräid)
Raake

**** is n Gestrich in ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Där stounde moan n poar Huuse. 

## Loage
Raake lait suudelk fon ju Loangholter Sträite, aastelk fon Idafeen, un noud-wäästelk  fon Hoogebierich. Truch Raake gungt paralell tou ju Langholter Sträite die Raakewäi, die n gouden Kilometer loang is.

An dän Raakewäi lait n Baggersee fon so'n 6 Hektoar, die oawers nit foar dan Främdenverkier nutsed wäid.
Hollenbround

**Hollenbround** (*düütsk: Hollenbrand*) is ne Buurskup fon Roomelse. 

## Loage
Dät läit wäästelk Roomelse un Hollen un gränset wäästelk aan dän Wäästfoan. Suudelk fon Hollenbround lait Bäätholt.

## Bekoande Ienwoonere
* Heinrich Kramer, Buurmäster fon ju Meente Roomelse fon 1955 - 1964
Knülke

**Knülke** (Skillup) is ne litje Buurskup fon Skäddel.

## Loage
Ju Knülke lait aastelk Skäddel, twiske dät Täärp Skäddel un Loanghoarst. Deer stounde man n poor Huuse.

## Geskichte
In de Knülke stuud ne Wiendmäälne fon Heinrich Janßen uut do 1920er-Jiere toun Holt soagjen. Ju is ätter 1955 oubreeken und truch n Elektromotor ärsät wuuden. Ap ju Steede stoant nu n Woonhuus.

Ap de Knülke wuude fröier dät Paaskefjuur oubaadend.
Hoogebierich

**** is n Gestrich in ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst.  

## Loage
Hoogebierich lait wäästelk Roomelse, noudelk fon Hollenbround un suudelk fon ju Loangholter Sträite. Ju Sträite Hoogebierich (Hoheberg) gungt fon ju Loangholter Sträite bit tou dän Moorgoudsdom. Wäästelk fon Hoogebierich lait die Wäästfoan.
Hollener See

Ju **Hollener See** is n Meer, dät aastelk fon ju Buurskup Hollen un aastelk fon ju Seelter Äi lait. Ju See is nit mäd ju Äi ferbuunen. Ju See lait in dät Gestrich
Hollebierich fon Hollenerfoan. Uum dän See uumetou sünt fuul Boome un Buske fon dän Hollebierich. 

Dät fröiere Baggermeer häd däälich n litjen Strand un Gäärsfäildere foar do Boadegaste
An de See stoant ne Grillhutte un n Kiosk mäd n Eetcafee. Noudelk ieuwenske de See lait n oarich grooten Tältploats. Suumerdais sunt deer oafte Gruppen un Skoulklassen ant tältjen. Der is uk n grooten Parkploats.

Woaterräddengtjoonst moaket dän *Deutschen Lebens-Rettungs-Gesellschaft (DLRG)* (nit dät heele Jier).

## Iesboadjen
Winterdais, maasttieds in Januaor af Februoar wäd in de Hollener See af in de Maiglöckchensee dät Iesboadjen fon dän DLRG ferounstalted.


Bielde:See1.jpg
Bielde:See3.jpg


## Ferbiendenge ätter buuten
* nwzonline.de - Badesee-Check: Hollener See (Video)
* Hollener See ap GOOGLE-Maps
* Iesboadjen in de Hollener See (NWZ)
* Bielde: Iesboadjen in de Hollener See (NWZ)
Seedelsbierich-Kolonie

**Seedelsbierich-Kolonie** is ne Buurskup fon Seedelsbierich.

## Loage
Ju Kolonie lait in dän Aastfoan, aastelk  fon Seedelsbierich. In dät Aaste lait Swonnebierich, Meente Ait.

## Geskichte
Ätter 1925 wuude truch dän Aastfoan fon Seedelsbierich bit tou Swonnebierich n Soundwai baud. Deertou wuude dän Sound fon do Soundhöäwele, so as dän Rodebierich ap Näiwal un dän Muddebierich in Seedelsbierich mäd n Foan-Iersenboan deer wai fierd un bit ne Djüpte fon 2 m foar dän näie Soundwai un do Huussteeden bruukt. 

Do Siedlere fon ju näie Koloniesträite koomen uut dät Ooldenburger Lound un dät Oamselound. Dät Gründengsjier fon ju Koloniesträite waas 1927. Ätter 1927 sünt do eerste Siedlere ätter ju Koloniesträite in Seedelsbierich wai leeken. Die eerste Siedler an ju näie Koloniesträite waas ju Familie fon dän Bernard Horstmann uut Angelbeck bie Löningen. Sowät bit tou 1935 is ju ganse Koloniesträite dan besiedeld wuuden.

Do Siedlere hääbe dät dan bie ju Kultivierenge fon dän wäite Foangruund läip stuur häiwed.

Ju eerste Klinkersträite wuud 1937 baud, fon 1939-1942 kreegen do Huuse elektrisken Strom un 1965 ju eepenbeere Woaterlaitenge.

## Noodsäärke
Fon 1929 bit 1936 stuud ju Noodsäärke fon ju katoolske Säärkenmeente Seedelsbierich an ju Koloniesträite. 1936 wuud ju näie Säärke in dät Täärp baud. 

## Literatuur
* 75 Jahre Koloniestraße, 2002 


Bielde:Koloniestraße.jpg| Ju Koloniesträite uum 1960