open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saudi-Arabien

**Saudi-Arabien** is een Lound in Faander-Asien. Dät is dät Grootste Lound ap dät Arabiske Hoolichailound. Noaberlounde sunt Jordanien, Irak, Kuwait, Katar, do Fereende Arabiske Emiroate, Oman un Jemen, buppedät lait die Ailoundstoat Bahrain foar'e Kuste fon Saudi-Arabien.

## Wirtskup
Juust so as uur Lounde in düsse Region rakt dät in Saudi-Arabien fuul Äid-Oulje, wiertruch aan Deel fon ju Ienwoonerskup gjucht riek wuuden is. Woater in Foarm fon Rien, Seen un Äien rakt dät deerjuun nit fuul. So mouten do Saudi-Araber foar hiere Buuräi (besunners foar dän Ounbau fon Weete), juust so as foar hiere Huushollengen eerstens do eendelke Foarroate fon Fossil Gruundwoater uutbüütje, wät nit eeuwich so fääre gunge kon. Dät uur, wät jo moakje, is dät jo Meerwoater äntsoaltje. Ätter dän momentoane Stound fon'e Technik is düt noch aiske energie-intensiv.

## Religion
Saudi-Arabien is buppedät bekoand foar sien strom-islamiske Stoatsreligion. Nieper honnelt sik dät uum dän Wahhabismus, een Gjuchte fon dän sunnitisken Islam, die fon wildääge moor as 70 % fon ju Befoulkenge fertreeden wäd. Dät rakt in Saudi-Arabien uk noch nit-wahhabitiske Sunniten (sowät 12 %) un uk Schiiten (sowät 10 - 15 %).

Do Stääde saudi-arabiske Stääde Mekka un Medina jäilde in dän Islam as hillich, nit-muslimiske Ljuude duuren do nit betreede.

Ju stromme Uutlääsenge fon dän Islam häd uk Ienfloud ap ju Gjuchtspreekenge, ju oafter juun do Moanskengjuchte is. So rakt dät as Stroafe biespilswiese Amputatsjoonen, Steenigengen un uk uur ferskeedene Oarde fon Waigjuchtenge.

Uk wan dät Juudsken un kristelken Goddestjoonst is in Saudi-Arabien ferbeeden. Nit-sunnitisk religiös Materioal duur me nit besitte. Dät is also ferbeeden, een Bibel, een Kjuus, aan Rousenkraans of uurs-wät in düsse Oard tou besitten. Dät is uk ferbeeden, sik eepentelk tou't Kristendum tou bekannen. Daach rakt dät, foar'aaln truch buutloundske Oarbaidskrääfte, n litjen Oundeel Kristen fon ferskeedene Konfessionen in Saudi-Arabien. Dät rakt Katholiken, fertreeden foar'aaln truch philipiniske Oarbaidskrääfte, Protestanten, Kopten, juust so as äthiopiske un eritreiske Kristen. Foarsichtich wäd die kristelke Oundeel ap fjauer Prozent taksierd, uk wan hie amtelk bie Null lait.

Dät rakt neen eepentelke Säärkenbauwierke, sodät do Kristen stilkens in privoate Huuse touhoopekuume. In 2001 wuuden 11 Kristen bie n Goddestjoonst in n Privoathuus bedapped un ienspeerd, in 2004 geböärde dät sogoar 46 Kristen.

In'e Katoolske Säärke heert Saudi-Arabien tou dät Apostoolske Vikarioat Noudelk Arabien, juust so as do Noaberlounde Kuwait, Katar un die Ailound-Stoat Bahrain, man in Saudi-Arabien rakt dät noch neen katoolske Gäistelke of Säärken.

Muslime, do tou't Kristendum konvertierd sunt, rakt dät uk (ätter een Taksierenge fon 2015 sunt dät säkstichduusend) man wan do ferwisked wäide, truuet ju Doodes-Stroafe. Wan Buutloundere sik eepentelk tou't Kristendum bekanne of sogoar missionierje, kumt dät deer ap oun, wier jo häärkuume. Wan do uut geopolitsk betjuudende wäästelke Lounde kuume, wäide jo maasttieds buute dät Lound soand, man wan jo uut minner betjuudende Lounde kuume, wäide jo uk toumäts waigjucht.
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (29. August 1958, Gary, Indiana) is n US-amerikoansken Popsjunger.

## Foutnooten


## Ferbiendenge ätter buuten
Lokomotive

Een **Lokomotive** is een spuurbuunen Drieuw-Fiertjuuch, dät sälwen neen Nuts-Last as Goudere of Passagiere drächt. Drieuw-Woaine, do moor un moor bie moderne Typen fon Iersenboan-Toage iensät wäide, sunt also niep nuumen neen äächte Lokomotiven. Wilst dät in'e Ounfangstied fon'e Iersenboan bloot Damp-Lokomotiven roate, rakt dät däälich moor Diesel- un Elektrolokomotiven.


Bielde:Speyerbach (5906002112).jpg|Een oolde Damp-Lokomotive fon'e Museums-Iersenboan Kuckucksbähnel in'e Palts:
Bielde:V200 033 Fürth.jpg|Een allere Diesel-Lokomotive fon'e DB-Bauriege V 200.0, do rakt dät sänt 1953
Bielde:363 200 Frankfurt-Hauptbahnhof 09052009.JPG|Een Diesel-bedrieuwene Rangier-Lokomotive fon'e DB-Bauriege V 60
Bielde:Baureihe 101 092-5.jpg|Een Elektrolokomotive fon'e DB-Bauriege 101 in't Jier 2007 lukt n Intercity-Toach (IC)
Lesula

Ju **Lesula** (*Cercopithecus lomanensis*) is n Oape, die in ju Demokratiske Republik Kongo tou fienden is.
Woainjool-Dook

Die **Woainjooldook** is n Stiernsystem in ju Stiernbielde Hauer mäd n Oustand fon 500 Millionen Luchtjiere.
Krabbe

Ju **Krabbe** (*Brachyura*) sunt Dierte dät ap Kuste fon uus Waareld lieuwje.


Cancer_pagurus_-_Broadstairs_1.jpg|*Cancer pagurus*in Noudsee un Atlantisken Ozean
Blue_crab_on_the_beach._Louisiana_(5984944542).jpg|*Callinectes sapidus*Aaste fon Amerikoa
Crab_Cangrexo_66eue.jpg|*Carcinus maenas*Noudsee un Atlantisken Ozean
Caranguejo_gigante_MN_02.jpg|*Macrocheira kaempferi*Suude fon Honshū
Red_king_crab_paralithodes_camtschaticus.jpg|*Paralithodes camtschaticus*Beringsee
DungenessCrab.jpg|*Metacarcinus magister*Wääste fon Noudamerikoa
EriocheirSinensis1.jpg|*Eriocheir sinensis*Wääste Kuste fon Jeelsee
CSIRO_ScienceImage_10696_Mud_crabs_are_caught_measured_tagged_and_released_as_part_of_the_research_into_the_effectiveness_of_green_zones_in_Moreton_Bay.jpg|*Scylla serrate*Indo-Pazifik
Portunus_pelagicus,_Qatif.jpg|*Portunus pelagicus*Indisken Ozean
Live_Juvenile_Stone_crab_with_Missing_Claw_-_Flickr_-_Andrea_Westmoreland.jpg|*Menippe mercenaria*Aaste fon Noudamerikoa

Blue_Chionoecetes_opilio.JPG|*Chionoecetes opilio*Wääste un Aaste fon Noudamerikoa
Spider_crab_on_Studland_Beach_(2517).jpg|*Maja squinado*Wääste fon Europa un ju Middelmeer
Palmyra_Atoll_National_Wildlife_Refuge,_Pacific_Islands_(6109853163).jpg|*Birgus latro*Indo-Pazifik
Corystes_cassivelaunus_échoués.jpg|*Corrystes cassivelaunus*Wääste fon Europa un ju Middelmeer
Ian_Usher_Christmas_Island_Crabs.JPG|*Gecarcoida natalis*Middewinter un Keeling Ailounde
Crabe_petit_pois_(Pinnotheres_pisum)_dans_les_aquariums_de_mareis.jpg|*Pinnotheres pisum*Europa
Etrilledos.jpg|*Necora puber*Wääste fon Europa un ju Middelmeer
Ocypode_quadrata_(Cahuita).jpg|*Ocypode quadrata*Aaste fon Noudamerikoa
Jonah_crab_(11823580556).jpg|*Cancer borealis*Aaste fon Noudamerikoa
Cancer_irroratus_(Atlantic_Rock_Crab)_(27460651671).jpg|*Cancer irroratus*Aaste fon Noudamerikoa
Planes_minutus.jpg|*Planes minutus*Atlantisken un Indisken Ozeane
Cancer_productus.jpg|*Cancer productus*Wääste fon Noudamerikoa
Cangrejo_ermitaño.2_-_Aquarium_Finisterrae.JPG|*Pagurus bernhardus*Wääste fon Europa
Paralithodes_platypus_(Blue_king_crab).jpg|*Paralythodes platypus*Beringsee
Hemigrapsus_nudus.jpg|*Hemigrapsus nusus*Wääste fon Noudamerikoa
Pilumnus_hirtellus.jpg|*Pilumnus hirtellus*Noudaaste fon Atlantisken Ozean, Middelmeer un Swotte See
Macropodia.JPG|*Macropodia rostrata*Aaste fon Atlantisken Ozean, Middelmeer un Swotte See
Chaceon_fenneri_from_NOAA.jpg|*Chaceon fenneri*Wääste tropiske Atlantisken Ozean
Tasmanian_Giant_Crab.jpg|*Pseudocarcinus gigas*Suude fon Australien
196_-_puu_jak_jan_(spanner-frog_crab).jpg|*Ranina ranina*tropiske Gebiete
Gecarcinus_quadratus_(Nosara).jpg|*Gecarcinus quadratus*Wääste fon Middelamerikoa
Nicaragua

**Nicaragua** (Spanisk: República de Nicaragua; IFA: re'puβlika ðe nikaˈɾaɣwa) is n Lound in Middelamerikoa.
Hawai'iloa

**Hawai'iloa** is n oold Hawaiisk Legende af ju eerste beloangje tou do Hawaii-Ailoundes fon n Polynezisk Seemon in ju fieuwde Jierhunnert. Ätter er toufällich foondt do Ailounde, wieren se naamen *Ka 'āina kai melemele a Kane*, "ju Lound af ju jeel See af Kane". Hie deeätter uurbroacht sin Familie un oachte uur wipsk Seemone un deerfon toukeemen ap wät is nu Hawaii Ailound, genaam in sin Eere.

Ju Legende ärwääne sien Baïdene : Kaua'i (Suun), O'ahu (Doc'hter), un Maui (ooldst Suun), dät schoank hier Naame tou de Ailounde.

Hawai'iloas Dööntje is däälich appaasjed fon Hawaiine, as n leeuwhaft Anbetracht af ju Ailoundes eerste Befoulkenge, dät bestäätigje mäd apstunns moanskenkundelke un fertälsoame Gloowen. Deerhäär hääben moonige ful Fertrjouen in oolde Hawaiisk geboalde Traditione.

Et is muugelkerwiese fon dit Fertälster dät raisje canoe *Hawai'iloa* was naamt ätter ju eerboar Seemon. Dit canoe was baued un oufoared tou leeuwhaft dät Polynesiane dapper un apsichtelke Foarensmone wieren, nit ju ferjeeuwens Raisjende waaied wäch Boan, geleeuwed von n-poor Theorien. Dät canoe *Hawai'iloa* is nu docked an Honolulu Hoawen. Et is oafte anweende ap longe Raisen twäärs ju Pazifisken Ozean in hoopjen af foarskje oldwaareldske raijse Ferfoaren.

Daach, as sin Dööntje is bloot betjuuged fon leet Uurkunde, man koant nit kumpläit lichtleeuwend weese.

## Ferbiendenge ätter buuten
* http://www2.hawaii.edu/~dennisk/voyaging_chiefs/hawaiiloa.html
* Ben Finney, Sailing in the Wake of Ancestors: Reviving Polynesian Voyaging, Bishop Museum Press, 2003.
Pavian

Ju **Pavian** (*Papio*) is n Oape, die in subsaharisk Afrikoa tou fienden is.


Papio_cynocephalus_(Malawi).jpg|Jeel-Paviansuudelke fon de Äquator
Hamadryas_baboon.jpg|Moantel-PavianAfrikoas Houden un suudw. fon Arabien
Cape_Town_2012_05_16_0023_(7179922953).jpg|Tchakma-Paviansuudelke Afrikoa
Papio_papio_and_juvenile_Port_Lympne_Wild_Animal_Park.jpg|Rood-Pavianwäästelke Afrikoa
Olive_Baboon_in_Lake_Nakuru_National_Park.JPG|Olive-Paviannoudelke fon de Äquator
Alexander die Groote

**Alexander die Groote** (bädden dän 20. Juli 356 f.Chr. in Babylon, stuurwen dän 10. Juni 323 f.Chr.) waas die Fierder fon de Griechiske Riek — dät die grootste in Geskichte schappt häd.
Gäiste

**Gäiste** (eng: *Ghosts* ; düü: *Geister*) is n Bräädspil foar two Spilere, äntwikkeled fon Alex Randolph un hääruutreeked in ju FSA in 1982 fon Milton Bradley un in 2001 in Düütsklound.

## Spil
De Spil is ap n Groaderge (6×6) dät n Slot beteekene. Ääl Spiler hat 8 Gäiste, monken 4 goude (mäd n blaue Punkt bääten) un 4 ferdulde (mäd n roode Punkt bääten). Befoar de Spel sunt do Gäiste fon äälk Spiler stoald ap do zentroale Äkkere fon de eerste two rjoomje in n 4-4 Uutstaalenge (er kon sien goude un ferdulde Gäiste eenoardlich stalle). 4 Uutgunge sunt anweesend uum älk Houke fon de Slot.

Wült sunt bloot bääte do Punkte, wiete do Spilere nit monken junner Gäiste wät goude of ferdulde sunt.

In Foulge bewääg ääl Spiler aan Gäist aan Äkker horizontoalich of vertikoalich (links, gjuchter, foudels of räägels) ; dach kann er een junner Gäist fange (bloot deerätter wies er dät et een goude of ferdulde Gäist is).

Een Spiler winne wan er do 4 goude junner Gäiste fange hat, oaber ferljoose er wan er do 4 ferdulde Gäiste fange hat. Er kann uk winne wan er een fon sin goude Gäiste truuge eene do 2 Uutgunge an junner Eend fon de Slot uutrukje hat.

Kluft, Bluff un Strategie.

## Ferbiendenge ätter buuten
* https://web.archive.org/web/20160304193029/http://www.thegamesjournal.com/reviews/Ghosts.shtml
* http://www.boardgamegeek.com/boardgame/2290/ghosts
Biotop

As een **Biotop** (fon Griechisk βíος bíos „Lieuwend“ un τόπος tópos „Steede“ / „Ploats“) beteekent me een Lieuwendsruumte fon Plonten, Dierte un uur Lieuweweesen in een ääng ougränsed Rebät. Ääng ougränsed hat, dät deer nit ju heele Äide mäd meend is, dät is näämelk uus Biosphäre - also ju Summe fon aal do litje Biotope. As Deel fon een Ökosystem (as t.B. aan Holtbusk, aan Woaterdoabe, aan Foan of uurswät) stoant dät **Biotop**, ju Lieuwendsruumte also ieuwenske ju Biozönose, dät is ieuwen ju Summe fon do Lieuweweesen, do deer oane sunt. In dän Natuurskuts wäd oafter fon Biotope so boald, dät me deer mäd besunners wäidfulle Lieuwendsruumten meend, do extroa ju Natuur uurlät wäide.
Europäisken Iemenfreeter

Die **Europäiske Iemenfreeter** *(Merops apiaster)* is aan bunten Fuugel, die jädden Insekten frät. Besunners jädden frät hie Iemen un Häspen: Do Stiekele fon düsse Dierte däd die Fuugel oun Takken loangs-skrabje, uum dät Gift deer uut tou kriegen, eer hie do Insekten frät. 

Foarkuumen däd hie rund uum't Middelmeer tou in Faander-Asien, dät Noude fon Afrikoa un, as al sin Noome kwäd, in Europa. Binne Europa is hie foar'aaln in't Suude un Suudaaste tou fienden, man in't Noude bit ätter't Suude fon Polen. In Düütsklound goolt die Fuugel juun Eende fon do 1980er Jiere as uutstuurwen, man fon 1990 oun koom'er al wier tourääch. Besunnere Sweerpunkte in Düütsklound sunt in Saksen-Anhalt bie Mersebuurich, uum dän badiske Kaiserstoul tou un uk in dän Loundkring Viersen oun'n läigen Rhien.
Häspen

Do äächte **Häspen** *(Vespinae)* sunt een Unnerfamilie fon do Fooldenhäspen *(Vespidae)* un heere tou do Insekten. Fon do äächte Häspen rakt dät in Middeleuropa 61 Oarde, deerbie ju Düütske Häspe *(Vespula germanica)*, ju Meene Häspe *(Vespula vulgaris)* un ju Doarne *(Vespa crabro)*. Toumäts wäide uk do Fäildhäspen *(Polistinae)* deer bietou reekent.

## Lieuwendswiese
Ju Neerenge fon Häspen gungt fon Blöitenstoaf un Nektar uur Fruchte un Plontensap bit tou Flask. Häspen baue een Pepier-Nääst, wierbie jo dät Pepier uut kaude Holt-Stukke. Deerbie unnerskat sik dät een bitje fon Oard tou Oard: Wäkke Häspen bruuke druuch Holt, wäkke nieme gjucht rotterch Holt. Wäkke hongje dät in een tjuusterch Sküül ap, wilst wäkke Häspenoarde dät Nääst ljauer eepen in'n Busk hongje. Juust so as Iemen bilgje do Häspen aan Stoat, wier masse Dierte strom organisierd touhoope lieuwje. Häspen häbe aan Stiekel (uk as "Ongel" beteekend). Die wäd bruukt, uum uur Insekten tou joagjen, man uk, uum sik juun Oungriepere tou ferdäägenjen. Wan een Häspe sik also betruuet fäilt - un besunners, wan ju Nood uum Nääst un Broud häd - stat ju uk Moanskene. Me skuul also nit tou ticht oun'n Nääst foarbiegunge, un wan een Häspe foarbie fljucht, skäl me bloot rauelk blieuwe, dan steete do normoalerwiese uk nit. Wan daach, is dät mäd n bitje Piene ferbuunen. Gefoarelk wäide kon dät bloot, wan me allergisk is of wan me't in'e Muule of in'n Strot oukriegen häd.
Potlood

Dät **Potlood** (Düütsk *Zimmermannsbleistift* of *Zimmererbleistift*) wäd tou't Ounteekenjen ap Wierkstoffe mäd ruuge, fääste Bupperflakte iensät. In masse Bau-Beroupe wäd hie as Reewe bruukt, biespilswiese bie Timmerljuude. Hie unnerskat sik fon normoale Bläistikken in Grööte, Foarm un Funktsjoon.
Soage

As **Soage** beteekent me

:1. Een Reewe tou't snieden fon fääste Materioalien. Kiek unner Soage (Reewe)!
:2. Een oold Fertälster mäd n weeren Kääden. Kiek unner Soage (Fertälster)!
Soabel

Die **Soabel** is een lichte Hau- un Steetwoape. Die klassiske Soabel waas krum un bloot eensiedich skäärp. Hie waas ju typiske Woape fon ju lichte Kavallerie, so as do Husaren. Däälich wäide Soabele uk bie't Spoartfächtjen bruukt, man do hääbe mäd do historiske Kriechswoapen nit fuul moor tou dwoon as dät jo so heete.
Mersebuurich

**Mersebuurich** (Düütsk: ***Merseburg***) is een Doom- un Hoochskoulstääd oun ju Saale in't Suude fon Saksen-Anhalt. Ju is Ferwaltengs-Sit fon dän Saalekring un lait ap'e Naite fon do Groot-Stääde Leipzig un Halle.
## Fergeenhaid
Ju Stääd wuude Eende fon't 9. Jierhunnert foar't eerste Moal skriftelk apfierd, in 919 wuude ju fon Hinnerk I. tou een Köönichspalts uutbaud. Uut dät njuugende of tjaande Jierhunnert stommet uk een theologiske Houndskrift, ju uk do ap ooldhoochdüütsk ferfoatede germaansk-heedenske Mersebuurger Häkser-Spröäke änthoalt.

Twiske do Jiere 968 un 981 waas ju Stääd eerstmoalich Sit fon een Bistum, in 1004 wuude dät Bistum wiergruunded un hiede Bestound bit 1565 tou.

Domoals stoorf die lääste katoolske Biskop in ju Stääd, un ätterdät Martin Luther al in 1545 in dän Mersebuurger Doom präätend hiede, wuude ju Stääd eendgultich luttersk. Ätter dät Eende fon't Bistum wuude Mersebuurich in do foulgjende Jierhunnerde wikselnde Fürstenduume tousloain.

In 1815 koom dät tou dän Regierengs-Besierk Mersebuurich in ju domoalige prüüske Provinz Saksen. Uk ätter dät Eende fon ju prüüsk dominierde Monarchie bleeuw düssen Regierengs-Besierk ärheelden bit 1944 tou, as ju Ferwaltengs-Apdeelenge näi oardend wuude. Ätters roate dät dan bit 1945 tou ju Provinz Halle-Mersebuurich. In düsse bee lääste Jiere fon dän twäide Waareldkriech - 1944 un 1945 - wuude Mersebuurich läip bumbardierd.

Ätter dän Kriech koom dät Rebät tou ju DDR, ju Bestound hiede fon 1945 bit 1990 tou. Twiske 1947 un 1952 roate dät al een Lound Saksen-Anhalt, äänelk dät Saksen-Anhalt fon däälich. In 1954 wuude ju Techniske Hoochskoule Leuna-Mersebuurich gruunded. In 1968 begon ju sonaamde Sosjoalistiske Rekonstruktsjoon, een in'e sosjoalistiske Ideologie begruunded Stäädebau-Konzept, wiertruch groote Deele fon ju Ooldstääd stukken moaked wuuden. Bit tou dät Eende fon ju DDR liet me heele Sträitentoage ferfaale of ouriete. Ju Ienwoonertoal hiede dän hoochste Stound uum 1980 (50932 Ljuude in't Jier 1981). Sänt düsse Tied gungt ju Ienwoonertoal wier tourääch un liech in't Jier 2012 bie 33520 Ljuude - een Gröötenoardenge, ju toulääst in do 1930er Jiere tou tällen waas.
Sichte

Een **Sichte** (Düütsk: Kniesense, Sichte, Hausichte, Siget) is een kuute Foarm fon ju Saise, un tjoont touhoope mäd aan Hoake tou't Mjoon fon Koarel, biespilswiese Roage. Ju Sichte häd een Beegenge (Kniebel) oun't Eende fon dän Boom, wiermäd ju gout tou pakjen is. Junuur een gewöönelke Saise häd ju dän Foardeel, dät do Hoolme nit lieker bienuur lääse un soomäd lichter in Jierwen tou bienden un tou täärsken sunt. Sichten sunt al ap Middeloalerske Oubieldengen tou sjoon un wuuden bit in't 20. Jierhunnert räägelmäitich bruukt, man mäd'e Mechanisierenge fon'e Buuräi hääbe jo hiere Betjuudenge ferlädden. Wan deer noch wäl mäd oarbaidet, dan toumaast in sien Fräitied of uut museoale Gruunde.
Soage (Reewe)

As **Soage** beteekent me een Reewe of Maskiene tou't snieden fon fääste Materioalien so as Holt, Steen, Metall un Kunststof. Dät rakt Hounde-Soagen, man uk wäkke, do truch Damp, Stroom, Diesel of Woaterjoole oundrieuwen sunt. Al in ju Steentied kuude me Steene so beoarbaidje, dät deer Soagetuske uut stuuden. Däälich rakt dät een groote Fuulfoold fon Houndesoagen mäd Soageblääd, Kringsoagen, Kättensoagen un fuul moor.

## Biespil-Bielden

Bielde:Narz pily 01.jpg|Ferskeedene Houndesoagen
Bielde:Zell alte Saegemuehle 25052007 01.jpg|Een oolde, woaterbedrieuwene Soagemäälne in Aastriek
Bielde:Pila tarczowa RB.jpg|Een Kringsoage
Bielde:Chainsaws.png|Een Kättensoage
Merops (Sleek)

Die Sleek ***Merops*** uumfoatet twiske twintich un trüütich Fuugel-Oarde uut'e Familie fon do Iemenfreetere *(Meropidae)*. Ju bekoandste Oard is in uus Sälskup wäil die Europäiske Iemenfreeter *(Merops apiaster)*. Iemenfreetere fon dän Sleek Merops rakt dät oaber foaraaln in Afrikoa, man wäkke Oarde uk in Europa un Asien, een Oard is in Ozeanien tou fienden.

## Oarde

* *[[Merops breweri]]*
* *[[Merops muelleri]]*
* *[[Merops mentalis]]*
* *[[Merops gularis]]*
* *[[Merops hirundinaeus]]*
* *[[Merops pusillus]]*
* *[[Merops variegatus]]*
* *[[Merops oreobates]]*
* *[[Merops bullocki]]*
* *[[Merops bullockoides]]*
* *[[Merops revoilii]]*
* *[[Merops albicollis]]*
* *[[Merops boehmi]]*
* *[[Merops orientalis]]*
* *[[Merops persicus]]*
* *[[Merops superciliosus]]*
* *[[Merops phillipinus]]*
* *[[Merops ornatus]]*
* *[[Merops viridis]]*
* *[[Merops leschenaulti]]*
* Europäisken Iemenfreeter *(Merops apiaster)*
* *[[Merops malimbicus]]*
* *[[Merops nubicus]]*
* *[[Merops nubicoides]]*
Iemenfreeter

Iemenfreeter is die Noome fon...

* Een heele Familie fon Fuugeloarde, kiek unner Iemenfreetere!
* Spesjell een in uk Middeleuropa heemske Oard uut düsse Familie, kiek unner Europäisken Iemenfreeter!
Coraciiformes

Do ***Coraciiformes*** (düütsk: Rackenvögel) sunt een Oardenge fon do Fuugele. Masse fon düsse Fuugele, man nit aal, lieuwje in do Tropen un sunt bunt faawed. Do Toonen fon do maaste Oarde wieke fon ju Norm ou un sunt oafter mädnuur ferwoaksen.

## Interne Systematik
Dät *Handbook of the Birds of the World* tält tjoon Familien tou düsse Oardenge:

* Do Iesfuugele *(Alcedinidae)*, wier t.B. die Europäiske Iesfuugel tou heert
* Do *[[Brachypteraciidae]]* (dt. Erdracken)
* Do *[[Leptosomatidae]]* (dt. Kurole)
* Do Nooshouden-Fuugele *(Bucerotidae)*
* Do *[[Coraciidae]]* (dt. Racken)
* Do Iemenfreetere *(Meropidae)*
* Do *[[Momotidae]]* (dt. Sägeracken / Motmots)
* Do Todis *(Todidae)*
* Do *[[Upupidae]]* (dt. Wiedehopfe)
* Do *[[Phoeniculidae]]* (dt. Baumhopfe)

Näiere phylogenetiske Unnersäikenengen wiese oaber oun, dät düsse Systematik wildääge nit heel un aal gjucht is.
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (* 30. Meerte 1853 in Groot-Zundert, Niederlounde; † 29. Juli 1890 in Auvers-sur-Oise, Frankriek) waas aan bekoanden Kunstler fon dän Post-Impressionistiske Stil. Buppedät jält hie as Begruunder fon'e moderne Moalerkunst. Däälich sunt 864 Skilleroatsjen un 1000 Teekengen bekoand, do hie bäätelät häd; Düt is besunners beoachtelk, uumdät hie eerste juun do lääste tjoon Jiere fon sien Lieuwend mäd'e Moaleräi begon. In't Foaren hiede hie as Kunst-Ferkooper un as Uuthälpe foar Koastere un Pestooren oarbaided. Deerbie waas'er al fuul in Frankriek un Änglound uumetou keemen, uk in sien leetere Loopboan as Kunstler woonde hie oun unnerskeedelke Steeden, foaraaln in Frankriek. Vincent van Gogh stoorf, uumdät hie sik een Kuugel in dän Lieuw skoot. Of dät as Suizid of as Unfaal beuurdeeld wäide mout, weet neemens.

## Ju Äntwikkelenge fon dän Kunstler in fjauer Biespil-Bielden

Bielde:Vincent van Gogh - Aout 1879 - Cuesmes- Wasmes.jpg|Koole-Industrie, moald in 1879
Bielde:Still Life with an Earthen Bowl and Potatoes by Vincent van Gogh.jpg|Stillieuwend mäd Pot un Tuffelken, moald in 1884
Bielde:Gogh4.jpg|Koafjehuus-Terasse bie Noacht, moald in 1888
Bielde:Vincent van Gogh - Wheatfield with crows - Google Art Project.jpg|Weetefäild mäd Rouke, moald in 1890
Kaiserstoul

Die **Kaiserstoul** (düütsk: ***Kaiserstuhl***) is een litje, middelhooge Bierichloundskup fon vulkoanisken Uursproang. Ju roaget ap bit tou 556,6 u. NHN uur ju Bupperrhienske Läich-Ieuwene un lait in't Suudwääste fon Baden-Württembierich in do Loundkringe Emmendingen un Breisgau-Hoochswotwoold.

Die hoochste Bierich is die Doodenkop (Totenkopf) mäd 556,6 m. Die twäidhoochste is ju Äkkenespitse (Eichelspitze) mäd 521,3 m.

Do Bierge lääse in een fon do woormste Rebätte fon Düütsklound, sodät deer fuul Wien ounbaud wäd. Uk ap ju Fauna häd ju Woormte Ienfloud: So rakt dät junner een Forkuumen fon Iemenfreetere *(Merops apiaster)* un Aastelke Smaragd-Ässluupere *(Lacerta viridis)*.
Flot

Een **Flot** (düütsk: Floß) is een eenfach Woater-Foartjuuch sunner Rump, dät uut swimmende Materioalien touhoopesät is. Oafter wäd een Flot bloot fon dän Woaterstroom oundrieuwen.

Deelwiese tjoont een Flot deertou, Boomstomme oardend een Doal deel tou brangen. So häd me in fröiere Tied fuul Holt uut dät Binnelound mäd düsse Technik dän Rhien adeel broacht, uumdät dät oun'e Kuste foar'n Skips-Bau bruukt wuude.
Skuppe

Een **Skuppe** (düütsk: Schaufel / Schippe) is een Reewe, uum loos Materioal, biespilswiese Sound, Äide of Skädd-Goud, aptouniemen un wächtoudwoon. Dät rakt deer ferskeedene Baufoarmen fon, maasttieds mäd n blikken Blääd un n holtenen Steel.

Histoorisk hääbe sik do Skuppen uut dän Grääfstok äntwikkeld, dän me al in ju Jungsteentied, tou Begin fon ju Buuräi, hiede. Düsse Grääf-Stokke hieden unnern deelwiese uk Skulleren uutsnitked of wieren n bitje flak un breed touräächmoaked, wät as n Foarlooper fon't Skuppenblääd jäilde mai. As ju Muugelkhaid fon'e Metall-Feroarbaidenge fuunen waas, häd me eerste do Snit-Kaanten fon't Blääd mäd Metall ferstäärked. Eerste leeter roate dät heele blikkene Skuppebleede, so as däälich. Biespilswiese rakt dät oolde Skuppen uut'e Roomske Tied, do nit fuul uurs uutsjo as uus Skuppen fon däälich.
Iemenfreetere

Do **Iemenfreetere** (*Meropidae*, düütsk: "Bienenfresser") sunt een Familie fon do Fuugele. Do maaste lieuwje in eepene Loundskup, wier jo Insekten joagje, foaraaln Iemen un Häspen. 

## Interne Systematik
Tou ju Familie heere do Sleeke

* *[[Merops (Sleek)|Merops]]* mäd ju in Düütsklound heemske Oard Europäisken Iemenfreeter *(Merops apiaster)* un twintich bit trüütich uurse
* *Meropogon*, aan monotypisken Sleek mäd ju Oard *[[Meropogon forsteni]]*
* *[[Nyctyornis]]* mäd two Oarde, wierbie ju Touheeregaid tou do *Meropidae* striedich is.


Bielde:Merops bulocki frenatus.jpg|*[[Merops bulocki frenatus]]* as Biespil foar dän Sleek *Merops*
Bielde:Purple-bearded Bee-eater - Sulawesi MG 5287.jpg|*Meropogon forsteni*
Bielde:Blue-bearded bee-eater in Thailand.jpg|*[[Nyctyornis athertoni]]* as Biespil foar dän Sleek *Nyctyornis*
Kanu

Een **Kanu** of **Paddelboot** wäd mäd mäd fräie Paddele in ju Gjuchte bewääged, wier me waikikt *(uurs as bie'n [[Roiboot]], dät räägels stjuurd wäd, mäd Ruure, do oun dän Rump mäd ne Dolle befäästiged sunt)*. Dät gewöönelke Kanu is die Kanadier, gans äänelk sjucht die Eenboom uut, die uut aan oankelden Boomstom moaked is un uk maasttieds paddeld wäd. Een Sunnerfoarm is biespilswiese dät Kajak, dät do Inuit äntwikkeld hääbe.

Däälich wäide Kanus foar'aaln uut sportelke Gruunde bruukt. Ljuude moakje Wonnerfoarte mäd Kanus ap'e Äi, goude Kanuten bruuke hiere Boote sogoar foar'e Wüüldwoater-Foart. Wäkke Disziplinen in dän Kanusport sunt sogoar olympisk.


Bielde:OjIBWE Minnesota jimaan 2.jpg|Een Indioaner-Kanu, bespond mäd Boark fon'n Riesenen Boom, die Foarlooper fon dän Kanadier
Bielde:Boat on Euphrates.jpg|Aan Eenboom ap dän Euphrat
Bielde:Greenland kayak seal hunter 2006.jpg|Aan Gräinlounder in een traditsjonell Kajak
Skjootpulwer

As **Skjootpulwer** beteekent me ferskeedene Drieuwmiddele fon Fjuurwoapen, wierfon Ouwonnelengen uk iensät wäide konne, uum Raketen ountoudrieuwen.

Dät ooldste Skjootpulwer is Swotpulwer, uk "***Kruud***" naamd, dät foar wäkke Seeken (foar'aaln Fjuurwierks-Raketen) däälich noch iensät wäd. Dät is ne Miskenge uut Kalisalpäiter (= Kaliumnitroat), Swieuwel un Holtkoole (traditsjonell uut Holt fon dän Huundestok). Dät wuude fermoudelk in China ärfuunen, in't Jier 1044 foar't eerste Moal skriftelk apfierd un koom mäd dän Mongolenstoarm ätter Europa, wier do Mongolen unner Batu Khan dät in't Jier 1241 in ju Slacht bie Muhi in Ungarn foar't eerste Moal ap Europäisken Boudem iensät hääbe skällen. Man eerste in dän Loop fon dät fjautienste un füüftienste Jierhunnert kuude sik dät Kruud uurloang truchsätte. Dan wuude dät uur Jierhunnerde as Skjootpulwer bruukt, bit Eende fon dät 19. Jierhunnert een Näierenge koom:
Dät oolde Kruud waas nit moor stäärk nouch foar do näie Artillerie-Woapen. Insteede fon dät oolde Kruud wuude sänt düsse Tied mäd ***rookswäk Pulwer*** experimentierd, Alfred Nobel waas aan, die in dän Beriek fuul foarskede. Wilst toueerste uk natüürelke Middele, so as Katuun feroarbaided wuuden, koom me leeter ap een skier chemisk Skjootpulwer mäd dän Haud-Bestounddeel Cellulose-Nitroat. Düsse näie Middele sunt dät, wier däälich maasttieds mäd skeeten wäd.
Irisk

Dät **Iriske** (*An Ghaeilge*, dt. *Irische Sprache*) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 74,000 boald wuude in Irlound (*Éire*). 

## Foarbielde
Skottisk Gälisk

Dät **Skottisk Gälisk** (*Gàidhlig*) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 57,000 boald wuude in Skotlound (*Alba*).
Wassily Kandinsky

**Wassily Wassiljewitsch Kandinsky** (Rusk: Василий Васильевич Кандинский; * 4. Dezember ättern julioansken / 16. Dezember 1866 ättern gregorioansken Kalänner in Moskau; † 13. Dezember 1944 in Neuilly-sur-Seine, Frankriek) waas aan rusken Kunstler, die uk in Frankriek un Düütsklound lieuwde un wierkede. Besunners mäd Franz Marc gruundede hie ju Redaktsjoons-Meenskup *Der blaue Reiter*. Besunners bekoand is Wassily Kandinsky foar sien expressionistiske Wierke juustso as foar sien äddere abstrakte Kunst.

## Biespil-Wierke uut ferskeedene Jiertjaande

Vassily Kandinsky, 1898 - Odessa Port.jpg|Die Hoawen fon Odessa, moald in 1898
Kandin 16 sep 13.jpg|Murnau, expressionistisk moald in 1908
Nina Kandinsky-110.jpg|Oubieldenge fon Nina Kandinsky, moald in 1917
Vassily Kandinsky, 1923 - Composition 8, huile sur toile, 140 cm x 201 cm, Musée Guggenheim, New York.jpg|Een abstrakte Bielde, moald in 1923
Kandinsky - Brun supplémenté.jpg|Een abstrakte Bielde, moald in 1935
Gorilla

Ju **Gorilla** is n Oape, die in de Middel fon äquatorisk Afrikoa tou fienden is.


WesternLowlandGorilla03.jpg|wäästelk flaklound Gorilla
Cross_river_gorilla.jpg|Cross-River Gorilla
Gorillas_in_Uganda-1,_by_Fiver_Löcker.jpg|Bierich Gorilla
Kahuzi_gorilla.jpg|aastelk flaklound Gorilla
Schousnoabel

Ju **Schousnoabel** (*Balaeniceps rex*, düütsk: Schuhschnabel) is n Fuugel, die in zentroal-aastelke Afrikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Oardenge fon do Pelikoane *(Pelecaniformes)*.
Pelikoane

Do **Pelikoane** sunt een Familie blw. aan Sleek fon do Fuugele (Tou ju Familie heert bloot aan rezenten Sleek). Die Sleek fon do Pelikane deelt sik in oachte ferskeedene Oarde, do in unnerskeedelke Waarelddeele tou fienden sunt.


Mikebaird_-_American_White_Pelican_(Pelecanus_erythrorhynchos_)_(bird)_in_Mo_(by).jpg|*Pelecanus erythrorhynchos*Noudamerikoa
Pelecanus_Occidentalis_KW_1.JPG|*Pelecanus occidentalis*woorm Kuste fon Amerikoa
Pel%C3%ADcano_en_Pucusana.JPG|*Pelecanus thagus*wäästelk Kust fon Suudamerikoa
Whitepelican_edit_shadowlift_edit.jpg|*Pelecanus onocrotalus*Eurasien un Afrikoa
Pelecanus_conspicillatus_-Australia_-8.jpg|*Pelecanus conspicillatus*Australien
Pink-backed_Pelican_-_Naivasha_-_Kenya_50276_(15205474549).jpg|*Pelecanus rufescens*subsaharisk Afrikoa un suudwäästelke Arabien
Pelecanus_crispus_at_Beijing_Zoo_crop.JPG|*Pelecanus crispus*zentroal-Asien
Pelecanus_Philippensis.JPG|*Pelecanus philippensis*suude un suudaastelke Asien
Faander-Rhien

Die **Faander-Rhien** (ap Sursilvan, dän heemske Rätoromaniske Dialekt: ***Rein Anteriur***, düütsk: ***Vorderrhein***) is een fon do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien in do Alpen. Hie fljut truch ju Surselva, bit hie bie Reichenau GR mäd dän Bääter-Rhien touhoopefljut.

## Beskrieuwenge fon 'n Ferloop
Fon ju Mundenge bit ätter do Wällen mät is ju loangste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien un uk fon dän Rhien as heel Stroom-System is die Reno di Medel (italieensken Noome, Rätoromanisk: Rein da Medel, düütsk: Medelser Rhein). Hie häd sien Wälle in dän Swaitser Kanton Tessin. Niep nuumen skuul düsse Wälle as Wäl-Äi fon dän Faanderrhien un uk dän heele Rhien jäilde. Man normoalerwiese sjucht me uurs een Äi as wichtichste Wäl-Äi fon dän Faander-Rhien oun:

Ap dät Rebät fon ju Meente Tujetsch in dän Swaitser Kanton Graubünden fljut een litje Siepe, die Rein da Tuma, in dän Tomasee (rätoromanisk: Lai da Tuma), un wier ruut. Buppe dät Täärp Tschamut, dät uk noch tou'e Meente Tujetsch heert, fljut die Rein mäd een noomenloose Siepe touhoope. Fon deer oun beteekent me dän Woaterloop as Faander-Rhien. Hie fljut, maast ätter Aast-Noudaast orientierd, truch een Alpen-Doal, ju Surselva. Wilst ju Noudsiede fon dät Doal lieker apsticht un somäd fon't Noude uk bloot kuutere Siedendoale ätter dän Faander-Rhien touloope, rakt dät fon't Suude häär, wier dät nit so liekap gungt, langere Siedendoale, do fuul Woater in ju Äi brange. Do tjo wichtichste sunt die Rein da Sumvitg, die Glogn (düütsk: Glenner) un ju Rabiusa.

Unner Ilanz/Glion, wier die Glogn in dän Faanderrhien fljut, lopt die Faanderrhien truch ju Slucht Ruinaulta.

Ju Ruinaulta äntstuude foar bolde tjoonduusend Jiere truch dän Flimser Bierichstät. Domoals brieken do uumreekende Bierge in sik touhoope, sodät die Faanderrhien foar een Wiele mäd n Dom apstaud waas. Ju Äi friet sik oaber truch dän Dom truch, so äntstuude ju Ruinaulta-Slucht. Die Gruund, wääruume do Bierge touhoopebreeken sunt, lait wildääge in dät apdaien fon dän Permafrost, ätterdät sik een poor Jierhunnerde toufoarne die prähistoriske Faanderrhien-Glitsker smolten waas.

Juust in düsse Ruinaulta-Slucht fljut uk ju Rabiusa. Ju Ruinaulta gungt bit ätter Reichenau GR, wier die Faander-Rhien mäd dän Bääter-Rhien touhoopefljut tou dän Rhien.

## Wäl-Äien
Hier een niepere Apstaalenge fon loangste Wäl-Äien, ounroat mäd'e Loangte fon ju Wälle bit ätter dät Touhoopefljooten fon Faander- un Bääterrhien bie Reichenau:
* Rein da Medel, in'n Tessiner Bupperloop *Reno di Medel*, ätters uk *Froda* naamd (sowät 76 Kilomeetere)
* Rein da Maighels (sowät 75 Kilomeetere) (Ieuwen-Äi fon dän Rein da Curnera)
* Rein da Curnera (sowät 74 Kilomeetere)
* Rein da Nalps (sowät 71 Kilomeetere)
* Rein da Tuma,  iensluutend dän Lai da Tuma/Tomasee un ju wichtichste Siepe deer buppe (sowät 71 Kilomeetere)
* Two Siepen do fon do Rebätte *Puozas* un *Milez* ap'e Naite fon dän Bupperalp-Pass deelkuume (bee sowät 70 Kilomeetere)
* Ju Wäl-Takke *Aua da Val* uut dät *Val Val* (sowät 70 Kilomeetere)
Reichenau GR

**Reichenau** is een Täärp in'e Meente Tamins, ap'e Naite fon ju Stääd Chur in dän Swaitser Kanton Graubünden. Reichenau lait juust deer, wier Faander-Rhien un Bääter-Rhien touhoopefljoote un dän Rhien bilgje.

## Noomens-Gliekhaid un wier dät fon häär kumt
Uk wan Reichenau in Graubünden NIT ferwikseld wäide skäl mäd dät Ailound Reichenau in dän Bodensee, rakt dät daach aan Touhoopehong: Dät Klaaster Reichenau ap dät Bodensee-Ailound hiede deer buppe in Graubünden al ädder Besittengen. Deeruum is dät Täärp ätter dät Bodensee-Ailound benaamt, uk wan deer al in'e Luchtlinie bolde hunnert Kilomeetere twiske sunt.
Wanna One

**Wanna One**(워너원) is ne suud-koreaniske Popgruppe. Do Meegliedere sunt Kang Daniel, Park Ji-hoon, Lee Dae-hwi, Kim Jae-hwan, Ong Seong-wu, Park Woo-jin, Lai Kuan-lin, Yoon Ji-sung, Hwang Min-hyun, Bae Jin-young, Ha Sung-woon
Woape

As **Woape** beteekent me een Reewe, ju uurspröängelk deer tou tjoont, Moanskene of Dierte tou ferseerjen of uumetoubrangen. Woapen wäide biespilswiese in'e Joagd un dän Kriech iensät, man juust so uk fon Kriminelle un fon do Dreguunere, do juun do Kriminelle foargunge. Dät rakt uk Skjoot-Spoart, wier Woapen spoartelk iensät wäide. Een traditsjoonell Biespil deerfoar is dät Pingsterskjooten, wier die Holtfuugel deelbroacht wäide mout. Daach blieuwe uk Spoartwoapen freeselk un konnen misbruukt wäide, deeruum sunt jo uk Deel fon dät Woapengjucht.

## Lieste
Hier foulget een Lieste sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid:

* Skäärpe Woapen:
** Steetwoapen:
*** die Dolk
*** dät Soaks
** Hau- un Steet-Woapen:
*** dät Swäid
*** die Soabel

* Skjootwoapen:
** Pieler un Booge
** Fjuurwoapen:
*** Litje Fjuurwoapen:
**** ju Pestolle
**** dät Skjootroor
*** Groote Fjuurwoapen:
**** die Panser
**** ju Kenunne
* Uurs:
** Käädenwoapen
Tonge

Een **Tonge** (düütsk: *Zange*) is een Reewe mäd two Stilten, ju deer tou tjoont, dät two juunloopende Wierk-Steeden (Griep-Flakten of Snieden) ap dät Wierkstuk taaie. Dät rakt Tongen tou't Fäästhoolden un Tongen tou't Snieden. Sniedende Tongen unnerskeede sik fon Skieren, uumdät do Snieden fon Skieren ieuwenske eenuur foarbieloope, wilst jo bie Snied-Tongen liek ap eenuur deel gunge.

## Ferskeedene Tongen

Bielde:BeisszangeA fcm.jpg|Een Knieptonge
Bielde:WaPuZa Rothenberger.jpg|Een Woaterpumpentonge
Bielde:Zuckerzange ornamentiert.JPG|Een oolde Sukker-Tonge
Bielde:01-Pliers.jpg|Noch moor ferskeedene Tongen
Graubünden

**Graubünden** (Oukuutenge GR; swaitserdüütsk ***Graubünda***, ***Bündnerland***, Rätoromanisk ***Grischun*** [ɡʁiˈʒun], italieensk ***Grigioni*** [ɡriˈdʒoːni], Frantsöösk ***Grisons***) is aan Kanton fon ju Swaits un lait heel un aal ap dät Rebät fon do Alpen.

Do Amtssproaken fon Graubünden sunt Düütsk (wät 76 % fon ju Befoulkenge baale), Rätoromanisk (wät 14 % fon ju Befoulkenge baale) un Italieensk (wät 10 % fon ju Befoulkenge baale). Ieuwenske dän Tessin is Graubünden somäd aan fon man twäin Swaitser Kantone mäd Italieenske Amtssproake un die eensige mäd Rätoromaniske. Grootste Steede un uk Haudsteede in dän Kanton is ju Stääd Chur.

Die hoochste Bierich is die Piz Bernina, die 4048,6 Meetere aproaget. In dän Kanton lait die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien, do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien, die bie Reichenau midde in dän Kanton uut do bee touhoopefljut. Dät rakt oaber in dän Kanton uk Doale, wier dät Woater ätter ju Donau un dän Po oufljut. Wäkke beteekenje Graubünden deeruum as "dät Täk fon Europa".

Tou do wüülde Dierte, do in dän Kanton lieuwje, heert een heele Riege Besunnerhaide: die Rood-Hart *(Cervus elaphus)*, ju Gämse *(Rupicapra rupicapra)*, die Alpen-Steenbuk *(Capra ibex)*, dät Murmeldiert *(Marmota marmota)*, die Boart-Gaier *(Gypaetus barbatus)*, die Wulf *(Canis lupus)* un die Luks *(Lynx lynx)*. Toumäts is sogoar die Bruunboar *(Ursos arctos)* in Graubünden unnerwaiens, uk wan sik noch neen fääste Populatsjoon bilgje kuude. In Graubünden lait uk die Swaitseriske Nasjonoalpark, wier mäd n bitje Gluk wäkke fon do säildene Dierte bekieked wäide konnen.
5. Januoar

Die **füüfte Januoar** is die füüfte Dai in dän Gregorioansken Kalänner. Bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe  dan in'n Räägelfaal noch 360 Deege, in Skaltjiere sunt dät 361.

## Skjonisse
* 1769: James Watt kricht dät Patent ap sien Damp-Maskiene.
* 1806: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen.
* 1919: Die Spartakus-Apstound in Berlin begint.
* 1933: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge.
* 1968: In ju Tschechoslowakäi foulget die Reform-Politiker Alexander Dubček ap dän Stalinist Antonín Novotný as eersten Sekretär fon ju Kommunistiske Paatäi. Deermäd begint dät Prager Foarjier.

## Tou Waareld keemen
* 1876: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
* 1921: Friedrich Dürrenmatt, Swaitser Skrieuwer.
* 1938: Juan Carlos I., Köönich fon Spanien
* 1952: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker
* 1956: Frank-Walter Steinmeier, düütsken Politiker (SPD), tweelften Buundespräsident.

## Stuurwen
* 1858: Josef Wenzel Radetzky von Radetz, Fäildmarschall un betjuudenden Heerfierder fon't Kaiserdum Aastriek. Ätter him is die Radetzky-Marsch benaamd.
* 1945: Die SPD-Politiker un Wierstoundler Julius Leber wäd fon do Nazis waigjucht.
* 2001: Elizabeth Anscombe, britiske Philosophinne
* 2021: Arnim Basche, düütsken Spoart-Journalist, Skrieuwer un Moderator
Fidel Castro

**Fidel Alejandro Castro Ruz** [fiˈðel ˈkastɾo ˈrus] (* 13. August 1926 of 1927 in Birán bie Mayarí, Provinz Oriente; † 25. November 2016 in Havanna) waas aan kuboansken Revolutsjoonäär un Politiker. Hie waas Regierengs-Boas, Stoats-Präsident un Foarsitter fon ju Kommunistiske Paatäi fon Kuba. Castro waas mäd ju Bewäägenge fon dän 26. Juli (M-26-7) ju drieuwende Krääft fon ju Kuboanske Revolutsjoon, ju in 1959 tou dän Faal fon dän Diktoator Fulgencio Batista latte. Ätters waas Fidel Castro 49 Jiere loang sälwen Diktoator.  Daach wäd hie fon fuul as Befräier fon Kuba bewunnert: Hie sätte sik ien juun Äärmoud un Analphabetismus ien. Man unner Fidel Castros Heerskup koom dät uk tou ju Kuba-Krise (1962), uumdät Kuba apgruunde fon een US-Amerikoansk Embargo mäd ju Sowjet-Union touhoopeoarbaidede, ju Kääden-Woapen ap dät Ailound stationierde.
Turske Weete

**Turske Weete** (*Zea mays ssp. mays*) of Mais is n Kouden dät uut Middel-Amerikoa kumt un tou do Gäärse heert. Gewöönelk wäd ounnuumen dät Turske Weete ne Domestikation fon *Zea mays ssp. parviglumis* is, man deeruur rakt dät uk uur Theorien. Die Noome kumt wäil deerhäär, dät do Ljude toachten dät ju froamde Plonte uut de Turkäi kuumen diede.

Turske Weete wäd ap ferskeedene Wiesen toun Ieten anwoand. Dät Meel bruukt me toun Biespil tou dät Moakjen fon Tortilla un uk fon Cornflakes.
 

Bielde:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|*Zea mays "fraise"*
Bielde:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|*Zea mays "Oaxacan Green"*
Bielde:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|*Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese*'
Chur

**Chur** (düütsk: **Chur**, rätoromanisk **Cuira**', Frantsöösk: **Coire**; Italieensk: **Coira**) is ju Haud-Steede fon dän Swaitser Kanton Graubünden un ju Region Plessur. Chur lait oun't gjuchte Ouger fon dän Alpen-Rhien un jält as ooldste Stääd fon ju Swaits.

## Befoulkenge

### Sproaken
In Chur wuude aleer maast Rätoromanisk boald. In't 15. un 16. Jierhunnert wuude dät Churer Rhiendoal germanisierd, un dät is bit däälich grootstendeels düütsksproakich blieuwen. Die hooch-alemanniske Dialekt fon Chur hat Churerdüütsk.

Bie ju Foulks-Tällenge 2000 wuuden do Ljuude fräiged, wät jo as Haud-Sproake bruukten: 81 % Düütsk; 5,4 % Rätoromanisk; 5,1 % Italieensk. In't Jier 2002 bedruuch die Buutlounder-Oundeel 17.6 %. Monken do Swaitsere, do in Chur lieuwje, sunt oaber uk bloot min, do Burgere fon Chur sunt (wildääge wäägen ju spesjelle Swaitser Gjuchtreekenge): In 2001 häd die Burger-Räid een Ienbuurgerengs-Aktsjoon ounstat un aal do Swaitsere, do sänt fieuwuntwintich  Jiere sunner Unnerbreekenge in Chur lieuwje, ienleeden, "tou goadelke Bedingengen" Ienburgerenge tou aaskjen - mäd dän Ärfoulch, dät die Burger-Oundeel in do Jiere  2001/2002 fon 7,27 ap 12,60 % groide

### Religionen

Ju eednootiske Foulkställenge uut dät Jier 2000 roate ju foulgjende Konfessionsbielde fon ju Stääd ou: 44,6% wieren roomsk-katoolsk un 38,5 % protestantisk. *(Problematisk is deerbie, dät nit bloot ju [[Näiapostoliske Säärke Swaits]], man sogoar do [[Tjuugen Jehovas]] as Protestanten meetäld wuuden sunt: Tjuugen Jehovas wäide fon do maaste Protestanten goarn't moal as Kristen ounärkoand un seküür nit as Fertreedere fon ju oaine Konfession)*. Buppedät roate dät 1,8 % kristelk-orthodoxe, 2,8 % muslimiske Ienwoonere; 6,3% moakeden neen Ounjääfte of heerden uurs een Gloowens-Meenskup tou, 6,1 % beteekenden sik as konfessionsloos.

## Foutnooten
Zwijndrecht

**Zwijndrecht** stoant foar two Meenten:

* Zwijndrecht (Belgien), tichte bie Antwerpen
* Zwijndrecht (Niederlounde), bie Dordrecht
Jimmy Wales

**Jimmy Donal „Jimbo“ Wales** (* 7. August 1966 in Huntsville, Alabama) is aan US-amerikoansken Internet-Unnerniemer, die foaraaln as aan fon do Begruundere fon Wikipedia bekoand wuuden is. Hie is aas Suun fon n Koopmon un ne Koasterske groot wuuden un besoachte een Privoatskoule, ju al in 1979 uur n Computer ferföigede. Uk hiede hie sik al as Bäiden foar Enzyklopädien interessierd. In 2000 begon hie mäd dät Foarlooper-Projekt Nupedia, in 2001 is dan Wikipedia ounfangd.
Barack Obama

**Barack Hussein Obama II** [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (* 4. August 1961 in Honolulu, Hawaii) is aan US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi. Hie waas fon 2009 bit 2017 tou die fjauerunfjautichste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa un die eerste Swotte, die in düt Boantje kädden wuuden is. Sin Foargunger waas George W. Bush, sin Ätterfoulger Donald Trump, bee Republikoanere. Sin burgerelken Beroup is Affekoat, hie häd sik deerbie ap US-Ferfoatengsgjucht spesjoalisierd.
Jan van Swieten

**Jan van Swieten** *(tou Waareld keemen ap n [[28. Moai]] [[1807]] in't düütske [[Mainz]], stuurwen ap n [[9. September]] [[1888]] in [[Den Haag]])* waas n niederloundsken Militär, Politiker un Publizist. Besunners bekoand is hie foar sien Iensätte in do kolonioale Kriege, do do Niederlounde in Niederloundsk-Indien (däälich: Indonesien) uutkamped hääbe, foaraaln uumdät van Swieten 1873 un 1874 dän Bupperbefeel in'n Kriech juun't Sultanoat Aceh hiede.
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** - hie sälwen naamde sik maasttieds ***Wolfgang Amadé Mozart***, fulstoundich in't Säärkebouk iendrain as ***Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart*** (* 27. Januoar 1756 in Salzburg, Fürsterzbistum Salzburg, HRR; † 5. Dezember 1791 in Wien, Erzherzogdum Aastriek, HRR) - waas aan Musiker und Komponist fon ju Wiener Klassik. Hie waas die Suun fon dän wät minner bekoande Komponist Leopold Mozart. Al fon sien Bäidenstied oun waas Wolfgang Amadeus Mozart wied bekoand as musikoalsk "Wunnerbäiden" un häd so een ruumful Lieuwend toubroacht, uk wan hie mäd sien fieuwuntrüütich Jiere nit oold wuuden is. Hie häd een baldoarich groot Wierk bäätelät, dät bit däälich waareldwied populär is un tou ju betjuudenste klassiske Musik heert. Dät uumfoated Opern, Säärken-Musik, Musik foar'n Orchester, Koomer-Musik, Stukke foar't Klavier un uk Läidere, do toumäts uk wät swiensk sunt. Een groote Palette also. In't Köchel-Ferteeknis, een Lieste fon Mozart sien Wierke, stounde 626 nummerierde Wierke oane, un bietou kumt noch een Riege Ätterdreegsele.
Anden-Kondor

Die **Anden-Kondor** *(Vultur gryphus)* tält tou ju Foamielje fon do Näiwaareld-Gaiere. Jo lieuwje aal fon Venezuela bit ätter Fjuurlound in do Anden, een hooch Bierichlound, dät sik uur een Loangte fon sowät oachteduusend Kilomeetere loangs ju Wäästkuste fon Suud-Amerikoa lukt. Truch moanskelke Joagd is die Anden-Kondor fuul säildener wuuden, as hie uurspröängelk waas.

## Uutsjoon
Monnelke, uutfaawede Anden-Kondore sunt stoatelke, swotte Roowfuugele. Do Hounde-Juuken un Däk-Fuggen sunt ap'e Buppersiede sjuunelk wiet bit säälwerch-wiet. Aan wieten Kroage hääbe do uk, wiertruch sik die noakede, roodelk-bruune Kop fon'n Rump sjuunelk ousät. Aan wulstergen Koum sit buppe ap n Kop. Mäd füüftien Kilogramm sunt dät do loodichste Roow-Fuugele, buppedät kon sien Juuken-Sponwiedte moor as träi Meetere weese, wät uk bloot bie n poor Fuugel-Oarde foarkumt. Wieuwelke Fuugele sunt litjer un oafter baldoarich lichter, man jo hääbe ju sälge Klöär un Teekenge as do Montjene. Juust so as do swotbruun faawede Jungfuugele hääbe do wieuwelke Anden-Kondore naan Koum ap n Kop.
's-Hertogenbosch

** 's-Hertogenbosch ** is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Et häd ne Fläche fon 91,79 km² un deer woonje 153.000 Moanskene (2017).
Berg en Dal

**** is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 44,14 km² un deer woonje 34.700 Moanskene (2017).
Slie

Ju **Slie** (Platdüütsk "de ***Slie***" / "de ***Schlie***", deensk "***Slien***", düütsk: "***die Schlei***") is aan smällen Ierm fon ju Aastsee in't Noud-Aaste fon Släswiek-Holsten, die do bee släswiekske Loundskuppe Angeln un Swansen skat. Ju Ienoardenge fon ju Slie as Förde is mäd Glap ap hiere Wäidenge striedich. Do maaste Wietenskuppere toanke, dät dät een glazioale Glieuwe is, man naan Fjord. Ju Slie bestoant foar'n grootsten Deel uut brakkich Woater.

Wier ju Slie in ju eepene Aastsee uurgungt, lait ju Stääd Kappeln. Fääre in't Binnelound lait Släswiek, fääre fiende sik deer uk do Uurräste fon ju Wikinger-Stääd Haithabu. Bit däälich rakt dät tichtebie uk noch een Buurskup mäd dän Noome Haddeby, ju tou dät Täärp Bustrup (düütsk:Busdorf) heert.

In dät Rebät uum ju Slie tou wäide moorere Sproaken boald: Ju Sproake mäd'e loangste Traditsjoon is wäil dät Suudjutloundske (Synnejysk), aan Dialekt fon dät Deenske. Man uk Suud-Släswiek-Deensk (Sydsleswigdansk), een düütsk be'ienfloudede Variante fon dät Rieksdeenske, also ju deenske Skriftsproake, wäd bruukt. Man uk dät Platdüütske is junner sänt Jierhunnerde heemsk, un as allerweegense in Düütsklound, häd sik dät Hoochdüütske as Ferkierssproake (un bie fuul uk as Uumgongssproake) truchsät. Me kon ounnieme, dät touminst in'e Stääd buppedät noch ferskeedene Sproaken fon touleekene Ljuude uut alle Waareld boald wäide.