open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2. September

## Foarfaale
* 31 f. Kr.: Ju Slacht bie Actium wäd fon Octavianus (=Augustus) wunnen, uk wan Marcus Antonius un Kleopatra VII. ätter Ägypten äntkuume konnen.
* 1792: Massaker in frantsööske Tuchthuuse. Do sonaamde  Septembermoorte gunge bit dän 6. September tou.
* 1848: Manifest fon dän düütske Oarbaiderkongress
* 2005: In Panama wäd ju *[[Puente Centenario]]*, ju twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, foar dän Ferkier in Bedrieuw nuumen, uk wan ju al ap n 15. August 2004 ienwäid wuuden is.
* 2015: Aan Mon, die Droogen nuumen häd, tringt in een Flüchtlings-Heem in Halbe (Brandenbuurich) ien un gript do Bewoonere mäd Pieper-Spray oun. Hie ferseert 35 Ljuude, wierfon 14 (deerfon 5 Bäidene) in't Kroankenhuus mouten.

## Stuurwen
* 1985: Abe Lenstra, fräisken Foutbalspieler (*1920)
* 2020: Adrianus Johannes Simonis, niederloundsken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Utrecht un Kardinoal
* 2020: David Graeber, US-amerikoansken Kultuur-Anthropologe, Skrieuwer un Anarchist
31. August

Die **31. August** is die 243. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 244. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 122 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1819: Mäd do Karlsbader Besluute gungt een Ministerkonferäns tou Eende. Do Äntfäälengen an dän Düütske Buundesdai slo läipe Beknappengen in dät Fräidum fon Universitäten un Prässe foar. Dät monarchiske Prinsip wäd ferfäästiged, ju Ferfoulgenge fon "Foulksferfierere" wäd anstrieuwed.
* 1888: Jack the Ripper begint in London tou möärenjen.
* 1906: Roald Amundsen un sien Monskup sunt mäd dät Skip Gjøa ätter moor as tjo Jiere eerstmoalich truch ju Noudwääst-Passage stjuurd un kuume in ju Gouldgreeuwerstääd Nome in Alaska oun.
* 1987: Dschibuti wäd Meeglid in ju UNESCO.
* 2016: Dilma Rousseff, ju suspendierde Präsidentinne fon Brasilien, wäd heel un aal ousät.
29. Dezember

## Geböärnisse
* 1890: In dät Massaker fon Wounded Knee wäide tjohunnert weerloose Sioux-Indioanere truch US-Suldoaten möärend.
* 1895: Unner dän Uppermon Leander Starr Jameson begint die Jameson Raid, aan läip organisierden britisken Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal.
* 1935: Bie dän Fersäik, aan Loang-Wai-Rekord ap dän Wai Paris-Saigon tou fljoogen, mout Antoine de Saint-Exupéry in ju ägyptiske Wöiste noodloundje. Ätter fieuw Deege Kaierskup wäd hie rädded. Wildääge is dät Belieuwnis een Inspiratsjoon foar sien leeter Bouk Die litje Prins, deer een äänelk Belieuwnis oane foarkumt.
* 1987: die russiske Kosmonaut Juri Wiktorowitsch Romanenko wier ap ju Äide ätter 326 Deege in juu Ruumstation Mir.

## Tou Waareld keemen
* 1800 - Charles Nelson Goodyear, US-amerikoansken Ärfiender

## Stuurwen
* 1594: Jean Châtel, die fersoacht häd, Hinnerk IV. tou möärenjen, wäd gruusich waigjucht.
* 1835: Heinrich August Schott, düütsken luthersken Theologe
* 2020: Margot Wicki-Schwarzschild, düütske Tiedtjuuginne, ju den Holocaust uurlieuwed hiede
* 2021: Tharcisse Tshibangu Tshishiku, kongoleesisken roomsk-kathoolsken Theologe, Universitäts-Rektor un Biskop fon Mbujimayi
13. Meerte

## Skjoonisse
* 1900: Do Briten sluute in dän Twäide Buurenkriech ju Ärooberenge fon dän Oranjefräistoat (Suudafrikoa) ou.
* 1920: Kapp-Putsk: Wolfgang Kapp ferkloort ju demokroatisk käddene düütske Rieksregierenge unner Gustav Bauer foar ousät un ju Nasjoonoalfersammelenge foar aploosed un ferkloort sik ätter ju militääriske Besättenge fon dät Berliner Regierengskwattier toun Riekskanzler. Bloot fjauer Deege leeter mouten hie un sien Meestriedere toureeke. 
* 2013:  Jorge Mario Bergoglio wäd unner dän Noome Franziskus die Ätterfoulger fon Poabst Benedikt XVI..
* 2014: Ju Autonome Republik Krim ferkloort hiere Uunouhongegaid fon ju Ukraine.

## Tou Waareld keemen
* 1911: L. Ron Hubbard, Skrieuwer fon Science Fiction-Bouke un Gruunder fon ju Scientology-Sekte.

## Stuurwen

* 1987 - Bernhard Grzimek, Dierte-Dokter, Filmer un Foarsker
21. Juni

Die **21. Juni** is die 172. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 173. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 193 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1791: Die Fljuchtengsfersäik fon dän frantsööske Keening Louis XVI. wäd in Varennes (Lothringen) hinnert, die Keening wäd twoangen, ätter Paris tourääch tou gungen.
* 1933: Juu SPD wäd unner doo Nazis ferbeeden.
* 1979: Ätter blouderge Demonstratsjoonen juun Patrick John, dän korrupten Premier-Minister fon dän karibisken Ailound-Stoat Dominica, wäält een Nasjonoal Noodstoundskommitee, dät Commitee for National Salvation (CNS), dän Wirtskupsminister Oliver J. Seraphin foar'n näien Premier.

## Tou Waareld keemen
* 1905: Jean-Paul Sartre, frantsöösken Skrieuwer un Philosoph

## Stuurwen
* 2021: Annegrit Schmitt, düütske Kunst-Histoorikerske
1. Dezember

## Geböärnisse
* 1822: Kaiser-Krounenge fon Päiter I. (Brasilien)
* 1933: In Nazi-Düütsklound kumt dät "Gesetz zur Sicherung der Einheit von Partei und Staat" hääruut. Juu düütske Politik is nu in n Eenpaatäisystem.

## Stuurwen
* 1825: Alexander I., Tsoar fon Ruslound Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan in Ruslound do noch die julioanske goolt.
* 2018: Stefanie Tücking, düütske Wiedkieker- un Heerfunk-Moderatoorinne un Redakteurinne
Siatutanda

Ledebur (Land und Volk der Bructerer, S. 180) noom oun, dät dät fon Ptolemäus (II, 14, 12) ärwäände Σιατουτανδα ap 29° 20' aastelke Laangte un 54° 20' noudelke Bratte “Sater Utende” betjutte.
Ätter Theodor Siebs (Das Saterland 242, Note, 1893) is dät nit iedenst tou niemen, man hie meent: wan oaber die Noome eenfach as Misferstounden fon ne Steede bie Tacitus tjut wäd (*sua tutanda* Annal. IV, 73, fgl. Müller, Die Marken des Vaterlandes, Bonn 1837), dan is deermäd ieuwensomin wät wonnen.

## Ferbiendengen
* Liste antiker Ortsnamen und geographischer Bezeichnungen/Si.
* Geographie_Germaniens_nach_Ptolemaeus.
* DIE QUELLEN DER PTOLEMÄISCHEN KARTEN VON NORDEUROPA.
Uutände

**Uutände**, düütsk *Utende* is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Äi un noudelk fon dät Uutändjer Kanoal. Noudelk fon Uutände lait Klaaster. In dät Middeloaler waas Utände dät Säspeltäärp fon dät hüüdige Strukelje.

## Noome
Ne Uurkunde fon 1359 boalt fon *Beernt Swartewoldt, kerckheer (Pestoor) to Uthende*.
Die Noome lät sik goud ärkläärje as 'Uuteende fon Seelterlound, foarallen wan me do wiede Uurswimmengsgebiete (Tjoomelge) noudelk deerfon in Betracht nimt.   
Foar sun oolden Noome lät dät oawers n bitje tou truchsichtich. Fielicht kon me dan *Neuende* bie Wilhelmshoawen ferglieke, dät fröier *Ennede*, *Innede* hiet un deermäd n *ithi*-Noome uut dät eerste ätterkristelke Jierhunnert deerstoalt.

## Säärke
Där is al ju Sproake fon ne Säärke in Uutände in dät Jier 1359. Bit tou dät 16. Jierhunndert hied dät Säärkspeel noch dän Noome Uutände. Ne näie Siedlenge uum ju Säärke kreech dan dän Noome Strukelje.

## Hälgen
Wier die Uutäntjer Knoal in e Äi gungt, hiede Twäis Siks (Schulte) hiere Hällenge. Do hääbe bit uum 1940 hiere Hällenge noch in Bedrieuw häiwed. Die lääsde Oainer waas Conrad Schulte.

Un deer stuuf ieuwenske waas uk noch ne Hällenge un dät waas fon Lout sien Wänte fon Baalenje, Lout sin Jan (Johann Jansen).

Dan waas där noch Dumains Hällenge. Ju liech in Uutände an de Häddenkebucht an e Äi. Oaber do hääbe sik fröier moal uurdäin un do hääbe se him tou n Konkurs drieuwen. Jo hääbe ju Fersicherenge wäil nit goud genouch häiwed. Die baude wuddelke Träimäst-Skuunere in 1870-‘90, do Jiere. Dät wieren gjucht faine groote Sailskiepe.

## Smiede mäd Woainmoakeräi
Uum 1890 wuud in Uutände ne Smiede un Woainmoakeräi fon Hermann Dannebaum gruundet. Ätter sien Dood häd sien Suun Stephanus Dannebaum dän Bedrieuw 1920 uurnuumen.

## Määlne
Dät Unnerstuk fon ju Uutändjer Määlne stoant noch *ap de Bäirch*, aastelk fon t Täärp. Deer liech uk dät *Määlnboot*, foar do Kunden uut Baalenje. Die lääsde Oainer wier Hermann Müller.

## Bedrieuwe
An ju näie "Buurmeester Schröer-Sträite" lait n näi Bedrieuwengebied:
* Reens Baubedrieuw
* ASS Autoservice
* Nachtigall Caravans
dan is där noch in Uutände:
* Worthmann Diskleräi
* Schulte-Perk Sträitenbau

## Siedlenge
Bie *Strouts Wai* is n näie Siedlenge äntsteen.

## Bädden in Uutände
* Erich Lukassen, Buurmäster fon ju Meente Seelterlound fon 1981-1999

## Sjuch uk
* Siatutanda

## Ferbiendengen
* Loundnoomen, Siede 38f.
* Conrad Schultes Hällenge in dän GA E-paper ap Siede 24 (24.6.2010)
Baalenje

**Baalenje** of **Baaljene**, düütsk *Bollingen*, roomelsk *Boaljene* is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait aastersiede Äi un suud-aastelk fon dän Uutändjer Kanoal. Deer in de Fotje skäl die Fräisenköönich Radbod begreeuwen lääse.

## Noome
Die Noome is oold uurlääwerd as 1359 *Boldynck*, 1472 *Boldinghen*. Dät lät sik ärkläärje as an en -*ingen*-Ouleedenge fon n Persoonenoome *Balde* fon dän Stam -*bald*- ‘dapper’. Ju Oard -*ingen*-Noomen wiesde siet dät 12. Jierhunnert in Aastfräislound ne groote Produktivität ap. In ju Tied kuud mäd dän Noome dan uk ju Buurskup äntsteen weese.

## Hanneschite
In Baaljene is n Gestrich, dät hat *Hanneschite*. Dät wuud dan fröier oafte as Skeldnoome bruukend. Intwiske is bekoant, dät dät n oold Woud is un sofuul betjud as *Säärkhoaf*. Där wier fröier wail n Germanen-Säärkhoaf. 

## Geskichte
N Stukje de Seelter Äi häärunner in e Äkke in Baalenje, wier ju Sträite ätter Elisabethfeen un  Bäärsel gungt, deer hieden *Lassen* hiere Hällenge. Do hääbe de Hällenge al uum 1910 aproat.

Bie ju Uutändjer Määlne liech deer uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje.

Fröier, so uum 1960-1980 wier in Baaljene an ju Ostermoorsträite ne Broodfabriek.

## Skoule
Baalenje hiede fröier ne oaine katoolske Skoule. Ju Baalenjer Skoule wuud 1908/09 baud as *"Skoule an dän Baaljener Kanoal"*. Eerste wieren där 42 Sköilere, in dän 2. Waareldkriech wieren dät al 128 Sköilere. Ju Skoule wuud 1937 ap two Klassen un 1965 ap tjo Klassen fergratterd. Ju hoogere Klassen keemen 1966 ätter ju Skoule in  Strukelje. 

Ju Skoule wuud dän 1.2.1972 sleeten.

Do Koastere an ju Skoule wieren:

**Laitenge:**
* 1910 - 1918: Georg Südkamp (Fertreedenge: Grothe, Stuntebeck, Sieveke, Willenborg, Fortmann)
* 1918 - 1926: August Kallage
* 1926 - 1936: Julius Seeger
* 1936 - 1950: Johann Hagen
* 1950 - 1962: Hermann Tegeler
* 1962 - 1965: Gerd Schwittek
* 1965 - 1968: Johannes Kramer
* 1968 - 1970: Anna Zwinge geb. Genau (Fertreedenge)
* 1970 - 1972: Cäcilia Schulte (Suding), Fertreedenge

**2. un 3. Koaster:**
* 1946: Wilhelmine Cordes
* 1947: Maria Leppich
* 1949: Anneliese Hagen
* 1951: Ursula Geesen
* 1952: Maria Wienholt
* 1953: Gisela Schillmöller
* 1954: Koasterske Fugel
* 1956: Rita Hohmann
* 1958: Heinz Wübbolt
* 1961: Gerd Schwittek
* 1962: Georg Batke
* 1962: Anna Zwinge geb. Genau
* 1965: Cäcilia Schulte

## Sonnenau
In do 1970er Jiere wuud dät Ferienhusgebied "Sonnenau" an ju Seelter Äi ieuwenske Strukelje baud.

## Bedrieuwe
* Arens Rohrleitungsbau
* Ferskäidene Hondwierks- un Hondelsbedrieuwe

## Bädden in Baalenje
* Sixtus Schröer, Buurmäster fon ju Meente Strukelje
* Johanna Evers

## Sjuch uk
* Baalenjer Kanoal
* Radbod
* Schutsenkameroadskup "Friesenkönig Radbod" in Baalenje-Bieuwelte

## Ferbiendengen
Loundnoomen, Siede 39ff.�

## Ferwiesengen

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
20. August

## Geböärnisse

* 1988: Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iroan un Irak truch aan Woapenstilstound.
* 2018: Ju füüftienjierige Greta Thunberg begint in Stockholm, ju Haudstääd fon Sweeden, mäd aan Skoulstriek foar't Klima. Ju protestiert foar een konsequente Klima-Skuts-Politik un wäd in ju Foulge bielitjen waareldbekoand.

## Stuurwen
* 1823: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser.
* 1823: Pius VII., Poabst
* 1834: Johann Jakob Humann, Biskop fon Mainz
22. April

## Skjonisse
* 1500: Die portugiesiske Seefoarder Pedro Álvares Cabral loundet tichte bie ju Steede, wier däälich Porto Seguro lait un nimt dät Lound foar ju Portugiesiske Kroune in Besit. Dät is die Begin fon dän Kolonioalismus in Brasilien.
* 1997: Ju sänt Dezember fon Jeeselniemere besätte japoanske Boskup in ju peruoanske Haudstääd Lima wäd fon Suldoaten stoarmd. Aal do fjautien Jeesel-Niemere, een Jeesel un twäin Suldoaten kuume deerbie uum't Lieuwend. 71 Jeesele wäide befräid.
* 2018: Mäd Andrea Nahles wäd foar't eerste Moal een Wieuw as Foarsitterske fon ju SPD kädden.

## Stuurwen

* 1994: Richard Nixon, Amerikoansken Presidänt (* 1913).
8. Januoar

## Foarfaale
* 2015: N islamistisken Terrorist skjut in Paris eerste ne Dreguunerske dood. Ap dän 9. Januoar skuul hie in n juudsken Supermäärket noch moor Ljuude uumebrange.

* 2018: Ju roomsk-kathoolske Parochioal-Säärke St. Lambertus in Immerath, bekoand as "Immerather Dom", wäd foar ju Bruunkoole-Winnenge ourieten.
* 2020: Ju zivile Lienjen-Fljucht Ukraine-International-Airlines-Fljucht 752, ju fon ju iroanske Haudstääd Teheran ätter ju ukra'ienske Haudstääd Kyjiw / Kiew unnerwaiens is, wäd kuut ätter dän Start fon two iroanske Raketen ouskeeten. Aal do 176 Ljuude in dän Fljooger stierwe. Eerste wäd fon aan Uunfaal boald, leeter reeke do Revolutsjoonsgarden (dät iroanske Militär) tou, dät jo dän Fljooger ouskeeten hääbe, jo kweede, jo hieden dän Fljooger foar n Marsk-Fljucht-Köärper heelden.

## Bädden
* 1935: Elvis Presley, US-amerikoansken Popsjunger

## Stuurwen
* 1337: Giotto di Bondone italieensken Moaler un wichtigen Foarlooper fon ju Renaissance.
* 1642: Galileo Galilei, italieensken Philosoph, Mathematiker, Physiker un Astronom 
* 1996: François Mitterrand, frantsöösken Präsidänt.
20. November

## Skjonisse
* 1866: Die Frantsoose Pierre Lallement kricht dät US-Patent foar n pedoaldrieuwen Flitsepee. Me weet oaber nit seküür, of hie ju Funktsjoonswiese uk ärfuunen häd.
* 1925: Die Münchner Dolksteet-Prosäss eendet in't Gjuchtsuurdeel, dät sik die bekloagede Paul Nikolaus Cossmann bie ju Wiedenge fon ju Dolksteet-Legende ferdäin häd.
* 1982: Twiske Hambuurich un Berlin wäd ju Transit-Autoboan fräiroat. Ap ju DDR-Siede eepent die binnedüütske Skeeduurgong bie Zarrentin an dän Schaalsee.
* 1998: die eerste Deel fon ju ISS gungt ätter dät Al wai.
14. Moai

Die **14. Moai** (buute Roomelse **14. Maai** uutboald) is die 134. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 135. in Skaltjiere) somäd blieuwe noch 231 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1097: Wilst dän Eersten Kjuustoach begint dät Kjuusfierderheer ju Beleegerenge fon Nicäa, sänt 1077 ju Haudstääd fon dät Sultanoat fon do Rum-Seldsjuken. Ju Beleegerenge eendet moor as een Mound leeter mäd ju Iennoame fon Nicäa truch do Byzantienere.
* 1625: Dät eerste ängelske Skip roaket Barbados, wier bit do tou bloot Spoaniere un Portugiesen Ounspröäk ap stoald hieden. In ju Foulge wäd dät Ailound een britiske Kolonie.
* 1804: In do Fereende Stoaten begint ju Lewis-un-Clark-Expeditsjoon, wier toufäärme wäl twäärs truch Noudamerikoa bit ätter dän Pazifik wai gungt.
* 2018: Ätter moorere Fersäike, dän fon ju spoanske Säntroal-Regierenge ousätten Carles Puigdemont wier in sien Boantje as Präsident fon ju kataloanske Generalitat tou kriegen, wäd die fon Puigdemont foarsloaine strom separatistiske Quim Torra kädden. Torra beteekent sik sälwen as "Uurgongs-Kandidoat", hie bekieket Puigdemont fääre as legitimen Präsident.

## Tou Waareld keemen
* 1727 (Touminst ju Silme ap düssen Dai): Thomas Gainsborough, ängelsken Moaler
* 1932: Richard Estes, US-amerikoansken Moaler

## Stuurwen
* 1998: Frank Sinatra, amerikoansken Sjunger.
* 2011: Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter un Uursätter.
* 2021: Werner Urban, Natuur-Skutser un Hobby-Archäologe
15. Januoar

## Skjonisse
* 1822: Bie dät Fersakjen fon dät chineeske Sailskip Tek Sing („Weeren Stiern“) stierwe moor as 1600 Ljuude, dät sunt moor as bie't Fersakjen fon ju Titanic. Bloot 200 konnen rädded wäide.
* 1825: Poapst Leo XII. biddet bie do Biskoppe uum Spänden fon do Leeuwende, uum ju oubaadende roomske Basilika Sänt Paul foar do Muuren wier ap tou bauen.
* 1919: Do Kommunisten Rosa Luxemburg un Karl Liebknecht wäide fon Suldoaten fon ju "Garde-Kavallerie-Schützen-Division" in Berlin möärend, Luxemburg hiere Lieke wäd in n "Landwehrkanal" smieten.
* 1919: Melasse-Katastrophe fon Boston - Uumdät aan grooten Tank stukkengungt, roaset een Floud fon Melasse, dät is toaien, bruunen Sukker-Sieroop, truch Boston (Massachusetts). Dät rakt eenuntwintich Doode un hunnertfüüftich Ferseerde, buppedät wuuden masse Bauwierke fernäild.
* 1985: Tancredo Neves wäd as Präsident fon Brasilien kädden, wiermäd eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur eendje.
* 2001: Wikipedia wuude stifted fon Jimmy Wales.

## Tou Waareld keemen
* 1791: Franz Grillparzer, aastriekisken Dichter
* 1918: Gamal Abdel Nasser, ägyptisken Politiker

## Stuurwen
* 2003: Bruno Kleinheyer, düütsken kathoolsken Theologe
* 2018: Dolores O’Riordan, iriske Sjungerske
17. Februoar

## Foarfaale
* 1864: Dät konföderierde U-Boot CSS Hunley is in dän Amerikoansken Burgerkriech dät eerste U-Boot fon ju Waareld, dät mäd aan Spierentorpedo een fäindelk Skip, ju USS Housatonic, deelsakket. Man bie düsse Kansje gungt ju Hunley säärm ferlädden.
* 1905: Die Sosjoalrevolutsjoonäär Iwan Platonowitsch Kaljajew möärent dän Gouverneur fon Moskau, Sergei Alexandrowitsch Romanow mäd een Bumbe, as die in sien Kuutske dät Kreml naier kumt. Die Oadelige stäärft fluks.
* 2008: Die Kosovo ferkloort eensiedich sien Uunouhongegaid fon Serbien.
* 2012: Christian Wulff rakt sien Boantje as Buundespräsident ou. Dät Boantje blift 29 Deege uunbesät.

## Tou Waareld keemen
* 1981: Paris Hilton, US-amerikoansk Foto-Modell, Sjungerske, Skauspielerske un Unnerniemerske.

## Stuurwen
* 2001, Rink van der Velde, Skrieuwer (* 1932).
2. August

## Skjonisse
* 1819: In Würzbuurich beginne do sonaamde Hep-Hep-Uunrouen, do sik juun Juuden gjuchte. Dät wiedet sik in do Foulgedeege ap Steede in dän heele Düütske Buund un uk uurswain in Europa. Deer wäd juudsk Oaindum stukken moaked, Juuden un Sympathisanten wäide skuulden, häuwen un deelwiese indäid doodet.
* 1904: In dän Japoansk-Rusken Kriech begint ju Beleegerenge fon Port Arthur.
* 1914: Eersten Waareldkriech - Düütsk Ultimoatum oun Belgien un Besättenge fon Luxembuurich.
* 1934: Paul von Hindenburg, die düütske Riekspräsident stäärft. In ju Foulge uurnimt die Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon'n Riekspräsident un kon so sien Diktoatuur fäästigje.
* 1990: Die Twäide Gulfkriech begint mäd ju militäriske Iennoame fon Kuwait truch dän Irak.

## Tou Waareld keemen
* 1834: Frédéric-Auguste Bartholdi, frantsöösken Bieldehauer, die ju Fräiegaids-Stoatue moaked häd.

## Stuurwen
* 1835: Ferdinand August von Spiegel, Äärtsbiskop fon Köln
* 1934: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident (kiek unner "Skjonisse"!)
* 1997: James Krüss, noudfräisken Skrieuwer.
* 2018: Birgit Stein, düütske Skauspielerske un Filmemoakerske
31. Juli

## Skjoonisse
* 1667: Die Free fon Breda wäd sleeten. Hie beeendet dän Twäiden ängelsk-niederloundsken Kriech. Do Niederlounde luuke sik uut Noudamerikoa tourääch, wilst Änglound sien Deelläitengen in Indonesien un Suriname ferlät. Truch een kloore Apdeelenge fon do Rebätte äntspont sik dät Ferhooldnis twiske do bee apkuumende Kolonioal-Machte.
* 1834: Georg Büchner sien revolutsjoonäre Striedskrift *[[Der Hessische Landbote]]*, ju uur do sosjoale Misstounde in dän Foarmeerte Begjucht rakt, wäd stilkens in't Grootheertoachdum Hessen ferdeeld. Hie hiede dät al in'n Meerte ferfoatet un in'n Moai hiede dät Friedrich Ludwig Weidnig uuroarbaided. Ju Heerskup ferfoulget dät fluks.
* 1914: Julikrise / Begin Eersten Waareldkriech: Dät Düütske Kaiserriek stoalt Ultimoaten oun Ruslound, dät Serbien tou Hälpe kuume wol, un oun dät mäd Ruslound ferbuundede Frankriek.
* 1979: In Hessen wäd mäd dän Ouloop fon dän Dai ätter eenuntrüütich Mounde loang bestounden ju kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn wier apdeeld. fon dän 1. August oun rakt dät also wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe.
* 1981: Bie dän Uunfaal fon ju Twin Otter FAP-205 kuume aal do soogen Ljuude an Boud fon dän Fljooger uum't Lieuwend. Deerbie is uk die Militär-Diktoator fon Panama, Generoal Omar Torrijos. Dät rakt Ljuude, do kweede, dät waas Moort truch ju CIA, man deer rakt dät neen Bewiese foar.

## Stuurwen
* 1944: Antoine de Saint-Exupéry, frantsöösken Skrieuwer
* 1981: Generoal Omar Torrijos, Militär-Diktoator fon Panama.
* 1993: Köönich Baudouin I. fon Belgien (*1930)
* 2002: Inge Donnepp, düütske Politikerske (SPD)
* 2017: Jeanne Moreau, frantsööske Skauspielerske.
Boars

Die **Boars** (*Perca fluviatilis*, düütsk: *Flussbarsch*) is ne Oard fon Bunkenfisk.

## Määrkmoale
Die Boars is n Fisk mäd moorere dunkere Twäärs-Striepe an n Körper. Hie häd two Räächflunken, wierfon ju Faandere goud ärkanboare Stiekelstroale häd. Buuk- un Bääterflunken sunt roodsk. Ju Loangte fon dät Diert bedrächt gewöönelk 20 - 30 cm, säilden uk gratter man sieläärge nit moor as 51 cm. Die Fisk wächt bit tou 4,75 kg.

## Lieuwendsruum
Die Boars lieuwet in rauelk fljootende un stoundende Woatere in groote Deele fon Eurasien. Wan eenige Wietenskuplere, do der kweede, dät hie touhoope mäd ju Amerikoanske Oard *Perca flavescens* een gemeensoame Oard bildet, gjucht hääbe, rakt dät düsse Oard uk in Amerikoa, man dät is striedich.

## Lieuwend fon sun Boars
Doo bleeke Oaiere fon n Boars wäide in bit tou aan Meeter loange Beende oulaid. Ätter füüftien bit twintich Deege sluupje doo litje Boarse. Soloange hie jung is, frät sun Boars wirbelloose Dierte as litje Krääpse un Moaden fon Insekten. Ätter two bit tjo Jiere kon die Boars sik säärm moorje. Wan hie aller is, kon hie uk Fiske frätte, dan frät hie toun Deel sogoar litjere Boarse. Die Boars kon, wan't hooch kumt, tjoon Jiere oold wäide.

## Wällen
* Peter S. Maitland & Keith Linsell: *Süßwasserfische* **<small>KOSMOS</small>''naturführer**'' ISBN 978-3-440-10962-5
30. August

## Skjoonisse
* 1914: Ju Slacht bie Tannenberg is tou Eende mäd düütske Uurwinnenge uur Ruslound.
* 2005: Aplöösenge fon dän Hurrikan Katrina, die in dät Suudaaste fon do USA een läipe Fernäilenge bewierkede un masse Ljuude doodede.
* 2021: In't Berliner Regierengs-Rebät un uur düütske Grootstääde begint die Hungerstriek fon ju lääste Generatsjoon. Do Hungerstriekjende aaskje, mäd do Kanzler-Kandidoaten uur ju Klimakatastrophe tou baalen. Leeter äntstoant deer die Apstound fon ju Lääste Generatsjoon uut.

## Stuurwen

* 2003: Charles Bronson, Amerikoansken Schauspieler (* 1921).
* 2022: Michail Gorbatschow, die lääste Präsidänt fon ju unnergeene Sowjetunion
Lufthoawen Da Nang

**Lufthoawen Da Nang** is die Lufthoawen foar Da Nang, Nam Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Da Nang.
Lufthoawen Phu Bai

**Lufthoawen Phu Bai** is die Lufthoawen foar Huế, Thừa Thiên-Huế Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 15 km fon dät Säntrum fon Huế.
Kuusje

**Kuusjen** wuud spield ap n Wiltekompsdom, fluks bie de Skoule. Dan roat dät two Paatien. Fon ju eene Paatie wuud dan so wied as t geen ju holtene Kuuse smieten, dät waas n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbal. Ju twäide Paatie stuud sun füüftich Treede fääre. Un dan hied älk sun Brääd mäd n Steele, un deer moasten jo de *Kuuse* mee mäite. 

Hieden do se mät, dan waas t goud, dan doarsten do stounden blieuwe un doarsten wieruume smiete. Mätten jo se nit, dan moasten do so wied räägels, as ju Kuuse ron. Sofuul kuud die Uur dan wieder gunge, un dan geen dät so wai un wier. Die am wiedsten smiete kuude, die hied dät dan wonnen. Deerbie kuud dät weese dät do n gansen Eende de Wiltekompsdom ätter moasten. Man kuud uk weese, dät do Uur dan wier räägels moasten. Dät waas dan aal twiske do Skoulpausen.  

## Sjuch uk
* Kaalje
* Balspil

## Ferbiendenge
* Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen
Stuuwenden Jan

Die **Stuuwende Jan**, uk as **Stüüwenboud** af **Langejan** beteekend (*Senecio vulgaris*, düütsk: *Gewöhnliches Greiskraut*), is n giftich Kruud, dät fuul ap stikstofrieken Boudem woakst. Fon Meerte oun is dät Säid riep, dät stuft dan licht wääge, foarallen, wan ju Plonte oumäind wäd.
Lufthoawen Ca Mau

**Lufthoawen Ca Mau** is die Lufthoawen foar Ca Mau, Ca Mau Province Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Cà Mau.
Kaalje

**Kaaljen** wäd spield fon mintwain fieuw Wänte. In de Midde fon dät Spielfäild, deer is sun Pot, ne litje Kuule. Fjauer fon do Spielere hääbe ne fääste Steede, aal uum dän Pot tou. Un ieuwenske älk fon him is n litjen Pot. Dan rakt dät n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbaal, ju *Kuuse*. 

Aal Spielere hääbe n Stok as n Hondstok, äänelk as bie Golf spieljen. Deermäd stounde do fjauer in hieren Pot, wült die füüfte fersäkt de Kuuse in dän groote Pot tou kriegen. Do Uur wollen him deeran mäite, truch ju Kuuse wächtouhauen. Kumt deerbie n litjen Pot fräi, sodät die füüfte sin Stok deeroun hoolde kon, dan mout die Uur mäd de Kuuse loope, so as dät hat.

## Sjuch uk
* Kuusje
* Balspil

## Ferbiendenge
*Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen
Kroatisk

**Kroatisk** is een Suudslawiske Sproake, of, beeter täld, een Skrift-Varietät fon ju Serbokroatiske Sproake. In do boalde Dialekte kon me nit nit twiske Serben, Kroaten un Bosniere unnerskeede, uumdät do Hauddialekte aal fon Serben, Kroaten *un* Bosniere boald wäide (man Čakavisk bloot binne Kroatien)

## Geskichte

 

Do eerste Dokumente, do as "Kroatisk" beteekend wäide, datierje uut dän Eend fon dät 10. Jierhunnert. Dät waas dan wäil Wäästsuudslawisk (Serbokroatisk), dät fon "Kroaten" skrieuwen wuden is, man mäd ju Kroatiske Skrieuwsproake fon däälich häd dät niks tou dwoon: In ju ooldste Tied gruundede sik ju Skriftsproake ap dät Čakaviske, wilst ju sik däälich ap dät Štokaviske gruundet (as ju Serbiske un ju Bosniske Skriftsproake uk). Ap dät Čakaviske gruundet sik däälich bloot noch ju Skriftsproake fon do Buurgenloundkroaten. Dät eerste kroatiske Bouk, dät een ap dät Štokaviske gruundede Skriftsproake bruukt, is dät Beedebouk "Vatikanski hrvatski molitvenik", dät uum 1400 skrieuwen wude. Ju moderne Skrieuwwiese stamt uut 1604.(Bartol Kasic).

## Alphabet







## Fergliekstabelle fon Sproaken
Befoulkenge fon Israel

Ju **Befoulkenge fon [[Israel]]** bestoant uut 7.496.200 Moanskene (2009).

## Oalersstruktuur
Ju Oalersstruktuur in 2010 waas so:
* 0-14 Jier: 27.8% (Mon 1.044.814/Wieuw 997.066)
* 15-64 Jier: 62.3% (Mon 2.321.455/Wieuw 2.257.301)
* 65 Jier un aller: 10% (Mon 320,484/Wieuw 412,865) 

Dät Truchsleekoaler in 2010 waas 29,3 Jier.

### Foutplontenge
* Befoulkengswoaksdum: 1,628% (2010)
* Gebuurtsrate: 19,51 Gebuurte/1.000 Moanskene (2010)
* Stierwerate: 5,45 Doode/1.000 Moanskene (Juli 2010)

### Immigrantetaal
2,22 Migrante/1.000 Moanskene (2010)

## Etniske Gruppen
* Juudisk: 76,4%
* Nit-Juudisk: 23,6%

## Religion
In Prosänte läite do Religione sik in Israel so ferdeele (2004):
* Juudendum: 76,4%
* Islam: 16%
* Arabisk-Kristendum: 1,7%
* Uur-Kristendum: 0,4%
* Drusen: 1,6%
* Neen Religion: 3,9%

## Sproake
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk.

Truch näie Ienwonderer uut dän oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Ängelsk is foar fuul Bedrieuwe ju Hondelssproake. 

### Alphabetisierenge
Alphabetisierengsrate fon ju Befoulkenge (2004):
* Mädnunner: 97.1%
* Monljuude: 98.5%
* Wieuwljuude: 95.9%
Harns

Dät Stäädnoome **Harns** wäd in n wiederen un in n ängeren Sin bruukt:
*Harns (Meente)
*Harns (Stääd)
Lufthoawen Phu Cat

**Lufthoawen Phu Cat** is die Lufthoawen foar Quy Nhon, Binh Dinh Province Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 30 km fon dät Säntrum fon Quy Nhon.
Näiskäddel

**Näiskäddel** of **Näischärrel** is n litje Täärp in ju Grootgemeende Ait, n bitje suudelk fon dät Seelterlound. Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1821. Däälich woonje deer 974 Moanskene ap ne Fläche fon 15 qkm (2009).
__NOTOC__
## Geskichte
*1821: Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel. 
*1832: 200 Ienwoonere.
*1879: Näiskäddel wuude fon dät Seelterlound outränd.
*1934: Dät Täärp wuude wier n Deel fon ju Meente Seelterlound.
*1974: Wier outränd fon dät Seelterlound un wuude n Deel fon ju Meente Ait.

## Woapen
Ap dät Woapen fon Näiskäddel fljoote Marka un Oaje tou ju Seelter Äi touhoope.

## Befoulkenge
In 2009 hiede Näiskäddel 974 Ienwoonere. Ju Moorhaid fon ju Befoulkenge is Roomsk-Katholisk. 

In 1890 kuuden noch 59 Ienwoonere Seelterfräisk baale. Däälich is dät Düütsk (Hoochdüütsk-Platdüütsk).

## Ferkier
Noudelk fon dät Täärp sunt do B72 un B401 do wichtichste Buundessträiten.

Dät Kustenkanoal lait noudelk fon Näiskäddel un ferbiendet ju Oamse mäd ju Weser.

## Ferbiendenge ätter Buuten
*Näiskäddel ap Maplandia

## Ferwiesengen
Mölnlycke

**Mölnlycke** lait in Sweeden, in ju Provinz Västra Götalands län. Deer woonje uungefeer 15.608 Moanskene (2010) un bloot 10 Kilometer in dät Noudwääste lait Göteborg. Mölnlycke is dät politiske Säntrum fon ju Meente *Härryda*. Woarteeken fon ju Stäad is ju Wendelsberg Folkhögskola.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Härryda kommun
*  Wendelsberg Folkhögskola
Bar-le-Duc

**Bar-le-Duc** is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.

Dät Gebiet fon Bar-le-Duc is 23,62 km².

Bar-le-Duc häd n Ienwoonertaal fon 16 944 (1999).
Brummen

**** is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 85,10 km² un deer woonje  Moanskene (, Wälle: CBS).
Lufthoawen Pleiku

**Lufthoawen Pleiku** is die Lufthoawen foar Pleiku, Tay Nguyen Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 6 km fon dät Säntrum fon Pleiku.
Lufthoawen Can Tho

**Lufthoawen Can Tho** is die Lufthoawen foar Can Tho, Mekong Delta Vietnam. Die Lufthoawen lait sowät 6 km fon dät Säntrum fon Can Tho.
Buntstikke

Ne **Buntstikke**, uk **Faawestikke** af **Faawepänne** naamd, (de. *Buntstift*), is ne Skrieuw- of Teekenreewe mäd ne faawige Mine. As Skeele fon ju Mine wäd maasttid lakkierd Holt ferwoand,as bie Kopier- of Bläistikken.
Lufthoawen Phu Quoc

**Lufthoawen Ca Mau** is die Lufthoawen foar Phu Quoc, Kien Giang, Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Duong Dong.
Wilmesauriske Sproake

Juu **Wilmesauriske Sproake** (Wymysiöeryś) is ne wäästgermaniske Minnerhaidesproake, ju wäil deertruch äntsteen is, dät in't trättienste Jierhunnert uut Düütsklound, Hollound un Skotlound Ljuude ätter Wilmesau (Wymysoj) wai leeken sunt. Dät lait an't Sleesisk-Littikpolniske Skeed.

So is ju Sproake wäil oulat fon n middeldüütsken Dialekt fon't tweelifte Jierhunnert, die stäärke ängelske, fräiske, holloundske, platdüütske un polniske Ienfloude uutsät waas.

Ätter dän twäide Waareldkriech wuude ju Sproake fon do Kommunisten ferbeeden, eerste 1956 doarste me wier Wilmesaurisk baale - daach wuude ju Sproake bie doo maaste junge Ljuude truch dät Polniske ärsät. Däälich rakt dät bloot noch soogentich toun grootsten Deel oolde Baalere fon't Wilmesauriske.

## Biespil-Wääseläid
N Wääseläid in Wilmesaurisk mäd seelter Uursättenge:

:*Śłöf duy buwła fest!*
:*Skumma frmdy gest,*
:*Skumma muma ana fettyn,*
:*Z' brennia nysła ana epułn,*
:*Śłöf duy Jasiu fest!*

:Släip, min Wänt, fääst!
:Deer kuume froamde Gaste,
:Deer kuume Möien un Oome,
:Do brange Nuuten un Appele,
:Släip, min litje Jan, fääst!

## Ferbiendenge
Test-Wikipedia ap Wilmesaurisk

## Literatuur
* Ludwik Młynek, *"Narzecze wilamowickie"*, Tarnów, 1907: J.Pisz.
* Józef Latosiński, *"Monografia miasteczka Wilamowic"*, Kraków, 1909.
* Hermann Mojmir, *"Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic)*, Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności.
* Adam Kleczkowski, *"Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja"*. Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
* Adam Kleczkowski, *"Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia"*, Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.
* Maria Katarzyna Lasatowicz, *"Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987"*. Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
* Tomasz Wicherkiewicz, *The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice*, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X
* Vlamingen in de vergetelheid (Flamandowie w zapomnieniu) - http://www.box.net/shared/lfmathokg1
Minsener Oog

Dät **Minsener Oog** is een uunbewoond aastfräisk Ailound tichte bie Wangerooge. Dät Ailound wude truch Buhnen kunstelk haager moaked. Dät **Minsener Oog** häd een Grööte fon 3,7 km². Deer stounde Nuts-Bauwierke as t.B. aan Fjuurtouden ap, man die grootse Deel fon't Ailound is siet 1959 aan Natuurskutsgestrich, deeruum dät dät in n Nationoalpark läichsaksiske Wäädsee lait. Dät rakt deer Kanienken un fuul ferskeedene Fuugele.

2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF9143.jpg|
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8675.jpg|
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8678.jpg|
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8684.jpg|


## Literatuur
* Tim Coldewey: *Anthropogener Eingriff in die maritime Morphodynamik einer unbewohnten Nordseeinsel*. Wilhelmshaven 2004
* Ernst Andreas Friedrich: *Gestaltete Naturdenkmale Niedersachsens*, Landbuch-Verlag, Hannover 1982, ISBN 3-7842-0256-X

## Ferbiendenge ätter buuten

* Minsener Oog - Oldeoog Inselinformationen
* Dipl.-Ing. Ralf Harms und BOR Rüdiger Oltmanns: 100 Jahre Strombauwerke Minsener Oog
* Inselbahn.de - Die Materialbahn auf Minsener Oog mit Fotos, Fahrzeugliste und vielen Informationen
* Leuchtturm Minsener Oog Buhne C bei leuchttürme.net
* Internetseite des Mellumrates
Aastfräiske Ailounde

Do **Aastfräiske Ailounde** sunt aan Ailoundkoppel, die riegenfoarmich foar juu aastfräiske Kuste lait. Soogen deerfon sunt bewoond (Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekerooch un Wangerooge) un fieuw sunt uunbewoond (Kachelotplate, Lütje Hörn, Memmert, Minsener Oog un Mellum).

Uur do aasträiske Ailound raakt dät n oolden Fers:

:" Wangeroog het`n hoge toren, 
:Spiekeroog het sien naem verloren, 
:Langeroog is noch wat, 
:Man Baltrum is' n sandvatt. 
:Up Nordernee 
:Daar gift noch'n sleef vull bree, 
:Men kom wi nu up Juist, 
:sünt alle koijen güst, 
:un kom wi dan up Börkem, 
:Daar steken se een mit förken. "

## Sjuch uk
* Do aastfräiske Ailounde ap Genealogie-Forum
Juist

**Juist** is aan fon do Aastfräiske Ailounde un ne Meente mäd ne Flakte fon 16,43 km² un 1.700 Ienwoonere (2010). Dät rakt two Täärpe ap Juist, nämmelk dät gliek noomde Täärp "Juist", uk "Aasttäärp" af eenfach "Täärp" naamd, un dät *Loog*. In't Wääste fon Juist lait ju Kacheloplate un fääre wäästelk uk dät bewoonde Ailound Borkum, in't Suudwääste dät Fuugelailound Memmert un in't Aaste dät Ailound Norderney.

## Sjuch uk
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Juist ap Genealogie-Forum
Kachelotplate

Ju **Kachelotplate** ( fon Frantsöösk *cachalot*, wät so fuul hat as düütsk "Pottwal") is n hoogen Sound wäästelk fon Juist, die tou do Aastfräiske Ailounde tälld wäd. Al 1840 wude die Noome foar een haagere Steede in't Wääd bruukt, in 1975 keek deer bie gewöönelken Hoochwoaterstound n bitje Sound uut. In 2004 hiede dät Ailound al een Grööte fon 230 Hektar un deer wieren 2,5 Meetere hooge, gäärsbewoaksene Düünen ap. Twiske 2000 un 2005 häd sik die Sound ap dät Noaberailound Memmert toubewääged. Ätter two Orkanfloude in n Häärst 2006 wieren do Düünen ferswuunen un dät Ailound hiede 2007 bloot noch een Grööte fon 172 Hektar, man dät is sänt düsse Tied wäil wier woaksen.

Ap ju Kachelotplate lieuwje sowäil Seehuunde as uk do säildenere Keegelrubben.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Begjucht fon dän Wäädräid Aast-Fräislound
* Begjucht ap www.life-kuestenheiden.niedersachsen.de
Memmert

**Memmert** is een aastfräisk Ailound suudwäästelk fon Juist un aastelk fon juu Kachelotplate. Dät stoant wäägen sien Betjuudenge as Fuugelailound unner Natuurskuts. Memmert is nit bewoond, deer stound blood n Huus foar ju Fuugelwacht.

## Literatuur
* Hans Nitzschke (Hrsg.): *Otto Leege: der Vater des Memmert, Erforscher Ostfrieslands und seiner Inseln – Das Otto-Leege-Buch.* Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1971
* Michael Schulte: *Insel-Liebe – Menschenlos glücklich: ein Porträt.* Books on Demand, ISBN 3-8334-3244-6. Das Porträt beschreibt den langjährigen Vogelwart Reiner Schopf.
 
## Ferbiendenge ätter buuten

* Siede fon dän NLWKN uur dät Fuugelailound Memmert
* Reiner Schopf: Memmert, die achte Insel
* Die Vogelinsel Memmert, das letzte Abenteuer in Deutschland
Machu Picchu

As **Machu Picchu** (Quechua: **Machu Pikchu**, "oolden Bierichtop") wäide doo Ruinen fon een Stääd beteekend. Düsse Stääd wude uum 1450 baud, also tou Begin fon juu Inka-Kultuur, juu uungefäär fon 1440 bit 1532 duurde.

Dät lait in juu Region Cusco (Quechua:*Qusqu suyu*) in Peru.

## References
Norderney

Ju Stääd **Norderney** *([[Aastfräisk (Läichdüütske Sproake|Aastfräisk Plat]]: Nörderneei)* is een aastfräisk Ailound un ne Meente in dän Loundkring Aurk mäd ne Flakte fon 26,29 km² un 5.845 Ienwoonere. Dät lait aastelk fon Juist un wäästelk fon Baltrum.

## Groote Suune un Dochtere fon Norderney
*Poppe Folkerts

## Sjuch uk
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Norderney ap Genealogie-Forum
Manfred (Sizilien)

**Manfred, Köönich fon Sizilien** (*1231, ätter uur Wällen 1232 - 1266) waas n Foarbäiden fon Kaiser Freerk II. un Bianca Lancia juu jungere, mäd ju sik die Kaiser noch kuut foar hieren Dood kapläärje liet, deermäd **Manfred** legitim wude. Manfred waas fon 1250 ou Fürst fon Tarent un fon 1258 bit tou sin Dood in juu Slacht bie Benevent Köönich fon Sizilien.
Freerk II. (HRR)

**Freerk II.** *(düütsk: *'Friedrich II.**, *[[26. Dezember]] [[1194]] in [[Jesi]], † [[13. Dezember]] [[1250]] in't [[Castel Fiorentino]] bie [[San Severo]])'', waas n Bäidensbäiden fon [[Freerk Barbarossa]], n Bäiden fon Kaiser [[Hinnerk VI. (HRR|Hinnerk VI.]]. **Freerk II.** waas fon [[1196]] oun Köönich un fon [[1220]] bit tou sin Dood 1250 Kaiser fon't [[Hillige Roomske Riek]]. **Freerk II.''' hilkede fjauer moal hiede mäd eenige uur Wieuwljuude uk Bäidene, aaltouhoope njuugentien, wierfon füüftien dät uutwoaksene Oaler belieuwed hääbe. Doo bekoandste Bäidene sunt Heinrich VII., Konrad IV. un Manfred.
26. Dezember

Die **säksuntwintichste Dezember** is die twäide Wiehnoachtsfierdai un die 360. Dai in't Jier (af die 361. in Skaltjiere), deer blieuwe also noch fieuw Deege bit tou dät Eende fon't Jier.

## Skjonisse
* 1806: Ju Slacht fon Pultusk in dän Fjooden Koalitsjoonskriech eendet uunäntskat twiske frantsööske un rusk-prüüske Troppen.
* 1825: In Ruslound ferwäigerje do Dekabristen - Offisiere fon ju ruske Armee - dän Eed ap dän näien Tsoar, uum juun Autokroatie, juun Lieuwoainskup, Dreguunere, do dwo wät jo wollen un Sänsuur tou demonstrierjen. Do Haudbedeeligede wäide apknät, wäkke wäide degroadierd un sowät 600 ätter Sibirien ferbond un tou Twoangsoarbaid feruurdeeld.
* 1905: Generoalfäildmarsjall von Schlieffen stoalt aan Ploan foar, wo Düütsklound in aan muugelken Two-Fronten-Kriech foargunge skuul, dän sonaamde Schlieffen-Ploan.
* 1925: Ju turske Nasjonoalfersammelenge beslut ju Ienfierenge fon dän Gregorioanske Kalänner mäd Wierkenge fon dän 1. Januoar 1926 oun.
* 2004: Aan Tsunami in dän Indisken Ozean bewierket groote Fernäilenge un doodet sowät tjohunnertduusend Ljuude.

## Tou Waareld keemen
* 1194: Friedrich II. fon't Hillige Roomske Riek
* 1893: Máo Zédōng, chineesken Politiker.

## Stuurwen
* 2006: Gerald Ford (93), 38. Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa
* 2021: Desmond Tutu, suudafrikoansken anglikoansken Gäistelken (tiedwiese Äärts-Biskop fon Kapstääd) un Moanskengjuchts-Aktivist (Dreeger fon dän Nobelpries foar Free)
1194

## Geböärnisse
* 2. Februoar: Richard Leeuwenhaat wäd uut sien Fangenskup ap ju Buurich Trifels ätter ju Betoalenge fon n Hooch Loosejäild un ju Laistenge fon aan feudoalen Eed ap dän Rieksdai in Mainz fräilät.
*20. Februoar: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe.
* August: Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek marskiert in Neapel ien, uumdät hie Ounspröäk ap dän Troon fon junner hääbe wol.

### Natuur
* Ju Jeele Äi in China deelt hieren Loop un fljut noudelk un (die grootste Deel fon't Woater) suudelk fon dät Shāndōng-Hoolichailound in ju See. (Däälich lait ju Mundenge deer bloot wier noudelk fon.)

## Tou Waareld keemen
* 26. Dezember: Freerk II. fon't Hillige Roomske Riek

## Stuurwen
* 20. Februoar: Tankred fon Lecce, Köönich fon Sizilien un Neapel.
Jesi

**Jesi** is ne Stääd tichte bie ju Hoawenstääd Ancona in de glieknaamde Provinz Ancona in ju middel-italieniske Region Marken. **Jesi** häd 40.410 Ienwoonere. Ju Stääd wuud al wäil fon dät antike Foulk fon do Umbrere gruunded.
1250

## Foarfaale

* 8. Februoar: Robert I. fon Artois, die Bruur fon dän frantsöösken Köönich Ludwig IX., gungt in dän Säksten Kjuustoach in ju ägyptiske Stääd al-Mansura mäd sien foaruutgungende Riedere in een Falle fon dät Ayyubiden-Heer. Hie faalt touhoope mäd sien Monskup fon sowät 280 Seelen in dän Naikamp mäd do Elite-Striedere fon do Mamluken.
* 6. April: In Ägypten loundede Kjuus-Fierdere fon dän säksten Kjuustoach unner Ludwig IX fon Frankriek wäide fon ju ayyubidiske Mamluken-Garde sloain un kuume in Fangenskup.

* Do Mamluken moakje in Ägypten ne Revulutsjoon un smiete do Ayyubiden fon dän Troon. Die frantsööske Köönich Ludwig IX. kon sik mäd n hooch Loosejäild un dät Touräächreeken fon ju Stääd Damiette fräikoopje.
* 6. Moai: Die frantsööske Köönich Ludwig IX. wäd fon do truch een Revolutsjoon anne Macht keemene Mamluken fräilät. Hie lukt fon Damiette ätter Akon wai. Ludwig blift in't hillige Lound un möit sik uum ju Ferfäästigenge fon dät Köönichriek Jerusalem un ju Fräiläitenge fon aal do Fangde.
* 13. Dezember: Mäd dän Dood fon Freerk II. gungt ju flöörige Tied fon dät middeloalerske düütske Kaiserdum foarbie. Begin fon dät Interregnum (blw. 1254) in't Hillige Roomske Riek (bit 1273), ju säntroale Macht wäd swäkker un do litje Füürsten un Stääde wäide stäärker.

## Stuurwen
* 13. Dezember: Freerk II. fon't Hillige Roomske Riek
13. Dezember

Die **trättienste Dezember** is woanelk die 347., in Skaltjiere die 348. Dai font Jier, wiermäd noch oachtien Deege bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe.

## Skjoonisse
* 1250: Mäd dän Dood fon Friedrich II. gungt ju flöörige Tied fon dät middeloalerske düütske Kaiserdum foarbie. Begin fon dät Interregnum (blw. 1254) in't Hillige Roomske Riek (bit 1273), ju säntroale Macht wäd swäkker un do litje Füürsten un Stääde wäide stäärker.
* 1540: Die spoanske Konquistador Pedro de Valdiva roaket mäd 170 Suldoaten uur dän Inka-Paad dät Inka-Ferwaltengssäntrum "Tambo Grande", wier hie leeter Santiago de Chile gruunded häd.
* 1795: Bie ju Buurensteede Wold Cottage in Änglound faalt aan Meteorit deel. Hie wäd leeter bekoand as die Wold-Cottage-Meteorit.
* 1799: Napoleon Bonaparte, sänt wät moor as n Mound Eersten Konsul, ferkloort ju Frantsööske Revolutsjoon foar be'eended.
* 1864: Die paraguaiske Diktoator Francisco Solano López ferkloort Brasilien dän Kriech. In't Foulgejier slut Brasilien mäd Uruguay un Argentinien ju Tripel-Allianz, deeruum hat die Kriech Tripel-Allianz-Kriech.
* 1919: Marie Juchacz gruundet in Düütsklound unner dän Noome "Hauptausschuss für Arbeiterwohlfahrt" in ju SPD ju "Arbeiterwohlfahrt".
* 1981: In dän Twist mäd Gewierkskups-Ljuude ferhonget Wojciech Jaruzelski, die näie Paatäi- un Stoats-Boas in Polen, in Warschau dät Kriechsgjucht. Ju Gewierkskup Solidarność ("Solidarität") wäd ferbeeden.
* 2014: Ju 20. UN-Klimakonferenz in dät peruoanske Lima eendet ätter Ferloangerenge sunner toufreestaalende Uureenkumst.

## Stuurwen
* 1250: Friedrich II. fon't Hillige Roomske Riek
* 1827: Fabrizio Dionigi Ruffo, katoolsken Kardinoal
* 1944: Die Kunstler Wassily Kandinsky
Luudleere

Ju **Luudleere**, n Deelgebiet fon ju Algemeene Linguistik, befoatet sik mäd Luude, wiertou dät two Deelgebiete rakt:

* Ju Phonetik, ju sik mäd do unnerskeedelke Ienfloude befoatet, do bie't Baalen ap n Luud wierkje.

* Ju Phonologie, ju sik mäd dät touhoopewierkjen fon Phoneme as System un mäd hiere Funktion uutnunnersät.
Riekskristallnoacht

Do Begriepe **(Rieks)kristallnoacht**, **Rieksprogromnoacht** af **Novemberprogrome 1938** wäide bruukt foar ju Noacht fon n njuugenden toun tjaanden November 1938, as fon nationoalsozioalistiske Gruppen, as ju SA, juudske Winkele plunnerd un fernäild wuuden, in Synagogen Fjuur laid wuude un Juuden gefangen nuumen un in 91 Fälle fluks uumebroacht wuuden. Dät waas die Ounfang fon dän Holocaust in dän 5.600.000 bit 6.300.000 juudske un as juudsk beteekende Ljuude möärend wuuden.
Gulfkriech

Gulfkriech betjut:
* Eersten Gulfkriech, n Kriech twiske Iran un Irak fon 1980 bit 1988
* Twäiden Gulfkriech, n Kriech in 1990/91 twiske Irak un n Militäärkoalition mäd do Fereene Stoote as Upperstoot
* Trääden Gulfkriech, n Kriech in 2003 twiske Irak un n Militäärkoalition mäd do Fereene Stoote as Upperstoot, sjuch Irakkriech
Kaunas

**Kaunas** (rusk un poolsk *Kowno*) lait in Litauen, in juu Provinz Kaunas. Deer woonje ungefeer 355.350 Moanskene (2008). Kaunas is dät politiske Säntrum fon juu Meente Kaunas.


File:Kauno viesoji biblioteka.jpg
File:Kauno Karininku Ramove.jpg
File:Lietuvos energetikos institutas.jpg


## Ferbiendenge ätter buuten
*  Kaunas Stääd
Klaipėda

**Klaipėda** (dt. *Memel*) is ne Stääd in Litauen mäd ungefeer 238.000 Ienwoonere (2008) un läit in dät Wääste fon dät Lound.  Klaipėda is dät politiske Säntrum fon juu Meente Klaipėda.


File:Klaipedaskyline.jpg
File:DanėBiržos.JPG
File:BalsioMenųG.JPG


## Ferbiendenge ätter buuten
*  Klaipėda Stääd
Lound Wursten

Dät **Lound Wursten** is ne historiske Londskup twiske Bremerhoawen un Cuxhoawen. 

Dät Lound Wursten häd sien fräiske Fraiegaid in dat Jier 1517 ferlädden. Bie dan Slacht fon 1517 is ju Foonedreegerske Tjede Peckes stuurwen. Sowät bit tou 1700 hääbe do Wurstfräisen deer noch (foar n Deel) Wurstfräisk baald. Deerätter wuuden dät Platdüütsk un foarallen dät Hoochdüütsk do Sproaken in dät Lound Wursten.

Däälich heert disse historiske Londskup tou ju *Samtgemeinde Land Wursten* in dän Loundkring Cuxhoawen. Ju *Samtgemeinde Land Wursten* wuude an n 1. Meerte 1974 bilded un bestoant uut do soogen Meedglidsmeenten Cappel, Nordseebad Dorum, Midlum, Misselwarden, Mulsum, Padingbüttel un Nordseebad Wremen. Die Tourismus is fon groote Betjuudenge in dät Lound Wursten. In Wremen un Dorum rakt et Boanhoafhalten an ju Boansträkke Bremerhoawen-Cuxhoawen.
Wurstfräisk

Dät **Wurstfräiske** (uk *Wurtfräisk*, *Wortfräisk*, *Wurster Fräisk*) waas n Dialäkt fon de Fräiske Sproake, ju der fermoudelk bit toun Ounfang fon dät 18. Jierhunnert in dät Lound Wursten, noudelk fon Bremerhoawen, boald wude. Dät heert mäd dät Harlingerfräiske, dät Wangeroogiske un moor uutstuurwene Dialäkte, juust as dät Seelterske tou ju Aastfräiske Sproake.

Dät Lound Wursten heerde nit tou dät uursproangelke Siedlengsgebiet fon do Fräisen, wuud oaber in dät Middeloaler toulääst fon do kolonisierd un bildede ne oainständige Loundgemeende. In dät 15. Jierhunnert begon ju fräiske Sproake allerdings uuttoustierwen uum fon dät Läichsaksiske fertroangen tou wäiden. In dät Lound Wursten uurlieuwde et oawers wät laanger as in Aastfräislound. 

Ap Eende fon dät 17. Jierhunnert wuud ju Sproake in two Woudeliesten beskrieuwen, ju waas tou ju Tied oawers al bolde uutstuurwen. In dän eerste Haldeel fon dät 18. Jierhunnert is dät Fräiske in Wursten dan wäil gans uutstuurwen.

Dät Wurstfräiske waas unner do germaniske Sproaken wät gans Besunneres: in fuul Ooldfräiske  Woude ferswoont die Stamvokoal un bleeuw die oolde Flexionsvokoal beheelden. Die wuud sogoar tou n loangen Vokoal. So wuud biespilswiese dät ooldfräiske *sunu* "Suun" zu *snuh*. Dät rakt neen uur germaniske Sproake, in ju sowät foarkumt.

In dät läichdüütske Dialäkt fon dät Lound Wursten fiende sik däälich noch eenige fräiske Substroatwoude. Nils Århammar naamt 1984 do Biespiele "Maon" (*[[Hand- und Spanndienste]]*), "Bau(d)n" (*[[Bremsen|Bremse]]*), "Schuur/Schuulschotten" (*[[Libellen|Libelle]]*) und "jill'n" (*gellend schreien, wiehern*).

## Literatuur
* Bremer, Otto:  „Wurstener Wörterverzeichnis“. *Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur* 13, 1888, S. 530–566.
*  Möllencamp, Rudolf: *Die friesischen Sprachdenkmale des Landes Wursten*. Bremerhaven: Dizen & Co. 1968.