open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paestum

**Paestum** is ne griechisk-lukoansk-roomske Ruinenstääd in ju Loundskup Kampanien in Italien. Dät lait sowät füüftich Kilomeetere suudelk fon Salerno, tichte bie Agropoli in ju Meente Capaccio un is besunners bekoand foar sien träi groote, täämelk goud ärheeldene Tämpele: Aan Hera-Tämpel, aan Poseidon-Tämpel un aan Athene-Tämpel. Räste rakt dät uk fon noch moor Tämpele un masse uur Bauwierke, toun Biespil n Amphitjooter un ne groote, tjukke Stäädmuure. Uumdät fuul Froamde Paestum sjo wollen, rakt dät däälich binne ju oolde Stäädmuure uk n poor moudäärne Huuse, so as n Museum un Weershuuse.

Paestum is fon ju UNESCO as Waareldkultuuräärwgoud anärkoand.

## Geskichte un Noomenkunde
Nit toulääst uumdät in ju Loundskup fruchtbeer Baulound tou fienden is, wuude ap ju Steede, wier däälich Paestum tou fienden is, sänt ju Steentied oafter siedeld.

Ju Stääd sälwen wuude uum säkshunnert foar Kristus fon Griechen gruunded, do uut Sybaris of Troizen keemen wieren. Somäd is ju Stääd ne Kolonie fon ne Kolonie, ne sonaamde Apoika. Do Griechen naamden hiere Stääd eerste **Poseidonia** (Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia), wät mäd dän Noome ju Godhaid Poseidon touhoopehonget. Dät goude Baulound un aan neerigen Honnel broachten binne kuute Tied Riekdum, sodät groote Tämpele, do bit däälich as Ruinen ärheelden sunt, baud wäide kuuden.

Sowät fjauerhunnert foar Kristus noomen do Lukoanere ju Stääd ien un skällen ju Stääd  **Paistos** naamd hääbe. Düsse uurlääwerde Foarm is wäil wier oun dät Griechiske tourääch ounpaased, uumdät dät *-o-* in ju Eendsäälwe *-os* in dät Oskiske, dät do Lukoanere boald hääbe, al in't 6. Jierhunnert foar Kristus wächfaalen is. Me kon also deerfon uutgunge, dät do Lukoanere ju Stääd wuddelk ***Paists** naamd hääbe.

As dät Roomske Riek in do Jiere 274 un 273 foar Kristus Kampanien ärooberde, moakeden do Roomere ju Stääd tou ne latienske Colonia, ap Latiensk naamden jo ju Stääd **Paestum**. Dät is ääng ounliend oun dät Oskiske, uumdät latiensk *-ae-* in ju klassiske Uutsproake as n Twieluud, also praktisk as *-ai-* boald wuude. Wuddelk uurs is also bloot ju Latienske Eendenge *-um*, un dät mout ja uk in sunne stäärk flektierjende Sproake.

In ju Roomske Kaisertied ferloos Paestum Riekdum un Betjuudenge, daach kuude dät noch bit in't Middeloaler fääre bestounde. In't 9. Jierhunnert ä. Kr. wuude dät fon do Sarazenen fernäild, in't 11. Jierhunnert noch insen fon do Wikingere. Buppedät wuude ju Gruunde in düsse Tied fuchtiger un fersumpede. Do Ienwoonere looken also ap ne haagere Steede un gruundeden Capaccio, dät dät bit däälich rakt.

Ju Foarm **Pestum**, ju do Italieenere däälich skrieuwe un baale, kuumt uut dät Säärkenlatienske (middeloalerske Uutsproake fon /ae/ as "ää"). Fonsäärm is ju Säärkenlatienske Uutsproake truch italieensken Ienfloud so wuuden, uumdät die latienske Twieluud *ae* sik tou n *e* (boald:ää) in't italieenske äntwikkeld häd. Daach skuul me ap Italieensk n Noome as **Pesto* ferwachtje. Ju Foarm **Pestum** kumt uut dät Säärkenlatienske.
Poseidonia

Die Noome **Poseidonia** (ooldgriechisk Ποσειδώνια, uutboald as *Posäidoonia*) beteekent:

* Poseidonia (Fääst), in ju Antike n Fääst tou Eeren fon ju Godhaid Poseidon.
* Poseidon sien Wieuwmoanske Amphitrite, ju ätter him dän Bienoome kriegen häd.
* Ju antike Stääd Paestum, ju eerste fon do Griechen unner dän Noome **Poseidonia** gruunded wuuden is.
Go West (Koppel)

**„Go West“** is n britisk Poprockduo uut London (Änglound), bestoundend uut Peter Cox un Richard Drummie.

## Ju Discografie
### Alben
* *Go West* (1985) — UK #8, US #60
* *Bangs and Crashes* (1986)
* *Dancing on the Couch* (1987) — UK #19, US #172
* *Indian Summer* (1992) — UK #13, US #154
* *futurenow* (2008)
* *3D Part 1* (2010)
* *3D Part 2* (2011)
* *3D Part 3* (2013)

### Singles
* *We Close Our Eyes* (1985) — UK #5, AUS #8, BEL (Fl) #14, GER #14, IRE #11, ITA #9, NED #22, NZ #4, SWI #19, US #41, US Dance #5
* *Call Me* (1985) — UK #12, AUS #12, IRE #7, NZ #10, US #54, US Dance #25
* *Goodbye Girl* (1985) — UK #25, AUS #55, IRE #19, NZ #33
* *Eye to Eye* (1985) — US #73, US Dance #32
* *Don't Look Down – The Sequel* (1985) — UK #13, AUS #26, IRE #10, NZ #15
* *One Way Street* (1986)
* *True Colours* (1986) — UK #48, IRE #22
* *I Want to Hear It from You* (1987) — UK #43, AUS #80, NZ #26
* *From Baltimore to Paris* (1987)
* *The King Is Dead* (1987) — UK #67
* *Let's Build a Boat* (1987)
* *King of Wishful Thinking (1990) — UK #18, AUS #6, GER #46, IRE #23, NZ #24, SWE #20, US #8
* *Faithful* (1992) — UK #13, AUS #42, GER #51, NZ #17, US #14
* *What You Won't Do for Love* (1992) — UK #15, GER #52, US #55
* *Still in Love* (1993) — UK #43
* *Tracks of My Tears* (1993) — UK #16
* *All Day All Night* (2001)
* *Let Love Come* (2008)
* *Only Love'' (2008)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Website
20. Februoar

Die **20. Februoar** is die eenunfüüftichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnertfjautien of in Skaltjiere tjohunnertfüüftien Deege bit tou dät Eende fon't Jier.

## Geböärnisse
*1194: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe.
* 1305: Ju fjautich Meetere hooge Stäädmuure fon Subiaco in Latium, ju inne Tied fon Kaiser Nero (54-68 n. Kr.) baud wuuden is, faalt in sik touhoope, wät tou n läip Hoochwoater lat.
* 1547: Eduard VI. uut dät Huus Tudor wäd in ju Westminster Abbey as Ätterfoulger fon sin stuurwenen Foar Hinnerk VIII. as Köönich fon Änglound kround.
*1720: Die Haager Ferdraach fon 1720 be'eendet dän Kriech fon Quadrupelallianz in ju Spanien ju Uurmacht fon do fjauer Ferbuundede Grootbritannien, Frankriek, Aastriek un do Niederlounde juunuur stuude.
* 1797: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume.
* 1809: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar do Frantsoosen. Do Spaniere reeke sik ätter tjo Wieke Huuse-Kamp.
* 1810: Die Tiroler Weerd Andreas Hofer, Fräiegaidsstrieder juun dät napoleoonske Frankriek un dät mäd him ferbuundede Bayern, wäd in Mantua ätter n Kriechsgjuchtsuurdeel doodskeeten. Düt Geböärnis gungt leeter in ju Tiroler Loundeshymne ien.
* 1878: Dät Konklave kjust Vincenzo Gioacchino Pecci toun Poabst, die sik Leo XIII. naamt.
* 1933: Bie ne stilkene Touhoopekumst honnelje Adolf Hitler un Hermann Göring mäd düütske Grootindustrielle ne Köär-Stried-Hälpe fon 3 Millionen Rieksmaak foar ju NSDAP uut, uum ju Rieksdaisköär Meerte 1933 tou bestrieden.
* 1933: Die US-Senoat beslut dän 21. Tousät-Artikkel tou ju Ferfoatenge fon do Fereende Stoaten. Die sät dän 18. Tousät-Artikkel, mäd dän in 1920 die Alkoholkonsum ferbeeden wuden is, buute Gultegaid. Ap dän 5. Dezember 1933 wäd hie gultich, wiermäd ju Tied fon ju Prohibition foarbie is.
* 1943: In Mexiko äntstoant die Vulkoan Paricutín. Ätter aan Dai is hie tjoon Meetere, ätter träin Deege füüftich un däälich 424 Meetere uur ju uurspröängelke Boudemhööchte fon 2376 Meetere.

## Tou Waareld keemen
* 1909: Heinz Erhardt, düütsken Komiker, Musiker, Unnerhoolder, Skauspieler un Dichter
* 1951: Gordon Brown, britisken Politiker
* 1967: Kurt Cobain, amerikoansken Musiker

## Stuurwen
* 1194: Tankred fon Lecce, Köönich fon Sizilien un Neapel.
* 1575: Maria fon Jever, ju lääste Uppermoanske fon ju Heerskup Jever.
* 1810: Andreas Hofer, Tiroler Fräiegaidsstrieder.
* 1981: Athanasios Toutoungi, syrisken Äärtsbiskop
* 2001: Karl Hasel, düütsken Forst-Wietenskupper
* 2003: Karl Hobmair, düütsken kathoolsken Pestoor un Heemat-Foarsker
Euro-Soone

As **Euro-Soone** (düütsk:Eurozone), beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is.

Dät sunt hoast (Stound: 2023) njuugentien EU-Stoaten: Aastriek, Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Kroatien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern.

Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!).

Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke.

## Koarte
Ap ju foulgjende Koarte sunt 
* 20 EU-Stoaten, do dän Euro as amtelke Munte bruuke, blaauw ienteekend;
* 6 EU-Stoaten, do him ätter n Ferdraach noch ienfiere mouten, gräin;
* 1 EU-Stoat, do dän Euro ienfiere konn, man nit mout, bruun;
* 4 Stoaten buute ju EU, do him amtelk as Munte bruuke, jeel (Andorra, Monaco, San Marino un Vatikoan; juust so do frantsööske Uursee-Rebätte Saint-Pierre un Miquelon un Saint-Barthélemy);
* 2 lila sunt Stoaten ienteekend, do nit in ju EU sunt un nit-amtelk dän Euro bruuke (hoast Montenegro un Kosovo). Gries sunt aal do Stoaten, do niks mäd dän Euro tou dwoon hääbe.
Mozart-Requiem

Dät **[[Requiem]] in [[d-Moll]] ([[Köchelferteeknis|KV]] 626)** uut dät Jier 1791 is Wolfgang Amadeus Mozart sien lääste Kompositsjoon. Aaldät dät Wierk bloot foar twäin Träädendeele fon Mozart sälwen stommet, is dät een fon sien bekoandste un ap't hoochste taksierde Wierke. Mozart stoorf, wilst hie dät komponierde. Uumdät dät n Apdraachswierk waas, moakeden dät Joseph Eybler un Franz Xaver Süßmayr, Skoulkere fon Mozart, kaant un kloor; sien Wiedewieuw Constanze Mozart wüül dät so. Ju Äntstoundengsgeskichte un Qualität fon do Bietouföigengen wäide sänt loange Tied stäärk diskutierd. Do uunwoanelke Uumestounde un die tiedelke Touhoopehong fon düsse Seelen-Homisse mäd Mozart sin ädderen Dood hääbe buppedät tou ju Bieldenge fon Mythen fierd.
Jameson Raid

Die **Jameson Raid** (uursät: „Jameson-Uurfall“) waas n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal), die fon dän 29. Dezember 1895 bit tou dän 2. Januoar 1896 tou duurde un fon Leander Starr Jameson fierd wuude.

## Bäätergruunde un Ouloop
Die Ploan waas, fon ju Kapkolonie uut n Apstound fon buutloundske, maast britiske Oarbaidere (Uitlanders) in Transvaal Stöän tou reeken un dät Rebät oun't britiske Territorium oun tou sluuten. Dät wüülen do Briten, uumdät do "Uitlanders" dubbeld so fuul wieren as do Buuren, un jo somäd n Ounspröäk ap dät Lound siegen. Buppedät wuuden do britiske Oarbaidere fon do Buuren läip deeltaaid un hieden neen fulle Burgergjuchte.

Die Uurfaal waas fon dän Premierminister fon ju Kapkolonie Cecil Rhodes ploand, die een säkshunnert Mon stäärke Troppe dän Uppermon Jameson unnerstoalede. Truch n misferstoundelk Telegram, dät hie fon do "Uitlanders" kreech, saach sik Jameson, dän Ferwaltengsboas fon Suud-Rhodesien, tou ne gauere Honnelenge twoangen.

Dät Telegram lutte as foulget:

:*"It is under these circumstances that we feel constrained to call upon you to come to our aid should a disturbance arise here the circumstances are so extreme that we cannot but believe that you and the men under you will not fail to come to the rescue of people who are so situated."*

Nu rakt dät deer ferskeedene Uursättengen tou, aal deerätter, wier me n Punkt sät. Sät me dän Punkt eerste ätter "should a disturbance arise here", dan is dät so tou ferstounden, dät hie unner ju Bedingenge hälpe skäl, dät aan Apstound uutbräkt. So waas dät wäil toacht. Man wan die Punkt al ätter *"to come to our aid"* sät wäd, un so kreech dät Jameson wäil inne Hounde, is dät ne direkte Aaskenge, dät hie do "Uitlanders" tou Hälpe kuume skäl.

Jameson begon ju Aktsjoon täämelk koploos, wiermäd ju foar do Briten unner neen goude Foarteekene stuude. Hie informierde Rhodes mäd n Telegram, dät hie nu mäd sien Troppe oumarskierde un Rhodes, die dän Uurfaal sälwen uuttoacht hiede, man nit mäd dän Tiedpunkt ienfersteen waas, befuul sien Ljuude insteede fon Hälpe tou seenden, sik fon dän Uurfaal amtelk tou distansierjen. Hie toachte, dät dät nit goud gunge kuude un dät so bloot do Minen-Lizenzen ap't Spil stounde.

Ätter n poor Deege un Skjooteräie mäd buuriske Eenhaide moaste sik Jameson reeke. Hie wuude an do Briten uutlääwerd, do him tou füüftien Mounde Pieson feruurdeelden, wierfon hie oaber bloot fieuw ouseet.

Uk wan sik Fertreedere fon Grootbritannien fon dän Jameson Raid distanzierden, moakede die Jameson Raid dät in't Foaren al läipe Ferhooldnis twiske do bee Lounde noch läpper un waas somäd n wichtigen Stap in dän Twäiden Buurenkriech.
Leander Starr Jameson

Sir **Leander Starr Jameson, 1. Baronet** KCMG CB PC (* 9. Februoar 1853 in Edinburgh, Skotlound; † 26. November 1917 in London) waas n britisken Politiker un eersten Foarsitter fon ju suudafrikoanske Unionist Party. Hie is foaraaln foar dän fon him fierden Jameson Raid bekoand, dän Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal) unner britiske Heerskup tou brangen, wät him nit slumpede. Uurspröängelk waas hie Dokter. Sin Groot-Oom waas Robert Jameson, n bekoanden Geologe.
Sigismund III. Wasa

**Sigismund III. Wasa** (Poolsk: *Zygmunt III Waza*, Litauisk: *Zigmantas Vaza*, Sweedisk: *Sigismund Vasa*; * 20. Juni 1566 ap Slot Gripsholm, Mariefred, Sweeden ; † 30. April 1632 in Warschau, Polen) waas fon 1587 oun Köönich fon dät Poolske Riek un Grootfürst fon't Grootfürstendum Litauen, kädden Stoats-Boas fon Polen-Litauen, fon 1592 bit tou sien Ousättenge truch dän Sweedisken Stounderieksdai in 1599 Äärfköönich fon Sweeden un fon do bit tou sin Dood tou Tituloarköönich fon Sweeden.

Ieuwenske sien Heerskjen waas hie uk n baldoarigen Moaler un Gouldsmid. Bloot noch tjo Skilleroatsjen fon him sunt ärheelden, wierfon een foar loange Tied Tintoretto touskrieuwen wuuden is. Dät prachtige Huusholt foar do Reliquien fon dän hilligen Adalbert in dän Gnesener Doom stommet foar groote Deele uut sien Smitte.

## Twist uum ju sweediske Kroune
Sigismund III. waas Suun fon Köönich Johann III. fon Sweeden un Katharina Jagiellonka, ju Suster fon dän poolske Köönich Sigismund II. August. Deermäd heerde hie juust so tou ju Wasa-Dynastie as tou do Jagiellonen un kreech ju Kroune fon Polen-Litauen juust so as fon sien uurspröängelk Heematlound Sweeden. Bolde huusede hie maast in Polen.

Dät Köönichdum fon Sweeden ferloos hie in 1599. Dät koom, uumdät sin Oom, wilst hie uurkaante ju Aastsee huusede, in Sweeden ju Moacht oun sik rieten hiede. Deer ap foulgede n deelwiese militärisken Twist, die ap n 25. September 1598 in ju Slacht fon Stångebro mundede. Sigismund ferloos ju Slacht. Träi Deege leeter moaste Sigismund dän Free fon Linköping toustämme, die foarsaach, dät die Twist twiske him un sin Oom fon dän Rieksdai kloord wäide skuulen. Ju Ferienbeerenge wüül hie nit jäilde läite, uumdät hie twoangen waas, man hie kuude deer uk niks moor juun dwo un fuur wier uurkaante ju Aastsee. In 1500 wuude hie ousät un in 1600 kreech sin Oom dän Köönichstitel. Do Poolsk-Sweediske Kriege fon 1600 bit 1629 tou wieren ju Foulge.

## Trüütichjierigen Kriech
As in 1618 die Trüütichjierige Kriech begon, stoalde hie sik ap ju Siede fon dän Kaiser fon't Hillige Roomske Riek. Dät saach hie as n Foardeel foar ju katoolske Seeke, man Polen broachte dät in ne stuure Loage.
Charles Nelson Goodyear

**Charles Nelson Goodyear** (* 29. Dezember 1800 in New Haven, Connecticut; † 1. Juli 1860 in New York) waas n US-amerikoansken autodidaktisken Chemiker, Amateur-Foarsker un Ärfiender. Bekoand wuuden is hie truch sien Ärfoulge in ju Feroarbaidenge fon Kautschuk.

## Ärfiendengen
Truch Toufaal äntdäkte hie in't Jier 1839 ju Muugelkhaid fon ju Vulkoanisierenge, as him ne Miskenge fon Kautschuk un Swieuwel ap ne Häidploate fäl. Buppedät is hie die Ärfiender fon Häd-Gummi un fon't Gummi-Kondom. Tälten stoalde hie uk uut Gummi häär, uum do oun Gould-Greeuwere tou ferkoopjen. Hie häd uk noch fuul moor uut Gummi moaked un hiede Patente, do in leetere Tied, besunners foar ju Automobil-Industrie, wichtich wäide skuulen. Hie sälwen häd deer nit fuul fon häiwed. Ne Saitenge skäl insen uur him skrieuwen hääbe: *"Wan jie n Mon sjo, mäd Skoue, Moantel un Houd uut Kautschuk, man sunner aan Cent inne Taaske, wieten jie, dät jie Charles Goodyear foar jou hääbe."*
Charles Goodyear

**Charles Goodyear** is die Noome fon:

* aan US-amerikoansken Ärfiender un Pionier in ju Gummi-Feroarbaidenge, kiek unner Charles Nelson Goodyear
* aan US-amerikoansken Politiker, kiek bie Charles Goodyear (Politiker)
Anden

Do **Anden**, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere. 

Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane.

## Dierte

In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja *(Lama vicugna)* un dät Guanako *(Lama guanicoe)*. Düsse Näiwaareld-Kamäile *(Lama)* hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile *(Camelus)* neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas.

Uur Suugedierte sunt Chinchillas *(Chinchillidae)*, Pudus *(Pudu)*, Bierich-Tapire *(Tapirus pinchaque)*, Struuk-Rotten *(Octodon)*, Anden-Boare *(Tremarctos ornatus)*, Pumas *(Puma concolor)* un säildener Jaguare *(Panthera onca)*.

Die Anden-Kondor *(Vultur gryphus)* is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne.

## Kultuur

In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd sien domoalige Haudstääd Cusco. 75 Kilomeetere noudwäästelk sunt do bekoande Ruinen fon ju Inka-Stääd Machu Picchu tou fienden. Uk ju Inka-Stääd Llactapata lait in düt Rebät.

Dät Inka-Riek mäd sien hooge Kultuur is läider truch dän Kolonioalismus stukken geen, man ju Sproake fon do Inka, dät Quechua, wäd bit däälich noch masse fon Anden-Foulke boald. Uurs ne wichtige ienheemske Sproake is dät Aymara.

Ju noudelke Anden-Regioon is een fon moorere Rebätte fon ju Neolithisierenge, dät hat, een fon do Rebätte, wier Buuräi, fääste Siedelengen un sliepene Steenreewen ärfuunen wuuden sunt. Wilst uus Buuräi in Europa foar dän grootsten Deel uut dät Naie Aaste kumt, wier dät uum sowät 9000 foar Kristus begon un sik in do foulgjende Jierduusende ätter Europa uutspratte, begon dät in do Anden sowät 2000 bit 3000 foar Kristus. Wäkke Seeken sunt in ju Tied fon dän Kolonioalismus uut ju Suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon ätter Europa keemen, dät wichtichste Biespil is ju Tuffelke. Wät in Europa man exotisk blieuwen is, sunt dät Lama un dät Alpaka, two tomme Kamäil-Oarden, ju in Suudamerikoa haudseekelk tuchted wäd, uum Wulle un Flask tou kriegen; dät Lama uk, uum Lasten tou dreegen.
Plontenknulle

As **Knullen** beteekent me in ju Botanik flaskige, fertjukkede Orgoane fon Plonten, do unner ju Äide woakse. Dät konnen Fertjukkengen fon do Wuttele (Wuttelknullen) of fon ju Spruut-Oakse  (Spruutknullen) weese. Jo tjoonje as Reserve, wan ju Plonte in ne uungoadelke Tied (Druuchtied of Winter) oustäärft, dät ju ätters wier uutdrieuwe kon. Do bekoandste Spruutknullen sunt Tuffelke *(Solanum tuberosum)*, Wuttelknullen rakt dät toun Biespil bie Maniok *(Manihot esculenta)*. Siepele hääbe ju sälge Funktsjoon, man jo wäide nit as Knullen ienoardend, uumdät jo uut uumewonnelde Bleede bieldet sunt.


Bielde:Potato collection.jpeg|Tuffelke as Biespil foar Spruutknullen
Bielde:Manihot esculenta dsc07325.jpg|Maniok-Knullen as Biespil foar Wuttelknullen
Freerk II. (Prüüsen)

**Freerk II.**, uk **Freerk die Groote** of die **Oolde Frits** naamd (düütsk: **Friedrich II.*** 24. Januoar 1712 in Berlin; † 17. August 1786 in Potsdam), waas fon 1740 oun Köönich *in* un fon 1772 Köönich *fon* Prüüsen juust so as Kurfüürst fon't Kurfüürstendum Brandenbuurich. Hie koom uut dät Füürstenhuus Hohenzollern.

Do fon him juun Aastriek fierde träi Sleesiske Kriege uum dän Besik fon Sleesien fierden tou'n Düütsken Duoalismus. Ätter dän lääste fon düsse Kriege, dän Soogenjierigen Kriech fon 1756 bit 1763, waas Prüüsen as Grootmoacht in Europa anärkoand.

Freerk jält as Fertreeder fon dän Apkloorden Absolutismus. So beteekende hie sik sälwen as „eersten Tjoonst fon dän Stoat“. Hie befoatede sik mäd Philosophie, Geskichte un Kunste. Hie sammelde Toankere uum sik un komponierde sälwen Musikstukke. In ju Buuräi is hie buppedät bekoand foar sin Fertjoonst uum ju Uutspreedenge fon ju Tuffelke.
Tomoate

Ju **Tomoate** (buute fon Roomelse **Tomaate**, biologiske Nomenklatuur: *Solanum lycopersicum*) is ne Noachtskaade-Plonte. Uumdät do Fruchte, do juust so as do Plonten Tomoaten heete, ieten wäide konnene, wäd ju fuul as Neerengs-Plonte ounbaud un deer sunt masse ferskeedene Soarten tuchted wuuden. Oafter sunt Tomoaten rood, man dät rakt uk jeele, gräine un bruune Soarten: Dät hat also nit aaltied, dät jo uunriep of fuul sunt!

## Uursproang
Wüülde Tomoaten rakt dät in Suudamerikoa twiske Venezuela un Chile, foar dän Ounbau as Kultuurplonte rakt dät archäologiske Ätterwiese uut dät eerste Jierduusend ätter Kristus in Middelamerikoa, wier dät bit däälich ne grootste Soarten-Fuulfoold rakt. Dät Woud *"Tomoate"* kumt uk wäil fon't Woud *"xītomatl"* uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken, fon wier dät wildääge uur't Spoanske, Frantsööske, Düütske un Platdüütske in't Seelterske keemen is.

## Bielden

Bielde:Bright red tomato and cross section02.jpg|Heele un eepensniedene Tomoate
Bielde:Cherry Tomato Mix (6033999022).jpg|Ferskeedene Tomoaten-Soarten
Populoaren

As **Populoaren** (lat. *popularis*, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen.
Globoale Apwoormenge

As **Globoale Woormenge** beteekent me dät Ounstiegen fon ju Middelsleek-Temperatuur in dän unneren Deel fon ju Atmosphäre un in ju See sänt ju Industrioalisierenge. Düsse Klima-Feruurenge gungt fuul gauer, as me dät uut ju Äidgeskichte koant.

Ju skäl tou moor as 50 Prosänt fon do Moanskene feruurseeked weese. Dät is apgruunde fon dän kunstelk ferstäärkeden Glääshuus-Effekt: Dät rakt Gase in ju Atmosphäre, so as CO<sub>2</sub>, do dät Sunnenljoacht, dät uurs fon ju Äide tourääch in't Aal oustroald wäd, wier tourääch appe Äide reflektierje, sodät ju woorm wäd. Dän Glääshuus-Effekt rakt dät uk fon Natuur uut, uurs waas ju Äide fuuls tou koold foar Lieuwend. Truch ju moudäärne Technik fon do Moanskene wät oaber fuul moor CO2 inne Atmosphäre broacht as fon Natuur uut oane weese skuul, deeruum wäd ju Äide woormer un woormer.

Ju Foulge is dät Ousmilten fon Pol-Kappen un Glitskere, wiertruch die Speegel fon ju See waareldwied sticht. Masse litje Ailounde un Kustenrebätte, uk in Fräislound, wäide deer truch in Gefoar broacht. In uur Deele fon ju Waareld rakt dät uur Probleme: Wöisten diene sik uut. Dät wäd fermouded, dät binne dät 21. Jierhunnert masse Ljuude uut klimoatiske Gruunde uut hiere Heemat fluchtje moutene.
Optimoaten

Do **Optimoaten** (lat. *optimates*, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener *boni*, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren.
Marcus Licinius Crassus

**Marcus Licinius Crassus** (*155 of 114 f. Kr.; † 9. Juni (?) 53 f. Kr. in Synnaka) waas n Politiker in't Roomske Riek, in ju Tied fon de leete Roomske Republik.

## Lieuwend
Ljuude uut sien Sibbe hääbe al sänt dän Twäiden Punisken Kriech politiske Boantjene häiwed, buppedät waas Crassus uuremäite riek. Deer kumt uk sin Bienoome "Crassus" fon, dät hat uursät "fat" of "die Fatte". Masse in Room hieden Skäilden bie him, so uk Caesar. Crassus hiede also bääste Foaruutsättengen, in ne machtige Steede tou kuumen.

In dät Jier 70 f. Kr. wuude hie Consul.

In 60 f. Kr. begon dät leeter so beteekende Eerste Triumviroat, dät waas ne Ousproake fon träi Monljuude, näämelk Pompeius, Caesar un ieuwen uk Crassus. Jo wüülen touhoope oarbaidje, uum moor Moacht tou kriegen. Crassus kuude hiere Projekte finansierje. In 56 f. Kr. wuude die Buund fernäierd.

In 55 f. Kr., as hie un Pompeius noch insen Consulen wuuden sunt, wüül Crassus uk as Fäildheer uutluuke un n Kriech winne, uumdät hie in düsse Seeke noch bääte sien bee Partnere touräächstuude. 

Sin Fäildtoach juun dät Parther-Riek eendede oaber nit slumpelk foar him; ju Slacht bie Carrhae ferloos hie, wierbie do Parthere uk do Roomske Fäildteekene meenuumen, wät foar Room ne läipe Deemöidigenge waas. Eerste in't Jier 20 f. Kr. unner Augustus kuuden do Fäildteekene tourääch-honneld wäide. Man Crassus sälwen stoorf noch in 53 f. Kr., wildääge ap dän 9. Juni, uumdät hie bie Kapitulatsjoons-Ferhonnelengen möärend wuude.
Kleopatra VII.

**Kleopatra VII. Philopator** (Ooldgriechisk:Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ); * 69 f. Kr.; † &nbsp;12. August 30 f. Kr. in Alexandria) heerskede as lääste Kööniginne fon dät ägyptiske Ptolemäer-Riek un as läästen wieuwelken Pharao fon 51 bit 30 foar Kristus. Uur hieren Foar koom ju uut ne griechisk-stommige Heerskerlinje (do Ptolemäere), hiere Muur kuude oaber ne Ienheemske weesen hääbe. Touminst is uurlääwerd, dät ju sälwen ieuwenske Griechisk uk Ägyptisk baale kuud. Ju heerskede in ju eerste Tied nit aleenich, sunnern mäd hieren Bruur un leeter mäd uur Monljuude touhoope, uumdät die Troon nit fon een Persoon besät wäide doarste.

Ju wüül dät ägyptiske Riek fäästigje un uutbaue, man ju kuude dät Siel nit juun Room truchsätte. Uum Foardeele foar Ägypten tou roakjen, begon ju eerste n Ljoofte-Ferhooldnis mäd Gaius Iulius Caesar, mäd dän ju uk n Suun (Ptolemaios XV. Kaisar) hiede. Caesar wuude in 44 f. Kr. uumebroacht. Ätters begon ju uk mäd Marcus Antonius n Ferhooldnis, man dät fierde tou ne joope Ferwikkelenge in binnere Striedegaiden fon't Roomske Riek, wiertruch Octavianus in 32 f. Kr. dän Ptolemäisken Kriech juun hiere un Antonius sien Troppen begon. In ju Slacht bie Actium (31 f. Kr.) wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, man Kleopatra un hie kuuden ätter Ägypten fluchtje. Man sowät n Jier leeter wuude truch n Siedenwiksel fon ägyptiske Troppen Alexandria fon Octavian iennuumen. Antonius un Kleopatra broachten sik sälwen uume un Ägypten wuude tou ju roomske Provins Aegyptus.

## Foutnooten
Marcus Antonius

**Marcus Antonius** (däälich uk mongs **Mark Anton** naamd, kuut **Antonius**; * 14. Januoar 86, 83 of 82 f. Kr.; † 1. August 30 f. Kr.) waas n Politiker un Fäildheer in't Roomske Riek, uum niep tou weesen, in do lääste Jiere fon ju Roomske Republik.

## Wäidegong
Eerste oarbaidede hie sik as Ounhonger fon Gaius Iulius Caesar uumehooch. As Caesar in 44 f. Kr. uumebroacht wuuden waas, wuude Antonius aan fon do ienfloudriekste Ljuude in Room un sloot mäd Octavianus (die leeter as *Kaiser Augustus* bekoand wuude) un Marcus Aemilius Lepidus aan Buund, dät sonaamde Twäide Triumviroat. In 42 f. Kr. fernäilde hie ju Paatäi fon do Caesar-Möärendere un uurnoom ju Ferwaltenge fon dät Aaste fon't Roomske Riek.

Uumdät hie mäd Kleopatra VII. n Ferhooldnis hiede (wildääge wieren jo sogoar ferhilked), wät in Room nit goud ounkoom, uumdät jo toachten, hie kuude ägyptiske Interessen buppe do roomske sätte, kreech hie Stried mäd sin foarmoaligen Moat Octavianus.

Tiedwiese moakeden Octavianus un Antonius Skieregaid, man dät heelt nit loange. In 32 f. Kr. begon die sonaamde Ptolemäiske Kriech. In 31 f. Kr. koom dät tou ju Slacht bie Actium. Dät waas ne Seeslacht foar ju griechiske Kuste, ju oafter as ju wichtichste Slacht fon dän Kriech bekieked wäd. Deerbie wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, wan uk Antonius un Kleopatra ätter Ägypten fluchtje kuuden. Bienaist een Jier leeter wuude Alexandria iennuumen, wierap sik Antonius un kuut deer ätter uk Kleopatra sälwen uumebroachten.
Eerst Triumviroat

Dät **Eerste Triumviroat** waas n informellen Buund twiske do träi Politikere in't Roomske Riek, näämelk Gaius Iulius Caesar, Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus. Dät waas in ju Tied fon ju leete Roomske Republik.

## Geskichte
As Gnaeus Pompeius in't Jier 63 f. Kr. dän 3. Mithridatisken Kriech wunnen hiede, hiede hie as Fäildheer n grooten Noome. Man juust dät waas, wät him foar wäkke Roomske Moachthääbere suspekt moakede. Jo wüülen him Politisk isolierje, laachhoaft moakje un sien Veteroanen nit fersuurgje.

Uum ju politiske Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. mäd Crassus un Caesar n informellen Buund, die leeter as dät eerste Triumviroat beteekend wuude. Düt skuul ne Ärfoulchrieke Ferbiendenge wäide, uumdät Pompeius militärisk stäärk waas, Crassus uuremäite riek un Caesar politisk bekoand un truchsättengsstäärk.

Do träi slooten sik nu touhoope, uum truchtousätten, dät niks in dän Stoat skaach, wät aan fon do träi nit wüül.

Crassus un Pompeius hieden al tjoon Jiere in't foaren touhoope Consul weesen, Caeasar waas eerste sowät as n "Junior-Partner". Do bee wüülen sik deer foar iensätte, dät Caesar in't Foulgejier uk Consul wuude, wät uk slumpede. In 59 f. Kr. wuude hilkede Pompeius in fjoode Ächte ju Dochter fon Caesar (Iulia), uum dän Buund stäärker tou moakjen. 

Caesar sien Politik foonten masse in dän Senoat nit goud, man soloange hie n stoatelk Boantje hiede, doarste hie nit bekloaged wäide. As hie nit moor Consul waas, hiede hie ja uk noch sien Boantje as Proconsul in Illyrien un Gallien (Cis- un Transalpina). Fon ju Provins Gallia cisalpina uut noom hie twiske 58 f. Kr. un 50 f. Kr. dät heele nit-roomske Gallien ien. In düsse Tied, in 56 f. Kr., wuude dät Triumviroat ap Bidde fon Caesar ferloangerd. Do träi Monljuude roakeden, dät Crassus un Pompeius in't Jier 55 f. Kr. foar't twäide Moal touhoope Consul wäide kuuden, wilst Caesar noch fieuw Jiere moor sien Boantje as Proconsul behoolde kuude.

Ju Ferbiendenge twiske Caesar un Pompeius waas nit moor ouseekerd, as in 54 f. Kr. ju mäd Pompeius ferhilkede Caesar-Dochter Iulia stoorf. Crassus stoorf in dät Jier 53 f. Kr. in sin Fäildtoach juun't Partherriek. Buppedät ferdruuch sik Pompeius nu wier beeter mäd dän Senoat. So briek die Buund. In 49 f. Kr. waas dät eendgultich foarbie, do begon die Burgerkriech mäd Caesar appe een Siede un Pompeius appe uur.
Plebejere

Do **Plebejere** (Latiensk: plebs: ju Masse / dät meene Foulk) wieren in't Roomske Riek, in ju Tied ju Roomske Republik, dät eenfache Foulk, dät nit tou dän oolden Oadel, do Patriziere heerden. Maast wieren dät Buuren un Hondwierkere. Jo goolten as Roomske un wieren ätter do Stoundekampe (sowät 500 bit 287 f. Kr.) truch dät Roomske Gjucht skuuld.

Wilst do Stoundekampe kuuden jo goud ju Kriechstjoonst-Wäigerenge iensätte, uum in dät Twist mäd dän Oadel hiere Interessen truch tou sätten. Uumdät Room oafter Kriech mäd sien Noaberskup hiede, moaste die Oadel deer ap iengunge. In't Eende fon do Stoundekampe hieden do Plebejere groote wirtskuppelke un politiske Ferbeeterengen roaked. Wät ju Fersammelenge fon do Plebejere besloot, waas gultich Gjucht un die Foulkstribun waas n amtelk Boantje. Jo hieden nu dät Gjucht, Mäitnoamen fon do Magistroate (t. B. ju Bestroafenge fon n Plebejer) ferbjoode tou läiten.
Patriziere

Do **Patriziere** (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend.
Lucius Cornelius Sulla Felix

**Lucius Cornelius Sulla Felix** (* uum 138 f.Kr.; † 78 f. Kr., oafter kuut **Sulla** naamd, waas n roomsken Politiker, Fäildheer un Diktoator in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. Hie waas n extreemen Optimoat un geen blouderch juun do Populoaren foar.

## Wäidegong
In ne Tied ju Roomske Republik truch Korruptsjoon un Twistegaiden uum Loundferdeelenge un Burgergjucht in ne läipe Lääse keemen waas, moakede Sulla Karriere as Fäildheer. As Quaestor fon dän Fäildheer Gaius Marius be'eendede hie (so as hie dät deerstoalde, Marius saach dät uurs) dän Jugurthinisken Kriech un wuude ätter sien Ärfoulge in dän Buundes-Nooten-Kriech foar'n Consul foar dät Jier 88 f. Kr. kädden.

Uumdät hie sien Interessen as Konsul nit goud truchsätte kuude un buppedät fon sien Juunstriedere betruued wuude, marskierde hie in dät sälge Jier noch mäd sien Troppen ap ju Stääd Room. Masse fon sien Uppermonljuude ferwäigerden, deer mee tou moakjen, man hie diede dät daach un stoalde dät as Räddenge fon dän Stoat deer. Do Roomske Befäästigengen kuuden sunne groote un stäärke Armee nit ouhoolde.

Hie befuul dän Senoat, tweelich Ljuude uut ju politiske un militäriske Fierenge fon do Populoaren tou Stoatsfäinde tou ferkloorjen un tou ju Säikenge un Waigjuchtenge uuttouroupen. Niep nuumen doarste hie dät goarn't, sunner dät Foulk tou fräigjen un Swäddene ien tou sätten. Sulla sin Juunstrieder Publius Sulpicius Rufus wuude griepen un uumebroacht, do Gjuchte, do hie moaked hiede, ferloosen hiere Gultegaid. Hie hiede Sulla t.B. dän Bupperbefeel in dän Eersten Mithridatisken Kriech äntleeken. Marius deerjuun kuude in ju Provins Africa äntkuume.

In 87 f. Kr. look Sulla mäd sien Troppen juun Mithridates. Die stoalde sik as Befräier fon Griechenlound juun do Roomske deer un hiede in't Jier deer foar mäd dän Bloudbefeel fon Ephesos tachentichduusend Roomske un Italikere doodje lät, uum sien Kriechskassen ful tou moakjen. Die Kriech duurde bit 84 f. Kr. dan wuude n Free sleeten, die apgruunde fon dän binneren Twist in Room Foardeele foar Mithridates bood.

Nu kuude sik Sulla wier dän Kamp juun sien binne-politiske Juunstriedere ferskrieuwe. Hie look sien Troppen wieruume ätter Italien un marskierde in 82 f. Kr. foar dät twäide Moal ap Room.

Ätter ju Uurwinnenge in dän Burgerkriech liet sik Sulla noch in't Sälge Jier tou'n Diktoator moakje. Dät waas in Room foar bit tou säks Jiere legoal, unner ju Foaruutsättenge, dät die Stoat läip in Nood waas. Sulla fierde Proskriptsjoonen truch, dät hat, hie liet Liesten fon Juunstriedere aphongje, do fuugelfräi wieren un fon älkunaan uumebroacht wäide doarsten. Duusende roomske Oadelige wuuden in düsse Tied dooded. Sien Ferfoatengs-Reformen wüülen dän Senoat stäärker un demokroatiske Iengjuchtengen as dät Foulkstribunoat swäkker moakje. In 79 f. Kr. laide hie sien Diktoatuur deel un look sik in't Privoat-Lieuwend tourääch. In't Foulgejier stoorf hie.

Sien blouderge Heerskup kuude dän Ferfaal fon't Roomske Riek bloot foar kuute Tied aphoolde.
Groote Hungersnood in Irlound

Ju **Groote Hungersnood in Irlound** (irisk: *An Gorta Mór*; ängelsk: *Great Famine* of *Irish Potato Famine*) waas twiske 1845 un 1852. Uurseeke waas ju Tuffelke-Fuuleräi, ju tou moorere Mis-Aadenten fierde. Ju Tuffelke waas domoals ju wichtichste Ietelweere bie do Iren, wilst Koarel un Dierte-Ärtjuuchnisse as Hiere oun do britiske Grootgruund-Oainere betoald wuuden. Ju Uundäidegaid fon ju Whig-Regierenge moakede dät aal noch läpper.

Fon wät moor as oachte Millionen Iren in düsse Tied is een Million ferhungerd un two Millionen sunt uutwonnerd.
Köönichriek Prüüsen

Dät **Köönichriek Prüüsen** waas n historisk Lound, dät ne groote Rulle in ju Düütske un europäiske Geskichte spielde. Dät äntstuude ap dän 18. Januoar 1701 truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen. In't Foaren roate dät Prüüsen uk al, do waas dät dät Heertoachdum Prüüsen.

Dät Köönichriek Prüüsen waas eerste n Deelstoat fon't Hillige Roomske Riek (dät nit moor fuul Betjuudenge hiede) bit düt in 1806 sien Eende foont. Ätters waas dät n poor Jiertjaande oainstoundich. Twiske 1871 un 1918 waas dät Köönichriek n Deelstoat fon't Kaiserriek Düütsklound un die prüüske Köönich waas uk düütsken Kaiser. Truch ju Outonkenge fon dän Köönich blw. Kaiser ätter dän Eersten Waareldkriech wuude Prüüsen toun Fräistoat Prüüsen.

## Köönige
* Freerk I. (Köönich fon 1701 bit 1713 tou)
* Freerk Wülm I. (Köönich fon 1713 bit 1740 tou)
* Freerk II. (Köönich fon 1740 bit 1786 tou)
* Freerk Wülm II. (Köönich fon 1786 bit 1797 tou)
* Freerk Wülm III. (Köönich fon 1797 bit 1840 tou)
* Freerk Wülm IV. (Köönich fon 1840 bit 1861 tou)
* Wülm I. (Köönich fon 1861 bit 1888 tou, fon 1871 oun düütsken Kaiser)
* Freerk III. (Prüüsken Köönich un Düütsken Kaiser fon Meerte bit Juni 1888)
* Wülm II. (Prüüsken Köönich un Düütsken Kaiser fon 1888 bit 1918 tou)
Tuffelke-Fuuleräi

Ju **Tuffelke-Fuuleräi** *(Phytophthora infestans)* is ne Skienpilts-Oard, ju ne ganse Riege fon Noachtskaad-Plonten, deelwiese uk uur, befaalt un kroank moaket. Apgruunde fon hiere Wirtskuppelke Betjuudenge sunt Tuffelke un Tomoaten do bekoandste deer fon befaalene Plonten. Fermoudelk kumt ju Oard uut Noudamerikoa.
Roomske Republik

Ju **Roomske Republik** (Latiensk: *Res publica*, niep uursät: "eepentelke Seeke"), waas ne politiske Phase fon dät Roomske Riek. Dät waas ju Tied twiske dät Eende fon ju Roomske Köönichstied (ätter ju Uurlääwerenge in 509 f. Kr.) un dän Begin fon ju Roomske Kaisertied ap dän 13. Januoar 27 f. Kr., as die Senoat sien Moacht deellaide. Ju Stoatsfoarm waas noch neen Republik in dän Sin fon däälich, ju fereende fuul moor aristokroatiske un demokroatiske Bestounddeele.
Noachtskaade

Do **Noachtskaade** *(Solanum)* sunt n Sleek fon Plonten, die sowät 1400 Oarde uumefoatet. Jo sunt apgruunde fon ferskeedene Alkaloide oafter giftich, man dät rakt uk Oarde, fon do Deele as Ietelweeren bruukt wäide konnen: Tuffelke *(Solanum tuberosum)*, Tomoaten *(Solanum lycopersicum)*, Auberginen *(Solanum melongena)*. Wäkke wäide uk as Heelmiddele of as Sier-Plonten bruukt.
31. Januoar

Die **31. Januoar** is die 31. Dai fon dän gregorioanske Kalänner, deer blieuwe ätters noch 334 Deege (in Skaltjiere sunt dät 335) tou dät Jierseende tou.

## Foarfaale
* 1542: Die Spanier Álvar Núñez Cabeza de Vaca findt as eersten Europäer do Woaterfaale fon dän Iguaçu.
* 1606: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes.
* 1773: Freerk die Groote bielget truch Kabinettsorder ju näie Provins Wäästprüüsen.
* 1793: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant.
* 1876: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd.
* 1958: Die eerste Satellit fon do USA, näämelk Explorer 1, wäd fjauer Mounde ätter dän rusken Satellit Sputnik inne Äid-Uumloop-Boan broacht. Deerbie slumpet unner Ounleedenge fon James Van Allen die Ätterwies fon dän Van-Allen-Stroalengsgäddel uum ju Äide.
* 1961: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel.
* 1989: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen. Do Meeoarbaidere sätte sik juun dät Eende fon dät traditsjoonsrieke Blääd.
* 1990: Dät eerste McDonald’s-Lokoal fon Moskau wäd eepend.
* 1992: Träi junge Monljuude sätte in Lampertheim een Fluchtlings-Heem in Bround. Deerbie rakt dät tjo Doode (een Familie uut Sri Lanka).

## Tou Waareld keemen
* 1797: Franz Schubert, aastrieksken Komponist
* 1873: Melitta Bentz, Ärfienderske fon ju Koafjeteemse.
* 1884: Theodor Heuss, eersten Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Stuurwen
* 2015: Richard von Weizsäcker, säksten Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound
* 2020: Alexander Joseph Brunett, US-amerikoansken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Seattle
Noachtskaadplonten

Do **Noachtskaadplonten** (*Solanaceae*; düütsk: Nachtschattengewächse) sunt ne Familie fon Plonten, ju in sowät njuugentich bit hunnert Sleeke iendeeld wäd, do wieruum sun 2700 Oarde uumfoatje. Two bekoande Sleeke sunt do Noachtskaade *(Solanum)* wier t.B. ju Tuffelke tou heert, un do Tebaksplonten *(Nicotiana)*.
Noachtskaadoardige

Do **Noachtskaadoardige** (*Solanales*; düütsk: Nachtschattenartige) sunt ne Oardenge fon do Plonten.

## Unnerdeelenge
Ju Oardenge uumfoatet fieuw Familien:

* *[[Convolvulaceae]]* (düütsk: Windengewächse)
* *[[Hydroleaceae]]*
* *[[Montiniaceae]]*
* Noachtskaadplonten (*Solanaceae*; düütsk: Nachtschattengewächse)
* *[[Sphenocleaceae]]*
Peru

**Peru** is n Lound in't Wääste fon Suudamerikoa. Die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Pedro  Pablo Kuczynski (Stound: Januoar 2018).

Dät rakt junner aiske unnerskeedelke Loundskuppe mäd heel ferskeedene Plonten un Dierte.

Peru is bekoand foar sien Fergeenhaid in dät Inka-Riek, dät leeter dän Spoanske Kolonioalismus tou Offer fäl. Archäologisk wäidfulle Steeden so as ju Ruinen-Stääd Machu Picchu tjuuge bit däälich fon do Inka. Man uk dät Quechua, een Sproake, ju al fon do oolde Inka boald wuude, is däälich wier een fon tjo Amtssproaken un wäd fon trättien Prosänt fon ju Befoulkenge bruukt. Uk dät Aymara, uurs een ienheemske Sproake, is Amtssproake. Man ju wichtichste Amts- un Ferkierssproake is bit däälich dät Spoanske, dät in ju Kolonioaltied ätter Suudamerikoa broacht wuude. Tachentich Prosänt fon ju peruoanske Befoulkenge baale Spoansk as Muursproake.

In 2007 wieren 81,3 % fon ju Befoulkenge katoolsk un 12,5 % evangeelsk. 3,3 % roaten oun, dät jo een nit apfierde Religion touheere un 2,9 % hääbe kweeden, dät jo nit religiös sunt. Ap't Lound rakt dät sowät fieuw Prozent minner Katholiken as in'e Stääd.

## Geographie
Peru lait in't Wääste fon Suudamerikoa, loangs dät Ouger fon dän Pazifisken Ozean. Ätter sien Flakte is Peru mäd 1.285.216 km² dät träädgrootste Lound fon Suudamerikoa. Gratter sunt deer bloot Argentinien un foaraaln Brasilien.

### Loundskuppe in Peru
Peru deelt sik groaf fon't Wääste ätter't Aaste in tjo Loundskuppe. In't Wääste, oun'n Pazifik, lait ju Kustenloundskup (Costa), ju fon Wöiste bestimd is. In't Aaste lait ju Bierichloundskup (Sierra) ju fon do Anden un ju Hoochieuwene, dän Altiplano mäd dän Titicaca-See bestimd is. Die hoochste Bierich fon Peru is die Waskaran (spoansk: *Nevado Huascarán*) mäd 6768 Meetere. In dät Bierichmassiv Nevado Mismi lait wildääge ju Haud-Wälle fon dän Amazonas, man dät is striedich. Ap älken Faal hääbe moorere wichtige Wäl-Äien fon dän Amazonas hieren Uursproang in ju "Sierra" fon Peru.  Aastelk fon ju "Sierra" lait ju "Selva", die Holtbusk. Dät is eerste tropisken Bierichwoold un fääre ätter't Aaste tropisken Rienwoold.


Bielde:Ica dunes.JPG|Ju *Costa* (Kusten-Loundskup) bie Ica
Bielde:Sierra02a.jpg|Ju *Sierra* (Bierich-Loundskup) bie Cusco
Bielde:Sandoval , Tambopata - panoramio (23).jpg| Ju *Selva* (Woold-Loundskup) bie Puerte Maldonado


### Noaberlounde
Peru wäd beskat fon...
* Ecuador in't Noudwääste,
* Kolumbien in't Noudaaste,
* Brasilien in't Aaste,
* Bolivien in't Suudaaste,
* Chile in't Suude un 
* dän Pazifik in't Wääste.

### Stääde
# Lima
# Cusco
# Trujillo
# Arequipa
# Iquitos
Bolivien

**Bolivien** is n Binnestoat in Suudamerikoa.

## Geografie

### Loundskuppe
Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m.

Aastelk fon do Anden lait dät läigere Aastbolivioanske Bierichlound, deer twiske sunt ap ne Hööchte fon 1200 bit 1800 Meetere Doale mäd fuchtige Woolde tou fienden.

Noch fääre aastelk sunt do "Llanos" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene.

### Noaberlounde
Bolivien wäd beskat fon...
* Brasilien in't Noude un Noudaaste,
* Paraguay in't Suudaaste,
* Argentinien in't Suude
* Chile un Peru in't Wääste.
Altiplano

Die **Altiplano** *([[Spoanske Sproake|Spoansk]])* of **Qullaw** *([[Quechua (Sproake)|Quechua]] un [[Aymara (Sproake)|Aymara]])* is n fergliekswiese ieuwen Hoochlound ap ne Hööchte fon uum do 3600 Meetere, dät twiske two Bierichkätten fon do Anden lait, ju *Cordillera Occidental* (Wääst-Anden) un ju *Cordillera Oriental*, do Aast-Anden. Dät Woater kon fon deer nit ätter ju See oufljoote, dät fljut in Binne-Woaterdoaben as biespilswiese dän Titicaca-See, die in't Noude fon dät Hoochlound lait. Fon düssen uut lukt sik die Altiplano sowät duusend Kilomeetere ätter't Suude.
Titicaca-See

Die **Titicaca-See** (Quechua: *Titiqaqa qucha*, Spoansk: *Lago Titicaca*) is n grooten Woaterdoabe in't Noude fon dän Altiplano, dät säntroale Hoochlound twiske ju wäästelke un ju aastelke Bierichkätte fon do Anden. Hie lait ap dät Skeed twiske Peru un Bolivien mäd sin Woaterspeegel ap 3810 Meetere buppe ju See un häd ne Flakte fon 8.288 km². Hie is läip keetich un jält as n betruued Biotop.

Die See is uk ne wichtige Boasis fon ju bolivioanske Militär-Flotte, uumdät Bolivien sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Oundeel moor oun'e Pazifik-Kuste häd. 

Ieuwenske do Ätterkuumere fon do Kolonioalisten lieuwje bie dän Titicaca-See uk Indioaner-Foulke as do Urus un do Quechua.

Wichtige Dierte in un uum dän Titicaca-See sunt ju Titicaca-Poage *(Telmatobius culeus)* as Fertreeder foar do Amphibien, die Titicaca-Duuker *(Rollandia microptera)* as Fertreeder foar do Fuugele, die Sleek *[[Orestias]]* un ju Oard *[[Trichomycterus rivulatus]]* as Fertreedere fon do Fiske.
Robert Warthmüller

**Robert Müller**, bekoand as **Robert Warthmüller** (* 16. Januoar 1859 in Landsberg oun ju Warthe; † 25. Juli 1895 in Berlin) waas n düütsken Historienmoaler in ju leete Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote.
Aconcagua

Die **Aconcagua** of **Cerro Aconcagua** in do Anden is mäd 6962 Meetere die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän Amerikoansken Dubbelkontinent juust so as die hoochste Bierich buute fon Asien un ap ju suudelke Hemisphäre. Hie lait in't Wääste fon Argentinien in ju Provins Mendoza, tichte bie dät Skeed ätter Chile. Oun dän Bierich rakt dät masse Glitskere. Aleer wuude hie foar n Vulkoan heelden, in Chile naamde me him foar loange Tied *el volcano*. Dät waas, uumdät deer oafter Wulken uum sien Top hongje, in Wuddelkhaid is hie naan Vulkoan.

## Ärfoarskenge un Eerstbestiegenge
Eerste Exkursionen in dät Rebät unnernoom die Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín, as hie uur do Passe oun dän Aconcagua fon Argentinien ätter Chile ientroang. Robert FitzRoy moakede Mäitengen fon ju See uut un reekende een Hööchte fon 23,200 Fout uut, wiermäd die Aconcagua as hoochsten Bierich fon do Anden fääststuude. Toufoarne häd me toacht, die Chimborazo waas die hoochste Bierich fon Suudamerikoa.

Twiske 1882 un 1883 unnernoom die düütske Paul Güßfeldt een Exkursion ätter dän Aconcagua, wierbie hie ätterwiese kuude, dät hie naan Vulkoan is. Sien Bestiegengs-Fersäike fon't Noude uut moaste hie oubreeke, uumdät dät Weeder tou läip wuuden is. Ju grootste Hööchte, ju hie roaked häd, wieren 6560 Meetere. Uk die düütske Turner-Fereen fon Santiago de Chile fersoachte dät insen.

Ju eerste ärfoulchrieke Bestiegenge wuude ap dän 14. Januar 1897 fon dän Swaitser Bierichfierder Matthias Zurbriggen truchfierd. Uur Deelniemere fon ju Exkursion moasten wäil apgruunde fon Hööchtenkroankhaid uumekiere.