open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motorhead

**Motörhead** is n rockkoppel uut Änglound.

Meegliedere fon dän Koppel wieren:

* Lemmy Kilmister
* Philip Campbell
* Mikkey Dee

## Ju Discografie
### Albums

* Motörhead (1977)
* On Parole (1979)
* Overkill (1979)
* Bomber (1979)
* Ace of Spades (1980)
* Nö Sleep 'til Hammersmith (1981)
* Iron Fist (1982)
* Another Perfect Day (1983)
* No Remorse (1984)
* Orgasmatron (1986)
* Rock 'n' Roll (1987)
* Nö Sleep at All (1988)
* 1916 (1991)
* March ör Die (1992)
* Bastards (1993)
* Sacrifice (1995)
* Overnight Sensation (1996)
* Snake Bite Love (1998)
* Everything Louder Than Everything Else (1999)
* We Are Motörhead (2000)
* Hammered (2002)
* Live at Brixton Academy (2003)
* Inferno (2004)
* BBC Live & In-Session (2005)
* Kiss of Death (2006)
* Motörizer (2008)
* The Wörld is Yours (2010)
* Aftershock (2013)
* Bad Magic (2015)

## Filmografie

* Eat the Rich (1987)
* Lemmy: 49% Motherfucker, 51% Son of a Bitch (2010)
15. September

## Geböärnisse
* 1935 - Do Nürnbieriger Rassenwätte („Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre“, „Blutschutzgesetz“, Reichsbürgergesetz) kuume uut.
* 1981: Ägypten wiest dän Boskupper fon ju Sowjetunion un säks uur Diplomoaten uut, do bääte een Fersweerenge fon ju Regierenge fon Anwar as-Sadat stounde skällen.
* 2014: In't kurdiske Noude fon Syrien begint ju Slacht uum Kobanê. Do Terroristen fon dän Islamiske Stoat wollen Kobanê (kurdisken Noome, arabisk: Ain al-Arab) ärooberje un do kurdiske Foulksferdäägengseenhaide (YPG) ferdäägenje ju Stääd.
* 2017: Cassini Huygens, een Ruumtefoart-Mission fon ju NASA in Touhoopewierk mäd ju ESA, eendet mäd dän ploanden Ientreed fon ju Sonde in ju Atmosphäre fon dän Saturn.

## Tou Waareld keemen
* 1890: Agatha Christie, ängelske Skrieuwerske
* 1824: Josef Hergenröther, düütsken katoolsken Säärken-Historiker un Kardinoal
26. September

## Skjonisse
*1345: In ju Slacht bie Warns winnen do Fräisen huushooch uur do Holloundere. Wilhelm IV. fon Hollound wäd deerbie dooded.
*1580: Francis Drake kumt fon sien tjojierige Waareld-Uumsailenge tourääch ätter Änglound.
*1991: Dät Experimänt Biosphäre 2 (die Fersäik, aan fon ju Äidatmosphäre ousleetenen Lieuwendsruum mäd ferskeedene Ökosysteme tou ärhoolden) begint.
* 2021: Ju Buundesdais-Köär, Köär fon dät Berliner Ouoardendenhuus, Lounddais-Köär in Mecklenbuurich-Foarpommern, Kommunoalköär in Läichsaksen un Lounddais-Köär in Bupper-Aastriek wäide ouheelden.

## Tou Waareld keemen
* 1791: Théodore Géricault, Moaler fon ju Romantik
* 1981: Collien Ulmen-Fernandes, düütske Wiedkieker-Moderatorinne
* 1981: Serena Williams, Tennis-Spielerske

## Stuurwen
* 2021: José Freire Falcão, brasilioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Brasília
Ouddorp

**Ouddorp** is n Täärp in ju Provinz Suudhollound in do Niederlounde. Dät Täärp lait ap Goeree-Overflakkee an ju Noudsee. 

## Befoulkengsäntwikkelenge
* 1747 - 1.286
* 1815 - 1.796
* 1840 - 2.469
* 1895 - 2.724
* 1940 - 3.705
* 1966 - 4.322
* 1997 - 5.790
* 2009 - 6.047


Netherlands-Ouddorp-blauwe-huus.jpg|Blaeuwe Huus in 2006
Netherlands-Ouddorp-raadhuis.jpg|Räidhuus


## Ferbiendengen ätter Buuten

* Website Ouddorp (nl, än)
It Fryske Gea

**It Fryske Gea** (Ju Fräiske Loundskup) is n Natuurskutsbuund in ju Provinz Fryslân. Die Buund häd sien Haudsit in Olterterp, juust suudelk fon Drachten, in een fon do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea.

In dät Jier 2012 hiede dän Buund 28.500 Meeglide. Siel fon It Fryske Gea is dän Natuur, ju Loundskup un et Kultuuräärwe in ju Provinz Fryslân tou skutsjen, ferwalten un behoolden. Die Buund häd moor as 50 ferskeedene Natuurskutsgebiete in ju ganse Provinz Fryslân, do touhoope 20.000 Hektoar groot sunt.

Ap n 22. Februoar 1930 wuude It Fryske Gea apgjuchted. Die Buund kreech fon Foarstandmeeglid Dr. Jacob Botke dän Noomen 'It Fryske Gea'. Dät eerste Natuurskutsgebiet wät fon It Fryske Gea ferwaltet wuude waas dän Lânwar bie Allardseach, suudelk fon Bakkefean. Die Lânwar is nu apnuumen in dät Natuurskutsgebiet it Mandefjild.

## Natuurskutsgebiete
Do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea sunt: 

## Ferbiendenge ätter Buuten
*Websiede fon It Fryske Gea
Erich Kästner

**Emil Erich Kästner** (maast bloot **Erich Kästner** naamd, * 23. Februoar 1899 in Dresden; † 29. Juli 1974 in München) waas aan düütsken Skrieuwer. Hie is foarallen bekoand foar sien tiedkritiske Riemsele un sien Bäidensbouke, wier uk oafter Kritik, wan uk snurrich ferpakked, ienwierked is.

## Bibliografie
* *Herz auf Taille*, (1928)
* *Emil und die Detektive*, (1928)
* *Lärm im Spiegel*, (1929)
* *Ein Mann gibt Auskunft*, (1930)
* *Arthur mit dem langen Arm*, (1931)
* *Pünktchen und Anton*, (1931)
* *Fabian, Die Geschichte eines Moralisten*, (1931)
* *Der 35. Mai*, (1932)
* *Das verhexte Telefon*, (1932)
* *Gesang zwischen den Stühlen*, (1932)
* *Die Entwicklung der Menschheit*, (1932, Riemsel)
* *Das fliegende Klassenzimmer*, (1933)
**  Seelterfräiske Uursättenge: *Die fljoogende Klassenruum*, (uursät fon Gretchen Grosser, 2013)
* *Drei Männer im Schnee*, (1934)
* *Emil und die drei Zwillinge*, (1934)
* *Die verschwundene Miniatur*, (1935)
* *Doktor Erich Kästners lyrische Hausapotheke*, (1936)
* *Der Zauberlehrling*, (1936)
* *Georg und die Zwischenfälle*, (1938), uk wäil *Der kleine Grenzverkehr* naamd
* *Münchhausen*, (1943)
* *Bei durchsicht meiner Bücher (1946)
* *Das doppelte Lottchen*, (1949)
* *Die Konferenz der Tiere*, (1949)
* *Das fliegende Klassenzimmer*, (1954)
* *Die dreizehn Monate*, (1955)
* *Die Schule der Diktatoren*, (1957)
* *Als ich ein kleiner Junge war*, (1957)
* *Notabene 45, ein Tagebuch*, (1961)
* *Das Schwein beim Friseur*, (1962)
* *Der kleine Mann*, (1963)
* *Der kleine Mann und die kleine Miss'', (1967)

## Ferbiendengen ätter buuten
*
29. Juli

## Foarfaale
* 1811: In dän Uunouhongegaidskriech wäd Caracas, däälich ju Haudstääd fon Venezuela truch Spoanske Troppen tourääch-ärooberd.

* 1900: Wladimir Iljitsch Uljanow (leeter "Lenin" naamd) lukt uut Ruslound uut un gungt uur Genf ätter München wai in een fieuwjierich Exil.
* 1914: Belgrad wäd fon aastriekisk-ungariske Donau-Skiepe uut beskeeten. Foar't Eerste faalt Belgrad in do Hounden fon do Oungriepere.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 1890: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler (tou Waareld keemen in 1853)
* 1974: Emil Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1899)
* 2002: Tesfamariam Bedho, eritreisken Biskop
* 2018: Fiachra Ó Ceallaigh, irisken roomsk-kathoolsken Biskop
* 2021: Albert Vanhoye, roomsk-kathoolsken Kardinoal uut Frantsöösk-Flandern
12. Januoar

## Skjonisse
* 1904: In dän beginnde Apstound fon do Herero un Nama in Düütsk Suudwäästafrikoa fernäile do Herero mäd een Iersenboanbrääch bie Osona un een Telegroafenferbiendenge wichtige Ferbiendengen ätter Windhoek.
* 1919: Eende fon dän Spartakus-Apstound. Hie is fon "Freikorps" in dän Apdraach fon ju Regierenge blouderch deelsloain wuden.
* 2010: Bie een Äidbieuwjen in Haiti stierwe sowät twohunnerttwintichduusend Ljuude, moor as een Million hääbe neen Huusenge moor.

## Bädden
* 1973: Hande Yener, turkske Sjungerske
Sranan Tongo

**Sranan** (uk **Surinamisk**, **Taki-taki**, **Surinaams** of **Sranan Tongo**, «ju surinamiske Sproake») is ne Sproake, ju der as Muursproake boald wäd fon 120 000 Moanskene in dät suudamerikoanske Lound  Suriname. Dät is ne Kreolesproake mäd Elemente uut foarallen Niederloundsk, Ängelsk, Portugiesisk un ferskeedene zentroal- un wäästafrikoanske Sproaken, oawers dät rakt uk Elemente uut dät Spoanske,  Frantsööske, Hindi, Javanesiske, Chinesiske un ferskeedene indiske Sproaken.

## Wäkke Woude
Düütsklound - doysrikondre
Huund - dagu
Kat - puspusi
Moundai - munde
njuugen - neygi
soogen - seybi
Sproake - tongo
Woudebouk - wortubuku

## Wi Tata (Uus Foar)
Wi Tata na hemel, 
joe nem moe de santa ! 
Joe kondre moe kom ! 
Joe wani moe go doro na 
grontapo so leki na hemel ! 
Gi wi tidei da njanjam vo wi ! 
Gi wi pardon vo dem ogri, 
di wi doe, so leki wi toe de gi 
pardon na dem soema, disi doe wi ogri ! 
No meki wi kom na ini tesi ! 
Ma poeloe wi na da ogriwan ! 
Bikasi ala kondre da vo joe en ala tranga 
nanga glori da vo joe, teego. Amen .

## Ferbiendengen
*Woudebouk Seeltersk <-> Sranantongo.
*Uur Woudebouk Seeltersk - Sranantongo. (foarallen Lounde).
11. Oktober

## Skjonisse

* 1899: Begin fon dän Buurenkriech in Suudafrikoa
* 1982: Do Räste fon dät 1545 fersakkede ängelske Skip Mary Rose sunt buurgen un kuume in een Museum in Portsmouth.
* 2021: Ätterdät Sebastian Kurz twäin Deege in't Foaren sien Boantje deellaid häd, kumt die fon him bestimde Alexander Schallenberg as sien Ätterfoulger in't Boantje.

## Stuurwen
* 2003: Georg-Siegfried Schmutzler, düütsken luthersken Pestoor un Wierstoundler juun ju DDR-Diktoatuur.
Ferdinand Victor Eugène Delacroix

**Ferdinand Victor Eugène Delacroix** (maast bloot **Eugène Delacroix** naamd, * 26. April 1798 in Charenton-Saint-Maurice tichte bie Paris; † 13. August 1863 in Paris) waas aan frantsöösken Moaler, die oafter tou ju Romantik reekend wäd, man uk as aan wichtigen Foarlooper fon dän Impressionismus jält.

## Biespil-Bielden

Bielde:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 055.jpg|Tiger hoalt sik aan Hoangst; moald twiske 1825 un 1828
Bielde:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|Ju Fräiegaid fiert dät Foulk; moald in 1830 as in Paris ju Julirevolution waas. 
Bielde:Eugène Delacroix - Collision of Moorish Horsemen - Walters 376.jpg|Twäin Mauriske Riedere kollidierje; moald twiske 1843 un 1844
Bielde:Christ sur la mer de Galilée (Delacroix) Walters Art Museum 37.186.jpg|Kristus ap dän See Genesareth, moald in 1854
Trier

**Trier** is een oolde un groote Stääd in't Moseldoal in Rhienlound-Palts nit fier fon dät Skeed tou Luxembuurich. Die Pound waas al foar do Roomere bewoond, un do Roomere moakeden deer uut hiere Stääd *Augusta Treverorum*, "Augustiske [Stääd] fon do Treverer" uumdät deer die keltiske Stom fon do Treverer lieuwde. Leeter hiet dät dan bloot noch "Treveris", deer "Trier" uut wuden is.
Paul Cézanne

**Paul Cézanne** (Oksitoansk: **Pau Cesana**, bädden ap dän 19. Januoar 1839 in Ais de Provença *<small>oksitoanske Noome, ap Frantsöösk: Aix-en-Provence)</small>*, stuurwen 22. Oktober 1906 juust deer) waas aan Moaler. Toufäärme stuude hie unner dän Ienfloud fon Romantik un Realismus, leeter moor fon dän Impressionismus. Hie fersoachte in dän Loop fon sien Äntwikkelenge, Impressionistiske Faawen mäd klassisistiske Foarmreekenge tou fereenigjen.

## Biespil-Bielden

Le pain et les œufs, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|Een Stilllieuwend, moald in 1865
Bielde: Hameau à Payennet près de Gardanne, par Paul Cézanne.jpg|Loundskupsbielde, moald twiske 1886 un 1890
Bielde:Trois crânes sur un tapis d'Orient, par Paul Cézanne, 1904.jpg|Träin Doodenkoppe ap aan Täppich, moald in 1904
Bielde:Paul Cézanne 047.jpg|Boadende, moald uum 1906
22. Oktober

## Foarfaale
* 1956: Die brasilioanske Präsident Juscelino Kubitschek oardent ätter aan Jiertjaande oolden Ploan oun, Brasília, een näie Haudstääd foar dät Lound, tou bauen. Kuut leeter begint in't brasilioanske Binnelound ju Oarbaid.
* 2002: Regierengsbieldenge in Düütsklound - Ätter ju Buundesdais-Köär wäd dät Kabinett Schröder II as Foutsättenge fon ju in't Foaren al bestoundende Rood-Gräine Koalitsjoon apstoald. Buundeskansler blift Gerhard Schröder.
* 2002: Kuba ratifisiert as läästen fon do karibiske un latienamerikoanske Stoaten dän Ferdraach fon Tlatelolco, die ju Karibik un Latien-Amerikoa tou een Rebät fräi fon Atomwoapen ferkloort.

## Stuurwen
* 1906: Paul Cézanne, aan Moaler fon dän Impressionismus
* 2019: Marieke Vervoort, belgiske Rulstoul-Licht-Atlethinne in dän Behinnerden-Spoart.
Euripides

**Euripides** (griech. **Εὐριπίδης** (* 480 f. Kr. af 485/484 f. Kr. ap Salamis; † 406 f. Kr. in Pella; begreeuwen in Makedonien) is ätter Aiskylos un Sophokles die jungste fon do träin groote klassiske griechiske Tjooterskrieuwere. Wäkke Stukke, so as sien Tragödie Medea wäide däälich noch oafter spiedeld.
Twäide Buurenkriech

Die **Twäide Buurenkriech** fon 1899 bit 1902 waas aan Kriech fon do buurske (betjudt hier: "kapholloundske") Fräistoaten Oranje un Transvaal juun do Briten, do dät truch Ienrichelengs-Politik (Ounsluut fon Regionen in ju Noaberskup fon do Buurenrepubliken) provoksierd häbe. In dät Eende heelten do Briten ju Uurwinnenge uur do Buuren, man jo moasten him daach fiergungende Autonomiegjuchte läite.
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Nietzsche** *(bädden ap dän  [[15. Oktober]] [[1844]] in [[Röcken]] bie [[Lützen]]; stuurwen ap dän [[25. August]] [[1900]] in [[Weimar]])* waas oaintelk aan klassisken Philologe, man hie häd ful philosophisk ättertoacht, t.B. uur Sin un Gjuchtfäidigenge fon Moroal, Metaphysik un Religion, man uk uurswät.

Hie waas Atheist (as hie dät kwaad, uut aan Instinkt hääruut) un meende, uk, wan ju Muugelkhaid blift, dät dät wät buppe ju Natuur rakt, dät me dät nit roakje kon un dät dät do Moanskene deeruum eenerläi weese skuul. Hie uurlaide uk ful uur Moanskene, uur ju Äntwikkelenge fon dän moanskelke Gäist un dät Touhoopelieuwend fon Moanskene.

So gjucht bekoand wuden is Nietzsche läiweloa in do 1890er Jiere, man deer häd hie wäil niks moor fon meekriegen, uumdät hie - wildääge in Foulge fon Syphilis, man dät is nit heel un aal kloor - maal un dement wuden is. Leeter hiede hie noch een poor Sleeke, sodät hie nit moor baale un stounde kuude. Hie waas fieuwunfüüftich Jiere oold, as hie oun een Omme-Seeregaid un do Foulgen fon noch aan Sleek stoorf.

## Iendeelenge fon Nietzsche sien Wierk

### Nietzsche unner dän Ienfloud fon Wagner un Schopenhauer
Fon 1872 bit 1876 stuude Nietzsche unner dän Ienfloud fon Richard Wagner un Arthur Schopenhauer. Wät hie skreeuw, hiede aan romantisken Iensleek. In düsse Tied äntstuuden do Wierke

**Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik*
**Unzeitgemäße Betrachtungen*:
***David Strauß, der Bekenner und der Schriftsteller*
***Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben*
***Schopenhauer als Erzieher*
***Richard Wagner in Bayreuth*

### Ju „fräigäistige“ Tied
In ju Tied 1876 bit 1882 stuude Nietzsche nit moor so unner do Ienfloude fon Wagner un Schopenhauer. Wietenskuppelk-empiriske Ärkantnis stuuden in dän Faandergruund. Insteede fon touhoopehongjende Ounhonnelengen treede nu Aphorismen-Goaderengen ap, do dän Ienfloud fon do Frantsööske Moralisten düütelk moakje. In düsse Tied skreeuw hie:

**Menschliches, Allzumenschliches* (mäd two Foutsättengen)
**Morgenröte. Gedanken über die moralischen Vorurteile*
**Die fröhliche Wissenschaft.*

### ''Also sprach Zarathustra''

**Also sprach Zarathustra* (1883 bit 1885) jält as dät säntroale Wierk fon Nietzsche. Deer oane wäide näie Leeren in sinbieldelk-dichteriske Toal foarmulierd. Oafter wäd dät uk do leete Wierke touoardend.

### Do leete Wierke
In do leete Wierke (1886 bit 1888) wäide Seeken, do Nietzsche eer al antoacht häd, fääre uutfierd un skäärper foarmulierd. Ieuwenske Aphorismen un Sentenzen rakt dät nu wier loangere Ouhonnelengen. In düsse Tied skreeuw hie:
**Jenseits von Gut und Böse*
**Zur Genealogie der Moral*
**Der Fall Wagner und Nietzsche contra Wagner*
**Götzen-Dämmerung oder Wie man mit dem Hammer philosophiert*
**Der Antichrist*
**Ecce homo (Aan Lieuwendsbegjucht fon sik säärm)*

## Foutnooten
Aphorismus

Aan **Aphorismus** is aan oankelden Toacht, een Uurdeel of een Lieuwendswiesegaid un kon uut aan Sats of uut min Satse bestounde. Oafter foarmulierd hie een besunnere Iensjucht rhetorisk kunstriek as aalmeenen Sinspröäk (Sentenz, Maxime, Aperçu, Bonmot). Deerjuun jäilde Woude mäd Juuken un pointierde Zitoate literatuurwietenskuppelk nit as Aphorismen.
28. Oktober

## Skjonisse
* 1427: Ju Slacht ap do wüülde Äkkere: Die fräiske Hauding Fokko Ukena uurwint dän uur Fräiske Hauding Okko II. tom Brok, wiermäd düt Kän ju Heerskup eendgultich ferljust.
* 1834: Bie dät Massaker fon Pinjarra brange Dreguuner-Troppen fon ju britiske Kolonioalmoacht bit tou trüütich Aborigines uume, deerbie uk Bäidene.
* 1918: Uunouhongegaids-Ferkloorenge un Uutroupenge fon ju Eerste Tschechoslowakiske Republik.
* 1962: Eende fon ju Kuba-Krise: Nikita Chruschtschow rakt tou un wol do sowjetiske Käädenwoapen wäch fon Kuba brange, unner ju Bedingenge, dät do USA hiere Raketen uut ju Turkäi ouluuke.
* 2004: Ju Fäk-Tiedskrift Nature publiziert ju wietenskuppelke Eerst-Beskrieuwenge fon dän fossilen *[[Homo floresiensis]]*, die bolde unner ju populäre Beteekenge "Hobbit" bekoand wäd.
* 2018: Die oafter as gjuchtskonservativ bit neoliberoal ienoardende Jair Bolsonaro, die mäd Spröäke juun Wieuwljuude, Indioanere, Homosexuelle un uurswäkke Stämmenge moaket, wäd foar'n Präsident fon Brasilien kädden.

## Stuurwen
* 1520: Pier Gerlofs Donia, fräisken Fräidums-Strieder
* 2020: Anthony Soter Fernandez, malaysisken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Kuala Lumpur un Kardinoal
Felix Mendelssohn Bartholdy

**Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy** (maast kuut: **Felix Mendelssohn Bartholdy**, bädden ap dän 3. Februoar 1809 in Hamburg; stuurwen ap dän 4. November 1847 in Leipzig) waas aan Pianist, Oargelist un Komponist fon ju Romantik. Hie jält uk as die fäärme Dirigent in ju Foarm fon däälich. Ieuwenske ju Musik diede hie uk moaljen. Hie waas een Bäidensbäiden fon Moses Mendelssohn, dän bekoande joodske Philosoph.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
3. Februoar

## Foarfaale
* 2018: Bie aan neo-faschistisken, rassistisken Terror-Oungriep in Macerata (Italien) skjut aan Mon uut een Auto ap Ljuude mäd swotte Haudfaawe. Fieuw Monljuude un een Wieuw uut Mali, Ghana, Nigeria un Gambia wäide ferseerd, man jo uurlieuwje aal.

## Tou Waareld keemen
* 1480: Ferdinand Magellan, portugiesisken Seefoarder.
* 1809: Felix Mendelssohn Bartholdy, aan Komponist fon ju Romantik

## Stuurwen
* 1520: Sten Sture die Jungere, Sweedisken Rieksferwalter
* 2003: Natascha A. Brunswick, US-amerikoanske Mathematikerske un Fotogroafinne

## Foutnooten
Buurenkriech

Dät Woud "Buurenkriech" häd moorere Betjuudengen:

* **düütsk: Bauernkrieg**: Ferskeedene Apstounde fon europäiske Buuren juun hiere Heerskup twiske dät 15. un dät 17. Jierhunnert.

Fääre wäide mäd dän Begriep "Buurenkriech" (**düütsk: Burenkrieg**) wäide twäin Kriege beeteekend, do in't Njuugentienste Jierhunnert deer uutkamped wuden, wier däälich Suudafrikoa is, uumdät dät deer een Foulk unner dän Noome "Buuren" rakt (do Afrikoansk af "Kapholloundsk" baale):

* Die fäärme Buurenkriech (1880 bit 1881)

* Die twäide Buurenkriech (1899 bit 1902) - Düssen Kriech is maasttieds meend, wan fon dän Buurenkriech boald wäd.
7. September

## Skjonisse
* 1520: Die deenske un norweegiske Köönich Christian II. kon ätter loange Beleegerenge in Stockholm ienluuke, man deerfoar mout hie fuul Juunstriedere so as Christina Gyllenstierna, dät Wiedewieuw fon dän Rieksferwalter Sten Sture dän Jungeren, Amnestie toutälle.
* 1791: Ferkloorenge fon do Gjuchte fon dät Wieuw un ju Burgerinne („Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne“) truch Olympe de Gouges.
* 1812: In ju Slacht fon Borodino, een fon do blouderchste Slachte fon dät Jierhunnert, kon ju Grande Armée unner Napoleon Bonaparte, wan uk mäd masse Faalene, ju ruske Armee unner Marschall Michail Illarionowitsch Kutusow slo. Die Wai ätter Moskau is somäd fräi.
* 1821: Unner Simón Bolivar wäd Grootkolumbien gruunded, een Föderatsjoon, wier masse do Rebätte tou heerden, do däälich tou Ecuador, Kolumbien, Panama un Venezuela heere.
* 1822: In São Paulo wäd ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd.
* 1901: Ätter dän Bokser-Apstound Unnerteekenge fon dät sonaamde "Bokser-Protokoll" twikse China (Qing-Dynastie) un do wäästelke Kolonioalmachte juust so as Japan un Ruslound.
* 1922: Die Gruundsteen foar ju ploande brasilioanske Haudstääd Brasília wäd laid, man dät duurt noch bit 1956, dät ju Oarbaid begint.
* 1977: Twiske Panama un do Fereende Stoaten wäide do Torrijos-Carter-Ferdraage ousleeten, ätter do ju Hoohaid uur dän Panamakanoal stappenwiese fon do Fereende Stoaten oun Panama uurgunge skäl.
* 2002: Katrin Cartlidge, britiske Skauspielerske
* 2017: In't Suudwääste fon Mexiko, uum dän Buundesstoat Chiapas tou, rakt dät een Äidbieuwjen mäd touminst 98 Doode.

## Stuurwen
* 1907: René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter
* 2002: Katrin Cartlidge, britiske Skauspielerske
* 2021: Carl-Albrecht von Treuenfels, Gjuchts-Anwalt, Natuur-Skutser, Fotogroaf un Skrieuwer
1550

----

13. -- 14. -- 15.
-- **[[16. Jierhunnert]]** --
17. -- 18. -- 19.
Jiere: 1547 - 1548 - 1549
- **1550** -
1551 - 1552 - 1553 -
----


## Skjonisse
* 7. Februoar: Kardinoal Giovanni Maria del Monte, Konzilspräsident in Trient un Bologna, wäd ap dät Konklave in Room foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Julius III. oun.
* 12. Juni: Helsinki, leeter ju Haudstääd fon Finlound wäd ap Befeel fon Gustav I. Wasa gruunded.
Fjoole

Ju **Fjoole** (Fäk-Woud: ***Violine***, düütsk: *Geige*) is wäil dät bekoandste Striek-Instrumänt in ju europäiske Musik. Ju häd fjauer Säiden ap do Toone g – d1 – a1 – e2. Me kon ap een Fjoole also nit japper spiedelje as bit tou dät litje g, man in ju Hööchte gungt dät gjucht loange fääre, uumdät me truch do Griepe ju Säide ferkuutet, deertruch die Toon haager wäd.

Een Fjoole is uut ferskeedene Soarten Holt baud un wäd, as aal do Striekinstrumänte, woanelk fon aan Booge strieken. Man dät rakt uk Uutnoamen, t.B. dät Pizzicato, dät is, wan een Fjoole mäd aan Finger tuuked wäd juust as een 
Gitarre.
Foabel

As **Foabel** beteekent me een kuut Tälster, deeroane maasttieds Dierte, mongs uk Plonten af uurswät, moanskelke Oainskuppe häbe. Aleer wude suk een Tälster bruukt, uum ju moanskelke Sälskup un foarallen ju Heerskup sunner Freeselkhaid kritisierje tou konnen. 
Wichtige Foabeldichtere sunt: Aisopos (Aesop), Phaedrus, Hans Sachs, Jean de La Fontaine, Jean-Pierre Claris de Florian, Christian Fürchtegott Gellert, Magnus Gottfried Lichtwer, Wolfhart Spangenberg, James Thurber, Gotthold Ephraim Lessing und Martin Luther.
Fra Angelico

**Fra Giovanni Angelico** (bädden as **Guido di Pietro** twiske 1386 un 1400 in Vicchio bie Florenz; stuurwen 18. Februoar 1455 in Room) waas aan Dominikoaner-Mönk, die as Moaler fon ju italieenske äddere Renaissance bekoand wude.

## Biespil-Wierke

Fra Angelico - Crucifixion - WGA00645.jpg|Kjuusigenge, moald in do 1420er Jiere
Angelico, madonna col bambino e dodici angeli, 1430 circa.jpg|Meräienbielde mäd Kristus-Bäiden un tweelich Ängele, moald uum 1430
Angelico, miniatura con conversione di san paolo.jpg|Miniatuur-Boukmoaleräi uur ju Konversioon fon Sänt Paul, moald uum 1430
Angelico, niccolina 10.jpg|Fräsken oun ju Noudwooge fon ju Cappella Niccolina in dän Vatikoan, moald twiske 1447 un 1449


## Foutnooten
Francis Jean Marcel Poulenc

**Francis Jean Marcel Poulenc** (kuut: **Francis Poulenc**; * 7. Januoar 1899 in Paris; † 30. Januoar 1963 juust deer) waas aan frantsöösken Pianist un Komponist.
18. Februoar

## Skjoonisse
* 1519: Die spoanske Hernán Cortés sailt mäd een groote Monskup fon Havanna ap Kuba uut ätter dät mexikoanske Fäästlound wai, wier hie sik bolde as Ärooberer fon dät Azteken-Riek aan Noome moaket.
* 1861: Jefferson Davis wäd as Präsident fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa fereediged.
* 1902: Twiske ju Stralauer Poute un dän Potsdamer Ploats fiert ju eerste Berliner U-Boan.

## Tou Waareld keemen
* 1965: Dr. Dre (André Romell Young), amerikoansken Rapper

## Stuurwen
* 1455: Fra Angelico, italieensken Dominikoaner-Mönk un Moaler fon ju äddere Renaissance.
* 1902: Albert Bierstadt, aan Moaler in ju Romantik.
1455

----

----

## Foarfaale
* 17. Meerte: Dät Klaaster Andechs wäd as Benediktiner-Klaaster gruunded.
* 24. Meerte: Poabst Nikolaus V. stäärft.
* 8. April: Alonso de Borja wäd toun Poabst kädden. Hie nimt dän Noome Kalixt III. oun. 
* 22. Moai: Mäd ju Slacht fon St Albans beginne in Änglound do Rousenkriege, do mäd Unnerbreekengen bit 1487 tou uum ju ängelske Kroune uutfächted wäide.
* 8. Juli: Kunz von Kauffungen äntfiert bie dän Altenburger Prinsenroow do 14- un 11-jierige Prinsen Ernst un Albrecht von Sachsen. Deermäd wol hie dän Kuurfüürst Friedrich dän Sachtmoudigen fon Saksen twinge, him dän Skoade tou betoaljen foar sien ferläddene Lounderäie. Insteede wäd hie uum Breek fon dän Loundfree bekloaged. Hie beropt sik ap sien gjuchtfäidige Aaskenge un ap dän "Fehde"-Bräiw, die dän Loundfree ätter jäildend Gjucht buute Krit sät. Man die Bräiw is tou leet keemen.
* 13. Juli: Kauffungen, die Äntfierder in dän Altenburger Prinsenroow, wäd skeeldich spräkt un tou dän Dood feruurdeeld. Ap dän touken Dai wäd him un wäkke fon sien Hälpere in Freiberg die Kop ousloain.
* 7. November: In ju Kathedroale Notre Dame de Paris wäd die Prosäs juun Jeanne d’Arc näi apruld, wät in't Foulgejier tou hiere Rehabilitierenge lat.

## Stuurwen
* 18. Februoar - Fra Angelico, italieensken Dominikoaner-Mönk un Moaler fon ju äddere Renaissance.
* 24. Meerte: Poabst Nikolaus V.
* 14. Juli: Kunz von Kauffungen, Äntfierder fon dän Altenburger Prinsenroow
27. Januoar

## Foarfaale
* 1763: Rio de Janeiro wäd Haudstääd fon dät Vize-Köönichriek Brasilien.
* 1834: Fertreedere fon do liberoale Swaitser Kantone Luzern, Bern, Zug, Solothurn, Basel-Loundskup, St. Gallen, Aargau un Thurgau besluute in Baden do *[[Badener Artikkele]]*. Ju Roomsk-Katoolske Säärke sät sik deer strääwich juun. Dät is dät Kiensel fon dän leeteren Sunnerbuundskriech in't Jier 1847.
* 2009: Protäste juun ju Regierenge fon Madagaskar unner Marc Ravalomanana beginne, uumdät ju aan Kanoal fon't Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Didier Ratsiraka uurdrain hiede. Anfierder fon do Protäste is die Oainer fon dän Kanoal un Buurmääster fon Andry Rajoelina, die een Juunregierenge uutropt.
* 2018: In ju Midde fon Kabul, ju Haudstääd fon Afghanistan, kumt dät tou aan Terror-Ounsleek truch aan Taliban-Sälwenmoort-Ättentäter, die aan Kranken-Woain as Auto-Bumbe bruukt häd. Dät rakt 103 doode un 235 ferseerde.

## Tou Waareld keemen
*1756: Wolfgang Amadeus Mozart, Komponist fon ju Wiener Klassik
*1928: Hans Modrow, DDR-Politiker

## Stuurwen
* 1901: Giuseppe Verdi, italieensken Komponist fon ju Romantik
* 2001: Marie José fon Belgien, lääste Kööniginne fon Italien
* 2006: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound
* 2006: Rindert Straatsma, fräisken Politiker FNP un uk uurs aktiv foar do Fräisen in do Niederlounde.
* 2020: Eva Marks, aastriekisk-austroalske Skrieuwerske, ju dän Holocaust uurlieuwed hiede

## Foutnooten
13. Januoar

## Skjonisse
* 1842: In dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech kumt dät tou ju Slacht fon Gandamak, wier do Briten läip sloain wäide un in't Eende bloot aan britisken Suldoat uurlieuwet.
* 2021: Juun dän Präsidänt fon do Fereende Stoaten Donald Trump wäd foar dät twäide Moal een Ferfieren besleeten, uum him uut sien Boantje tou kriegen, uk wan hie so of so bloot noch een Wiek loang Präsidänt is.

## Tou Waareld keemen
* 1400: Johann fon Portugal, Heertoach fon Aveiro uut dät Huus Avis († in 1442)
* 1850 - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske uuteenuursätte.

## Stuurwen
* 2017: Udo Ulfkotte, gjuchtspopulistisken, islamfäindelken un fersweerengstheoretisken Skrieuwer
* 2021:  Eusébio Scheid, brasilioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Rio de Janeiro
* 2021: Siegfried Fischbacher, düütsken Dompteur un Oogenferköäkeler
5. Oktober

## Skjonisse
* 1842: Josef Groll bjout in Pilsen dät fäärme "Pilsner Urquell" (een Bjoorsoarte) un deermäd fon ju Pilsner Bjouwiese uurhaud.
* 1925: Dät Ferhonneljen fon do Ferdraage fon Locarno begint.

## Stuurwen
* 1923 - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede.
15. April

## Foarfaale
* 1834: Die Apstound fon do Sieden-Weeuwere in Liyon (fr.: Lyon) wäd fon Suldoaten blouderch deelsloain. Moor as 600 Ljuude ferljoose hier Lieuwend.
* 1900: In Paris eepent ju Waarelduutstaalenge.
* 1912: Ju Titanic is ap hiere fäärme Foart ätter Amerikoa ätter een Touhoopesteeten mäd aan Iesbierich in dän Atlantik fersakked.
* 2019: Aan grooten Bround in ju Kathedroale Notre-Dame in Paris moaket grooten Skoade, man dät läipste kon ferhinnerd wäide. Aan Fjuurweermon un twäin Dreguunere wäide licht ferseerd, wichtige Kunst-Objekte un Reliquien wäide rädded, Deele fon dät Gewölft wäide bie dän Bround fon dät Täk truchsloain, man dät maaste fon ju Säärke stoant noch.
* 2023: Do lääste tjo Atoom-Krääftwierke in Düütsklound, in't Oamselound, in Bayern un in Baden-Württembierich, wäide ouskaltet.

## Tou Waareld keemen
* 1832: Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde.
* 1920: Richard Karl Freiherr von Weizsäcker, fon 1984 bit 1994 tou die säkste Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
* 1946: Francis Antonysamy, indisken Biskop
* 1946: Fernando Filoni, italieensken Kurienkardinoal

## Stuurwen
* 2020: John Houghton, britisken Klimafoarsker
23. Februoar

## Skjoonisse
* 1836: Ju mexikoanske Armee unner Generoal Antonio López de Santa Anna begint mäd ju Beleegerenge fon dät Fort Alamo in San Antonio, dät fon apstoundiske Texoanere heelden wäd, deerunner die Kommandant Bupperstleutnant William Travis, die bienaist 40-jierige James (Jim) Bowie un die 49-jierige Kriechshäld un Politiker Davy Crockett.
* 1903: Do USA hierje fon Kuba foar 99 Jiere ju Bucht fon Guantánamo uum hiere Marine deer tou statsjoonierjen.
* 1982: In Gräinlound rakt dät een Foulksoustämmenge uur ju Lidskup in ju Europäiske Union, deerbie stämje twounfüüftich Prosänt foar't Uuttreeden. Gruund deer foar is foaraaln ju uurmäitige Fiskeräi truch wäästdüütske Fiskere in Gräinloundsk Woater. Ap dän 1. Januoar 1985 trät Gräinlound uut uut ju Europäiske Union.
* 1992: Ju juudske Blanka Zmigrod wäd in Frankfurt an'n Main ap eepene Sträite fon aan sweedisken Neonazi doodskeeten.

## Tou Waareld keemen
* 1827: Raffaele Monaco La Valletta, italieensken Kurienkardinoal
* 1834: Gustav Nachtigal, düütsken Afrikoa-Foarsker.
* 1899: Emil Erich Kästner, düütsken Skrieuwer (stuurwen in 1974)
* 1981: Jan Böhmermann, düütsken Satiriker, Heerfunk- un Wiedkieker-Moderator

## Stuurwen
* 1792: Joshua Reynolds, ängelsken Moaler
* 1930:  Horst Wessel, düütsken Nazi
1427

----

12. -- 13. -- 14.
-- **[[15. Jierhunnert]]** --
16. -- 17. -- 18.
Jiere: 1424 - 1425 - 1426
- **1427** -
1428 - 1429 - 1430 -
----


## Skjonisse
* 25. Meerte: In ju Slacht bie Zwettl twiske hussitiske un kaiserelk-aastriekske Troppen roakje do Hussiten nit ju Innoame fon ju Stääd Zwettl in Läichaastriek, man jo konnen masse Fangst moakje un bewierkje een baldoarige Fernäilenge in dät Rebät.
* 4. August: Die fjoode Kjuustoach juun do Hussiten wäd in ju Slacht bie Mies ferlädden. Foar't eerste moal bilgje do Kjuusriedere deerbie een Woainbuurich, juust as hiere Fäinde, man Kröäk an Unnerfiendenge deerbie lät do katoolske Troppen ferljoose.
* 28. Oktober - Ju Slacht ap do wüülde Äkkere: Die fräiske Hauding Fokko Ukena uurwint dän uur Fräiske Hauding Okko II. tom Brok, wiermäd düt Kän ju Heerskup eendgultich ferljust.
* 2. Dezember: Uum dän Kriech juun do Hussiten tou betoaljen, rakt die Rieksdai tou Frankfurt unner dän Düütsk-Roomske Köönich Sigismund Ferlof foar een Riekskriechstjuur, leeter "Hussitenpännich" naamd.
* 8. Dezember: Die Mainzisk-Hessiske Kriech eendet. In Frankfurt wäd Free sleeten un somäd aan two Jierhunnerde duurjenden Twist twiske Kurmainz un dän Loundgroaf fon Hessen uum ju territorioale Foarheerskup in Hessen be'eendet.
Francisco de Goya

**Francisco José de Goya y Lucientes** (bädden ap dän 30. Meerte 1746 in Fuent de Totz (aragoneesiske Noome fon dät Täärp, spoansk: Fuendetodos) in Aragonien, stuurwen ap dän 16. April 1828 in Bordèu (oksitoanske Noome, frantsöösk: Bordeaux)) waas aan aragonesisken Moaler, Teekner un Pränter.

## Biespil-Wierke

Francisco José de Goya y Lucientes - The sleep of reason produces monsters (No. 43), from Los Caprichos - Google Art Project.jpg|Die Släip fon ju Fernul ärtjucht Monstere. Fon 1799.
Francisco de Goya y Lucientes 054.jpg|**Ju Foamielje fon [[Koarel IV. (Spoanien)|Koarel IV.]]**, moald in 1800/1801
Francisco de Goya y Lucientes - The Clothed Maja (La Maja Vestida) - WGA10045.jpg|**Ju bekloodede Froaie**, moald twiske 1800 un 1803. Goya häd uk noch een Bielde fon dät sälge Wieuw in ju sälge Hooldenge, man noakend, moald. Ju waas dan bääte ju Bielde fon dät bekloodede Wieuw ferbuurgen, man dät kuude mäd aan besunnere Mechanismus foarhoald wäide. Ju Seeke suurgede foar Skändoal.
El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|**Do Apstoundiske wäide doodskeeten**, moald in 1814. Ju Bielde wiest een Situatsjoon uut 1808, as do Frantsööske Besättere unner Napoleon dän Bruur fon dän spoanske Keening ferbanne wüülen. In Madrid fersoachte deeruum ju Befoulkenge aan Apstound, wierfoar do Frantsoosen masse fon him brutoal waigjuchteden.


## Foutnooten
Tataren

Do **Tataren** sunt een Turkfoulk, dät, so tou kweeden, fläkkenwiese ferspradt, foarallen in dät Suude fon ju Ruske Föderation lieuwet. Jo baale traditsjonell Tatarisk. Hieren Noome häbe do Tataren fon aan mongolisken Stom unner Dschingis Khan, dän do Europäere him roat häbe, uum dät jo meenden, do kuume uut dän Tartaros.

Uk uur Turkfoulke, so as do Krimtataren, wäide mäd dän Noome beteekend.
9. November

## Skjonisse
* 1337: Do Ängloundere slo een Heer fon ju Groafskup Flandern in ju Slacht fon Cadzand.
* 1520: Die twäide Dai fon dät sonaamde Stockholmer Bloudboad, deeroane mäd ju Begruundenge fon Kätseräi sowät hunnert fröiere Juunstriedere fon Köönich Christian II. in Stockholm waigjuchted wäide.
* 1918: Die Troon-Ferticht fon dän düütsken Kaiser Wülm II. wäd bekoand moaked un truch dän Sosjoaldemokroat Philipp Scheidemann wäd ju Republik uutruupen.
* 1938: In ju Noacht ap dän 10. November ju Riekskristallnoacht
* 1989: Ju Berliner Muure faalt.
* 2018: In Melbourne (Australien) lait aan Mon uut Somalia Fjuur in sien Auto, dät mäd Gas-Buddele fulpakked is. Man do Buddele explodierje nit. Hie gungt mäd een Soaks ap do Ljuude loos, möärent aan un ferseert twäin moor. Die Oungrieper wäd leeter fon Dregunnere beskeeten un stäärft ätters in't Kroankenhuus. Die Oungriep is ap'e eene Siede inspirierd truch dän Terror fon dän sonaamden Islamisken Stoat, man die Terrorist skäl uk maal weesen hääbe.
* 2020: In dän äthiopisken Burgerkriech rakt dät een Massaker in May Cadera, Tigray. Amhariske un Tigrinniske Milizen juust so as Zivilisten sunt deeroun ferwikkeld, Amharer un Tigrinner brange sik juunsiedich uume. Dät rakt 767 Doode.

## Stuurwen
* 2020: Amadou Toumani Touré, malisken Politiker un fon 2002 bit 2012 Präsidänt fon Mali
10. November

## Skjonisse
* 1799: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär Napoleon Bonaparte foar'n Eersten Konsul.
* 1848: Die Ienmarsk fon prüüske Troppen unner Generoalfäildmarschall Friedrich von Wrangel lädt dät Eende fon ju Revolutsjoon in Berlin ien.
* 1920: Michael Mayr wäd eersten Buundeskanzler fon Aastriek.
* 1937: In Brasilien lät Getúlio Vargas sien Heerskup as "wäilwollenden Diktoator" fäästskrieuwe.
* 1938: In ju Noacht fon dän 9. ap dän 10. November is ju Riekskristallnoacht

## Tou Waareld keemen
* 1759: Friedrich Schiller, düütsken Dichter

## Stuurwen
* 2015: Helmut Schmidt, düütsken Politiker un Buundeskansler fon ju BRD.
16. November

## Skjonisse
* 42 f. Kr. - In ju twäide Slacht bie Philippi wädt Marcus Inius Brutus fon Octavian un Marcus Antonius äntskeedend sloain. Dät Twäide Triumviroat kricht deermäd ju Heerskup uur dät Roomske Riek.
* 1532: In dän Loop fon ju Spoanske Ärooberenge fon Peru kumt dät tou ju Slacht fon Cajamarca, deerbie 4000 uunbewoapende Inka fon Francisco Pizarro un sowät 170 Conquistadoren uurfaalen un ousloachted wäide; die Inka-Heersker Atawallpa un sien Foulgskup wäide ienspeerd.
* 1797: Freerk Wülm III. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Köönich fon't Prüüske Riek.
* 1951: Kneppelfreed ("Knäppelfräindai") in Ljouwert.

## Stuurwen
* 1797: Freerk Wülm II., Köönich fon't Prüüske Riek
* 2003: Augustine Eugene Hornyak, Biskop un Exarch fon ju Ukrainiske Griechisk-Kathoolske Säärke in Groot-Britannien.
22. November

Die **twountwintichste November** is die tjohunnertsäksuntwintichste Dai in dän gregorioanske Kalänner (die tjohunnertsoogenuntwintichste in Skaltjiere), also blieuwe deer njuugenuntrüütich Deege bit dät Jierseende tou.

## Foarfaale
* 1963: John F. Kennedy, fieuwuntrüütichsten Präsidänt fon do Fereende Stoaten wäd in Dallas fermöärend.
* 2005: Angela Merkel fon ju CDU wäd Buundeskanslerske fon Düütsklound.

## Stuurwen
* 1594: Martin Frobisher, ängelsken Seefoarer (* sowät 1535)
* 1902: Friedrich Alfred Krupp, aan Essener Industriellen
* 1963: John F. Kennedy, fieuwuntrüütichsten Präsidänt fon do Fereende Stoaten
* 1981: Hans Adolf Krebs, düütsk-britisken Mediziner un Biochemiker
Dallas

**Dallas** is ju träädgrootste Stääd fon Texas in do Fereende Stoaten fon Amerikoa.

## Fergeenhaid
Dät wude 1841 in ju domoals noch uunouhongige Republik Texas gruunded un kreech 1856, as dät al tou do USA heerde, dät Stäädgjucht un is sänt 1871 amtelk een Stääd. As me dät 1873 tougjuchte kreech, dät do two wichtichste Iersenboan-Lienjen fon Texas sik in Dallas kjuusje, waas die Gruundsleek deerfoar laid, dät Dallas een Honnelssäntrum wude. Tou Begin fon dät 20. Jierhunnert groide Dallas stäärk, däälich wäd dät as Waareldstääd betrachted.

In 1963 wude John F. Kennedy in Dallas fermöärend.
Baruch de Spinoza

**Baruch de Spinoza** , Hebräisk: ברוך שפינוזה‎, Portugiesisk: Bento de Espinosa, latinisierd: Benedictus de Spinoza *(* [[24. November]] [[1632]] in [[Amsterdam]]; † [[21. Februoar]] [[1677]] in [[Den Haag]])*, waas aan niederloundsken Philosoph mit sephardiske (iberisk-joodske) Foaroolden un ju Muurtoal Portugiesisk. Hie wäd dän Rationalismus touoardend un jält as aan fon do Gruundlääsere fon ju moudeerne Bibelkritik.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Thomas Blume: Baruch de Spinoza, *UTB-Online-Wörterbuch Philosophie*.
24. November

## Foarfaale
* 1859: Charles Darwin sien Oarbaid *[[The Origin of Species]]*, n wichtich Wierk tou juu Evolutionstheorie, kumt hääruut.
* 1944: Do Fereende Stoaten fon Amerikoa beginne mäd een Riege fon läipe Luchtangriepe ap Tokio.

## Tou Waareld keemen
* 1632 - Baruch de Spinoza, niederloundsken Philosoph.

## Stuurwen

* 1957 - Diego Rivera, aan Moaler uut Mexiko
Kneppelfreed

**Kneppelfreed** (wäästfräisk foar *Knäppelfräindai*) waas dän 16. November 1951 in Ljouwert in Wäästfräislound.

## Wät waas deer loos?
Ap dät *Saailân*, dän Määrkedsplats fon Ljouwert sunt Dreeguunere mäd Knäppele un Woaterspritsere ap do Ljuude loos geen.

Do Ljuude hieden sik foar dat Gjucht fersammeld, uum n Protsäs juun dän Skrieuwer Fedde Schurer tou ferfoulgjen. Hie hied n Artikkel uur dän Gjuchter mr. Wolthers in dät Blääd *Heerenveense Koerier* skrieuwen, deeruum dät die Gjuchter uuremäite häd juun doo Wäästfräiske uurdeeld hiede. Insen häd hie n Molkmon bestroafed, deeruum dät hie sien Molk ap Wäästfräisk ounpriesede, un n uur Moal häd er dän Bäistedokter Sjirk van der Burg ferbeeden, foar dät Gjucht Wäästfräisk tou baalen.

Buute stuuden do Ljuude un ruupen: “Wie wollen Schurer sjoo!” Die Stoatsadwookoat mr. Hollander wuud dät toufuul, un doo ruup hie doo Dreeguunere, uum do Ljuud etou ferdrieuwen.

Uur dät Foargungen wieren do Wäästfräiske so dul, dät twäin Ministere uut den Haag kuume moasten, uum do Ljuude tou berauigjen. Jo ferhonnelden deer two Wieke un beslooten do, dät dät Wäästfräiske ju uur Amtssproake wäide skuul. Leeter wai is Wäästfräisk uk in do Skoulen ienfierd wuuden.

## Foutnooten
François Boucher

**François Boucher** (* 29. September 1703 in Paris; † 30. Moai 1770 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler fon dän Rokoko.

Aan wichtigen Skoulker fon him waas Jean-Honoré Fragonard.

## Biespil-Wierke

Boucher, Rebecca recevant les présents d'Abraham.jpg|**Rebekka kricht do Jääften fon Abraham**, moald in 1725
Francois Boucher - Study of a Young Woman.JPG|**Studie fon een jung Wieuw**, moald in 1740
Francois Boucher - Earth- Vertumnus and Pomona (1749)01.JPG|**Vertumnus un Pomona**, moald in 1749
Boucher - Bergeret NGA.jpg|**Madame Bergeret**, weerskienelk moald in 1766
30. Moai

## Skjonisse
* 1498: Christoph Kolumbus begint sien trädde Raise ätter Amerikoa. Hie kumt in 1500 wieruume.
* 1925: Nasjonoale Revolutsjoon in China.
* 1975: Grundenge fon ju Europäiske Ruumfoartorganisation
* 2019: Brigitte Bierlein wäd as eerst Wieuw in ju Geskichte fon ju Republik Aastriek as Buundeskanzlerske designierd. Ju kricht fon Buundespräsident Alexander Van der Bellen dän Apdraach, een Uurgongsregierenge tou bieldjen, ätterdät ju oolde Regierenge infoulge fon ju Ibiza-Affäre ousät wuuden is. Ap dän 3. Juni wäd ju amtelk "angelobt".

## Stuurwen
* 1770: François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko
* 1826: André Coindre, frantsöösken katoolsken Pestoor un Ordens-Gruunder
* 1992: Karl Carstens, fon 1979 bit 1984 die füüfte Buundespräsidänt fon Düütsklound
1770

## Foarfaale
* 5. Meerte: Bie dät Massaker fon Boston wäide bie een Sträitenslacht fieuw Ziwilisten truch een provozierde britiske Bewoakengs-Eenhaid uumebroacht. Ätter dän Foarfaal sunt do Kolonisten noch minner toufree.
* 5. Juli: Eenhaide fon ju ruske Marine fiende in ju Tied fon ju Orlow-Revolte ju osmoanske Flotte in ju Bucht fon Çeşme un beginne mäd ju Seeslacht fon Çeşme.
* 7. Juli: Ätter ju träin Deege duurjende Seeslacht fon Çeşme in dän Füüften Rusk-Tursken Kriech is ju Fernäilenge fon ju osmoanske Flotte truch do Russen bienaist ousleeten. In ju Noacht tou dän 8. Juli klinge lääste litje Kampe uut.
* 19. April: Marie Antoinette wäd in ju Wiener Augustinersäärke mäd dän frantsöösken Troonfoulger Louis-Auguste ferhilket, die goar nit deerbie is, man aan Fertreeder soand häd. Twäin Deege leeter begint ju hiere Raise ätter Versailles uum tou hieren Mon tou kuumen.

## Tou Waareld keemen
* 20. Meerte: Friedrich Hölderlin, düütsken Dichter
* 3. August: Freerk Wülm III., prüüsken Köönich
* 9. Juli: Kaspar Maximilian Droste zu Vischering, düütsken roomsk-katoolsken Biskop
* 27. August: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, düütsken Philosoph
* 27. Oktober: Pietro Francesco Galleffi, italieensken Kardinoal
* 19. November: Adam Johann von Krusenstern, düütsk-baltisken Admiroal fon ju ruske Flotte
* Silme ap dän 17. Dezember: Ludwig van Beethoven, düütsken Komponist

## Stuurwen
* 6. Februoar: Franz Kaspar von Franken-Siersdorf, prüüsken Wäibiskop in Köln
* 14. Meerte: Christoph Langhansen, düütsken Mathematiker un luthersken Theologe
* 30. Moai: François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko (* 1703)
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (* 8. Juni 1867 in Richland Center, Wisconsin; † 9. April 1959 in Phoenix, Arizona) waas aan Baukunstler (Architekt) uut do Fereende Stoate fon Amerikoa. Dät geen him foarallen uum ju Äntwikkelenge fon aan authentisk amerikoansken Stil in ju Baukunst, uumdät Amerikoa sik in düsse Seeke noch stäärk an ju oolde Waareld heelt.

## Biespil-Wierke

William H. Winslow House Front Facade.jpg|Dät Huus fon William H. Winslow, baud in 1893
Bielde:Wrightfallingwater.jpg|Dät Huus **Fallingwater**, baud in 1937. "Falling water" hat ap Seeltersk "Faalend Woater"
Guggenheim museum exterior.jpg|Dät **Solomon R. Guggenheim Museum** in New York, baud in 1956
Annunciation Church Apr09.jpg|Ju griechisk-orthodoxe Ferkändigengs-Säärke in Wauwatosa in Wisconsin
8. Juni

## Foarfaale
* 1867: Mäd ju fierdelke Krounenge fon Kaiser Franz Joseph I. un sien Wieuwmoanske Elisabeth tou dät ungariske Köönichspoor findt die Aastriekisk-Ungariske Uutgliek n fierdelken Ousluut.
* 2015: Ap Slot Elmau in Bayern eendet ne G7-Mäitenge. Do Fertreedere fon ju G7 wollen monken uur Seeken ju Dekarbonisierenge fon ju Waareldwirtskup wilst dät 21. Jierhunnert roakje.

## Tou Waareld keemen
* 1810: Robert Schumann, düütsken Komponist
* 1867: Frank Lloyd Wright, US-amerikoansken Baukunstler (Architekt)

## Stuurwen
* 2020: Pierre Nkurunziza, Diktoator fon Burundi
Franz Kafka

**Franz Kafka** (* 3. Juli 1883 in Prag, in düsse Tied bie Österreich-Ungarn; † 3. Juni 1924 in Kierling – däälich Stääddeel fon Klosterneuburg, Aastriek; säilden uk tsjechisk **František Kafka**) waas aan Skrieuwer. Uut een joodske Foamielje in Böömen stomjend, boalde hie fon Huus uut Düütsk, man hie kwad, dät hie ju Tsjechiske Toal ljauer liede moate. Truch Besäike in dät jiddiske Tjooter kreech hie uk tichteren Kontakt tou dät Jiddiske, deerfon hie eepenbeer begäisterd waas. Daach skreeuw hie ap Düütsk.

Sien Skrieuwen häd Ienfloude fon, monken uur, Franz Grillparzer, Heinrich von Kleist, Fjodor Dostojewski, Søren Aabye Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Siegmund Freud, un dät Juudendum. Kafka is bekoand foar ju spoukske Fäilenge in sien Wierke.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
3. Juli

## Skjoonisse
* 1866: Ju Slacht bie Königgrätz äntskat dän Düütske Kriech goadelk foar't Köönichriek Prüüsen.
* 2013: In Ägypten uurnimt dät Militär ju Macht un sät Mohammed Mursi ou.

## Bädden
* 1883: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal

## Foutnooten
3. Juni

## Skjonisse
* 1887: Die düütske Kaiser Wülm I. lait bie dät Kieler Kwattier Holtenau dän Gruundsteen foar dän Noud-Aastsee-Kanoal.
* 2019: In ju sudoanske Haudstääd Khartum slo do näie Moachthääbere fon dät Transitional Military Council een Demonstratsjoon brutoal deel. Dät rakt 118 Doode un touminst 650 moor wäide ferseerd.

## Stuurwen
* 1720: Cristoforo Munari, Stillieuwend-Moaler in dät leete Barock.
* 1924: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal
* 2001: Anthony Quinn, US-amerikoansken Film-Skauspieler
* 2001: Friedl Rinder, düütske Schach-Spielerske
* 2016: Muhammad Ali, US-Bokser
* 2018: Miguel Obando Bravo, nicaraguoansken roomsk-kathoolsken Kardinoal
Franz Moritz Wilhelm Marc

**Franz Moritz Wilhelm Marc** (maast kuut **Franz Marc** naamd, * 8. Februoar 1880 in München; † 4. Meerte 1916 in Braquis bie Verdun, Frankriek) waas aan Moaler, die foarallen mäd sien expressionistiske Wierke bekoand wuden is. Man hie häd tiedwiese uk uurs moald.

In aan Bräif oun Ludwig August Macke beskreeuw hie in 1910 sien Toanken:
*"Blau ist das männliche Prinzip, herb und geistig. Gelb das weibliche Prinzip, sanft, heiter und sinnlich. Rot die Materie, brutal und schwer und stets die Farbe, die von den anderen beiden bekämpft und überwunden werden muß! Mischst Du z. B. das ernste, geistige Blau mit Rot, dann steigerst Du das Blau bis zur unerträglichen Trauer, und das versöhnende Gelb, die Komplementärfarbe zu Violett, wird unerläßlich. […] Mischst Du Rot und Gelb zu Orange, so gibst Du dem passiven und weiblichen Gelb eine megärenhafte, sinnliche Gewalt, daß das kühle, geistige Blau wiederum unerläßlich wird, der Mann, und zwar stellt sich das Blau sofort und automatisch neben Orange, die Farben lieben sich. Blau und Orange, ein durchaus festlicher Klang. Mischst Du nun aber Blau und Gelb zu Grün, so weckst Du Rot, die Materie, die Erde, zum Leben"*

Franz Marc, afwäil hie mäd (bee) Frantsöösk un Düütsk groot wuden is, uumdät sien Muur Elsasserinne waas, meende daach, dät die fäärme Waareldkriech dät eensige Middel waas, uum dät ätter sien Meenenge süüke Europa suund tou moakjen. Hie mäldede sik fräiwillig, hiede deer bolde uurs een Meenenge uur un stoorf 36jierich in't Sleekfäild in Frankriek.

## Biespilwierke

Bielde:Franz Marc, Moorhütten im Dachauer Moos, 1902.jpg|**Foanhutten in't "Dachauer Moos"**, moald in 1902
Bielde:Franz Marc-The Yellow Cow-1911.jpg|**Ju jeele Kuu**, moald in 1911
Bielde:Franz Marc 029a.jpg|**Touden fon do blaauwe Hoangste**, moald in 1913, ferlädden.
Bielde:Franz Marc 012.jpg|**Kampjende Foarmen**, moald in 1914