open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isotop

Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene **Isotope** fon dätsälge Element.

Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: *isos* = gliek, un *topos* = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System.

## Massentaal un Atomnummer
Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen. 

Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse). 

### N Biespil: dät Element Chlor

Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. (In wät foar Ferhältnis Isotope foarkuumen dwo in ne Probe kon gans genau bestimd wäide mäd Hälpe fon Massenspektrometrie). Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20 Neutrone. Ju Massentaal is also 17+18=35 ofwäil 17+20=37. Do Isotope wäide skrieuwen as 35Cl un 37Cl. Mäd ju Wiese fon skrieuwen houget me also nit do Taale fon Protone un Neutrone apaat tou ärwäänen, dan dät Symbol Cl stoant in dät periodiske System ap ju 17. Steede un häd also grundsätselk 17 Protone un deermäd kon me ju Bereekenge ätter ju Taal Neutrone in n Isotop uk altied uumekierd moakje.

## Chemie
Do chemiske Oainskuppe fon Isotope fon dätsälge Element sunt sik annaierjend gliek. Bloot bie gans seküüre Meetenge wiese sik wäkke Unnerskeede; dät hat die kinetiske Isotop-Effekt. Besunners bie lichte Elemente konnen do chemiske un noch moor do physiske Oainskuppe ferskeeden weese: so is toun Biespil die Smiltpunkt fon sweer Woater (D2O) sowät 4&nbsp;°C insteede fon 0&nbsp;°C.

## Biologie
An dät Ferhältnis fon do Koolestof-Isotope 12C un 13C fon ne Plonte kon me sjo, wäkke Foarm fon Photosynthesis ju Plonte ferwoant. Ju Quantität 14C (n Radio-Isotop fon Koolestof) wäd wier bruukt uum dät Oaler fon Koolestof änthooldende organiske Räste tou taksierjen bit eenige tjoonduusende Jiere in de Foartied (Koolestofdatierenge).

## Radioaktivität
Bie dät Woud *Isotop* wäd oafte toacht an Radioaktivität. Un wuddelk rakt dät fon älke Element wäil wäkke Isotope, do der nit stabil sunt un do sik ätter eenige Tied annerje truch n Prozes fon radioaktiv Ouklingjen. Sukke Isotope wäide Radio-Isotope naamd. Truch dät radioaktiv Ouklingjen äntstounde toulääst stabile Isotope, maasttied fon n uur Element as dat Uutgongsmaterioal.

## Sjuch uk
* Lieste fon do Isotope
* Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)
Nationoaldemokratiske Paatäi Düütsklounds

Ju **NDP** is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Joo sunt (Ätter dän Buundes-Ferfoatengs-Schuts) gjuchts-radikoal (Neonazis).
Ununoctium

**Ununoctium** is n kunstelk Eedelgas. Ju Ärtjuugenge fon düt Eedelgas wuud 1999 woarskienelk falsked, man 2006 wuud dät wuddelk häärstoald.
Atomkääden

N Atom bestoant uut n **Atomkääden** mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke.

Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden.

N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon n Massentaal.

Positive Leedengen steete sik enunner ou un ju Gravitationskraft, wiermäd Protone sik ennunner anluuke, is gjucht fuul (uum 1036 Moal) litjer. Dät rakt deeruum uk noch ne uur Kraft, ju der dän Atomkääden touhoope haalt. Ju wäd ju stäärke Wikselwierkenge naamd un is ap Oustande in Oardengrööte fon ju Truchmäite fon dän Atomkääden stäärker as ju ousteetende elektromagnetiske Kraft. Ap grattere Oustande is ju oawers gans swäk.
Neutron

N **Neutron** is n subatomär litje Paat sunner elektriske Leedenge dät foarkumt in Atomkäädene. Dät is apbaud uut 2 down-Quarke un 1 up-Quark. Aal Atomkäädene bit ap aan änthoolde ieuwenske een of moor Protone uk een of moor Neutrone. Ju eensichste Uutnoame is 1H (ju maast foarkuumende Foarm fon Woaterstof), wierfon die Kääden uut bloot een Proton bestoant. Ju Masse fon n Neutron is bolde gliek an ju fon n Proton (n Neutron is n bitje swarre), man n Neutron failt ju positive Leedenge fon n Proton.

Ju Rauemasse fon n Neutron is 1,00894 atomäre Massen-Eenhaid (*u*), dät is 1,67493 × 10-27 kg. Dät litje Paat kon fräiwäide bie Käädenkleeuwenge, toun Biespil in Käädenreaktore un bie ju Explosion fon ne Atombombe, man is in dän fräie Toustand (also buute dän Atomkääden) nit stabil. Ju Ouklingtied (antjut mäd τ) is 14:46 Minuten. Dät klingt ou tou n Elektron, n Proton un n Elektron-Antineutrino. Dät is n Biespil fon ß-Ouklingenge (Elektrone-Emission wäd Betastroalenge naamd). Bolde aal Masse wäd deerbie fääreroat an dät Proton.

Neutrone spielje ne wichtige Rulle in Käädenreaktione:
* Neutrone-Aktivierenge
* Käädenkleeuwenge
Do konnen uk anwoand wäide foar Struktuurunnersäikenge:
* Neutrone-Straienge
** Littikwinkelstraienge fon Neutrone (SANS)

Do Neutrone wuuden 1932 äntdäkt fon James Chadwick, die deerfoar 1935 die Nobelpries foar Physik kreech.
Proton

N **Proton** is n subatomär litje Paat mäd ne positive elektriske Leedenge. Ernest Rutherford häd dät 1919 äntdäkt. Die Atomkääden (of Nukleus) fon dän maast foarkuumende Typ (sjuch uk Isotop) Woaterstof-Atom, H, is een eenpeld Proton. Do Nuklei fon uur Atome änthoolde Neutrone as uk Protone. Ju Taal Protone fon dän Kääden bestimt do chemiske Oainskuppe fon dät Atom un wäkker chemisk Element dät is.

Me häd oumoaked, dät me ju Leedenge fon een Proton betrachtet as ju Eenhaid fon Leedenge. Ju Leedenge fon n Elektron is seküür gliek an ju fon dät Proton, man juunstoald. In n neutroal Atom is ju Antaal Protone in dän Kääden gliek an ju Antaal Elektrone in do 'Elektroneskille' deer uumetou. In ju Loage kompensierje do positive Leedengen fon do Protone ätter buuten do negative Leedengen fon do Elektrone. Dät Atom is dan fon buuten gesäin neutroal .

 N Proton häd ne Rauemasse fon 1,6726231x10-27 kg, wät n bitje minner is as ju Masse fon een Neutron. Deermäd is dät sowät 1800 moal swarre as n Elektron. Ju Leedenge fon een Proton is uungefäär gliek an 1,6x10-19 Coulomb.

Protone wäide klassifizierd as Baryone un bestounde an sik wier uut Quarke, nämmelk Valenzquarks un Seequarks. Do Valenzquarks sunt twäin 'up' Quarke **u** un aan 'down' Quark **d**. Do Seequarke sunt 'up', 'down' un 'strange' Quark-Antiquark Poore. Disse Quarke wäide touhoope heelden fon Gluone, do Dreegere fon ju stäärke Käädenkraft. 
 
Protone un Neutrone wäide binne n Atomkääden touhoope heelden fon ju stäärke Käädenkraft, ne Kraft, ju der bloot ne bemäärkboare Rulle spielt ap subatomäre Oustande (also binne dän Kääden), man ju der dan so stäärk is, dät ju de juunsiedige elektriske Ousteetenge twiske do Protone uurwint. 
 
Deeruum dät ju elektromagnetiske Kraft fuul Moale stäärker is as ju Sweerkraft, mout me deerap sluute, dät ju Taal Protone in dät Waareldal gliek ju Taal Elektrone is. Waas dät nit dän Fal, dan wuude ju Netto-Ousteetenge truch ju Uurmäite an positive of negative Leedenge (ouhongich deerfon of Protone of Elektrone foarhärskjen dieden) n määrkboaren Ienfloud hääbe ap ju Expansion fon dät Waareldal un ap aal Materie unner Ienfloud fon ju Sweerkraft (Planete, Stiernen un aal sowät).

## Sjuch uk
* Subatomär litje Paat
* Chemie
* Protonen-Ouklingjen
* Proton-Proton-Reaktion
Utah

**Utah** (Navajo *Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo*) is n Buundesstoat fon doo Fereende Stoaten.

## Sjuch uk
* Arches-Nationoalpoark
Kateeker

Die **Kateeker** af ** Europäiske Kateeker** *(Sciurus vulgaris*, dt. *Eichhörnchen*) is n Oard fon do Gnauedierte. Hie lieuwet in Europa un in Noudasien.

## Gefoare foar disse Oard
In Suudänglound un Italien is die Europäiske Kateeker bienaist uutstuurwen, wült do Moanskene dän Noudamerikoaniske Kateeker (Sciurus carolinensis) ienfierden. Juns Oard fertroang dän Europäiske Kateeker in düt Gebiet hoast gans. Ju noudamerikoaniske Oard uurdrächt Viren, do foar ju europäiske Oard döödelk sunt. Oarde, do do Moanskene ienfierden, heete Neozoon. N uur Gefoar is ju Pälsdiertejaacht, man do Moanskene jeegerje Kateekere bloot noch in Ruslound.
## Määrkmoale

Die Europäiske Kateeker häd Strappe ap do Oore un häd n buskergen Stäit, dän dät Diert foar fuul Seeken bruukt: As Sunnenskuts, as Stjuur, foar sin Gliekgewicht etc. Sin Fäl is roodhierich af dunkerbruun.


Image:Eichhörnchen23.Febr.08 cropped.jpg|N roodhierigen Kateeker bie Kiel
Image:Squirrel germany.jpg|N dunkerbruunen Kateeker in Bayern
File:Accipiter gentilis 1672.OGG| Fideo: 'N Hauk foangt 'n Kateeker
File:A squirrel eating a peanut.OGG| Fideo: 'N ietende Kateeker



## Literatuur
Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9

## Ferbiendengen ätter buute
*Artikkel ap www.stern.de
Ruumstation

Ju **Ruumtestation** is een Station in ju Waareldruumte, wier foar kuute of loange Tied Moanskene ätter wai konnen, wierbie do Moanskene in n Ruumtefoartjuuch ätter un wieruume ju Ruumtestation raisje.

### Uursicht fon Ruumtestationn

* Saljoet 1 *[[Sowjet-Union]]*
* Saljoet 2 *Sowjet-Union*
* Saljoet 3 *Sowjet-Union*
* Saljoet 4 *Sowjet-Union*
* Saljoet 5 *Sowjet-Union*
* Saljoet 6 *Sowjet-Union*
* Saljoet 7 *Sowjet-Union*
* Skylab *[[Fereende Stoaten fon Amerikoa]]*
* MIR *Sowjet-Union / [[Ruslound]]*
* ISS *Internationoal*
Linux

**Linux** is die algemeen ferwoande Noome fon ne Familie ap Unix ääntede Bedrieuwssysteme. Linux is fräie Software un wäd unner ju GPL fersprat: aal unnerlääsende Wälkode is fon älkuneen fräi tou kriegen, tou bruuken, tou annerjen, tou kopierjen un tou ferspreeden. Sukke Systeme, Linuxdistributione, sunt fräi tou kriegen as uk bie moorere Bedrieuwe tou koopjen; dät Lääste oafte mäd Seeken bietou, as Unnerstutsenge, Anleedengen un uur (bietiede "nit-fräie") Software bietou.

Weegen do Wuttele, do dät System häd in dät GNU-Projekt, un deeruum dät fuul Linuxdistributione wichtige Paate uut dät GNU-Bedrieuwssystem hoalje, reeke wäkke Bruukere un Äntwiklere dät ljauer dän Noome **GNU/Linux**. 

Die **Linux**-System-Kääden is n Unix-oardigen Bedrieuwssystemkääden (äng. *kernel*).
Do bääst bekoande Distributione do dän Linux Systemkääden ferweende, sunt:
* Debian
* Fedora
* Mandriva
* OpenSUSE
* Ubuntu

www.kernel.org
Taxon

N Taxon (Moortaal: Taxa) is ne Gruppe fon Lieuweweesen, do genetisk früünd sunt, also ne systematiske Eenegaid. Af dät nu groote Gruppen sunt, as do Rieke fon Plonten un Dierte, af litje Gruppen as ju Oard Jiepeke, spielt neen Rulle.

## Sjuch uk
* Sustertaxa
* Twillingstaxa
Ruumtefierder

N **Ruumtefierder** is n Deelniemer oun n bemonde Ruumtefoart. Die eerste Ruumtefierder häd in et Jier 1961 Juri Gagarin uut ju Sowjet-Union weesen. Et rakt neen Ruumtefierdere uut Fräislound, man die Ruumtefierder Jack R. Lousma stamt fon een wäästfräiske Famielje in Amerikoa. 

## Uur Noomen foar Ruumtefierder
* **Astronaut** *Ängelsk*
* **Taikonaut** *Chineesk*
* **Spationaut** *Frantsöösk*
* **Geimfari** *Iesloundsk*
* **Angkasawan** *Malaysisk*
* **Gitinavard** *Persisk*
* **Kosmonaut** *Rusk*
* **Gofodwr** *Walisisk*

## Düütske Ruumtefiedere
* Sigmund Jähn (DDR) – Sojus 31/Sojus 29, *Reinhold Ewald – Mir97 (Sojus TM-25/Sojus TM-24)
* Klaus-Dietrich Flade – Mir92 (Sojus TM-14/Sojus TM-13)
* Reinhard Alfred Furrer – STS-61-A 
* Ulf Merbold – STS-9, STS-42, Euromir94 (Sojus TM-20/Sojus TM-19) 
* Ernst Willi Messerschmid – STS-61-A 
* Thomas Arthur Reiter – Sojus TM-22, ISS-Expedition 13/ISS-Expedition 14 (STS-121/STS-116)
* Hans Wilhelm Schlegel – STS-55, STS-122
* Gerhard Julius Paul Thiele – STS-99 
* Ulrich Walter – STS-55

## Ferbiendengen ätter buuten
* Lousma
Harns (Stääd)

**Harns** (holl. *Harlingen*) is ju Haudstääd fon ju Meente Harns. Ju Stääd is de wichtichste Hoawenstääd fon ju Provinz Fryslân. Harns häd ungefäär 15.000 Ienwoonere. Deermäd is et ju füüftgrootste Stääd fon ju Provinz.
Fon Harns foart dät Boot ätter do Ailounde Flielound un Skylge wai.

In Harns stounde so 'n 500 niederloundske Rieksmonumänte.

## Sproake un Dialekt
In Harns wäd ieuwenske dät Niederloundsk uk n niederloundsken Dialekt, dät Harnzersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald. Wäästfräisk wäd dät nit fuul boald.

## Alwen Stääde
Harns is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon ju Meente Harns *Ängelsk, Düütsk, Niederloundsk*
Frjentsjer

**Frjentsjer** of *Frentsjer* (nl. *Franeker*) is ju Haudstääd fon ju Meente Frjentsjerteradiel af *Frjentsjeradiel*. Frjentsjer häd ungefäär 13.000 Ienwoonere. Deermäd is ju ju säkstgrootste Stääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde.
Fon 1585 bit 1811 häd et in Frjentsjer n Universität roat.

## Sproake un Dialekt
In Frjentsjer wäd ieuwenske dät Niederloundsk un dät Wäästfräisk uk n niederloundsken Dialekt, dät Frjentsjertersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald.

## Niederloundske Rieksmonumente
Dät Roadhus fon Frjentsjer un dät Eise Eisinga-Planetarium stounde ap ju ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe.

## Museen
* Martena-Museum
* Keats-Museum
* Eise Eisinga-Planetarium

## Groote Suune fon Frjentsjer
* Eise Eisinga
* Jan Tjittes Piebenga

## Alwen Stääde
Frjentsjer is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.

## Ferbiendenge ätter buuten

*Websiede fon ju Meente Frjentsjerteradiel *Ängelsk, Düütsk, Niederloundsk, Wäästfräisk*
*Frjentsjer ap Google Maps
Drachten

**Drachten** is ne Täärp in ju Meente Smellingerlound, in dät Aaste fon ju Provints Fryslân. Dät is ju grootste Woonsteede in ju Meente mäd ungefäär 44.940 Ienwoonere (2012) un et rakt moor as 22.000 Oarbaidssteeden. Ätter Ljouwert is Drachten ju twäidgrootste Stääd in Fryslân. Buuten ju Täärp rakt et noch n litje Flugploats.

## Skichte
In dät 17. Jierhunnert roate et do Täärpe Noud-Drachten un Suud-Drachten. Do lain bee an ju *Drait* of *Dracht*. 1641 wuude begonnen mäd dät Uutgreeuwen fon ju *Drachtster Feart* (Drachtster Kanoal). In disse Tied roate dät groote Foane in ju Region, do oubunked wuuden. In disse Tied woaksen bee do Täärpe touhoope. Eerst in dät 19. Jierhunnert wuude Drachten een Ferwaltengseenhaid. In do 1950er Jiere kreech Drachten ne näie Fabrik fon Philips, deertruch woaks ju Befoulkenge stäärk. 

## Befoulkenge

ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:50
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1849 from:start till:4 text:4.448
 bar:1920 from:start till:5 text:5.334
 bar:1947 from:start till:9 text:9.249
 bar:1954 from:start till:11 text:11.052
 bar:1964 from:start till:21 text:21.752
 bar:1974 from:start till:35 text:35.092
 bar:2004 from:start till:42 text:42.420
 bar:2012 from:start till:45 text:44.940

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Drachten


## Ferbiendengen ätter Buuten
Snits (Stääd)

**Snits** (nl. *Sneek*) is ne Stääd suudwäästelk fon Ljouwert un dät is ju Haudstääd fon ju Meente Súdwest Fryslân. Deer woonje ungefäär 33.000 Ljuude.
Ju Stääd is bekoand um sien Snitser Woaterpoute. Uur Seeken do der froai sunt, sunt dät Stäädhuus un ju Martinisäärke.

## Alwen Stääde
Snits is een fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Altaiske Sproaken

Do **Altaiske Sproaken** sunt een unnerwiele stäärk betwieuwelde hypothetiske Sproakfamilie uut sowät 60 Sproaken, do in Eurasien fon sowät 200 bit 210 Millionen Ljuude as Muursproake boald wäide. Ju Beteekenge gunt ap do Altai-Bierge tourääch, do aleer as Uur-Heemat fon düsse Sproaken ounnuumen wuude.

Ju altaiske Sproak-Familie skäl ätter hiere Fertreedere uut tjo unnerdeeljendende Sproak-Familien bestounde:

* do Turk-Sproaken,
* do Mongoolske Sproaken
* un do Tungusiske Sproaken.

Düsse tjo Sproak-Familien hääbe lexikoalske, morphologiske, phonetiske un typologiske Uureenstämmengen, do fon wäkke Wietenskuppere foar n Bewies fon ju genetiske Eenhaid un somäd foar dät Touräächgungen ap een meene Foargunger-Sproake (Proto-Sproake) bekieked wäd. Ju Moorhaid fon do Foarskere sjucht düsse Uureenstämmengen oaber bloot as een Foulge fon luudelke, lexikoalske un strukturelle Äntlienengen, do truch loangtiedige ruumelke Kontakte twiske do tjo Sproak-Gruppen äntsteen sunt.

Somäd sunt do Altaiske Sproaken weerskienelk neen Sproak-Familie, sunnern aan Sproak-Buund. So beteekend me Kategorien fon Sproaken, do truch Kontakte Äänelkgaiden äntwikkeld hääbe, sunner aan meensoamen Uursproang tou hääben.
Turksproaken

Do **Turksproaken** sunt een fier in Eurasien ferspratte Sproakfoamielje uut sowät fjautich Sproaken, do aal gjucht nai mädeenuur fjuund sunt. Deer heere t.B. Tursk un Tatarisk tou. Mäd do mongoolske un tungusiske Sproaken wäide jo oafter tou do altaiske Sproaken touhoopefoated, man dät is striedich, af der wuddelk een Fjuundskup bestoant.
Tatarstan

**Tatarstan** (offiziell *Republik Tatarstan*; tatar. Татарстан Республикасы/*Tatarstan Respublikasy* of inoffiziell Татарстан Җөмһүриәте/*Tatarstan Dschömhüriäte*, / *Respublika Tatarstan*; düütsk uk *Tatarien*) is ne autonome Republik in dän aastelke Deel fon europäisk Ruslound. Tatarstan is ju stäärkst befoulkede fon do autonome Republike fon Ruslound un jält as besunners oainständich.
Dät häd ne Fläche fon 68.020 km² un 4 000 084 Ienwoonere (2022). Ju Haudstääd is Kasan an ju Wolga. 

Ju Beteekenge *Tatarstan* koom eerste in dät 19./20. Jierhunnert ap. Die allere Begrip *[[Tatarei]]* beteekende n weesentelk gratteren Ruum.
Hoochchinesisk

**Hoochchinesisk** (uk **Mandarin** naamd) is een Sproake, ju fon moor as 845 Millionen Moanskene as Määmesproake boald wäd. Dät Hoochchinesiske is ju offizielle Sproake in ju Foulksrepublik China, ju Republik China un in Singapur. In Indonesien un Malaysia woonje grattere chinesiske Minnerhäide do Hoochchineesk baale. Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, man fjauer Toone. In dät Chinesiske kon me fuul luudmoaleriske Woude fiende, t.B. **gǒu** (dät hat *Huund*) un **māo** (dät hat *Kat*). Doo chinesiske Woude fon dissen Artikkel sunt in juu Pinyin-Uumskrift skrieuwen, man dät rakt ook ne oaine chinesiske Skrift mäd ne traditionelle un ne eenfache Version.

## Määrkmoale
### Toone

Die eerste Toon is hooch, die twäide is anstiegend, die trääde is djoop (toueerst oufaalend, dan wier anstiegend) un die fjoode Toon is gjucht kuut un oufaalend. Wan me n Woud mäd n uur Toon kwäd, betjut dät fielicht wät uurs. Hier is as Biespiel, dät Woud "ma":

# Toon:**mā** af māma hat **Määme**
# Toon:**má** hat **Hoamp**
# Toon:**mǎ** hat **Hoangst**
# Toon: **mà** hat **skeelde**

Buute Toon: **ma** kwäd me an dän Eend fon ne Froage, ju uurs neen Fräigewoud häd (Wan du n Biespiel säikst, kiek in dän grammatiske Deel unner "Fräigesatse"!)

### Gruundelääsende Grammatik
#### Eenfache Satse
Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, dan n eenfachen chinesisken Sats is so apbaud: Subjekt + Prädikat + Objekt.

Toun Biespiel:
**Gǒu shòuliè miányáng.** hat **Die**/**N Huund joaget dät**/**n Skäip.**, man dät hat fon Woud tou Woud **Huund joagje Skäip.**

#### Fräigesatse
Hier sunt eenige Biespiele foar chinesiske Fräigesatse:

***Zhè shì shénme?** (fon Woud tou Woud **Dät weese wät?**) hat **Wät is dät?**
***Zhè shì shénme dòngwù?** (fon Woud tou Woud **Dät weese wät Diert**) hat **Wät foar n Diert is dät?**
***Shénme síhòu?** (fon Woud tou Woud **Wät Tied?**) hat **Wanner?**

Wan t uurs neen Fräigewoud in ne Fräige rakt, kwäd me **ma** bääte dän Fräigesats, uum tou wiesen, dät düssen Sats n Fräigesats is:

***Nǐ gàosù.** (fon Woud tou Woud **Du kweede**) hat **Du kwäst.**
***Nǐ gàosù ma?** hat **Kwäst du?**

## Ferbiendengen ätter buuten
* Kostenloose online heer-Mandarin-Methode
* Internet-Woudebouk ''Düütsk-Chinesisk; Chinesisk-Düütsk''
Schiermönkooge

**Schiermönkooge** (Wäästfräisk: *Skiermûntseach* of *Skiermuontseach*, nl. *Schiermonnikoog*), in dän Ailounder Dialekt *Schiermonnikeich* of *Lytje Pole*, is een fon do fieuw wäästfräiske Ailounde. Deer woonje soowät 1.000 Moanskene (2003). Ap dät Ailound baale ungefäär 50 bit tou 100 Ljuude dät Schiermönkoogiske, n gjucht besunneren fräisken Dialekt.
Schiermönkoogisk

Dät **Schiermönkoogiske** is n fräisken Ailoundedialekt ap dät Ailound Schiermönkooge. 

## Spreekertaal
Dät Schiermönkoogiske is n litjen Dialekt fon dät Wäästfräiske. Et rakt däälich noch uungefeer 50 Ljuude do ju Sproake baale konnen (2000). Allerdings mout me uk kweede dät Els Perdok, ju Skrieuwster fon dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk, in 2001 noch uungefeer 120 Moanskene täld häd do ju Sproake baale konnen (Ljouwerter Krante, 2. April 2001). 

Do maaste Ljuude do ju schiermönkoogiske Sproake baale konnen, sunt oolde Ljuude un ju Taal Baalere minderet ou. Et rakt ap dät Ailound bloot een Familie wier ju Sproake in Huus baald wäd. Et rakt oaber Kurse um ju Sproake tou leeren; in 2001 hääbe twintich Ljuude dät moaked.

## Woudeliesten
In 1968 publizierde ju Fryske Akademy ju *Wezzenlist* (Woudelieste) fon dät Schiermönkoogiske fon Douwe Fokkema. In 2001 publizierte *'t Heer en Feer* dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk fon Els Perdok. In 2002 publizierde ju Fryske Akademy n Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk mäd trüütichduusend Woude.

## Oainskuppe
Et rakt monnelke un wieuwelke Foarwoude in dät Schiermönkoogiske un ju Sproake is deermäd äänelk an dät Seelterske. Do Geslächtswoude sunt *dy*, *jo* un *ut*, wier dät Wäästfräiske bloot *de* un *it* häd. Dät Skiermönkoogiske stound grammatikalisk twiske dät Standoardfräiske un dät Seelterfräiske. Wan me do Konsonante un Fokale betrachtet, dan sjucht me dät ju Ailoundsproake mongelse tichter bie dät Wäästfräiske, un mongelse uk tichter bie dät Seelterske. 

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân

## Literatuur
* E. Perdok, *Wezzenbúek Nederlands-Eilanders*, Leeuwarden, 2001.
* Willem Visser en Siebren Dyk, *Eilander Wezzenbúek/Woordenboek van het Schiermonnikoogs* (Rige Fryske Dialektstúdzjes, diel 10); Fryske Akademy 2002. Akademy-nummer 934. 844 p. ISBN 90-6171-934-8.
* L. Wiersma., *Yn myn thúshafen - Gedichten yn de taal fan it eilaun Schiermonnikeich*, Leeuwarden, 1973.
* Arne Spenter, *Der Vokalismus der akzentuierten Silben in der Schiermonnikooger Mundart*, Kopenhagen 1968.

## Ferbiendengen
*Dät Fertälster ''Fúetlasken'' fon Els Perdok
*''Die ferläddene Suun'' ap Skiermönkoogisk
*Wäkke Gedichte ap Skiermönkoogisk fon Jacob Veninga ap Tresoar.
Autonavigation

**Autonavigation** moaket dät muugelk, altied tou bestimmen wier me is. Dät oarbaidet mäd dät GPS (Global Positioning System), wät Funksignoale fon spezielle Satellite benutset. Do seende immer gans seküür hiere Position un ju Tied fon ju Seendenge. Ju Navigationsreewe ämpfangt sun Signoal, sjucht ap ju Klokke wo loang dät Signoal unnerwains weesen is un kon dan mäd ju gans bekoande Funkgauegaid bereekenje, wo fier die Satellit wäch is.

## Wofuul Satellite?
Wan me nu in dät Auto mäd sun Reewe fiert, un me ämpfangt aan Satellit die der buppe Lier is un n uuren buppe Ait, dan weet me also, wo fier me fon Ait is un wo fier fon Lier un deermäd sunt do **two** muugelke Steeden fon dät Auto ap dät flache Lound gans genau bestimd.

Uum nu tou wieten, wäkke fon do two ju gjuchte Steede is, bruukt me also noch n trääden Satellit, t.B. buppe Twiskenoan. Deermäd kon dan tougliek uk ju Hööchte feroarbaided wäide, sodät me deermäd uk in do Bierge fiere kon. Eegentelk rakt dät bie tjo Satellite uk noch n twäiden Punkt, man die fint sik twäie so hooch as do Satelliten buppe ju Äiduurfläche un is deeruum in dän Autoferkier uunmuugelk. Deermäd houget me also nit tou reekenjen.
 
Deeruum dät ju Navigationsreewe gans genau ju Tied wiete mout, bruukt me deerfoar uk noch n fjooden Satellit. Wil me dan intwiske ju oaine Loage weet, kon me hieren Oustand uunouhängich bestimme un deermäd ju Tied fon Ämpfang, dät is daach Tied fon Seendenge plus Raiseduur fon dät Signoal. (Fonsälwen weet me dät eerste Moal ju Tied un ju oaine Loage dan nit genau, man truch automatiske Wierhoalenge kumt me aal tichter bie dän gjuchte Wäid).

## Ju Navigationsreewe

Ju is, ju dät muugelk moaket. Ju säkt automatisk ap älke Moment do stäärkste Satellite, bereekent ju Position un ju Fiergjuchte un wiest dät dan aal ap n litje Schirm in Foarm fon ne tjodimensionoale Koarte. Deerbie wiest ju dan uk noch ju Gauegaid, un wo loange dät noch is ätter dän foulgjende Ousleek.

Me kon deer sogoar ju Adrässe ounbrange, wier me wai wol un dan wäd me deer gans fluch foar de Doore oulääwerd, bit ap eenige Meetere gnau! Sogoar kon me sik wiese läite wier Staue sunt un wier Gauegaidskontrollen (duur me nit!).

Wan me moal fon dän ounroate Wai ouwiekt, dan fangt ju Reewe fluks wier oun, do näie Doaten tou ferreekenjen. Dät duurt oafte n poor Minuten, deeruum dät dan do annaierjende Bereekengen fon näien uutfierd wäide mouten.

## Koarten
Uum tou wiesen wier me sik mäd ju so bestimde Position befint, änthaalt ju Navigationsreewe elektroniske Koarten. Bie ne goude Marke kon me deer oafte näie foar deelleede, so dät aal do Annerengen in dät Weegesystem fluks mee apnuumen wäide.

## Sjuch uk
* Ferspreedenge fon Radiowoogen

## Ferbiendengen atter buuten
* Navigationssysteme Testbegjuchte
* GPS-Empfänger Testbegjuchte
* Fotos und Infos tou dät eerste Autonavigationssystem: dän Electro Gyrocator fon Honda
Tibetisk-chinesiske Sproaken

Doo **Tibetisk-Chinesiske Sproaken** (dt. *Tibetisch-Chinesisch*) boalt me in Deele fon Suudaast-Asien. Toun Biespiel heert dät Hoochchinesiske dertou.
Internationoale Ruumtestation

Ju **Internationoale Ruumtestation ISS** (Ängelsk: *International Space Station*) is een Ruumtestation uum ju Äide, ju fon ferskeedene Lounde stöänd wäd. Ap 20. November 1998 is die fäärme Deel ätter dät Al wai geen un sän dän 2. November 2000 lieuwje deer permanent Ruumtefierdere. Et häd fuul Touhoupeoarbaid roat twiske do Fereende Stoaten un Ruslound bie dän russiske MIR wiertruch do Unnersäikere fuul studierd hääbe foar juu ISS. Juu ISS is dät grootste wietenskuppelke internationoale Projekt dät dät bit tou däälich roat häd.

Deelniemende Lounde sunt:

## Ferbiendengen ätter buuten
* ISS ap ju Websiede fon NASA
* ISS ap ju Websiede fon ESA
Luchtgauegaid

Ju **Luchtgauegaid** (dt. *Lichtgeschwindigkeit*) in dät Luftloose (Vakuum) is ne wichtige physiske Konstante, gewöönelk anroat mäd ju Bouksteeuwe *c*. Dät is ju Gauegaid fon aal electromagnetiske Stroalenge, iensleeten sichtboar Lucht, in ju fräie Ruumte. Dät is ju Gauegaid fon aal wät nul Rästmasse häd.

In SI -Eenhaide is ju Gaugaid fon dät Lucht in Vakuum definierd as gnau 299,792,458 Meter pro Sekunde (1,079,252,849&nbsp;km/h). Ju Gauegaid fon dät Lucht kon touwiesd wäide tou n bestimden numerisken Wäid, deer ju fundamentelle Eenhaid fon Laangte, dät Meter, siet dän 21. Oktober 1983 definierd is as dän Oustand dän dät Lucht bäätelait in Vakuum in n 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde. In uur Woude: älke Ferbeeternge in je Meetgnauegaid fon ju Luchtgauegaid ferbeetert ju Definition fon dän Meter, man annert nit dän numeriske Wäid fon *c*. 
Gewöönelk wäd in ruuge Skätsengen dän uungefääre Wäid fon 3x10^{8} m/s bruukt, wierbie die Failer man 0.07% is. 

Ju Gauegaid fon dät Lucht, wan dät gungt truch n truchsichtich of truchskienend Materioal, as Glääs of Luft, is litjer as sien Gauegaid in Vakuum. Dät Ferhältnis fon ju Gauegaid in Vakuum tou dät in sun Materioal naamd me ju Breektaal fon dät Materioal. 

In ju Relativitätstheorie blift *c* ne wichtige Konstante fon ju Ruumtied, wan uk do Begriepe fon ‘Oustand’, ‘Tied’ un deermäd ‘Gauegaid’ nit eendüüdich definierd sunt weegen ju Beegenge fon ju Ruumtied feruurseeked truch ju Sweerkraft. Wan meeten fon ne bestimde Steede, dan passiert dät Lucht dän Woarniemer in Vakuum aaltied mäd Gauegaid *c*.
Snoabeldiert

Dät **Snoabeldiert** (*Ornithorhynchus anatinus*, dt. *Schnabeltier*) is n australisk Suugediert. Dät Snoabeldiert is bekoand, wült et Oaiere lait. Buute dät Snoabeldiert konnen dät uk do Miegelke-Iegele, do uk tou ju Unnerklasse fon do Uursuugedierte heere.

## Määrkmoale
Die Kop un die Rump fon dät Snoabeldiert sunt touhoope 3 tou 4,5 Dezimeter loange un die Stäit is 1 tou 1,5 dm loange.
Do Määrkmoale fon dät Snoabeldiert wieren ju Uurseeke deerfoar, dät fröier fuul Biologen toachten, dät dät Snoabeldiert, dät me ja fröier bloot fon doode Exemplare koande, n uunäächt un touhoopesät Diert waas:
Sien platte Stäit lieket dän Stäit fon dän Biber.
Ju Giftkralle, ju monnelke Snoabeldierte an do bääterste Beene häbe, lieket dän Gifttusk fon n Slange.
Do Faanderfäite liekje do Fäite fon n Fiskotter.
Ju Snoabel lieket ju Snoabel fon ne Oante.

## Lieuwendsruum
Dät Snoabeldiert lieuwet in dät aastelke un suudaastelke Australien, in un an dät Swäitwoater. Die Lieuwendsruum fon n Snoabeldiert umfoatet 5 km Ouger. Also kon me dät Snoabeldiert nit goud in n Zoo hoolde. Die Moanske heelt bit däälich bloot soogen Snoabeldierte in n Zoo, un aal in dän *New York Bronx Zoo*.

## Literatuur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9

* David Bergamini un ju Redaktion fon do TIME-LIFE-Bouke: AUSTRALIEN FLORA UND FAUNA (ap düütsk)
2007

----

----

## Foarfaale
* In düt Jier begint die Uutbau fon dän Panamakanoal foar noch grattere Skiepe. Die Uutbau duurt bit 2016.
* 1. Januoar: Rumänien un Bulgarien wäide in ju Europäiske Union apnuumen.
* 18. Januoar: Die Orkoan Kyrill, die läipste Orkoan sänt dän Lothar fon'n 26. Dezember 1999, lukt uur Europa wäch. 47 Moanskene kuume tou Dood, Seekskoaden fon moor as een Milliarde Euro äntstounde.
* 6. Moai: Nicolas Sarkozy (UMP) wint ju Köär in Frankriek.
* 24. Juni: Ju Paatäi Do Fräisen wäd in Aastfräislound gruunded.
* Moai: Die israeliske Archäologe Ehud Netzer meent, dät hie dät Grääf fon Herodes dän Groote fuunen häd. Aan Bewies rakt dät noch nit.

### Uur Ättergjuchte wät Seelter Seeken angungt
* 7. Januoar Seelter Diashow as Gröitnis.
* 1. Februoar: Seelter Foarsittende fon Minnerhaide-Räid
* 2. August: **94** moal "Die Wänt strookede dät Wucht" ap Internet. 31.3.08: **220** moal.
* 14. September: Seeltersk (Tag 1) ap Sprachenturnier Papenburg.
* 5. November: Näie Anfroage foar ju seelterfräiske Wikipedia
* 13. November: Seelter Kurs nu in fjauer Sproaken.
* 5. Dezember: Näien Professor foar Plat un Seeltersk.
* 9. Dezember: Ju Seelterske Wikipedia häd 500 Artikkele!
* 15. Dezember: Seeltersk as Hälpesproake.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi, Äärts-Biskop fon Kinshasa
* 10. Januoar: Hermann Josef Spital, roomsk-kathoolsken Biskop fon Trier
* 17. Januoar: Alice Auma, ugandiske Sekten- un Rebellen-Fierderske
* 15. Moai Theo Griep, Seelter Skrieuwer
* 8. August Gesina Lechte-Siemer, Seelter Skrieuwerske
Europäiske Ruumtefoartorganisation

Ju **Europäiske Ruumtefoartorganisation** (ängelsk: *European Space Agency*, kuut **ESA**) is een internationoale Waareldruumte-Organisatsjoon mäd hiere Sit in Paris. Ju wuude an n 30. Moai 1975 foar beetere Koordinierenge fon do europäiske Ruumtefoart-Aktivitäten gruunded, as die technologiske Rukstound in ju Ruumfoart juun ju USSR un do FSA aal gratter wuude. Ju ESA häd 17 Meeglidstoaten un beschäftiget 1.905 Mee-Oarbaidere (2006).

Ju ESA is ju Ätterfoulgeorganisation fon ju europäiske ELDO, ju ESRO un ju Europäiske Fiermeldesatelliten-Konferens (CETS). Ätter dät Art. II fon hiere Statuute sunt do Ruumtefoart-Aktivitäte foar „bloot freedelke Swäkke“.

## Meeglidstoaten un Kooperationspartnere

Tou do Gruundengs-Meeglieedere fon 1975 hiere:

* Belgien
* Dänemark
* Düütsklound
* Frankriek
* Groot-Britannien
* Italien
* do Niederlounde
* Sweden
* ju Swaits
* Spanien

Uur Meeglidstoaten:

* Finlound (sänt 1987)
* Griechenlound (sänt Meerte 2005)
* Irlound
* Luxembuurich (sänt Dezember 2005)
* Norwegen
* Aastriek (sänt 1987)
* Portugal
* Rumänien (noch nit ratifiziert)
* Tschechien (sänt November 2008)

Sänt dän 1. Januoar 1979 is Kanada n assoziert Meeglid. Deerfoar wuude n Kooperationsferdraach moaked, wierbie dät Lound ju Deelnoame an do Äntskeedengprozesse un Programme fon ju ESA un ne gjuchte Ferdeelenge fon Industrieferdraage kricht.

Oafte toanke Moanskene dät ju ESA tou ju Europäiske Union heert. Ju ESA is ne oaine Organisatsjoon, man ju häd oafte Kontakt mäd ju EU. Buute ju Swaits un Portugal sunt aal do ESA Meeglidstoaten uk Meeglid in ju EU.

Die Sproang twiske Nit-Lidskup un Ful-Lidskup waas foar een poor Lounde tou groot, deeruume rakt et n trääden Lidstoatus. Lounde mäd dän trääde Lidstoatus sunt *European Cooperating States (ECS)* un mäd dän *Plan for European Co-operating States (PECS)* is äängere Touhoupeoarbaid muugelk.

Stuuns häd dät Program do ätterfoulgjende Deelniemere:

* Ungarn (ECS Stoatus sänt April 2003)
* Polen (ECS Stoatus sänt April 2007)
* Estlound (ECS Stoatus sänt November 2009)
* Slowenien (ECS Stoatus sänt Januar 2010)

Sänt 1990 rakt et Touhoupeoarbaid twiske Ruslound un ju ESA.

## Projekte

### Raketen
Ju ESA häd tjo Soarten Raketen, do sunt

* Ju Vega Rakete kon ou 300 bit tou 2000kg ferfrachtje. Maast foar wirtskuppelke Swäkke. Bit tou 30 meter, un bit tou 3 Meter in n Truchsleek. 
* Ju Sojus Rakete kumt uut ju foarmoalige Sowjet-Union, dät eensige Ruumtefoarttjuuch wiermäd me Ruumtefierdere beföärderje kon. 
* Ariane, Lansierploats in Frantsöösk Guyana. Bit tou 52 Meter, un bit tou 5,4 meter in n Truchsleek. 

### Uur Projekte
BepiColombo - Cervantes Mission - CHRIS/Proba - Cluster - Corot - Cos-B - Cryosat - Darwin - Double Star - Eddington - Envisat - ERS-1 - ERS-2 - Exosat - Gaia - Galileo (navigatie) - Giotto - Herschel - Hipparcos - Huygens - HYPER - Integral - ISO - IUW - JWST - LISA - Mars Express - Meteosat - Planck - Rosetta - SMART-1 - SOHO - Solar Orbiter - Ulysses - Vega - Venus Express - XEUS - XMM-Newton

## Sjuch uk
Hubble Waareldruumte-Teleskoop

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Websiede fon ju ESA
Breektaal

Ju **Breektaal** fon n Stof is ju Ferhältnistaal fon ju Luchtgauegaid in Vakuum un ju Luchtgauegaid in dän Stof. Die Uutdruk Breektaal is oulat fon dät Phänomen Breekenge. Ne Luchtstroale, ju de Skeedfläche fon two Stoffe passiert, wäd breeken, wan do Luchtgauegaide in do bee Stoffe ferskeeden sunt. Ju Breektaal wäd anwoand uum dän Winkel fon ju Breekenge tou bereekenjen. Ju Breektaal is as Ferhältnistaal fon two gliekoardige Grööten dimensionsloos un häd also neen Eenhaid. Deeruum dät ju Luchtgauegaid in aal Stoffe läiger is as ju Luchtgauegaid in Vakuum, is ne positive Breektaal altied gratter as 1. Dät rakt oawers bestimde metamaterioale mäd ne negative Breektaal.

Wan n Luchtbunnel in n truchsichtigen Stof häärienträt, rakt dät ätter dät Gesäts fon Snellius n konstant Ferhältnis twiske dän Sinus fon dän Ienfalwinkel θ1 un dän Sinus fon dän Breekengswinkel θ2. Dit konstante Ferhältnis wäd ju *Breektaal* *n* fon dän Stof naamd. Ju Breektaal is gliek dät Ferhältnis fan ju Luchtgauegaid in Vakuum *c* un ju Luchtgauegaid in dän Stof *v*. 

:n = \frac{\sin(\theta_1)}{\sin(\theta_2)} = \frac{c}{v}

Foar ju Breektaal jält dän Touhoopehong:

: n=\sqrt{\epsilon_r}\sqrt{\mu_r},

in dän *e<sub>r</sub>* ju relative elektriske Permittivität is un *μ<sub>r</sub>* ju relative magnetiske Permäbiliteit. Foar do maaste Materioalien jält, dät *μ<sub>r</sub>* bolde gliek 1 is, sodät *n* uungefäär gliek \sqrt{\epsilon_r} is.

## Breektaal fon ju Luft un uur Stoffe

Ju Breektaal fon de Luft bedrächt ap Seeniveau in n Truchsleek 1,00029. 

Ju honget ou fon ju Tichte un ju Temperatuur fon ju Luft as uk fon ju spezielle Touhoopestaalenge fon ju Luft - besunners fon ju Luftfuchtegaid. Deer ju Lufttichte ätter buppen - äntspreekend do Gasgesätse in een Sweeregaidsfäild - exponentiell ounimt, sjuch barometriske Hööchtenformel, bedrächt ju in sowät 8 km Hööchte bloot moor 1,00011. Daach wäide do fon Stiernen kuumende Luchtstroalen in Horizontnaite uum 0,6° *aptild* un in 45° noch uum 0,017°. Die Effekt hat *[[astronomiske Refraktion]]* un beeinfloudet in äänelke Oard uk älke terrestriske Fermeetenge.

Deer as in ju Ienleedenge beskrieuwen ju Breektaal fon älk Materioal fon ju Woogenlaangte fon dät ienfaalende Lucht ouhonget - jält uk bie elektromagnetiske Stroalengen uur Woogenlaangteberäkke - skuul dät noodweendich weese, ju uk woogenlaangteouhongich (tabellarisk of as Funktion) antoureeken. Deer dit oawers foar fuul eenfache Anweendengen nit noodweendich is, wäd ju Breektaal gewöönelk foar ju Woogenlaangte fon ju Natrium-D-Lienje (589&nbsp;nm) anroat.

## Referenze
Romani

Dät **Romani** is ju Sproake fon do Sinti un Roma, bee uk bekoand as “Zigeunere” un in Seelterlound sogoar as “Heeden”^1. Ätter wäkke Wietenskuppere skuul me sogoar fon “Sproaken” baale, deer do ferskeedene Stamme gans uunglieke Dialekte baale. Dät rakt uur de ganse Waareld sun 6 Millionen Ljuude do dät baale, deerfon 4,6 Millionen in Europa.

Analyse fon dät Romani häd wiesd dät dät Früünd is tou Sproaken in Noud-India un Pakistan, as dät Hindi un foarallen dät Punjabi. Dät wäd ankieked as n stäärken Bewies uum dän geographiske Uursproang fon do Roma tou bestimmen, foarallen deeruum dät do Leenwoude in dät Romani dät muugelk moaakje, hiere Migration ätter dät Wääste tou foulgjen. Ne rezente Studie meent dät Romani Früünd is tou dät Singalesiske.

Do maaste Roma hääbe an hiere Sproake fäästheelden, man säilden sunner uk ju Sproake tou leeren fon dät Lound wier jo ferbleeuwen, deer do maaste Stamme wäil loange Jiere of sogoar Jierhunnerte binne dätsälge Gestrich bleeuwen. Ju Sproake is fon Uursproang Indisk, man häd iraniske, armeniske, griechiske un slawiske Ienfloude unnergeen; do Stamme do der fääre looken, lieten hiere Sproake noch moor be-ienfloudje. Do Ienfloude gunge maasttieds fuul fääre as n groot Taal Leenwoude: so baale do Roma fon dän Balkan Dialekte, do der noch aal oachte Falle fon dät Sanskrit bewoard hääbe. Dät waas muugelk truch ju stäärke Beegenge in do slawiske Sproaken, man do Roma uut do Karpaten, do der ieuwenske hiere oaine Sproake maast düütsk leerden, dät maaste fon do Falle faale lät. Deeruum konnen fuul Roma sik enunner nit ferstounde. 

Eerste in do lääste Tiede sunt do ounfangd mäd dät oafte apskrieuwen un standoardisierjen fon dät Romani. Hiertruch sjucht dät uut, dät do maaste Dialekte tou moorere Sproaken uutkristallisierje wollen.

^1Man, as dät Spräkwoud kwäd: *N Heeden bestält sien Härbierge nit*.

## Biespiele
Do ferskeedene Ienfloude roakje uk dän Käädenbestand fon dän Woudschats, so unner uurswäkke do Taalwoude. Deerbie fiende sik ap ju eene Siede indiske Äärfwoude (*jek* = 1, *dui* = 2, *trin* = 3, *schtar* = 4, *pansch* = 5, *schob* = 6, *desch* = 10, *deschujek* = 10+1, *deschudui* = 10+2, usw., *bisch* = 20, *schel* = 100), ap ju uur Siede Äntleenengen uut dät Griechiske (*efta* = 7, *ochto* = 8, *enja* = 9, *trianda* = 30, *saranda* = 40, *penda* = 50), uut dät Turske (*doxan* = 90) un Ungariske (*seria*, *izero* = 1000). 
Bietou kuume oawers bie eenige Taalwoude alternative Äntleenengen uut uur Sproaken, so as uut dät Swediske (*enslo* insteede fon *jek* = 1), dät Lettiske (*letteri* insteede fon *schtar* = 4), dät Estniske (*kuus* insteede fon *schob* = 6, *seize* insteede fon *efta* = 7), dät Rumäniske (*mija* = 1000), dät Tschechiske (*tisitsos* = 1000) of dät Düütske (*tausento* = 1000).

## Literatuur
* Gray, RD; Atkinson, QD (2003). "Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin." *[[Nature]].* **426**, 435-439. https://web.archive.org/web/20070402070222/http://www.psych.auckland.ac.nz/Psych/research/Evolution/Gray%26Atkinson2003.pdf

## Ferbiendengen ätter buuten
*
BSV Kickers Emden

Die **BSV Kickers Emden** (Seelterfräisk: *BSB Kickers Oamde*) is n Sportbuund uut Oamde. Die BSV is in 1946 änstounde un spielje in dät Embdena-Stadion.

In 1991 keem ju Monskup in die fröiere *[[Oberliga Nord]]*. In 1994 is die Buund sogoar dät Noudmästerskup, man in ju Apstiegsrunde ätter ju 2. Liga häd ju Monskup naan Ärfoulch häiwed. Offiziel 12.000, man eegentelk sogoar 14.000 Toukieker bie dän Aufstiegsspielen sunt bit tou däälich dät Toukiekerrekord.

Ju 1. Foutbalmonskup fon die BSV spielt ou dät Saison 2008/2009 in die 3. Liga.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Siede fon BSV Kickers Emden
3. Liga (DFB)

Ju **3. Liga** is ou die Saison 2008/09 ju träädgrootste Liga in dät düütske Foutbal. Dät is ju Liga twiske ju 2. Liga un do Regionalliga's.

## Buunde

Foar dät Foutbalsaison 2008/09 sunt do naiste Monskuppe deerbie:
Minnerhaide Literatuur

Hier rakt et ne Lieste fon Literatuur in Minnerhaide-Sproaken.

* Korniske Literatuur
* Ladiniske Literatuur
* Noudfräiske Literatuur
* Seelterfräiske Literatuur
* Sorbiske Literatuur
* Wäästfräiske Literatuur
* Walisiske Literatuur
Friesenfeld

**Friesenfeld** waas n Gau, die der liech in wät däälich dät Noude fon Thüringen un dät Suude fon Sachsen-Anhalt is, in dät Gestrich twiske Allstedt un Mersebuurich. Dät hied dät Skeed juun dän Hassegau. Ferskeedene Stääde un Täärpe fon Friesenfeld as Ossfurt wieren dät Klaaster Hersfeld toun Ougoawe fon fon Tjaanden ferplichted.

Benaamd wuude dät ätter Fräisen, do sik hier as Kolonisten ansiedelden.
Ait

**Ait** *(düütsk: Friesoythe)* is ne Stääd in ju Meente Ait un Sit fon ju Meente. Ait is ne wichtige Noaberstääd fon Seelterlound. Ait lait in dät Ooldenbuurger Munsterlound.

Nit so smaichelhaft is dät seelter Kweedewoud: *"Harne ji wat eerder kaumen, dan harne ji mitte gaiten" kweede do Aitere*.
 
## Loage
Ait lait suudelk dän Kustenkanoal un suudelk Seelterlound.

## Woapen
Ap dät Woapen fon Ait sunt ju oolde Stäädpoute un two Poapskenbleede tou sjoon.

## Täärpe un Buurskuppe
Tou ju Meente Ait heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe:

* Ahrensdorf
* Altenoythe: Fläche: 63 km², Ienwoonere: 5.535
* Edewechterdamm
* Augustendorf
* Ellerbrock
* Friesoythe: Fläche: 86 km², Ienwoonere: 9.536
* Gehlenberg: Fläche: 21 km², Ienwoonere: 1.602
* Heinfelde
* Kampe
* Kamperfeen
* Markhausen : Fläche: 41 km², Ienwoonere: 2.196
* Mehrenkamp
* Näiskäddel: Fläche: 15 km², Ienwoonere: 974
* Neuvrees: Fläche: 21 km², Ienwoonere: 969
* Pehmertange
* Schlingshöhe
* Swonnebierich
* Swonnebiergerfoan
* Thüle: Fläche: 40 km², Ienwoonere: 945

## Bauwierke
* Wiendmäälne in Geelenbierich
 
### Säärken
* St.-Marien Ait 
* St.-Vitus Ooldenait 
* St.-Johannes Markhuusen 
* St.-Johannes-Baptist Thüle 
* St.-Josef-Kapälle Kampe
* St.-Ludger Näiskäddel
* St.-Prosper Geelenbierich
* je evangeelske Michaelis-Säärke Ait

## Woater
* Thülsfelder Talsperre
* Truch Ait fljut ju Söiste (Soeste)

## Uur
* Diertepark in Thüle

## Bedrieuwe
* Ferskeedene Industie-, Hondels- un Hondwierksbedrieuwe
* c-Port an dän Kustenkanoal

## Ferbiendengen ätter buuten
* Ju oolde Stäädpoute, ju der 1945 stukkenscheeten is
*
Satellit

In ju Astronomie is n **Satellit** n Objekt, dät unner Ienfloud fon ju Sweerkraft in ne Boane uum n uur Objekt tou bewääget. Der wäd uk wäil kweeden, dät die Satellit sik binne dän Sweerkraft-Horizon fon dät uur Objekt befint.

N Satellit, die der sik befint in ne Boane uum n Heemelköärper as n Planet, wäd uk wäil Moune naamd. Natüürelke Mounen sunt maasttied Objekte mäd ju Struktuur fon n litjen Planet of Planetoide, do der ienfangd wuuden sunt fon ju Sweerkraft fon dän Planet. Kunstelke Satellite sunt uunbemonde Reewen, do der fon do Moanskene in ne Boane broacht sunt uum ju Äide tou.

Objekte, do der uum n Stiern as uus Sunne tou traale, wäide maasttied naan Satellit, man Planet, Dwärchplanet, Planetoid of Komet naamd. Bloot bie Dubbelstierne wäide do Stierne in Boanen uum dän Haudstiern tou wäil Satellit naamd.

In grooteren Uumfang wäide litjere Molksträite-Systeme (as toun Biespil Messier 32 en Messier 110) un Kuugelstiernhoope, do der rundtraale uum groote Molksträite-Systeme uk Satellite of Satellit-Systeme naamd.
Dieter Stellmacher

Prof. i.R. Dr. **Dieter Stellmacher** is bädden 1939. Hie moakede dät Studium fon ju Germanistik, Niederlandistik un Slavistik in Leipzig. Hie promovierde 1968 un waas dan Düütsklektor in Finnland.
In 1975 moakede hie Habilitation in Marburg un wuude dan Professor in Gießen, siet 1976 Prof. in Göttingen.
Siet 1998 is hie Foarsittende fon ju Internationoale Dialektologesälskup; hie is Hääruutreeker fon dät Niedersächsiske Woudebouk.

Bie sien Oarbaid gjuchte hie sik foarallen ap Läichdüütske Sproake un Literatuur, Dialektologie un Noomenkunde. Fääre moakede hie Foarskenge in Lexikographie un 
Sproakatlasgeographie.

## Literatuur
Foar Seelterlound is foarallen wichtich sien Oarbaid uur Sproakstatistik:
*Das Saterland und das Saterländische, Autor: Dieter Stellmacher, Verlag: Florian Isensee GmbH, ISBN 3-89598-567-8

## Ferbiendengen ätter buuten

*Siede fon Prof. Stellmacher
Befoulkengsäntwikkelenge

Ju **Befoulkengsäntwikkelenge** beskrift, wo ju Befoulkenge sik in dän Loop fon do Jiere annert in een bestimd Gebiet. Deerbie gungt et deeruum, wofuul Ljuude bädden sunt un wofuul stuurwen sunt. Deertou kumt ju Migration ätter uur Gebiete wai un uursuume. 

## Sjuch uk
*Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound