open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provinz Fryslân

**Fryslân** (Niederloundsk: *Friesland*) is die wäästfräiske Noome foar Fräislound un so uk die offizielle Noome fon ju niederloundske **Provinz Fräislound**. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 753 km² un deer woonje 660 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Ljouwert, *Leeuwarden* ap Niederloundsk. In ju ganse Provinz is ju fräiske Sproake - dät *Wäästfräiske* - ieuwenske dät Niederloundske ju offizielle Sproake; uungefeer 350.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake un wisse 100.000 uur Ljuude baale dät uk aal Deege.

## Fräiske Meenten (18)

Amelound, Flielound, Skylge un Schiermönkooge sunt do wäästfräiske Ailounde do tou ju Provinz Fryslân heere. 

### Do 10 grootste Stääde
Do tjoon grootste Stääde in ju Provinz Fräislound ätter Antaal Ienwoonere sunt ap n 1. Januoar 2023:

## Politik
In dän Wääst-Fräiske Lounddai is et siet 2011 so ferdeeld:

## Ferwiese ätter buuten
* Provinz Fryslân
* Statistik fon Fryslân
Fräisen

Do **Fräisen** (dt. *Friesen*) sunt ne etniske Gruppe, jo woonje in Dänemark, Düütsklound un do Niederlounde. Ju Fräiske Sproake bildet mäd dät Ängelske un dät Skottiske ju Noudwäästgermaniske Sproakengruppe.

## Geschichte

Do ooldste Spuuren fon do eerste Ienwoonere in Fräislound stamme uut ju Tied twiske do lääste bee Iestiede. In dät Jier 28 wäide jo as Frisii ärwäänd fon do Roomske. Fräisk baalen hääbe jo dan noch wäil nit däin.

## Sjuch uk
* Radbod
Fräiske Sproake

Dät **Fräiske** (dt. *Friesisch*) is ne Wäästgermaniske Sproake, wier uk dät Seelterske tou heert. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske ju eepentlike Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aastfräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. Ju fräiske Sproake fon Wangerooge is eerste in do füüftiger Jiere uutstuurwen.

## Sproaken
Ieuwenske dät Seelterske rakt dät noch two uur fräiske Sproaken.
So wäd dät Wäästfräiske boald fon sowät twäin träädel fon do 640.000 Ienwoonere fon ju holloundske Provinz Fryslân. 
Noudfräisk wäd boald fon sun 10.000 Ljuude in Noud-Fräislound ap ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein.

## Biespiele

## Allere Stadien
; Middelfräisk (fon 1550 bit 1800): Dat is foarallen bewoard blieuwen truch do Apteekengen fon Johannes Cadovius-Müller uut Stedesdorf bie Esens (1691) un fon Westing (1688) un Witte (1720) uut dät Lound Wursten. Noch fuul moor is bekoand fon dät Wangeroogiske, dät bit 1950 besteen häd.

; Ooldfräisk (bit 1550) : Siet sowät 1300 uurlääwerd foarallen in Gjuchtshondskrifte.

; Äntstoundenge fon dät Fräiske: Noch aller Fräisk (Proto-Fräisk) is uurlääwerd wuuden in Runen-Ienskrifte do fon foar dät Jier 700 stamme skällen. Noch beeter kon me ju oolde Sproake kanne an oolde Steedenoomen, do eerste siet 700 spezifiske Luudärskienengen apwiesen dwo. Ju Äntstoundenge fon dät Fräiske skäl deeruum in ju Tied lääse.

; Foarooldfräisk: Foar ju Äntstoundenge fon dät Fräiske skäl hier ne uur Sproake boald weese, ju Substroatsproake, uk Foarooldfräisk naamd.

## Sjuch uk
* Wäkke fräiske Texte ap Wikiwälle.

## Ferwiese ätter buuten:
* Woudelieste Seeltersk-Wäästfräisk
* Woudelieste Wäästfräisk-Seeltersk
Fuugele

Do **Fuugele** sunt een Klasse fon Loundwierbeldierte, do aan Snoabel hääbe, buppedät Fuggen un Juuken, do der uut do foarnste Liedmoate bilded sunt. Fuugele lääase Oaiere, do maaste Oarde konnen uk fljooge. Uumdät do Fuugele fon do Dinosauriere oustomje, jält ju traditsjonelle Apdeelenge twiske Fuugele un Reptilien nit moor as korrekt. Fuulmoor sunt do Fuugele as een Unnerkategorie binne do Sauropsiden tou ferstounden, do uk do Dierte uumfoatje, do aleer in dät paraphyletiske Taxon fon do Reptilien touhoopefoated wuuden. Ju Wietenskup fon do Fuugele is ju Ornithologie.

## Lieste fon Seelter Fuugelnoomen

Wie reeke hier ne alfabetiske Lieste, sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid.
 

* Aalke-Fokke sin Fuugel (Mäidhanne)

* Akster

* Bläshanne 

* Blaumeeske

Boomlooper 

(Buuk)finke

Doabeschieter, Bauerke, Baumontje 

Doole? 

* Dröiselke

Gäise (wüülde)/ Gous/ Gant

Gosoarnt 

Häächakster, Huchepucher, Holtakster 

* Hauk

Heedhanke 

Holtduuwe 

Iesfuugel 

* Jiepeke (Tsälp-tsalp)

Katuule 

Kiewit 

* Koolmeeske 

Kudderhoone, Kudderhanne

Kufuugel 

Kukuuk 

Läiwerke 

Lüünik 

* Mäidhanne (Aalke-Fokke sin Fuugel) 

Nachtegoal 

Näddelköönich 

* Oante

* Petrieshanne 

Reeger (Fisk-, Schiet-) 

* Riekelüün (Tüütrobüülo)

Rouk 

Seemeeske 

Soaltrouk 

Spächt 

Spräie 

Stoark 

Stoothauk 

Swoalke 

* Tsälp-tsalp (Jiepeke)

* Tüüdik 

Turtelduuwe 

* Tüütrobüülo (Riekelüün)

Wachtel 

Waldsnäppe 

* Wälp (Wülp) 

* Wintergriese (Dröiselke)

* Woaterhanne

## Sjuch uk
Huundestok

Die **Huundestok** *(Frangula alnus)*, düütsk: "Faulbaum", is n Struuk, die fon Marokko uur groote Deele fon Europa bit in dät Wääste fon Sibirien tou fienden is. Düsse Plonte is giftich, do Bäien konnen oawers fon Fuugele freeten wäide. Die Struuk wäid so n 3 Meter hooch un woakst in wäite Foane, man tou wäit duur't uk nit weese.

Die Huundestok un sien Bäien wäide misferstoundelk uk **Fuulbäien** naamd. Ieuwenske düsse Oard rakt dät oaber noch een twäide Plonte, ju so beteekent wäd: Ju Oard *[[Fuulbäie (Solanum nigrum)|Solanum nigrum]]* (düütsk:Schwarzer Nachtschatten) hat ap Seeltersk uk "Fuulbäie".

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
*
Fäild-Effekt-Transistore

Die **Fäild-Effekt-Transistor** (dt. *Feldeffekttransistor*) is n Bauelement, dät ne elektriske Sponnenge ferstäärkje kon.

## Prinzip

Wan me ne PN-Barriere in ju Speergjuchte sät, dan äntstoant in dät Hoolichlaiter-Materioal ne Loage sunner Leedengsdreegere, ju sonaamde Speerloage (feräärmde Loage). In sun Loage is also neen Laitenge.

## FET

Die Effekt wäd ferwoand in dän Fäild-Effekt-Transistor (FET). Die FET is faktisk n gjucht tänne Steeuwe Hoolichlaiter-Materioal, mäd ap älke Eende n Kontakt: ju **Source** (Wälle) (S) un die **Drain** (Ouflus) (D) naamd. Hoolwais twiske do Kontakte sit ap älke Siede n PN-barriere mäd n Ansluutenge: dät **Gate** (ju Poute) (G). 

Gewöönelk läite do Speerloagen (gries in ju Bielde) fon dät Gate ne fräie Ruumte (gräin), sodät twiske Source un Drain n Stroom loope kon. Wäd oawers ap dät Gate ne Sponnenge in de Speergjuchte sät, dan wäide do Speerloagen tjukker, uum sik bie ne bestimde Sponnenge tou berüürjen. Dan kon twiske Source un Drain also naan Stroom moor loope. Ap ju Wiese kon die Drain-Stroom gjucht stäärk truch ju Gate-Sponnenge be-ienflouded wäide.

## Naan Stroom

Gans wichtich is, dät ap ju Gate-Barriere altied ne Sponnenge in ju Speergjuchte stoant, wiertruch dät Gate in Prinzip neen Stroom houget. Dät is fuul gunstiger as bie dän gewöönelken Transistor, deeruum dät ju Basis deer altied wät Stroom nöödich häd.

## IGFET

Deeruum dät bie disse "Speerloage-FET" af JFET (ängelsk "junction FET") altied noch wät Speerstroom truch ju Gate-Barriere lapt, is uk noch n uur Soarte FET uutfuunen. Deer sit twiske ju Gate-Ansluutenge un ju Gate-Barriere ne tänne Isolations-Platte, mäd as Foulge dät wuddelk goarnaan Gliekstroom lapt. Dät is die "isolierde Gate-FET" af IGFET, in ne bestimde Uutfierenge uk wäil MOSFET (Metall-Oxyd-FET).

Foar do Schaltbielden kiekje bie Transistore.
Fäksproake fon Kunstmoalere

* **abstrakt**
1 nit as Foarm ärtoankelk > konzeptuell, immateriell, uunstoffelk, uuntaastboar; in Juunsats tou konkret.
2 nit truch Betrachtenge ärheelden, man truch Argumentation oulat.
3 häd neen Ferbiendenge mäd ju ärkanboare Wuudelkaid, in Juunsats tou figurativ.
* **abstrahierje** is abstrakt moakje.
* **Abstraktion** is wät abstrakt is.

* **figurativ**
Fuul Kunstlere moalje in ne groawere Technik, man blieuwe daach tjou an ju sichtboare Wuudelkaid. Do wäide oaft *Figurative* naamd.
* **Figuration** is wät figurativ is.

* **non-figurativ**
Dätsälge as konkret.

* **konkret**
Konkrete Moalere sunt sukke, do ne gans akroate Bielde reeke wollen fon ju Wuudelkaid.

* **Perspektiv**
1 Ju Kunst, Seeken so ap ne platte Fläche deertoustaalen, dät foar dät Ooge dänsälge Iendruk moakje as do Seeken sälwen. Me kon sotoutällen ju Ruumte deeroun sjo.
2. Wiese, wierap Seeken sik fon n bestimden Punkt uut an dät Ooge blieke läite.
3. Dät Uutbieldjen fon Ruumte un Jupte truch Toonunnerskeede (ljoacht un dunker), linear Perspektiv un Faawenperspektiv.
Fräiske Moalerkunst

Ap disse Siede rakt et n Lieste mäd fräiske Moaler.

## Noudfräislound
Noudfräislound häd betjuudende Moalere aplääwerd, as:

* Hans Peter Feddersen (1884-1941) uut Schnatebüll, die der foarallen ju noudfräiske Londskup moaljen died.
* Christian Albrecht Jensen (1792-1870) uut Bredstedt waas fierenden Porträtist in dät "Gouldoaler" fon ju däniske Moaleräi.
* Carl Ludwig Jessen (1833-1917) uut Deezbüll, die der as "Fräisenmoaler" bekoand wuude.
* Oluf Braren (1787-1839), die der as sljuchten Koaster ap Föhr Bielden fon hoogen kunstlerisken as uk dokumentarisken Wäid skaffede.
* Christian Carl Magnussen (1821-1896) uut Bredstedt, die der sik foarallen mäd Porträte un Moaleräi fon dät Foulkslieuwend in Italien n Noome moakede.
* Emil Nolde (1867-1956) - die bekoande Moaler -  hied uk äänge Ferbiendenge tou Noudfräislound.

## Aastfräislound
Aastfräiske Moalere sunt: 
* Ludolf Backhuysen (1630-1708) fon Oamde, waas die populärste Marinemoaler Hollounds.
* Henrich Becker (1747-1819) waas n Kunstmoaler, die der foarallen truch sien Porträtmoaleräi Bekoandhaid un Anärkannenge fuunen häd.
* Peter Marx, Miniatuurmoaler und Grafiker
* Poppe Folkerts (1875- 1949) waas aan fon do berüümdeste Insel- un Marinemoalere. 
* Ole West (1953-), Moaler.

## Jeverlound
* Carl Onken (1846-1934), Jever-Wien.

## Wäästfräislound
Wäästfräislound häd ne Riege fon wichtige Moalere un Teekener aplääwerd, as:
*  Jan Mankes (1889 - 1920) waas n figurativen Moaler, ljoust fon Porträte, Londskuppe un Stillieuwende.
* Thijs Rinsema (1877-1947) waas n Skoulapper die der jädden moalde: Porträte un Stillieuwende. Non-figurativ; Dada, Kubismus.
* Tames Oud (1895-1953) Ameland-Brüssel. Londskuppe: *Schelpenzee*.
* Gerrit Benner (1897-1981): Moaler, Glääsmoaler un Teekener. In do 50-er Jiere koom hie tou Bloi: mäd fäl faawede Fläkke un Boanen roate hie ju Illusion fon Londskuppe.
* Boele Bregman (1918-1980), die der sien ganse Lieuwend wrosseld häd mäd sien Kriechsärfoarengen un sien fälle Geföile fon Piene un Nood foar Chaos un Loosegaid, kon n bolde natüürelken Fertreeder fon dän Existentialismus ätter dän Kriech naamd wäide.
* Willem van Althuis (1926-). Themas: Architektuur, Londskuppe, Stillieuwende, non-figurativ.
* Sjoerd de Vries (1941-). Moaler un Bieldehauer fon Akte, Sälwenbielden, Londskuppe un Miniatuurbielden.

Moonige fon do hiere Bielden sunt tou sjoon in dät Museum Belvédère bie Heerenveen.

Fääre noch Noomen as:
* Ids Wiersma (1878-1965) moalde un teekende Fräiske Londskuppe, Stääde, Täärpe un Ljuude. Uk fuul dokumentierjende Teekengen fon oolde Reewen un Huuse.
* Bouke van der Sloot
* Simon Kamminga
* Jopie Huisman (1922 -2000) sammelde as Plunker fuul ferslietene Seeken, do hie dan gans akroat moalde.
Gallisk

**Gallisk** (dt. *Gallisch*) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 500 ä.Chr. boald wuude in Gallien (Frankriek un anlääsende Gestriche bit tou n Rhien). Ju is foarallen bekoand uut hunnerte fon Inskrifte in Steen, in keramiske Potte un uur Reewen, un ap Munten un uur metallene Deele (Lood, un in aan Fal Zink).
		
Do eerste galliske Inskrifte datierje al fon dät säkste Jierhunnert foar Christi Gebuurt un sunt in Lepontisk (wät bietiede betrachted wäd as n gallisk Dialekt). Jo sunt fuunen in Gallia Cisalpina (dät is Noud-Italien) un wieren skrieuwen in ne Foarm fon dät Oold-Italiske Alphabet. Inskrifte in griechiske Lättere fon dät trääde Jierhunnert f.Chr. sunt fuunen bie do Mündengen fon ju Rhone. Leetere Inskrifte ätter Chr. sunt maast in latienske Lättere.

In ju Tied waas Gallien al fon do Roomske besät un wuude ju Sproake toun Deel fon dät Latienske fertroangen. Leeter as do Franke koomen, ferswoont ju gans. Gregor fon Tours skreeuw in dat säkste Jierhunnert, dät wäkke Ljuude in sien Gestrich noch Gallisk baale kuuden.

Deeruum dät do Inskrifte maast n magisken Charakter hääbe (dät sunt goude of sljuchte Wonske), is oafte nit licht tou ferstounden, wät meend is. Deeruum lät ju galliske Sproake sik man toun Deel rekonstruierje. 

## Biespil
ätter ju Bielde gjuchts:

## Literatuur
* Lambert, Pierre-Yves: *La langue gauloise* : description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies / Pierre-Yves Lambert. - Paris : Errance, 1994. - 239 s. - (Collection des Hesperides).

## Ferbiendengen ätter buuten
* Aal do Galliske Inskrifte (frantsöösk).
Gans litje Sproaken

Wäkke gans litje Sproaken sunt:

**In Europa**
*Ladinisk
*Noudfräisk 
*Sorbisk 
*Seeltersk 
*Suud-Samisk

**In Noud-Amerikoa**
*Hopi
*Onondaga

**Wier belieuwde Sproaken**
*Kornisk
*Manx

## Sjuch uk:
*'''Lieste in Düütsk'''
*'''Lieste in Ängelsk'''
*Kurse un Woudebouke fon litje Sproaken
Geometrie

Ju **Geometrie** is een Unnerfäk fon ju Mathematik un befoatet sik mäd dät Bereekenjen fon two- un tjodimensinoale Objekte un aal sowät.

Tou ju Geometrie heert toun Biespil:
* Planimetrie
* Trigonometrie
George-Bernhard Depping

**George-Bernhard Depping** (1784-1853) waas n Fransoose, die der dät Seelterlound besäiken diede unner ju fransööske Besättenge. Sien Beskrieuwenge fon do seelter Luuden in dät fransööske kon gjucht nutselk weese uum ju Uuutsproake fon domoals ättertougungen. As Besunneres rakt hie dät *Uus Foar*:

*Ououse Babe, da dou best in hièmel,<br>
*gehelliget weèrde dîhn Nôama,
*to kououme ous dîhn Rîkh,<br>
*dîhn Wille géchio ioî in hièmel, also ook op er Ide,
*ououse dai’like Brood rékh ous huth,<br>
*oun vergef ous ououse Schelde, as so wy vergeven ououse Schelder,
*oun fuihr ous nigh ihn versikoungh, oun erloes ous won allem euel.*

Nit alles is Seeltersk – as *huth*, *vergef * - man *nigh* insteede foar *nit* roate dät uk noch bie Minssen.

* Depping, *Voyage dans le Saterland, canton du département de l’Ems-Supérieur* in Annales des voyages... publiées par M.Mlte – Brun. Tom 16 (Paris 1811) S. 32 

* *It alderhillichst gebet yn Fryske lûden*. Mei ynlieding en oantekens fan J.H. Brouwer. Assen 1964. S. 50, 109-110.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Germaniske Sproaken

**Germanisk** (dt. *Germanisch*) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

## Iendeelenge
Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:
* **Aastgermanisk**
:Gotisk (uutstuurwen)
* **Wäästgermanisk**
:Anglofräisk d.i. Ängelsk un Fräisk (orange)
:Läichfrankisk, Läichdüütsk (ljoachtgräin), Afrikoansk
:Middeldüütsk, Düütsk (dunkergräin)
:Jiddisk
* **Noudgermanisk**
:Wääst-Noudgermanisk (ljoachtblau) 
::Norwegisk
::Färoisk
::Isloundsk
:Aast-Noudgermanisk (dunkerblau)
::Deensk
::Swedisk

Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk.

## Biespiele
### Ooldste Ienschrift
Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen:

*hargasti teiwa*

### Ooldste Ienschrift in Runen
Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift):

*ek hlewagastiR holtijaR horna tawido*

(*Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.*)
Geskichte

Ju **Geskichte** fertält, wo alles sik äntwikkeld häd, wät aal geböard is. Ju Geskichte kon sik gjuchte ap Gebiete do tichte bie uus sunt, af do fääre wääge sunt. 

## Uursicht fon Artikkele
### Oalerdum
Ephesos - Heliand - Julius Caesar - Roomske Riek

### Middeloaler
Teppich fon Bayeux - Hillige Roomske Riek - Radbod

### Ätter dät Middeloaler
Berliner Muure - Eerste Waareldkriech - Irakkriech - Kongräs fon Wien - Nazi-Düütsklound - Sowjetunion - Twäide Waareldkriech

### Uur
materielle Geskichte - Geskichte fon Seelterlound
Giftpetersilje

**Giftpetersilje** *(Aethusa cynapium)* is oafters ap goude Gruunde tou fienden un as Jood sweer tou fernäilen.
Ju lät bolde as de Tuunpetersilie un schällen al oafters Ljuude fon kroank wuuden weese truch Ferwikselnge. As Giftplonte is se uus lastich un wie fernäile se truch Oumjoon uumdät se neen Säid smit un uk do Wuttele uutgreeuwe. Kanne kon man se licht an de wiete Blöite. Ju woakst fon Mai bit tou Häärst in oolde Tuune an Häägen, ap Äkkere un Schutbälte. Ju uur läige Soarte *agrestis* wäd man 15 cm un woakst ap Baulound.
Gliekgjuchtenge

**Gliekgjuchtenge** (dt. Gleichrichtung) beteekent ju Uumwonnelenge fon Wikselstroom in Gliekstroom.

## Prinzip

Elektroniske Apparoate benöödigje ne Glieksponnenge. Deer kumt ju eerste Anweendenge fon n Diode an t Lucht. 

Wan wie ne sinusfoarmige Wikselsponnenge truch n Diode toufiere an n Wierstand, dan lapt truch dän Wierstand n hoolich-sinusfoarmigen Stroom (sjuch ju Teekenge hier unner). Uur dän Wierstand stoant dan fonsälwen uk ne hoolich-sinusfoarmige Sponnenge, dan deer jält V = I x R. Ju Sponnenge wäd sieläärge nit negativ, mar ju annert sik daach stäärk. Wie naame dät ne pulsierjende Glieksponnenge.

## Ouflachenge

Uum deerfon ne ächte Glieksponnenge tou kriegen, bruuke wie n Kondensator (sjuch hier unner). Nu annert sik ju Sponnenge noch man n bitsken un wofuul ju sik annert, honget je ou fon ju Grööte fon dän Kondensator un dän Wierstand. Nieme wie oun, dät ju Glieksponnenge 10 Volt is un die Wierstand R = 1000 Ω, dan lapt truch dän Wierstand n Stroom fon 10/1000 is 0,01 Ampêre (=10 milliAmpêre = 10 mA). 

Wät in Fakt geböärt, is dät die Kondensator, älke Moal as ju Wikselsponnenge maximoal positiv is, ieuwkes truch ju Diode bieleeden wäd. Dät geböärt also insen in n Tied t = 0,02 s.

## ju Kondensator-Gliekenge

Wollen wie nu dät ju Sponnengsannerenge, ju Wällegaid ("ripple") Vr, nit moor bedrächt as 0,1 Volt, dan bruuke wie ju Kondensator-Gliekenge V = I.t/C, af n bitsken uurs: C = I.t/V = 0,01 x 0,02/0,1 = 0,002 Farad af 2000 μF. Die Ouflach- af Gläädengskondensator C schäl deeruum n Wäid hääbe fon ap minste 2000 μF un dät is n fiksen Käärel.
Uum ju Sponnenge noch moor outouflachjen (tou gläädjen), also uum ne noch litjere Wällegaid tou kriegen, wäd oafte ne Spoule af n Wierstand in Serienschaltenge anwoand mäd noch aan Ouflach-Kondensator.
Glieksponnenge

Wan ju eene Träid fon ne elektriske Laitenge immer positiv is un ju Uur negativ, dan hat dät **Glieksponnenge**. Ne Batterie lääwert ne Glieksponnenge (dt. *Gleichspannung*).

Wan me ne Laampe af sowät anslut ap ne Glieksponnenge, dan lapt deer n **Gliekstroom** truch.
Gloowe in Seelterlound

Seelterlound is wäil siet ju Christianisierenge katoolsk weesen. Daach bleeuw dät litje Lound loange foar ju Buutewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (Kramer 1994:18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske **Gloowe** Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die trüütichjierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer schräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).

Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuite ätter Seelterlound soand (Juunreformation). Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur ne Foulge fon ju Rekatholisierenge sjuch bie Tjootern.

## Sjuch uk:
*'''Literatuur''' uur Seelterlound.
*Katoolske Säärke
*Ju Fräisensäärke in Room.
*Ju seelter Biebel-Uursättenge.
Goartjebloumen

Do **Goartjebloumen** (*Calendula*, düütsk: Ringelblumen) sunt n Sleek mäd moorere Oarde, t.B. ju Tuun-Goartjebloume *(Calendula officinalis)* un ju Äkker-Goartjebloume *(Calendula arvensis)*. Fon Natuur uut kuume do maast in't Middelmeer-Rebät foar, in Middel-Europa säildener. Man in'n Tuun wäide do jädden plonted, besunners ju Tuun-Goartjebloume.
Gewicht

**Gewicht** is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo stäärk hie fon de Äide anleeken wäd.

Gewicht kon meeten wäide mäd:
* ju Wächte
* die Änster
Gesina Lechte-Siemer

**Gesina Siemer** (*13. Oktober 1911 in Roomelse; † 6. August 2007 in Ait) wuuks in Roomelse ap as Dochter fon dän Smid Nikolaus Siemer. Fon Siemer kon me kweede, dät ju as eerste in dät Seelterske dichtede.

## Lieuwend
Ju beginde 1928 mäd dichtjen, wierbie ju ap Anräägenge fon Pestoor Kokenge hiere seelter Määmesproake benutsede. In ju Skrieuwwiese kuud ju sik deerbie stutsje ap ju seelter Spräkwoudesamlenge, ju Julius Bröring 1901 hääruutroat hiede. 

Hiere eerste Gedicht – wäil *Din unbekoande Stierwedai* - waas ätter ne Preetenje fon dän Pestoor. Do Gedichte ärskeenen domoals in do Heimatblätter fon ju Oldenburgische Volkszeitung. Ju häd *Louts Hinerks Tjoue* (hiere eensige Prosa) in 1931-32 skrieuwen. Ätters hilkede ju ätter dät Rhienlound un dan ap t Oaler sätten jo sik in Ait deel. 

Ätter 1970 is ju fääre geen mäd skrieuwen. Hiere Dichtsammelnenge is in 1977 in *Ju Seelter Kroune* ärskienen. *Louts Hinerks Tjoue* is leeter nochmoal in *Seelter Tjoue* uutroat. As Hermann Janssen uut Amerikoa tourääch keem häd hie foar ju Säitenge skrieuwen (*[[Lesebouk foar Seelterlound]]*, 1953-1965) un ferskäidene Gedichte fon Siemer publiziert.

In 2007 sunt two Bouke fon Siemer ärskienen, *Dät ganse Lieuwend* un *Fiene Stemmen*.

## Toanksteen
Ap 6. August 2008, an hieren eersten Stierwedai, is foar Gesina Lechte-Siemer n Toanksteen deelsät. Die stoant bie dät naie "Pfarrheim" an ju Määrkedsträite in Roomelse.

## Thema
Dät Wierk fon Siemers belukt sik ap Dööntjene fon do Jierstiede, dät Lieuwend fon alle Deege un uur dät Seelterlound un sien Geskichte. 

## Wierke
* 1953-65 Ferskeedene Gedichte in dät *Lesebouk foar Seelterlound*
* 1971 : *Louts Hinerks Tjoue*, Seelter Trjoue. N Tjooterstuk in fjauer Deele, skrieuwen 1931 of 1932. 45 Sieden.
* 1977 : *Ju Seelter Kroune*. Ostendorp Verlag Rhauderfehn. Mäd Bielden uut Seelterlound fon Bruno Ewen. 124 Sieden.
* 2004 : *Dät ganse Lieuwend*, Seelterfräiske Gedichte un Läidere. Ait/ Friesoythe. 107 Sieden.
* 2004 : *Fiene Stemmen*, Seelterfräiske Gedichte un n Läidere foar litje Bäidene. Romelse – Seelterlound. 61 Sieden.

## Bielde

Bielde:STIERWEDAI.JPG|Gesina hier eerste Gedicht *Din unbekoande Stierwedai*, dät ju - 18 Jiere oold - skreeuw ap ne Preetenje fon Pestoor Kokenge.
Bielde:ARENDTIT.JPG|Dät Gedicht *Aadentied* in Gesina hiere oaine Hondskrift.
Bielde:ARENDBOT.JPG|Dätsälge Gedicht *Aadentied* in Botke sien Bouk Sealterlân.
Bielde:FORJIHR1.JPG|Dät Gedicht *Foarjiersdai in de Meerte*, so as dät ärskeen in ju Oldenburgische Volkszeitung fon dän 20. Meerte 1935.
Bielde:LOUTSH2.JPG|Ounfangssiede fon ju Hondskrift fon dät Tjooterstuk *Louts Hinerks Tjoue* (ärskienen Seelter Trjoue 6:1-48 (1971).
Bielde:FIENES.JPG|*Fiene Stemmen*, 2004
Bielde:GANSLIEW.JPG|*Dät ganse Lieuwend*, 2004


## Sjuch uk
*Text fon dät ''Lesebouk fon Seelterlound'' hier online
Griechenlound

**Griechenlound** is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Athene.

## Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mytikas (2917 m). Griechenlound häd moor as 3.000 Ailounde, wierfon Kreta un Rhodos do grootste sunt.

Griechenlound wäd beskadt fon:

* Noudmakedonien, in dät Noude,
* Bulgarien, in dät Noudaaste,
* Turkäi, in dät Aaste,
* Albanien, in dät Noudwääste.

## Wirtskup
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 24,5% Industrie un 71,9% Tjoonste. Man in do lääste Jiere roate dät een Krise, ju indäid freeselk foar dän Euro waas un tou politiske Komplikatsjoonen latte.

Dät lät sik goud ärkanne in düsse Tabelle:



## Wällen
Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noudirlound

**Groot-Britannien**, ganse Noome: *Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noud-Irlound* is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Londen un dän Köönig fon ju Monarchie is sänt 2022 Charles III. Do wichtichste Regionen sunt Änglound, Skotlound, Wales un Noudirlound. Fääre rakt dät noch een poor uurich blieuwene Kolonien un Krounoaindumere fon ju britiske Kroune, man do heere dan uk nit so heel un aal tou dän Stoat.

## Geografie

Groot-Britannien wäd begränsed fon:

* ju Noudsee in dät Aaste; 
* dät Sleeuwekanoal in dät Suudaaste; 
* ju Keltiske See, ju Iriske See un Irlound in dät Wääste; 
* die Atlantiske Ozean in dät Noudwääste. 

Foar ju frantsööske Kuste, wäästelk fon Normandien, lääse noch do Kanoalailounde, un fääre häd Groot-Britannien noch Gebiete uursee.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ben Nevis (1343 m). 

Grootste Stäade sunt London, Birmingham un Glasgow.

## Ferwaltenge
### Iendeelenge
Jierhunnerte fon Geskichte sunt wichtich foar ju ferwaltengsmäitige Iendeelenge. Tou n Deel fon ju Ferwaltenge wäd Groot-Britannien apdeeld in Änglound, Skotlound un Noud-Irlound, un uk wäil Wales. Fääre rakt dät noch altied Uutnoamen foar Cornwall, wät al foar moor as n Jierduusend fon Änglound ärooberd wuuden is.

### Uur Gestriche
Dät Oailound Man un do Kanoaloailounde sunt sälwen neen Deel fon dät Lound. Jo benutsje Tjoonste fon Groot-Britannien, un hääbe toun grootsten Deel dosälge Gesätse, man do heere fluks tou ju Kroune. Ju Foulge is, dät jo uk naan Deel sunt fon ju Europäiske Union.

### Uurseeiske Gestriche
* Anguilla
* Bermuda
* Britisk Antarktisk Gestrich
* Britiske Wuchteroailounde
* Britisk Indisk Ozean-Gestrich
* Britisk Zypern
* Kaimanoailounde
* Falkloundoailounde
* Gibraltar
* Montserrat
* Pitcairnoailounde
* Sänt-Helena
* Suud-Georgien un do Suudelke Sandwichoailounde
* Turks- un Kaikosoailounde

## Touhoopeoarbaid
Groot-Britannien is Meedglid in ju NATO (1949), ju Europäiske Union (1973) un do Fereende Natione (1945).

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $35.000 in 2007. In 2007 waas 0,9% fon ju ganse Wirtskup Loundwirtskup, 23,4% Industrie un 75,7% Tjoonste.

## Ferbiendengen ätter buuten

* Websteede fon dän Stoat.
Gäisekool

Die **Gäisekool** (*Aegopodium podagraria*, dt. *Giersch*, nl. *Zevenblad*, wfr. *Hoannepoaten*) is n läip Jood, dät sik truch sien loange Wuttelstokke immer wier foutsätte kon. Dät wäd uk as Ietelsweere bruukt. ***FOARSICHT: WÄKKE DOODELKE GIFTPLONTEN SJO GANS ÄÄNELK UUT.***

Me skäl fon Gäisekool goud Soppe fon sjoode konne. Nit bloot Soppe, uk Truchnunner-Ieten, af Gäisekool insteede fon Spinoat. Dät smoaket ful Moanske beeter as Spinoat, man Bäidene wollen dät maasttied nit iete, uumdät jo kweede: *"Dät is Jood!"*
 
Do Blöiten kon man uk wäil moal nieme, uum n Bloumendruust tousoamentousteeten as Sloierkruud. Do Blöiten sunt noch nit so läip foar ju Fermeerenge as do loange Wuttele. Wan me sun Plonte uutrit un kricht nit dän ganse Wuttel mee, kumt jo Plonte uumso krüüdiger wier toun Foarskien. Gäisekool lät sik nit so eenfach fernichtje. Sogoar Gift hälpt nit, uumdät do loange Wuttele annewaine wier aplieuwje.

## Ferbiendenge ätter buten
Gölj - Rüüdj - Ween

Dät **Gölj-Rüüdj-Ween** kon me as Nationoalläid fon Noudfräislound sjo. Dät Läid is skrieuwen wuuden fon Nis Albrecht Johannsen un
belukt sik ap ju ju noudfräiske Flaage.
Haudstääd

Ne **Haudstääd** is maastens dät politiske Säntrum fon n Stoat, Provinz, Meente, Departement of Buundeslound. Fuulmoals is ne Haudstääd fon n Stoat uk ju grootste Stääd fon dät Lound.

Biespiele fon Uutnoamen sunt:
*In do Fereende Stoate is New York ju grootste Stääd, man Washington is dät politiske Säntrum un Haudstääd.
*In do Niederlounde is Amsterdam ju Haudstääd, man Den Haag is dät politiske Säntrum.
Heedebäie

**Heedebäie** (*Empetrum nigrum*, dt.: Schwarze Krähenbeere) is n Bäienstruuk, die Plonte hat uk so. Do ietboare Bäien änthoolde Vitamin C, ju smoakje oawers wät bitter. In ju Foulksmedizin wäide do Plonten tou do Heelplonten rääkend.

**BEMÄÄRKENGE: Ätter Minssen 3:191 is dät ju ''"Heidelbeere"'' ''([[Bikbäie (Vaccinium myrtillus)|Vaccinium]])'', man dät stimt wäil nit. ''"[[:de:Heidelbeere|Heidelbeere]]n"'' heete ap Seeltersk [[Bikbäie]] af **Heedbäie**.  Do läite uk gans uurs**.

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Hankebloume

Ju **Hankebloume** (*Silene latifolia*, uk *Melandrium album*, dt. *Weiße Lichtnelke*), is n bit 1 meter hooge, eenjierige af winterhädde Plonte mäd wiete Bloumen.
Haspel

Dissen Artikkel beskrift dän Wai fon dät Jäiden twiske Spinnen un Weeuwen. 
N **Haspel** is ne Reewe, ju dertou tjoont, dät Jäiden ätter dät Spinnen tou *Dokken* tou bienden, do der bie n Weeuwer feroarbaided wäide konnen. Die Weeuwer bruukt dan ne **Kroune**, uum dät ap sien groote Piepen tou kriegen. Do kuume atters in ne **Skäärlaadere**, wierfon do ap dän **groote Roome** tou ju *Kätte* skäärd wäide, ju me benutset in dät Weeuwerstäl.  

## Oarbaidswiese
Wan ju Piepe fon dät Wäil ful is, dan kumt dät Jäiden ap n **Haspel**. Deerfoar wuud ju Piepe in den Boudem fon den Haspel stat un dät Jäiden wuude aphaspeld. Die Haspel is touhoupesät uut *Boudembrääd*, fjauerkaantigen *Apstok*, *Oakse* mäd n littik *Rääd* un n *Kamrääd* un foar de Oakse n *Kjuus* as bie ne Määlne. Ap do fjauer Eenden fon dät Kjuus sunt do fjauer *Hilte*, do dät Jäiden apnieme. In dät Kamrääd is n litjen *Stift* ounboord un älke Moal wan di Stift unner ankeem, lichte hie ne *Holtspoune* ap un liet se wier faale as ne Feeder un ju kwad dan ,,knip". Dät waas dan elkemoal n *Knip* Jäiden un wuud älkemoal buunen (n *Biend*; dät is 120 moal in n Haspel; wäkke Haspele mouten deerfoar twäie knipje). Dät wäd in n *Stuk* haspeld, dät sunt tjoon Biend. Dan waas die Haspel ful; dät Jäiden wuude häärunner nuumen un tou n *Dokke* troald. Do Dokken wuuden dan ätter dän Weeuwer broacht. 

Häd me nu njuugen Stuk, dan sunt dät träi *Smitte* (7½ Äälne) träi Träid, dät is groaf Linnen.  Wan dät Jäiden tou dät Linnen kloor is, dan wäd et ap *groote Piepen* spould, wiertou me do Dokken uum ju Kroune lait. Wan me dan n Lappe hääbe wol fon tweelich Smitte, dan mout me 48 Stuk *Skäärjäiden* hääbe un 48 Piepen, ap älk een Stuk. Dan wäd dät skäärd twintich Piepen toumoal in n *Skäärlaadere*. Dan wäide do eerste twintich uum die *groote Roome* tou skäärd, soloange dät se loos sunt. Un dan kuume twintich friske deeroun un dan sunt der noch oachte, eer do lääste twintich loos sunt, ounsät, un dan soloange skäärd, dät se aal loos sunt. Dan mout et derou kätted wäide un dan kumt et an dät Stäl.  

Waas dät Wulle toun braidjen, dan moaste dät foar dät Spinnen noch *krassed* (keemd) wäide mäd ju *Krasse*. Ätter dät Spinnen wuud dät dan noch *twiend* (dubbeld moaked) ap dät Wäil. Dan kuud dät uk haspeld wäide un wuud dan eenfach as Dokken apwoard un ätters tou n *Kljoun* winneld.

## Woudelieste
Apstok m., Biend n., Boudembrääd n., Dokke f., groote Piepe f., groote Roome m., Haspel m., haspelje, Hilt b., Holtspoune f., Kamrääd n., Kätte f., Kjuus n., Knip n., Kroune f., litje Rääd n., Oakse f., Piepe f., skääre, Skäärlaadere f., spoulje, Stift m., Stuk n., Wäilpiepe f., Wiende f.
Heuer

Die Strukeljer Pestoor **Heuer** lääwerde 1913 n Biedraach uur je Seelter Sproake. Ätter ju Utdeenenge un n Fergliek mäd dät Platdüütske rakt hie ne kuute Grammatik, wierbie hie uk Roomelster un Strukeljer Luude fergliekt. Hie rakt uk noch Woudärkläärengen (*Flinte, Spiekr, Wonte, Deelbjoor, Äi*) un two Textbiespiele, dät eerste ätter Ehrentraut (Minssen), wüülst dät twäide meedeeld is fon *Hernn Kaplan Schulte in Kneheim*. Dät lääste is ap Strukeljers, also is dät wäil die bekoande Pestoor Wilhelm Schulte weesen.

* Pfarrer Heuer, *Die Sprache des Saterlandes* in: W. Schwecke, W. von Busch, H. Schütte, *Heimatkunde des Herzogthums Oldenburg*, I.Bd., Bremen 1913, Sieden 469-477.
Hoageltoudene

Do **Hoageltoudene** (*Crataegus*, Düütsk: Weißdorne), uk **Hoagelbuske**, **Stiekelboome** af **Häägeboome** naamd, sunt aan Sleek fon do Käädenfrucht-Plonten, also ääng fjuund mäd Aapele un Peeren. Fon dän Hoageltouden rakt dät ferskeedene Oarde, aleenich in Europa twountwintich ferskeedene, in Düütsklound sunt dät man tjo Oarde. Düsse ferskeedene Oarde Hoageltounden sunt oaber nit aaltied akroat tou bestimmen, uumdät dät uk Misklinge rakt.

Do roode Bäien heete **Hoagele** un sünt ietboar. Der kon mon uk Marmeloade af Sap uut moakje. Die Hoageltouden is ne Heelplonte.

In oolde Fertälstere uut Seelterlound hat dät, dät bie dän "***Huddenjeboom***" do Häksen touhoopekoomen uum tou donsjen. Die Huddenjeboom waas n Hoagelbusk ap'e Naite fon Baalenje.

## Sjuch uk
* Hoageltouden ap Wikipedia Commons
Hoamp

Die **Hoamp** (*Cannabis sativa L.*, dt. *Hanf*) is een fon do ooldste Kulturplonten fon de Waareld, ju der bruukt wuude foar Bienden, Ieten un as Ruuskstof. In China wuude hie al foar ap minste 10.000 Jiere bruukt.
Hoangst (Suugediert)

Die **Hoangst** (Latiensk: *Equus caballus*) is n (domestisiert) Suugediert. Hie häd dän Moanske siet uuroolden Tieden tjoond uum him wied wai tou dreegen un uum sweere Frachte tou luuken un dät Lound tou plöigjen.
Heedkonke

Ju **Heedkonke** (*Genista pilosa*, düütsk "behaarter Ginster" af "Heideginster") is aan bit tou 30 Säntimeetere hoogen litjen Struuk mäd Puulen un jeele Blöiten, apgjuchte un hongjende Takken.
Heelkunde

Do Ferscheedene Soarte Heelkunde sunt:

* internist 
* longspeziäliest 
* kardiologie 
* onkologie 
* reumatologie 
* pediatrie 
* geriatrie 
* psychiötrie 
* dermatologie 
* pflegdokter 
* ferseekeringdokter 
* dokter 
* sirurgie 
* geenekologie 
* urologie 
* ortopedie 
* oogheelkunde
* fysioterapie 
* radiologie 
* anestesiologie
* Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT)
Hoangstebloume (Taraxacum)

Ju **Hoangstebloume** af **Huundebloume** (*Taraxacum officinale*) is ne Bloume mäd jeele Blöiten un n glääden Steel, wier n wiet Sap oane sit. Do Säide sitte an wiete Pluuse, do man derou puustje kon.

Do Blöiten un uk do Bleede duurt me iete. Seloat wät uk deerfon moaked. 


Image:Flower Rex 4.jpg|Bloume
Image:Taraxacum officinale in pasture.jpg|Hoangstebloumen in de Weede
Image:Loewenzahn 20.jpg|ne uutblöiede Pluusebloume
Honnel un Skipfoart in Seelterlound

Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch **Honnel un Skipfoart** uur ju Seelter Äi, wierbie toufäärme Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Siede 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde gliek bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).

Noch in 1779 hat et *dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [ [[Loundeslasten]] ] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen* (He357). Un in dät Jier 1800 hat et *Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle [ [[Skäddel]] ] hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf*. (Hoche 223).

## Sjuch uk
* '''Literatuur''' uur Seelterlound.
* Bootjeräi
* Hällenge
* Seelter Äi
Hoolichlaitere

Dät rakt Stoffe do der lääse twiske Laitere un Isolatore. Dät sunt do sonaamde **Hoolichlaitere** (dt. *Halbleiter*, eng. *semiconductors*). Me kon kweede, dät do ju Elektrizität n bitsken laitje. Bekoande Hoolichlaitere sunt Silizium (Si), Gallium-Arsenid (GaAs), Germanium (Ge), usw.

## Leedengsdreegere

Ju Laitenge bie do Stoffe kumt toustande truch deeran ne litje "Keetegaid" (Dope) toutouföigjen. Ju Keetegaid suurget dan deerfoar, dät in dän Hoolichlaiter **Leedengsdreegere** oun kuume. Dät konnen negative Leedengsdreegere weese - Elektrone - af uk positive - do sonaamde Goatere ("holes", "Leerstellen"). In dän eersten Fal rakt dät dan n N-Typ Hoolichlaiter, in dän twäiden Fal n P-Typ Hoolichlaiter.

 

Af wie n N- af P-Typ Hoolichlaiter kriege, honget je ou fon ju touföigede Keetegaid: Phosphor in Silizium rakt N-Typ un Bor af Aluminium in Silizium rakt P-Typ. Fon ju Keetegaid houget man n gans littek bitje deeroane, oafte in Grööte fon n poor millionste Prozent. Dät hat dät die Hoolichlaiter eerste gans goud skeen un süüwer moaked wäide mout un buppedäm skällen dät gans flugge Kristalle weese.

## Do Kristalle

Do Kristalle bestounde uut loange Steeuwe mäd n Truchmäite fon t.B. 10, 15 of noch moor Säntimeeter. Fon do Steeuwe wäide dan Skieuwen ousoaged mäd Hälpe fon ne rundtraalende Diamantsoage. Do Skieuwen wäide dan ätters truch Sliepen un Polierjen fluch liek un glääd moaked. Dan wäide tänne Loagen mäd Keetegaid deerap moaked, t.B. in n Dampferfoaren (Epitaxie), wierap dan wier Dioden, Transistore, Thyristore un integrierde Skaltengen (IC-Bausteene) moaked wäide middels Apdampjen truch Masken.
Hoonkebloume

Ju **Hoonkebloume** (*Silene dioica*, dt. *Rote Lichtnelke*), is ne Weedebloume mäd purpurroode Blöiten, do uut luuter fiene litje Bleedere bestounde un ap n 30 bit 50 cm hoogen Steel sitte.

## Synonyme
Juu Plonte wuude al oafte fon Wietenskuppere mäd ferskeedene Noomen beskrieuwen, toueerst fon Linné as *Lychnis dioica* L., wierfon die Sleeknoome "*Lychnis*" falsk is, juu Plonte heert tou dän Sleek *Silene*. Die Oardnoome *dioica* häd oawers as ooldsten gjuchten Noomen däälich juu offizielle Betjuudenge, also hat juu Plonte offiziell "*Silene dioica*". Ieuwenske dissen Noomen rakt dät noch uur Noomen:

* *Lychnis dioica* L., as al gekweeden, die ooldste Noome, man mäd n falsken Sleek.
* *Cucubalus dioicus L.
* *Lychnis dioica var. rubra* Weigel
* *Lychnis sylvestris* Schkuhr
* *Lychnis diurna* Sibth.
* *Melandrium sylvestre* Schkuhr
* *Melandrium diurnum* Sibth.
* *Melandrium dioicum L.
* *Melandrium rubrum* Garcke
Hopi

Do **Hopi** sunt n Indioanerfoulk in dät Noudaaste fon Arizona in do USA. Jo woonje siet oolden Tieden in steenene Huuse of eegentelk ganse touhoope baude Täärpe (Pueblos), wier me bloot mäd Laadern oun kuume kon. Do Navajo uum him tou hääbe do nit.

Noomen fon wäkke Pueblos sunt: *Hano, Sichmovi, Walpi, Polacca, Mishongnovi, Sipaulavi, Shongopavi.* 

## Ju Hopi-Sproake
Ju Hopi-Sproake heert tou ju uto-aztekiske Sproakfamilie. Ju is fuul studierd wuuden in Fergliek tou europäiske Sproaken. So koom dät tou ju Sapir-Whorf Hypothese:
* "Ju Sproake is dät eer sälwen, ju dän Toacht foarmt." 
* "Dät Hopi (Arizona, USA) is mäd sowät 6.000 Spreekere een fon do vitoalste noudamerikoanske Indioanersproaken."
* "Ju Hopi-Sproake änthaalt neen Woude, grammatiske Foarme, Konstruktione ... "
* "N Hopi-Indioaner hät in sien Sproake n uuren Tiedbegrip as t.B. n ängelsksproakigen Amerikoaner of n Düütsksproakigen."

Hier eenige Biespiele fon Woude:
Een *Suukya*' -
Two *Lööyö*' -
Tjo *Pàayo*' -
Fjauer *Naalöyö*' -
Fieuw *Tsivot* -
Mon *Taaqa* -
Wieuw *Wùuti* - 
Sunne *Taawa* -
Moune *Muuyaw* -
Woater *Kuuyi* 

Do Hopi ferbjoode dät moakjen fon Bielden un Toonapnoamen in hiere Täärpe.

## Religion
Do Hopi sunt djoop **religiös**. Jo leeuwe dät in dät Universum die Almachtige lieuwet. Hie is sunner Foarm un Gewicht, ju Sunne wäd betrachted as die Kraft fon dän Almachtige. Wan n Moanske stärft, lieuwet hie fääre in n uur Deel fon dät Universum un hie däd dan noch immer do Dingere, do hie altied al däin häd. Deerbie heert ne ganse Mythologie.

## Wät do schafje
Do Hopi konnen uk flugge Dingere moakje. In dät FNP-Huus in Ljouwert honget ne Hopi-Foone, dät is n froai besäiden Woogeteppich.

## Sjuch uk
* Indioaner
* Onondaga

## Ferbiendengen ätter buuten
* Koarte fon dät Hopi-Reservoat.
* Hier koast du ju Sproake leere.
* Das Wort 'Hopi' ist abgeleitet von ....
* Ju Hopi-Freebosskup.
* Ju Hopi-Freebosskup2.
* Uur do Hopi.
* Moor uur do Hopi.
* Hopi Büro foar kulturelle Ärhooldenge.
* Hopi Nation Siede fon Supawlavi.
* Hopi-Huus
Hollound

**Hollound** (dt. *Holland*) is n Noome die der in dät Uutlound oafte bruukt wäd foar do Niederlounde. Originoal belukt sik dät oawers bloot ap dät Gebiet twiske Amsterdam un Rotterdam (ju Provinz Suudhollound un n Paat fon ju Provinz Noudhollound. Do uur Niederlounder heere oafte nit jädden dät me hiere Lound deer uk tou reekent.

So fangt foar n Seelter 'Hollound' al oun bie Näiskans, man foar n Wäästfräise eerste 150 km fääre ätter dät Wääste.
Niederloundske Sproake

**Niederloundsk** (uk wäil inkorrekt **[[Holloundsk]]** naamd) is eepentelke Sproake in do Niederlounde (16 Millione) un Belgien (7 Millione).

Buute ju algemeene Sproake rakt dät in do Niederlounde fuul Dialekte, do in dät Aaste (Läichsaksisk) ätter dät Läichdüütske wai gunge, in dät Suude (Läichfrankisk) ätter Belgien un Düütsklound. Do Dialekte krige immer moor Anärkannenge. Uk do groote Stääde hääbe düütelk hiere oaine Uutsproake, so dät me do fluks kanne kon. 

In Belgien is ju Sproake (Fleemisk) loange Tied unnerdrukt wuuden, deeruum dät Frantsöösk baalende Wallonier stäärker wieren, man siet n poor Jiertjaande sunt do Flamen ekonomisk stäärker. Dialekte wäide deer minner oachted.

Früünd tou dät Niederloundske is dät Afrikoanske. 

## Sjuch uk
* Niederlounde


 Düsse Sproake hääft ne oaine Wikipedia: Niederloundsk
Hoppe

Ju **Hoppe** (*Humulus lupulus*) mäd do Hopranke. Ju fint foarallen Ferweendenge bie ju Bjoor-Häärstaalenge, wier ju dät Bjoor dän släiske Smoak rakt.
Huund

Die **Huund** (*Canis lupus familiaris*) is n Suugediert. Hie is domestizierd foar 15.000 Jiere. Ätter ne Theorie fon Konrad Lorenz waas düt neen normoale Domestikation, sunnern häd sik uut ne Symbiose äntwikkeld. Hie häd schrieuwen, dät juu Oard *Canis aureus*, uum n Leeger fon Moanskene lieuwede, uum Fodder tou sik hoaljen, man uk doo Moanskene fon grattere Dierte schutsede un sik leeter tou n gjuchten Jaachthuund äntwikkeld häd. Däälich weet me, dät doo Huunde fon dän Wulf *(Canis lupus)* oustamme, filiecht fon juu indiske Unneroard *Canis lupus pallipes*, un sälwen uk ne - wan uk truch Tucht gans oaintüümelk moakede - Unneroard fon dän Wulf is.
Huusmeerswien

Dät **Huusmeerswien** (*Cavia porcellus*, dt. *Hausmeerschweinchen*) kumt uut Suudamerikoa un heert juust so as Muuse, Kateekere un aal sowät tou do Gnauedierte. Dät wuude in do Anden al foar loange Tied tom moaked - twiske 2000 un 5000 foar Kristus. Nieper wieten do Wietenskuppere dät nit, uumdät archäologiske Ätterwiese truch do litje Bunken stuur tou moakjen sunt un foar n molekuloarbiologisken Ätterwies ju Genetik fon dät Diert noch beeter unnersoacht wäide mout. Uk is dät striedich, uut wäkke Oard fon wüülde Meerswiene do tuchted wuuden sunt: Loange Tied geen me fon dät Meene Meerswien *(Cavia aperea)* uut, in jungere Tied roate dät genetiske Indizien, dät dät Tschudi-Meerswien *(Cavia tschudii)* in't Altiplano-Rebät ju Wüüldfoarm is.

Huusmeerswiene wuden uurspröängelk tou't Sloachtjen heelden, wät in Deele fon Suudamerikoa noch däälich so is. In Europa sunt do gewöönelk bloot nüüdelke Huusdierte. Ju loange Tucht häd heel ferskeedene Meerswiene foarbroacht, loanghierige juust so as kuuthierige un in masse Faawen.
Ierwe

Ju **Ierwe** (*Stellaria media*), uk **Hanne-Ierwe** af **Hannebäi-Ierwe** is n Wuucherkruud mäd fuul Ronken, wät immer ticht bie de Gruunde blift.
Hanne-Ierwe duurt me uk iete. Deerfon kon me smoakelken Seloat moakje. Dät is ne Heelplonte.
Huushollenge

Ju **Huushollenge** (dt. *Haushalt*) beteekend een Woonhuus un aal, wät deer oane tou dwoon is.

## Ietelweeren
* Brood
* Tuffelke
* Gräinte
* Molk
* Buutere
* Sies
* Huunich

## Moderne Reewen
* Die Stoafsuuger
* Ju Waaskmaskiene
* Ju Säimaskiene
* Die Roasenmjooer
* Ju Putsreewe
* Die Magnetron-Häid
* Dät zentroale Bäiten
Impressionismus

Die **Impressionismus** is n Stiel die der sik gjucht ap ju Deerstaalenge fon dän fluchtigen Iendruk. Die Stiel häd sik fon ju Moaleräi uurdrain ap Dichtenge un Musik. In ju Moaleräi wol ju atmosphäriske Ienwierkengen ap Körpere wierreeke bit doo gans aplöösd sunt. Apbau fon ju Bielde uut de Faawe.

Bekoande Moalere sunt: Eugène Boudin - Johan Barthold Jongkind - Edouard Manet - Edgar Degas - Claude Monet - Camille Pissarro - Berthe Morisot - Paul Cézanne - Pierre-Auguste Renoir - Mary Cassatt - Alfred Sisley - Ecole de Rouen
Indioanere

Do **Indioaner** sunt mäd do Inuit do Uurienwoonere fon Amerikoa.

Do hääbe uk hiere oaine **Sproaken**. Däälich wäide in do USA noch 176 fon do originoale Sproaken boald; al mindestens 52 sunt uutstuurwen in ju Tied fon ju Kolonisation truch do Europäer bit nu.

## Indioanersproaken in do USA

* Navajo: 178.000 Ljuude
* Dakota: 18.000 Ljuude (4000 in Canada)
* Zentral Alaska Yup'ik: 16.000 Ljuude. (Inuit) 
* Cherokee: 16.000 Ljuude
* Wäästelk Apache: 12.500 Ljuude
* Pima: 12.000 Ljuude 
* Choctaw: 11.000 Ljuude
* Keres: 11.000 Ljuude
* Zuni: 10.000 Ljuude
* Ojibway/Chippewa: 7000 Ljuude (deertou 48.000 Spreekere in Canada)
* Lakota: 6000 Spreekere, lät fuul ap Dakota

**Litjere sunt:**

## Indioanersproaken in Middel- un Suud-Amerikoa
Do grootste sunt:
* **Nahuatl** 1,7 Millionen Spreekere in Mexiko. Heert uk tou Uto-Aztecan.
* **Yucatec Maya** 805,000 Spreekere in Mexiko un Belize. 
* **Quechua** in Colombia, Equador, Peru, Bolivien, Chile un Argentinien. 10 Millionen Spreekere.
* **Guarani** in Bolivien, Paraguay, Argentinien un dät Suudwääste fon Brasilien. 6 Millionen Spreekere. Eepentelke Sproake in Paraguay.
* **[[Aymara (Sproake)|Aymara]]** in Peru, Bolivien un Chile. Moor as 2 Millionen Spreekere.
* **Mapudungun** of Araucanisk in Chile un Argentinien. Ne isolierde Sproake mäd 440.000 Spreekere.

Suud Amerikoa häd 34 Sproakfamilien mäd sun 1000 Sproaken ((Athena Review, Vol. 1, No.3 mäd ne Koarte fon do Sproaken in do Amazone un Orinoco Stroomgebiete).
* Dät **[[Toba-Foulk]]** in Argentinien is dät grootste, wät as ganse Stammesgruppe in Suud-Amerikoa ärheelden is.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Do Taale een bit tjoon in do oolde Noudamerikoanske Sproaken.
* Do Taale een bit tjoon in do oolde Suudamerikoanske Sproaken.
* Aal Indioanerfoulke un hiere Sproaken.
* Koarte fon do Indioanerfoulke in Mexiko.
* Sproakkoarte Noud-Amerika
* Sproakkoarte Middel- un Suud-Amerika

* Abenaki Sproake
* Kurs in Cherokee
* Woude spreeken in Cheyenne
* Läksen in Cree
* Oneida Sproake
* Quecha Sproake Huussiede
* Wikipedia in Cheyenne (11 Artikkele ap n 30.5.08, 113 ap n 27.9.11)
* Wikipedia in Guarani (483 Artikkele ap n 30.5.08, 1450 ap n 27.9.11)
* Wikipedia in Navajo (2159 Artikkele ap n 27.9.11)
* Wikipedia in Nahuatl (6915 Artikkele ap n 27.9.11)
* Wikipedia in Quecha (16.644 Artikkele ap n 27.9.11)
Inuit

Do **Inuit** (minner goud *Eskimo*, wät fon do Inuit as Schäildwoud fäild wäd) sunt n Foulkgruppe in dät Noude fon Kanada un Alaska, in Noudwääst-Siberien un ap do Kuste fon Gräinlound. Dät Woud "Inuit" betjut eegentelk "Moanskene", die Singular hat "Inuk".

## Ju Sproake

Ju Sproake fon do Inuit hat *Inuktitut*. Ju wäd boald in ferscheedene Dialekte (mäd deerbääte ju Taal fon do Ljuude do dät baale):
*Qawiaraq 4000
*Inupiatun 9000

Do foulgjende tjo sunt gjucht in Gefoor un wäide boald fon mänunner 4000 Ljuude:
*Siglitun
*Inuinnaqtun
*Natsilingmiutut

Dan kuume noch fääre ätter dät Aaste:
*Aivilimmiutut
*Kivallirmiutut
*Nunavimmiutut
*Nunatsiavummiutut
*Qikiqtaaluk nigiani
*Qikiqtaaluk uannangani

Un dan ap Gräinlound:
*Inuktun of Avanersuaq 1000
*Kalaallisut 54.000 (moor as aal uur)
*Tunumiit oraasiat

## Ferbiendengen ätter buuten
*Steedenoomen in Inuktitut
*Leer Inupiaq (ängelsk)

;Wikipedia
*Wikipedia in Kalaallisut
*Eskimo-aleutiske Sproaken
*Inuktitut Sproake
Indogermaniske Sproaken

**Indogermanisk** of *Indo-europäisk* is ne Sproakfamilie.

## Iendeelenge

Tou dät Indogermaniske wäide do ätterstoundene Sproakgruppen reekend:
* Griechisk
* Italisk
* Germanisk
* Romanisk
* Keltisk
* Indisk-Arisk, wiertou Romani
* Persisk (Iranisk)
* Armenisk
* Slawisk
* Baltisk
* Albanisk

Uutstuurwen sunt:
* Illirisk
* Thrasisk
* Phrygisk
* Hethitisk
* Tocharisk

## Biespiele