open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Informoatik

Ju **Informatik** is ne Wietenskup un Technik tou Äntwiklenge un Anweendenge fon Anloagen foar elektroniske Doatenferoarbaidenge (EDV). Me kon uk kweede dät ju ne Wietenskup is, ju sik beschäftiget mäd Behärskenge fon Komplexität, as dät gungt uur Information un Doaten, Kommunikation, Software-Bau un technisk-wietenskuppelk Reekenjen. Informatik is uk ju Technik, ju sik beschäftiget mäd dät Programmierjen fon Komputere.

## Ju Informoatik lät sik ferdeele in:
* Technike un Methoden (as Rekursion, top-down Design, polymorfisk Programmierjen usw.)
* Sproaken (as Fortran, Algol, Basic, C++, Java, usw.)
* Theorien (formelle Sproakentheorie, Graphentheorie, Täiweslange-Theorie, usw.)
* Reewen (as Compilere, Doatenboank-Ferwaltenge, Bedrieuwssysteme, usw.)
James Krüss

**James Krüss** (* 31. Moai 1926 ap Hälgelound; † 2. August 1997 ap Gran Canaria) waas n düütsken un n fräisken Dichter un Skriftstaaler.

## Ferwiese ätter buuten
* 
* Ju offizielle James Krüss Huussiede, mäd Informatione uur him un sien Bouke.
* N düütsk Gedicht fon James Krüss: *ju Wienachtsmuus.*
Japan

**Japan**（日本）is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’.

## Geographie

Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan.

### Stääde
Do wichtichste Japaniske Stääde sunt:
* Tokio
* Osaka
* Kioto
* Kobe
* Hiroshima
* Yokohama
* Nagasaki
* Sapporo
* Nagano

## Iendeelenge

Japan is ferdeeld in 47 Prefekture. 

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Website fon dän Japaniske Ministerpräsidänt un ju Regierenge
Jiere Uursicht

## ätter Kristus



1. Jierhunnert 
2. Jierhunnert
3. Jierhunnert 
4. Jierhunnert
5. Jierhunnert

6. Jierhunnert
7. Jierhunnert
8. Jierhunnert
9. Jierhunnert
10. Jierhunnert

11. Jierhunnert
12. Jierhunnert
13. Jierhunnert
14. Jierhunnert
15. Jierhunnert

16. Jierhunnert
17. Jierhunnert
18. Jierhunnert
19. Jierhunnert
20. Jierhunnert

21. Jierhunnert
22. Jierhunnert
23. Jierhunnert
24. Jierhunnert
25. Jierhunnert
Juugendstil

Die **Jugendstil**, uk naamd Art-Nouveau af Modern Style is n optimistisken Stiel. Optimistiske Moalerstiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje. 

Moalere sunt: Gustav Klimt - Aubrey Beardsley - Alphonse Mucha - Henri de Toulouse-Lautrec - Victor Horta - Charles Rennie Mackintosh - Hector Guimard - Henry van de Velde - Paul Cauchie - Akseli Gallen-Kallela

## Moaleräi un Plakoate

## Gebruuksartikkele

## Dekoration

## Baukunst
Julius Bröring

**Julius Bröring** (1867 – 1947) waas Suun fon n Roomelster Koaster. 
In sien Bouk *Das Saterland* rakt hie ne Beschrieuwenge fon dät Lound, ju Sproake, Oarbaidswiesen, Sitten un Gebruuke, Spiele, dät Woonhuus (mäd Teekengen) un ju Dracht (mäd faawige Bielde). In dät twäide Beend foulgje dan eenige Läidere, Märchen un Soagen, Räätsele un foarallen ne ganse Masse Spräkwoude. Do sunt maast ätter Minssen in Roomelster Sproake uurbroacht, man daach sunt eenige näie bietouföiged.

As *Julius von Ramsloh* schäl hie ju Geschichte fon *Ju slaue Gräite* romantisierd hääbe.

* Dr. Julius Bröring, *Das Saterland. Eine Darstellung von Land, Leben, Leuten in Wort und Bild*. I. Teil, Oldenburg 1897, II. Teil, Oldenburg 1901 (305 Sieden).

## Sjuch uk
* Fertälstere

## Ferbiendengen ätter buuten
* Doaten
Jupiter

Die **Jupiter** (Symbol: ) is die füüfte Planet fon de Sunne, do Planetoiden nit mee gereekend. Hie bruukt ap sin Wai uum de Sunne 12 Jiere un is 5 moal so wied fon de Sunne as wie, un häd 'n alwen-fachen Uumfang fon uus Waareld.
Italien

**Italien** is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Room un die Präsident fon ju Republik is sänt 2015 Sergio Mattarella

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mont Blanc de Courmayeur (4.748 m), ne Bierichspitse ieuwenske dän Mont Blanc. Ju grootste Äi fon Italien is die Po.

Italien wäd begränsed fon:
* Ju Swaits un Aastriek in dät Noude,
* Slowenien in dät Aaste,
* Dät Middelmeer in dät Suude,
* Frankriek in dät Wääste.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.900 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 27% Industrie un 70,9% Tjoonste.

## Wällen
Dr. Jacob Botke

**Dr. Jacob Botke** (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden -  un ju Geskichte. 

Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake. 

Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte.

Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt.

Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät.

## Wierke
* *It Heitelân* (1919)
* *Fen Fryslâns Groun* (1922, 1925, 1942)
* *Fryske plante- en dierenammen* (1928)
* *De geakunde op de Fryske skoallen* (1931)
* *De gritenij Dantumadiel* (1932)
* *Sealterlân* (1934)
* *Natûr en gea* (6 Deele, 1936-1941)

## Sjuch uk
* Plonten (Lieste ätter Dr. Botke)

## Literatuur
* , *Balstiennen en wâldblommen, Libben en wurk fan Dr.Jacob Botke.*  Fryske Akademy Ljouwert, 1977

## Ferbiendenge ätter buuten
* Bouk "SEALTERLAN" , Geakindige skets, Boalsert 1934, 58 Sieden, mäd Bielden, fon Dr. Botke<small>(PDF-Doatäie 40 MB)</small>.
* 'Uut dät Lieuwend fon Dr. Botke' ap ju Websiede fon Damwoude <small>(ap holloundsk)</small>. Of https://web.archive.org/web/20161020145828/http://www.drjbotkeskoalle.nl/onze-school/
* Dr. Botkes Bielden fon Seelterlound uut 1931.
*  Stinzeplonten
Jura

**Jura** sunt ferskeedene Gesätse fon formelle Räägele in ju Gemeenskup do ju Ferhooldenge twiske dän Moanske un ju Regierenge räägelt. Ju beskrift do Fräigaide fon do Moanskene, un wät do Moanskene moakje konnen, wät jo mouten un duuren. "Jura" is ne Sammelnoome foar alles wät heert tou ju Ferhooldenge fon do Ljuude mädnunner, in ne Zivilitation wier dät Foulk woont un beskrieuwen in Gjuchttäksten. Jura is nit altied foar aal Lounde un Foulkere juust gliek.

## Iendeelenge

* Jäildengeberäk
* Objektiv Gjucht un subjektiv Gjucht
* Formell Gjucht un materiell Gjucht
* Eepentelk Gjucht un Privoatgjucht
* Subordinationsgjucht un Koordinationsgjucht
* Absolute Gjuchte un relative Gjuchte

## Sjuch uk
* Jura in Fräislound
Karmswuttel (Acorus)

Die **Karmswuttel** (*Acorus*) wäd uk wäil moal ankieked foar Stoarksbrood (Claviceps purpurea), wäil weegen ju Frucht, wan ju swot wuuden is.
Katoolske Säärke

Ju **roomsk-katoolske Säärke** of **Roomske Säärke** is ju grootste kristelke Konfession ap ju Waareld. Uur ju ganse Waareld sunt uungefeer 1,17 Milliard Ljuude meeglid.

Die *Poapst* is die bupperste Autorität, wan dät uum ju katoolske Leere gungt. Hie wäd betrachted as die Ätterfoulger fon dän Apostel Petrus. Ju Struktuur fon ju katoolske Säärke is hierarchisk.

*Seelterlound* is fon oolds häär toun grootsten Deel katoolsk.

Wo die Gloowe broacht wuude, konnen wie wie n bitje ouleese an do uuroolde Gedichte as Heliand un Genesis.

## Sjuch uk
* Clemens August von Galen
* Gloowe in Seelterlound
Keltiske Sproaken

**Keltisk** (dt. *Keltisch*) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

## Iendeelenge
Tou dät Keltiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:

**Inselkeltisk:**
* Brittannisk
:Walisisk (jeel ap ju Koarte)
:Kornisk (orange)
:Bretonisk (saangen)
* Goidelisk
:Irisk (gräin)
:Skottisk Gälisk (blau)
:Manx (bruun)
**Fäästloundkeltisk:**
* Gallisk (uutstuurwen)

## Biespiele

## Literatuur
* Henry Lewis, Holger Pedersen, *A Concise Comparative Celtic Grammar*, Göttingen 1989.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Kurse un Woudebouke fon keltiske Sproaken
Klokkerke (Campanula)

Ju **Klokkerke** (*Campanula rotondifolia*, dt. *Glockenblumen*) is aan fon do blaue Klokkebloumen. 

In t Holt woakse uk **wiete Klokkerke** (*Campanula carpatica*), do dät uk in blau rakt. Do rakt dät uk die Tuunkeräien.

Dät rakt so 'n  500 ferskeedene *Campanula*-Oarde.
 

Bielde:Campanula carpatica a2.jpg|Ju blaue *Campanula carpatica*
File:Campanule FR 2012.jpg|*Campanula persicifolia*
Bielde:Campanula carpatica Weisse Clips.JPG|Ju wiete *Campanula carpatica*
Komete

N Bewies fon de Waareldsrum-Grööte reeke uus do **Komete**. Jo treede so toumoal an dän Noachtheemel ap as n gewaltige ljoachte Masse, ju ieuwenske dän hällen stiernartigen Deel, aan maast fon de Sunne ouwoanden Stäit häd, die nit säilden moorere Milionen Kilometer loang is. Dät gans uunferhoopede Aptreeden un hiere oarige Gestalt hääbe uunkundige Moansken al tou ju noodelke Ansicht broaght, dät jo Foarbooden wieren fon groote, furchtboare Foarkuumnisse. Insteede dät wunderbare Schauspil tou bewunnerjen, beooboachteden Uurgloowe un Uunwietenhaid do prachtfulle Komete fon 1811, 1819, 1835 un 1843 mäd Schräkken un Ferlainegaid.

Do Komete schällen ne wakkere Materie hääbe as do Planeten, un kriege uk hiere Lucht fon de Sunne. Uur hiere Loopboan kuud loange niks Sicheres fääststoald wäide. Wil jo so uunferhooped aptreede, nimt man oun, dät jo ne loangsträkkede Loopboan in Ellipsenfoarm hääbe; dät jo uum de Sunne traale un dan eerste in hunnerte af duusende fon Jieren wierkuume. Fielicht heere wäkke tou n uur Sunnensystem un uumloope moorere Sunnensysteme. Die Komet fon 1680 schäl 5000 Jiere bruuke un die fon 1811 schäl 300 Jiere bruukt häbbe ap sien loange Boan.
Kondensatore

Die **Kondensator** is n Bauelement, dät elektriske Leedenge fäästhoolde kon un deertruch bloot Wikselstroom truchlät.

## Prinzip

Wan wie two metallene Platten tränje truch ne Isolations-Platte, dan kon sun Struktuur Elektrizität af beeter kweeden Leedenge apnieme. Ferbiende wie nämmelk ju eene Platte mäd dän Plus-Pool fon ne Batterie un ju uur Kaante mäd dän Minus-Pool, dan wäide do Elektrone fon ju Platte an de Minus-Kaante ounleeken truch ju Plus-Kaante, dan **Uungliek lukt sik an**. Un je tänner ju Isolations-Platte is, je stäärker ju Ounluukenge is un je moor Leedenge bietou kon. Fonsälwen kon deer uk moor oane, wan wie do Platten gratter moakje. Moakje wie dän Kondensator loos fon ju Batterie un hoolde do bee Träide juunnunner ("Kuutslus"), dan springt uk wuddelk ne Spoorke uur!

## Kapazität

Sun Struktuur naame wie n "Kondensator", deeruum dät hie ju Leedenge "kondensiert", fäästhaalt. Un je moor Elektrizität in n Kondensator oun kon, je gratter sien "Kapazität" is.

Ju Kapazität fon n Kondensator wäd uutdrukt in Farad. N Kondensator fon 1 Farad kon 1 Coulomb an Leedenge bierge, wan 1 Volt Sponnenge twiske do bee Träide stoant. Uurs gekweeden: wan wie in sun Kondensator uur n Tied fon 1 Sekunde n Stroom I fon 1 Ampêre loope läite, dan is er apleeden bit ne Sponnenge fon 1 Volt. Af in Formelfoarm: V = I x t/C, dan ju Sponnenge V wäd gratter wan die Stroom I af ju Tied t gratter sunt, af ju Kapazität C litjer.

## Farads bit Pikofarads

In ju Praxis is die Farad fuuls tou groot. N Kondensator fon 1 Mikrofarad (1 μF) is al n fikse grooten, un dät is man 1 millionste Farad af 10^{-6} Farad. Gewöönelker is die Nanofarad (nF) = 10^{-9} Farad, af noch litjer die Pikofarad (pF) = 10^{-12} Farad.

## Muugelkhaide

Die Kapazität fon Kondensatore uum tiedwiese n Bitsken Leedenge aptoubiergen, rakt in ju Elektronik groote Muugelkhaide. Dät foarallen deeruum dät bie ne Sponnengsannerenge ap n Kondensator fluks Leedenge nöödich is, mäd as Foulge dät n Kondensator fersäkt ju Sponnenge gliektouhoolden. Dät gungt fonsälwen bloot foar ne kuute Tied, deeruum dät ju Leedenge daach toufierd wäd. N Kondensator lät deeruum gaue Sponnengsannerengen truch (Wikselsponnenge) man neen Glieksponnenge, dan ju gungt nit truch ju Isolationsplatte (dät Dielektrikum) truch.

Noch uurs: wan me twiske twäin Träide ne Glieksponnenge häd mäd deerap ne stöörende Wikselsponnenge, dan kon me ju Wikselsponnenge litjer moakje truch n Kondensator twiske do Träide tou skaltjen (Stöörengsunnerdrukkenge).

## Uutfierenge

Kondensatore wäide t.B. moaked uut Metalloagen ap Keramik as Dielektrikum (keramisk) af uut Metalloagen ap isolierende Folie. 

Besunnere Soarten sunt do Traal-Kondensatore do der Luft as Dielektrikum hääbe un do elektrolytiske Kondensatore.
Kjuusdanne

Ju **Kjuusdanne** (lat. *Picea*, dt. *Fichte*) is n Näddelboom. Ju Oard *Picea abies* is touhuus in Noud- un Aast-Europa as uk in groote Deele fon Asien. Disse Boome stounde nit bloot in do Buske, man wäide uk apleeken tou n Sier in aal Foarme: Kuugel, Pyramide, Dwärch un Truur-Foarm. Do Boome behoolde dät ganse Jier hiere Näddele.

Ju Kjuusdanne unnerskat sik fon do Fjuurenboome deertruch dät do Näddele bie ju Kjuusdanne apaat un bie n Fjuurenboom bienunner stounde. Uk häd ju Kjuusdanne platte, tjokaante af 
fjauerkaante Näddelen un die Fjuurenboom ruunde.

Do Takken stounde in Kraanse uum dän Stam tou. Do Siedtakken stounde in two Riegen sowät enunner juunuur.

Do leederoardige Dannenappele hongje an do Takken un faawje in n Häärst bruunsk. Do Säide sunt dan riep, man konnen eerste uut dän Appel faale as do Skubben uutnunner stounde gunge, wät eerste in dät foulgjende Foarjier geböärt. In dän naiste Häärst faale do Appele dan ou.


Image:Kuusk Keila-Paldiski rdt ääres.jpg|Gewöönelke Kjuusdanne (*Picea abies*)
Image:Picea abies cone USFWS.jpg|Oufaalenen Appel fon *Picea abies*
Kiddeboom

Die **Kiddeboom, Kitjeboom** af **Kiddene Boom** *(Sambucus)*, ap düütsk "Holunder", häd Blosseme, do *Köike* heete, un (bie mooniche Oarde swotte) Bäie, do der *Kidde* heete, af *Kiddebäie*. Dät Holt hat fon *Älloodenholt*, af uk Knalbussenholt*. Uut Kiddebäien-Holt moakeden do Wäänte sik Knallbussen. Dan wude deermäd scheeten.
Me kon uk *Kiddetee* fon do Kidde-Blöiten moakje of Kiddewien. Do Blöiten wäide uk wäil in Ponkuke-Dee stat un dan inne Friteuse of in n'eenfachen Pot mäd Fat uutboaken.
Fon do swotte Bäie moakje moan Sap. Die is uk goud inne Winter bie Ferkoaleräi. Die Sap wät dan heet droanken.

<gallery>
File:Sambucus nigra 0002.JPG|ne Blöite
Image:Sambucus nigra  fruit kpjas 26082005 1.jpg|Kiddeboom *(Sambucus nigra)* mäd Kidde
Image:Sambucus nigra flori bgiu.jpg|Ne gans litje Oard fon Kiddeboom (*Sambucus ebulus'') mäd Köike


## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
*
Konrad Burmann

**Konrad Burmann** fon Strukelje hied ne Hällenge ap Rauderfeen. Hie waas Swoager tou Hermann Janssen. As KB (un fielicht GB, wät oawers uk sien Moanske weese kuud) skreeuw hie foar dät *[[Lesebouk foar Seelterlound]]*:
* 7. Jan un Geske
* 19. Di Bur un de Dräguner
* 22. Dät Farg bi dät Schäip
* 25. Kasper waas bolde stickt
* 37. Trütig Jier Elektrisk
* 42. Foulke hied Gäistesgegenwoart

## Ferbiendengen ätter buuten
* Text fon dät ''Lesebouk fon Seelterlound''
Kontakte fon Seelterlound

Do eerste Uurkunden wiese uus oarich goude **Kontakte** mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster Langen in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeuweräi.

Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in *Merne* ienstaale tou wollen (Engelke 260). *Merne* is wäil *[[Marren]]* bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch *Mornen* (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild scheeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762). 
* Sjuch '''Literatuur''' uur Seelterlound.
Kool

Die **Kool** (lat. *Brassica*, dt. *Kohl*) is wichtich as Gemöis. Dät rakt fuul ferskeende Koolsoorten, toun Biespill:

* Bloumenkool (Brassica oleracea var. botrytis L.) 
* Brokkoli (Brassica oleracea var. italica Plenck)
* Koolrabi (Brassica oleracea var. gongylodes L.)
* Wieten Kool (Brassica oleracea convar. capitata var. alba)
* Rooden Kool (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra L.)
* Wirsingkool (Brassica oleracea convar. capitata var. sabauda L.)
* Gräine Kool  (Brassica oleracea var. sabellica L.)
* Rousenkool (Brassica oleracea var. gemmifera DC

Ju Stäkräiwe (Brassica napus) heerd uk tou do Koolplonten.

## Bielde

Bielde:Phool Gobhi.JPG|Bloumenkool
Bielde:Broccoli2.jpg|Brokkoli 
Bielde:Koolrabi (Brassica oleracea convar. acephala alef. var. gongylodes).jpg|Koolrabi 
Bielde:Cabbage.jpg|Wieten Kool 
Bielde:Rode kool.jpg|Rooden Kool 
Bielde:Wirsingkohl.jpg|Wirsingkool 
Bielde:Boerenkool.jpg|Gräine Kool 
Bielde:Rosenkohl-2.jpg|Rousenkool
Kornisk

Dät **Korniske** (*Kernowek*, dt. *Kornisch*) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 1800 boald wuude in Cornwall (*Kernow*), die suudwäästelke Punkt fon Änglound. Die woarskienelk lääste Moanske die ju Sproake baalen diede, waas Dorothy Pentreath, ju 1778 stuurwen is. 
Uum 1900 äntwikkelde die Geleerde Henry Jenner dät “Eenhaids-Korniske”, dät sik basiert ap wäkke middeloalerlike Tjooterstukke un wierap Robert Morton Nance dan 1958 n Leerbouk *Cornish for All* skreeuw.

Nu däälich rakt dät sun 250 bit 300 Ljuude do der Kornisk slonk baale konnen un wäkke jungere sunt deeroun bilingual ängelsk/kornisk apleeken (13 Familien in dät Jier 2000). Et rakt uungefeer 3.000 Ljuude do der Kornisk oarich baale konnen. Kornisk wäd bruukt in Rundfunk, Saitengen un in wäkke Filme. 2002 häd ju Europäiske Union dät Korniske as eepentelke Minnerhaidssproake anärkoand.

Dät alles wäd wäil kritisierd, deeruum dät ju Sproake fielicht toun Haaldeel uuttoacht is. Fonsälwen moasten foar aal näie Seeken näie Woude fuunen wäide (Sproakuutbau), man uk genöigje do oolde Wällen nit, uum ju ganse Grammatik tou rekonstruierjen. 

## N Biespil fon ju Sproake
*Yma’n gath yn-dann an carr*
‘Die Kat is unner dän Woain’.
Ap Walisisk skuul dät heete:
*Mae’r gath o dan yr car*
..un ap Bretonisk:
*Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr*
Dät is also naan gans grooten Underskeed.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Ju Korniske Wikipedia.
* Websiede fon ju Cornish Language Partnership
* Wät ju Regierenge moaket.
* Radyo an Gernewegva (Podcast ap Kornisk)
Kreta

**Kreta** is n groot Oailound fon Griechenlound. Dät häd ne Laangte fon 260 Km un ne Bratte fon 15 bit 60 Km. Me kon goud fäile dät me fier in dät Suude is. Suuderstoarme brange al Sound fon ju Sahara-Wöiste, wan uk wied in de Foarjier die Bierich Ida sien sneebedäkte Spitse in de Luft stat. An ju Noudkuste rakt dät fuul Strand. Apfaalend is wo littik ju Unnerskeed twiske Äbbe un Floud is, hier in dät Middelmeer. Ju Suudkuste is moor stail un fälsich. Noch fuul Lound lait wüüld un wäd beweeded fon Säägen, do fon eene Hööchte ap ju uur springe, uumroat fon blöiende Oleandere.

Kreta häd ne gans oolde Geskichte, wierfon sik nu fuul Spuuren fiende. Ju ooldste Spuur äntstamt ju Minoiske Kultuur, dät is ju Doodenstääd Knossos, juust suudaastelk fon dän Haudstääd Heraklion. Fääre ätter dät Suudwääste fint sik dät uk minoiske Phaistos un deerbie in de Naite dät roomske Gortyn.
Loangs ju Noudkuste fiert me uur ne Sträite mäd Mimosa-Boome ätter dät middeloalerlike Rethymnon un noch fääre ju Stääd Chania. Dan ätter dät Suude lait ju groote Samaria-Slucht, wiertruch me bloot tou Fout ätter ju Suudkuste gunge kon. 

Deerfon kon me mäd n Boot aastelk ätter Chora Sfakion, wier do Ljuude noch stolt sunt ap hiere doriske Foarfoaren. Noch fääre kumt me an dän Golf fon Messara mäd sien Jierhunnerte oolde Woonhöölen bie Matala. Al aastelk fon Heraklion lait ju Lasithi Hoochieuwene mäd aal Wiendmäälnen ap do Bierge deeruumetou. Noch fääre ätter dät Aaste fint sik ju flugge Fiskerstääd Agios Nikolaios. Gans ap Eende kumt me ap Koap Plaka, wier do Poolmboome ap de Strand stounde.
Kroatien

**Kroatien** is n Lound in'n Uurgong twiske Middel- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Zagreb un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2015 Kolinda Grabar-Kitarović.

## Geografie
Kroatien wäd begränsed fon:
* Aastriek in dät Noude,
* Ungarn in dät Noud-Aaste,
* Serbien in dät Aaste,
* Bosnien in dat Suud-Aaste,
* Montenegro in dät Suude


 Brsec-Kvarner1.jpg|Kustenstääd Brseč
 CroaciavsSuica2004.JPG|Foutbal
Kunst

**Kunst** is dät bewust Skäppen fon n Effekt, besunners wier die Effekt wichtiger is as ju praktiske Ounweendenge fon ju Skäppenge.

## Groafe Apdeelenge fon ju Kunst

* Musik

* Literatuur

* Bieldende Kunst:
** Baukunst (wierbie dät nit ju skiere Kunst is, deer is uk fuul Hondwierk oane)
** Bieldehaueräi
*** Skulptuur
*** Plastik
** Moalerkunst in dän gratteren Sin
*** Moalerkunst
*** Teekenge
*** Kunst-Pränt
...

* Apfierde Kunst:
** Dons
** Skauspil
*** Tjooter
*** Film

### Kritik oun ju Apdeelenge
So kloor kon dät nit aaltied apdeeld wäide. Kunstlere wollen hiere Kreativität oafter nit bloot in aan, man in ferskeedene Birieke fon ju Kunst uutlieuwje. Un so äntstounde dan Miskengen uut do ferskeedene Kunstfoarmen.

Dät Biespil Oper, wier ju Musik mäd Apfierde Kunst (Tjooterspil) ju Bieldende Kunst (Beenbielde) ferbuunen is. Un me skuul nit ferjeete, dät dät Tjooterspil (wan dät sik nit juust uum eenfache Foarmen as Pantomime honnelt) aaltied ap ju Literatuur gruunded is. Dät kon nit foneenuur tränd wäide.

Man uk, wier dät tränd wäide kuude, wäd dät nit aaltied tränd. So häd t.B. Antonio Vivaldi älk Sät fon sien musikoalisk Wierk Do Fjauer Jierstiede een Riemsel bietouroat, dät fermoudelk uut sien oaine Pänne stommet.

Uk in ju näiste Tied rakt dät ferskeedene Miskengen uut ferskeedene Kunstfoarmen. Dät sunt nit bloot sukke exotiske Seeken as IMMAGINE&POESIA, dät konnen wie in normoale Bieldetälstere, foar allen in hiere moudeerne Foarm, dän Comic, sjo. Deer wäd uk Literatuur un Bieldende Kunst fermisked. Un foarallen, wan wie in dän däälich aaltied groiende Biriek fon dät Multimedioale gunge, wier skäl me düsse Kunstfoarm touoarderje?

## Ferbiendengen ätter buute
Kurów

Kurów is n Täärp in Polen in dät Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Lublin an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd  (2013).
Kuukuuksbloume (Orchis)

Ju **Kuukuuksbloume** (dt. *Knabenkraut*) is ne Weedebloume mäd spitse, swotfläkkede Bleedere. Rund uum dän Stam tou, die sowät n Fout hooch is, sitte litje wiete un blaue Bloumen, do der ne spits touloopenen Struus bildje.
Laangte

**Laangte** (dt. *Länge*) is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo wied hie sik uutdient. Ju Laangte wäd uutdrukt ('meeten') in Laangtemäiten.
Laangtemäite

Ju **Laangtemäite** (dt. *Längenmaß*) is dat, wier me ju Laangte mäd fäästlait.

Ju moderne Laangtemäite gungt ätter Meter, wierfon ju Laangte ätter n Standoart un ätter physiske Definitione fäästlaid is. Fon die Meter (m) läite sik uur Mäiten ouleede.

* 1 Kilometer (km) = 1000 m
* 1 Hektometer (hm) = 100 m
* 1 Dekameter (dam) = 10 m
* 1 Meter (m)
* 1 Dezimeter (dm) = 1/10 m
* 1 Zentimeter (cm) = 1/100 m
* 1 Millimeter (mm) = 1/1000 m = 10-3 m
* 1 Mikrometer (/um) = 1 Mikron = 1/1000.000 m = 10-6 m
* 1 Nanometer (nm) = 10-9 m = 1/1000 /um
* 1 Angström (A) = 10-10 m

In ju Astronomie bruukt me fuul grattere Eenhaide, as:
* 1 Luchtjier (ly) = 9 460 730 472 580 800 m ≈ 9,461 ∙ 1015 m ≈ 9,5 Billione Kilometer
Kubismus

Die **Kubismus**, oulat fon frantsöösk *cube* of latiensk *cubus* foar "Doobel" is ne Stilgjuchte in ju Moaleräi, ju fon 1907 oun in Frankriek uut ju Avantgarde foargeen is. In dän Kubismus is nit ju Deerstaalenge dät wichtichste, uk wan Objekte deerstoald wäide, fuulmoor stoant ne formoale Oardenge fon ju Bielde in dän Faandergruund. Deerfon kumt uk dät typiske kaantige Fonsuun, dät dän Stil sin Noome roat häd. Man nit aal do kubistiske Kunstwierke sunt uuremäite kaantich. 

Pablo Picasso un Georges Braque jäilde as do Gruundere fon dän Kubismus. Uur wichtige Moalere sunt Juan Gris, Fernand Léger, Marcel Duchamp un Robert Delaunay. Uut ju Moalerkunst is die Kubismus uk in ju Bieldehaueräi un ju Baukunst uurnuumen wuuden.

## Biespilwierke

Bielde:Juan Gris 003.jpg|Stillieuwend mäd Fruchtkumme un Mandoline fon Juan Gris, 1919.
Bielde:Roger-Noël-François de La Fresnaye 001.jpg|Sittenden Mon fon  Roger de La Fresnaye, 1914.
Bielde:Umberto Boccioni 002.jpg|Unner de Pergola in Neapel fon Umberto Boccioni, 1914.
Bielde:Antoine Bourdelle, 1910-12, La Musique, bas-relief, Théâtre des Champs-Élysées, Paris DSC09325.jpg|"Ju Musik", Relief fon Antoine Bourdelle, 1910-12
Kultuur

Die Begriep **Kultuur** kumt fon dät Latinske "cultura" un beteekent aal dät, wät Moaskene truch bewisd Uurtoanken, Philosophierjen un Ploanjen foarbrange, in't Juunsät tou ju nit moanskelk uurtoachte Natuur. Dät is somäd een wied Fäild.

## Biespile
* Kunste
** Bieldende Kunst
*** Moalerkunst
** Literatuur
** Musik
** apfierde Kunst
*** Dons (aal fon Foulksdons bit Ballett)
*** Sjospil (Film un Tjooter)
**...
* Gloowe
* Wirtskup
** Buuräi
** Eedgreeuwen
** Hondwierk
** Industrie
** Honnel
** ...
* Fräie Tied
** Sport
** Spil
** ...
* Wietenskup
* Fääste fierjen
* Bruuke

un aal sowät.
Laitere un Isolatore

Die elektriske Stroom wol truch dät een Materioal lichter truuge as truch dät Uur. Die Stroom gungt gans licht truch Metalle. Deeruum naame wie n Metal n "**Laiter**", dan dät laitet dän Stroom gans licht. Gans goude Laitere sunt Kooper un Gould. N minner gouden Laiter is Koolstof (Bläistikke).

Wäkke uur Materioale läite dän elektriske Stroom bolde goar*nit* truch. Do naame wie "**Isolatore**", dan do isolierje ju Elektrizität. Gjucht goude Isolatore sunt Plastik un wäkke Soarten Keramik (Toonweere, Potslaan).
Leedenge

Wan n elektrisken Stroom ne Uure loang lapt truch n Träid af ne Laampe af sowät, dan sunt moonige Elektrone fon dät eene Eende ätter dät Uur waigeen. Do Elektrone mädnunner naamt me **Leedenge** (dt. *Ladung*). Wie kuuden ju Leedenge uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do sun litje Leedenge hääbe, benutsje wie n uur Eenhaid, dät *Coulomb*. Un een Coulomb kriege wie, wan wie eene Sekunde loang 1 Ampêre loope läite.

Läite wie ju 60 Watt Autolaampe 10 Minuten baadenje, dan is 600 Sekunden X 10 Ampêre = 6000 Coulomb truch ju Laampe ronnen.
Ljouwert

**Ljouwert** (nl. *Leeuwarden*) is ju Haudstääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Haudstääd fon ju Meente Ljouwert. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden. 

## Kultuur
Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018.

In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät Middeloaler un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die Ooldehou, ju Kânselarij, ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert.

Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät Histoarysk Sintrum Ljouwert, dät Frysk Film Argyf un dät Pier Pander Museum. Dät Noardlik Filmfestival un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. 

### Fräiske Institute
In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake;
* Afûk
* Fryske Akademy 
* Tresoar.

### Diskotäiken
* Club Noa 
* Fire Palace 
* Rumours

### Hotels
* Bastion Hotel Ljouwert 
* Eden Oranje Hotel 
* Hotel Bed & Breakfast Bordine Studiorent 
* Hotel Café 't Anker 
* Hotel Eurohotel 
* Hotel Stadhouderlijk Hof 
* Hotel Wyswert 

### Konsärt un Tjoater

* WTC Expo Ljouwert 
* De Harmonie, Tjoater fon Ljouwert 
* Poppodium Romein 
* Podium 058 
* Café Scooters 

* Grandcafé Rembrandt 
* Musikkneipe De Gloppe 
* Alternativ Rockkneipe Mukkes

### Film
* Zentrum foar Film n Fryslân 
* Filmhuis 
* Tivoli kino 
* Cinema kino

### Sproake
In Ljouwert wäd nit fuul Fräisk boald. Do der dät baale, kuume maasttieds fon dät uumetoulääsende Lound. Die oaine Dialekt fon Ljouwert is dät Stäädfräisk, wät neen Fräisk man n niederloundiske Dialekt is. Immer moor Ljuude baale bloot (Hooch-)Niederloundisk.

## Alwen Stääde
Ljouwert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.

## Ferbiendengen
### Autoboan
Do Haudsträiten fon Ljouwert ätter uur wichtige Stääde sunt:
* A31 Ljouwert - Harns - Ousluutdiek - Amsterdam 
* A32 Ljouwert - It Hearrenfean - Zwolle 
* N31 Ljouwert - Drachten - Emmen 
* N355 Ljouwert - Groningen

### Boan

Ljouwert is die säntrale Punkt fon dän Boan in Fryslân. An ju Suudsiede fon dät oolde Zentrum fon Ljouwert is die Haudboanhoaf wier do Toage ouraisje. Foulgjende Boane beginne bie dän Haudboanhoaf fon Ljouwert:
* ju Boan fon Harns ätter Ljouwert
* ju Boan fon Ljouwert ätter Starum
* ju Boan fon Ljouwert ätter Groningen
Achter de Hoven is uk n Boanhoaf in Ljouwert, un lait an dän Boan Ljouwert - Groningen.
* ju Boan fon Zwolle ätter Ljouwert

## Ferbiendenge ätter buuten
* Uur ju Geschichte fon Ljouwert *Wäästfräisk, Ängelsk un Niederlounsk*
Leeuwe

Die **Leeuwe** (*Panthera leo*, dt. *Löwe*) is ne groote Katte-Oard, juu dät foarallen in Afrikoa rakt. Een Leeuwen-Unneroard rakt dät ook in Asien, un fröier, in juu Antike, roate dät ook in Suudeuropa Leeuwen, wier joo man fon doo Moanskene dood moaket wuuden. In dän Räst fon Europa un in Amerikoa rätte dät bloot Leeuwen in juu Iestied. In Seelterlound häd et dän Leeuwe woarskienelk ook in juu Iestied nit roat, man hie is sowäil hier as uk in uurswäkke Kultuuren sänt fröier un aleer bekoand as *die Köönich fon do Dierte*.
Lätlound

**Lätlound** (lättisk *Latvija*, de. *Lettland*) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Riga un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Valdis Zatlers.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gaiziņkalns (311 m). Do grootste Äien fon Lätlound sunt ju Gauja un ju Daugava.

Lätlound wäd begränsed fon:
* Estlound in dät Noude,
* Ruslound in dät Aaste,
* Litauen in dät Suude.

## Wirtskup
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $17.700 in 2007. In 2007 waas 3,3% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 22% Industrie un 74,7% Tjoonste.
Lieste fon Minnerhaide

Hierunner rakt et ne Uursicht fon Minnerhaide ap ju ganse Waareld.

## Afrikoa

## Asien
* Inuit
* Tatarisk

## Europa
* Bretonisk
* Fräisen
* Inuit
* Katalanisk
* Keltisk
* Kornisk
* Ladinisk
* Manx
* Romanisk
* Seeltersk
* Sorbisk
* Walisisk

## Noud-Amerikoa
* Hopi
* Inuit
* Onondaga
* Seri

## Oseanien

## Suud-Amerikoa

## Ferbiendenge ätter buuten
* www.eurominority.org
Liechtenstein

**Liechtenstein **  is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Vadus. 

Dät is man n gans litjet Lound, juust so groot as Seelterlound. Un häd nit moal ne oaine Sproake!

## Geografie
### Loage
Liechtenstein wäd begränsed fon:
* Aastriek  in dät Aaste,
* dän Swaits in dät Wääste.
Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe

Et rakt noch neen ganse Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe. Hier fint me ne litje Lieste:

* Benutserkonto
* **[[Computer]]**
* Doatäi
* Doatäiuurdreegenge
* DVD-Spieler
* Fäästplatte
* Ferteeknis
* Kompaktschieuwe
* Oubreeke
* Webpost

Foar ju Seelterfräiske Sproake konnen jie mäd unnerstoundene Lieste oarbäidje. Dät sunt do maast bruukte diakritiske Teekene (Uumluudteekene usw.).

Bruuk **Alt** plus ju **Nuumer** in ju Lieste: 

## Sjuch uk
* Personal Computer
Flugge Literatuur

Dät Woud **Literatuur** (fon dät Latinske *litterae*) kon foar moorere Begriepe bruukt wäide. Besunners betjut die Noome Literatuur dät Skrieuwen in ne kunstelke Foarm un aal Kunst, un aal Bouke, do deerfon moaked wuuden sunt. Dät is n Unnerskeed mäd Lektüüre, dät skrieuwen wäd uum ne lichte Geskichte tou fertällen. Literatuur kon sik iendeele läite in ferscheedene Sproaken (Dööntjene un Fertälstere):

* Fertälstere
* Toukumstliteratuur
* Wietenskupsdichtenge
* Bieldefertälstere

Literatuur in do fräiske Sproaken:
* Noudfräiske Literatuur
* Seelterfräiske Literatuur
* Wäästfräiske Literatuur
Loangstwoogenseender

**DHO38** is dät Roupteeken fon n **Loangstwoogenseender** (dt. *Längstwellensender*) fon ju Buundesweer, in dän Wäästfoan wäästelk fon Roomelse.

DHO38 soant ap ju Frequenz 23,4 kHz mäd ne Seendelaistenge fon bit tou 800 Kilowatt kodierde Mäldengen an U-Boote fon ju Buundesmarine un uur NATO-Loundere. Apgruund fon ju gjucht läige Seendefrequenz, ferbuunen mäd ne relativ hooge Seendelaistenge, is n Ämpfang noch in Woaterdjupten bit tou sowät 30 m muugelk. Die Seender benutset oachte Skirmantennen, do älk fon 352,8 Meter hooge Stäilröirmästen drain wäide. Älken Mäst stoant ap n sowät 3 Meter hoogen, zylindrisken Keramikisolator, die foar ne Sponnenge fon 300 kV uutlaid is. Do Mästen sunt mäd zylindriske Swooidämpere fersäin (ap ju Bielde as Fertjukkengen tou sjoon), do foar n stabilen Stand fon ju Konstruktion uk bie Stoarm suurgje.

Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte Mäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunde n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer ploande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.

## Ferbiendengen ätter buuten

* DHO38 bei structurae.de
* Do Seender ap GOOGLE-Maps
Lokativ

Die **Lokativ** (*Locativus*) is n Kasus (Fal). Die Lokativ tjut Bewäägenge an. Do Präpositione fon dän Lokativ sunt *in, ap, bie, ätter* un *Gjuchte*. Dät Seelterske häd naan Lokativ, dät Limbuurchske wäil. 
				
## Lokativ in dät Limbuurchske
Seeltersk *Heem* is *heim* in dät Limbuurchske. *Ätter Heem* is *heives*. Mongs is die Lokativ in dät Limbuurchske dätsälge as die Genetiv (2.Fal), as in *mörges* dät *fon dän Mäiden* of *ätter dän Mäiden* weese kon. Die Lokativ trout uut tou stierwen in dät Limbuurchske.
Buuräi

**Buuräi** *(düütsk *'Landwirtschaft**; deerfon oulat mongs Seeltersk **Loundwirtskaft** af beeter anpaased **Loundwirtskup*')* is ju aktive Beoarbaidenge fon Flakten foar Plonten- un Fäitucht un foar ju Feroarbaidenge fon do Plonten un Dierte, foarallen tou Ietelweeren. Foarallen in ju USA, man uk n bitje in Düütsklound un uurswain, wäd ju oolde Buuräi fon groote Buuräie fertroangen, do me uk as "loundwirtskaftelke Fabrike" beteekenje kuude.

## Sjuch uk
* Foulkskultuur (toun Biespil oolde Buuräi)
Loundkring Kloppenbuurich

Die **Loundkring Kloppenbuurich** (Düütsk: **Landkreis Cloppenburg**) is n Loundkring in dät Wääste fon Läichsaksen. Sien Haudstääd is Kloppenbuurich. Die Kring hiede ap n 31. Dätsember 2021 173.980 Ienwoonere en häd ne Uurfläche fon 1.418,18 km2; dät rakt n Befoulkengstichte fon 109,7 Ienwoonere je Quadroatkilometer. N Fjoondel fon ju Befoulkenge is Ruslounddüütske, wät Integrationsprobleme rakt.

## Geografie
Fon Noud bit Suud is die Loundkring ungefeer 50 km loang un Aast-Wääst 40 km. Dät Gebiet is relativ flak mäd, do maaste Höchten sunt so twiske 30 un 40 m buppe Normoalnul. Noudelk fon Kloppenbuurich fljut ju Soeste in ju Thülsfelder Talsperre, ju 3 km loang is. Die Loundkring is Deel fon dät Ooldenbuurger Munsterlound.

Mäd dän Wieser fonne Klokke beginnend in dät Noude gränse do Loundkringe Ammerlound, Ooldenbuurich, Fächt, Ossenbrääch, Oamselound un Lier.

## Stääde un Meenten
In dän Loundkring Kloppenbuurich rakt et trättien Eenhaidsmeenten. Dät sunt:

# Ait (Stääd)
# Bäärsel
# Böäsel
# Cappeln
# Emstek
# Essen
# Garrel
# Kloppenbuurich (Stääd)
# Lastrup
# Lindern
# Löningen (Stääd)
# Molbiergen
# Seelterlound

## Politik
Ätter ju Lounddaiwoal 2021 wuude do Sitte in'n Lounddai so ferdeeld:

## Wällen


## Ferwiese ätter buten

*Ju Websiede fon'n Loundkring: www.lkclp.de
Luxembuurich

**Luxembuurich** is n litjet Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Luxembuurich un die Grootherzog fon dät Grootherzogdum is sänt 2025 Guillaume.

## Geografie
Luxembuurich wäd begränsed fon Düütsklound in dät Aaste, Frankriek in dät Süüden un Belgien in dät Wääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kneiff (560 m). In dät Noude rakt dän *Ösling*, een Hoochieuwene mäd fuul Doale. Suudelk deerfon lait dät fruchtboare, in n Truchsleek 300m hooge *Gutland*. Ju grootste Äi fon Luxembuurich is die Mosel. 

## Befoulkenge
Ju Befoulkenge is grattendeels kathoolsk. 37% fon ju Befoulkenge is Buutenlounder, foarallen Portugiesen, Italiener, Frantsoosen, Belgier un Düütske. Do offitsielle Toale sunt Frantsöösk, Düütsk un Luxembuurchsk.

## Touhoopeoarbaid
Luxembuurich is Meedglid in ju Benelux (1944), NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945).

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $79.400 in 2007. In 2007 waas 1% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 13% Industrie un 86% Tjoonste.
Mauritz Detten

**Mauritz Detten** (*Maurice Detten*; 1767-1829) waas n Antropologe die der 1794 in Skäddel ferwielde. Hie schreeuw deerbie uur do Ljuude, hiere Oarbaid un hiere Sproake.

## Wierke
* Prof. M. D** aus Münster, *Reisebemerkungen über das Niederstift Münster, im Jahre 1794*, in: *Neues fortgesetztes Westphälisches Magazin zur Geographie, Historie und Statistik*, hg. P. F. Weddigen (Wesel: Rödersche Buchhandlung, 1798), S. 386-416.

## Literatuur
* Marron C. Fort, *Saterfriesische Stimmen*, Rhauderfehn 1990, rakt Siede 15-16 ne Touhoopefoatenge.
Montanus Hettema

**Montanus Hettema** - die sik leeter *de Haan Hettema* naamde - (Boalsert, 28. Januoar 1796 - Ljouwert, 18. Dezember 1873) waas n katoolsken wäästfräisken Eedelmon, die der in n Suumer fon 1832 touhoope mäd dän Pestoor Rinse Posthumus dät Seelterlound besoachte. Leeter roate hie n tjuk Bouk deerfon uut, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude, wier die Geskichtsfoarsker nu noch Nutsen fon häd.

Hettema waas n ächten fräisken Nationalist, die gjucht kritisk waas uur alles wät do Seelter hiere oolde Fräiegaide ounuumen hiede. Man hie uurdeelde uk oafte falsk. Interessant sunt eenige Texte, ne Sproakleere (wier hie dät Seelterske in dän ooldfräiske Roome twinge wol) un ne Woudelieste fon 31 Sieden. So schrift hie dan *â* foar *oo* in *âge*, *hâmer* usw. Wichtich sunt do faawige Bielden fon Wieuwljuudekloodere.

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Jhr. Mr. M. Hettema en R.R. Posthumus, Onze Reis naar Sagelterland. Franeker 1836, 418 Sieden un Koarte. Ätterdruk Schuster Leer 1974.
Läichsaksen

**Läichsaksen** (Plattdüütsk *Neddersassen*, Düütsk *Niedersachsen*) is een fon do säkstien Buundeslounde fon Düütsklound, wier uk dät Seelterlound tou heert. Ätter Beieren is et dät twäide Lound wät Fläche anbeträft; dät is et fjoode in Taal Ienwoonere. Haudstääd is Hannover.

## Geografie
Läichsaksen häd Skeede mäd do Niederlounde, Noudrhien-Wäästfoalen, Hessen, Thüringen, Saksen-Anhalt, Brandenbuurich, Mecklenbuurich-Foarpommern, Släswiek-Holstein, Hamburg un uk mäd Bremen, do der as two Enklaven oane lääse. Buppedät lait et in dät Noudwääste an ju Noudsee. Dät Skeed mäd Sleeswiek-Holstein wäd foar n groote Deel truch ju Elbe bilded.

Groote Äien sunt fon dät Wääste ätter dät Aaste ju Oamse, ju Weser, ju Aller un ju Elbe. Gebiete sunt dät Oamselound, dät Ooldenbuurger Lound, dät Ooldenbuurger Munsterlound un Aastfräislound in dät Waaste, un die Harz, dät Weserbierichlound, dät Lainebierichlound, dät Schaumbuurger Lound, dät Braunsweiger Lound un ju Lunebuurger Heede in dät Aaste. Die hoochste Bierich is die Wurmbierich in dän Harz.

### Loundkringe un kringfräie Stääde
Läichsaksen bestoant stuuns uut dän Region Hannover un do foulgjende Loundkringe:

;Kringfräie Stääde
* Braunschweig 
* Delmenhorst 
* Oamde
* Ooldenbuurich
* Osnabrück
* Salzgitter
* Wilhelmshoawen
* Wolfsbuurich
----
Läichdüütsk

**Läichdüütsk** of **Plattdüütsk** is ne Samlenge fon ferskeedene Dialekte in dät Noudaaste fon do Niederlounde un dät Noude fon Düütsklound. 

Foar do Dialekte in dät Aaste Hollounds wäd Läichsaksisk bruukt (**Nedersaksisch**).

Dät schäl dät Ooldsaksiske äntstamme.


 Düsse Sproake häd two oaine Wikipedien: Läichsaksisk/Plattdüütsk uut Hollound un Läichdüütsk/Plattdüütsk in Noud-Düütkslound
Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT)

**Magnet-Resonanz-Tomographie** (MRT, uk MRI) is ne Methode uum dät Binnere fon n Moanske outoubieldjen. Dät basiert sik ap dän Fakt, dät do Atomkäädene fon n Stof sik traale un deerbie n charakterisk Magnetfäild moakje, dät hat ‘Spin’. [Dät jält uurigens bloot foar Isotope, do der n uungeroaden Taal fon Protone plus Neutrone hääbe]. Wan me deer nu fon buute n uur Magnetfäild fon ju goude Energie ap sät, dan kon die Spin sik uumetraale. 

Skaltet me nu dät Magnetfäild wier uut, dan faalt die Spin in sien oolde Loage tourääch, wierbie hie n Foton mäd ne fon älk Element bestimden Energie uutsoant. Ju kon me meete un deertruch fääststaale uut wäkke Elemente die Stof bestoant. [Ferglieke wo AES jusälge Taktik anwoant ap Elektrone, wüült et sik hier uum Käädendeele honnelt].

Truch nu n Gefälle (Gradient) in dät Magnetfäild tou moakjen, kon me fääststaale wier do bestimde Atome sik befiende un so kon me mäd n Kompjuter ne ruumelke Bielde moakje. Gewöönelk wäide do Resultoate deeruum präsentierd as Snitte fon n Kop of n Körper. Deeruum hat dät uk *Tomographie*, fon griechisk *τόμος* "Snit".
Manierismus

Die **Manierismus** is een Uurgongsfoarm twikse Renaissance un Barock, ju Määrkmoale fon bee häd. Bekoande Moalere sunt Domínikos Theotokópoulos ("El Greco") un Michelangelo Buonarroti.

## Manieristiske Wierke

Bielde:089Cracow.JPG|thumb|Manieristiske Baukunst: Een Huus in Krakau, Polen
Bielde:Orangerie parc de Richelieu.jpg|Een Orangerie in aan Park in Richelieu (Indre-et-Loire), Frankriek.
Bielde:Deposition of Christ C2RMF.jpg|Manieristiske Moaleräi: Maria truurt uum Kristus, moald fon Angelo Bronzino
Bielde:Pèlerins d'Emmaüs Veronese - center detail.jpg|Kristus in Emmmaus, moald fon Paolo Veronese
Manx

**Manx** is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd ap dät Ailound Man twiske Groot-Britannien un Irlound. Die lääste Spreeker fon dät Manx waas Ned Maddrell, hie stoorf 1974. Ätters sunt do dan ounfangd, ju Sproake wier tou Lieuwend tou brangen. Fuul Ljuude leere ju as twäide Sproake un deer wäide wier Bäidene ap Manx apleeken. Däälich baale 23 Ljuude Manx as Määmesproake un 2.223 as twäide Sproake (2022).

## Klassifikation
Dät Manx heert mäd dät Iriske un dät Skottiske Gälisk tou do Goideliske Sproaken un is also gjucht ferskeeden fon dät Walisiske. Deertou is ju Sproake gjucht beienflouded fon dät Ooldnordiske, deeruum dät do Vikinger deer siedelden.

## Skichte
In dät 18. Jierhunnert wuude Manx fon 20.000 Moanskene boald, sowät ju ganse Befoulkenge fon dät Ailound Man. In dät Jier 1765 wuude dät Ailound fon dät Köönichriek Grootbritannien annektiert un deermäd koom ju ängelske Sproake ätter dät Ailound wai, ju unner politisken un sozioalen Druk wichtiger wuude as dät Manx. 1899 wuude ju *Yn Cheshaght Ghailckagh* (Ju Manx-Gäliske Sälskup) apgjuchtet, uum ju Ailoundsproake tou bewoarjen. Bie ju Foulkställenge 1901 boalde 9,1 % fon do Bewoonere fon Man noch Manx, man een groot Deel deerfon waas aal oolder as 50 Jier. In do 1930er Jiere roate et noch een houndfuul Ljuude, do ju Sproake as Määmesproake baalen dieden. Deerätter wuude et gjucht stuur uum Moanskene tou fienden, do Manx as Määmesproake hieden, daach wuuden 1946 noch 20 Manxbaalere fuunen. In do 1950er Jiere begon Yn Cheshaght Ghailckagh mäd dät apniemen fon Toonapnoamen, uum deermäd ju Originoaluutsproak tou bewoarjen. Ned Meddrell stoof 1974 un waas die lääste, die Manx as Määmesproake hiede. In disse Tied begonnen uk eenige Ljuude mäd dät revitalisierjen fon ju Sproake. 

Bie ju Foulkställenge 1991 boalden wier 634 Moanskene Manx (fon uung. 80.000 Ienwoonere), wät koom truch ju Oarbaid fon Sproakaktivisten. Siet 1992 rakt et in aal do Skoulen ap Manx ju Muugelkaid Manx tou leeren. Bie ju Foulkställenge fon 2001 hieden 1.689 Ljuude anroat, Manx baale tou konnen. Wo goud do Ljuude manx baalen dieden wuude nit fräiged. Bie ju Foulkställenge fon 2021 waas ju Antaal fon Manxbaalere 2.223.

## Skriftsproake
Do ooldste Skrieuwsele stamme uut dät 17. Jierhunnert. Literatuur rakt et nit fuul. 1610 wuude fon Biskop John Philipps dät *Book of Common Prayer* in dät Manx uursät. Fon ju sonaamde *Traditionary Ballad*, een wät loanger Gedicht uur ju Skichte fon dät Ailound, is een Version uut dät 18. Jierhunnert bewoard bleeuwen, man is in ju Midde fon dät 16. Jierhunnert äntsteen. Een groot Deel fon do uur Skrieuwsele in dät Manx sunt apskreeuwen Versionen fon traditionelle Dööntjene un Läide.

## Fonologie

(*) Wäd een Silbe mäd /ə/-Foneem sekundär loanger moaked, so kon dät /ə/ als [øː] realisiert wäide.

## N Biespil fon ju Sproake
:manx *Moghrey mie* 'gouden Mäiden'
:irisk *Maidin mhaith*
:skottisk *Madainn mhath*

## Ferbiendengen ätter buuten

* Manx leere *(ängelsk)*
* Woudebouk Manx–Ängelsk
* Ju Manxe Grammatik fon 1854
* Text fon dät ''Book of Common Prayer''
M. Seeling

**M. Seeling** (1792-1860) skreeuw dät oolde Seelterläid (*Lesebouk foar [[Seelterlound]]*, Nr. 9):

Wie sunt een Foulk gans sljucht un ächt
Ooldfräisisk edel fon Geslächt.
“Seelter läitet uus hier blieuwe
hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Uk fon aan Stam un nai ferwant
Fereenigt uus een fäästet Band.
“Seelter läitet uus hier blieuwe
hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Al laanger as twoduusend Jier
Sunt wie fräi fon Gefooren hier.
“Seelter läitet uus hier blieuwe
hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Do oolde Fräisen Moud un Kraft
Is in uus uk noch nit erschlaftt.
“Seelter läitet uus hier blieuwe
hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“
Madonna

**Madonna Louise Ciccone Ritchie** (bädden ap dän 16. August, 1958), beeter bekoand as **Madonna**, is ne amerikoanske Pop-Singer-Songwriter, Donserske, Schauspielerske un n Moude-Biespil. 

## Ju Discografie

#### Singles

## Filmografie
* 2005 - *I'm Going to Tell You a Secret* 
* 2002 - *Swept Away*
* 2002 - *007 - Die Another Day*
* 2000 - *The Next Best Thing*
* 1996 - *Evita* 
* 1996 - *Girl 6*
* 1995 - *Four Rooms*
* 1995 - *Blue in the Face*
* 1993 - *Dangerous Game*
* 1993 - *Body of Evidence*
* 1992 - *Shadows and Fog*
* 1992 - *A League of Their Own*
* 1991 - *Madonna: Truth or dare*
* 1990 - *Dick Tracy* 
* 1989 - *Bloodhounds of Broadway*
* 1987 - *Who's that girl?*
* 1986 - *Shanghai Surprise*
* 1985 - *Vision Quest*
* 1985 - *Desperately Seeking Susan*
* 1985 - *A Certain Sacrifice*
Noudmakedonien

**Noudmakedonien** is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Skopje.

Die Präsident fon ju Republik is Stevo Pendarovski.

## Geografie
Noudmakedonien wäd begränsed fon:
* Serbien in dät Noude,
* Bulgarien in dät Aaste,
* Griechenlound in dät Suude,
* Albanien in dat Wääste.
Mechanik

Juu **Mechanik** is n Deelgebiet fon juu Physik. Dät is juu Leere fon juu Bewäägenge fon juu Materie in Ruumte un Tied.
Tou dät Fäild fon Mechanik heere:

* Schienlood