open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
4. Meerte

## Skjonisse
* 1665: Koarl II. fon Änglound fangd n Kriech oun juun juu Republik fon doo fereende Niederlounde. Düssen Kriech is bekoand wuden as Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Seekriech.
* 1801: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams.
* 1825: John Quincy Adams wäd as säksten Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fereediged.
* 1893: Amts-Ienfierenge fon Grover Cleveland as 24. US-Präsident, hie foulget ap Benjamin Harrison. Cleveland is deermäd die 22. un die 24. Präsident fon do Fereende Stoaten un die eerste, die two fonnuur trände Amtstiede hiede.
* 2009: Seelter bie Merkel
* 2018: Sergei Wiktorowitsch Skripal, toufoarne Mee-Oarbaider fon aan rusken stilkenen Tjoonst un ätters fon aan britisken, wäd touhoope mäd sien Dochter in ju ängelske Stääd Salisbury flaufaalen un mäd een Fergiftenge apfuunen. Do bee kuume in't Kroankenhuus. Premierministerske Theresa May ferkloort, dät Ruslound mäd groote Weerskienelkgaid foar ju Fergiftenge feroantwoudelk is, man Ruslound stridt dät ou.
* 2020: Uumdät sin Foargunger Bodo Ramelow (ju Linke) as näien Ministerpräsidänt fon Thüringen kädden wäd, eendet Thomas Kemmerich sien Tied in dät Boantje ätter bloot 27 Deege. So kuut as Kemmerich häd uurs noch neemens dät Boantje fon aan Ministerpräsidänt fon een düütsk Buundeslound häiwed.

## Tou Waareld keemen
* 1678: Antonio Vivaldi, Komponist fon dän Barock

## Stuurwen
* 1916: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus.
* 2019: Klaus Kinkel, düütsken Politiker (FDP)
8. Februoar

## Foarfaale
* 1250:Robert I. fon Artois, die Bruur fon dän frantsöösken Köönich Ludwig IX., gungt in dän Säksten Kjuustoach in ju ägyptiske Stääd al-Mansura mäd sien foaruutgungende Riedere in een Falle fon dät Ayyubiden-Heer. Hie faalt touhoope mäd sien Monskup fon sowät 280 Seelen in dän Naikamp mäd do Elite-Striedere fon do Mamluken.
* 1861: In do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wäd ne provisooriske Ferfoatenge besleeten.
* 1904: Japan gript uunferwachted Port Arthur oun, dät is die Begin fon dän Japoansk-Rusken Kriech.
* 2014: Ätter dät bekoand wuuden is, dät hie fermoudelk Bäidens-Pornografie kooped häd, lait Sebastian Edathy "uut suundegaidelke Gruunde" sien Boantje as Ouoardenden in dän Düütsken Buundesdai deel.

## Tou Waareld keemen
* 1824: Franz Ludwig Fleck, Biskop fon't Bistum Metz
* 1828: Jules Verne, frantsöösken Skrieuwer
* 1880: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus

## Stuurwen
* 1725: Päiter die Groote, Tsaar fon Ruslound (Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, ätter dän julioansken waas dät die 28. Januoar).
* 2001: Giuseppe Casoria, italieensken Kurien-Kardinoal
* 2018: Marie Gruber, düütske Skauspielerske
* 2018: Ernesto Canal, italieensken Archäologe
* 2018: Janira Martins Costa, brasilioanske Entomologinne
* 2018: Agenor Girardi, brasilioansken roomsk-kathoolsken Biskop
Franz Peter Schubert

**Franz Peter Schubert** (maasttieds kuut **Franz Schubert**, * 31. Januoar 1797 an dän Himmelpfortgrund in Wien, däälich Deel fon dän 9. Wiener Meentebesierk Alsergrund; † 19. November 1828 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist fon ju Klassik un ju Romantik.
Fräsko

Een **Fräsko** *(uut dät Italieenske: a fresco, affresco: in't friske; Düütsk: Fresko, säilden: Frischmalerei; ap Seeltersk is uk wäil ju Leenuursättenge *'Friskmoaleräi*' muugelk)* is een Woogen- af Dääkenbielde, ju mäd in Woater ienwooked Pigment ap dän friske Kalk-Ferputs apmoald is. Deertruch lukt ju Faawe in dän Kalk-Ferputs ien, ju Bielde is also gjucht duurhaftich.

Oafter wädt sunner tou unnerskeeden fluks älke Woogenmoaleräi as "Fräsko" beteekend, man niep nuumen is dät nit gjucht.
Frédéric François Chopin

**Frédéric François Chopin**, maasttieds kuut **Frédéric Chopin**, poolsk **Fryderyk Franciszek Chopin** af **Fryderyk Franciszek Szopen**, in't latiensk-toalige Säärkenbouk iendrain as **Fridericus Franciscus [Choppen]** (* 22. Februoar af 1. Meerte 1810 in Żelazowa Wola, Heertoachdum Warschau; † 17. Oktober 1849 in Paris) waas aan fon do bekoandste Klavier-Komponisten fon't 19. Jierhunnert. Hie waas die Suun fon aan Frantsoose un een Poolinne un jält as die betjuudenste Fertreeder fon ju poolske Musik-Geskichte.

## Foutnooten
Frida Kahlo

**Frida Kahlo de Rivera** (bädden as *Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón* ap dän 6. Juli 1907 in Mexiko-Stääd; stuurwen ap dän 13. Juli 1954 juust deer) waas een mexikoanske Moalerinne. Ju waas twäie mäd Diego Rivera ferhilked. Frida Kahlo hiere Moaleräi häd surrealistiske un näi-seekelke Määrkmoale.

## Foutnooten
Friedrich Schiller

**Johann Christoph Friedrich von Schiller** (* 10. November 1759 in Marbach an dän Neckar, Heertoachdum Württembierich; † 9. Moai 1805 in Weimar, Heertoachdum Saksen-Weimar), oadeld in 1802, waas aan düütsktoaligen Dichter, Philosoph un Historiker. Besunners bekoand is hie foar sien Tjooter-Stukke un foar sien Lyrik.

Toufäärme aan Konkurrent, waas hie leeter aan gouden Fjuund fon Johann Wolfgang von Goethe.
Gaius Iulius Phaedrus

**Gaius Iulius Phaedrus** *(bädden um [[20 foar Kristus|20]] / [[15 foar Kristus|15 f. Kr.]], as kweeden wäd, in [[Katerini]] (Griechenlound); stuurwen um [[50]] / [[60]] ä. Kr.; kuut *'Phaedrus**, uk bekoand as **Phaeder*')* waas aan roomsken Dichter, die dän Fabelstof fon Aísōpos (Äsop) in Feersmäite foatede. Hie koom wäil in gjucht äddere Jiere uut Griechenlound un stomde wäil fon dät Foulk fon do antike Makedonen, nit tou ferwikseljen mäd do, do däälich Makedoonen heete. Hie lieuwde in ju Tied fon do Kaisere Augustus, Tiberius, Caligula und Claudius.

## Foutnooten
Gaspard-Félix Tournachon

**Gaspard-Félix Tournachon**, *(Kunstlernoame *'Nadar*'; bädden ap dän [[6. April]] [[1820]] in [[Paris]]; stuurwen ap dän [[21. Meerte]] [[1910]] juust deer)* waas aan bekoanden frantsöösken Photograph, die masse bekoande Ljuude oubieldede. Uk sien foar sien Ballonfoarten is hie bekoand. Hie waas n gouden Fjuund fon wäkke Moalere un feranstaltede in 1874 ju fäärme impressionistiske Uutstaalenge fon Skilleroatsjen, wier dät Wierke fon Claude Monet, Edgar Degas, Camille Pissarro, Paul Cézanne un uur tou sjoon roate.

## Biespil-Wierke

Atelier Nadar 35BoulevardDesCapucines 1860 Nadar.jpg|Nadar sien Atelier, photographierd in 1860
Nadar- Le catacombe, 1861-62.jpg|Do Katakomben fon Paris, photographierd uum 1861 / 62
Franz Liszt photo.jpg|Die Komponist Franz Liszt, photographierd in 1884.
Jules Verne.jpg|Die Skrieuwer Jules Verne (Toukumstliteratuur), photographierd uum 1890.


## Foutnooten
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (bädden uum 1343, weerskienelk in London; stuurwen weerskienelk ap dän 25. Oktober 1400 in London) waas aan ängelsken Dichter. In een Tied, as in Änglound Latiensk, Frantsöösk af Anglonormannisk skrieuwen wude, skreeuw hie, as dät Foulk boalde: Hie skreeuw ap Middel-Ängelsk. Hie orientierde sik an ju Frantsööske un Italieenske Literatuur, wier hie uk wät fon uursätte. Dät bekoandste Wierk fon Geoffrey Chaucer sunt do Canterbury Tales (Canterbury-Tälstere). Dät sunt ferskeedene Tälstere, deelwiese snurrich, deelwiese iedenst, do in ju Roome-Honnelenge foated sunt, dät Pilgere ap dän Wai ätter Canterbury sunt, un älken moal wät fertält.

## Foutnooten
Giotto di Bondone

**Giotto di Bondone** *(kuut *'Giotto** naamd; bädden in [[1266]] in [[Vespignano]] tichte bie [[Florenz]]; stuurwen ap dän [[8. Januoar]] [[1337]] in Florenz)'' waas aan italieensken [[Moalerkunst|Moaler]], die as wichtigen Foarlooper fon ju [[Renaissance]] jält. Hie is besunners foar sien [[Fräsko|Fräsken]] bekoand, un deerfoar, dät hie dän [[Byzantiensk Riek|byzantienske]] Ienfloud nit moor so oane hiede, as t.B. noch sin Leermääster [[Cenni di Peppo]] ("Cimabue").

== Biespilwierke ==
<gallery>
Bielde:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|Do hillige träin Keeninge beedje dät Kristusbäiden oun; Fräsko in ju [[Cappella degli Scrovegni]] in [[Padua]], moald [[1304]] bit [[1306]]
Bielde:Giotto - Scrovegni - -27- - Expulsion of the Money-changers from the Temple.jpg|Kristus ferdrift do Honnelsmonljuude uut dän Tämpel; Fräsko in ju Cappella degli Scrovegni in Padua, moald [[1304]] bit [[1306]]
Bielde:Giotto di Bondone 009.jpg|**Truur uum Kristus'''; Fräsko in ju Cappella degli Scrovegni in Padua, moald 1304 bit 1306
Bielde:Giotto Ognissanti Madonna.jpg|Ju Ognissanti-Madonna; moald in 1310.
Giacomo Puccini

**Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (* 22. Dezember 1858 in Lucca; † 29. November 1924 in Brussel) waas aan italieensken Komponist fon dät Fin de Siècle.
Gambe

**Gambe** (fon italieensk: Viola da Gamba, "Beenfjoole", düütsk: "Gambe" / "Kniegeige" / "Schoßgeige") is aan touhoopefoatjenden Begriep fon een Foamielje fon Striek-Instrumänte, ju tou ju sälge Tied äntsteen is as ju Fjoolen-Foamielje (Fjoole, Broatske, Cello un Kontrabass). Uk bie do Gamben rakt dät unnerskeedelke Grööten, do in een unnerskeedelke Toonruumte spiedelje. Man as die Noome kwäd, wuden jo aal mäd do Beene heelden.
6. April

## Foarfaale
* 1250: In Ägypten loundede Kjuus-Fierdere fon dän Säksten Kjuustoach unner dän frantsöösken Köönich Ludwig IX. wäide fon ju ayyubidiske Mamluken-Garde sloain un kuume in Fangenskup.
* 1793: Iengjuchtenge fon dät "Komitee foar eepentelk Wäil" wilst ju Frantsööske Revolutsjoon.
* 1814: Napoleon Bonaparte tonket ätter sien Ferljoosen fon do Koalitsjoonskriege in Fontainebleu as Kaiser fon do Frantsoosen ou, tou Gunst fon sin tjo-jierige Suun, die deerfoar eerste moal n Fertreeder bruukt hiede. Dät is do Alliierde oaber nit nouch, jo wiese him ap n 11. Arpil hiere oaine Foarstaalengen.

## Tou Waareld keemen
* 1820 - Gaspard-Félix Tournachon, die unner dän Kunstlernoome *Nadar* aan bekoanden Photograph wude.
* 1904 - Kurt Georg Kiesinger, fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Stuurwen
* 1520: Raffaelo Santi, Moaler fon ju Renaissance.
* 1528: Albrecht Dürer, Moaler fon ju Renaissance.
* 1972: Heinrich Lübke, fon 1959 bit 1969 die twäide Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
* 2003: Anita Borg, US-amerikoanske Informatikerinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude
* 2021: Hans Küng, Swaitser roomsk-kathoolsken Pestoor, Theologe un Skrieuwer
1337

## Foarfaale
* 21. September: In ju Slacht bie Grynau in ju Tied fon do Swaitser Habsburgerkriege behoolde do mäd ju Groafskup Toggenburg ferbuundede Zürchere ju Bupperhounde uur do Troppen fon aan Oadelsbuund uut ju Groafskup Habsburg-Laufenburg un ju Exilregierenge fon dät sonaamde «buutere Zürich» in Rapperswil. Groaf Johann I. fon Habsburg-Laufenburg ferljust juust so as sin Juunstrieder Groaf Kraft III. fon Toggenburg in ju Slacht sien Lieuwend. 
* Oktober: Die ängelske Köönich Eduard III. känniget dät feudoale Ferhooldnis tou dän frantsöösken Köönich Philipp VI., ätterdät die sien Besittengen in Frankriek oun sik nuumen häd. Die Hunnertjierige Kriech twiske Frankriek un Änglound begint.

* 9. November: Do Ängloundere slo een Heer fon ju Groafskup Flandern in ju Slacht fon Cadzand.
* Ludwig die Bayer slut aan Buund mäd Eduard III. fon Änglound juun Philipp VI. fon Frankriek un Poabst Benedikt XII.
* Änglound slut aan Buund mäd Flandern juun Frankriek.
* Edward of Woodstock wäd die eerste Heertoach fon Cornwall. Dät is dät eerste Heertoachdum in Änglound.

## Stuurwen
* 8. Januoar: Giotto di Bondone, italieensken Moaler.
1266

## Foarfaale
 
* 6. Januoar: Koarl I. fon Anjou wäd in Room fon fieuw Kardinoale toun Köönich fon Sizilien un toun Füürst fon Tarent krount. Ju Krounenge skjucht mäd Ferlof fon Poabst Clemens IV., man die kumt apgruunde fon dän Stried binne dän roomske Oadel foar aal ju Tied fon sien Pontifikoat nit ätter Room wai.
* 26. Februoar: Koarl I. fon Anjou wint in ju Slacht bie Benevent juun een düütsk-sisilioansk Heer unner Manfred fon Sizilien. Mäd Manfred sin Dood in ju Slacht eended ju Heerskup fon do Staufere in't Suude fon Italien.

## Tou Waareld keemen
* Giotto di Bondone, italieensken Moaler, die as wichtigen Foarlooper fon ju Renaissance jält.

## Stuurwen
* 26. Februoar: Manfred, Köönich fon Sizilien (* 1232)
22. Dezember

## Foarfaale
* 1979: Katalonien un do baskiske Provinsen kriege Autonomie. Deermäd eendet amtelk die moor as tjoonjierige Burgerkriech in't Baskenlound.

## Bädden
* 1858: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't *[[Fin de siècle]]*.

## Foutnooten
1400

## Foarfaale
* 14. Februoar: Die ängelske Köönich Richard II. wäd in Fangenskup möärend.
* 18. September: Owain Glyndŵr baadent touhoope mäd sien Ljuude in aan Stried mäd dän Noaber-Oadelige Reginald Grey, 3. Baron Grey de Ruthin ju Stääd Ruthin in't Noude fon Wales tou groote Paate deel. Uk uur Siedelengen in dät Noaber-Oaindum kriege't ou. Düsse Fjuurlääse wäd tou't Kiensel fon aan Uunouhongegaids-Apstound fon do Walisere juun dän Ängelsken Köönich Hinnerk IV., die noch in't sälge Jier begint.
* 23. November: Ätter dän Dood fon Antonio Venier wäd Michele Steno foar dän näien Doge fon Venedig kädden. Sien Köär wäd uur moorere Mounde mäd Fääste un Paroaden fierd. Zeno wol as Fertreeder fon ju „Kriechspaatäi“ ju Wiederenge fon dät venesioanske Stoatsrebät ap ju „Terraferma“, dät tichtebielääsende Fäästlound, roakje.
* Jeongjong, die twäide Boas fon ju Joseon-Dynastie in't koreoanske Köönichriek Joseon, rakt ap Druk fon sin Bruur, die him unner dän Noome Taejong ätterfoulget, dän Troon ou.

## Tou Waareld keemen
* 13. Januoar: Johann fon Portugal, Heertoach fon Aveiro uut dät Huus Avis († in 1442)
* 31. Mai: Domenico Capranica, italieensken Humanist un Kardinoal fon ju Katoolske Säärke († in 1458)

## Stuurwen
* 14. Februoar: Die ängelske Köönich Richard II.
* 23. November: Antonio Venier, Doge fon Venedig

### Doatum uunseeker
* 25. Oktober: Geoffrey Chaucer, Skrieuwer fon Dichtenge ap Middel-Ängelsk
1759

## Foarfaale
* 10. August: Die spoanske Köönich Ferdinand VI. stäärft, Koarl III. foulget him ap dän Troon.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Wilhelm Ludwig Steinbrenner, düütsken Theologe
* 10. November: Friedrich Schiller, düütsken Dichter

## Stuurwen
* 10. August: Ferdinand VI., spoansken Köönich.
9. Moai

## Foarfaale
* 1994: Ätter dät Eende fon ju Apartheid wäd Nelson Mandela die eerste swotte Präsidänt fon ju Republik Suudafrikoa.

## Tou Waareld keemen
* 1828: Andrew Murray, Pestoor un Skrieuwer

## Stuurwen
*1707: Diderik Buxtehude, uurspröängelk deensken Barock-Komponist un Oargelist, die in Lübeck wierkede.
*1805: Friedrich Schiller, düütsken Dichter
* 2021: Marion Walter, düütsk-US-amerikoanske Mathematikerske
6. Juli

Die **säkste Juli** is die 187. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 188. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 178 Deege bit dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1758: Carlo della Torre di Rezzonico wäd as Ätterfoulger fon Benedikt XIV. toun Poabst kädden un rakt sik dän Noome Clemens XIII..
* 1914 (5. un 6. Juli): Die Düütske Kaiser Wilhelm II. un sin Riekskansler Theobald von Bethmann Hollweg ferseekerje dät ferbuundede Aastriek-Ungarn fulle Stöän juun Serbien kuut ätter dät Attentat fon Sarajevo.
* 1967: Nigerioanske Troppen tringe in Biafra ien un beginne aan Kriech, die bolde tjo Jiere duurje un (uk truch een Hunger-Blokoade) bolde two Millionen Ljuude doodede.

## Tou Waareld keemen
* 1887: Marc Chagall, rusk-frantsöösken Moaler (Datum ätter dän Gregorioansken Kalänner, uk wan in Ruslound do noch die julioanske Kalänner goolt)
* 1907: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske.
* 1935: Tendzin Gyatsho, die fjautienste Dalai Lama
* 1946: George W. Bush, 43. Präsident fon do USA, Gouverneur fon Texas

## Stuurwen
* 1971: Louis Armstrong, Jazz-Musiker
Giovanni Gabrieli

**Giovanni Gabrieli** *(bädden in [[1557]] in [[Venedig]]; suurwen ap dän [[12. August]] [[1612]] juust deer)* waas aan Oargelist un Komponist in dän Uurgong twiske Renaissance un Barock-Musik. Uk Heinrich Schütz waas aan Skoulker fon him.
Giuseppe Arcimboldo

**Giuseppe Arcimboldo** (* uum 1526 in Milano; † 11. Juli 1593 juust deer) waas aan Moaler in ju leete Renaissance un foarallen in dän Manierismus. Hie is foarallen bekoand foar sien touhoopesätten fon Koppe uut Gräinieten, Fruchte un Blösseme. Man hie moakede uk ful Natuurstudien un Skizzen fon Seeken, do hie sik uuttoacht häd. 

## Biespilbielden


Bielde:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|Foarjier (1573)
Bielde:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|Kaiser Rudolf II. (HRR) as Vertumnus
Bielde:Arcimboldo Aan Pot ful Gräinieten.jpg|Aan Pot ful Gräinieten / Portät fon dän Tuunker: Ju Skilleroatsje wiest dät af dät, aal deerätter, wo ju troald is. Hier is ju so un so hääruume oubielded.
Bielde:Giuseppe Arcimboldo - Nature studies - WGA00846.jpg|Een fon sien Natuur-Studien
Gotthold Ephraim Lessing

**Gotthold Ephraim Lessing** (* 22. Januoar 1729 in Kamenz, Saksen; † 15. Februoar 1781 in Bruunswiek) waas aan betjuudenden Skrieuwer un Dichter fon ju düütske Apkloorenge. In sien Tjooterstukke un theoretiske Skriften gungt dät him foarallen uum dät Uurbrangen fon dän Toleranz-Toacht.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Griechiske Tragödie

Ju **Griechiske Tragödie** is een gjucht äddere Foarm fon Tjooter un jält as die Uursproang fon ju äiwendloundske Tragödien-Traditsjoon.

Unner een Tragödie ferstoant me een Truurspil. Dät waas uk al bie do klassiske griechiske Tragödien-Skrieuwere so (wichtichste: Aiskylos, Sophokles un Euripides). Typisk in ju Honnelenge is, dät ju Haud-Figur (indäid oafter uk uur Charaktere) in een stuure Loage kumt (t.B. aan moroalsken Twist) un deeran in't Eende tougruunde gungt. 

Man die Uursproang lait wäil in aan kultisken Soang Dons fon aan Chor bie do Dionysien, een Fääst tou Eeren fon dän griechiske Wien-, Ekstase- un Fruchtboargaidsgoad Dionysos. Ju etymologiske Ferkloorenge fon dät Woud "Tragödie" (τραγῳδία) is uurigens τράγος (tragos = Buk) + ᾄδω / (á(i)dô = sjunge). Wääruume dät nu so hat, is nit moor heel un aal kloor, man dät rakt do Ideen, dät dät fon dät Offer-Diert af fon mäd Fälle fon Bukke as Satyren ferkloodede Donsere kumt.

Dät ju Tragödie een Tjooterspil wude, begon deermäd, dät die Dichter Thepsis in 534 f. Kr. dän Chor aan eenpelden Skauspiedeler juunuurstoalde. Deermäd jält hie as Ärfiender fon dät Tjooterspil.

Leeter koomen moor un moor deertou.

Uk ju baukunstlerske Uutwierkenge fon Tjooter-Bauwierke wude moor un moor ferbeeterd, sodät in't Eende een gjucht goude Akustik ruutkoom.

Dät is bekoant, dät dät bie do Dionysien aan Wädstried foar Tragödien-Skrieuwere moaked wude. Wäkke Winnere, so as Sophokles, sunt däälich noch bekoand un hiere Stukke wäide däälich noch spiedeld.
Jean Désiré Gustave Courbet

**Jean Désiré Gustave Courbet** (maasttieds kuut: **Gustave Courbet**; * 10. Juni 1819 in Ornans bie Besançon; † 31. Dezember 1877 in La-Tour-de-Peilz (Swaits)) waas aan frantsöösken Moaler fon dän Realismus.

## Biespil-Wierke

Gustave Courbet auto-retrato.jpg|Die Fertwieuwelde (Säärm-Oubieldenge, moald in 1844/45
Gustave Courbet 018.jpg|Do Steenkloppere (moald in 1849)
La Falaise d'Étretat après l'orage - Gustave Courbet.jpg|Ju Kuste fon Etretat ätter dän Stoarm (moald in 1870)
Courbet Die Forelle 1871.jpg|Aan Fisk (moald in 1871)


## Ferbiendengen
*
Gustav Klimt

**Gustav Klimt** (* 14. Juli 1862 in Baumgarten bie Wien, däälich ienmeented; † 6. Februar 1918 in Wien, an dän Alsergrund)waas aan aastrieksken Kunstler, die fon 1897 oun as aan fon do Gruundlääsere tou ju Wiener Secession (Fertreedere fon dän Juugendstil) heerde.

## Biespil-Bielden

Bielde:Gustav Klimt 012.jpg|Bielde in dät Buurich-Tjooter in ju Stääd Wien, moald in sowät 1886 bit 1888
Bielde:Gustav Klimt 032.jpg|Die Lieuwendsboom (uut sien Äntwuurpe foar do Woogenmoaleräien in dät Pailais Stoclet in Brussel, 1905 bit 1909)
Bielde:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|Die Oap (moald 1907 / 08
Bielde:Gustav Klimt - Dame mit Fächer.jpeg|Wieuw mäd Sweet-Waaier (moald in 1917 / 18)


## Ferbiendengen ätter buuten
*
Gustav Mahler

**Gustav Mahler** (* 7. Juli 1860 in Kalischt, Böömen; † 18. Moai 1911 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist in dän Uurgong twiske ju leete Romantik un ju Moderne.

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Internationale Gustav Mahler-Gesellschaft, Wien
* Gustav Mahler Vereinigung, Hamburg
Heedendum

Dät **Heedendum** is n Begriep in do Religionswietenskuppe, die bruukt wäd foar religiöse Traditione, weerbie ferskeedene Godhäide fereerd wäide. Uut kristelk Perspektiv sunt aal do nit-monotheistiske religiöse Uurtjuugengen, do sik nit ap ju Biebel basierje, heedensk. In Noudwääst-Europa gungt dät maast uum foarkristelke, nit-abrahamitiske Religionen, do foarallen fon keltiske of germaniske Uursproang sunt. 

## Oainskuppe
Do heedenske Traditione sunt bekoand um hiere rieke Mythologie un ferskeedene Rituale. Bie do heedenske Traditione rakt et neen Proselytismus, dät hat, ju Bekierdrift juunuur Moanskene mäd uur religiöse Uurtjuugengen fäilt. Deerieuwenske wäide ferskeedene Godhäide fereerd. In dät germaniske Heedendum rakt et t.B. Godhäide so as Woodan un Thuner. In ju fräiske Mythologie spielje do Gode Forseti un Freya ne groote Rulle. Do grootste Fäste in dät germaniske Heedendum sunt dät Midsuumerfäst un Midwinterfäst (Julfäst).

## Dät oolde Heedendum
Foar ju Kristianisierenge wieren do maaste Ljuude in Noud-Europa heedensk, uur Religione roate et in Noud-Europa nit. Do hieden hiere oaine Bruuke un Fäste. Ätter ju Kristianisierenge doarste do Ljuude nit moor an do ferskeedene Godhäide leeuwe. Daach sunt noch ferskeedene Bruuke un Fäste behoolden bleeuwen, integriert in dät Kristendum. Biespiele deerfon sunt dän Wienoachtsboom, dät Paaske-oai, un dät Paaskefjuur.

## Näiheedendum

In dät leete 19. Jierhunnert un dät 20. Jierhunnert äntstuude dät modärne Heedendum. Dät modärne Heedendum wäd uk Neopaganismus of Näiheedendum naamd, un funktioniert däälich maastens as n Subkultuur mäd ferskeedene Uurtjuugengen. Et rakt t.B. Gruppen, do dät oolde Heedendum so fier dät gungt rekonstuierje wollen, un Gruppen, do uur Elemänte wichtich fiende (t.B. bloot Natuur, Bruuke, Fäste).
Hans Holbein

Dän Noome **Hans Holbein** hieden twäin Renaissance-Moalere, uurigens Foar un Suun. Kiek deertou bie:

* Hans Holbein (die Allere) (Hie wierkede tou Begin noch in dän gotiske Stil)
* Hans Holbein (die Jungere)
Hans Holbein (die Allere)

**Hans Holbein die Allere** *(bädden in sowät [[1465]] in [[Augsburg]]; stuurwen in sowät [[1524]] in [[Basel]] af [[Isenheim]])* waas aan Moaler in ju Uurgongstied twiske Gotik un Renaissance. Hie säärm jält - uumdät hie, uurs as t.B. die bekoande Albrecht Dürer, ju Renaissance nit foardrieuwen, man bloot meemoaked häd, nit as uuremäite betjuudend. Daach waas hie wichtich foar ju Äntwikkelenge fon sin bekoandere Suun, Hans Holbein dän Jungere.

## Biespil-Wierke

Hans Holbein d. Ä. 015.jpg|Uut ju "griese Passion": Judas oapet Kristus, moald twiske 1494 un 1500
Hans Holbein d. Ä. 004.jpg|Een Meräienbielde, moald in sowät 1502
Holbein d.ä..jpg|Dät Martyrium fon Sänt Sebastian, moald in sowät 1516
Hans Holbein d. Ä. - Porträt einer Frau.jpg|moald twiske 1518 un 1520


## Foutnooten
Hans Holbein (die Jungere)

**Hans Holbein die Jungere** *(bädden in [[1497]] af [[1498]] in [[Augsbuurich]]; stuurwen ap dän  [[29. November]] [[1543]] in [[London]])*, die Suun fon Hans Holbein dän Allere, waas aan Moaler, Teekner un Grafiker fon ju Renaissance.

## Lieuwend
Uutbielded wude hie fon sin Foar, die uk al aan Moaler waas.

In 1515 touhoope mäd sin Bruur Ambrosius Holbein een Loopboan as Illustrator in ju flöörige Boukpränt-Stääd Basel beginnend, illustrierde hie Wierke fon bekoande Skrieuwere, t.B. fon Desiderius Erasmus un Thomas Morus, mäd do hie leeter noch bekoand wäide skuul.

In 1519, dät Jier, as weerskienelk uk sin Bruur stoorf, die mäd him ju Wierksteede hiede, hilkede hie dät fjauer Jiere allere Wiedewieuw fon aan Baseler Leeder-Beräider. So kuude hie in 1520 Burger fon ju Stääd un Lid fon ju Baseler Moaler-Gilde wäide.

Twisketruch (in 1523/24 in Frankriek, ätters fon 1526 bit 1528 in Änglound, lieuwde noch bit 1532 in Basel. Man do roate dät ätter aan protestantisken Bieldenstoarm, un dät moaljen fon religiöse Bielden waas ferbeeden. Also hiede die Moaler minner tou dwoon, un hie geen wier ätter Änglound wai. Deer moakede hie truch ju Fermiddelenge fon Desiderius Erasmus ju Bekoandskup fon Thomas Morus, die him tou ferskeedene Apdraage ferholp un him uk dän Keening Hinnerk VIII. foarstoalde, foar dän sien Weerskup mäd Anne Boleyn hie ju Dekoratsjoon äntwoorp.

Die Keening heelt gjucht ful fon Holbein: Insen, as aan Lord koom, un sik besweerde, dät hie fon dän Moaler beleediged wuden waas, kwad die Keening: *"Jie skällen wiete, dät iek fon soogen Buuren in een Minute soogen Lords moakje kon, man fon soogen Lords fon Jou Sleek kon iek nit insen aan Holbein moakje."*

Hinnerk VIII. (bekoand deerfoar, dät hie 6 Wieuwmoansken ätter eenuur hiede) soande, as hie insen wier hilkje wüül, Hans Holbein in 1539 ap dät Fäästlound, uum Christina fon Deenemäärk un in Kleve do bee Dochtere fon dän Heertoach Johann III. tou moaljen. Uumdät hie ju Bielde fon Anna fon Kleve gjucht froai foont, wüül hie hier hilkje. As ju dan in äächt foar him stuude, foont hie hier minner froai as ap ju Bielde. In ju Foulge doarste Holbein, indäid noch Hoafmoaler, nooit moor een Lid fon dän Keening sien Foamielje moalje.

In 1543 wude hie tou een Offer fon ju Päst.

## Biespil-Wierke

Hans Holbein d. J. 009.jpg|Bielde fon Jakob Meyer, moald in sowät 1516
Christ as Intercessor, title border by Hans Holbein the Younger.jpg|Boukillustratsjoon fon 1523.
Hans Holbein d. J. 065.jpg|Thomas Morus, moald in 1527
John Russell, Earl of Bedford, by Hans Holbein the Younger.jpg|John Russel, Earl of Bedford, teekend twiske 1532 un 1543.


## Foutnooten
Modern Talking

**„Modern Talking“** waas een düütsk Popduo uut Hambuurich, bestoundend uut Thomas Anders un Dieter Bohlen.

## Ju Discografie

### Alben
* *[[The 1st Album]]* (1985)
* *[[Let's Talk About Love]]* (1985)
* *[[Ready for Romance]]* (1986)
* *[[In the Middle of Nowhere]]* (1986)
* *[[Romantic Warriors]]* (1987)
* *[[In the Garden of Venus]]* (1987)
* *[[Back for Good]]* (1998)
* *[[Alone]]* (1999)
* *[[Year of the Dragon]]* (2000)
* *[[America]]* (2001)
* *[[Victory]]* (2002)
* *[[Universe]]* (2003)

### Singles
* *[[You're My Heart, You're My Soul]]* (1984)
* *[[You Can Win If You Want]]* (1985)
* *[[Cheri, Cheri Lady]]* (1985)
* *[[Brother Louie]]* (1986)
* *[[Atlantis Is Calling (S.O.S. for Love)]]* (1986)
* *[[Geronimo's Cadillac]]* (1986)
* *[[Give Me Peace on Earth]]* (1986)
* *[[Jet Airliner]]* (1987)
* *[[In 100 Years...]]* (1987)
* *[[We Take the Chance]]* (1998)
* *[[You Are Not Alone]]* (1999)
* *[[Sexy, Sexy Lover]]* (1999)
* *[[China in Her Eyes]]* (2000)
* *[[Don't Take Away My Heart]]* (2000)
* *[[Win the Race]]* (2001)
* *[[Last Exit to Brooklyn]]* (2001)
* *[[Juliet]]* (2001)
* *[[Ready for the Victory]]* (2002)
* *[[TV Makes the Superstar]]* (2003)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Website
Hans Leo Haßler von Roseneck

**Hans Leo Haßler von Roseneck** (uk: **Hassler** oder **Hasler**'; deept ap dän 26. Oktober 1564 in Nürnbierich; stuurwen ap dän 8. Juni 1612 in Frankfurt (Main)) waas aan düütsken Komponist, Klokken- un Musikautomoaten-Moaker in ju Uurgongstied twiske Renaissance un dän äddere Barock. Uurspröängelk hiet hie bloot **Hans Leo Haßler**, man in 1595 wude hie touhoope mäd twäin Bruure oadeld un hiet fon 1604 dan uk "von Roseneck".

Tiedwiese kreech hie in Venedig musikoalsken Unnergjucht bie Andrea Gabrieli, dän Unkel fon dän bekoande Komponist Giovanni Gabrieli. Mäd Giovanni Gabrieli ferstuude hie sik uk gjucht goud. Do bee komponierden uk in aan äänelken Stil.

## Foutnooten
Tübingen

**Tübingen** is een Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Deer woonje uungefeer 89.000 Moanskene. Ju Stääd lait an dän Neckar.

## Sjuch uk
* Universität Tübingen

## Ferbiendenge ätter Buuten
Heinrich Schütz

**Heinrich Schütz**, (säärm naamde hie sik **Henrich Schütz** latinisierd **Henricus Sagittarius**; bädden ap dän 8. Oktober 1585 ätter dän julioanske, ap dän 18. Oktober 1585 ätter dän gregorioanske Kalänner  in Köstritz; stuurwen ap dän 6. November ätter dän julioanske af dän 16. November 1672 ätter dän gregorioanske Kalänner in Dresden) waas aan düütsken Komponist in dän äddere Barock.

Hie häd leerd in Venedig bie Giovanni Gabrieli.

## Foutnooten
Hexameter

Die **Hexameter** is een Feersmäite mäd säks Hieuwengen, ju besunners wichtich waas in ju Dichtenge fon dät griechiske un roomske Oalerdum. Do säks Hieuwengen wäide däälich oafter leesen as säks betoonde Sälwen, man dät rakt Stämmen, do kweede, dät ju Betoonenge minner wichtich waas as do besunners ful klingende Vokoale an düsse Steeden. Ju Betoonenge mai wildääge heel uurs weesen hääbe.

## Biespil
Uk unner: Dichtenge
Hier aas een Biespil aan latiensken Hexameter - Ju Ienleedenge tou do Metamorphosen fon Publius Ovidius Naso (Ovid). Do Bitoonde Sälwen sunt fat. Waiwiesenge: "primaque ab" wäd boald as "primaquab".

**In** nova **fert** ani**mus** mu**ta**tas **di**cere **for**mas

**cor**pora; **di**, coep**tis** (nam **vos** mu**ta**stis et **il**la)

**ad**spi**ra**te me**is** pri**ma**que ab o**ri**gine **mu**ndi

**ad** mea **per**petu**um** de**duc**ite **tem**pora **car**men!

Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk (dät dät ap dän Hexameter paaset) kon so klinge. Hier sunt do Hieuwengen as betoonde Sälwen tou ferstounden:

**Wier** tringet **nu** ins min **Gäist**, fon **won**nelde **Lie**uwe tou **täl**len

**Jie**, Godde, **ree**ket mie **Stöän**, dan **Jie** häbe **him** uk fer**won**neld,

**Stoun**det mie **uk** hälpend **bie**, wäil **fon** dän Be**gin** fon ju **Waa**reld,

**Bit** ätter **mien** Tied uum**tou**, truch**loo**pend aan **Soang** nu tou **skrieuw**en.
Jheronimus van Aken

**Jheronimus van Aken** *(maasttieds bekoand as *'Hieronymus Bosch**, uk wäil: **Jheronimus Bosch**, **Jeroen Bosch** af **Hiëronymus Bosch*'; bädden uum [[1450]] in [[’s-Hertogenbosch]], stuurwen in dän August [[1615]] juust deer)* waas aan niederloundsken Moaler in dät uutgungende Middeloaler un ju beginnende Renaissance.

## Biespil-Wierke

Last judgement Bosch.jpg|Dät Waareldgjuchts-Triptychon.
Jheronimus Bosch 112.jpg|Die ferläddene Suun
Two Monsters by Hieronimus Bosch.jpg|Two Monstere
Hieronymus Bosch - The Ship of Fools - WGA2553.jpg|Dät Skip fon do Jöäkele


## Foutnooten
Historismus

As **Historimus** beteekend me een Gjuchte fon ju Kunst, deeroane me ferskeedene historiske Stile ättermoaket un mongs fermisked.

Mongs wuden do Stilgjuchten uk uunfermisked ättermoaked, t.B. ju Näigotik as ättermoakede Gotik. Man dät is dan uk maasttieds gjucht unnerskeedelk fon dän oolde Stil, uumdät die Histoorismus maasttieds uurleeden waas mäd Sierroat.

Ju Blöitetied fon dän Historismus waas ju Weende fon dät 19. un dät 20. Jierhunnert, ju Baukunst uut düsse Tied is oafter apfaalend historistisk. Die Juugendstil, die sowät tou ju sälge Tied pleeged wude, is in fuul Faale as een Juunbewäägenge juun dän Historismus tou ferstounden.
Henri Émile Benoît Matisse

**Henri Émile Benoît Matisse** *(maasttieds kuut "*'Henri Matisse*';* [[31. Dezember]] [[1869]] in [[Le Cateau-Cambrésis]], [[Frankriek]]; † [[3. November]] [[1954]] in [[Cimier]], däälich aan Foaroart fon [[Niça]] <small>(Oksitoanske Noomen, frantsöösk: Cimiez, Foaroart fon Nice)</small>)* waas aan frantsöösken Moaler, Groafiker, Teekner un Bieldehauer.

Hie jält ieuwenske Pablo Picasso as wichtichsten Moaler in ju klassiske Moudäärne. Uurigens ferstuuden sik do bee gjucht goud, aaldät jo gjucht unnerskeedelk wierkeden.

 Düssen Artikkel kon noch nit goud illustrierd wäide,uumdät Matisse sien Wierke noch nit meenfräi sunt.
Patrick Conley

**Patrick Conley** (bädden 1965) is n düütsk-amerikoansken Journalist un Medienhistoriker. Hie studierde Philosophie un Literatuur in Frankfurt an n Main un Valencia (Spanien), un promovierde in Tübingen. Hie is Meeglid fon *PEN America*.

## Wierke
* ''Die vergessene Tradition. Eine Erinnerung an den Philosophen Ernst Cassirer.* Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (*Abendstudio*), 9. April 1995.
* *Features und Reportagen im Rundfunk der DDR. Tonträgerverzeichnis 1964-1991*. 2. Aufl. Berlin: Askylt, 1999. ISBN 3-9807372-0-9 (doi:[http://dx.doi.org/10.15496/publikation-4416 10.15496/publikation-4416])
* *Der parteiliche Journalist. Die Geschichte des Radio-Features in der DDR*. Berlin: Metropol, 2012. ISBN 978-3-86331-050-9

== Ferbiendengen ätter buuten ==
* [https://web.archive.org/web/20120827035250/http://blogs.taz.de/spurensuche/2012/06/09/radionewz-von-widerstand-und-anpassung/ Detlef Berentzen: Von “Widerstand und Anpassung”] (*taz-Blog'', 9. Juni 2012)
* Patrick Conley (Kalliope)
* Patrick Conley (Perlentaucher)
Konrad Dussel

**Konrad Dussel** (bädden 1957 in Speyer) is n düütsken Historiker.

## Wierke
* *Deutsche Tagespresse im 19. und 20. Jahrhundert.* Lit, Berlin 2004, ISBN 3-8258-6811-7. (Rezension)
* *Deutsche Rundfunkgeschichte. 3. Auflage. UVK, Konstanz 2010, ISBN 978-3-86764-231-6.
* *Pressebilder in der Weimarer Republik: Entgrenzung der Information.'' Lit, Münster 2012, ISBN 978-3-643-11791-5.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Konrad Dussel (Uni Mannheim)
Henri Rousseau

**Henri Rousseau** *(naamd „Le Douanier“; * [[21. Moai]] [[1844]] in [[Laval (Mayenne)]], [[Frankriek]]; † [[2. September]] [[1910]] in [[Paris]])* waas aan autodidaktisken frantsöösken Moaler, die dän Postimpressionismus un ju Naive Kunst touoardend wäd. Hie jält as aan fon do Foarloopere fon dän Surrealismus.


Bielde:WLA moma Henri Rousseau The Sleeping Gypsy 3.jpg|Dät släipende Heeden-Wieuw; moald in 1897
Bielde:Henri Rousseau Eclaireurs attaques par un tigre.jpg|Spikkelierjende wäide fon aan Tiger uurfaalen; (moald in 1904
Bielde:Henri Rousseau Femme se promenant.jpg|Wieuw ap Kaierskup in aan exotisken Woold; moald in 1905
Bielde:Henri Rousseau - The Football Players.jpg|Do Rugby-Spiedelere; moald in 1908.
Hómēros

**Hómēros**, (in griechiske Skrift: **Ὅμηρος**, massttieds kuut: **Homer**) skäl die Dichter fon ju Ilias un ju Odyssee weesen hääbe. Wan dät sik wuddelk uum een histooriske Persoon honnelt, lieuwede hie wäil in dät 8. Jierhunnert foar Kristus. Hie jält as die fäärme bekoande Dichter fon dät Äiwendlound.

Bie ju Ilias honnelt sik dät uum dät Epos fon dän trojoanske Kriech, ju Odyssee is dät Epos fon ju Dwääl-Foart fon Odysseus, as hie ätter dän trojoanske Kriech wier ätter Huus wai wol. Bee sunt in dän Hexameter skrieuwen.
Igor Fjodorowitsch Strawinski

**Igor Fjodorowitsch Strawinski** *(rusk: *'Игорь Фёдорович Стравинский**, frantsööske Uumskrift: **Igor Fiodorovitch Stravinsky** ängelske Uumskrift: **Igor Fyodorovich Stravinsky*'; * 5. Juni ätter dän julioanske 17. Juni [[1882]] ätter dän gregorioankse Kalänner in [[Oranienbaum]], [[Ruslound]]; † [[6. April]] [[1971]] in [[New York City]])* waas aan rusk-frantsöösk-US-amerikoansken Komponist un aan fon do betjuudenste Fertreedere fon ju „Näie Musik“.

## Foutnooten
Ilja Jefimowitsch Repin

**Ilja Jefimowitsch Repin** (rusk **Илья́ Ефи́мович Ре́пин**, ukrainisk **Ілля Юхимович Рєпін** / **Illja Juchymowytsch Rjepin**; * 24. Juli ätter dän julioanske / 5. August 1844 ätter dän gregorioanske Kalänner in Tschugujew, Gouvernement Charkow; † 29. September 1930 in Kuokkala, domoals Finlound, däälich bie Ruslound un him tou Eeren uumebenaamd in "Repino".) waas aan foulks-rusken Moaler uut ju Ukraine. Toufäärme uutbielded as Ikonenmoaler, wude hie in Ruslound un ju Ukraine tou dän betjuudenste Fertreeder fon dän Realismus.


Bielde:Ilya Repin - Barge Haulers on the Volga - Google Art Project.jpg|Een Skip wäd ju Wolga uumehoch liend, moald twiske 1870 un 1873.
Bielde:Ilya Repin - Fisher girl.jpg|Böädeljend Fisker-Wucht, moald in 1874
Bielde:Ilya Repin. Apples and Leaves.JPG|Stillieuwend mäd Aapele un Bleede, moald in 1879
Bielde:RepinUkraynskaHata.jpg|Ukrainisk Huus, moald in 1880.
Jacopo Robusti

**Jacopo Robusti**, naamd **Jacopo Tintoretto**, *(bädden ap dän [[29. September]] [[1518]] in [[Venedig]]; stuurwen ap dän [[31. Moai]] [[1594]] juust deer)* waas aan Moaler fon ju Renaissance. Sin Öökelnoome **Tintoretto**, dän leeter uk Bäidene fon him druugen, betjudt "litjen Fäärwer"; dät kumt fon ju Ambacht fon sin Foar.

Die Moaler waas aan Skoulker fon Tiziano Vecellio ("Tizian"), ätter him gjuchtede hie sik uk leeter in ju Faawe, man in ju Teekenge gjuchtede hie sik ätter Michelangelo Buonaroti.

## Biespil-Wierke

La Dernière Cène - Tintoret.jpg|Dät lääste Äiwendmäil
Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|Uk dät lääste Äiwendmäil
Lazarus by Tintoretto-St Katharinen Luebeck (cropped).jpg|Ju Apwoakenge fon Lazarus
Accademia - Miracle of the Slave by Tintoretto.jpg|Dät Wunner fon dän hillige Markus
James Fenimore Cooper

**James Fenimore Cooper** *(bädden ap dän [[15. September]] [[1789]] in [[Burlington (New Jersey)|Burlington]], [[New Jersey]] as *'James Cooper*'; stuurwen ap dän [[14. September]] [[1851]] in [[Cooperstown]], [[New York (Buundesstoat)|New York]]) waas aan [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|US-amerikoansken]] Skrieuwer fon ju [[Romantik]].

Ap maaste bekoand sunt wäil sien *Leedersokke-Tälstere* (Ängelsk: *The Leatherstocking Tales'', düütsk: Lederstrumpf-Erzählungen), deeroane dät uum ju Ärsluutenge fon dät Amerikoanske Wääste truch do Wiete un ju Fertringenge fon do Indioanere gungt.

## Foutnooten
Jan van Eyck

**Jan van Eyck** (* uum 1390 in Mezeik (Limbuurichske Noome, holloundsk: "Maaseik"); † 1441 in Brügge) waas aan Moaler in't leete Middeloaler un wäil die bekoandste Fertreeder fon ju Ooldniederloundske Moalerkunst, ju as een Uurgongsfoarm twiske Gotik un Renaissance bekieked wäide kon.

## Biespil-Wierke

Eyck madonna kirche.jpg|Maria mäd dät Kristus-Bäiden in een Säärke; moald in sowät 1426
Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|Weerskups-Oubieldenge fon Giovanni Arnolfini mäd sien Wieuwmoanske; moald in 1434
Jan van Eyck 070.jpg|Die Kansler Rolin beedjend foar Maria mäd dät Kristus-Bäiden; moald in sowät 1435
Eyck magarete.jpg|Sien Wieuwmoankse Margarete van Eyck, moald in 1439


## Ferbiendengen
*
Kristianisierenge

Ju **Kristianisierenge** is ju historiske Bekiersoarbaid weerbie dät Kristendum fon nit-kristelke Moanskene (maast Heedene) annuumen wäd.

An dät Eende fon dät 3. Jierhunnert heerden ju modärne Turkäi, Zypern, Kreta, dät Nildelta un do Gebiete uum Kartago un Kyrene tou do stäärk kristianisierte Regione. N groot Deel fon do europäiske Foulke wuuden eerst in dät Middeloaler kristianisiert. An dät Eende fon dät 7. Jierhunnert waas Europa suudelk un wäästelk fon ju Donau un de Rhien kristianisiert. In dät 8. un 9. Jierhunnert foulgeden do Lounde twisken dän Rhien, ju Donau un ju Oder. 

Ju Kristianisierenge wuude truch europäiske Stoate bruukt uum dät Kristendum uur Europa uut tou spreeden, tou n grooten Deel bekierden do kristelke Missionare un hiere Soldoaten do heedenske Ljuude gewaltsoam. N Biespil deerfon is dän Stried twisken de heedensken Köönich Radbod un do kristelke Köönige fon dät Frankiske Riek in dät leete 6. Jierhunnert un fröie 7. Jierhunnert. 

Weer ju Kristianisierenge neen Ärfoulch waas, fersoachten do Missionare do oolde heedenske Fäste un Bruuke tou ärhoolden un tou ferknätten mäd kristelke Fäste un Bruuke. Ap oolde heedenske Steeden wuuden litje Säärken baud un do heedenske Fierdeege wuuden mäd do kristelke Fierdeege kombiniert. Uk heedenske Rituale wuuden uurnuumen in ju Säärke, man disse Rituale sunt leeter in ju Reformation wier uutband.

Een fon do lääste europäiske Foulke, do kristianisiert wuuden sunt, wieren do Finnen in dät 12. un 13 Jierhunnert. Do Litauer sunt as lääste Befoulkengsgruppe kristianisiert wuuden in dät 14. un 15. Jierhunnert. Deer wuude ju Region Samogitia as lääste europäiske Gebiet kristianisiert in dät Jier 1413. Eerst in dät Jier 1416 wuude deer ju eerste Säärke baud, 1417 wuude dät eerste Bisdum apgjuchtet.
Forsite

**Forseti** is aan heedenske God foar dät Gjucht. Sien Noome kon uursät wäide as "Die Foarsitter". 

Hie is maast bekoand as **Fosite**, die God fon do Fräisen. Ätter ferskeedene Legenden skäl ap Helgolound een Hillichdum fon him weesen, ne Wälle weer me swicht bie et Woater hoaljen. Helgolound hiete in allere Tiede Forsitelound, naamd ätter dän God. Dät Hillichdum skäl die Missionoar Liudger stukken moaked hääbe.
Jazz

**Jazz** is een Musik-Gjuchte, ju uum sowät 1900 in't Suudwääste fon do USA äntsteen is. Uurspröängelk foarallen ju Musik fon swotte Amerikoanere, wude die Jazz bolde in Masse ferskeedene Sälskuppe (indäid uk bie do Roma) fääre äntwikkeld un häd uurs uk ap Masse Musik-Gjuchten Ienfloud häiwed.

Die Jazz stoant in ju Traditsjoon fon Negro Spirituals, Worksongs, Blues, Ragtime u. a. s., un ferbindt as aal düsse Musik-Gjuchten dät, wät do Foaroolden fon do swotte Amerikoanere (Sklouen) uut Afrikoa meebroacht häbe, mäd dät, wät do Wiete uut Europa meebroacht häbe.

Besunners bekoand sunt do "klassiske" Jazz-Foarmen (New Orleans Jazz mäd sin bekoandste Fertreeder Louis Armstrong un die Dixieland Jazz). Däälich wäd die Begriep "Jazz" uk foar masse ferskeedene Musik-Gjuchten bruukt, do mäd dän Uursproang nit moor ful tou dwoon häbe.
Jean-Baptiste Camille Corot

**Jean-Baptiste Camille Corot** (bädden ap dän 16. Juli 1796 in Paris; stuurwen ap dän 22. Februoar 1875 juust deer) waas aan betjuudenden frantsöösken Moaler. Hie is foarallen bekoand foar sien Loundskupsbielden un jält as aan fon do wichtichste Fertreedere fon ju Skoule fon Barbizon.

## Biespil-Wierke

Jean-Baptiste-Camille Corot 006.jpg|Ju Brääch fon Narni, moald in 1826
Corot- La Vire à Saint-Lô.jpg|Ju Stääd Saint-Lô moald uum 1833.
Louvre corot florence rf2598.jpg|Glap ap Florenz, moald twiske 1835 un 1840
Corot - ciganabandolimmasp.jpg|Heedenwucht mäd Mandoline, moald in 1874


## Foutnooten
Jean de La Fontaine

**Jean de La Fontaine** (* 8. Juli 1621 in Château-Thierry (Département Aisne); † 13. April 1695 in Paris) waas aan frantsöösken Skrieuwer. Do Frantsoosen sjo him as aan fon hiere grootste Klassikere, un foar aaln uum sien Foabeln is hie bolde älk frantsöösk Skoulbäiden bekoand.
Jean-François Millet

**Jean-François Millet** (* 4. Oktober 1814 in Gruchy, Normandie; † 20. Januoar 1875 in Barbizon) waas aan frantsöösken Moaler un Teekner fon't 19. Jierhunnert. Ieuwenske Camille Corot waas hie aan fon do fierende Kunstlere in ju Skoule fon Barbizon.

Hie wäd maasttieds dän Realismus touoardend, man hie bruukte uk Stil-Elemente, do leeter in dän Impressionismus un dän Symbolismus wichtich wuden.

## Biespil-Wierke

Jean-François Millet (II) 014.jpg|Holt-Wierke soagje aan Boomstom kuut; moald twiske 1850 un 1852
Jean-François Millet - Gleaners - Google Art Project.jpg|Wieuwljuude bie't goaderjen fon Ieren; moald in 1857
Death-and-the-woodcutter-jean-francois-millet3.jpg|Die Dood un die Holt-Goaderer; moald in 1859
Jean-françois millet, primavera (dafne e chloe), 1865, 02.JPG|Foarjier; moald in 1865
Jean-Honoré Fragonard

**Jean-Honoré Fragonard** (* 5. April 1732 in Grassa (Oksitoanske Noome, Frantsöösk: "Grasse"); † 22. August 1806 in Paris) waas aan Moaler, Teekner un Radierer. Hie waas aan Skoulker fon François Boucher un moalde juust as düssen uk in dän Rokoko-Stil.

## Biespil-Wierke

Fragonard, The Reader.jpg|Ju junge Leeserske
Fragonard, The See-Saw.jpg|Ju Wip-Skuukel
Fragonard, The Swing.jpg|Ju Skuukel
Jean-Honoré Fragonard - Blind Man's Bluff.jpg|Dät Bliende-Kuu-Spil
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (* 28. August 1749 in Frankfurt an n Main; † 22. Meerte 1832 in Weimar), oadeld in 1782, waas aan düütsken Dichter. Hie foarskede un fereepentelkede buppedät in ferskeedene Natuurwietenskuppelke Feeke. Fon 1776 oun hiede hie an n Hoaf fon Weimar unnerskeedelke politiske Boantjene.

Hie waas goud bekoand mäd Friedrich Schiller, die ieuwenske him tou ju Weimarer Klassik heerde.

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Das Goethezeitportal
* Goethe- und Schiller-Archiv, Weimar
* Weimarer Goethe-Bibliographie online (WGB)
Neuraminidasen

**Neuraminidasen** af **Sialidasen** *(Eentoal: *'Neuraminidase** / **Sialidase**)'' sunt een Foamielje fon [[Enzym]]e, do [[Sialin-Suuren]] fon [[Amino-Glycoproteine]] oukleeuwe un düsse so ferdaubeer moakje. Sukke Enzyme sunt oafter in [[Viren]], [[Bakterien]] uur [[Eensäller]]e, [[Parasit]]en un [[Poagenstoule]] tou fienden, man dät rakt do uk in do [[Lysosom]]e un [[Sälmembran]]en fon [[Dierte]] (also uk dän [[Moanske]]). Hier sunt jo ap älken Faal nöödich bie dän Oubau fon do äntspreekende Aminoglycoproteine un [[Membran-Ganglisoid]]e. Een Kröäk-Süükte lat tou aan haageren Andeel fon düsse Stoffe in Bloud un Miege ([[Sialidose]]). **Neuraminidasen''' sunt uurigens, as do maaste Enzyme, besunnere Oaiwiete (Proteine).
John Constable

**John Constable** (* 11. Juni 1776 in East Bergholt, Suffolk; † 31. Meerte 1837 in London-Hampstead) waas aan ängelsken Moaler in ju Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Loundskupsbielden, mäd do hie uk Ienfloud noom ap ju Skoule fon Barbizon.

## Biespilwierke

Bielde:John Constable - Flowers in a glass vase, study.jpg|Stillieuwend mäd Bloumen, moald uum 1814
Bielde:John Constable - Maria Bicknell, Mrs John Constable.jpg|Oubieldenge fon Maria Bicknell, fon 1816, Constable hilkede hier uurigens in dät sälge Jier.
Bielde:John Constable - Wolken-Studie.jpg|Wulkenstudie; moald in 1821
Bielde:Salisbury Cathedral from the Bishop Grounds c.1825.jpg|Ju Kathedroale fon Salisbury, moald in 1821/22
Franz Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (maasttieds kuut: **Joseph Haydn**; * 31. Meerte af 1. April 1732 in Rohrau, Läich-Aastriek; † 31. Moai 1809 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist und führender Vertreter der Wiener Klassik. Wolfgang Amadeus Mozart hiede grooten Ienfloud ap Haydn, man uk uumekierd.
Klarinätte

Ju **Klarinätte** is een Musikinstrumänt uut ju Foamielje fon do Holtbleesinstrumänte. Ju häd een tou groote Deele zylindriske Boorenge. Hier Muulestuk häd - juust as dät fon't Saxophon uk - een eenpeld Reeitblääd. Die Noome fon ju Klarinätte ("littik Clarino" tjudt wäil deer ap wai, dät ju so äänelk klingt as ju hooge Clarin-Trumpäite, deerfon ju Klarinätte ju Funktsjoon in't 18. Jierhunnert deelwiese uurnoom.

Ju Klarinätte is een transponierjend Musikinstrumänt, dät hat, dät Musik foar ju Klarinätte maasttieds in uurs een Toonhööchte notierd is, as ju in äächt klingt.
Komödie

As **Komödie** (ooldgriechisk: κωμῳδία kōmōidía: oaintelk „sjungenden Uumtoach“, düütsk uk ieuwenske *Komödie* uk *Lustspiel*) beteekent me een snurrich Tjooterspil, maasttieds mäd een lukkelk Eende. Oafter sunt, liekhaftich as een Karikatuur, wäkke läipe Oainskuppe fon Moanskene uurdrieuwen un laachhaftich deerstoald, ap düsse Wiese sunt moonige Komödien uk sälskupskritisk.

Juust as bie ju Tragödie, dät "Truurspil" (kiek uk bie:Griechiske Tragödie), is die Uursproang fon ju Komödie in dät Dionysos-Fääst fon do oolde Griechen tou säiken.
Kontrabass

Die **Kontrabass** is dät joopste un grootste Striekinstrumänt, dät in masse ferskeedene Musik-Gjuchten iensät wäd. Af hie nu moor in ju Fjoolenfoamielje heert (also fjuund is tou Fjoole, Broatske, Cello) af tou do Gamben, dät is nit heel un aal kloor. Hie häd Känteekene fon bee.
Lew Nikolajewitsch Tolstoi

**Lew Nikolajewitsch Tolstoi** (in Kyrilliske Skrift: Лев Николаевич Толстой; wietenskuppelke Transliteratsjoon:Lev Nikolaevič Tolstoj), in Düütsklound oafter as **Leo Tolstoi** bekoand; bädden ap dän 28. August (julioanske Kalänner) blw. dän 9. September (gregorioanske Kalänner) 1828 in Jasnaja Poljana bie Tula; stuurwen ap dän 7. November (julioanske Kalänner) blw. dän 20. November (gregorioankse Kalänner) 1910 in Astapowo, däälich *Lew Tolstoi* in ju Oblast Lipezk), waas aan rusken anarchistisken Skrieuwer fon dän Realismus.

## Ferbiendengen ätter buute

## Foutnooten
Louis Armstrong

**Louis Daniel „Satchmo“ Armstrong** (* 4. August 1901 in New Orleans, Louisiana; † 6. Juli 1971 in New York City, New York) waas aan US-amerikoansken Trumpäiter (uurspröängelk: Kornettist) un Sjunger fon dän Jazz.