open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
3. Januoar

Die **3. Januoar** is ätter dän gregorioansken Kalänner die trääde Dai fon't Jier, somäd blieuwe noch 362 Deege bit tou dät Eende fon't Jier, blw. 363 in n Skaltjier.

## Foarfaale
* 1777: In dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech kumt dät tou ju Slacht fon Princeton, do ju Kontinentoal-Armee fon do Trättien Kolonien unner Generoal George Washington ju Uurwinnenge juun britiske un hessiske Troppen unner Charles Cornwallis roaket.
* 1795: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld.
* 1833: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde.
* 1848: Joseph Jenkins Roberts wäd die eerste Präsident fon dän näi gruundeden Stoat Liberia.
* 1851: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon.
* 1958: In do Wäästindiske Ailounde sluute sik een Riege fon britiske Kolonien tou ju Wäästindiske Föderatsjoon touhoope.
* 1990: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen.
* 1999: Die Mars Polar Lander, ne Ruumte-Sonde fon ju NASA, wäd in ju Gjuchte fon dän Mars skeeten.
* 2020: Ap Befeel fon US-Präsidänt Donald Trump skjut een Droane Raketen ap aan Woain-Konvoi ap dän Lufthoawen fon Bagdad. Deerbie wäide die iroanske Divisions-Kommander Qasem Soleimani, die irakisk-iroanske Milizen-Fierder Abu Mahdi al-Muhandis un touminst fieuw uur Ljuude uumebroacht. Unner do Doodes-Offere waas toun Biespil uk aan sivilen Lufthoawen-Oarbaider, die sik tichtebie apheelt.

## Tou Waareld keemen
* 106 f. Kr.: Marcus Tullius Cicero, roomsken Politiker un Räidner.
* 1829: Konrad Duden, düütsken Philologe, Uutreeker fon dät eerste düütske Gjuchtskrieuw-Woudebouk.
* 1887: August Macke, düütsken Moaler fon dän Expressionismus
* 1892: J. R. R. Tolkien, britisken Skrieuwer un Philologe.
* 1946: Antoine Audo, syrisken Biskop
* 1946: Tadeusz Kondrusiewicz, wietrusken roomsk-katoolsken Erzbiskop
* 1969: Michael Schumacher, düütsken Ronfierder un Waareldmääster in ju Formel 1.
* 2003: Greta Thunberg, sweediske Klimaskuts-Aktivistinne

## Stuurwen
* 1927: Carl Runge, Mathematiker
* 2020: Mary Mercury Roth, US-amerikoanske Chemikerske
* 2020: Qasem Soleimani, iroansken Divisions-Kommandeur
* 2020: Abu Mahdi al-Muhandis, irakisk-iroansken Milizen-Fierder
* 2021: Gerry Marsden, britisken Sjunger, Musiker un Wiedkieker-Moderator
* 2021: Renate Lasker-Harpprecht, Skrieuwerske, Journalistinne un Uurlieuwjende fon dän Holocaust
Alliqucha

Die See **Alliqucha** *([[Quechua (Sproake)|Quechua]] foar "Gouden Woaterdoabe", [[Spoanske Sproake|Spoansk]]: *'Allicocha*')* is n Woaterdoabe in ju Bierichkätte Cordillera Blanca in do Anden fon Peru suudwäästelk fon dän Bierich Qupa. Hie lait ap ne Hööchte fon 4474 Meetere, häd ne Loangte fon 204 Meetere un ne Bratte fon 113 Meetere oun ju wiedeste Steede.
Cusco

**Cusco** *(allere Skrieuwwiese: Cuzco, [[Quechua (Sproake)|Quechua]]: *'Qusqu** of **Qosqo*')* is ne Stääd in Peru.

Aleer waas dät ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Do Inka deelden ju Stääd ien in *Bupper-Cusco (Hanan Qusqu)* un *Unner-Cusco (Urin Qusqu)*. In dät Rebät fon Cusco is fon düsse Fergeenhaid noch fuul tou sjoon.

Däälich wäd dät fon ju peruoanske Ferfoatenge as "histooriske Haudstääd" fon Peru beteekend, uk wan ju näie Haudstääd Lima is. Ju Stääd wäd fon ju UNESCO as Waareldäärfgoud liested.
## Sjuch uk
* Machu Picchu
## Ferbiendenge ätter buuten
Llaqtapata

**Llaqtapata** (fon Quechua *llaqta* "Siedelenge" un *pata* "Terasse" / "Stappe" / "Ouger"), uk uumekierd **Patallaqta** of uurs **Q'inti Marka** (fon Quechua *Q'inti* "Kolibri" un *Marka* "Täärp) beteekend, is ne Ruinen-Stääd fon do Inka oun ju Äi Urubamba in Peru.

## Geskichte
Dät lait sowät tachentich Kilomeetere noudwäästelk fon Cusco, dät ju Haudstääd fon't Inkariek waas, un sowät 15 Kilomeetere suudaastelk fon Machu Picchu, uurs ne Ruinen-Stääd fon do Inka. Dät waas somäd gjucht säntroal lain un uk goud oun't Sträiten-Nätwierk fon do Inka ounbuunen.

Ju Siedelenge waas befäästiged, uumdät ju Steede in ju Tied fon't Inka-Riek strategisk wichtich waas. Buppedät roate dät Masse Fäildere in ju Stääd, wier Tuffelke un Mais ounbaud wuuden sunt.

Manku Qhapaq II., eerste n Marionetten-Heersker uur dät spoansk besätte Inka-Riek, leeter n Apstoundisken juun dän Kolonioalismus, baadende Llaqtapata deel, ätterdät hie sik in 1536 uut dät Rebät fon Cusco touräächluuke moaste. Hie wüül truch ju Fernäilenge fon Siedelengen loangs do Inka-Sträiten do spoanske Ferfoulgere äntmoudigje.

## Ferbiendengen ätter buute
Kolonioalismus

**Kolonioalismus** hat ju maast stoatelk stöände Inbesitnoame fon froamde Rebätte, wät sik deelwiese truch Uurwinnenge, Ferdrieuwenge of sogoar Fermöärenjen fon ju ienheemske Befoulkenge uutwierket. Do Kolonioalisten sjo sik deerbie maasttieds as kulturell haager stoundend, wät mongs in Ferbiendenge stoant mäd n rassistisk Toanken.

Ne typiske Wirtskupswiese in dän Kolonioalismus is, dät dät Muurlound kloormoakede Produkte in do Kolonien lääwert un deer Räistoffe foar kricht. In ju Praxis, wäd kritisierd, sunt do Kolonien uutbüüted wuuden.
Wienoachten

**Wienoachten** is n wichtich kristelk Fääst, wiermäd ju Moanskwäidenge Goddes fierd wäd. Dät hat, dät Jesus Kristus (die ätter dät Kristendum tou ju hillige Tjofooldegaid Goddes heert) in Bethlehem fon dät hillige Jungwucht Maria tou Waareld broacht wuude, uum ju Moanskhaid fon hiere Sänden un Äiländ ou tou hälpen, so as dät in ju Wienoachtsgeskichte in ju Bibel stoant (Dät wichtichste: Lk 2,1–20). Wienachten in do wäästelke Säärken (Evangeelske un Katoolske) ap n 25. un mongs deertou uk dän 26. Dezember fierd, in wäkke orthodoxe Säärken momentoan trättien Deege leeter (uumdät jo sik ätter'n julioansken Kalänner gjuchte).

Uumdät liturgisk die Foar-Äiwend al tou dän touken Dai heert (ätter'n antiken Kalänner eendet die Dai mäd dän Sunnen-Unnergong), kon die Äiwend fon dän 24. Dezember (Tjukkebuuks-Äiwend) uk ne wichtige Rulle iennieme, in groote Deele fon Europa häd hie sik tou dän wichtichste Dai fon't Wienachtsfääst äntwikkeld.

Wäkke hääbe ju Fermoudenge, dät die Termin fon dät Fääst un wäkke fon do Bruuke, do deer in Ferbiendenge mäd stounde, sik ätter heedenske Fierdelkhaiden in n Touhoopehong mäd ju Wintersunnenweende gjuchte.
Nai Aaste

Dät **Naie Aaste** of "die **Faandere Orient**" is n uunskäärp definierd Rebät in Faander-Asien, wiertou do arabisk bestimde Lounde in Faanderasien heere (dät sunt Kuwait, Bahrain, Oman, Katar, Saudi-Arabien, do Fereende Arabiske Emiroate, die Jemen, Syrien, do Palästinensiske Autonomie-Rebätte, Libanon, Jordanien un die Irak) juust so uk Israel un ätter n wiedere Apfoatenge buppedät ju Turkäi, die Iroan, Ägypten un Zypern.
Integroalreekenge

Ju Integroalreekenge is ne Komponente fon ju Mathematik, intbesunnere fon ju Analyse. Me ferwoant hieroun **Integroale** foar ju Bereekenge fon Summen, as ju Gesamtflakte unner ne Kurve, ju Gesamtannerenge fon ne bestimde Varioabele wan foar älken Moment ju Annerenge je Tiedeenhaid roat wuuden is, of ju Bereekenge fon ju Masse fon n Objekt, wan ju Tichte an älken Punkt roat is.
 
In dän eenfachsten intuitiven Fal bereekent me mäd n bestimden Integroal fon ne Funktion ju Uurflakte begränsed truch dän Graph fon ju Funktion un ju horizontoale Koordinoatenoakse, twiske two vertikoale Lienjen. Die Integroal fon ne Funktion f uur n Tiedintervall wäd  apteekend as
:\int_a^b f(x)\,{\rm d}x
Dät Resultoat is ju Uurflakte S unner dän Graph.
 
Praktiske Anweendenge: wan die Graph dän Rienfal uur n Dai ounrakt un do vertikoale Lienjen stounde ap bestimde Tieden, dan kricht me mäd Integration twiske do Lienjen ju ganse Rienfal twiske do bee Tieden. 

Ju Integroalreekenge is ferbuunen mäd ju Differentioalreekenge truch do Begriepe fon dät Derivoat un ju Stamfunktion fon ne Funktion. Ne Stamfunktion fon ne Funktion *f* is ne Funktion *F*, wierfoar jält, dät ju Ouleedenge *F'=f*. Bit ap ne additive Konstante is *F* eendüüdich bestimd. Dät Fienden fon ju Primitive hat *primitivierjen*, n Oard integrierjen. Ätter dän Fundamentoalsats fon ju Integroalreekenge sunt Differentsierenge un Integration uumekierde Foargonge.
 
Die Begriep kon ap komplexere Intervalle uutwieded wäide, uur moorere Varioabele usw. Ouhongich fon do roate Funktione kon ju Bereekenge fon Integroale n komplex Problem bildje. Dät rakt ferskeedene Reekentechniken, analytiske und numeriske, uum ne Funktion tou integrierjen.
Häddegaid

* 'Häddegaid' * ist ne Gratte foar Materioale, ju der in ju Fäästegaidsleere ferwoand wäd un beskrift, wo groot ju Kraft is, ju me bruukt uum sun Materioal uume tou foarmjen.

Häddegaidwröige is n wichtich Paat fon ju Materioalwröige. Reewen foar ju Häddegaidmeetenge stounde as Häddegaidmeeter bekoand. Dät rakt two Gruppen fon Häddegaidmeetenge:

* Plastiske Meetenge, wierbie ju Meetengen ju Testprobe uumefoarmet un n düütelk Määrk in dät Materioal moaket.
* Elastiske Meetenge, wierbie ju Testprobe wier sien uursprüngelke Foarm kricht, wan ju Meetenge beeended is.

## Testmethoden
* Brinellwröige (objektive plastiske Meetenge)
* Knoop-Wröige (objektive plastiske Meetenge binne wiede Skeede)
* Mohs Häddegaidsskala (subjektive Riet-Methode)
* Rockwell Testing (objektive plastiske Meetenge)
* Shore Testing (objektive elastiske Meetenge)
* Vickers Testing (objektive Meetenge, plastisk as uk elastisk. Besunners anwoand ap tänne Folien)
Loorp

**Loorp** *(düütsk: Lorup)* is dät suudwäästelke Noabertäärp fon Seelterlound. Loorp lait in ju Samtgemeende Wäidelte in dät Noudaaste fon dän Loundkring Oamselound.

## Sproake
Ju Sproake fon Loorp fint sik in Hans Matuszak *Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes.* Diss. Bonn, 1951.

Fääre is ju beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, *Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart*, Sögel 1993, 1998.
Doatenboank

N **Doatenboank** of **Doatenboanksystem** (DBS) is n digitoal spiekerd Archiv, iengjucht foar flexibele Beräidenge un Gebruuk. Doatenboanke spielje ne wichtige Rulle foar ju Archivierenge fon Doaten bie toun Biespil ju Behöörde, Finanzinstitute, Unnerniemen un in de Wietenskup. 

## Biespil
**Doatenboank fon ju seelter Sproake** https://web.archive.org/web/20160305050242/http://www.allezhop.de/frysk/FWB%20Datenbank/FWB%20Datenbank.htm. Deeroun is n Korpus mäd ju groote Meerhaid fon do seelter Texte apnuumen, mädnunner 175, as me links unner in ju Bielde sjucht. Deerbie wäd as Biespil ju Wierkenge foar dät Woud *fjoose* ‘frieren’ wiesd. Me kon dan mäd dän Doatenboank hääruutfiende, in wäkke Oard Satse un Betjuudengen dät Woud juust anwoand wuude. Tou dät Säiken änthaalt ju Doatenboank uk aal Tiedfoarme fon dät Woud (*fjust, froos, fäärsen*) un uk aal Skrieuwfoarme do do Skrieuwere deerfoar ferwoand hääbe. Wäkke deerfon sjucht me gjuchts in ju Bielde. Un dan kricht me uk t.B. ju Foarm *färsen* un dät rakt dan in dät Resultoat uk moal dät toufällich foarkuumende düütske Moortaal *Färsen* ‘Räire’, man dät fint die maaste Bruker eenfach hääruut.

Midde unner sjucht me, dät me ap ju Wiese 118 Foarkuumen fon dät Woud *fjoose* fint, wiertruch me gans fuul uur dät Woud leere kon. Truch klikken ap älke faawige Woudfoarm kon deertou uk ju ganse Uumtext sichtboar moaked wäide. Deermäd is sun Doatenboank n goud Hälpmiddel foar ju Häärstaalenge fon Woudebouke un foar sproakelke Unnersäikengen.
Tied

Ju **Tied** is ne Grööte in de Physik, dät Formelteeken is *t*, un ju SI-Eenhaid is ju Sekunde *s*.

Ju **Kloktied** gjucht sik ätter ju Sunne un is in Tiedsoonen fäästlaid.

Ju **Tied** häd ne groote Betjuudenge in dät Lieuwend fon do Moanskene un is n Themoa in fuul Wietenskuppe.

## Kiekje uk bie
Mikro-Elektronik

**Mikro-Elektronik** is n Twiech fon ju Elektronik, uumfoatjend ju Foarskenge un Häärstaalenge fon elektroniske integrierde Skaltengen ap mikroskopiske Skala. Disse Hoolichfabrikoate wäide integrierde Skaltengen of Chips (Integrated Dircuit, IC) naamd un wäide ferwoand in biespilswiese Computerspiekere un Mikroprozessore. Ju geometriske Definition fon do mikroskopisk litje Strukture mäd Oumeetengen fon eenige Nanomeetere un gratter, is gruunded ap Photolithographie. In do lääste Jiertjaanden sunt do Oumeetengen fon do Strukture, Transistore, Touhoopeskaltengen un uur elektroniske Komponente in n gliekmäitich Tempo faalen (“skalierd”), ätter dät sonaamde Gesäts fon Moore. Disse Skalierenge häd groote Muugelkhaide, man gungt nit sunner Probleme.    

Tou do Muugelkhaide heere aal moor Funktione ap n eenpelden Chip, wiertruch dp Systeme aal moor intelligent Ferhoolden apwiese. Me kricht so moor Funktionalität foar dätsälge Jäild. Tou do Probleme heert deerjuun, dät dät aal sturre wäd, ju in ju intergrierde Skaltengen äntstoundene Waarmte outouleeden. Uk Variabilität un Touferläit wäide minner.

Däälich (2010) lääse do Oumeetengen fon eenpelde Transistore bie 32 Nanometere un minner, Truch disse Miniaturisierenge läite sik integrierde Skaltengen fon moor as ne Milliarde Transistore realisierje ap een Siliziumstuk mäd ne Kaantenlaangte fon 10 Millimeetere. Deertou ferlööwet die litjere Oustand twiske do Bauelemente, do Skaltengen bie haagere Taktfrequenze tou bedrieuwen. Deerbie wäd ju Reekenlaistenge fuul haager, man ju benöödigde elektriske Laistenge nit.
Metal

N **Metal** is n Goud, dät speegelch is un wier me elektrisken Stroom truch seende kon.

Do Metalle nieme dän grootsen Paat fon ju Periodiske Tabelle ien.

Metalle sunt toun Biespil:
* Iersen
* Gould. 
* Säälwer
* Natrium
* Aluminium.

Metalle hääbe do Ljuude siet dät Eende fon ju Steentied ferwoand. Toueerst dat Kooper. Dän hääbe jo Kooper un Tin touhoope smolten un hieden dan Brons. Deerätter is ju Bronstied naamd. Un dan, sowät uum 500 f. Chr. hääbe do Moanskene hääruutfuunen, wo jo an dät Iersen kuume kuuden. Dan fäng ju Iersentied an.
Galicien

**Galicien** (Galisisk: Galicia, Galiza, Spoanisk: Galicia) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien.

## Provinzen
Galicien häd 4 Provinzen:

* A Coruña
* Lugo 
* Ourense
* Pontevedra
Mäid

As **Mäid** beteekent me Gäärslound, dät truch Mjoon fon ju Ferbuskenge fräiheelden wäd (uurs as ne Weede, wier Huusdierte dät uurnieme).

## Wiertou ju bruukt wäd
Ne Mäid wäd bruukt, uum Hoo of Siloasje as Fäi-Fodder tou winnen, oaber toumäts uk uum der Fruchteboome ap tou plontjen. Fääre kon me Baulound ne Wiele wäst lääse läite, uumdät sik die Gruund ferhoalje kon. Wan ju Mäid riek an blöiende Bloumen is, is ju uk goud foar ju Imkeräi (as Iemen-Weede). Fonsäärm is sunne Mäid dan uk foar wüüld lieuwjende Insekten un uur Dierte n goadelken Lieuwendsruum, uk wan ju neen Natuur-, man ne Kultuurloundskup is.

## Steede
Do Mäide liegen fröier aal in dät läige Lound bie de Äi, wäil deeruum dät do mäd de Saise mäind wäide kuuden. Bäiste wüülen dät Gäärs in wäite Tieden fertrappelje.  
Wüült do Loundnoomen ap *-Mäid* maast sunner Persoonenoomen touhoopestoald sunt, belukt dät sik wäil maastens ap uursproangelk gemeenskuppelke Gruundstukke.
Drina

Ju **Drina** is ne Äi ap dät wäästelke Balkan-Hoolichailound. Ju lukt Woater uut ne Flakte fon 19.926 km² un häd touhoope mäd ju Wäl-Äi Tara een Loangte fon 486 Kilomeetere.

## Ferloop
Ju Drina äntstoant in do Dinoariske Bierge bie Hum an dät suudelke bosnisk-herzegowiniske Skeed, wier Tara un Piva, do uut Montenegro kuume, touhoopefljoote. 

Besunners do bee Wäl-Äien ferloope in joop iensniedene Doale, fon ju Drina sälwen kon me dät uk mongs kweede, uumdät ju truch Karst-Loundskup, also besunners kalk-hooldich Rebät fljut. Dät rakt oaber uk Ousniede fon ju Äi, wier dät n sachter Ouger rakt, wier goud siedeljen is un al loange waas. Deeruum wuuden in't Drina-Doal uk Siedelengen uut ju Jungsteentied fuunen. Fääre is uur dät Drina-Doal tou tällen, dät dät moorere Moale skäärp ouknikket, wät uk typisk is foar ne Äi in ne Karst-Loundskup.

Die Bupperloop fljut truch Bosnien un Herzegowina. Oun't Ouger lääse do Stääde Foča, Goražde un Višegrad.

Die Middelloop bieldiget bolde dät Skeed tou Serbien. Ap ju serbiske Siede lait bolde deer ätter Bajina Bašta. Die Middelloop gungt bit Zvornik.

Uk die Unnerloop känteekent noch dät Skeed twiske Serbien un Bosnien un Herzegowina. Ap ju serbiske Siede lääse dan noch Banja Koviljača un Loznica. Bie Sremska Rača fljut ju Drina fon gjuchts in ju Save, wier ju ju grootste Ieuwen-Äi fon is. Uur ju Save un ju Donau fljut dät Woater ou in ju Swotte See.
Intonation (Sproakwietenskup)

Intonation is in ju Linguistik n Deelberäk of n Määrkmoal fon ju Prosodie. In ju Phonetik ferstoant me unner Intonation dän woarnuumenen, tiedelken Ferloop fon ju Toonhööchte binne n Woud (Woudmelodie), n Sats of n Spreekakt. Intonation wäd falskerwiese oafte gliekstoald mäd ju Prosodie, is oawers in äängeren Sin bloot n Deel deerfon.
In Juunsats tou Toone wäd Intonation nit ferwoand uum Woude fonnunner tou unnerskeeden. Daach kon dät ju Betjuudenge fon n Sats betoonje of ferdüütelkje. In fuul Sproaken rakt dät n Unnerskeed in ju Intonation fon Froagesatse un Uutkweedesatse.
Toonsproaken as dät Chinesiske ferweende Intonation un Toone uum Betjuudengsunnerskeed  twiske Woude ountoureeken.
Intonation in ju Sproake wäd betrachted as n Oard Köärpersproake. Me boalt deerbie uk wäil fon Stämsproake of Paralinguistik.

## Literatuur
Jörg Peters, Saterfrisian intonation An analysis of historical recordings
In: Us Wurk 57 (2008) 141-169
Bjoor

**Bjoor** is aan Dronk, dät truch Jeesenge uut Moalt un/of uut Plontdele wonnen un nit destilliert wäd. Foar ju Produksjoon fon Bjoor is Woater, Moalt, Hoppe un Jääst nödich. Maastens rakt et in Bjoor 4% bit 6% Alkohol, man dät rakt uuk Bjore do twiske 1% un 20% Alkohol häbbe.

## Ferbiendengen ätter buuten
Roubaix

**Roubaix** (Niederloundsk: *Robaais* of aller *Roodebeke*) is ne oolde industrielle Stääd in dät Noude fon Frankriek, in dän suud-aastelken Deel fon ju aleer Provinz Frantsöösk-Flandern, apnaisten fon dät belgiske Skeed. Ju Stääd is uk ne Meente un lait in dät frantsööske Departement *Nord* in ju Region *Hauts-de-France*, mäd ne Flakte fon sowät 13 km².

Roubaix häd ungefeer 96 Duusende Ienwoonere, un is deermäd ätter Lille un Amiens ju träädgrootste Stääd fon ju Region. Touhoope mäd do Noaber-Stääde Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq un 86 uur Meenten, bildet ju Stääd n Metropoolregion bekoand unner dän Noome *Métropole européenne de Lille*, wier moor as 1,1 Million Ljuude woonje.

In ju Midde fon dät njuugentiende Jierhunnert wuude Roubaix dät Säntrum foar Tekstil-Industrie fon Noud-Frankriek, wilst ju Industrielle Revolutsjoon in dät Lound begint. Deertruch wuuks ju Taal Ienwoonere fon 8.091 in 1800 ätter 124.661 in 1896. Unner dät Woaksdumstied, weegen sien ekonomiske un soziale Äntwikkelenge, kreech ju Stääd dän Spitsnoome „Frantsöösk-Manchester“.

Däälich is ju Stääd foarallen bekoand as die Ankumstplakke fon dän Flitsepee-Wädstried *Paris – Roubaix*.

## Partnerstääde
Do Partnerstääde fon Roubaix sunt:
*  Mönchengladbach, Düütsklound (siet 1969)
*  Verviers, Belgien (siet 1969)
*  Bradford, Groot-Britannien (siet 1969)
*  Skopje, Noudmakedonien (siet 1973)
*  Prato, Italien (siet 1981)
*  Sosnowiec, Polen (siet 1993)
*  Covilhã, Portugal (siet 2000)
*  Bouira, Algerien (siet 2003)

## Ferbiendengen ätter buuten
*  Offisjelle Websiede fon ju Stääd (ap Frantsöösk)
* Offisjelle Websiede fon dät Amt foar Tourismus (ap Frantsöösk, Ängelsk un Niederloundsk)
* Offisjelle Websiede fon dät Nasjonoal-Archiv fon ju Oarbaidswaareld (ap Frantsöösk)
*  Offisjelle Websiede fon dät Kunstmuseum (ap Frantsöösk)
* Offisjelle Websiede fon dät Textilmuseum (ap Frantsöösk, Ängelsk un Niederloundsk)
Stoa

Ju **Stoa** of die **Stoizismus** (ooldgriechisk: ***Στοά***) is ne Leere fon ju antike Philosophie, ju fon sowät 300 foar Kristus bit in dät twäide Jierhunnerd ätter Kristus eerste fon Griechen un leeter uk fon Roomske bedrieuwen wuude. Dät waas seküür een fon do ienfloudriekste philosophiske Gjuchten in ju Geskichte fon dät Äiwendlound. Ju **Stoa** is benaamd ätter ju *Στοά ποικίλη* (Bemoalde Süülenhalle), n Bauwierk ap ju Agora, dän Määrkedploats fon Athen, uumdät ju tou hiere Uursproangstied in düt Bauwierk unnergjuchted wuude.

Die Gruunder fon ju Stoa waas Zenon uut Kition, uur wichtige Fertreedere wieren Chrysippos uut Soloi, Panaitios uut Rhodos, Poseidonios uut Apameia, Lucius Annaeus Seneca un sogoar die roomske Kaiser Marcus Aurelius.

## Leere un Lieuwendswiese fon do Stoikere
Do Stoikere hieden ju Uurtjuugenge, dät ju Waareld-Oardenge as ne truchgungende Kausoalkätte tou ferstounden is. Aal, wät geböärt, uk dät Toanken, Wollen un Honneljen fon do Moanskene, geböärt, uumdät dät ju logiske Foulge uut Uurseeken is. Uumdät Philosophen in't Oalerdum ätter hiere Leere lieuwje skuulen, latten jo deer uk ne Lieuwendswiese fon ou: Groote Seekelkgaid wuude ferloanged, wilst joop Föilen as Unduugd goolt. Stromme Stoikere foonten nit moal Kroankhaid un Dood läip, uumdät jo dät aal nieme wüülen, as dät koom. Wan däälich fon "stoisk" boald wäd, toanke do Ljuude maasttieds oun ju Lieuwendswiese, ju fon de Leere oulat waas, wilst ju Leere sälwen, ju deer bääte stuude, in dät Foulk neen groote Bekoandhaid moor häd. Daach is die stoiske Toacht fon ju determinierde Waareldoardenge uk däälich noch fier fersprat un paaset goud tou uus Natuurwietenskuppe.
Foutbal-Europamästerskup 2016

Ju **Foutbal-Europamästerskup 2016** wuude fon n 10. Juni bit tou dän 10. Juli 2016 in Frankriek heelden. Portegal won ju Finoale mäd 1-0 juun Frankriek.

## Foarrunde
### Gruppe A

### Gruppe B

### Gruppe C

### Gruppe D

### Gruppe E

### Gruppe F

## Knock-outfase

## Spilsteede
## Stadions



## Ferbiendenge ätter Buuten

* EURO 2016 Websiede fon ju UEFA
Bungsbierich

Die **Bungsbierich** (platdüütsk: ***Bungsbarg***, hoochdüütsk: ***Bungsberg***) in ju sonaamde Holstenske Swaits, dät Höäwellound fon Aast-Holsten, is mäd 167,4 m uur NHN ju grootste Hööchte in Släswiek-Holsten.

Hie äntstuude in ju Saale-Iestied foar sun 150.000 Jiere as Eend-Moräne fon 'n Glitsker. In ju Weichsel-Iestied foar sun 10.000 Jiere kuuden do Glitskere deer nit moor uur kuume un flooten deer an do Sieden uumetou. In düsse Tied waas die Bierich also n sonaamden Nunatak.

Bie dän Bungsbierich lait ju Wälle fon ju (näie) Schwentine, een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten.

Nit ap dän hööchste Punkt, man uk nit fier wäch stoant n grooten Seende-Mäst fon dän NDR un ap ju uur Kaante n Uutsjuchts-Touden, die Elisabeth-Touden uut dät Njuugentienste Jierhunnert.
Grooten Plöner See

Die **Groote Plöner See** is n Woaterdoabe mäd ne Flakte fon moor as 28 km² in dän Kring Plön in't Suudaaste fon Släswiek-Holsten un is bit tou 56 Meetere joop. Die Groote Plöner See is die grootste Woaterdoabe in Släswiek-Holsten un die tjaandgrootste in Düütsklound. Tiedwiese waas hie noch gratter, uumdät hie fon't 13. Jierhunnert oun ne Tied loang foar n Määlnebedrieuw apstauet waas. Dät wuude oaber, uum Lound tou winnen, wier fernäilt.

Truch dän Groote Plöner See fljut ju (näie) Schwentine. Oun sien noudelk Ouger lait ju Stääd Plön. In ju Weichsel-Iestied äntstuude die Doabe truch Glitskere.
Schwentine

Ju **Schwentine** is mäd 62 Kilomeetere Loangte een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten. Ju häd hiere Wälle bie dän Bungsbierich un fljut fon deer truch dän Höäwellound fon Aast-Holsten, ju sonaamde Holstenske Swaits, ätter't Noude in ju Kieler Förde. Unnerwaiens fljut ju truch moorere Woaterdoaben, t.B. dän Groote Plöner See.

Die Noome fon ju Schwentine skäl fon 'n slawisk Woud foar "hillich" kuume. Uurspröängelk belook sik die Noome ap hiere linke Ieuwen-Äi Oolde Schwentine, ju fääre wäästelk ferlopt un aleer een Skeed-Äi twiske do Slawiske Obodriten un do noud-elbiske Saksen waas.
Oolde Schwentine

Ju **Oolde Schwentine** häd hiere Wälle bie Bornhöved, fon wier ju truch dän Bornhöveder See, dän Schmalensee un dän Belauer See, ätters truch dän Stolper See un fääre noudelk truch dän Postsee bie Preetz dan läiweloa in ju (näie) Schwentine fljut.

Ju Oolde Schwentine hiet uurspröängelk eenfach bloot Schwentine. Truch n Fersäin fon dän Kartogroaph Caspar Danckwerth in 1652 wuude die aastelke Äi-Ierm, die fon dän Bungsbierich kumt, tou ju Haud-Äi ferkloort un drächt fon deer oun bit däälich däälich dän Noome "Schwentine". Ju Äi, ju in't Foaren Schwentine hiet, hat nu ***Oolde Schwentine*** un ousnitswiese uk *Bornau*, *Depenau*, *Kührener Au*, *Postau* un *Mühlenau*.
Trave

Ju **Trave** is een Äi in Släswiek-Holsten mäd ne Loangte fon 113,6 km. Ju häd hiere Wälle bie Gießelrade in Aast-Holsten un fljut fon deer ätter't Suudwääste truch dän Wardersee ätter Bad Segeberg un Bad Oldesloe, dan knikket ju wier ou ätter't Aaste un fljut truch Lübeck ätter hiere Mundenge in ju Aastsee bie Travemünde. Ju Ienmundenge in ju Lübecker Bucht lät as ne Förde.

Foar n Deel markierde ju Trave dän Ferloop fon dät karolingiske Skeed Limes Saxoniae, dät domoals ätter oolde Skriftstukke twiske do noudelbiske Saksen un do slawiske Obodriten uuthonneld waas.
Freerk Wülm IV.

**Freerk Wülm IV.** (düütsk: **Friedrich Wilhelm IV.** * 15. Oktober 1795 in Berlin; † 2. Januoar 1861 in Potsdam) uut dät Huus Hohenzollern waas fon 1840 bit 1861 Köönich fon't Prüüske Riek. Hie waas die ooldste Suun fon Freerk Wülm III., dän hie ap dän Troon foulgede, un ju Kööniginne Luise. Een besunnere Rulle fäl him tou, as hie wilst ju Düütske Revolutsjoon 1848/1849 ju truch ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge ounbeedene Kaiserkroune ouliende. Daach koom hie tiedwiese do Revolutsjoonääre toumäite, nit uut Uurtjuugenge, sunnern uum sien Riek tou rädjen. As dät wier rauelker waas, kierde hie tourääch tou sien Lienje. Uut suundegaidelke Gruunde roate hie ap n 7. Oktober 1858 ätter 18 Regierengsjiere ju Regentskup oun sin jungere Bruur Wülm ou, die dan ätter Freerk Wülm sin Dood in 1861 uk dän Köönichstitel kreech.
Fryske Akademy

Ju **Fryske Akademy** (Fräiske Akademie) is ne wietenskuppelke Iengjuchtenge foar de fräiske Sproake un Kultuur in Wäästfräislound. Ju Akademie eksistiert siet 1938 is Tougong mäd wietenskuppelke Unnersäikengen. Do beluuke sik foarallen ap ju fräiske Sproake, Skichte, Kultuur un Meenskup. Ju Fräiske Akademie publiziert akademiske Bouke so as fräiske Woudebouke un Geskichtsbouke. Ju Akademie häd uk Leerstoule an do Universitäte fon Leiden un Amsterdam.

Dät *Mercator - Europäisk Unnersäikssäntrum foar Moorsproakichhaid un Sproakleeren* is Deel fon ju Fryske Akademy. Ju Fräiske Akademie un Mercator hääbe touhoope ungefeer 60 Mee-Oarbaidere.

## Ferbiendengen ätter Buuten
* Websiede fon ju Fryske Akademy
* Websiede fon Mercator
Gatúnsee

Die **Gatúnsee** (spoansk: *Lago Gatún*) is n kunstelken See in Panama, die twiske 1907 un 1913 in dät Bauprojekt foar dän Panamakanoal truch Apstauenge fon dän Río Chagres tougjuchtemoaked wuude. Ieuwenske sien Betjuudenge as Deel fon dän Panamakanoal tjoont die Stausee uk tou ju Stroom-Äärtjuugenge.

Die Gatúnsee häd ne Flakte fon sowät 425 km², hoaldt 5,2 km³ Woater tourääch un häd somäd ne Jüpte fon in'n Truchsleek 12,2 Meetere.

Uumdät deer älken Dai Skiepe fon allerweegense truchfiere, lieuwje in dän fiskrieke See Fiske uut aal ju Waareld. Unner Woater läite sik buute ju Skipfoart-Sträkke uk noch do doode Boome fon dän uurfloudede Rienwoold ärkanne. Ap wäkke Höäwele, do däälich as Ailounde uur't Woater kiekje, rakt dät däälich noch Rienwoold, toun Biespil ap Barro Colorado Island, n Ailound fon 15 km² wier dät buute Foarskengs-Statsjoon un n Dräguuner-Boantje neen Ienwoonere rakt.
Río Chagres

Die **Río Chagres**, of ju **Chagres-Äi** (düütsk uk: Chagres-Fluss) is een Äi in Säntroal-Panama, ju in ju Cordillera de San Blas ap sowät 600 Meetere uur ju See hiere Wälle häd un fon deer mäd ne Loangte fon 193 Kilomeetere in dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fljut.

Eer do moanskelke Iengriepe foarnuumen wieren, waas ju Äi nit tou bereekenjen. Maasttieds waas ju ne toai fljootende Äi, man in ju Rientied kuude ju binne kuute Tied tou n rietenden Stroom wäide.

Uum dän Panamakanoal muugelk tou moakjen, staude me dän Unnerloop twiske 1907 un 1913 ap, sodät ap 26 Meetere Hööche uur ju See die Gatúnsee äntstuude. So bruukte me bloot oun do bee Ozean-Ougere fon dän Kanoal Skips-Slüüsen, Do Nieden in't Binnelound wieren eenfach unner Woater sät un do Höäwele fääre wäästelk hougede me uk nit so joop truchtougreeuwen. Uum dän wikseljende Woaterstound fon ju Äi beeter kontrollierje tou konnen, deermäd die Skips-Bedrieuw seekerstoald waas, wuude in 1935 uk oun dän Bupperloop uk noch n Stausee ounlaid, die Alajuelasee.
Brääch

As **Brääch** beteekent me n Bauwierk, dät n Ferkierswai of uk Fersuurgengsiengjuchtengen fräistoundend of fräihongjend uur n Hindernis uur lat, sodät deer Ruumte twiske is. Ne Brääch kon toun Biespil uur ne Äi of ne Slucht baud weese, man uk uur ne Sträite. Maasttieds sunt dät Ferkiersweege, do deer uur gunge, so as Sträiten, Iersenboanskienen, Foutweege un aal sowät. Man dät rakt uk Sunnerfaale so as do roomske Aquädukte, dät sunt Bräägen foar Woaterlaitengen, of ne Gräinbrääch, ju tou ju Ferbiendenge fon Wüld-Diert-Populatsjoone tjoont, do truch Sträiten uutnunnersnieden sunt.


Bielde:20130606 Mostar 071.jpg|Stari Most, "Oolde Brääch" in Mostar, Bosnien un Herzegowina uur ju Neretva
Bielde:Vorya bridge.jpg|Eenfache Hoange-Brääch in Ruslound
Bielde:Pontdugard.jpg|Pònt de Gard / Pont du Gard, een oold roomsk Aquädukt in Suud-Frankriek
Bielde:Cerviduct.jpg|Gräinbrääch
Dingo

Die **Dingo** (*Canis lupus dingo*) is n uurspröängelken Huushuund, die al foar Jierduusende wier ferwüülderd is un in groote Deele fon sien Uutspreedengs-Rebät fulkeemen sunner Hälpe fon Moanskene tougjuchtekumt. Besunners Australien is foar sien wüülde Dingos bekoand, man me kuude genetisk ätterwiese, dät uk in Thailound äächte Dingos foarkuume, wier do oaber noch tichte bie Moanskene lieuwje. Ieuwenske do eepenbeere Dingos rakt dät uk äänelke Huundepopulatsjoone, tou n Biespil dän Näiguinea-Dingo, die phänotypisk so uutsjucht, man noch nit truch genetisken Bewies tou ju sälge Lienje reekend wäide kon.

Dingos hääbe oafter ne touminst twofaawige Fäl-Teekenge, wierbie ju dominierjende Faawe maasttieds roodelk bit soundfaawich is. Dät rakt oaber uk säildenere Faaw-Sleeke, so as swotte Dingos (dan oafter mäd jeele Teekenge) un wiete Dingos.

Uumdät jo al so loange ferwüülderd sunt, hääbe jo wäkke Määrkmoale fon n Wüülddiert touräächkreegen, man jo hääbe noch aaltied trüütich Prosänt minner Brainge-Volumen as n äächten Wulf. Dät is stuur, dän Dingo ien tou oardenjen. Wäkke behonnelje him eenfach as Huunderasse, wäkke (so as hier uurnuumen) behonnelje him apgruunde fon ju loange Separatsjoon as oaine Wulfs-Unneroard *(Canis lupus dingo)* ieuwenske dän Huund *(Canis lupus familiaris)*.
Lausitz

Ju **Lausitz** (oulat fon n ooldsorbisk Woud foar sowät as Sump-Lound, läichsorbisk **Łužyca**, buppersorbisk **Łužica**, poolsk **Łużyce**), is n Rebät in't Suudaaste fon do Brandenbuurich, dät Aaste fon Saksen un dät Wääste fon do Poolske Woiwodskuppe Lebus un Läichsleesien.

## Iendeelenge
Ju Lausitz deelt sik in ju Läige Lausitz un ju Bupperlausitz:

Ju Läige Lausitz is foar't Maaste n läich, plat Lound, dät fon ju poolske Äi Bóbr (düütsk:Bober) bit oun't Skeed tou dän Fläming un bit oun ju Äi mäd Noome Čorny Halštrow *(buppersorbisk)* / Schwarze Elster *(düütsk)* gungt. Dät roate deer uurspröängelk fuul Foane, Brouk-Woolde, fääre uk Holtbuske mäd boukene un eekene Boome. Sänt dät 19. Jierhunnert sjucht me wät moor Fjuurenboome. In ju Loundskup lait uk die Spreewoold, mäd masse Woaterloope, do foar hiere Bootjeräi bekoand sunt.

Ju Bupperlausitz lait deer täämelk niep suudelk fon un sjucht lounskuppelk uurs uut as ju Läige Lausitz. Sjucht me fääre noudelk noch Heedelound, gungt dät in't Suude, loangs dät Skeed ätter Tschechien, ap in do Lausitzer Bierge. Deer lait uk mäd 793 Meetere die hoochste Bierich fon ju Lausitz, ju Łysa (buppersorbisk) / Lausche (düütsk) / Luž (tschechisk).

## Sproaken
In groote Deele fon ju Lausitz wäide noch do bee Sorbiske Sproaken boald, dät Buppersorbiske un dät Läichsorbiske. Fääre wäd deer uk düütsk boald, näämelk aastmiddeldüütske Dialekte un ju Näilausitzer Baalwiese, ju sorbisk Substroat änthoaldt. Wier dät ätter Polen iengungt, wäd Poolsk boald, in düt Rebät is ne dialektoale Miskenge foarhäärskjend, uumdät do maaste Polen deer eerste ätter dän Kriech un ju Ferdrieuwenge fon ju düütsk-sleesiske Befoulkenge waileeken sunt.

## Stääde
Bekoande Stääde in ju Lausitz sunt
 
* Chóśebuz (läichsorb.) / Cottbus (düütsk)
* Budyšin (buppersorb.) / Bautzen (düütsk)
* Ju DDR-Ploanstääd Eisenhüttenstadt
Heedelound

As **Heedelound** (uk: ju **Heede**), is ne Loundskup, wier apgruunde fon n suuren un neerstof-äärmen Boudem besunnere Plonten ju Bielde bestimme: ferskeedene Heedekruudplonten, Broom, Wacholder un Fjuurenboome.

Die Uursproang fon düsse Heeden is maasttieds nit natüürelk, hie lait fuulmoor in ne besunnere Foarm fon Buuräi: n stäärken Weede-Bedrieuw, dät räägelmäitige Ousteeten fon Plaagen as Straielse, un toumäts uk dät Oubaadenjen fon ju Flakte. Düsse Faktooren sunt goadelk foar Heede-Vegetatsjoon. Ju findt sik oaber juust so uk ap druuchlaide Foanflakten, uumdät do uk dät suure Milieu bjoode.

Uumdät däälich ju Buuräi maasttieds heel uurs bedrieuwen wäd, rakt dät uk minner Heede. Oafter sunt dät Natuur-Skutsere, do Heedeflakten ärhoolde, uk wan dät neen äächte Natuurloundskup is.


Bielde:Blühende Heide 01.JPG|Bloiende Heede bie Schneverdingen
Bielde:Lüneburger Heide - 069.jpg|Heedskäipe in ju Lünebuurger Heede
Bielde:Wacholderheide.jpg|Ne Heede mäd Wacholderbuske
Bielde:Wrzosowisko IM000055a.JPG|Heedelound in ju poolske Woiwodskup Wäästpommern
Loundbrääch fon Panama

Ju **Loundbrääch fon Panama** of die **Isthmus fon Panama** is ne Lound-Äängte in dän middelamerikoanske Stoat Panama, ju Ferbiendenge fon Noud- un Suudamerikoa. Ju Loundbrääch tränt dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fon dän Pazifik.

Ju Loundbrääch äntstuude foar sowät trättien Millionen Jiere, as two tektoniske Ploaten touhoope-skuppeden. Deerbie wuude ju Pazifiske Ploate sinnich unner ju Karibiske Ploate taaid. Ju Äntstoundenge fon ju Lound-Äängte waas n betjuudend geologisk Geböärnis, uumdät ju in besunnere Wiese tou ju Äntstoundenge fon dän Gulfstroom biedruuch.

Ätter ju Loundferbiendenge kuuden Dierte-Oarde twiske Noud- un Suudamerikoa wikselje. Dät beteekent me as Grooten Amerikoansken Faunen-Uuttuusk.

In't Jier 1501 wuude ju Loundbrääch fon dän Spoanier Rodrigo de Bastidas fuunen. Die eerste, die der twäärs uur Lound truch koom bit ätter dän Pazifik, waas Vasco Núñez de Balboa in 1513

Uum sien besunnere geografiske Oainskuppe roate dän sänt dät 16. Jierhunnert Ploane, oun ju Steede n Kanoal tou bauen, uum fon dän Atlantik gauer in dän Pazifik tou kuumen. Deer wuude oaber foar loange Tied niks uut, eerste in 1881 is me mäd dän Bau fon dän Panamakanoal ounfangd, die dan in 1914 kloor waas. Truch dän Kanoal is die Seewai fon ju US-Aastkuste ätter ju US-Wäästkuste uum n Haaldeel ferminnert.
Skips-Slüüse

Een **Skips-Slüüse** of **Boots-Slüüse** is n Bauwierk, dät dät foar Skiepe, Boote un aal sowät muugelk moaket, fon een Woaterhööchte ap een uur tou kuumen. Dät Känteeken fon een Slüüse is die Slüüsen-Koomer, die mäd two Slüüsen-Dooren ätter bee Sieden woaterticht ousleeten wäide kon, uum deer Woater häärien of ruut tou brangen, wiertruch dät Skip ätter buppe tild of deel lät wäide kon. Ju Äntwikkelenge begon fonsäärm mäd litje Boots-Slüüsen, man däälich konnen uk groote Container-Skiepe mäd Hälpe fon Slüüsen truch Kanoale kuume, so as dän Noud-Aastsee-Kanoal of dän Panamakanoal.
Heede

Dät Woud **Heede** beteekent:

* Heedelound
* Wäkke fon do Heedekruudplonten *(Ericaceae)*, do foar't Heedelound typisk sunt, t.B.
** Riesheede of Fodderheede *(Calluna vulgaris)*
** Dopheede *(Erica tetralix)*
** un uur.

## Kiek uk bie
* Heeden
Heeden

Dät Woud **Heeden** beteekent:

* Uut kristelke un juudske Sjuchtwiese is aan **Heeden** wäl, die naan Krist un naan Juude is, un somäd n **heedensken** Gloowe häd.
* Deerfon oulat uk ju minner fjuuntelke Beteekenge fon dän **Heeden** foar Roma un uur fierende Foulke, äänelk düütsk "Zigeuner"

* "Heeden" is uk ju Moortaal-Foarm tou ju Heede, dät is...
** dät Heedelound
** dät foar Heedelound typiske Heedekruud, t.B.
*** ju Riesheede of Fodderheede *(Calluna vulgaris)*
*** ju Dopheede *(Erica tetralix)*
Suudafrikoanske Republik

Ju **Suudafrikoanske Republik** (Niederloundsk:*Zuid-Afrikaansche Republiek* of *ZAR*), oafter uk **Transvaal-Republik** naamd, waas n uunouhongigen Stoat in't suudelke Afrikoa, die wilst dän twäide Haaldeel fon dät njuugentienste Jierhunnert deer waas.

Ju is nit tou ferwikseljen mäd ju Republik Suudafrikoa fon däälich.

Uum 1835 wonnerden niederloundsk-stommige Buuren in dän sonaamde Groote Träkk in dät Rebät ien un gruundeden ju uunouhongige Suudafrikoanske Republik. Dät Rebät fon ju Republik waas leeter bekoand as ju suudafrikoanske Provins Transvaal. Ju ZAR waas uunouhonging fon 1857 bit 1877 un leeter noch moal fon 1881 bit 1900 ätter n ärfoulchrieken Apstound fon do Buuren in dän Eerste Buurenkriech. Ju wuude in't Jier 1900 wilst dän Twäide Buurenkriech fon't Fereende Köönichriek eendgultich annektierd, wät fääststuude, as in 1902 do lääste buuriske Troppen kapitulierden.

Dät Parlemänt, die "Volksraad", hiede fjaueruntwintich Sitte un mätte fon 1890 oun in dän Ou Raadsaal in Pretoria.
Bäisem

Aan **Bäisem** is een Reewe, uum tou feegjen. Dät honnelt sik uum ne Oard Bäärsel mäd Steel. Dät rakt loange Bäiseme un Hondbäiseme.

Bäiseme wäide uut ferskeedene Materioaljen häärstoald: Dät rakt tou n Biespil Sträi-Bäiseme, Brom-Bäiseme, Heede-Bäiseme Bjunt-Bäiseme, Takken-Bäiseme, Hoangstehier-Bäiseme un Plastik-Bäiseme.

In groote Deele fon Europa wäd fertält, dät Häksen ap Bäiseme riede.


Bielde:Escoba de paja.jpg|Sträibäisem (?) mäd Steele
Bielde:Besenbinder.JPG|Aan Bäisembiender moaket Takkenbäiseme
Bielde:Handfeger.JPG|N litjen Hondbäisem
Abruzzen

Do **Abruzzen** (Italieensk Eentoal **Abruzzo**) sunt een Region fon Italien mäd 1.326.513 Ienwoonere (Stound:Eende 2015). Ju Haudstääd is L'Aquila.

Ju Region gungt fon ju Adria-Kuste bit in dän hooge Apennin, nieper in dät Bierichmassiv Gran Sasso d’Italia, wier uk die Corno Grande tou fienden is, die hoochste Bierich fon dän Apennin (2912 Meetere). In dän Abruzziske Apennin hiede sik uk ju italieenske Unneroard fon dän Wulf hoolde kuud, eer ju unner Natuurskuts stoald wuude un sik wier fääre uutspreede kuude.

Noaber-Regionen sunt in dät Noude do Marken, in dät Wääste Latium un in dät Suude Molise. In dät Noudaaste is ju Kuste fon ju Adriatiske See, aan Deel fon dät Middelmeer.


Bielde:Lungomare giulianova.jpg|Touristen-Strand bie Giulianova
Bielde:Bella addormentata.jpg|Dät Täärp Picciano foar do Bierge
Bielde:Corno Grande with paths.jpg|Die Corno Grande
Plön

**Plön** is ne Stääd in dät Aaste fon ju Region Holsten in Släswiek-Holsten. Dät lait oun't Ouger fon dän Groote Plöner See. Een befäästigede Deelläitenge mäd Noome "Plune" is al uut slawiske Tied uurlääwerd, wildääge waas dät domoals ju Buurich, ju me ap dät Ailound Olsborg (nit bloot onomastisk) ätterwiese kon. Däälich lait ju Stääd, uk dät Plöner Slot, oun't Ouger.
Nunatak

**Nunatak** (fon Inuktitut un Kalaallisut: *Nunataq*, Moortaal *Nunatait*) beteekent in ju Glaziologie aan Fäls of Bierich, wier Glitskere uumetoufljoote, sodät hie as een Ailound deer ruutkikt. Säildener wäd dät Woud uk in n meeneren Sin foar iesfräie Rebätte bruukt, wier Glitskere uumetoulääse.
Wallis

Die Noome **Wallis** stoant foar:

* Dän Kanton Wallis, een Rebät un Ferwaltengsregion in't Suudwääste fon ju Swaits
* Do Wallis-Ailounde, n Ailoundkoppel in't frantsööske Uurseerebät Wallis un Futuna
* Wallis (Texas), een Stääd in do USA
* Een oolde düütske Beteekenge foar dät britiske Lound Wales

Fääre is dät uk n Persoonennoome.
Weichsel-Kooldtied

As **Weichsel-Kooldtied**, **Weichsel-Glazioal** of **Weichsel-Komplex**, uumgongssproakelk uk **Weichsel-Iestied**, wäd ju lääste Kooldtied un ju deer mäd ferbuunene Ferglitskerenge foar Noud- un Middeleuropa beteekent. Ju Weichsel-Kooldtied begon foar sowät 115.000 Jiere un eendede foar 11.700 Jiere.

Apgruunde fon ju groote Ferglitskerenge waas die See-Speegel fuul läiger, groote Deele fon ju Noudsee liegen druuch un do Britiske Ailounde wieren oun't Fäästlound ounsleeten.

In ju Alpenruumte waas dät uum jusälge Tied uk wied un Sied ferglitskert, junner boalt me fon ju Würm-Kooldtied.
Kanton Wallis

Die **Kanton Wallis** *(Düütsk: *'Wallis**, [[Arpitoansk]]: **Valês**, Frantsöösk: **Valais*')* of amtelk "Stoat Wallis" (*Staat Wallis / État du Valais*) is n Kanton in dät Suude fon ju Swaits, die mäd Uutnoame fon litje Rebätte oun ju Rhone un hiere Siedendoale lait. In dät Wallis lait uk die hoochste Bierich fon ju Swaits, dät Dufour-Spit (Dufourspitze) mäd 4634 Meetere uur ju See. Ju Haudstääd is Sitten (Walliser Arpitoansk: Chyoun / frantsöösk:Sion).

In dät Wallis sunt Düütsk un Frantsöösk Amtssproake. Ätter ne amtelke Tällenge uut dät Jier 2000 boalden 62,8 Prosänt Frantsöösk, 28,4 Prosänt Düütsk, 2,2 Prosänt Italieensk un 6,6 Prosänt Rätoromanisk un uur Sproaken. Uumdät dät Arpitoanske, wäd oafter as "Patois", also Dialekt fon dät Frantsööske reekend wäd, nit oufräiged wuude, is tou fermoudjen, dät do maaste arpitoansk-sproakige dät Kjuus bie "Frantsöösk" sät hääbe. Do Düütsksproakige baale fon aleer wäch Walliserdüütsk, dät is n hoochst-allemanisken Dialekt, die foar do Baalere fon masse uur düütske Dialekte nit so licht tou ferstounden is.


Bielde:VignesSion.jpg|Wienbierge bie ju Haudstääd Sitten
Bielde:Cairns on Hohtälligrat, Wallis, Switzerland, 2012 August.jpg|Dät Dufour-Spit mäd Steen-Montjene
Bielde:Stockalperschloss2.jpg|Dät Stockalper-Slot
Tuba

Ju **Tuba** is dät joopste fon aal do woanelke Blik-Bläis-Instrumente. Apgruunde fon dät loange kooniske Roor wäd dät tou ju Bailhouden-Foamielje täld.

## Sunnerfoarmen
Bekoande Sunnerfoarmen fon ju Tuba sunt ju Helikontuba un dät deerfon oulatte Sousaphon.

Philip Timms Helicon E flat bass 1909 18552.jpg|Helikontuba
Olympia brass hollabrunn2.jpg|Sousaphon
Kieler Förde

Ju **Kieler Förde** is ne sowät 17 Kilomeetere loange, smälle Förde oun ju Aastseekuste fon Släswiek-Holsten, ju in ju Weichsel-Iestied truch Glitsker-Röögenge äntsteen is. Groote Deele fon ju Förde wäide truch Kiel uumesleeten, ju Loundes-Haudstääd fon Släswiek-Holsten. Ju Kieler Förde heert tou ju Kieler Bucht.

## Koarte fon Släswiek-Holsten
Hawaiiske Sproake

Dät **Hawaiiske** (oaine Noome: *ʻŌlelo Hawaiʻi*) is ju Sproake fon do polynesiske Ienwoonere ap do Hawaii-Ailounde. Hawaiisk un Ängelsk sunt deer Amtssproaken.

Dät Hawaiiske heert tou do polynesiske Sproaken, un is deermäd ne Austronesiske Sproake.

Adelbert von Chamisso häd 1837 ju eerste Grammatik skrieuwen.

Hawaiisk wäd bolde nit moor as Uumgongssproake boald, wan dät uk Amtssproake is. Bloot ap dät Ailound Niʻihau sjucht dät uurs uut, deeruum dät deer nit sofuul Froamde kuume..

## Kiekje uk deer
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version
** Ethnologue Hawaiian *(ängelsk)*
* Online Woudebouk hawaiisk-ängelsk, ängelsk-hawaiisk

## Foutnooten
Guyana

**Guyana** (amtelk *Kooperative Republik Guyana*, ängelsk: *Co-operative Republic of Guyana*) is n Stoat in dät Noudaaste fon Suud-Amerikoa. Dät wäd in't Noud-Aaste fon dän Atlantik beskat, in't Aaste fon Suriname, in't Suude un Suudwääste fon Brasilien un in't Noudwääste fon Venezuela. Ju Haudstääd is Georgetown.

Guyana is nit tou ferwikseljen mäd dät fratsööske Uursee-Rebät Frantsöösk-Guayana un ju Loundskup Guayana, uk wan die Noome dän sälge Uursproang häd. Guyana waas bit tou sien Uunouhongegaid ap n 26. Moai 1966 ne britiske Kolonie un hiet Britisk-Guayana.
Paraguay

**Paraguay** is een Binne-Lound in Suud-Amerikoa. Dät lait twiske Brasilien, Argentinien un Bolivien, sien Haudstääd is Asunción. Fon't Noude ätter't Suude fljut die Río Paraguay truch dät Lound, aastelk deer fon is dät Lound tichter besiedeld, wilst dät wäästelk tänner besiedeld is.

## Sproaken
Een Besunnerhaid fon Paraguay is, dät junner dät Guaraní, een Indioaner-Sproake, bit däälich ju dominierjende Uumgongs-Sproake is, un uk oafter monken europäisk-stommige Ienwoonere boalt wäd. Amtssproake is dät in jungere Tied uk wuuden, man in düssen Beriek häd dät noch nit ju Betjuudenge fon't Spoanske kriegen.

Dät rakt in Paraguay uk masse, do Spoansk un Guaraní truchnuur baale.
Suriname

**Suriname** (ap Sranantongo: *Sranan* [sra:ˈnaŋ]) is n Lound in't Noud-Aaste fon Suud-Amerikoa. Noudelk deerfon lait die Atlantik, aastelk Frantsöösk-Guayana, suudelk Brasilien un wäästelk Guyana. Twiske Suriname un Guyana rakt dät n striedich Rebät un twiske Suriname un Frantsöösk-Guayana uk.

## Sproaken
Aaldät ju Amtssproake Niederloundisk is, wäd dät fon minner as n Haaldeel fon ju Befoulkenge alledeege boald.

Wichtiger is as Uumgongssproake Sranan Tongo, een surinamiske Kreolsproake ju sik touhoopesät uut Ängelske, Niederloundske, Portugiesiske Ienfloude un Uurblieuwsele uut afrikoanske Sproaken. Sranan Tongo is nit ju eensige Kreolsproake in Suriname.

In Suriname wäd as trääd-wichtichste Sproake uk n karibisk-hindustanisken Dialekt boald, ne Varietät fon dät Bhojpuri, dät mäd indiske Siedlere deer wai keemen is.

Fääre wäd Ängelsk boalt un dät Portugiesiske wint uk oun Betjuudenge, foar'aaln truch brasilioanske Gouldsäikere, do illegoal in't Lound kuume. Dät rakt noch moor Sproaken, wierfon do maaste ap buutloundske Ienfloude touräächgunge. Indioaner-Sproaken rakt dät noch, man jo hääbe neen groote Betjuudenge moor.
Uruguay

**Uruguay** (amtelk ap Spoansk: *República Oriental del Uruguay*, dät hat ***Republik aastelk fon dän Uruguay***) is een Lound in dät suudelke Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd fon dät Lound is Montevideo.

## Geografie
Uruguay lait oun ju Atlantik-Kuste twiske Brasilien ap ju noud-aastelke Kaante un Argentinien ap ju Wääster-Kaante. Ju Loundskup is fon ju Pampa bestimt, dät is n subtropisk Gäärslound. Besunners hooge Bierge rakt dät deer nit, bloot middelhooge. Die hoochste Bierich fon Uruguay is die Cerro Catedral, die man sowät 513 Meetere hooch is. Dät Skeed ätter Argentinien bielget die Río Uruguay un die Mundengstjoachter Río de la Plata, tou dän die Río Uruguay mäd dän uut Argentinien kuumende Río Paraná touhoopefljut. Uk ju uruguayiske Haudstääd Montevideo lait oun dän Río de la Plata.

Bielde:Eryngium pandanifolium- Durazno, Villa del Carmen, Estancia El Repecho 2.jpg|Loundskup fon Uruguay
Bielde:CerroCatedral.jpg|die Cerro Catedral
Twäärsfloite

Ju **Twäärsfloite** (düütsk: Querflöte) wäd ätter ju Oard, dät tou spieljen as n Holt-Bläis-Instrument ien'oardend, uk wan ju oafter uut Metall baud is. Dät honnelt sik uum ne Oard Floitepiepe, ju twäärs oun ju Muule ounsät wäd. Me skäl deer nit oun puustje, man deeruur wäch, wiertruch ju Lucht in ju Floite tou swingen kumt, dät ju Floite n Toon rakt. Wichtich, uum aal do Toone spielje tou konnen, sunt do Klappen, wier do Goate mäd ticht moaked wäide. Me häd do Klappen, uumdät me mäd Hieuwelte-Mechanismen so noch moor Goate bruuke kon, as tou n Biespil bie ju Blokfloite.
Victor Hugo

**Victor-Marie Hugo** [viktɔʁ maʁi yˈɡo] (* 26. Februoar 1802 in Besançon; † 22. Moai 1885 in Paris) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw Riemsele, Romoane un Tjooterstukke un wierkede as literarisken, man uk wäil politisken Publizist. Hie tried uk sälwen moorere Moale as Politiker in Ferskienenge. Wilst hie in't Buutlound oafter nit so bekoand is as t. B. Molière, Voltaire of Honoré de Balzac, jält hie monken masse Frantsoosen as die grootste fon aal hiere Skrieuwere. Sien Wierk kon deelwiese ju Romantik, deelwiese dän Realismus tou oardend wäide.
Frantsöösk-Guayana

**Frantsöösk-Guayana** (Frantsöösk: *Guyane*) is n frantsöösk Uursee-Rebät un ne Region fon Frankriek.  Dät lait oun ju Kuste fon dän Atlantik in't Noud-Aaste fon Suud-Amerikoa twiske Brasilien un Suriname. Frantsöösk-Guayana is n ful integrierden Deel fon Frankriek un heert somäd uk tou ju NATO un ju Europäiske Union. Ju gjuchtelke Munte is die Euro. Ju Haudstääd is Cayenne.

Bie Kourou lait aan wichtigen Waareldruumte-Boanhoaf, dät Centre Spatial Guyanais.