open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
9. Oktober

Die **njuugende Oktober** is die 282. Dai fon dän fon dän gregorioansken Kalänner (die 283. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 83 Deege bit tou't Eende fon't Jier tou.

## Foarfaale
* 1801: Neen Folter moor in Ruslound.
* 1890: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch.
* 1962: Uganda wäd fon't Fereende Köönichriek uunouhongich. Milton Obote wäd eersten Premierminister.
* 2005: Clemens August von Galen (* 1878, † 1946), die sik as as Biskop fon Munster juun ju Euthanasie-Politik fon Nazi-Düütsklound iensät hiede, wäd seelich spreeken.
* 2019: In aan Terror-Ounsleek in Halle (Saale) fersoacht aan düütsken Nazi-Terrorist, ap dän Jom Kippur, dän hoochsten juudsken Fierdai, mäd Skjootwoapen in een Synagoge ientoutringen, uum deer do beedjende Ljuude dood tou skjooten. As him dät nit slumpet, uumdät hie ju Doore fon ju Synagoge nit eepen kricht, skjut hie buute een Wieuw dood, dät foarbie gungt. Ätters gungt hie in aan Döner-Loaden un skjut deer aan Kunde dood, buute skjut hie noch aan Passant dood. Noch moor Ljuude wäide ferseerd, man dät blift bie two Doode. Ap dän sälgen Dai wäd hie fäästnuumen.
* 2021: Ätterdät dän aastriekiske Buundeskanzler Sebastian Kurz (ÖVP) Korruptsjoon un Bedjoogeräi foarsmieten wäd, lait hie sien Boantje deel.

## Tou Waareld keemen
* 1835: Camille Saint-Saëns, frantsöösken Pianist, Oargelist, Musikwietenskupper, Musikpädagoge un Komponist fon ju Romantik.
* 1846: Julius Maggi, aan Swaitser Firmengruunder un Ärfiender fon ju Maggi-Krüüderäi, Pionier fon ju Industrielle Häärstaalenge fon Ietelweeren.
* 1859: Alfred Dreyfus, frantsöösken Offisier.
* 1893: Heinrich George, düütsken Skauspieler
* 1908: Werner von Haeften, düütsken Jurist un Wierstoundsstrieder fon dän 20. Juli 1944
* 1966: David Cameron, britisken Politiker, Premierminister un Ouoardenden fon't House of Commons

### Doatum unseeker
* 1813: Giuseppe Verdi, Komponist fon ju Romantik. Wildääge koom hie uk eerste ap n 10. Oktober 1813 tou Waareld, dät weet me nit moor seküür.

## Stuurwen
* 1537: Hans Cranach, aan düütsken Moaler fon ju Renaissance
* 1841: Karl Friedrich Schinkel, prüüsken Architekt, Stäädploaner, Grafiker, Tjooter-Been-Bieldner, Gruunder fon ju Schinkel-Skoule
* 1958: Pius XII., Poabst
Waskaran

Die **Waskaran** *(So hat hie ap [[Quechua]], Spoansk: *'Nevado Huascarán*')* lait in ju Cordillera Blanca in do Anden un is mäd een Hööchte fon 6768 Meetere die hoochste Bierich fon Peru un die füüfthoochste fon Suudamerikoa. Die Waskaran lait in dän Waskaran-Nasjonoalpark. Die Bierich häd twäin Toppe, aan suudelken mäd 6768 Meetere un aan noudelken mäd 6655 Meetere.

## Bierichstiegeräi
Die noudelke, wät läigere Top fon dän Waskaran wuude al ap dän 2. September 1908 fon ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck touhoope mäd dän Zermatter Bierich-Fierder Rudolf Taugwalder betwoangen. Dät broachte ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude heelt.

Ju Eerst-Bestiegenge fon dän haagere, suudelke Top slumpede ap dän 20. Juli 1932 een düütsk-aastriekiske Expedition unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top.

## Katastrophen
Fon dät noudelke Top fon dän Waskaran brieken ap dän 10. Januoar 1962 baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h geenen do deel. Moorere Täärpe wuuden fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd.

Ap dän 31. Moai 1970 roate dät in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju Magnituden-Skala. Deertruch brieken wier groote Massen fon ju Noudwääst-Siede fon dän Bierich ou, sodät uk ju Stääd Yungay fernäild wuude. Sowät säksunsäkstichduusend Ljuude wuuden bie dät Äidbieuwjen uumebroacht, derfon twintichduusend in ju Stääd. Uk dät Basis-Leeger fon een füüftien Ljuude stäärke tschechoslowakiske Bierichstieger-Monskup wuude meeterjoop ferskädded.
Chimborazo

Die **Chimborazo** ([ˌtʃimboˈɾaθo], [ˌt͡ʃimboˈɾaso]), uk wäil ***Tschimborasso***, is aan inaktiven Vulkoan in do Anden un die hoochste Bierich in dät suudamerikoanske Lound Ecuador.

Hie skäl 6310 hooch weese, man näiere Mäitengen tjuude ap 6267 Meetere wai. Hie is daach die hoochste Bierich fon'n Äid-Middelpunkt uut, uk wan hie nit die hoochste Bierich uur dän Woaterspeegel fon ju See is (dät is die Mount Everest). Die Unnerskeed kumt deerfon, dät ju Äide neen gliekmäitige Kuugel is, man moor sowät as n Rotatsjoons-Elipsoid. Deeruum is ju Truchmäite fon ju Äide truch dän Äquator mät wät tjukker as fon Pol tou Pol mät.

Buppe 5100 Meetere is die Bierich ferglitskerd, oankelde Ierme fon do Glitskere gunge deel bit ap 4600 Meetere.

## Foarskengens-Exkursionen un Bierichstiegeräi

Die Chimborazo wuude in't Jier 1565 foar't eerste Moal fon aan Europäer, Girolamo Benzoni, beskrieuwen. Do Frantsoosen Charles Marie de La Condamine un Pierre Bouger unnernoomen in't Jier 1742 Foarskengen oun dän Bierich. Aan eersten gjuchten Bestiegengs-Fersäik unnernoom Alexander von Humboldt touhoope mäd Aimé Bonpland un Carlos Montúfar ap dän 23. Juni 1802; jo roakeden een Hööchte fon sowät 5600 Meetere (jo sälwen hääbe dät domoals ap 5900 Meetere taksierd). Humboldt sien Beskrieuwenge fon dän Bestiegengs-Fersäik fertonkje wie ju eerste niepe Beskrieuwenge fon do Symptome fon ju Hööchtenkroankhaid. In'n Dezember 1831 wüül Jean Baptiste Boussingault uut Frankriek dän Bierich bestiege, man dät slumpede him uk nit.

Ju eerste Exkursion, ju ap dän Top fon dän Bierich koom, waas een britisk-italieenske Monskup, wier Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel meemoakeden, ap dän 4. Januoar 1880. Do frantsööske Noomen fon do bee Italieenere kuume deerfon, dät jo uut dät Aosta-Doal in Noudwääst-Italien koomen, wier Aostoansk (*Aoutan*), aan Arpetoansken of Frankoprovensoalsken Dialekt boald wäd. Ju Sküül-Hutte ap'e Suudwääster-Kaante fon dän Bierich hat dän Briten tou Eere Edward-Whymper-Hutte. Uumdät masse Kritikere oun ju slumpede Eerst-Bestiegenge Twieuwel hieden, diede hie in't sälge Jier noch insen, uur uurs n Wai, ap dän Bierich stiege, touhoope mäd do bee Ecuadorioanere David Beltrán un Francisco Campaña.

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik foar groote Deele ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Nevado Ojos del Salado

Die **Nevado Ojos del Salado** of kuut **Ojos del Salado** is aan Bierich in do Anden, ap dät Skeed fon Chile un Argentinien. Hie is mäd een Hööchte fon 6893 Meetere die hoochste aktive Vulkoan fon ju Äide, die hoochste Bierich fon Chile un die twäidhoochste Bierich fon Suudamerikoa.

## Geologie
Sin Noome häd die Bierich fon groote Soalt-Ouleegerengen, do as Lagunen of "Oogene" in sien Glitskere tou sjoon sunt. Hie lait oun'n Rant fon ju Atacama-Wöiste un bestoant uut masse Hööchten un moorere Kroatere. Do twäin hoochste Hoochpunkte wäide niep fon't Skeed truchleeken un dät deelt dän Bierich in aan chileensken un aan argentiensken Top.

Die Ojos del Salado jält as typisk Biespil fon aan Loagen-Vulkoan. Wier un wier konnen Gas-Aktivitäten of tiedwielige Uutsteetengen fon swieuwelhooldigen Woater-Damp dokumentierd wäide, wät deer ap sluute lät, dät die Vulkoan toumäts noch wät aktiv is. Toulääst roate dät in't Jier 1993 Begjuchte uur Gas- un Äske-Emissionen, man dät liet sik nit bewiese. Uumdät dät sänt 1300 Jiere naan explosiven Uutbreek moor roat häd, jält die Vulkoan däälich as rauelk. In sin breeden un eepenen Kroater kon me Fumarolen fiende, wät post-vulkoanske Ferskienengen sunt, do ap aan ouklingenden Vulkoanismus tjuude.

## Bierichstiegeräi
Ju Eerstbestiegenge slumpede do bee poolske Bierichstiegere Jan Szczepanski un Justin Wojszins ap dän 26. Februoar 1937. In jungere Tied sunt deer fuul Rekorde moaked wuuden mäd Autos un Flitsepee ap groote Hööchte.
Cerro Bonete Chico

Die **Cerro Bonete Chico** (die "litje Bonete") is aan baldoarigen Bieriech in do Anden fon ju Provinz La Rioja in't noudwääaste fon Argentinien. 

Mäd een Hööchte fon 6759 Meetere is hie in Wuddelkhaid gratter as die sonaamde Cerro Bonete Grande (grooten Bonete), die oachtehunnert Meetere läiger is. Dät lät n bitje dwälsk, man kumt deerfon, dät die "litje Bonete", uk wan hie gratter is, man n litjeren "Spitshoud" ap sin Top häd as die litjere "groote Bonete" die aan grooten "Spitshoud" drächt.

Die Cerro Bonete Chico is aan Vulkoan.
Monte Pissis

Die **Monte Pissis** is aan ferläskeden Vulkoan in do Anden fon ju Provinz La Rioja in Argentinien. Hie is mäd 6795 Meetere die träädhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Die Bierich häd apgruunde fon sien Loage in ju Atacama-Wöiste gjucht druuge Bedingengen, daach rakt dät deer aan Glitsker mäd Glieuwen, wät in düsse Region nit oafter tou sjoon is. Die Vulkoanismus in dät Rebät fon Monte Pissis häd al foar two Millionen Jiere apheerd.
Paul von Hindenburg

**Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg** (* 2. Oktober 1847 in Posen; † 2. August 1934 ap Gut Neudeck, Aastprüüsen) waas aan düütsken Generoalfäildmarschall un Politiker. Wilst dän Eersten Waareldkriech hiede ju Bupperste Heerleedenge ("Obere Heeresleitung") unner sin Foarsit ju bolde diktoatooriske Regierengs-Moacht. Hindenburg wuude in 1925 foar'n twäiden Riekspräsident fon ju Weimarer Republik kädden, in 1932 noch insen. Ap dän 30. Januoar 1933 benaamde hie Adolf Hitler foar'n Riekskanzler. As Hindenburg stoorf, uurnoom Hitler dan uk dät Riekspräsidenten-Boantje, wiertruch ju NS-Diktoatuur fäästlaid waas.
Riekskanzler

**Riekskanzler** (düütsk: ***Reichskanzler***; ap Seeltersk toumäts uk *Riekskan*'s*'ler* uutboald) waas fon 1871 bit 1945 tou ju Amtsbeteekenge fon dän Regierengs-Foarsitter fon dät Düütske Riek, also fon dät Düütske Kaiserriek (1871 - 1918), ju Weimarer Republik (1918 - 1933) un ju NS-Diktoatuur (1933 - 1945). In düsse Rulle stuude hie also dät Kabinett foar; dät hiet in't Kaiserriek ju *Rieksleedenge*, in'e Weimarer Republik un ju NS-Tied ju *Rieksregierenge*. Bloot fon November 1918 bit August 1919 hieden do Regierengs-Foarsittere uurs ne Beteekenge *Foarsitter fon dän [[Räid fon do Foulks-Beapdraagede]]* of *Rieksministerpräsident*.

Ju Amtsbeteekenge stomt uut ju düütske Kanzler-Traditjsoon fon dät Middeloaler un ju Äddere Näitied. Die Riekskanzler-Titel wuude buppedät toumäts uk in uur Monarchien fon Europa wichitge Ministere touärkoand, so waas biespilswiese in Aastriek-Ungarn fon 1867 bit 1871 Friedrich Ferdinand von Beust Riekskanzler un in Ruslound hiede Alexander Michailowitsch Gortschakow dät Boantje. In't Düütske Riek ätter 1871 wuude deer aan foutloopenden Bruuk uut, die bit däälich in dän Buundeskanzler-Titel ätterwierket. Die Kanzlertitel in Aastriek wuude in ju Eerste Republik Aastriek in't Jier 1920 wier apgriepen un wäd sänt Eende fon dän Twäiden Waareldkriech in ju Twäide Republik Aastriek fääredrain.
Bernhard Grzimek

**Bernhard Klemens Maria Hofbauer Pius Grzimek** [ˈgʒɪmɛk] (* 24. April 1909 in Nysa (düütsk:Neiße), Buppersleesien; † 13. Meerte 1987 in Frankfurt oun'n Main) waas aan Fäi-Dokter, Ferhooldens-Foarsker, loangjierigen Direktor fon dän Frankfurter Zoo, Dierte-Filmer, Skrieuwer un Uutreeker fon Dierte-Bouke un een ätter him benaamde Enzyklopädie fon dät Dierte-Riek.

In do 1960er un 1970er Jiere waas hie mäd räägelmäitige Wiedkieker-Moderatsjoonen foar dän Hessisken Rundfunk die bekoandste Dierte-Fäkmon fon Düütsklound. Sin Dokumentoarfilm *[[Serengeti darf nicht sterben]]* wuude in 1960 as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend. Tou Begin moakede hie uk moal wät unner dät Pseudonym *Clemens Hofbauer* eepentelk.
15. Meerte

Die **füüftienste Meerte** is die 74. Dai fon dän gregorioansken Kalänner (die 75. in Skaltjiere); deer blieuwe also noch 291 Deege bit tou dät Eende fon't Jier.

Bit tou dät Jier 153 f. Kr. begon dät roomske Jier ap dän 15. Meerte, deeruum heete do Mounde *September*, *Oktober*, *November* un *Dezember* noch ätter ju oolde Tällenge, uk wan dät nit moor mäd uus Kalänner touhoope paaset: *septem*, *octo*, *novem*, *decem* is Latiensk foar *soogen*, *oachte*, *njuugen*, *tjoon*
## Skjonisse
* 44 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar, Diktoator fon dät Roomske Riek, wäd fon politiske Juunsättere möärend.
* 1077: Die Swoaben-Heertoach Rudolf von Reinfelden wäd in dän Investituurstried tou'n Juunköönich fon Hinnerk IV. kädden.
* 1867: Ferdraachsunnerteekenge fon dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek, Gruundenge fon Aastriek-Ungarn.
* 1920: In't Düütske Riek rakt dät as Reaktion ap dän Kapputsk dän tou juuns Dai tou grootsten Generoal-Straik. 12 Millionen Moanskene foulgje aan Aproup fon ferskeedene Organisatsjoone un Paatäie. In't Wääste bräkt die Ruhr-Apstound uut. Ätter 'n poor Deege mouten do Kapp-Putskere toureeke.
* 2019: Ounsleek ap two Moscheen in Christchurch: Aan australisken Neonazi-Terrorist gript two Moscheen in ju näiseeloundske Stääd Christchurch oun. Hie skjut 51 Moanskene dood un ferseert noch 50 moor.
* 2019: Demokratie-Aktivisten in Honkong beginne, juun een ploand Uutlääwerengs-Gjucht tou protestierjen. Uur do foulgjende Mounde rakt dät moor un moor Protest, fon Juni oun sweere Sträitenslachten twiske Demonstranten un Dreguunere un aal sowät. Do Proteste sunt bit nu tou (Stound: Januoar 2020) noch nit foarbie.

## Stuurwen
* 44. f. Kr. Gaius Iulius Caesar, Militär un Stoatsmon fon dät Roomske Riek (Kiek uk buppe!).
Buundespräsident (Düütsklound)

Die **Buundespräsident** (düütsk:***Bundespräsident***) is dät Stoats-Upperhaud fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie wäd fon ju Buundesfersammelenge ap fieuw Jiere kädden un kon insen wier kädden wäide.

Die Buundespräsident is in eerste Linie repräsentativ - man hie häd uk dät Gjucht un ju Plicht, politisk tou honneljen: Hie ferträt ju Buundesrepublik foulkegjuchtelk un rakt diplomoatiske Fertreedere Fulmoacht. Buppedät moaket hie do Buundes-Wätte *(Bundesgesetze)* bekoand, do hie in't Foaren formoal pröiwje duur, of do ju Ferfoatenge äntspreeke. Die Buundespräsident häd dät Begnoadigengsgjucht fon dän Buund.

Wät die Buundespräsident uurs noch däd:

* Foarsloon fon dän Buundeskanzler tou'e Köär un sien Benaamenge of Äntläitenge ap Foarsleek fon dän Buundesdai.
* Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesministere ap Foarsleek fon dän Buundeskanzler
* Benaamenge un Äntläitenge fon Buundesgjuchtere, Buundes-Amtsljuude, Offisiere un Unneroffisiere, wan Ounoardengen un Ferföigengen niks uur bestimme.

## Düütske Buundespräsidenten sänt [[1949]]

# 1949-1959: Theodor Heuss
# 1959-1969: Heinrich Lübke
# 1969-1974: Gustav Heinemann
# 1974-1979: Walter Scheel
# 1979-1984: Karl Carstens
# 1984-1994: Richard von Weizsäcker
# 1994-1999: Roman Herzog
# 1999-2004: Johannes Rau
# 2004-2010: Horst Köhler
# 2010-2012: Christian Wulff
# 2012-2015: Joachim Gauck
# 2017-...: Frank-Walter Steinmeier

## Ferbiendengen ätter buute
* http://www.bundespraesident.de/
44 f. Kr.

----

4. -- 3. -- 2.
-- **[[1. Jierhunnert f. Kr.|1. Jierhunnert foar Kristus]]** --
1. Jh. ä. Kr. -- 2. -- 3.
Jiere: 47 f. Kr. - 46 f. Kr. - 45 f. Kr.
- **44 f. Kr.** -
43 f. Kr. - 42 f. Kr. - 41 f. Kr. -
----


## Foarfaale

### Skjoonisse uum dän Moort oun Caesar

* Gaius Iulius Caesar wäd touhoope mäd Marcus Antonius Konsul.
* Marcus Iunius Brutus häd ju  Praetur ap een Jier.

* 15. Meerte: *[[Iden fon dän Meerte]]*: Gaius Iulius Caesar wäd fon moorere Senatoren unner ju Fierenge fon Marcus Iunius Brutus un Gaius Cassius Longinus in't Tjooter fon Pompeius in Room mäd tjountwintich Dolksteete uumebroacht.
* 17. Meerte: Die roomske Senoat kumt in dän Tempel fon ju Tellus touhoope un rakt do Caesar-Möärendere Amnestie. Publius Cornelius Dolabella, Sweegersuun fon Cicero, wäd as Suffektkonsul ätter Caesar uurnuumen.
* 20. Meerte: Caesar sien Begreeuwenge: Foar ju Spreeker-Tribüne (Forum Romanum) hääbe Ounhongere een fergouldede Ätterbieldenge fon dän Tempel fon ju *[[Venus (Mythologie)|Venus Genetrix]]* apgjucht. Foar do touhoopekeemene Roomere un een Heer fon Veteroanen, do in ju Stääd keemen sunt, wäd truch Marcus Antonius — insen Foulkstribun mäd Hälpe fon Caesar, leeter ju gjuchte Hounde fon dän Diktoator — dät Testament fon dän Doode: Älken Burger kricht 300 Sesterzen uut Caesar sien Privoat-Knippe.
* 2. September: Marcus Tullius Cicero hoaldt sien eerste fon fjautien Philippiske Rääden juun Marcus Antonius, die ätter Caesar sin Dood jädden alleenigen Heersker wäide mai.

### Moor uut dät Roomske Riek

* 21. Juni 44/43 f. Kr.: Lucius Munatius Plancus, Steedhoolder fon Gallien, gruundet ätter ju Uurlääwerenge fon sien Grääf-Inskrift ju Kolonie *[[Augusta Raurica]]*, dät is däälich ju Swaitser Stääd Augst.

### Wietenskup un Technik

* Marcus Tullius Cicero ferfoatet do philosophiske Wierke *[[De officiis]]* (*Fon do Plichte*), oun sin Suun Marcus Tullius Cicero dän Jungeren in Bräiffoarm skrieuwen, un *[[Laelius de amicitia]]* foar sin Fjuund Titus Pomponius Atticus.

### Katastrophen

* Uutbreek fon dän Ätna ap Sizilien. Ju Äske moaket dän Heemel uur Room tjuusterch. As Foulge rakt dät läipe Aadenten bit Ägypten tou.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen

* 15. Meerte: Gaius Iulius Caesar, roomsken Konsul un Diktoatoor, möärend

* Gaius Helvius Cinna, roomsken Dichter
* Ptolemaios XIV., ägyptisken Pharao
* Publius Servilius Vatia, roomsken Politiker
* Publius Sittius, roomsken Rieder

### Doatum nit seküür
* sowät uum dät Jier 44 f. Kr.: Burebista, eersten Köönich fon do Doakere
Konzentratsjoonsleeger Dachau

Dät Konzentratsjoonsleeger Dachau bestuude fon dän 22. Meerte 1933, bit dät ap dän 29. April 1945 fon US-amerikoanske Suldoaten befräid wuuden is. Dät waas dät eerste Leeger in ju NS-Diktoatuur, wier ju aleenige Gjuchtsspreekenge bie aan SS-Leegerkommandant liech un somäd jäildend Gjucht buute Funktsjoon sät wuuden is.

In't KZ Dachau sunt touminst 200.000 Ljuude fangen heelden wuuden. Dät wieren tou Begin politiske Juunsättere, man leeter uk fuul Juuden un uur Ferfoulgede. Sowät 41.500 Ljuude sunt binne dät Leeger direkt uumebroacht wuuden of stoorwen oun do stuure Bedingengen, wier sik Kroankhaide as biespilswiese Typhus uutspreede kuuden. Buppedät sunt masse Ljuude, do deer fangen sieten, foar'aaln Juuden, in sonaamde Fernäilengsleegere (*Vernichtungslager*) fäärebroacht un junner in Massen möärend wuuden.
Frank-Walter Steinmeier

**Frank-Walter Steinmeier** (* 5. Januoar 1956 in Detmold) is aan düütsken Politiker fon ju SPD un sänt dän 19. Meerte 2017 die tweelfte Buundespräsident fon Düütsklound.

Fon 1999 bit 2005 waas hie Boas fon't Buundeskanzler-Amt unner Buundeskanzler Gerhard Schröder. Hie waas fon 2005 bit 2009 (Kabinett Merkel I) un fon 2013 bit 2017 (Kabinett Merkel III) Buute-Minister. Ieuwenske sien Boantje as Buute-Minister waas Steinmeier fon 2007 bit 2009 uk Vizekanzler. Fon 2009 bit 2013 waas hie uk Foarsitter fon ju SPD-Buundesdais-Fraktsjoon.
Nobelpries

Die **Nobelpries** [noˈbɛl-] is een sänt 1901 älk Jier ferroate Uutteekenge, ju die sweediske Ärfiender un Industrielle Alfred Nobel stifted häd. Hie jält däälich as ju hoochste Uutteekenge in do Disziplinen, wierfoar ju uutroat wäd. 
In sien Testament laide hie fääst, dät mäd sien Fermuugen een Stiftenge gruunded wäide skuul, ju mäd hiere Rante "as Pries do Ljuude toudeeld wäide, do in't fergeene Jier ju Moanskhaid dän grootsten Nutsen broacht hääbe". Dät Jäild skuul tou fieuw glieke Deele ap do Rebätte Physik, Chemie, Physiologie of Medizin, Literatuur un Moite uum dän Free ferdeeld wäide. Ju Nobel-Stiftenge wuude ap dän 29. Juni 1900, fjauer Jiere ätter dän Dood fon Alfred Nobel, gruunded. In 1901 hääbe do do eerste Priese ferroat. Die Nobelpries wäd älk Jier ap Nobel sin Doodes-Dai, dän 10. Dezember, ferroat: Die Nobelpries foar dän Free wäd in Oslo ferroat, aal do uur Priese in Stockholm.

Sänt 1968 rakt dät buppedät dän Alfred-Nobel-Antoankens-Pries foar Wirtskupswietenskuppe, dän ju Sweediske Rieksboank tou hier tjohunnerdjierich Bestounden stifted häd. Hie wäd touhoope mäd do Nobelpriese ferroat, is gliek dotierd un unnerlait ännelke Bedingengen. Deertruch wäd hie oafter as Wirtskups-Nobelpries beteekent un as aan Nobelpries as do uur weernuumen.
Aymara (Foulk)

Do **Aymara** (uk **Aimara**) sunt een Indioaner-Foulk fon Suudamerikoa. Jo lieuwje in ju Anden-Ruumte ap dät Altiplano in Bolivien (sowät 30-40 % fon ju Befoulkenge), in't Suude fon Peru (sowät 5 % fon ju Befoulkenge) un in't Noude fon Chile (sowät 0,3 % fon ju Befoulkenge). Een Houndeful Aymara rakt dät buppedät uk in Ecuador, dät kumt deerfon, dät me do in ju Kolonioal-Tied twoangswiese uumesiedeld häd, uum een Meenskups-Geföil monken do Indioanere tou ferhinnerjen, wier sik Wierstound juun do Kolonioalheeren uut bilgje kuud hiede. Ju Sproake fon do Aymara hat juust so, kiek unner Aymara (Sproake). Die bekoandste Fertreeder fon do Aymara is Evo Morales, die Präsident fon Bolivien (Stound: Januoar 2018). Felipe Quispe Huanca is uk aan Bolivioaner uut dät Foulk fon do Aymara, die sik foar do Gjuchte fon Indioanere iensät.
Basilika fon Aparecida

Ju **Basilika fon Aparecida**, portugiesisken Noome **Basílica de Nossa Senhora Aparecida** (uursät: ***Basilika fon uus ferskienene Frau***) is wäil ju grootste Roomsk-Katoolske Säärke fon Suudamerikoa. Ju lait in ju Stääd Aparecida, in dän Buundesstoat São Paulo in Brasilien, sowät hunnertsäkstich Kilomeetere aast-noudaastelk fon ju Stääd São Paulo. Dät is een groote Pilger-Säärke, wier ju Hillige Maria fereerd wäd, wierfon jo een Toon-Figuur hääbe.

Ätter ju Uurlääwerenge skällen in't Jier 1817 twäin Fiskere, do foar aan Groaf, die ap Besäik koom, Fiske fange skuulen, ju Figuur fuunen hääbe. Jo hieden eerste naan Ärfoulch, dan looken jo ju Figuur uut Woater un ätters daach masse Fiske. Uurs een Uurlääwerenge kwäd, dät ju Figuur in't Jier 1650 fon Bruur Agostino de Jesus uut São Paulo häärstoald wuude, man ätters ferlädden geen is, bit do Fiskere hier ätter langere Tied wier fuunen hääbe.

Ap älken Faal leeuwe masse, dät dät een Wunner waas. Eenige Jiere wuude ju Figuur in een privoate Kapelle fon aan fon do Fiskere fereerd, bit in'n Loop fon't 18. Jierhunnert ju Stääd Guaratinguetá een eepentelke Kapelle baue liet. Sänt düsse Tied kuume masse Pilgere ätter ju Steede, wier ju Siedelenge Apparecida äntstuude (dät hat: *Ju Ferskienene*). In 1928 wuude Aparecida een oaine Stääd. Leeter äntstuude deer een grattere Säärke, ju oolde Basilika. In 1955 begon die Bau fon ju näie, noch grattere Säärke, ju ap dän 4. Juli 1980 fon Poabst Johannes Paul II. as Basilika wäid wuuden is.
Aymara

Die Uutdruk **Aymara** beteekent...

* een Foulk in Suud-Amerikoa ( ---> Aymara (Foulk)
* ju Sproake fon düt Foulk (---> Aymara (Sproake)
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan**, portugiesisk *Fernão de Magalhães*, Uutsproake: [fɨr'nãu̯ dɨ mɐɣɐ'ʎãi̯ʃ], spoansk *Fernando de Magallanes* (* 3. Februoar 1480 in Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 ap Mactan, Philippinen) waas aan portugiesisken Seefoarder, man hie sailde uk in'n Apdraach fon ju spoanske Kroune. Magellan begon ju eerste Waareld-Uumsailenge, man hie wuude ap ju Foart uumebroacht. Wie wieten deerfon foar'aaln truch do Apteekengen fon dän Deelniemer Antonio Pigafetta. Ap düsse Foart foont hie uk ju See-Äängte, ju däälich ätter him Magellan-Sträite benaamd is.
St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke (Breinermoor)

Ju lutherske **St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke** in Breinermoor, Meente Westoverledingen (Aastfräislound), wuude in't Jier 1784 as Soal-Säärke baud.

## Historie
Ju Säärke, ju däälich deer stoant, wuude insteede fon een oolde Kapelle baud, ju ap dän Säärkhoaf 400 Meetere deerfon wäch stuude. Ätterdät ju Säärke kloor waas, wuude ju Kapelle ourieten. Wäästelk wuude aan smällen Klokken-Touden oun dät Skip ounbaud. Je tjo rundboogede Finstere oun do bee Loangs-Sieden läite Ljoacht in ju Säärke faale.

Bit 1925 hiede ju Säärke-Meente aan oainen Pestoor. Sänt düsse Tied deelt ju sik een Pestooren-Steede mäd Backemoor. Ap dän 1. Juni 2012 wuude ju Säärke-Meente mäd ju Vincenz-un-Laurentius-Säärkemeente in Backemoor tou ju näie evangeelsk-lutherske Vincenz-Säärke-Meente Backemoor-Breinermoor in Rhauderfehn fereend.

## Binneruum

Dät Binnere fon dät Goddeshuus wäd truch een holtene, as een Tunne beegede Dääke ousleeten. Ferskeedene Deele fon ju Iengjuchtenge kuume uut dät Foarlooper-Bauwierk. Die säkskaantige Preetstoul uur dät Oalter doatiert fon 1686. Uurspröängelk bildgede ju mäd dät Oalter een Eenhaid, bit in dät 19. Jierhunnert wät uurs moaked wuude. Ap dät Oalter is ju in Oulje ap Linnen *Dät lääste Äiwendmoal* fon Leonardo da Vinci ättermoald. Tou do *[[Vasa sacra]]* heert aan Kälk, dän Lubbe Jansen in 1664 stiftede. Die Krounljuchter gungt ap dät Jier 1751 tourääch. Ju Oargel wuude uum 1874 fon Gerd Sieben Janssen baud, mäd njuugen Registere un een Manuoal. In dän Loop fon do Jiere wuude deer moorere Moale wät oun uumebaud. Ju Buutenskille un dät Piepenwierk fon ju Oargel sunt ärheelden. Een doatierenge fon ju Oargel uum 1860 is apgruunde fon ju näigotiske Bauwiese uunweerskienelk.

## Wällen un moor
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap een Uursättenge fon dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia.

### Wät dät Internät deertou häd

* Ortsverein Breinermoor: ''Kirche''
* Genealogie-Forum: ''Breinermoor''
* Michael Heinze: ''Kirche Breinermoor''

### Oankelde Ätterwiese
Wiener Secession

Ju **Wiener Secession** is een Fereenigenge fon bieldende Kunstlere in ju aastriekiske Stääd Wien uut ju Tied fon dät Fin de siècle, also uum ju Jierhunnerdweende fon't 19. tou dät 20. Jierhunnert. Deerfon oulat wäd uk ju Wiener Variante fon dän Juugendstil as **Secessionsstil** of **Wiener Juugenstil** beteekend.

Ju Wiener Secession wuude ap dän 3. April 1897 fon Gustav Klimt, Koloman Moser, Josef Hoffmann, Joseph Maria Olbrich, Max Kurzweil, Josef Engelhart, Ernst Stöhr, Wilhelm List un uur Kunstlere as Oukleeuwenge (Secession) fon dät Wiener Kunstlerhuus gruunded, uumdät do Kunstlere dän Konservativismus un dän historistisken Kunstbegriep fon dät Kunstlerhuus nit deelden.

Do Kunstlere fon ju Wiener Secession hieden een oain Uutstaalengshuus.

Ap dän 14. Juni 1905 tried Gustav Klimt touhoope mäd uurswäkke (biespilswiese Koloman Moser un Carl Moll) wier uut ju Secession uut, uumdät dät Meenengs-Ferskeedenhaide roat häd.
Joseph Mallord William Turner

**Joseph Mallord William Turner** RA (* 23. April 1775 in London; † 19. Dezember 1851 in Chelsea, London) waas aan ängelsken Moaler, Aquarellist un Teekner. Hie jält as die betjuudenste Kunstler fon Änglound in ju Tied fon ju Romantik.

Loundskupsbielden un Seestukke wieren sien ljoofste Themen, dät Ljoacht un ju Atmosphäre goolt deerbie sien besunner Interesse. Uumdät sien Deerstaalengswiese so fier geen, dät hie nit moor aaltied niep ätter ju Natuur moalde, un uumdät hie dät Ljooacht un ju Klöär fon Sunne, Fjuur un Woater in heel näie Wiese tou dät wichtichste Thema fon sien Bielden moakede, hiede hie grooten Ienfloud ap do Impressionisten. Turner waas aan Kunstler, die gau oarbaidede un baldoarich fuul kloor kreech. Die grootste Deel fon sien uutstoalde Skilleroatsjen is in do Londoner Museen un in uur Museen fon ju ängelske Sproak-Ruumte tou sjoon.

## Biespil-Wierke

Joseph Mallord William Turner - Fishermen at Sea - Google Art Project.jpg|Fiskere ap See (1796)
Joseph Mallord William Turner - Villa d'Este - Google Art Project.jpg|Villa d'Este (1796)
Stonehenge Turner.JPG|Stonehenge - twiske 1825 un 1828
William Turner, Light and Colour (Goethe's Theory).JPG|Ljoacht un Klöäre - Goethe sien Theorie (1843)
Ulmer Münster

Dät **Ulmer Münster** is een Säärke in Ulm, ju in dän gotisken Baustil baud is: Deelwiese is ju in'e klassiske Gotik fon't Middeloaler uutfierd. Man wäkke Deele fon dät Bauwierk sunt uk in ju Näigotik heelden, also ju wier apgriepene Gotik fon't Eende fon't 19. Jierhunnert, uumdät deer leeter noch wät tou dät Bauwierk bietoukeemen is, besunners, wät dän Touden oungungt. Do Kaanten fon ju Säärke sunt juust so as do maaste Deele fon dän Touden uut Soundsteen baud, man do Muuren fon dät Säärkenskip sunt grootstendeels uut Baksteen. Bie do näigotiske Touföigsele wuude deelwiese uk Kalksteen bruukt.

Dät Ulmer Münster is ju grootste lutherske Säärke fon Düütsklound; un die 161,53 Meetere hooge Säärktouden, die in't Jier 1890 kloor wuuden is, is die hoochste Säärktouden fon ju Waareld (Stound: Januoar 2018).

Die Gruundsteen foar ju Säärke wuude in't Jier 1377 laid, as Ulm een fräie Rieksstääd un noch roomsk-katoolsk waas. Wät die Ulmer Reformator Konrad Sam fon 1524 oun präätend häd, waas die Begin fon een stappenwiese Ienfierenge fon ju Reformatsjoon in Ulm. In't Jier 1530 fäl ju Äntskeedenge truch een Burgeroustämmenge foar dät lutherske Bekantnis. Sänt düsse Tied is dät Ulmer Münster een lutherske Säärke. Die Oainer fon ju Säärke waas loange Tied ju Stääd Ulm, bit ju in dät Jier 1894 in dän Besit fon ju evangeelske Säärke-Meente koom. Dät Münster uurstuude do in dän Twäiden Waareldkriech do Luchtoungriepe ap Ulm bienaist sunner Skoade.
Jann-Berghaus-Brääge

Ju **Jann-Berghaus-Brääge** uur ju Oamse is ieuwenske ju Erasmusbrääge een fon do grootste Klapbräägen in Wääst-Europa. Ju Brääge ferbient Leerort mäd Bingum un uur ju Brääge lapt ju B 436. Ju Brääge is 464 Meter loang. 

In do Jiere 1948 bit 1950 wuude an disse Steede ju eerste Brääge uur ju Oamse baud. Ju wuude 1991 oubreeken. 1991 waas disse twäide Brääge kloor.
Libaneesisk-Amerikoanske Universität

Ju **Libaneesisk-Amerikoanske Universität** (**LAU**; Arabisk: الجامعة اللبنانية الأمريكية; Ängelsk: *Lebanese American University*; Düütsk: *Libanesisch-Amerikanische Universität*) is een Universität in dän Libanon. Ju wuude 1924 in Beirut gruunded (*Beirut Church and Girls’ School*).

Ju LAU häd aaltouhoope 4.680 Studente in Beirut un 3.848 in Byblos.

## Professore
* Fuad Rifka, syrisk-libaneesken Dichter

## Wällen


## Weblinks

* lau.edu.lb
Beirut

**Beirut** is ju Haudstääd fon Libanon. Ju Stääd häd 2 Millionen Ienwoonere. Beirut lait an dät Middelmeer.

## Befoulkenge
In Beirut lieuwje ferskeedene Gloowens-Meenskuppe bienuur:

Do grootste Gloowensgjuchten in Beirut sunt dät Kristendum un die Islam. Buppedät rakt dät uk noch een drusiske Minnerhaid. Do Juuden fon Beirut sunt bolde aal sänt 1975 uutwonnerd. Wo ju niepe Ferdeelenge is, weet me nit seküür, uumdät dät foar't lääste Moal in ju Foulkställenge fon 1932 oufräiged wuuden is, domoals woonden niep gliek fuul Kristen as Muslime in ju Stääd.

Monken do Kristen fon Beirut rakt dät Maroniten, Griechisk-Orthodoxe, Syrisk-Orthodoxe, Syrisk-Katoolske, Armeensk-Orthodoxe, Armeensk-Katoolske, Roomsk-Katoolske un Protestanten. Monken do Muslime in ju Stääd sunt Sunniten un Schiiten.

## Hoochskoulen
* Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU)

## Ferbiendenge ätter Buuten
Alpaka (Kamäil)

Dät **Alpaka** (*Vicugna pacos*), uk **Pako** heert tou do Kamäile un kumt uut Suud-Amerikoa. Dät is een tomme Oard, ju maast foar hiere Wulle tuchted wäd. Die Bestound oun Alpakas in Peru lait bie 3,5 Millionen Dierte, dät sunt sowät 80 % fon aal do Alpakas waareldwied.

In Europa wäd Alpaka-Wulle apstuuns nit fuul bruukt. Alpakas wäide in Europa uk as Therapie-Dierte heelden, uumdät jo so rauelk un freedelk sunt.

Loange Tied toachte me, dät dät Alpaka uut dät wüülde Guanako (*Lama guanicoe*) tuchted wuuden waas, man dät is nit gjucht. In 2001 wuude mäd genetiske Unnersäikengen uutfuunen, dät dät Alpaka uut dät wüülde Vikunja tuchted is, deeruum bruukt me nu ju Nomenklatuur *Vicugna pacos* insteede fon ju oolde Beteekenge *Lama pacos*.
Amazonas-Delfin

Die **Amazonas-Delfin** (*Inia geoffrensis*), uk **Boto** naamd, is aan fon tjo Oarde Amazonas-Äi-Delfine, do dät in Suud-Amerikoa rakt. Die Amazonas-Sotalia, die uk in dän Amazonas foarkumt, is een Oard fon do Äächte Delfine.

## Määrkmoale
Do Dierte sunt two bit tjo Meetere loang un 85 bit 160 Kilo loodich. Junge Dierte sunt säälwergries, un wan se aller sunt, wäide se rosa. Een Besunnerhaid fon dän Amazonas-Delfin is, dät hie Hiere an ju Snuute häd. Buppedät, un dät is uk een Oainhaid fon ju Oard, sunt sien Tuske nit aal gliek. In dän bäätere Beriek häd hie tjukkere Tuske (ännelk as Käisen). Deermäd kon hie grattere Fiske kauje un Panzere breeke.

## Binnere Systematik
Fon dän Amazonas-Delfin rakt dät two Unneroarde:

* *I. g. geoffrensis*, in dän Amazonas un masse litjere Äien, do deer ounfljoote.
* *I. g. humboldtiana*, uk as Tonina beteekend, in dän Orinoko un litjere Äien, do deer ounfljoote.

Aleer toachte me, dät *[[Inia boliviensis]]* uk een Unneroard fon dän Amazonas-Delfin waas, man dät sjucht so uut, dät dät een oaine Oard is, ju al sänt 2,8 Millionen Jiere fon dän Amazonas-Delfin tränd is.
Amerikoanske Platoane

Ju **Amerikoanske Platoane**, uk wäil **Wäästelke Platoane**, *(Platanus occidentalis)* is aan Boom, die uurspröängelk in't aastelke Noud-Amerikoa heemsk is. Man as Park- un Sträitenboom rakt dät do däälich in groote Deele fon ju Waareld. Ju oafter plontede "Ahornblääd-Platoane" (*Platanus × hispanica*) is een Kjuusenge uut ju Amerikoanske Platoane un ju Mäddenloundske Platoane *(Platanus orientalis)*.
Libanon

**Libanon** (Arabisk: الجمهورية اللبنانية; *al-Ǧumhūriyya al-lubnāniyya*) is n Lound in dät Naie Aaste. Ju Haudstääd is Beirut un die Präsident fon ju Republik is siet 2016 Michel Aoun.

## Geografie

Libanon wäd begränsed fon Syrien in dät Noude un Aaste, dät Middelmeer in dät Wääste un Israel dät Suude. 

## Ferbiendenge ätter Buuten
Algiske Sproaken

Do **Algiske Sproaken** sunt een ienheemske Sproak-Familie fon Noud-Amerikoa. Do maaste Algiske Sproaken heere tou ju Algonkin-Sproakfamilie.

## Iendeelenge

Do Algiske Sproaken deele sik ap in:

* Yurok (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, bienaist uutstuurwen, in 2008 wieren deer noch tjoon Ljuude, do dät baale kuuden)
* Wiyot (oankelde Sproake in Noud-Kalifornien, in 1962 uutstuurwen, wäkke wollen dät wier tou Lieuwend brange)

* do Algonkin-Sproaken (een groote Sproakfamilie, Deele fon do USA un Kanada, deer heert biespilswiese dät Cree tou, dät noch fon 100.000 Ljuude boald wäd.)

## Kiek uk bie
* Indioanere
Yucatán

**Yucatán**, **Yucatan** of **Yukatan** is ju Beteekenge foar een Riege fon geografiske Objekte:

* Yucatán (Hoolichailound), Hoolichailound in Mexiko
* Yucatánsträite, See-Äängte Twiske Kuba un Middel-Amerikoa.

* Yucatán (Buundesstoat), Buundesstoat fon Mexiko
* Yucatan (Minnesota), een Steede in't Houston County, Minnesota, Fereende Stoaten
* Republik Yucatán, aan histoorisken Stoat bie Mexiko (1841−1848)

**Yucatan**, moor:
* Yucatan (Band), een walisiske Metalband
Yucatán (Hoolichailound)

**Yucatán** (ap Mayathan aleer ***Yucal Peten***, uk **Mayab** "Lound fon do Maya") is een Hoolichailound fon Noud- of Middel-Amerikoa (aal ätter ju Definitjsoon). Yucatán tränt dän Gulf fon Mexiko fon ju Karibiske See. Die Noudelke Deel heert politisk al tou Mexiko, ferdeeld ap do träi Buundesstoaten Yucatán, Campeche un Quintana Roo. Dät Suude heert tou Guatemala un Belize. Ju aastelke Kuste foarleegerd is Cuzumel, dät grootste bewoonde Ailound fon Mexiko.

Dät Klima is tropisk un heet. In't fuchtige Suude moakje Rienwoolde aan grooten Deel fon ju Vegetatsjoon uut. In dän Middel-Deel dominiert tichten Woold. Ousäin fon een poor Höäwele in't Suude is dät Rebät täämelk flak. In dän Kalksteen-Boudem sunt oafter Ienbreeke tou fienden, do mäd Woater fulronnen sunt, sonaamde *[[Cenote]]s*. Ätter't Noude wäd dät Klima stoadich druuger. Yucatán häd toumäts unner Hurrikoane tou lieden.
Xōchimīlco

**Xōchimīlco** (ap Nahuatl: ***Xōchimīlco***, Uutsproake [ʃoːtʃiˈmiːlko], spoansk: ***Xochimilco***, Uutsproake: [sotʃiˈmilko]) is aan fon do 16 Stääddeele (*Delegaciones*) fon Mexiko-Stääd. Dät lait sowät 25 Kilomeetere suudaastelk fon ju Stäädmidde un uumfoatet een Flakte fon 118,6 km² mäd 415.007 Ienwoonere. Ieuwenske Xōchimīlco sälwen uumfoatet ju Delegación 93 litjere Täärpe. Touhoope mäd dän histoorisken Kääden fon ju Stääd is Xōchimīlco Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO un is däälich foaraaln foar sien "swimmende Tuune" bekoand. Ju Histoorje fon Xōchimīlco gungt bit in präkolumbiske Tied tourääch, also noch eer Christoph Kolumbus ätter Amerikoa keemen is.

Fon Natuur uut lieuwje deer wüülde Axolotl in't Woater, man do sunt in Fräiegaid bienaist uutstuurwen. Waareldwied rakt dät oaber masse Axolotl in Aquarienhooldenge.

## Histoorje

Wier däälich Xōchimīlco lait, waas aleer die Xōchimīlco-See. Junner lieten sik al loange Ljuude deel, noch eer Xōchimīlco as Stääd gruunded wuuden is. In't 14. Jierhunnert begonnen do Ljuude mäd ju Technik, Flotte, do ap dän See swommen, mäd Mudde uut dän See tou bedäkken. So hieden jo swimmende Tuune.

Uk die Noome fon Xōchimīlco kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do ienheemske Indioanere, un belukt sik ap ju Tuunkeräi: *xōchi(tl)* hat „Bloume“, *mīl(li)* hat „Fäild“ un *-co* is een Lokoal-Suffix. *Xōchimīlco* lät sik also uursätte as „Steede fon dät Bloumenfäild“.

Do Wuttele fon do Plonten ap do swimmende Tuune groiden bolde truch bit ap dän Gruund fon dän See, so wuude Lound wunnen. Man twiske do Flotte bleeuw dät Woater, so äntstuude een Nätwierk fon Kanoale, dät Xōchimīlco bit däälich bestimt. Toufoarne aan wichtigen Stääd-Stoat (altépetl), wuude Xōchimīlco in't 15. Jierhunnert fon do Azteken ärooberd. Noch wilst ju Kolonioaltied un dän Ounfang fon ju mexikoanske Uunouhongegaid fersuurgeden do Fäildbuuren fon Xōchimīlco ju Befoulkenge fon Mexiko-Stääd mäd Ieten.

Bit däälich lieuwje in Xōchimīlco fjautien ferskeedene Indioaner-Foulke. Uk wan dät moor un moor urbanisierd wäd, bewoorje do tou groote Deele hiere oolde Kultuur. Bloot die noudelke Deel fon Xōchimīlco is ful in ju Stääd integrierd mäd fuul Bedrieuwe, do fon groote wirtskuppelke Betjuudenge foar dän Stääddeel sunt. Dät Bierichlound in't Suude juust so as die säntroale Seen-Beriek bilgje deerjuun dät grootste Natuur-Skuts-Rebät fon ju Haudstääd.

## Wällen
Fuad Rifka

**Fuad Rifka** (* 28. Dezember 1930 in Kafroun bie Tartus, Syrien; † 14. Moai 2011 in Beirut) waas aan syrisk-libaneesken Dichter. Hie waas Professor an ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU). Buppedät waas hie aan fon do wichtichste Uursättere fon ju düütske in ju arabiske Sproake. Ieuwenske Adonis un Mahmud Darwish heerde hie tou do Fernäierdere fon ju arabiske Dichtenge. Sien Uursättengen moakeden fuul Leesere in't Naie Aaste besunners mäd Rainer Maria Rilke un Friedrich Hölderlin bekoand; do bee Autooren hieden uk Ienfloud ap sien oaine, kloore Bieldensproake sunner komplisierde Rhetorik.

## Lieuwend
Fuad Rifka stomt uut een kristelke Familie in Syrien. As hie een Bäiden waas, look sien Familie mäd him ätter dän Libanon wai, wier hie in een Täärp groot wuude. Hie studierde in ju Haudstääd Beirut. Mäd een Stipendium fon dän Düütsk-Akademisken Uuttuusk-Tjoonst (DAAD) koom hie ätter Düütsklound wai un promovierde in 1965 oun ju Universität Tübingen uur Martin Heidegger. Twiske 1966 un 2005 leerde hie oun ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität in Beirut. 

Sien besunnere Ljoofte goolt ju düütske Sproake. Al in 1957 waas hie Meebegruunder fon ju Tiedskrift *SHI'R* (arabisk foar Dichtenge) un uursätte biespilswiese Friedrich Hölderlin, Rainder Maria Rilke, Georg Trakl, Novalis un Johann Wolfgang von Goethe.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Fuad Rifka (*Lyrikline*) 
* Der Advokat poetischer Achtsamkeit. Nachruf auf Fuad Rifka (*Qantara.de*)

## Wällen
Woaterswiene

Do **Woaterswiene** of **Capybaras** (*Hydrochoerus*) sunt aan Sleek fon do Gnauedierte (dt. Nagetiere) in ju Foamielje fon do Meerswiene (Caviidae). Die Sleek bestoant uut two Oarde, dät Meene Woaterswien *(Hydrochoerus hydrochaeris)* un dät Panama-Woaterswien *(Hydrochoerus isthmius)*. Woaterswiene sunt do grootste lieuwjende Gnauedierte. Do Oarde bewoonje fuchtige Rebätte in Suud- un Middel-Amerikoa un sunt oun een semiaquatiske (deelwiese in't Woater befiendelke) Lieuwendswiese ounpaased.

## Wier jo foarkuume
Dät Panama-Woaterswien is in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela tou fienden. Dät Meene Woaterswien häd een fuul gratter Rebät, dät uumfoatet bienaist heel Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien.
Panama-Woaterswien

Dät **Panama-Woaterswien** (*Hydrochoerus isthmius*) uk wäil **Panama-Capybara**, is een Suugediert uut ju Oardenge fon do Gnauedierte. Aleer heelt me dät foar een Unneroart fon't Meene Woaterswien *(Hydrochoerus hydrochaeris)*, man sänt do 1990er Jiere sjucht ju Wietenskup fuul, wät deerfoar spräkt, dät dät een oaine Oard is. Dät Panama-Woaterswien is fon Natuur uut tou fienden in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela.

## Merkmale
Dät Panama-Woaterswien is litjer as dät Meene Woaterswien, uurs lät dät so äänelk. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon sowät aan Meeter. Ju Faawe gungt fon'n tjuusterch roodbruun bit dump leemfaawich, deerbie is die Buuk normoal wät ljoachter as die Rääch. Bie wäkke Dierte sunt Gesicht, Sooken, die bäätere Rump-Beriek un do buutere Sieden fon do bääterste Beene swot-bruun. Do Oogenringe, do Snuutensieden un do Plakken oun'e Basis fon't Oor sunt bleeker. Do Oore un Fäite sunt bruun.

Die Skäädel hät een Loangte fon sowät 20 cm. Do Foutsätte fon dän Flöägelbunke sunt kuuter, tjukker un runder as do fon't meene Woaterswien. Do Twiskekeeuwebunken (Prämaxilloare) eendje mäd een ferbreederd Faander-Eende sjuunelk foar dät Eende fon do Sniedetusk-Höölen, bie't Meene Woaterswien is deer fuul minner Ruumte twiske. Dät Genom bestoant uut 2n = 66 Chromosomen insteede fon do 64 Chromosomen fon dät Meene Woaterswien.

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia.
Woain

Aan **Woain** (Roomelster Luudstound; in Skäddeler un Struukeljer Säspel: **Waain**) is een Fiertjuuch mäd maasttieds fjauer Joole, dät touminst two Spuuren un touminst two Oaksen häd. Besunners in fröiere Jiertjaande wuuden mäd dän Uutdruk oafter do Laaderwoaine beteekend, do in ju oolde Buuräi bruukt wuuden, of uurswäkke fon Dierte leekene Fiertjuuge. Kuutsken biespilswiese sunt fon Dierte leekene Woaine, do feederd sunt. Moderne Foarmen fon dän Woain sunt biespilswiese dät Auto un die Iersenboan-Waggon. As Koare beteekent me deerjuun een Fiertjuuch mäd minner as two Oaksen; maasttieds is deer dan bloot een litje Skuufkoare mäd meend.
Río Guaviare

Die **Guaviare** (aleer uk ***Guayare***) is een Äi in Kolumbien. Hie häd een Loangte fon 1.760 km, wan me uur ju langere fon sien bee groote Wäl-Äien mät. Hie fljut mäd dän bupperen Orinoco (bit hier uk *Río Parágua* naamd) touhoope. Uumdät hie langer is un moor Woater fiert as die buppere Orinoco, jält die Guaviare hydrologisk as die Haudstroom fon dät Orinoco-System.

## Ferloop un Natuurruumte
Do bee Wäl-Äien fon dän Guaviare sunt die Ariari un die wät grattere Guayabero, do in do Anden hiere Wällen hääbe. Die Guayabero häd een Loangte fon 540 Kilomeetere. Fon deer oun, wier do bee touhoopefljoote, hät ju Äi *Guaviare*. Unner düssen Noome fljut ju 1220 Kilomeetere bit tou ju Steede, wier ju mäd dän *bupperen Orinoco* of *Río Parágua* touhoopefljut. 630 km fon dän Guaviare sunt skipbeer. Unner ju Mundenge fon dän Ariari lait ju Woaterfierenge bie 1930 m³ / s; wier hie mäd dän bupperen Orinoco touhoopefljut, sunt dät 7400 of 8200 m³ / s

Mäd sien ljoachtbruun Woater is die Guaviare een typiske Wietwoater-Äi mäd groote Sedimentfracht uut do Anden un do subandine Kätten. Hie fljut in sin Bupperloop mäd masse litje Takken in een breed Bääd fon Steengruus; in sin Unnerloop fljut hie in groote Slingen. Sowät in ju Midde fon sin Loop snit ju Äi Granit-Höäwele, sodät dät fjauer Sluchten rakt, wier dät Woater deels uur Stappen deelbruuset. Ju grootste Äi, ju deer uunerwaiens oanefljut is die Río Inírida, uk die Río Atabapo is wichtich.

Die Guaviare foarmt in sin Bupperloop dät Skeed twiske do Llanos un dän Tropisken Rienwoold fon ju Amazonas-Niede. Dät rakt deer masse ferskeedene Fiske in dän Río Guaviare.

## Kultuur un Wirtskup
Loangs do Ougere fon dän Río Guaviare siedelje moorere Indioaner-Foulke, biespilswiese do Guayabero, Tinigua, Sikuani, Nukak, Piapoco un Puinave. Düsse Ljuude hääbe al fon't 16. Jierhunnert oun mäd Europäere tou dwoon häiwed, truch Missionoare, Conquistadoren un Gouldsäikere. Fon dät leete 19. Jierhunnert oun koom dät Rebät uk unner dän Ienfloud fon ju groiende Kautschuk-Industrie

In dän Beriek fon dän Bupperloop wäd die Galeriewoold moor un moor truch Kultuurlound ärsät, wier foaraaln Kakao ounbaud wäd, man uk masse uur Kultuurplonten fon do Tropen. Sänt sowät 1980 is uk die illegoale Ounbau fon Koka betjuudend. In do lääste Jiere häd uk ju Befoulkenge tounuumen, un uk die Uutbau fon Ferkiersweege, besunners uum San José del Guaviare tou. Düt is ju grootste Stääd oun ju Äi, mäd aan Lufthoawen un ju eensige Brääch uur ju Äi. Twiste twiske ju Guerilla-Organisatsjoon FARC un stoatelke of paramilitäriske Eenhaide sunt läip foar ju Äntwikkelenge fon ju Region.

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik grootstendeels ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Rio Grande (Brasilien)

Die 1.360 km loange **Rio Grande** [ˌχiu ˈɡɾãd͡ʒi] (uursät: "Groote Äi") is ju linke Wäl-Äi fon dän Paraná in Brasilien.

## Ferloop fon ju Äi

Ju Äi häd hiere Wälle in Brasilien in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Mantiqueira. Fon junner fljut dät Woater fon dänt *Rio Grande* haudseekelk ätter't Wääste. Dät wäd truch een Riege Woaterkrääftwierke tou moorere Stauseen apstaud, do deelwiese gjucht groot sunt. Oun't Eende fljut die Rio Grande in dän Ilha-Solteira-Stausee (1.195 km², 21,06 km³) mäd dän Paranaíba touhoope tou dän Paraná.

Foar ju Regulierenge fon ju Woaterfierenge fon dän Rio Grande is die Furnas-Stausee betjuudend. Normoalerwiese fält hie sik wilst ju Rientied fon November bit April, uum dan wilst ju Druuchtied fon Moai bit Oktober loos moaked tou wäiden.
Rio Grande

**Río Grande** ap Spoansk, **Rio Grande** ap Portugiesisk, hat ap Seeltersk uursät "Groote Äi". Dät is die Noome fon ferskeedene Stroome, Steeden un moor.

## Äien
** in Argentinien
* Rio Grande (Córdoba), Argentinien
* Rio Grande (La Rioja), Argentinien
* Rio Grande (Mendoza), Argentinien
* Rio Grande (Patagonien), Argentinien
* Río Grande (Fjuurlound), Chile/Argentinien
* Río Grande de Jujuy, Argentinien
** in Bolivien
* Río Grande (Bolivien), Bolivien
* Río Grande de Lípez, Bolivien
* Río Grande de Tarija, Bolivien
** in Brasilien
* Rio Grande (Brasilien)
** in Costa Rica
* Río Grande de Tárcoles, Costa Rica
** in Guatemala
* Río Motagua (uk as *Rio Grande* beteekend), Guatemala
** in Jamaika
* Rio Grande (Jamaika)
** in Kolumbien
* *Río Grande de la Magdalena* in Kolumbien, kiek bie Río Magdalena
** in Mexiko
* Río Bravo del Norte, Skeed-Äi twiske do Fereende Stoaten un Mexiko, in sin Bupperloop uk as "Rio Grande" beteekent
* Río Grande de Santiago in Mexiko 
** in Nicaragua
* Río Grande de Matagalpa, Nicaragua
** in Peru
* Río Grande (Peru)
** ap do Philippinen
* Rio Grande de Mindanao, Philippinen
** in Portugal
* Rio Grande (Lourinhã), een jierstiedelke Äi in Portugal.
** in Spanien
* Río Grande (Lugo), Spanien
* Río Grande (Málaga), Spanien
** in Venezuela
* Río Grande (Venezuela)

## Stääde un Täärpe
* Río Grande (Iruya), een Täärp in ju Provinz Salta in Argentinien
* Río Grande (San Luis), een Täärp in ju Provinz San Luis in Argentinien
* Río Grande (Tierra del Fuego), een Stääd ap Fjuurlound in Argentinien
* Río Grande (Potosí), Siedelenge in Bolivien
* Rio Grande (Rio Grande do Sul), Stääd in Brasilien
* Río Grande (Durango), Mexiko
* Río Grande (Oaxaca), Mexiko
* Río Grande (Zacatecas), Mexiko
* Río Grande (New Jersey), USA
* Río Grande (Ohio), USA
* Río Grande (Puerto Rico), USA
* Rio Grande (Texas), USA

## Regionoale Ferwaltengs-Eenhaide
* Bistum Rio Grande in Brasilien
* Departamento Río Grande, Fjuurlound, Argentinien
* Rio Grande do Norte, Buundesstoat in Brasilien
* Rio Grande do Sul, Buundesstoat in Brasilien
* Municipio Río Grande, Meente in Zacatecas, Mexiko
* Distrito Río Grande (Arequipa), Peru
* Distrito Río Grande (Ica), Peru
* Rio Grande County, Buundesstoat Colorado, USA

## Skiepe

* Rio Grande (Schiff, 1939), Frachtskip fon ju Belgrano-Klasse
* Rio Negro (Schiff, 1905), Frachtskip fon ju Rio-Klasse
* Rio Grande do Sul (1909), Kjuuser fon ju brasilioanske Marine

## Moor oulatte Begriepe

* uumgongssproakelk ju Denver and Rio Grande Western Railroad, een fröiere US-amerikoanske Boan-Sälskup
* Rio Grande (Film), aan US-amerikoansken Western uut dät Jier 1950 
* RIO GRANDE Produktsjoon fon Iersenboan-Filme
* Rio Grande Games, aan Ferloag foar Spiele
* Rio Grande, een Soarte fon Wienranke
* Republik Rio Grande in Amerika 1840