open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dalbergien

Do **Dalbergien** (*Dalbergia*) sunt aan Sleek fon Plonten in ju Unnerfamilie fon do Flitterke-Blöitlere (Fabioideae) binne ju Familie fon do Hulsenfruchte (Fabaceae). Do 100 bit 300 Oarden sunt in ju Neotropis (dät is fon Suudamerikoa uur Deele fon Middelamerikoa bit Florida) juust so as in tropiske un subtropiske Rebätte fon Afrikoa un Asien fersprat. Dät Holt fon wäkke Oarden wäd in dän Honnel mäd dän Noome Palisander beteekend. Sänt Januoar 2017 unnerlääse aal do Oarden fon dän Sleek dät Washingtoner Oardenskuts-Oukuumen.

## Bruuk un Roofbau fon dät Holt
Dät Holt fon fuul Oarden fon dän Sleek is een wäidful Eedelholt. Do maaste fon düsse Holte wäide as Palisander beteekend, wäkke derfon häbe uk uur Honnelsnoomen, biespilswiese wäd dät Holt fon ju Oard *[[Dalbergia decipularis]]* as Rousenholt ferkooped, uumdät dät frisk apsniedene Holt aromatisk rukt. Man dät is nit ju eensige Oard, ju mäd düssen Noomen beteekend wäd.

Dät Holt fon dän Rio-Palisander of Brasilioansken Palisander (*Dalbergia nigra*) is aiske fräiged, man dät is truch Roofbau unner ju Wiele so säilden wuuden, dät dät in dän Ounhong I fon ju CITES-Lieste fierd wäd. *[[Dalbergia latifolia]]* lääwert dän aiske begeerden "Aastindisken Palisander". *[[Dalbergia retusa]]* uut Middelamerikoa rakt een Holt, dät foar fuul ferskeedene Seeken goadelk tou bruuken is un unner dän Noome "Cocobolo" ferkooped wäd. Dät Holt fon ju afrikoanske Oard *[[Dalbergia melanoxylon]]* is een fon do loodichste Holt-Oarden un wäd unner dän Noome "Grenadill" besunners foar dän Bau fon hoochwäidige Holt-Bläisinstrumente (Klarinetten, Oboen) bruukt.

Sänt dän 2. Januoar 2017 is die heele Sleek Dalbergia mäd Uutnoame fon *Dalbergia nigra* in dän CITES-Ounhong II liested.
Río Ucayali

Die **Río Ucayali** is een fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suud-Amerikoa. Hie sälwen äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Urubamba un Río Tambo bie Atalaya. Die Río Ucayali fereeniget sik in't Noudaaste fon Pero tichte bie dän Äquator mäd dän kuuteren, man moor Woater fierenden Río Marañón toun Amazonas.

## Ferloop un Oainskuppe
Die Río Ucayali bieldet touhoope mäd dän Río Hornillos, dän Río Apurímac, dän Río Ene un dän Río Tambo mäd een Loangte fon 2670 km dän loangsten Bupperloop fon dän Amazonas.

Do oankelde Deelstukke fon dän Touloop mäd hiere Sträkken sunt:

* Río Apurimac: 730,7 km
* Río Ene: 180,6 km
* Río Tambo 158,5 km
* Río Ucayali 1.600,1 km

Ju Bratte fon dän Ucayali in dän Unnerloop variierd twiske 400 un 1200 m, dät lait oun ju groote Masse Soundboanke un Ailounde. Ju Äi fljut hier mäd een Gauegaid fon 5 bit 7 km/h un wiest aaltied een Minst-Jüpte fon 1,50 m ap. Sien Woaterfierenge bedrächt, wier hie mäd dän Río Marañón touhoopefljut, in't Middel 13.500&nbsp;m³/s

Hie fiert aan hoogen Oundeel Sedimente mäd sik (Sound, Leem un aal sowät), deeruum wäd hie tou do Mudde- of Wietwoater-Äien täld. Ieuwenske dän Rio Madeira is hie een fon do Äien, do ju maaste Sediment-Fracht in dän Amazonas späile. Wietwoater-Äien as die Río Ucayali lääwerje uut do geologisk junge Anden neerstofrieke Sedimente, do sik wilst do Hoochwoater-Perioden loangs do Ougere fon do Äien ouleegerje.

Foar dät Ucayali-Rebät wuude een Flakte fon 337.519&nbsp;km² ärmiddeld, dät äntspräkt sowät 4,9 Prozent fon dät heele Amazonas-Bäkken mäd sowät 6.869.000&nbsp;km².

Ätter dän Río Ucayali is ju peruoanske Region Ucayali benaamd.

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik haudseekelk ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Rio Araguaia

Die **Rio Araguaia** is een fon links kuumende Sieden-Äi fon dän Rio Tocantins. Junner, wier hie in dän Tocantins fljut, fiert hie mäd 5500 m³/s betjuudend moor Woater as die Tocantins un is mäd 2198 km Loangte een fon do betjuudendste Äien fon Brasilien. Sin Ferloop markierd dät Skeed fon moorere brasilioanske Buundesstoaten. Sin Noome betjudt in ju Tupi-Sproake "Äi fon do Aras".

## Ferloop fon ju Äi
Die Araguaia äntspringt in't Mato-Grosso-Plateau in dän Buundesstoat Goiás tichte bie ju Steede, wier do tjo Buundesstoaten Goiás, Mato Grosso do Sul un Mato Grosso touhoopesteete, wäästelk fon ju GO-341 un dät Skeed fon dän Nasjonoalpark Emas. Fon junner fljut hie noudelk ap dät Skeed twiske do Buundesstoaten Mato Grosso un Goiás, leeter Mato Grosso un Tocantins, un toulääst Pará un Tocantins.

Die Middelloop fon dän Rio Araguaia fljut ferhoodnismäitich breed in een wiedloftige Ieuwene, ju bie Hoochwoater Ruumte foar Uurfloudenge bjudt. Junner deelt sik ju Äi in twäin Ierme, do leeter wier touhoopefljoote un so ju Ilha do Bananal bilgje, dät is dät grootste Äi-Ailound fon ju Waareld. Deer lait die Nasjonoalpark Araguaia, wier uk do Indioanere fon dät Karajá-Foulk woonje. Fääre ju Äi adeel, unner ju Ieuwene, rakt dät Stroomsnällen un sluchthaftige Äängten. Ju Äi mundet bie São João do Araguaia in dän Rio Tocantins. (So is dät touminst definierd, uk wan die Rio Araguaia een grattere Loangte, een gratter Rebät wier hie't Woater uutlukt un moor Woaterfierenge häd.)

In dän Rio Araguaia is biespilswiese ju Fisk-Oard *[[Arapaima gigas]]* tou fienden, aan fon do grootste Swäitwoater-Fiske, un buppedät uk die Äi-Delfin *[[Inia araguaiensis]]*.
Rio Pará

**Rio Pará** is ju Beteekenge fon een smälle, joop in't Lound griepende Meeresbucht twiske ju Amazonas-Mundenge un dät fääre suudaastelk laine Mundengs-Rebät fon dän Rio Tocantins. Ferbiendengen mäd ju Amazonas-Mundenge bestounde uur deelwiese skipbeere Kanoale, wier Äbbe un Floud Woater truchluuke, sonaamde *Furos*. Jo skeede uk dät Kusten-Ailound Marajó, dät dät noudelke Ouger fon dän Rio Pará bilget, fon't Fäästlound ou.

## Ferloop
Ju loangsträkkede, fjauer bit twintich Kilomeetere wiede un sowät 180 Kilomeetere loange Bucht lukt sik in wäästelke Gjuchte fon sowät 49°45’ bit sowät 50°15' wäästelke Loangte uur een Sträkke fon 180 Kilomeetere in't Binnelound. In dän aastelken Träädendeel beeget ju wäd breedere, man kuutere Mundengsbucht fon dän Rio Tocantins ou, die deer fon't Suude häär stoadich Sedimente oanespäilen däd un somäd foar ju Äntstoundenge fon toalrieke Ailounde suurget. Moor Äien mundje besunners tichte bie't wäästelke Eende fon ju Bucht, biespilswiese die Rio Anapu, die Rio Pacajá, die Rio Camaraipi un Rio Jacundá (sowät ap'e Hööchte fon Breves). Buppedät rakt dät Twäärsferbiendengen tou ju Amazonas-Mundenge, do in dän Wiksel fon Äbbe un Floud stroomje. Ju Maaste Sediment-Fracht kumt in dän Rio Pará, wan dät Hoochwoater fon dän Amazonas sin Wai truch düsse *Furos* bit in ju Bucht findt. In't Aaste gungt die Rio Pará in ju Baía de Marajó uur, ju sik sälwen in in Suudatlantik eepent. Truch do ienmundjende Äien is dät Woater fon ju Bucht, ätter't Binnelound wai touniemend, brakkerch.

Ju Haudstääd fon dän ätter'n Rio Pará benaamden jungsten brasilioansken Buundesstoat Pará, die Seehoawen Belém, lait an't aastelke Ouger fon dän meensoamen Mundengstjoachter fon do fon't Aaste kuumende Äien Guajará un Moju, die sik in ju Baía de Marajó eepent.

As Deel fon dän Skipfoartswai Amazonas-Belém wäd die Rio Pará toumäts as *Canal de Breves* beteekend.

## Wällen-Ätterwiese
* Düssen Artikkel foutet ap dän düütsken Wikipedia-Artikkel.
Diesel

**Diesel** (uk nieper **Dieselkrääftstof** of **Dieseloulje** naamd) is een Mongelse uut ferskeedene Koolenwoaterstoffe, ju as Krääftstof foar aan Dieselmotor goadelk is. Deerfon ouwiekend rakt dät ju Spezifikatsjoon foar Marine-Diesel (Skips-Dieseloulje). Kritikere kweede juun Diesel, dät dät bie't ferbaadenjen nit bloot CO2 in ju Atmosphäre brangt, man oafter uk besunners fuul Rout un uur skoadelke Bestounddeele.

## Begriep

*Diesel* is n Deonym ätter Rudolf Diesel, dän Ärfiender fon dän Dieselmotor. *[[Biodiesel]]* is uk wäil unner Foarkierengen tou'n Bedrieuw fon Motoren ätter't Dieselferfoaren goadelk, man dät is chemisk uurs n Stof.

## Soarten
Ap dän düütsken Määrked sunt hoast moorere Soarten fon ap Mineroal-Oulje basierjende Diesel-Krääftstoffe foar PKW tou kriegen, do aal ätter §&nbsp;4 fon ju 10. BImSchV do Bedingengen fon ju DIN EN 590 äntspreeke moutene: 

* „Standard“-Diesel
* Premium-Diesel mäd GtL-Biemongelse, haagere Cetantoal un besunnere Additive

Besunners bie do Premium-Krääftstoffe is stuur tou ärkannen, dät Määrkenfirmen truch spezielle Biemongelsen of Qualitäts-Ferbeeterenge fersäike, sik fon Konkurrenten ou tou sätten.

Ätter ju Ounpaasenge fon ju DIN EN 590 (Uutjääfte Moai 2010) oun dät, wät in't EG-Sätgjucht 98/70/EG stoant, is foar ju Ärfälölenge fon ju Biokrääftstof-Quote een FAME-Toumongelse fon bit tou 7 Vol.-% ("B7-Diesel") toulät. Ju nasjonoale Norm DIN 511628 (Uutjääfte August 2008) foar B7-Diesel wäd deeruum nit moor bruukt un faalt wäch.

## Wällen
* Düssen Artikkel berouet foar'n grootsten Deel ap Passagen, do uut ju düütske Wikipedia uursät sunt.
Rio Tocantins

Die **Rio Tocantins** (toumäts uk **Tokantins** skrieuwen) is aan sowät 2450 Kilomeetere loangen Stroom in Suudamerikoa. Die Tocantins is mäd een Woaterfierenge fon sowät 11.000 m³/s die grootste Stroom, die bloot ap brasilioansk Rebät lait. Hie is ap sowät 1000 Kilomeetere foar ju Skipfoart tou bruuken, bit Lajeado.

## Ferloop fon ju Äi
Die Tocantins äntspringt Midde in dän brasilioansken Buundesstoat Goiás, sowät 100 Kilomeetere wäästelk fon Brasília oun dän Wäästouhong fon ju Serra do Cocalzinho (Serra Geral do Paranã). Fon junner fljut hie haudseekelk in noudelke Gjuchte truch do Buundesstoaten Goiás, Tocantins, Maranhão un Pará. In sin noudelken Middelloop markiert hie dät Skeed twiske do Buundesstoaten Tocantins un Maranhão. Wo liek die Stroom deelfljut, is uunräägelmäitich, dät rakt Stroomsnällen un Woaterfaale. Dät Doal, wier die Tocantins loangsfljut, is maasttieds smäl, dät is man n bitje in dän Brasilioanskne Skild iensnieden. In Goiás wäd ju Äi mäd ju Doalspeere Serra da Mesa apstaud. In dät Rebät uumetou, wier ju Äi dät Woater fon lukt, dominierje präkambriske Steene. In't Suude stounde uk paläozoiske un mesozoiske Steene un un ätter't Amazonas-Bäkken tou Fäästlounds-Ouleegerengen fon't Tertiär. Ju Vegetatsjoon is truch Savannen (Cerrado känteekend un ätter't Noude wai truch tropisken Rienwoold.

Bie São João do Araguaia stroomet dän Rio Tocantins fon links die Rio Araguaia tou. Düsse grootste Sieden-Äi häd een grattere Loangte, fiert moor Woater un lukt sien Woater uut een gratter Rebät as die Tocantins. Niep nuumen, skuul mäd dän Araguaia also as ju Haud-Äi beteekenje. Oun sien lääste Stroomsnälle, nit fier fon wier hie ju See-Hööchte roaket, wäd die Tocantins twiske Marabá un Tucuruí tou'n Tucuruí-Stausee ounstaud. Dät touheerende Woaterkrääftwierk is ätter ju benaamde Laistenge dät twäidgrootste fon Brasilien. Fääre noudelk wiedet sik die Stroom tou een breed Ästuar ap, die in ju smälle Meeresbucht Rio Pará mundet. Suudelk fon dät Ailound Marajó gungt düsse Bucht in ju Baía de Marajó uur, ju sik in dän Suudatlantik eepent. Uur smälle Kanoale, wier bie Äbbe un Floud dät Woater truchstroomet, stoant die Rio Pará uk mäd ju Mundenge fon dän Amazonas in Ferbiendenge. Daach is die Rio Tocantins nit, as dät loange däin wuude, as een Sieden-Äi fon dän Amazonas tou bekiekjen. Dät is n Stroom-Systeem foar sik.
Taco Hemingway

**Taco Hemingway**, **Filip Tadeusz Szcześniak** (bädden dän 29. Juli 1990 in Halmstad), is n Rapper uut Polen.

## Diskographie
### Alben
* *[[Who Killed JFK]]* (2011)
* *[[Young Hems]]* (2013)
* *[[Trójkąt Warszawski]]* (2014)
* *[[Umowa o dzieło]]* (2015)
* *[[Wosk]]* (2016)
* *[[Marmur]]* (2016)
* *[[Szprycer]]* (2017)
* *[[Soma 0,5 mg]]* (2018)
* *[[Flagey]]* (2018)
* *[[Pocztówka z WWA, Lato '19]]* (2019)
* *[[Jarmark]]* (2020)
* *Europa* (2020)
* *1-800-Oświecenie* (2023)
* *Latarnie wszędzie dawno zgasły* (2025)

### Single
**6 Zer* – 2015
**Deszcz na betonie* – 2016
**Tamagotchi* - 2018
Jair Bolsonaro

**Jair Messias Bolsonaro** [ʒaˈiʁ bowsoˈnaɾu] (* 21. Meerte 1955 in Glicério, Buundesstoat São Paulo) is aan brasilioansken Politiker. Ätterdät hie ju Präsidentskupsköär in Brasilien 2018 in ju Steetköär ap n 28. Oktober fon dät Jier mäd 55,1% won, wie hie sänt dän 1. Januoar 2019 Stoatspräsident fon dät Lound, hie uurnoom dät Boantje fon Michel Temer. 

Die eerdere Faalskirrmjeeger-Uppermon ferträt sänt 1991 aan Köärkring fon dän Buundesstoat Rio de Janeiro in dän Ouoardendekoomer fon dän brasilioansken Kongress. Deer wikselde hie moorere Moale ju Paatäi, wier hie touheerde; sänt 2018 heert hie ju Partido Social Liberal (PSL) tou. Bolsonaro ferträt sälskupspolitisk gjuchtskonservative un neoliberoale Meenengen. Apmäärksoamgaid kreech hie mäd wieuwljuude-fäindelke, homophobe, rassistiske un ju brasilioanske Militärdiktoatuur (1964-1985) ferdäägenjende Uutspröäke. Uurspröängelk kathoolsk groot wuuden, heert hie nu dät fräisäärkelke Spektrum tou. Sien Wieuwmoanske un Bäidene sunt Baptisten, hie gungt uk in ju Baptistensäärke, 2016 liet hie sik fon aan Pestoor fon een Pingstersäärke in dän Jordan wierdeepe. Uk sien sälskupspolitiske Ienstaalengen sunt in dät evangelikoal-fräisäärkelke Spektrum fon Brasilien neen Besunnerhaid.
Monte Águila

**Monte Águila** is ju Stääd in Suud-Chile. Stuuns woonje deer uungefeer 6.090 Ljuude (2002).


File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|
File:Bomberos monte aguila.jpg|
File:Capilla carmen monte aguila.jpg|
File:Img-estadio.jpg|
File:Entrada x yumbel.jpg|
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|
File:Copa de agua monte aguila.jpg |
File:Desfile monte aguila 2016 (3).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|
File:Carros abandonados mte aguila.jpg|


## Ferbiendenge ätter buuten

*Monteaguila.cl
Urdu

**Urdu** is de namme fan ien fan 'e talen dy't yn Súd-Aazje sprutsen wurde. It is de nasjonale taal fan Pakistan. It wurdt sprutsen yn Pakistan en Yndia-administraasje fan Kashmir en is de offisjele taal fan it lân. It is ek in offisjele taal yn Yndia. It wurdt oer Yndia sprutsen, benammen yn 'e steaten fan Andhra Pradesh, Delhi, Bihar en Uttar Pradesh.
Rubikon

Die **Rubikon** (Latiensk *Rubicon* of *Rubico*, Italiensk *Rubicone*) is een litje Äi, ju suudelk fon Ravenna in ju Adria (Middelmeer) fljut un truch sien muugelke historiske Betjuudenge Gruundlääse fon een Metapher wuden is. Ju Identität fon ju Äi *Rubico*, as ju in do antike Wällen beskrieuwen is, wuude sänt ju Renaisaance kontrovers diskutierd, uumdät die Noome fon ju Äi in ju lokoale Toponymie ferlädden geen waas. Eerste in 1933 laide die faschistiske Diktoatoor Benito Mussolini fääst, dät düsse Äi, ju bit do tou ***Fiumicino*** hiet, fon nu oun ***Rubicone*** heete skuul. Ju wietenskuppelke Diskussion geen oaber fääre, diskutierd wuude uk ju Identifikatsjoon mäd uur Woaterloope twiske Ravenna un Rimini. Eerste in 1991 hääbe träi italieenske Geleerde stäärke Argumente foarlaid, dät die antike *Rubico* fermoudelk wuddelk mäd ju däälich *Rubicone* naamde Äi identisk is.

## Histooriske Betjuudenge
Histoorisk waas die (antike) Rubikon een Skeed-Äi twiske ju roomske Provinz Gallia cisalpina un dät wuddelke Italien.

Bekoand wuude die Rubikon truch aan Buurgerkriech, dän Gaius Iulius Caesar fon 49 f. Kr. oun juun Gnaeus Pompeius Magnus fierde. Die Roomske Senoat besloot ap dän 7. Januoar 49 f. Kr., dät Gaius Iulius Caesar sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien deellääse skuul, eer hie wier näi foar dät Konsuloat kandidierje doarste. In ju Foulge geen Caesar ap dän 10. Januoar 49 f. Kr. mäd sien Troppen uur dän Rubikon. Bewoapend uur ju Äi ätter't Suude tou kuumen - un deermäd in'e Gjuchte fon Room, waas gliek betjuudend mäd een Kriechs-Ferkloorenge oun dän Roomsken Senoat. Caesar waas sik ätter do Begjuchte fon Geskichtsskrieuwere bewist, dät hie fon nu oun nit moor tourääch kuude. Deeruum skäl hie uk dän bekoanden Spröäk *[[alea iacta est]]* kweeden hääbe - dät hat uursät: "*Die Doobel is smieten wuuden*".

Apgruunde fon düsse Geskichte is die Rubikon een Metapher wuuden: Noch däälich stoant die Uutdruk "uur dän Rubikon gunge" deerfoar, sik uunwierroupelk ap een riskante Honnelenge ien tou läiten; deeruum wuude uk een psychologisk Honnelengs-Modell in ju Motivatsjoons-Theorie fon Heinz Heckhausen so beteekend. Uurs n bekoanden Bruuk fon düsse Metapher is ju as *[[Rubikon-Rääde]]* bekoand wuudene Ounsproake, ju die domoalige suudafrikoanske Stoatspräsident Pieter Willem Botha in'n August 1985 heelt.

## Geographie
Ju Wälle fon düsse Äi lait unner Sogliano al Rubicone in do middelhooge Loagen fon do Apenninen. Ju Äi fljut truch dän suudelken Deel fon ju Emilia-Romagna oun Savignano sul Rubicone foarbie un fljut twiske do Stääddeele *Gatteo a Mare* (heert tou Gatteo un *Savignano Mare* (heert tou Savignano sul Rubicone) in ju Adria, aan Deel fon't Middelmeer. Ju Loangte fon ju Wälle bit tou ju Mundenge sunt sowät 40 km.
Guanako

Dät **Guanako** (*Lama guanicoe*), uk **Huanako** naamd, is een wüüldlieuwjende Oard binne ju Foamielje fon do Kamäile (Camelidae).

## Ferspreedenge un Lieuwendsruumte
Dät Guanako lieuwt foaraaln in't wäästelke un suudelke Suud-Amerikoa. Do Dierte sunt tou fienden in do Anden juust so as ju Pampa in Peru, Ecuador, Bolivien, Chile un Argentinien. Jo lieuwje deer in eepen Gäärslound, bloot in hädde Wintere gunge jo uk moal in Holtbuske. Me findt Guanakos in Hööchten bit tou 4000 Meetere.

## Moanskene un Guanakos
Dät wüülde Guanako is ju Stomfoarm, wier dät tomme Lama uut tuchted wuuden is. Aleer toachte me, dät uk wäil dät Alpaka fon't Guanako oustomje skuul. Man genetiske Unnersäikengen wiese, dät dät Alpaka fon't wüülde Vikunja oustommet. Man uumdät sik aal do Näiwaareld-Kamäile kjuusje konnen un do Basterte fruchtbeer sunt, kon me nit uutsluute, dät uk bie do domestizierde Foarmen (Alpaka un Lama) toumäts wät truchnunner tuchted wuuden is - man sukke Ienfloude sunt touminst nit stäärk.
Delmenhorst

**Delmenhorst** is een kringfräie Stääd in dän düütske Deelstoat Läichsaksen un häd 77.607 Ienwoonere (2018). Ju Stääd gränst wäästelk an Bremen un lait ungefeer 35 Kilometer aast-suudaastelk fon Oldenbuurich. Truch ju Stääd lopt ju Delme.
Zagreb

**Zagreb** is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Kroatien. Deer woonje sowät 0,8 Million Moanskene (2011).
Lama (Kamäil)

Dät **Lama** *(Lama glama)* is een Oard fon do Kamäile (Camelidae), nieper fon do Näiwaareld-Kamäile (Lamini), uut Suud-Amerikoa. Dät is n Huusdiert un stommet fon't wüülde Guanako ou. Dät rakt archäologiske Indizien, dät dät Lama in't Hoochlound fon Peru al foar fieuwduusend Jiere as Huusdiert heelden wuuden is. Al loange eer do Europäere koomen, hääbe do Indioanere in do Anden dät Lama as Last-Diert bruukt, man jo hääbe uk dät Flask un ju Wulle deerfon ferwäided, uk wan ju Wulle fon't Alpaka as wäidfuller goolt. In dät Inka-Riek wuuden tou ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge wäil bit tou tjoon Millionen Lamas heelden. As do Europäere koomen, wuuden Skäipe un Hoangste ienfierd, do do unnerskeedelke Funktionen fon't Lama uurnieme kuuden. Deeruum geen die Bestound fermoudelk in do touken hunnerd Jiere ätter ju Ärooberenge uum 90 % tourääch. Daach wäide Lamas bit däälich noch in oulaine Regionen fon do Anden as Lastdiert bruukt, uk foar Flask un Wulle wäd dät noch tuchted. Dät rakt sogoar intwiske n poor Buuren in uur Deele fon ju Waareld, biespilswiese in Europa, do Lamas tuchtje.

Llama in ueno zoo - 2009 Aug.webm|Lama
Lama

Die Uutdruk **Lama** häd moorere Betjuudengen:

**Lama** steht für:
* Lamas (Sleek), aan Sleek fon do Näiwaareld-Kamäile in Suudamerikoa
** Lama (Kamäil), dät Huusdiert uut düüsen Kamäil-Sleek
* Lama (Buddhismus), aan spirituellen Määster in dän Buddhismus
** die hoochste Määster in dän Tibetisken Buddhismus is die Dalai Lama
** aan spiriutellen Määster uk in dän Vajrayana-Buddhismus
* Lama (Kaste), een Kaste in Tibet/Nepal
* Lama (Ethnie) een Foulk in Wääst-Afrikoa
** Lama (Sproake), ju Sproake fon düt Wääst-Afrikoanske Foulk
* Lama (Stof), aan flanelloardigen Stof
* Aérospatiale SA-315, aan Typ fon Hoochskruuwer
* Lama (Mythologie), een foarbiddende Goddinne in ju sumeriske Mythologie 
* Lama (Koartenspil), een Koartenspil

Buppedät rakt dät:

* moorere Täärpe, Stääde, Meenten usw. mäd dän Noome "Lama".
* "Lama" kon uk die Noome fon Ljuude weese.
25. Meerte

## Geböärnisse

* 1994: Neonazis lääse in ju Lübecker Synagoge Fjuur. Do fieuw Ljuude, do buppe in ju Synagoge woonje, konnen rädded wäide. Dät is dät eerste Moal, dät ätter 1945 in Düütsklound wier een Synagoge in Bround sät wuude.
* 2011: In't Foarfäild fon dän Burgerkriech in Syrien kwäd die syriske Diktoatoor Baschar al-Assad, dät aal do Demonstranten, do in do lääste Deege fäästnuumen wuuden sunt, fräilät wäide. Daach gunge in do foulgjende Deege do Demonstratsjoonen fääre un wiedje sik noch uut, juust so as dät Skjooten ap Demonstranten truch stoatelke Seekerhaidskrääfte.

## Stuurwen
* 2021: Uta Ranke-Heinemann, düütske roomsk-kathoolske Theologinne un fon 1970 bit 1987 dät eerste Wieuwmoankse ap n Leerstoul for kathoolske Theologie.
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy** (13. June 1939, Rosenheim, German Reich / 3. October 1944, Nordenham, German Reich – 8. May 2020, Las Vegas, Nevada) wiene in duo fan Dúts-Amerikaanske magiërs en ferdivedearders, fral bekend om har optreden mei wite liuwen en wite tigers.

## Foutnooten


## Ferbiendenge ätter buuten
Weliko Tarnowo

**Weliko Tarnowo** (Bulgarisk: *Велико Търново*) is ju Stääd fon Bulgarien,Haudstääd 1185 - 1393. Deer woonje 73.656  (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. 


Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Veliko Tarnovo002.JPG|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 298.jpg|
Memorial Veliko-Tarnovo.jpg|
Veliko Tarnovo (Велико Търново) - Asenova Mahala quarter.JPG|Asenowa mahala


## Befoulkenge
* 1887 - 5.700
* 1892 - 8.565
* 1900 - 10.587
* 1920 - 12.025
* 1946 - 16.223
* 2001 - 66.337
* 2010 - 73.656

## Ferbiendenge ätter buuten
Esperanto

**Esperanto** is een kunstelke Sproake.

## Ferbiendengen ätter buute
* Wikipedia ap Esperanto
* Täkst "Seeltersk" ap Esperanto
Mexiko-Stääd

**Mexiko-Stääd** (Nahuatl: ***Altepetl Mexihco***, Spoansk: ***Ciudad de México***) is ju Haudstääd fon Mexiko. Ju Stääd heert tou naan Lid-Stoat, man dät is ne oaine Rebäts-Köärperskup foar sik, wier moor as 8,9 Millionen Ljuude lieuwje. In dän wiederen Späk-Gäddel uum ju Stääd tou sunt dät moor as 21 Millionen Ljuude. Ju Stääd is die politiske, wirtskuppelke, kulturelle un infrastruktuurelle Middelpunkt fon Mexiko. Buppedät is dät die Sit fon't Äärtsbisdum Mexiko, man dät belukt sik nit ap dän Stoat Mexiko, wierfon dät bloot n litjen Deel uutmoaket.

Mexiko-Stääd stoant in ju Traditsjoon fon ju oolde Azteken-Haudstääd Tenōchtitlan. Do Azteken hääbe sik in dän eersten Haaldeel fon't 14. Jierhunnert junner ap een Ailound in dän Tetzcohco-See deellät un hääbe junner een groote Stääd apbaud. Dät is muugelk, dät ju Steede al toufoarne besiedeld waas, man eerste unner do Azteken wuude deer ne groote Stääd uut. In 1521 hääbe läiweloa do Spoaniere unner Hernán Cortés touhoope mäd indioanske Ferbuundede ju Stääd fernäild un hääbe ap do Ruinen fon dät oolde Tenōchtitlan een näie Stääd apbaud, un dät is Mexiko-Stääd. In dän Ferloop fon ju Kolonioal-Tied is die grootste Deel fon dän Tetzcohco-See druuchlaid wuuden, sodät fon ju uurspröängelke Ailound-Loage niks moor tou sjoon is. Wier fröier die See waas, is nu Grootstääd. Bloot in dän Stääddeel Xōchimīlco sunt noch Räste fon ju Woater-Flakte uurich blieuwen.
Swadesh-Lieste Seelterfräisk

Dit is n **Swadesh-Lieste** foar dät **Seelterfräiske**.

N Swadesh-Lieste is n Standoartwoudelieste foar Unnersäik ätter Toalfamilien. Ju Lieste wuude uursproangelk ap Ängelsk skreeuwen fon n Antropologen Morris Swadesh. Disse Lieste is foar ju seelterfräisk Sproake, man foar dän Fergliek sunt uk dät Wäästfräiske un Wangeroogiske apnuumen in disse Lieste.
Persisk

**Persisk** (پارسی) is ne Iranisk Sproake mäd sowät 110 Millione Baalere, foarallen in Iroan, Afghanistan un Tadschikistan.
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli** (Florenz, 3. Moai 1469 - Florenz, 21. Juni 1527) waas n italioansk Politiker, Filosoof, Skrieuwer un Dichter. Hie is bekoand wuuden uum sien politiske Ideen. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien Wierk *Il principe* (Die Fürst). Hie häd deermäd ju Boasis lain foar do modärne Kultuurwietenskuppe.

## Politiske Ideen un Wierke
Machiavelli waas n Strieder foar ju Oainständichkaid fon ju Republik Florenz, ätter sin Woal tou Kanzler in't Jier 1498 seech hie, ätter ferskeedene diplomatiske Raisen truch Europa, dät ju Oainständichkaid fon sien Republik in Gefoar waas. Dät Jier 1512 waas dät Eende fon ju Republik Florenz. In sien Huus in Sant'Andrea in Percussina, n poor Kilometer buute ju Stääd Florenz, skreeuw Machiavelli sien Wierke, do him bekoand moakeden. Dät Bouk *Discorsi* skreeuw hie uum't Jier 1517, man hie wuude gjucht bekoand truch sien *Il principe* (Die Fürst), dät 1518 of 1519 publiziert wuude. 

*Il principe* (Die Fürst) is Machiavelli sin Fürstenspeegel. In't Bouk rakt Machiavelli n Analyse wo n Fürst standhoolde kon, wan hie nit säärm an ju Macht keemen is, man dit mäd Hälpe fon uurswäkke Ljuude un ju Leere fon Fortuna däin häd. Roum un Eere kuude n Fürst kriege truch 'goude Wätte un goude Armeen'. Machiavelli waas juun Söldner, man wüül ljoower n oaine Buurgerweer hääbe, wierap me sik beeter ferläite kon. 

In sien Wierke blift Machiavelli täämelk traditionel. Hie findt ju Qualität fon n Fürst heel wichtich. Hie gungt deerbie tourääch ap do Wierke fon Cicero un kwädt dät Duchtichkaid, *virtù*, n noodseekelke Qualität is uum mäd et Skiksoal fon Fortuna uumtougungen un Stabilität tou ferseekerjen. Hie seech dät Kriegen un Standhoolden fon ju Macht as n Stried twiske *virtù* (Duftichkaid) un *fortuna*. Gans nai in *Die Fürst*, un wier Machiavelli uurs toacht as Cicero, waas dät Eerelkaid un Duftichkaid ätter Machiavelli nit altied ne goude Kombination wieren. Machiavelli foont dät n Fürst aksäptierje skuul uum sik af un tou uk brutoal, ljoogenhaft, uun moanskelk un säändich tou ferhoolden.

## Betjuudenge
Machiavelli sien Ideen wuuden bit däälich fon Politiker bruukt. Uk in do Kultuurwietenskuppe wädt ju Leere fon Machiavelli noch altied beskreeuwen.
Johannes Calvin

**Johannes Calvin** (* 10. Juli 1509 in Noyon, Picardie; † 27. Moai 1564 in Genf) waas aan fon do gratste Teologen fonne Reformation.

## Leere
Wichtich bie Calvin waas dät Konzept fon kristelke Fräiegaid. Hie waas un ju Siede fon Martin Luther, foulgede sien Biespile, man waas uk kritisk uur ju kristelke Fräiegaid. Ju kristelke Fräiegaid doarst nit tou politiske Uunheerichkaid fiere.
Martin Luther

**Martin Luther** (* 10. November 1483 in Eisleben, Groafskup Mansfeld; † 18. Februoar 1546, uk deer), aan Mönk un Teologieprofessor, waas die Initiator fon ju Reformation. 

## Leere
Ap'n  31. Oktober 1517 moakede Calvin sien 95 Thesen bekoand. Do Thesen wieren dät Begin fon groote teologiske, kulturelle un politike Twiste, do tou n Sköär in dät kristelke Europa fierden.  Bie de Rieksdai in Worms in 1521 kwaad Calvin 'mien Geweten is in et Woud Goddes fangen [...] deeruume kon un wol iek niks wieruumeroupe [...] hier stounde iek, iek kon nit uurs'. Wichtich bie Calvin is et Benul dät ju säändige Moanske nooit säärm God beräkke kon. 

In Luther sien Leere waas ju Reede fon two Rieke: Dät Waareldriek un dät gäistige Riek (*Reich Gottes*). Et Waareldriek wuude fon God anoardend, so as dät uk in Römer 13, 2 beskreeuwen wuude. Disse Interpretation wüül hie nit diskutierje, bit 1530 do Fürste fon Saksen un Hessen un hiere Juristen ju juridiske, man nit teologiske Jäildegaid, toutälden.
Jean Bodin

**Jean Bodin** (* 1529 of 1530 in Angers; † 1596 in Laon) waas n franktsöösk Filosoof un is bekoand wuuden uumdät hie dät modärne Souveränitätbegriep introdusierde. Bodin waas al betied foar dän Absolutismus.

## Souveränitätbegriep
In't Leetmiddeloaler un in ju Reformation roate dät ferskeedene Juunsätteorien. Jean Bodin reagierde deerap mäd sien *Six livres de la République* (säks Bouke fon ju Republik) in 1576. Sien Wierke wieren foarallen n Reaktion ap do Hugenottenkriege (1562 bit 1598) un do  Monarchomachen. In ju politiske Diskussion geen dät altied wier uur Souveränität, man dät roate neen Definition. Bodin roate deeruume n Definition. In disse Definition stoant dät Souveränität nit deelboar weese kon un foar uunbepeelde Tied weese skuul. Bie Bodin waas ju Souveränität altied absolut. Et eensige Ferskiel twiske do ferskeedene Regierungsfoarme waas ju Antaal fon Persoone (een, n poor of fuul). In do Wierke fon Bodin wuude ju Aristokratie un Demokratie as Muugelkaide anärkoand, man sien beljoofste Regierungsfoarm waas ju Monarchie. Ätter Bodin kuude me do Regierungsfoarme oaber nit kombinierje, dät waas uunmuugelk.
Hugenotten

**Hugenotten** is siet uungefeer 1560 n Woud foar do frantsööske Protestanten. Hier Gloowe waar die Kalvinismus, die uut do 1530er Jiere stammende Leere fon Johannes Calvin.
Justus Lipsius

**Justus Lipsius**, of **Joost Lips**, (Overijse, 18. Oktober 1547 – Leuven, 23. Meert 1606) waas n suudniederloundsk Humanist, Filologe un Historiker.

## Politiske Leere
As Do Niederlounde in't 16. Jierhunnert sik uunouhongelk fon Spanien moakeden, wieren do maaste Toankere in Do Niederlounde deer uk foar. Justus Lipsius waas nit mäd disse republikaniske Foarstaalenge ienfersteen. Hie waas juust foar n Monarchie, uumdät n Monarchie ju ooldste Regierengsfoarm waas. Deeruume waas n Monarchie waas ätter Lipsius uk natuurelker un rationeller un deeruum also ju bääste Riegerengsfoarm. Hie basierde sik deerbie ap do Wierke fon Niccolò Machiavelli un Cicero. 

Lipsius moakede in sien Wierke n Unnerskeed twiske interne un eksterne *prudentiae*. N gouden Fürst skuul säärm 'prudent' weese, man hie skuul uk goude Räidheere um sik tou sammelje. In ju Interässe fon ju Mäinskup skuul n Fürst, bloot wan dät ächt nöödich is, 'n bitje Bedroach' bruuke. Deeroun sjucht me die Ienfloud fon Machiavelli.

Dät politiske Toanken fon Lipsius is n Kombination fon Neostoismus un Tacitismus. Foarallen dät stoiske Toanken fon Seneca sjucht me in sien Wierke, an ju uur Siede stoant Tacitus, die *pater prudentiae*, säntroal. *Fon ju eene Persoon kuumt *prudentiae*, fon ju uur kuumt Wiesegaid.*

Dät Bouk *Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex* wuude n Bestseller in Europa. Lipsius waas juun do niederloundske Protestanen un foar do katoolske Säärke. 1591 geen hie fon ju näie protestantske Universität fon Leiden ätter ju katoolske Universiteit fon Leuven.

## Wierke
* De Constantia Libri Duo, Qui alloquium praecipue continent in Publicis malis (Antwerpen: Plantijn, 1584)
* Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex (Leiden: Plantijn, 1589)
* Manuductionis ad Stoicam Philosophiam Libri Tres, L. Annaeo Senecae, aliisque scriptoribus illustrandis (Antwerpen: Plantijn-Moretus, 1604)
* Annaei Senecae Philosophi Opera, Quae Existant Omnia, A Iusto Lipsio emendata, et Scholiis illustrata (Antwerpen: Plantijn-Moretus, 1605)
* Diva Virgo Hallensis (Antwerpen: Plantijn-Moretus, 1605)
* Lovanium sive Opidi et Academiae eius descriptio (Antwerpen: Plantijn-Moretus, 1605)
Hugo de Groot

**Hugo de Groot** (Delft, 10. April 1583 – Rostock, 28. Augustus 1645) waas n niederloundsk Gjuchtsgeleerde un Skrieuwer. Hie is internationoal unner'n Noomen **Hugo Grotius** bekoand wuuden.

Grotius tält tou do intellektuelle Gruundengsfoars fon't Souveränitätstoanken, ju Natuurgjuchtsleere un dät apkloorde Foulkengjucht. Do Ljuude seegen him as n Wunderbäiden, uumdät hie in'n Oaler fon tweelich Jiere al perfekt Latien un Griechisk baale kuude. Grotius studierde al an ju Universität Leiden do hie alwen Jiere oold waas.

## Politiske Leere
Ätter ju Uunouhongelkaidsferkloorenge fon Do Niederlounde in't Jier 1581, waas hie Deel fon'n näie Generation humanistiske Juristen, do fersoachten dät Begriep Souveränität näi tou definierjen. Hie hiede do näiste leet-humanistiske Äntwikkelengen fon Lipsius sin Ätterfoulger, Joseph Justus Scaliger, leerd un ju Noodseeke anärkoand uum eerst do Fundamente fon do humanistiske Studien fäästtoulääsen foardät hie groote Seeke in ju Politik un Gjucht behondelje kon. So begon hie in een fon sien wichtichste Studien, wäkke nu as *De iure praedae* bekoand is un in 1603-04 skreeuwen wuude, mäd n Diskussion uur ju *methodus* fon Unnersäik un ju *ordo* fon Unnergjucht, foardät hie mäd ju *prolegomena* fon Gjucht un Politik ounfange kuude. Grotius staalde fääst dät me do Probleeme fon *De iure praedae*, do Froagen uur Kriech un Free, nit apgruund fon 'skreeuwen Gjucht' analysierje kuude. Bie Unnersäik in Seeke as Kriech un Free moast me uutgunge fon ju *ratio naturae*, ju natuurelke Reede.

Hie unnersoacht uur Gjuchtsgeleerden un besleet bie antoufangen bie do maast algemeene un universaal jäildende moraalfilosofiske Prinzipien uum dan ätter n loangen matematisken Wai do spezifiske Gjuchtsräägels aptouskrieuwen. In sien fernäiende Argumenten, wäkke me sjo kon as't Begin fon't modärne Toanken in Seeken Natuurgjucht, ferkloorde Grotius dät me toueerst die Sälwenbehehoold (*sui-amor*) un dan eerst Soziabilität un Fjuundskup (*amicitia*) as Hauptmäärkmoale fon do Individuen, as hiere natuurelke Fraiegaid, betrachtje skuul, wier älk un een 'fräi un *sui iuris*' is. Apgruund fon disse Prinzipien unnersoacht Grotius deerätter dän Uursproang fon ju Macht fon do Burgere.

Grotius skrift dät me ju Ferwaltengsmacht uk an Magistroate reeke kon, do Touhoope dät Mandoat foar ju Ferwaltenge kriege un so foar ju *republica* Wätte moakje konnen foar alle Ienwoonere. Mäd de Introduktion fon't Konzept *magistratus* wuude ju Teorie fon Jean Bodin uur Souveränität duudelk wächsmieten. Ju Macht uum tou regierjen kuude nit absolut weese, un sogoar nit foar eewich.
Monarchomachen

Do **Monarchomachen** wieren n Gruppe fon hugenottiske Juristen. In hiere Skrifte wieren jo kritisk juunuur dän Absolutismus un apgruund fon ju Foulssouveränität wierkten jo n Theorie fon Tyrannenmoort uut. 

Uum 1560 waas uungefeer tjoon Prozänt fon ju frantsööske Befoulkenge kalvinistisk wuuden. In groote Deele fon Suud-Frankriek roate dät fuul Anhongere. Uk die Oadel bekierde sik tou dän Protestantismus. Jo wuuden do Anfierder fon do Hugenotten. Deeruut äntstuude n politiske Stried un disse wuude uk n religiöse Stried. Bie do Hugenottenkriege fon 1562 bit 1598 sunt fuul Hugenotten stuurwen. Bit tou ju Bartholomäusnoacht fon 1572 waas ju frantsööske Monarchie neutroal bleeuwen juunuur do Hugenotten, man in disse Noacht wuuden uungefeer 5.000 bit 30.000 Hugenotten uumebroacht. 

Ju Oantwoud fon do Hugenotten waas ju Leere fon do Monarchomachen (Striedere juun dän Absolutismus). Ju Leere wuude unner uur beskreeuwen in ju *Francogallia*, ju fon François Hotman publisiert wuude. Ju *Francogallia* wuude skreeuwen in ju konstitutionalistiske un positivgjuchtelke Tradition uum politiske Juunsätterai tou gjuchtfäidigjen apgruund fon oolde frantsööske Wätte. Hotman fersoacht in sien Francogallia tou beskrieuwen, wo n politisk Systeem funktionierje skuul. Hierbie geen Hotman uut fon ju Foulssouveränität.

In ju *Vindiciae* fon Theodorus Beza roate dät two Buunde:
*1. Buund: Twiske God, Köönich un Foulk. Hierbie ferplichtje Köönich un Foulk sik an God. Ju Fürstengewalt koom fon God, man ju Monarchie wuude fon't Foulk anoardend.
*2. Buund: Twiske Fürst un Foulk. In sien natuurelke Fräiegaid hiede et Foulk besleeten uum as Fertreedenge foar sien Gjuchte un Stöän fon sien Wäilweesen n Köönich tou köären. Do wichichste Apgoawen fon'n Köönich wieren ju Loundsferdäägenenge un Gjuchtsproak. 

Truch do katoolske konstitutionelle Toankere uut't Leetmiddeloaler kuuden do Monarchomachen ju religiöse Juunsätteorie uumebeegje tou n politiske Juunsätteorie, apgruund fon ju Idee dät et n Buund reeke kon wierbie God sien Wätte hondhoawend wuuden.
Manischa

**Manischa Dalerowna Sangin**, bekoand uk as **Manischa** af *MANIZHA* (bädden as **Chamrajewa** ap dän 8. Juli 1991 in Duschanbe, Tadshikistan) is ne russiske Sjungerske.

Se sjungt ap Moai 2021 bie dän "Eurovision Song Contest" in Rotterdam in do Niederlounden, dät Läid "Russian Woman" foar Ruslound.

## Ju Discografie

### Alben
* *Manuscript* (2017)
* *ЯIAM* (2018)

### EP
* *Womanizha* (2019)
Megillot

As **חֲמֵשׁ מְגִלּוֹת** / **Chamesch Megillot** ( חֲמֵשׁ / chamesch" betjudt fieuw, מְגִלּוֹת / megillot is ju Moortoal tou Hebräisk מְגִלָּה / megilla, „Skrift-Rulle“, „Bouk“) beteekent me in't Juudendum touhoopefoatjend fieuw besunnere "Fäästrullen" in dän trääden Deel fon dän Tanach (Tanach is, wät in't Kristendum dät "Oolde Tästamänt" hat). Bie do Juuden sunt do Skriften fon't Oolde Tästamänt so ounoardend, dät die trääde Deel do "Ketuvim" (Skriften) sunt, ätter ju Torah (Bouke Mose) un do Propheten. Monken düsse Skriften of Ketuvim wäide also fieuw Bouke ätter hiere Betjuudenge foar fieuw juudske Fääste as do fieuw Megillot beteekent.

Düsse fieuw Bouke un do Fääste, tou do deeruut leesen wäd, sunt: 

* Rut (foar dät Wiekenfääst (Schavuot) ap dän füüftichsten Dai ätter Pesach, in dän Moai of Juni)
* Hooch Läid (foar dät Pesach-Fääst, tou Ärinnerenge oun dän Uuttoach fon dät Foulk Israel uut Ägypten, in't Foarjier)
* Kohelet / Präätenjer (foar dät Loof-Hutten-Fääst of Sukkot, dät in'n Häärst fierd wäd)
* Kloageläidere (foar dän 9. Av, dät is n Dai in dän Suumer, wier fäästed un foaraaln oun do bee Fernäilengen fon dän Jerusalemer Tämpel in do Jiere 587/586 foar Kristus un 70 ätter Kristus toacht wäd)
* Ester (foar dät Purim-Fääst, dät is n Februoar of Meerte, do toanke do Juuden oun ju Räddenge fon do persiske Juuden truch ju Kööniginne Ester)

Fonsäärm heere düsse fieuw Bouke uk foar do Kristen tou ju hillige Skrift, man dät düsse fieuw een besunnere Staalenge foar bestimde Fääste hääbe, is aan juudsken Bruuk.
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (* 17. November 1955 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 2021 die 58. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador.
Addrup

**Addrup** is n Täärp in ju Meente Essen (Ooldenbuurich) in dän Loundkring Kloppenbuurich, mäd ne Fläche fon 7,47 km² un 298 Ienwoonere. Addrup wuud al in n Uurkunde fon 950 eerstmoals ärwäänd.

## Sjuch uk
*Websteede fon Addrup

## Foutnooten
The Beatles

**The Beatles** is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:

* John Lennon
* Paul McCartney
* George Harrison
* Ringo Starr

## Ju Discografie

* *Please Please Me* (1963)
* *With the Beatles* (1963)
* *A Hard Day's Night* (1964)
* *Beatles for Sale* (1964)
* *Help!* (1965)
* *Rubber Soul* (1965)
* *Revolver* (1966)
* *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (1967)
* *Magical Mystery Tour* (1967)
* *The Beatles* (1968)
* *Yellow Submarine* (1969)
* *Abbey Road* (1969)
* *Let It Be* (1970)
The Carpenters

**The Carpenters** is n rockkoppel uut Downey, Kalifornien (Fereende Stoaten fon Amerikoa).

## Diskografie

### Alben
* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2004)
The Doors

**The Doors** is n rockkoppel uut Fereende Stoaten fon Amerikoa.
Meegliedere fon dän Koppel wieren:

*Jim Morrison
*Ray Manzarek
*Robby Krieger
*John Densmore

## Ju Discografie
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)
Faal fon Konstantinopel

Ju Beloagerenge fon Haudstääd fon’t Byzantiniske Riek truch ju osmoanske Armee begon ap’n 2. April 1453. Ap’n 29. Moai 1453 wuude ju Haudstääd iennuumen. Ju ganse Beloagerenge un dät Ienniemen fonne Stääd wädt die **Faal fon Konstantinopel** naamd.

Do osmoanske Oungriepere hieden ungefeer 80.000 Soldoaten juun ungefeer 10.000 byzantiniske Soldoaten.

Truch ju Pest waas ju Befoulkenge in’t 14. Jierhunnert al litjer wuden un truch do osmoanske Kriechsärfoulge waas ju Stääd n Ailound wuden twiske do Osmoanen. Die Faal fon Konstantinopel waas “de facto” uk die Faal fon’t Byzantiniske Riek. Dät Riek waas in sien leeste Jiertjaande nit moor as ju Stääd Konstantinopel un n poor Kuustgebiete.
Percy Liza

**Percy Liza** (10. April 2000, Chimbote, Peru) is n peruoanske Foutbaler.

## Foutnooten


## Ferbiendenge ätter buuten
Mapudungun

**Mapudungun** is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Mapuche uut do Anden un Patagonia un heert tou Aru-Sproaken.
Pikachu

**Pikachu** is aan *[[Pokémon]]* Offizielle Maskote un aan fon do bekoandste Videospilfiguure fon dän Videospilmoakers Nintendo un Game Freak. Dät eerste Spil (*[[Pokémon Red un Blue]]*) waas ap n 27. Februoar 1996 peroat tou ferkoopjen.
Total Drama

***Total Drama*** (***TD***) is aan Kanadisk Fiersjoonserie (Animationsrealityshow) fon dän Kompanies Fresh TV, Elliott Animation un Cake Entertainment.
Hermann Griep

**Hermann Griep** (* 26. April 1800; † 15. April 1871), uk wäil **Fokke Hämken** naamd, waas Buurmäster un Fertäller. 

## Lieuwend
Sien Oolden wieren Wilke Griep un Helene Griep (geb. Deddens). Hermann Griep bleeuw sien ganse Lieuwend ap'n Hoaf fon sin Bruur Johann Griep oarbaidjen. Hie waas uk aan fon do fjauer Buurmäster fon Skäddel. Sien Geskichten wuden fon Johann Friedrich Minssen apskreeuwen. Tou sien Tied wieren do Fertälstere fon Hermann Griep of Fokke Hämken gjucht bekoand. Marron Fort beskrift him as *brillanter Erzähler*.

## Fertälstere
**En Geschaank fon dän Düwel*
**Die Mouneknäckt*
**Dokter Alwieten*
**Ätter do Frantsozen: dät Jier 1815*
**Dän Dood foar do Ogene*
**Fäslieuwend*
**Do Mansfäldere in Seelterlound*
**In Huus in Seelterlound foar 150 Jier*
**Die Dode in dän Swote Faan*
**Do träi Junkere in Seelterlound*
**Die fljogende Könichsuun*
**Die Wänt, die nit boang wäide kude*
**Die Wänt mär sien träi Huunde*
**Hans Boare*
**Die Pastoor un sin Köster*
**Hilkjen*
**Pinkster*

## Literatuur
*Marron C. Fort: *Saterfriesische Stimmen*, Ostendorp Verlag, Rhauderfehn 1990. Foulkskundelke Texte mäd düütske Uursättenge ut Skäddel (fertäld fon Maria Awick, Theodor Griep, Heinrich Kröger, Fokke Hämken, Leni Seeger, un Bernhard Wilkens), 196 Sieden A4.
Buundesdai

Die **Düütske Buundesdai** is dät Parlament fon ju Buundesrepublik Düütsklound mäd Sit in Berlin.

## Lieste mäd Buundesdaiwoalen (siet 2009)
* Düütske Buundesdaiwoalen 2009
* Düütske Buundesdaiwoalen 2013
* Düütske Buundesdaiwoalen 2017
* Düütske Buundesdaiwoalen 2021
Alternative für Deutschland

Ju **Alternative für Deutschland** is ne nationoal-konservative Paatäi, ju fonne Medien maast as gjuchts-populistisk beskreeuwen wädt. Ju Paatäi wuude ap'n 6. Februoar 2013 gruunded un wuude inne Begintied as ju * Anti-Euro-Partei* bekoand.

## Geskichte
Bie do Buundesdaiwoalen 2013 hiede ju Paatäi noch nit genouch Stimmen uum in'n Buundesdai tou kuumen. 2014 koom ju Paatäi dan in do Lounddeege fon Saksen, Brandenbuurich un Thüringen. Bie do Europawoalen 2014 kreech ju Paatäi 7,1% fon do Stimmen. Siet do Buundesdaiwoalen 2017 is ju Paatäi in'n Buundesdai fertreeden.
Südschleswigscher Wählerverband

Die **Südschleswigsche Wählerverband** (SSW) (Deensk: *Sydslesvigsk Vælgerforening*, Noudfräisk: *Söödschlaswiksche Wäälerferbånd*) is ne Minnerhaide- un Regionoalpaatäi in Släswiek-Holsten. Ju SSW is ju Paatäi fon do Dänen un Fräisen in Släswiek-Holsten. Ju Paatäi oarbaided mäd ju Friisk Foriining touhoope.

## Geskichte
Siet 1958 is ju Paatäi in dän Lounddai fon Släswiek-Holsten fertreeden. Siet do Buundesdaiwoalen 2021 is ju Paatäi uk in'n Buundesdai fertreeden.
2022

## Geböärnisse
* In dän Loop fon dät Jier 2022 rakt dät eerstmoals moor as oachte Milliarden Ljuude ap ju Waareld.

* 24. Februoar: Rusken Uurfaal ap ju Ukraine: Ruslound bräkt dät Oukuumen Minsk II un gript in een groot ounlaide Invasioon ju Ukraine oun.
* 27. Februoar: In Butscha konnen do Ukrainiske Ferdäägenere een heele ruske Militärkolonne mäd Pansere un aal fernäile.
* 31. Meerte: Unner dän Druk fon do Ukrainiske Ferdäägenere mouten sik do ruske Troppen uut ju Stääd Butscha noudwäästelk fon Kyjiw touräächluuke. In ju Foulge wäd bekoand, dät do Russen in ju Stääd woalloos hunnerde Zivilisten doodskeeten hääbe.

* 8. April: Ätter moorere Deege fon dät Touräächwieken mouten sik do ruske Oungriepere unner dän Druk fon do Ukrainiske Ferdäägenere uut dät Noude fon ju Ukraine heel touräächluuke. In't Aaste un Suude fon dät Lound häd Ruslound moor Ärfoulch.
* 13. April: Ukrainiske Striedkrääfte skjoote dät ruske Kriechsskip Moskwa mäd Raketen in Bround. Do Russen fersäike, dät Skip ou tou sliepen. Aan dai leeter wäd fon ruske Siede bekoand moaked, dät dät in aan Stoarm unnergeen weese skäl.

* Suumer: Druuchte un Hatte in Europa - Die Suumer 2022 is die heetste Suumer sänt Begin fon do Weeder-Apteekengen. Ju Katastrophe faalt truch dän Globoale Woormenge so stäärk uut.

* 8. Juli: Twäin Deege foar ju japoanske Bupperhuuswoal wäd die fröiere Premierminister Shinzō Abe ap eepene Sträite in Nara doodskeeten.
* 8. September: Ju britiske Köänigin Liesbet II. (Elizabeth II.) stäärft ätter moor as soogentich Jiere Regentskup. Näien Köänich wäd Koarl III. (Charles III.).
* 16. September: Jina Mahsa Amini, een jung kurdisk Wieuw uut dän Iran stäärft, ätterdät ju fäästnuumen wuude. Fermoudelk hääbe do Dreguunere hier dood häuwen. Gruund foar ju Fäästnoame is, dät ju dät Kopdouk nit gjucht drain hääbe skäl. Ju Ättergjucht fon hieren Dood fiert tou een groote Protäst-Bewäägenge unner dän Woalspröäk *[[Wieuw, Lieuwend, Fräiegaid]]*, die uut dän linken kurdisken Feminismus kumt.
* 8. Oktober: In dän Rusk-Ukrainisken Kriech kumt dät tou een of moorere Explosionen ap ju Krim-Brääch uur ju Sträite fon Kertsch, ju ju rusk besätte Krim mäd Ruslound ferbindt. Dät rakt grooten Skoaden oun ju Brääch, do Russen bruuke moorere Mounde, uum ju Brääch fulstoundich wier apsteede tou brangen.
* 30. Oktober: Bie ju Präsidentskups-Woal in Brasilien sät sik die linke Politiker Luiz Inácio Lula da Silva mäd 50,9 % fon do Stämmen juun Boantje-Hoolder Jair Bolsonaro truch.
* 11. November: In dän Rusk-Ukrainisken Kriech konnen do Ukrainiske Ferdäägenere dät gjuchte Ouger fon ju Äi Dnipro mäd ju Stääd Cherson befräie.

## Stuurwen
* 14. Januoar: Alice von Hildebrand, belgisk-US-amerikoanske roomsk-kathoolske Theologinne un Philosophinne
* 8. Juli: Shinzō Abe, japoansken Politiker un fröieren Premierminister
* 30. August: Michail Gorbatschow, die lääste Präsidänt fon ju unnergeene Sowjetunion
* 8. September: Liesbet II. (Elizabeth II.), Köänigin fon dät Fereende Köänichriek
* 16. September: Mahsa Amini, iranisk-kurdisk Offer fon Dreguuner-Gewalt
* 31. Dezember: Benedikt XVI., emeritierden Poabst