open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1841

## Foarfaale
* 18. Juli: Krounenge fon Kaiser Päiter II. (Brasilien) in Rio de Janeiro.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Berthe Morisot, frantsööske Moalerske
* 11. Februoar: Malachia Ormanian, armeensken Äärts-Biskop un Patriarch fon Konstantinopel fon ju Armeenske Apostoolske Säärke

## Stuurwen
* 9. Oktober: Karl Friedrich Schinkel, prüüsken Architekt, Stäädploaner, Grafiker, Tjooter-Been-Bieldner, Gruunder fon ju Schinkel-Skoule
1840

## Foarfaale
* 6. Februoar: Die Ferdraach fon Waitangi twiske Briten un Maori moaket Näiseelound tou ne britiske Kolonie.
* 10. Februoar: Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha hilket ju britiske Kööniginne Victoria
* 6. Moai: In Grootbritannien wäd ju eerste Bräifmäärke fon ju Waareld, die One Penny Black, uutroat.
* 7. Juni: In't Köönichriek Prüüsen wäd ätter dän Dood fon Freerk Wülm III. sin Suun Freerk Wülm IV. Köönich.
* 23. Juli: Die fjautienjierige Päiter II. (Brasilien) wäd foartiedich foar fuljierich ferkloort, dät hie sien Kaiser-Boantje ountreede kon. Sun Jier leeter is ju Krounenge.
* William Henry Harrison wäd foar't Foulgejier foar'n Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa kädden.

## Bädden
* 10. Januoar: Louis-Nazaire Bégin, kanadisken roomsk-kathoolsken Ärtsbiskop fon Québec un Kardinoal
* 22. Februoar: August Bebel, Sosjoaldemokroat
* 14. November - Claude Monet, aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus.

## Stuurwen
* 6. Januoar: Fanny Burney, ängelske Skrieuwerske
* 7. Juni: Freerk Wülm III., Köönich fon't Prüüske Riek
1837

## Foarfaale
* Ap do Falklound-Ailounde wäd ne britiske Kolonioal-Ferwaltenge iengjucht.

## Bädden

## Stuurwen
* 11. Januoar: François Gérard, frantsöösken Moaler
* 10. Februoar (ätter dän gregorioansken Kalänner): Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer.
1838

## Foarfaale

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Giovanni Cagliero, italieensken Kardinoal un vatikoansken Diplomoat
* 3. Dezember: Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen

## Stuurwen
1836

## Foarfaale
* 23. Februoar: Ju mexikoanske Armee unner Generoal Antonio López de Santa Anna begint mäd ju Beleegerenge fon dät Fort Alamo in San Antonio, dät fon apstoundiske Texoanere heelden wäd, deerunner die Kommandant Bupperstleutnant William Travis, die bienaist 40-jierige James (Jim) Bowie un die 49-jierige Kriechshäld un Politiker Davy Crockett.
* 2. Meerte: Texas ferkloort sik uunouhongich fon Mexiko.
* 6. Meerte: Ätter ju trättien Deege duurjende Slacht fon Alamo juun een Uurmoacht fon ju 3000 Mon stäärke mexikoanske Armee wäide do 189 Fräiwilligere fon do Texoanere sloain un dät Fort Alamo iennuumen.
* 27. Meerte: In dän Texoansken Uunouhongegaidskriech rakt die mexikoanske Generoal Antonio López de Santa Anna dän Befeel foar dät Massaker fon Goliad, dät 342 fangene Texoanere dät Lieuwend kostet.
* 21. April: In ju Slacht fon San Jacinto kampet sik Texas uunouhongich fon Mexiko.
* 6. Juni Ätter dän Dood fon Köönich Anton kumt sin Suun Freerk August II. ap dän Troon fon't Köönichriek Saksen
* 5. September: Sam Houston wäd eersten käddenen Präsident fon ju näie Republik Texas.
* 2. Oktober: Die Natuurfoarsker Charles Darwin loundet in Falmouth (Cornwall) ätter sien fieuwjierige Foart uum ju Waareld mäd dät Skip HMS Beagle. Sien Sammelenge oun Materioal un sien Iendrukke fon düsse Foart leede leeter tou ju Äntwikkelenge fon ju Evolutsjoonstheorie.

## Tou Waareld keemen
* 11. Juli: Heinrich Böckeler, düütsken Pestoor un Säärkenmusiker
* 6. August: Petrus von Hötzl fon 1895 bit 1902 Biskop fon Augsbuurich
* 13. August: Nikolai fon Japan, rusk-orthodoxen Gäistelken un eersten orthodoxen Äärtsbiskop fon Tokio un Japan. (Dät Doatum is ätter dän Gregorioansken Kalänner, uk wan do in Ruslound noch die julioanske goolt.)
* 16. Dezember: Ernst von Bergmann, düütsk-baltisken Chirurg un Professor fon ju Medizin

## Stuurwen
* 10. Juni: André-Marie Ampère, frantsöösken Physiker un Mathematiker
* 28. Juni: James Madison, US-amerikoansken Präsident
* 6. November: Koarl X., Köönich fon Frankriek.
1835

## Foarfaale
* 28. Juli: Ap dän Jiersdai fon ju Julirevolutsjoon fon 1830 moaket Joseph Fieschi mäd sien Meefersweerdere een Attentat ap dän frantsöösken Köönich Louis-Philippe I.. Hie bruukt deertou een Sprängleedenge. Die Köönich wäd licht ferseerd, man tweelich Ljuude uut sien Foulgskup stierwe. Moor Doode un Ferseerde rakt dät monken do Toukiekere ap dät Boulevard du Temple in Paris.
* 25. August: Ju New York Sun brangt dän Great Moon Hoax in'n Uumloop. Dät honnelt sik uum een Falsk-Mäldenge uur Lieuwend ap ju Moune.
* 9. September: In't Frankriek fon ju Julimonarchie fiere do September-Wätte tou ju Wier-Ienfierenge fon ju Zensur foar ju Presse un tou haagere Stroaf-Truuengen foar Saitengs-Skrieuwere. Dät Bekantnis tou ju Republik wäd ferbeeden.
* 18. September: Charles Darwin beträt foar't eerste Moal een fon do Galápagos-Ailounde, näämelk San Christóbal.

* Wier däälich Suudafrikoa is, beginne do niederloundsk-stommige Buuren, do sonaamde Voortrekker, hiere Wonnerenge ätter't Noude uur ju Oranje-Äi.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Martin Kähler, düütsken protestantisken Theologe
* 14. Januoar: Marcelo Spínola y Maestre, Äärtsbiskop fon Sevilla un Kardinoal
* 13. Februoar: Mirza Ghulam Ahmad, religiöse Persöönelkhaid in Britisk-Indien, Begruunder fon ju Ahmadiyya-Bewäägenge
* 2. Meerte: Hermann Jakob Dingelstad, düütsken roomsk-katoolsken Theologe un Biskop
* 12. Meerte: Gregorio María Aguirre y García, Äärtsbiskop fon Toledo un Kardinoal
* 9. April: Leopold II., belgisken Köönich
* 19. Moai: Heinrich Feiten, düütsken Wäibiskop
* 31. Moai: Johannes Karl Friedrich Hesekiel, düütsken evangelisken Theologe
* 2. Juni: Pius X. (Giuseppe Sarto), Poabst
* 9. Oktober: Camille Saint-Saëns, frantsöösken Pianist, Oargelist, Musikwietenskupper, Musikpädagoge un Komponist fon ju Romantik.
* 28. November: Franz Xaver von Linsenmann, katoolsken Moroaltheologe un Biskop fon Rottenburg
* 30. November: Samuel Langhorne Clemens, beeter bekoand as "Mark Twain", US-amerikoansken Skrieuwer.
* 14. Dezember: Hubert Theophil Simar, düütsken Äärtsbiskop fon Köln
* 18. Dezember: Lyman Abbott, US-amerikoansken Religionsphilosoph

## Stuurwen
* 2. Meerte: Franz II., bit 1806 läästen Kaiser fon't Hillige Roomske Riek un dan as *Franz I.* Kaiser fon Aastriek.
* 2. August: Ferdinand August von Spiegel, Äärtsbiskop fon Köln
* 29. Dezember: Heinrich August Schott, düütsken luthersken Theologe

## Foutnooten
1832

## Foarfaale
* 12. Februoar: Generoal José María Villamil nimt do Galápagos-Ailounde foar Ecuador in Besit.

## Bädden
* 6. Januoar: Lodovico Jacobini, Kardinoal un Stoatssekretär bie dän Poabst
* 23. Januoar: Édouard Manet, frantsöösken impressionistisken Moaler
* 15. April: Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde.

## Stuurwen

## Foutnooten
1830

## Foarfaale
* 17. April: Diego Portales Palazuelos smit in ju *Slacht von Lircay* ju Regierenge fon Chile deel. In ju Foulge gjucht hie dät System fon ju "autoritäre Republik" ap, dät bit tou'n Burgerkriech in 1891 stabil blift.
* 13. Moai: Ecuador moaket sik uunouhongich fon Groot-Kolumbien.
* 14. September: Venezuela moaket sik uunouhongich fon Grootkolumbien, wierfon die Räst sik ätters Republik Näi-Granada naamt.

## Tou Waareld keemen
* 7. Januoar: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik

## Stuurwen
* 14. Januoar: Johann Georg Repsold, düütsken Fienmechaniker
1833

## Foarfaale
* 2. Januoar: Een britisk Kriechs-Skip kumt in Puerto Louis ap do Falklound-Ailounde oun. Die Kaptain aasket fon ju argentinske Ailoundbesättenge, ou tou luuken, wät träin Deege leeter uk skjucht. Man fon do oun wol Argentinien noch aaltied n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe.
* 3. Januoar: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde.

## Bädden

## Stuurwen
1831

## Foarfaale
* 2. Februoar: Kardinoal Bartolomeo Alberto Cappellari wäd ätter een Konklave fon 54 Deege foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Gregor XVI. oun. Hie waas bit nu tou (Stound 2023) die lääste Poabst, die noch naan Biskop waas, as hie kädden wuude.
* 6. Februoar: Die ap n 2. Februoar käddene Bartolomeo Alberto Cappellari wäd unner dän Noome Gregor XVI. foar'n Poabst kround.
* 7. April:  Kaiser Päiter I. (Brasilien) tonket ap Druk fon dät Parlemänt ou, sin Suun skäl brasilioansken Kaiser wäide. Man die mout noch täiwe, uumdät hie noch n Bäiden is.
* September: Bagdad kumt wier unner Säntroalferwaltenge fon't osmaniske Riek.
* Dezember: Jean Baptiste Boussingault fersäkt, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen.

## Tou Waareld keemen
* 14. Februoar: James Stewart, britisken Missionoar un Moanskengjuchts-Aktivist
* 16. Februoar: Nikolai Semjonowitsch Leskow, rusken Skrieuwer
* 6. Meerte: Friedrich von Bodelschwingh (die Allere), evangeelsken Pestoor uut Wäästfoalen, bekoand foar sien Wierkjen in ju Binnere Mission.
* 18. Oktober: Die leetere düütske Kaiser Friedrich III.

## Stuurwen
1520

## Foarfaale
* 19. Januoar: In ju Slacht bie Bogesund wäd die sweediske Rieksferwalter Sten Sture die Jungere truch Köönich Christian II. fon Dänemark un Norwegen sloain. Infoulge fon ju Slacht stäärf Sten Sture ap dän 3. Februoar oun sien Seeregaid.
* 6. Meerte: Ousoande fon do Deenske un die Sweediske Rieksräid eenigje sik deer ap, dät Christian II. uk Köönich fon Sweeden wäd. Man bloot unner do Bedingengen, dät dät een aalmeene Amnestie rakt un dät die Rieksräid dän Ienfloud kricht, die in dän Rezess fon Kalmar uutmoaked waas. Man do Ounhongere fon dän Dooden Rieksferwalter Sten Sture sunt deer juun un staale in ju Foulgetied een Troppe fon Buuren uut Västmanland un Dalarna juun do Deenske ap.

* 15. Juni: Leo X. truuet Martin Luther in sien Skrift *[[Exsurge Domine]]* mäd ju Exkommunisierenge, wan hie nit binne säkstich Deege eenunfjautich fon sien 95 Thesen tourächnimt. Luther oantwoudet deerap leeter mäd ju uut trüütich Thesen bestoundende Toankskrift *"[[Fon de Fräiegaid fon aan Kristenmoanske|Von der Freihaitt aines Christenmenschen]]"*. Ätter Ouloop fon ju Tied skuul hie dän Bräif fon dän Poabst ferbaadenje.
* 30. Juni: In ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko wäd die fon do Spaniere fangde aztekiske Heersker Moctezuma II. truuch aan smietenen Steen fon uurs n Azteke uumebroacht. In ju Noacht deer ätter („Noche Triste“, ap seeltersk „Truurige Noacht“) ferdrieuwe do Azteken do spoanske Troppen uut hiere Haudstääd Tenochtitlan.
* 7. September: Die deenske un norweegiske Köönich Christian II. kon ätter loange Beleegerenge in Stockholm ienluuke, man deerfoar mout hie fuul Juunstriedere so as Christina Gyllenstierna, dät Wiedewieuw fon dän Rieksferwalter Sten Sture dän Jungeren, Amnestie toutälle.
* 21. September: Sultoan Selim I. fon't Osmaniske Riek stäärft, sin Ätterfoulger wäd sin Suun Süleyman I..
* 4. November: Die deenske un norweegiske Köönich Christian II. lät sik uk toun Köönich fon Sweeden krounje, wiermäd ju heele Kalmarer Union wier unner aan Heersker fereend is.

* 8. un 9. November: Mäd ju Begruundenge fon Kätseräi wäide sowät hunnert fröiere Juunstriedere fon Köönich Christian II. in Stockholm waigjuchted. Dät gungt as Stockholmer Bloudboad in ju Geskichte ien.
* 28. November: Ferdinand Magellan kumt ap sien Waarelduumsailenge truch ju leeter ätter him benaamde Magellansträite, een Äängte twiske dät Fäästlound fon Suudamerikoa un dät Ailound Fjuurlound, in dän fon him so benaamden Pazifisken Ozeoan.
* 10. Dezember: Martin Luther ferbaadent dän truujenden Bräif fon dän Poabst (sjuch buppe).

## Tou Waareld keemen
* 7. Oktober: Alessandro Farnese, italieensken Kardinoal

## Stuurwen
* 3. Februoar: Sten Sture die Jungere, Sweedisken Rieksferwalter
* 6. April: Raffaelo Santi ("Raffael") Moaler in ju Renaissance.
* 30. Juni: Moctezuma II., Heersker fon do Azteken
* 21. September: Selim I., Sultoan fon dät Osmaniske Riek.
* 28. Oktober - Grutte Pier, fräisken Fräidums-Strieder
1632

## Foarfaale

## Bädden
*24. November - Baruch de Spinoza, niederlounsken Filosoof.

## Stuurwen
* 30. April: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden.

## Foutnooten
1345

## Foarfaale
* 7. Juli: Byzantienske Troppen unner Johannes VI. un turske Troppen unner dän Uppermon Umur Bey winne in ju Slacht fon Peritheorion fereend juun do Troppen fon dän Füürst un Roowrieder Momtschil uut Bulgarien.
* 26. September: In ju Slacht bie Warns winnen do Fräisen.
* 21. Oktober: In ju Slacht fon Auberoche in ju Gascogne winne do ängelske Troppen mäd 1500 Mon truch aan uunferwachteden Oungriep juun do Frantsööske Troppen mäd 7000 Mon. 
* In düt Jier kreegen Ooldenbuurich un Potsdam do Stäädgjuchte.
* Ju Kathedroale Notre Dame in Paris is ätter een Bautied fon bolde two Jierhunnerde kaant un kloor.

## Bädden

## Stuurwen
1805

## Foarfaale
* 21. Oktober: In ju Slacht fon Trafalgar, een Seeslacht in dän Trääde Koalitsjoonskriech, faalt die britiske Vize-Admiroal Horatio Nelson, man do Briten slumpet een äntskeedende Uurwinnenge uur do frantsööske un spoanske Skiepe unner Vize-Admiroal Pierre de Villeneuve un ferhinnert somäd ju fon Napoleon ploande Iennoame fon do Britiske Ailounde. Ju Seeslacht foar dät Koap Trafalgar bie dät suudspoanske Cádiz lait dän Gruundsleek foar ju moor as hunnertjierige Foarheerskup fon do Briten ap ju See.
* 2. Dezember: Slacht bie Austerlitz - Do Ferbuundede Troppen fon Aastriek unner Kaiser Franz I. un Ruslound un Tsoar Alexander I. wäide fon do frantsööske Troppen unner Napoleon I. niep een Jier ätter Napoleon sien Kaiserkrounenge sloain. Ju Slacht is uk as "Träikaiserslacht" bekoand, uk wan Franz I. goarn't in oaine Persoon meestrieden diede.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Johann Nepomuk Geiger, aastriekisken Moaler un Teekner
*2. April: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere

## Stuurwen
*9. Moai: Friedrich Schiller, düütsken Dichter
1685

## Foarfaale
* 18. Oktober: Mäd dät Edikt fon Fontainebleau be'eendet die frantsööske Köönich Ludwig XIV. ju in't Foaren touseekerde Religions-Fräiegaid foar do Hugenotten (Frantsööske Protestanten). Protestantiske Goddestjoonste sunt somäd ferbeeden un aal do Pestooren, do nit konvertierje wollen, mouten binne two Wieke dät Lound ferläite.

## Tou Waareld keemen
* 11. Februoar: Willibald Krieger, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Philosoph un Physiker, Jesuit
* 5. Meerte - (23. Februoar ätter dän julioanske Kalänner) Georg Friedrich Händel, Komponist fon dän Barock.
* 31. Meerte (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner) - Johann Sebastian Bach, Komponist fon dän Barock.

## Stuurwen
1756

## Foarfaale
* 29. August: 70.000 prüüske Suldoaten marskierje in't Kurfüürstendum Saksen ien un besätte ap dän 10. September ju Stääd Dresden. Dät is die Begin fon dän Soogenjierigen Kriech (Trääden Sleesisken Kriech).

## Tou Waareld keemen
*27. Januoar - Wolfgang Amadeus Mozart, aastrieksen Komponist († 1791)

## Stuurwen
1536

## Foarfaale
* 2. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Pedro de Mendoza wäd Buenos Aires gruunded, dät däälich ju Haudstääd fon Argentinien is. Ju Stääd wäd ätter n poor Jiere fon Indioanere fernäild un mout in 1580 näi gruunded wäide.
* Manqu Qhapaq II., in't foaren n Marionetten-Heersker in't spoansk besätte Inka-Riek, moaket n Apstound juun do Spoaniere. Ärfoulch häd hie nit, uumdät sik do Spoaniere mäd uur Indioanere ferbuunded hääbe.
* Hernán Cortés äntdäkt dät Hoolichailound Läich-Kalifornien, man hie toankt in düsse Tied wäil noch, dät dät n Ailound waas.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Baldassare Peruzzi, italieensken Architekt un Moaler
* 12. Juli: Desiderius Erasmus fon Rotterdam, Humanist, Philosoph un Skrieuwer.
1707

## Foarfaale
* 16. Februoar: Dät skottiske Parlemänt billiget mäd 110 tou 69 Stämmen dän *[[Act of Union 1707|Act of Union]]*, ju Fereenigenge mäd Änglound. Een Riege fon Ouoardende häd sik toufoarne besteete lät of hoopet mäd do "Jee"-Stämmen Äntskoadigengen foar dät fail geene *[[Darién-Projekt]]*.

## Tou Waareld keemen
*23. Moai - Carolus Linnaeus gebooren, swediske Dokter un Biologe (* 1778).

## Stuurwen
*9. Moai: Diderik Buxtehude, uurspröängelk deensken Barock-Komponist un Oargelist, die in Lübeck wierkede.
1829

## Foarfaale

## Tou Waareld keemen
* 3. Januoar: Konrad Duden, düütsken Philologe, Uutreeker fon dät eerste düütske Gjuchtskrieuw-Woudebouk.

## Stuurwen
* 6. Januoar: Josef Dobrovský, tschechisken Philologe un Slawist
1828

## Foarfaale
* 26. Moai: Kaspar Hauser wäd in Nürnberg ap ju Sträite apgriepen.
* 11. Juli: In Portugal sät Michael I. sien Bruursdochter Maria II. ou un fiert dän Absolutismus wier ien.
* 25. Juli: Die Wiener Magistroat rakt Ignaz Bösendorfer Ferlof, as Klavier-Moaker tou oarbaidjen. Sien Klaviere wäide waareldbekoand.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Bernhard Hermann Köckemann, Biskop
* 8. Februoar: Jules Verne, frantsöösken Skrieuwer
* 23. April: Albert, Köönich fon Saksen
* 8. Moai: Henry Dunant, Gruunder fon ju Roodkjuus-Bewäägenge
* 9. Moai: Andrew Murray, Pestoor un Skrieuwer
* 9. Juli: Luigi Oreglia di Santo Stefano, italieensken Kardinoal
* 9. September: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, rusken Skrieuwer (Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan do in Ruslound noch die julioanske goolt.)
* 30. September: Jozef Samaša, Äärtsbiskop fon Eger un Kardinoal

## Stuurwen
* 16. April: Francisco de Goya, spoansken Moaler
* 19. April: Carlo Francesco Maria Caselli, italieensken Kardinoal
* 19. November: Franz Schubert, aastriekisken Komponist
* 6. Dezember: Timoteo Maria Ascensi, italieensken Biskop
1827

## Foarfaale
* 11. Januoar: Ju Stääd Bremen koopet fon dät Köönichriek Hannover Lound noudelk fon ju Geeste-Mundenge, uum junner in do Foulgejiere aan Seehoawen uun ju Stääd Bremerhoawen tou bauen.
* 26. Januoar: Ätter dät Eende fon ju spoanske Heerskup be'eendet in Peru aan Apstound juun dän regierenden Diktoator Simón Bolívar uk ju fon him forsierde Foarheerskup fon Groot-Kolumbien. Peru gungt sin oainen Wai.
* 13. Februoar: In ju Enzyklika *Quanta laetitia* struktuuriert Poapst Leo XII. ju Roomsk-katoolske Säärke in Skotlound näi.
* 5. Moai: As Freerk August I. stäärft, wäd sin Bruur Anton die näie Köönich fon Saksen.
* 30. Juni: Zarafa, ju eerste Giraffe fon ju näiere Tied in Europa, roaket Paris.
* 4. September: Turku, tou düsse Tied ju grootste Stääd fon Finlound, wäd truch aan grooten Bround bienaist heel un aal fernäild.
* 20. Oktober: In ju Slacht fon Navarino roaket Griechenlound sien Uunouhongegaid fon't Osmoanske Riek

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Rainer fon Aastriek, aastriekisken Äärtshäärtsoch un Generoal
* 11. Februoar: Tony Franck, düütske Pianistinne
* 23. Februoar: Raffaele Monaco La Valletta, italieensken Kurienkardinoal 
* 12. Juni: Johanna Spyri, Swaitser Skrieuwerske

## Stuurwen
* 6. Januoar: Charlotte von Stein, Fjuundinne fon Schiller un Goethe
* 11. Januoar: Anna Vittoria Dolara, italieenske Nunne un Miniatuur-Moalerske
* 5. Meerte: Pierre Simon Laplace, frantsöösken Mathematiker un Astronom
* 5. Meerte: Alessandro Volta, italieensken Physiker
* 5. Moai: Freerk August I., Köönich fon Saksen.
* 26. Meerte: Ludwig van Beethoven, düütsken Komponist
* 13. Dezember: Fabrizio Dionigi Ruffo, katoolsken Kardinoal
1824

## Foarfaale
* 21. Januoar: Aschanti-Kriege: Een Heer fon dät Aschanti-Riek, lain in Ghana fon däälich, roaket een fernäilende Uurwinnenge uur een britiske Troppe unner Gouverneur Sir Charles MacCarthy un woart deer sien Unouhongegaid in't Bäätelound fon ju Gouldkuste mäd.
* 7. Moai: Uurapfierenge fon ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven. Die Komponist is bie ju Apfierenge al heel un aal doof.
* 16. September: Charles X. wäd ätter dän Dood fon sin allere Bruur Louis XVIII. Köönich fon Frankriek un Navarra.
* 9. Dezember: In ju Slacht bie Ayacucho roakje do suudamerikoanske Unouhongegaidstriedere unner Simón Bolívar een wichtige Uurwinngenge uur Spanien.

## Tou Waareld keemen
* 8. Februoar: Franz Ludwig Fleck, Biskop fon't Bistum Metz
* 2. Meerte: Bedřich Smetana, tschechisken Komponist
* 12. Meerte: Gustav Robert Kirchhoff, düütsken Physiker
* 4. September: Anton Bruckner, aastriekisken Komponist
* 15. September: Josef Hergenröther, düütsken katoolsken Säärken-Historiker un Kardinoal

## Stuurwen
* 26. Januoar: Théodore Géricault, frantsöösken Moaler fon ju Romantik
* 16. September: Ludwig XVIII., frantsöösken Köönich
1823

## Foarfaale
* 18. Januoar: In Chile wäd die Diktoator Bernardo O’Higgins ousät, een Junta regiert insteede fon him. Ramón Freire y Serrano marskiert ap ju Haudstääd un wäd ap dän 5. April dät näie Stoats-Upperhaud.
* 2. Dezember: US-Präsident James Monroe formuliert in dän Kongress fon do Fereende Stoaten ju Monroe-Doktrin. Deeroane meent hie, dät dät two politiske Sphären rakt, betoont ju Nit-Ienmiskenge fon do USA in europäiske Twiste un aasket een Eende fon aal do Kolonioalisierengs-Bestrieuwengen in Amerikoa.
* 18. August: In ju Kolonie Essequibo, wier däälich Guyana lait, bräkt aan Sklouen-Apstound uut. Hie wäd ap dän 22. August deelsloain.

## Tou Waareld keemen
* 26. Februar: Gustav Adolf zu Hohenlohe-Schillingsfürst, düütsken Kardinoalbiskop

## Stuurwen
* 19. Meerte: Luis María de Borbón y Vallabriga, Infant fon Spanien, Kardinoal un Erzbiskop fon Toledo
* 20. August: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser.
* 20. August: Pius VII., Poabst
1822

## Skjonisse
* 15. Januoar: Bie dät Fersakjen fon dät chineeske Sailskip Tek Sing („Weeren Stiern“) stierwe moor as 1600 Ljuude, dät sunt moor as bie't Fersakjen fon ju Titanic. Bloot 200 konnen rädded wäide.
* 24. Moai: In ju Slacht oun dän Pichincha tichte bie Quito konnen Uunouhongegaids-Striedere unner Simón Bolivar dät Rebät fon Ecuador fon ju spoanske Kolonioal-Häärskup befräie. Man foar't eerste wuude dät noch neen oain Lound, man aan Deel fon Groot-Kolumbien.
* 21. Juli: Agustín de Itúrbide wäd foar kuute Tied Kaiser fon Mexiko.
* 7. September: In São Paulo wäd ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd.
* 27. September: Die frantsööske Wietenskupper Jean Francois Champollion moaket eepentelk, dät hie mäd Hälpe fon dän Steen fon Rosetta ju Stilkenhaid fon ju ooldägyptiske Skrift, do Hieroglyphen, aploosed häd.
* 20. Oktober: 14. Dezember: Veroneser Kongress. Hier rakt ju sonaamde Hillige Allianz t.B. Frankriek dän Apdraach, juun do liberoale Revolten in Spanien foartougungen.
* 1. Dezember: Kaiser-Krounenge fon Päiter I. (Brasilien)

## Tou Waareld keemen
* 4. Januoar: Georg Büchmann, düütsken Philologe
* 6. Januoar: Heinrich Schliemann, Koopmon, die as Pionier in ju Fäild-Archäologie bekoand wuden is, uumdät hie do Räste fon Troja fuunen häd.

## Stuurwen

## Foutnooten
1826

## Foarfaale
* 10. April: In ju Griechiske Revolutsjoon fersäike do Ienwoonere fon ju griechiske Stääd Mesolongi, do sänt een Jier fon osmoanske Troppen beleegerd wäide, uuttoubreeken. Man truch Ferräid wäide jo bedapped un dät rakt een Massaker an do Fluchtjende.
* 14. un 15. Juni: Ätter aan Besluut tou ju Aploosenge fon do Janitschoaren un een Rebellion deerjuun lät Mahmud II. do Janitschoaren fernäile, wät hie in't Resultoat as "Wäildäidich Geböärnis" beteekent.
* Ädderen Häärst: Eerste hooldbeere Fotografie fon ju Waareld truch Joseph Nicéphore Nièpce
* 27. November: Die Aptäiker John Walker ärfindt ju Rietstikke, man ju baadent noch uunräägelmäitich un rukt nit goud.

## Tou Waareld keemen
* 29. Meerte: Wilhelm Liebknecht, Meebegruunder fon ju SPD, MdR
* 27. Juni: Franz Xaver von Zottmann, düütsken Biskop fon do Wolgadüütske in Saratow

## Stuurwen
* 30. Moai: André Coindre, frantsöösken katoolsken Pestoor un Ordens-Gruunder
* 1. Juni: Johann Friedrich Oberlin, elsassisken Pestoor un Sosjoal-Pionier
* 5. Juni: Carl Maria von Weber, düütsken Komponist
* 7. Juni: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker
* 4. Juli: John Adams, US-amerikoansken Politiker un 2. Präsident fon do USA
* 4. Juli: Thomas Jefferson, US-amerikoansken Politiker un 3. Präsident fon do USA
* 22. Juli: Giuseppe Piazzi, italieensken katoolsken Pestoor, Astronom un Mathematiker
1821

## Foarfaale
* 10. Januoar: Fabian Gottlieb von Bellingshausen, Admiroal in ruske Tjoonste, findt een Ailound in ju Suud-Poloar-See un benaamt ju ätter Tsoar Päiter dän Grooten: Päiter-I.-Ailound.
* 28. Juli: José de San Martín ropt in Lima amtelk ju Uunouhongegaid fon Peru uut, ätterdät ju Unouhongegaid in't foaren al in Trujillo ferkloord wuuden waas.
* 3. August: José de San Martín wäd as Protektor fon ju näie Republik Peru kädden.
* Infoulge fon ju Liberoale Revolutsjoon in Portugal kumt die portugiesiske Köönich Jan VI. uut Brasilien wier ätter Portugal tourääch.
* 7. September: Unner Simón Bolivar wäd Grootkolumbien gruunded, een Föderatsjoon, wier masse do Rebätte tou heerden, do däälich tou Ecuador, Kolumbien, Panama un Venezuela heere.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Carlo Laurenzi, italieensken Kardinoal
* 13. Oktober: Rudolf Virchow, Dokter, Archäologe un Politiker
1825

## Foarfaale
* Amtelke Ounärkannenge fon dät Kaiserriek Brasilien truch ju foarige Kolonioal-Moacht Portugal.

* 15. Januoar: Poapst Leo XII. biddet bie do Biskoppe uum Spänden fon do Leeuwende, uum ju oubaadende roomske Basilika Sänt Paul foar do Muuren wier ap tou bauen.
* 4. Februoar: Ju Februoar-Floud 1825, een läipe Stoarmfloud, moaket läipe Skoaden loangs ju heele Noudsee-Kuste un kostet sowät 800 Ljuude dät Lieuwend. Deele fon Sylt wäide in ju See rieten, die noudelke Deel fon Jütlound wäd fon't Fäästlound ourieten un bieldet bit däälich dät Ailound Vendsyssel-Thy.
* 4. Meerte: John Quincy Adams wäd as säksten Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fereediged.
* 19. April: Do tjountrüütich Orientoalen unner dän Uppermon Juan Antonio Lavalleja kuume uur dän Río Uruguay, uum sik in dän Stried foar Uruguay sien Uunouhongegaid mäd do Patrioten uum José Fructuoso Rivera tou fereenjen.
* 25. August: Uruguay ferkloort sik uunouhongich fon Brasilien.
* 13. Oktober: Ludwig I. foulget ap sin stuurwenen Foar Maximilian I. Joseph as Köönich fon Bayern.
* 20. Oktober: Köönich Ludwig I. ferföiget, dät sin Stoat in Toukumst *Bayern* un nit moor *Baiern* skrieuwen wäide skäl.
* 24. Dezember: In Ruslound uurnimt Nikolaus I. formell ju Regentskup, as Ätterfoulger fon sin Bruur Alexander I., die ap dän 1. Dezember stuurwen is.
* 26. Dezember: In Ruslound ferwäigerje do Dekabristen - Offisiere fon ju ruske Armee - dän Eed ap dän näien Tsoar, uum juun Autokroatie, juun Lieuwoainskup, Dreguunere, do dwo wät jo wollen un Sänsuur tou demonstrierjen. Do Haudbedeeligede wäide apknät, wäkke wäide degroadierd un sowät 600 ätter Sibirien ferbond un tou Twoangsoarbaid feruurdeeld.

## Tou Waareld keemen
* 27. Februoar: Guillaume-Marie-Romain Sourrieu, Erzbiskop fon Rouen un Kardinoal
* 2. Meerte: Johannes Zimmermann, düütsken evangeelsken Missionoar, Sproakfoarsker un Bibel-Uursätter in Ghana.
* 4. Moai: Thomas Henry Huxley, britisken Biologe
* 31. Moai: Domenico Agostini, Kardinoal fon ju katoolske Säärke.
* 28. Juni: Emil Erlenmeyer, düütsken Chemiker
* 25. Oktober: Johann Strauss, aastriekisken Komponist

## Stuurwen
* 11. Februoar: Raiden Tameemon, japoansken Sumo-Ringer fon ju Edo-Tied
* 18. Meerte: Ferdinand von Lüninck, Fürstbiskop fon Corvey und Biskop fon Münster
* 11. August: Franz Egon von Fürstenberg, Fürstbiskop fon Paderborn un Hildesheim
* 13. Oktober: Maximilian I. Joseph, eersten Köönich fon Bayern.
* 1. Dezember: Alexander I., Tsoar fon Ruslound Doatum ätter dän gregorioansken Kalänner, uk wan in Ruslound do noch die julioanske goolt.
1818

## Foarfaale
* 5. April: In dän Uunouhongegaids-Kriech fon Chile kumt dät tou ju Slacht fon Maipú, wier do köönichs-tjoue spoanske Troppen eendgultich truch do Uunouhongegaids-Striedere sloain wäide.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Zacharias Topelius, finlound-sweedisken Dichter un Skrieuwer

## Stuurwen
1819

## Skjonisse
* 15. Februoar: Begin fon dän Kongress fon Angostura uur ju Uunouhongegaid fon spoanske toufoarne spoanske Besittengen in Suud-Amerikoa.
* 23. Meerte: Die Bursenskupper Karl Ludwig Sand möärent in Mannheim dän Skrieuwer un ruske Generoalkunsul August von Kotzebue, uumdät hie him foar aan Fäind fon ju düütske Eenegaid hoaldt. Dät is ju Eskalatsjoon fon ju Breslauer Turnfeeide un lat tou do Karlsbader Besluute un ju Turnspeere.
* 2. August: In Würzbuurich beginne do sonaamde Hep-Hep-Uunrouen, do sik juun Juuden gjuchte. Dät wiedet sik in do Foulgedeege ap Steede in dän heele Düütske Buund un uk uurswain in Europa. Deer wäd juudsk Oaindum stukken moaked, Juuden un Sympathisanten wäide skuulden, häuwen un deelwiese indäid doodet.
* 6. August: In Karlsbad rakt dät een Ministerkonferäns foar ju Bekampenge fon liberoale un nasjonoale Bestrieuwengen in Düütsklound.
* 7. August: In ju Slacht fon Boyacá uurwint Simón Bolívar do spoanske Troppen, brangt Bogotá unner sien Heerskup un fäästiget deermäd ju Uunouhongegaid fon Näigranada, wier bolde ätters Groot-Kolumbien uut äntstounde skuul.
* 16. August: Bie dät Peterloo-Massaker, aan Angriep fon riedende Suldoaten ap een Demonstratsjoon juun do sonaamde Corn Laws ap dät St. Peter's Field bie Masjäster, wäide alwen Ljuude doodet un fjauerhunnert ferseerd.
* 31. August: Mäd do Karlsbader Besluute gungt een Ministerkonferäns tou Eende. Do Äntfäälengen an dän Düütske Buundesdai slo läipe Beknappengen in dät Fräidum fon Universität]]en un Prässe foar. Dät monarchiske Prinsip wäd ferfäästiged, ju Ferfoulgenge fon "Foulksferfierere" wäd anstrieuwed.
* 20. September: Die Buundesdai in Frankfurt an'n Main billiget do Karlsbader Besluute.
* 25. September: Württembierich kricht een Ferfoatenge.
* 7. Dezember: Hannover kricht een Ferfoatenge.
* 17. Dezember: Een Gruund-Gjucht ferkloort ap dän Kongress fon Angostura ju Fer'eenigenge fon do spoanske Besittengen Venezuela un Näi-Granada tou Groot-Kolumbien, Simón Bolívar wäd Präsidänt fon dän Stoatenbuund.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Karl Klein, düütsken roomsk-kathoolsken Biskop
* 11. Februoar: Ottilie Assing, düütske Skrieuwerske un Striederske foar dät Ferbood fon ju Skloueräi

## Stuurwen
1820

## Foarfaale
* 24. August: In Portugal bräkt ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hääbe niks juun ju Monarchie, man jo wollen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wollen twäidens, dät die Köönich uut Brasilien wier tourääch ätter Portugal kumt.
* 6. November: Do Falklound-Ailounde wäide foar do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata in Besit nuumen, wät däälich Argentinien is. Britiske Woal-Fangere wäide ferdrieuwen.
* Dezember: Bie Pisco kon die suudamerikoanske Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín do Spaniere slo, wät aan wichtigen Stap ätter ju Uunouhongegaid fon Peru is.

## Bädden
* 6. April: Gaspard-Félix Tournachon, die unner dän Kunstlernoome *Nadar* aan bekoanden Photograph wude.

## Stuurwen
1816

## Foarfaale
* Moai: Spoanske Troppen luuke in Bogotá ien un moakje ju Eerste Republik Kolumbien een Eende. Eerste sänt 1819 is Kolumbien eendgultich neen spoanske Kolonie moor. Tou Begin heerden tou Kolumbien uk noch Venezuela, Ecuador un Panama tou, sjuch: Groot-Kolumbien)
* 9. Juli: Die Kongress fon Tucumán ferkloort do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata (leeter: Argentinien) formell foar Uunouhongich fon Spanien.
1817

## Foarfaale
* 19. Januoar: Die suudamerikoanske Revolutsjonäär José de San Martín bräkt mäd moor as 5.400 Suldoaten uut Argentinien uur do Anden ap, uum Chile un Peru fon ju spoanske Kolonioalheerskup tou befräien.
* 12. Februoar: In dän Uunouhongegaidskriech fon Chile kumt dät twiske do Rebellen un spoanske Troppen tou ju Slacht fon Chacabuco. Do Uunouhongegaidsstriedere winne, ferkloorje ap dän sälgen Dai ju Uunouhongegaid fon Chile un konnen twäin Deege leeter in Santiago de Chile ienluuke.
* 14. Februoar: Uunouhongegaidsstriedere luuke in Santiago de Chile ien.
* 16. Februoar: Ätter ju Iennoame fon Santiago de Chile in dän Chileensken Uunouhongegaids-Kriech wäd Bernardo O’Higgins *Director Supremo de Chile*, aan Präsidänt mäd Diktoatooriske Begjuchtengen.
* 12. Juni: Die badiske Ärfiender Karl Drais is foar dät eerste moal mäd sien "Loopmaskiene" ap Paad. Ju Maskiene jält as ooldsten Foarlooper fon dät Flitsepee.
* 18. Juni: In London wäd ju Waterloo Bridge eepend.
* 18. Oktober: Sowät 500 Studenten fon düütske Universitäten mäite ap dän Wartenberg bie Eisenach un beginne dät eerste Wartburg-Fääst, uum juun dät ätter hiere Meenenge reaktsjonääre politiske Systeem tou protästierjen. Uk Jenaer Professoren wieren deer mee bie. Ap dät Fääst hääbe jo uk Bouke ferbaadend, do jo as reaktsjoonäär bekieked hääbe.

### Sunner niep Doatum
* Ap dät Rebät fon't leetere Transvaal wonnerje Stomme ien, do fon dän Zulu-Köönich Shaka uut hiere Heemat ferdrieuwen wuuden sunt.
* Brasilioanske Fiskerere hääbe ätter ju Uurlääwerenge ju Marien-Figuur fuunen, ju in ju Basilika fon Aparecida fereerd wäd.

## Bädden

## Stuurwen
1815

## Foarfaale
* 16. Dezember: Ätterdät die Portugiesiske Köönich al sänt Jiere in Brasilien residiert, wäd ju portugiesiske Kolonie Brasilien nu amtelk mäd dät Muurlound Portugal gliekstoald. Dät rakt nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wäd dät Brasilioanske Rio de Janeiro.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Karl August Schapper, evangeelsken Theologe un Präätenerseminoar-Direktor

## Stuurwen
1814

## Foarfaale
* 14. Januoar: Sweeden diktiert Deenemark, dät as Ferbuundeden fon Frankriek dän Säksten Koalitjsoonskriech ferlädden häd, dän Kieler Free. Deenemark unner Freerk VI. mout Norweegen oureeke, man hie duur Gräinlound, Ieslound un do Färöer uut ju Deensk-Norweegiske Personoal-Union behoolde.
* 11. Februoar: Een frantsööske Troppe unner Napoleon Bonaparte wint wilst do Befräiengs-Kriege juun een alliierde prüüsk-ruske Armee in ju Slacht bie Montmirail.
* 14. Februoar: In ju Slacht bie Vauchamps sät sik sunner fuul oaine Ferläste apnäi ju napoleoonske Armee in dän *Säks-Deege-Fäildtoach*, die tou do Befräiengs-Kriege heerd, juun do Koalitsjoonstroppen fon dän Bupperkommandierenden Fäildmarschall Blücher truch.
* 27. Februoar: Befräiengskriege: Frankriek wäd in ju Slacht bie Bar-sur-Aube fon Bayern, Aastriek un Ruslound un uur Ferbuundede sloain.
* Meerte: Köönich Ferdinand VII. kummt wieruume ätter sien Köönichriek Spanien, wier hie wilst ju Napoleoonske Tied nit häärskje kuude.
* 30. Meerte: Do Troppen fon ju säkste Koalitsjoon stoarmje dän foar Paris laine Montmartre. Ap n Ättermiddai kapitulierje do frantsööske Ferdäägenere. Deermäd konnen do Ferbuundede in dän Kriech juun Napoleon Bonaparte in ju Haudstääd ienmarskierje.
* 2. April: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek.
* 6. April: Napoleon Bonaparte tonket ätter sien Ferljoosen fon do Koalitsjoonskriege in Fontainebleu as Kaiser fon do Frantsoosen ou, tou Gunst fon sin tjo-jierige Suun, die deerfoar eerste moal n Fertreeder bruukt hiede. Dät is do Alliierde oaber nit nouch, jo wiese him ap n 11. Arpil hiere oaine Foarstaalengen.
* 11. April: Do Ferbuundede fon do Koalitsjoonskriege lääse Napoleon Bonaparte een Ferienbeerenge tou unnerskrieuwen foar, ju sien bedingengsloose Outonkenge as Häärsker fon Frankriek un Italien foarsjucht, un dät hie ätter dät Ailound Elba ferbond wäide skuul, uum junner Füürst uur sowät tjoonduusend Ienwoonere tou weesen. Napoleon unnerskrift twäin Deege leeter ätterdät hie ju Noacht in't foaren fersoacht hiede, sik sälwen tou doodjen.
* 4. Moai: Napoleon Bonaparte kumt in ju Ferbonnenge ap Elba oun. Ap dät Ailound, dät nu sien Füürstendum is, sät hie bolde uumefoatende Reformen in Gong.
* 4. Moai: Köönich Ferdinand VII. moaket ätter sien Wier-Iensättenge in Spanien mäd n Dekret ju Ferfoatenge fon 1812 uungultich un oardent oun, dät wier Absolutismus weese skäl.
* 1. un 2. Oktober: In Chile wäd ju Slacht fon Rancagua uutfächted. Deerbie striede köönichs-tjoue spoanske Troppen juun chileenske Uunouhongegaids-Kampere. Do köönichstjoue winne ju Slacht.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 29. Januoar: Johann Gottlieb Fichte, düütsken Philosoph
1813

## Foarfaale
* 16. Oktober: In do Befräiengskriege juun Napoleon beginnt ju Foulkeslacht bie Leipzig. Ruslound, Prüüsen, Aastriek un Sweeden stounde in't Fäild juun dät napoleoonske Frankriek un sien Meestriedere Heertoachdum Warschau, Köönichriek Italien, Köönichriek Neapel un wäkke Rhienbuund-Stoaten.
* 19. Oktober: Ju Foulkeslacht bie Leipzig gungt tou Eende, Napoleon Bonaparte un sien Meestriedere sunt sloain un mouten sik wäästelk fon dän Rhien touräächluuke.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Paulus Melchers, Äärts-Biskop fon Köln, Biskop fon Ossenbrääch un Kardinoal
* 22. Moai: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik
* 9. of 10. Oktober (dät weet me nit seküür): Giuseppe Verdi, Komponist fon ju Romantik.

## Stuurwen

## Foutnooten
1812

## Foarfaale
* 26. Meerte: Een Äidbieuwjen fernäilt ju Stääd Caracas (däälich Haudstääd fon Venezuela) un brangt sowät 12.000 Ljuude uum't Lieuwend.
* 24. Juni: Ruslound-Fäildtoach 1812 - Napoleon Bonaparte gript Ruslound oun. Ju Grande Armée gungt mäd sowät 500.000 Suldoaten uur ju Memel.
* 17. August: Ap sin Wai ätter Moskau kon dät Heer fon Napoleon Bonaparte in ju Slacht bie Smolensk ju Ruske Wääst-Armee unner Michael Andreas Barclay de Tolly deelslo.
* 7. September: In ju Slacht fon Borodino, een fon do blouderchste Slachte fon dät Jierhunnert, kon ju Grande Armée unner Napoleon Bonaparte, wan uk mäd masse Faalene, ju ruske Armee unner Marschall Michail Illarionowitsch Kutusow slo. Die Wai ätter Moskau is somäd fräi.
* 14. September: Napoleon lukt sunner Kamp in Moskau ien. In ju Stääd bräkt n Fjuur uut, dät deer groote Deele fon fernäilt.
* 19. Oktober: Uumdät ruske un ferbuundede Troopen kuut deerfoar sunt, Napoleon Bonaparte dän Wai touräch ätter Wääste outousnieden, mout hie sik mäd sien Troppen be'ielje, touräächtouluuken un ferlät Moskau. Kriechs-Büüte wäd mäd Kuutsken ätter't Wääste broacht, deerjuun wäide masse ferseerde Suldoaten eenfach touräächlät. Foar Napoleon sien Troppen begint, besunners, uumdät bolde die hädde ruske Winter begint, een läipe Tied. Uurs as do Russen hääbe jo deer goarn't ju Uutrustenge foar.
* 23. Oktober: Generoal Claude François de Malet un sien Meefersweerdere unnernieme n Fersäik fon n Stoatsstriek juun Napoleon, man die gungt fail. Do Fersweerdere wäide ätters waigjuchted. Bloot twäin Gäistelke monken do bedeeligede slumpet ju Flucht.
* 26. November: As ju Grande Armée fon dät napoleoonske ju Äi Beresina roaket un begint, deer uur tou kuumen, äntstoant oun do sloaine Brääge ne Uunoardenge, ju do Russen foar ju Slacht oun ju Beresina uutnutsje.
* 16. Dezember: Do sloaine Räste fon ju Grande Armée kuume fon Aaste uur ju Äi Memel un roakje Aastprüüsen. Bloot 5.000 fon in't Foaren 500.000 Suldoaten hääbe dän Ruslound-Fäildtoach mäd dät Lieuwend uursteen.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Melchora Aquino, philippiniske Revolutsjoonäärinne
* 7. Februoar: Charles Dickens, britisken Skrieuwer.
* 11. Februoar: Alexander Hamilton Stephens, US-amerikoansken Politiker, Vize-Präsidänt fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa.

## Stuurwen
* 29. Oktober: Claude François de Malet, Fersweerder juun Napoleon Bonaparte, wäd truch Doodskjooten waigjuchted.
1811

## Foarfaale
* 15. Moai: Paraguay wäd uunouhongich.
* 31. Moai: Die Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, faalt in'e Donau, as hie fersäkt, sin Glied-Fljooger foar tou fieren. Eerste 175 Jiere leeter diede me in Fersäike bewiese, dät sien Räidskup unner beetere thermiske Bedingengen fljooge kuude.
* 29. Juli: In dän Uunouhongegaidskriech wäd Caracas, däälich ju Haudstääd fon Venezuela truch Spoanske Troppen tourääch-ärooberd.

* Spanien stoalt ju Fersuurgenge fon sien Kolonie ap do Falklound-Ailounde ien.

## Tou Waareld keemen
* 22. Oktober: Franz Liszt, aastriekisk-ungarisken Komponist, Pianist un moor.

## Stuurwen
1808

## Foarfaale
* Die portugiesiske Köönichshoaf, die foar Napoleon fluchted is, kumt in ju brasilioanske Stääd Rio de Janeiro oun. Deertruch kricht ju domoalige Kolonie Brasilien een fuul haagere Betjuudenge.

## Tou Waareld keemen
* 5. Februoar: Carl Spitzweg, düütsken Moaler

## Stuurwen
1807

## Foarfaale
* 7. Juli: Do Briten unner Generoal John Whitelock mouten ätter een ärfoulchloose Beleegerenge fon ju Stääd Buenos Aires juun do Wierstoundlere unner Santiago de Liniers toureeke un kapitulierje.
* 27. Oktober: In dän stilkenen Ferdraach fon Fontainebleau eenigje sik Spanien un Frankriek ap ju Ärooberenge un Deelenge fon Portugal. Napoleon Bonaparte wol deermäd ju Kontinentoalspeere juun Grootbritannien truchsätte, wät Portugal ferwäigert.
* 30. November: Ätter dän Ferdraach fon Fontainebleau ienmarskierjende Troppen unner Generoal Andoche Junot besätte ju Haudstääd Lissabon. Man ju portugiesiske Köönichs-Familie häd sik in't Foaren al in'e Gjuchte fon ju domoalige portugiesiske Kolonie Brasilien ousät, wier ju in't Foulgejier ounkuume skäl. In ju leetere Foulge wäd Rio de Janeiro die näie Regierengssit fon Portugal un Brasilien.

## Tou Waareld keemen
* 28. Moai: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal.

## Stuurwen
* 6. Januoar: Ahasverus van den Berg, niederloundsken reformierden Theologe un Dichter
1809

## Foarfaale
* 11. Februoar: Die Amerikoaner Robert Fulton kricht n Patänt foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge fon dät Dampskip.
* 20. Februoar: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar do Frantsoosen. Do Spaniere reeke sik ätter tjo Wieke Huuse-Kamp.

## Tou Waareld keemen
* 4. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju Braille-Skrift, ju wichtichste Blienden-Skrift.
* 19. Januoar - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer, († 1849)
* 3. Februoar - Felix Mendelssohn Bartholdy, aan Komponist fon ju Romantik
* 10. August: Ecuador ferkloort unner Juan Pío Montúfar sien Uunouhongegaid fon Spoanien. Man dät slumpet nit foar loange.

## Stuurwen
1804

## Foarfaale
* In't Jier 1804 rakt dät foar't eerste Moal moor as een Milliarde Moanskene ap ju Waareld.

* 14. Februoar: Unner ju Uppermonskup fon Karađorđe begint die eerste serbiske Apstound juun ju Heerskup fon dät Osmoanske Riek.
* 16. Februoar: In dän Amerikoansk-Tripolitoansken Kriech slumpet dät een lit US-Kontingent unner Stephen Decatur junior, in dän Hoawen fon Tripolis ientoutringen un ap ju fon Seeroowere ärooberde Fregatte *USS Philadelphia* Fjuur tou lääsen.
* 21. Februoar: Ju fäärme Skienen-Damplokomotive fon ju Waareld, baud fon Richard Trevithick, brangt hiere Prouwefierd ärfoulchriek bääte sik.
* 14. Moai: In do Fereende Stoaten begint ju Lewis-un-Clark-Expeditsjoon, wier toufäärme wäl twäärs truch Noudamerikoa bit ätter dän Pazifik wai gungt.
* 3. August: In Bordèu/Bordeaux beträt die düütske Natuurfoarsker Alexander von Humboldt ätter sien Amerikoa-Raise foar't eerste Moal sänt 1799 wier europäiske Äide.
* 11. August: Gruundenge fon dät Kaiserdum Aastriek truch Kaiser Franz II. fon't Hillige Roomske Riek, die nu Kaiser Franz I. fon Aastriek is.
* 2. Dezember: Napoleon krounet sik in Notre Dame toun Kaiser fon do Frantsoosen. Hie häd sik al ap dän 18. Moai mäd düssen Titel beteekend.
* Die Änglounder George Cayley begint, eerste Gliedfljoogere tou bauen, do hie mäd Dierte oane testet.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Anna Plochl, aastriekiske Groafinne fon Meran
* 28. Juli: Ludwig Feuerbach, düütsken Philosoph

## Stuurwen
* 4. Januoar: Charlotte Lennox, britiske Skrieuwerske, Dichterske un Uursätterske
* 6. Februoar: Joseph Priestley, britisk-US-amerikoansken unitaristisken Pestoor un Theologe, Philosoph, Chemiker un Physiker

## Foutnooten
1803

## Foarfaale
* Februoar: Apgruunde fon dän in't fergeene Jier sleetene Free fon Amiens wäd ju Kapkolonie truch do Briten an ju Bataviske Republik touräächroat.
* 4. Februoar: Johannes Haas gruundet ju Krombacher Bjoueräi.
*25. Februoar: Die "Immerwährende Reichstag" in Regensbuurich beslut dän Rieksdeputatsjoonshaudbesluut foar ju Näioardenge fon dät Hillige Roomske Riek fon Düütske Natsjoon.
* Februoar / Meerte: Ju Helvetiske Republik wäd tou ju Swaitseriske Eednootenskup näioardend, man blift fääre unner frantsööske Kontrolle.
* 23. Meerte: Alexander von Humboldt, toufoarne in Suudamerikoa unnerwaiens, kumt in't mexikoanske Acapulco oun. Mäd sin eenjierigen Apänthoold in Mexiko begint die lääste groote Deel fon sien Amerikoanske Foarskengs-Raise; bloot ap Kuba un in do Fereende Stoaten häd'er ätters noch kuute Besäike moaked, eer hie ap n 3. August 1804 wier in Europa lounded is.
*18. November: Haitioanske Revolutsjoon: Een uut eerdere Sklouen bestoundende Troppe unner hieren Uppermon Jean-Jacques Dessalines uurwint in ju frantsööske Kolonie Saint-Domingue ju napoleoonske Kolonioalarmee unner Generoal Rochambeau. In't Eende fon dät Jier wäd ju Kolonie unner dän Noome Haiti uunouhongich.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Ludolf Camphausen, prüüsken Ministerpräsident
* 11. Januoar: Giovanni Antonio Farina, italieensken roomsk-kathoolsken Biskop
* 12. Mai: Justus von Liebig, düütsken Chemiker († 1873)
* 28. September: Prosper Mérimée, frantsöösken Skrieuwer († 1870)
* 4. Dezember: Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist († 1873)

## Stuurwen
* 14. Meerte: Friedrich Gottlieb Klopstock, düütsken Skrieuwer un Dichter (* 1724)
* 21. November: Die düütske Roower Johannes Bückler, naamd "Schinderhannes", wäd in Mainz waigjuchted.
1802

## Foarfaale
* 27. Meerte: Mäd dän Free fon Amiens eendet die Twäide Koalitsjoonskriech twiske Frankriek un Grootbritannien.
* 23. Juni: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid.
* August bit Oktober: Mäd dän "Stecklikrieg" rakt dät aan Apstound juun ju Helvetiske Republik

### Sunner niep Doatum
* In düt Jier kuume do eerste Garifuna ätter Belize wai.

## Tou Waareld keemen
* 11. Februoar: Lydia Maria Child, US-amerikoanske Skrieuwerske, Striederske foar dät Ferbood fon ju Skloueräi un foar do Gjuchte fon Wieuwljuude
* 26. Februoar: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer

## Stuurwen
1810

## Foarfaale
* 6. Januoar: In dän Ferdraach fon Paris be'eendje Frankriek un Sweeden hieren Kriechstoustound in do Koalitsjoonskriege. Sweeden kricht Sweedisk-Pommern un dät Ailound Rügen, man deerfoar mout sik dät oun ju Kontinentoalspeere juun do Briten bedeeligje.
* 20. Februoar: Die Tiroler Weerd Andreas Hofer, Fräiegaidsstrieder juun dät napoleoonske Frankriek un dät mäd him ferbuundede Bayern, wäd in Mantua ätter n Kriechsgjuchtsuurdeel doodskeeten. Düt Geböärnis gungt leeter in ju Tiroler Loundeshymne ien.
* 25. Moai: Bewoapende Burgere ferdrieuwe dän Vize-Köönich uut Buenos Aires. Dät is een wichtige Stappe ap dän Wai tou ju argentienske Uunouhongegaid.
* 20. Juli: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama.
* 18. September: Wilst in Spanien Napoleon sin Bruur regiert, wäd in ju domoalige Kolonie Chile een Junta gruunded, ju wäil ju Tjoue tou dän ousätte Spoanske Köönich Ferdinand VII. ferkloort, man as autonome Provinz fon Spanien. Düt Doatum fiert me in Chile as Begin fon ju Uunouhongegaid. Wät leeter ferkloort Chile wuddelk sien Ouloosenge fon Spanien un ju spoanske Kroune.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Johann Ludwig Krapf, düütsken evangelisken Missionoar, Äntdäkker, Sproak-Foarsker un Afrikoa-Foarsker
*22. Februoar af 1. Meerte: Frédéric Chopin, poolsk-frantsöösken Komponist in ju Romantik
*8. Juni: Robert Schumann, düütsken Komponist in ju Romantik

## Stuurwen
* 20. Februoar: Andreas Hofer, Tiroler Fräiegaidsstrieder