open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Focko Ukena

**Focko Ukena** (* uum 1370; † 29. August 1436 in Diekhusen; Groningerlound) waas n Aastfräisken Haudling fon dät Moormerlound un Lengenerlound.

In dät leete 14. un dät äddere 15. Jierhunnert wuude die Ienfloud fon dät aastfräiske Haudlinggeslächt Kenesna tom Brok longsom gratter. Dät was striedich mäd dät Prinzip fon ju Fräiske Fräiegaid. Do Fräisen sätten sik juun do tom Broke un Focko Ukena wuud die Uppermon fon do lälke Aastfräisen. In n September 1426 wuude Ocko II. tom Brok in ju Slacht fon Tjootern fon Ukena sloain.

Bloot een Jier deer ätter won Ukena ju *Slacht ap do Wüülde Äkkere* -twiske Marienhafe-Upgant un Oldeborg-Engerhafe- fon sien Rivoal Ocko tom Brok ap n 28. Oktober 1427. Deermäd wuude Ukena Härsker uur Aastfräislound. Uumdät Ukena dän Ocko tom Brok foulgede as Härsker, annerde sik nit fuul in Aastfräislound. Twiske ju Härskup fon tom Brok un Ukena häd dät naan Unnerskeed roat. Deertruch wuude die Wierstand fon dät Foulk juun Ukena gratter. Do lälke sik deerjuun sättende Aastfräisen kreegen dät Geslächt Cirksena as Uppermon. Ätter dät ferskeedene Slachte foar Ukena ferlädden wieren geen hie ätter Munster. Bit tou sien Dood lieuwede Ukena bie sien twäide Wieuwmoanske Hiddeke van Garreweer in Diekhusen in do Uumelounde.

## Literatuur
* Hajo van Lengen: *Bauernfreiheit und Häuptlingsherrschaft*, in: Karl-Ernst Behre, Hajo van Lengen: *Ostfriesland. Geschichte und Gestalt einer Kulturlandschaft*; Aurich 1995; ISBN 3-925365-85-0; S. 113–134.
* Heiko Heikes: *Die Ukena*; in: Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands/Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Altertümer zu Emden 34 (1954), ISSN 0341-969X, S. 15–52.
Tom Brok

Do **tom Brok** (uk: *tom Broke, tom Brook, tom Broek, ten Brok, ten Broke*) wieren n aastfräisk Haudlingsgeslächt uut dät Norderlound. Die eerste, die in ju Geskichtsbouke naamd is, waas **Keno Kenesna**, die deer  1309 aan fon do tjo *consules et advocati terrae Nordensis* waas.

## Keno I. tom Brok
Keno I. tom Brok, eer Keno Hilmerisna (* uum 1310; † 1376), waas n Bäidensbäiden fon Keno Kenesna  un die eerste, die sik tom Brok naamde. 

Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1371–1376.
 
## Ocko I. tom Brok
Kenos Suun Ocko I. (uum 1345–1391) noom dät Emsigerlound noudelk Oamde, dät Harlingerloud un dät Aurkerlound in sien Besit. Hie moakede dät Auerkerlound mäd ju Buurich tou dät Säntrum fon siene Heerskup. Dät waas foar do Aastfräisen ne Ferlätsenge fon ju Fräiske Fräiegaid un hie wuud 1391 bie siene Buurich fon Aurk fermoärend. 

Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon  1376–1391

## Witzel tom Brok
Widzeld, uk Widzel af Witzel tom Brok (uum 1359; † 25. April 1399) waas die Suun fon Ocko I. Do Suldoaten fon dän Ärtsbiskup fon Bremen, fon dän Groaf fon Ooldenbuurich un uur hieden ap n 25. April 1399 him un sien Suldoaten bie Tjootern apluurd. Witzel un sien Suldoaten soachten Skuts in ju Säärke fon Tjootern. Man ju Säärke wuud ounstikt un Witzel un siene Suldoaten stikkeden un ferbaadenden. Uur Uurlääwerengen bejuchte oawers deerfon, dät Widzel bie ju Säärke fon Tjootern fon do Seelter doodhäuwen wuud.

Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1389–1399

## Keno II. tom Brok
Keno II. tom Brok (* uum 1380; † 16. August 1417) waas Bruur fon Witzel tom Brok un sin Ätterfoulger. Hie besiegede 1413 dän Oamder Haudling Hisko Abdena un und wiedede sien Heerskup bit tou dät wäästelke Fräislound un Grins uut.

Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1399–1417

## Ocko II. tom Brok
Ocko II. tom Brok (* 1407; † 26. April 1435) waas die Suun fon Keno II. Hie äärwede so groote Heerskupsgebiede, dät hie sik Haudling fon Aastfräisloound naame kuud. Ap n 27. Septämber 1426 wuud hie fon Focko Ukena bie ju Slacht fon Tjootern sloain. Dät waas n wichtigen Ärfoulch juun do tom Broks un n Jier leeter ap n 28. Oktoober 1427 wuud Ocko II. tom Brok bie ju Slacht ap do *Wüülde Äkkere* bie Marienhafe noch moal wier fon Focko Ukena sloain un gefangen nuummen. In 1435 is Ocko II. tom Brok as lääsde fon ju Haudlingsfamilie dan stuurwen. Deermäd was ju Familie tom Brok uutstuurwen.

Hie waas Haudling fon dät Brookmerlound fon 1417–1427

## Ju Tied ätter do tom Broks
Deer Ukena dän Ocko tom Brok foulgede as Heersker, annerde sik nit fuul in Aastfräislound. Twiske ju Heerskup fon tom Brok un Ukena häd dät neen Unnerskeed roat. Deertruch wuude dän Juunsät fon dät Foulk juun Ukena gratter. Do lälke sik deerjuun sättende Aastfräisen kreegen dät Geslächt Cirksena as Uppermon. Ätterdät ferskeedene Slachte foar Ukena ferlädden wieren geen hie ätter Munster. Bit sien Dood lieuwede Ukena bie sien twäide Wieuwmonske Hiddeke van Garreweer in Diekhusen in do Groninger Uumelounde.
Los Angeles

**Los Angeles** is ne Stääd in dät amerikoanske Buundeslound Kalifornien. Ju Stääd lait an dän Pazifiske Ozean un ju Los Angeles River. Mäd uungefeer fjauer Millione Ienwoonere is Los Angeles ju twäidgrootste Stääd in do Fereende Stoaten. In dän *metropolitan area* (Grootruum) woonje uungefeer 13 million Moanskene. 

Ju Stääd wäd uk wäil L.A. of eenfach Angelas naamd. In dät Ängelske häd ju Stääd dän Bienoome *The City of Angels* (ju Stääd fon do Ängele).
Kosovo

**Kosovo** is n de facto oainständich Lound in dät Suudaaste fon ju Balkanhoolfinsel mäd Priština as Haudstääd. Dät Lound häd uungefeer 1,7 Millione Ienwoonere.

Die Kosovokriech in do Jiere 1998/99 häd tou dän oainständigen Status fon dät Lound fierd. Ap n 17 Februoar 2008 proklamierde dät Parlament ju Uunouhongelkaid fon Kosovo, wät deerfoar n Deel fon Serbien waas. 81 fon do 193 Meeglidstoaten fon do Fereende Nationen ärkanne ju *Republik Kosovo* as n uunouhongelken Stoat, man foar do Fereende Natione is Kosovo noch n Deel fon Serbien. Serbien sjucht Kosovo noch altied as sien *Autonome Provinz Kosovo un Metochien*.
Hannover

**Hannover**  *(Plat mongs *'Hannober*')* is een Stääd in dät Noude fon Düütsklound. Ju Stääd lait an ju Äi Leine un hiede in 2011 509.485 Ienwoonere. Twiske 1814 un 1866 waas Hannover ju Haudstääd fon dät Köönichriek Hannover. Aleer wude deer Läichsaksisk ("Platdüütsk") boald, man däälich is dät aiske säilden wuden. Ätter wäkke Studien in Düütsklound skällen do Ienwoonere dät "bääste Hoochdüütsk" baale, man foar Bupperloundske is die "noudelke Toonfaal", die fon dät Läichsaksiske uurich blieuwen is, tjuudelk tou heeren, juust so as wäkke grammatikoalske Oainhaide. Däälich is Hannover ju Haudstääd fon dät Buundeslound Läichsaksen. Et rakt groote industrielle Unnerniemengen so as *[[Volkswagen]]*, *[[Continental Volkswagen]]*, *[[Continental]]* (Autobeende), *[[Varta]]* (Batterien), un *[[TUI]]* (Froamdeferkier). 

## Region Hannover
Ju Region Hannover is ne besunnere Ferwaltengseenhäid. As *Kommunalverband besonderer Art* bestoant ju Region Hannover uut dän fröiere kringfräie Stääd un uur Loundkringe, do aal touhoope föiged wuuden sunt.

## Kultuur
Hannover 96 is n gjucht bekoande Foutbalplouch fon Hannover. Ju Monskup is sänt 2002 wierumme in ju düütske Buundesliga. Hannover 96 spielt in ju AWD-Arena, ju Ruumte häd foar 49.000 Ljuude. Hannover is uk bekoand uum sien Hannover Messe, ju sänt 1947 älk Jier heelden wäd. In 2000 wuude ju Expo 2000 in Hannover heelden. N bekoand Bauwierk fon ju Expo is die "Pavillon der Hoffnung". Uur bekoande Bauwierke in ju Stääd sunt dät Kunstlerhuus, dät Leineschloss, ju Määrkedsäärke un dät Bauwierk fon ju Nouddüütske Loundesbank. Unner do "Herrenhäuser Gärten" häd me sik een gjucht froaie Barok-Tuun-Anlääse foartoustaalen. Ju Basilika St. Clemens waas ju eerste katoolske Säärke in Hannover ätter ju Reformation. In ju Noacht fon n 8. ap dän 9. Oktober 1942 wuude ju Säärke bie aan Luchtangriep fernäild. Ätter dän Twäide Waareldkriech wude ju Säärke wierapbaud.

## Ferbiendengen ätter buute

*www.hannover.de
Räto-Romanisk

Dät **Rätoromaniske** (*Rumantsch*) is ne Gruppe touhoopehongjende Dialekte in do Alpen, un in äängeren Sin ju noudelke Gruppe deerfon, ju der in dät swaitseriske Kanton Graubünden (*Grischun*) boald wäd. Do Italieniske Variante wäide touhoopefoated unner dän Noome Friaulisk. Dät rakt ätter ju Foulkställenge fon 2000 noch sowät 35.000 Ljuude, do der n rätoromanisk Dialekt baale; dät Friauliske häd tjoonmoal sofuul Baalere.

## Skriftsproake
Dät Rätoromaniske is een fon do fjauer eepentelke Sproaken fon de Swaits. Toun Gebruuk in amtelke Situatione is 1982 ne offizielle Skrieuwwiese annuumen wuuden (*Rumantsch Grischun*), ju der anwoand wäd tou sukke ferskeedene Seeken as Jäildskiene, Gesätsreekenge un Unnergjucht. Ju Skrieuwwiese is n Kompromis, dan do Dialekte loope wied uutnonner un deeruum wäd ju nit algemeen akzeptierd. Wäkke Geleerde wollen dät Rätoromaniske in two Sproaken apbreeke; do suudelke Dialekte fange jo unner dän Noome Ladinisk, do noudelke blieuwe Rätoromanisk. Baalere fon two ferskeedene Dialekte spreeke sik oafte ap Düütsk oun. Fuul fon dät uursproangelke Sproakgebiet is intwiske fon dät Swaitserdüütske fersleeken wuuden.

## Dialekte
Dät Rätoromaniske uumfoatet foulgjende fieuw Dialekte:

Dät Surselviske in dät Doal fon dän Foar-Rhien un uurswain in dät Bündner Bupperlound,
 
Dät Sutselviske in dät Schamserdoal un dät Surmeiriske in Oberhalbstein un dät Albuladoal, touhoope dät *Middelbündneriske*, 

Dät Vallader un dät Puter, beluukengswiese in dät Unner-Engadin un dät Bupper-Engadin (dät Doal fon dän Inn) do der touhoope *Engadinisk* of *Ladinisk* naamd wäide (die lääste Uutdruk nit tou fertuusjen mäd dät Ladiniske fon do Dolomite). Disse bee Variante sunt moor dät Italieniske äänelk.

## Do rätoromaniske Dialekte in n Fergliek

## Ferbiendengen
* Ju Räto-romaniske Wikipedia
* ''Lia Rumantscha'', ju Organisation foar dät Rätoromaniske
Lieste fon do Täärpe un Buurskuppe fon Seelterlound

In Seelterlound rakt dät do foulgenden **Täärpe un Buurskuppe**:

### Strukelje
* Strukelje (Täärp)
* Baalenje
* Bieuwelte
* Strukelje-Wääst
* Wietsound
* Ubbehusen
* Uutände
* Boukeläsk (Klaaster)

### Roomelse
* Roomelse (Täärp)
* Hollen
* Hollenerfoan mäd Hollebierich
* Roomelse-Aast
* Hollenbround
* Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake

### Skäddel
* Skäddel (Täärp)
* Bäätholt
* Heeselbierich
* Näiwal
* Loanghoarst
* Knülke (Skillup)
* Skäddelerdom

### Seedelsbierich
* Seedelsbierich (Täärp)
* Seedelsbierich-Kolonie
* Hällene I + II
* Fäärmesound
* Heeselbierich
* Siedlenge Muddebierich
Slacht fon Tjootern

Ju **Slacht fon Tjootern** ap n 27. Septämber 1426 waas die Ounfang fon do aastfräiske Befräiengskriege juun ju Haudlingsfamilie tom Brok.

Ätter dät ju Groafenfamilie  tom Brok in dät 14. Jierhunnert immer moor ju Heerskup in Aast-Fräislound uurnuumen hiede un truch Hilkeräi do Heerskupsgebiede immer gratter wuuden, skul bie ju Slacht fon Tjootern ju Heerskup fon do tom Broks breeken wäide.
 
## Ju Slacht
Ju  Slacht geen fon do aastfräiske Buurensuldoaten fon Focko Ukena un *Sibet von Rüstringen* juun do Suldoaten fon dän Haudling Ocko II. tom Brok un do Suldoaten fon do *Ooldenbuurger*, dän *Ärtsbiskup fon Bremen*, do *Groafen fon Hoya, Diepholz* un Tecklenbuurich, do Tjootern beleegerden.

Ju Slacht wuud fon Focko Ukena wonnen. *Groaf Johann fon Rietberg* (die twaide *Suun fan Otto II. fon Rietberg*) un *Konrad X. fon Diepholz* wuuden dooded un *Aartsbiskup Nikolaus fon Ooldenbuurich-Delmenhorst* wuud gefangen nuumen, oawers ätters wier fräilät.

## Dät Eende fon do tom Broks
Dät waas n wichtigen Äärfoulch juun do tom Broks un n Jier leeter ap 28. Oktoober 1427 wuud Ocko II. tom Brok bie ju Slacht ap do *Wüülde Äkkere* bie Marienhafe noch moal wier fon Focko Ukena sloain un gefangen nuummen. In 1435 is Ocko II. tom Brok as lääsde fon ju Haudlingsfamilie dan stuurwen.

## Wällen
* Klaus Dede: An Weser und Jade – 1400–1429
* Heinrich Schmidt: Politische Geschichte Ostfrieslands. Rautenberg, Leer 1975 (Ostfriesland im Schutze des Deiches, Bd. 5), S. 85.
Paiute

Do **Paiute** sunt n Indioanerstam in do USA. Hiere Sproake tält tou do uto-aztekiske Sproaken. 

Do Paiute hääbe in fieuw ferskeedene Stamme in dät Gestrich fon do Buundesstoaten Utah, Arizona, Nevada un Kalifornien fon däälich in dat Kultuurareal fon dät Groote Bäkken siedeld. Jo sunt früünd tou do Ute, Shoshone un Bannock. Do Paiute bedreeuwen n bitje Buuräi un lieuweden in litje Gruppen maastens fon de Jaacht. Siet 1859 troangen uk in ju Geegend fon dissen Stam wiete Siedlere foar un häábe do fertroangen. As Reaktion ap dät Ferdrieuwen äntstuud bie do Paiute die Gäisterdons, die der ätters fon do Lakota un uur Stamme uurnuumen wuuden is. Däälich lieuwje noch sun 5.000 Paiute in do Indioanerreservoate:

* Fallon Paiute-Shoshone Tribe http://www.fpst.org/
* Pyramid Lake Paiute http://plpt.nsn.us/
* The Confederated Tribes of Warm Springs Indians https://web.archive.org/web/20110927070121/http://www.warmsprings.com/

## Ferbiendengen

*Native American Nations
Chemiske Formel

Ju **chemiske Formel** fon n Stof beskrift kuut, uut wäkke Elemente un in wäkke Taale Atome een Molekül fon dän Stof apbaud is. Disse systematiske Formeln sunt äntwikkeld wuuden fon Jöns Jacob Berzelius.

Mäd Hälpe fon do Phase-Antjuudengen  (s)=solid=Fääststof, (l)=liquid=Flüssighaid, (g)=Gas en (aq)=aqua=Woater bääte ju Formel kon ju Phase fon n Stof wiesd wäide.
Biespil: Woater: **H<sub>2</sub>O (l)**
Dät hat: n Moleküül Woater bestoant uut 1 Atom Woaterstof (H) un 2 Atome Suurstof (O), un dät is n Flüssichhaid.
Uur Biespil: Distikstoftetraoxid: **N<sub>2</sub>O<sub>4</sub> (g)**

Ne algemeene Räägel lut, dät do Elemente in ju chemiske Formel wierroat wäide in Rangoardenge fon hiere Atomnummer. In n Praxis rakt et deer oawers fuul Uutnoamen.

Bie Süüren,  Basen un Soalte is dät algemeen, eerste dät positive Ion un deerätter dät negatieve Ion tou skrieuwen. Biespiele:
* ju Süüre Soaltsüüre: HCl
* ju Base Natriumhydroxyd: NaOH 
* dät Soalt Sjoodesoalt: NaCl
wieroun do positive Ione H+ un Na+ aptreede ieuwenske do negative Ione OH– un Cl–.

In ju organiske Chemie sät me dän Koolestof (**C**) foaroun, foulged fon dät Woaterstof (**H**). Do uurige Elemente kuume dan in Foulge fon hiere Atomnummer.
Toun Biespil Ethylchlorid: C2H5Cl, wierbie do two Koolstofatome ju Haudstruktuur bildje un do Woaterstofatome touhoope mäd dät Chlor hieran koppeld sunt.

## Sjuch uk
* Brutoformel as alternativen Uutdruk foar disse chemiske Formel, foarallen meend foar ju organiske Chemie.
* Struktuurformel in ju organiske Chemie, uum Iensicht tou reeken in ju Struktuur fon moor komplisierde Moleküle.
Live Report

**Live Report** waas n rockkoppel uut Groot-Britannien.

Meegliedere fon dän Koppel wieren:
* Ray Caruana
* John Beeby
* Brian Hodgson
* Maggie Jay
* Peter May

## Ju Discografie

### Albums
* Why do I always get it wrong? (1989)
Konkordanz

N **Konkordanz** is ne alpahabetiske Lieste fon do Woude in n Bouk of n uur Stuk skriftelke Oarbaid, touhoope mäd ju deertou heerende Uumtext. Weegen ju Tied un ju Moite un ju Kossenge nöödich tou dät Moakjen fon n Konkordanz in ju Foar-Komputer-Tied, is dät domoals bloot moaked wuuden foar Wierke fon besunnere Betjuudenge, do Vedas, ju Biebel, die Koran un do Wierke fon Shakespeare.

 
Sogoar mäd dän Gebruuk fon Komputere un n Konkordanzprogram kostet dät Moakjen fon n Konkordanz (juust so goud ap Papier as in dän Komputer) n Masse Hondwierk, deeruum dät do oafte touheerend Materioal uumfoatje, as Kommentoare ap of Definitione fon do indeksierde Woude. Wan oawers ju Text fon n Wierk in n Komputer is, kon ne Säike-Funktion dän Gruundapdraach fon n Konkordanz uutfiere un dan is ju in wäkke Apsichte sogoar fuulsiediger as aan ap Papier. 

## Seelter Konkordanze
Wan eenmoal in n Komputer ounbroacht (digitalisierd), konnen uk fon seelter Texte licht Konkordanze moaked wäide. Deerbie konnen do Woude alphabetisk wiesd wäide (middelste Spalte in dät Biespil), touhoope mäd do touheerende Satse. Gjuchts fiende sik do Noomen fon do Wällendoatäie (hier Ls249 un Ls351), as moaked mäd WConcord.      

Ap ju Wiese kon me uk fuul moor Doatäie touhoope bekiekje. Wan me deertou aal digitalisierde seelter Doatäie touhoopebrangt, kon me älk Woud in fuul Funktione studierje. Dät is nutselk foar dät Skrieuwen fon Woudebouke, man änthaalt in sik oafte fuul moor Information as in n Woudebouk apnuumen wäide kon, wan uk uk fuul minner strukturierd.

## Ferbiendengen
* Konkordanze fon „Konkordanz“ in dän Gemeensoamen Ferbuundkatalog
* „Using concordance programs in the Modern Foreign Languages classroom“, tou Konkordanze in dän Froamdsproakenunnergjucht
; Software toun Häärunnerleeden (Uutwoal)
* „WordSmith Tools“, kostenplichtich (Demo-Modus uumfoatet aal Funktione, Uutgoawe ap 25 Träffere je Säikfoargong bekniepen)
* „Lingofox“, kostenplichtich (Demo-Modus foar 20 Deege fräi, sunner Spieker- un Drukfunktion)
* EXAKT, kostenfräi, Konkordanz-Software foar Transkriptione fon spreekene Sproake
* „AntConc“, kostenfräi
*„Simple Concordance Program“ kostenfräi
* Bible Verse Collection Editor (BibleVCE), Open-Source-Software
* WConcord 3.0 (Concordancer for Windows) kostenfräi
; Online-Software (Uutwoal)
* „COSMAS II“, an dät Institut für Deutsche Sprache, kostenloose Anmäldenge ärfoarderelk
* „Digitales Wörterbuch der Deutschen Sprache“ (DWDS), Woudeboukiendraage, Konkordanzen un Kollokatione (Konkordanze fon n Säikbegriep ferskiene ätter Aktivierenge fon dät Menüpunkt „Corpora“ in Uutwoal; fulkeemene Apliestenge ätter kostenfräie Anmäldenge)
* „Corpus Matching online“ (CoMOn), kostenfräi, neen Anmäldenge nöödich; ferföigboare Korpora u.&nbsp;a. Oold Testament (hebräisk, griechisk), Näi Testament (griechisk), Koran (arabisk, düütsk), G. Grass: „Die Blechtrommel“, M. Twain: „Tom Sawyer, Huckleberry Finn“
Veda

**Veda** (Sanskrit, m., वेद, veda, woudelk.: „Wieten“) is ne toueerst mündelk uurlääwerde, leeter skriftelk fäästlaide Samlenge fon religiöse Texte uur dän Hinduismus. Dät rakt deerfon fjauer Geskrifte (do Veden), do dän Gruundsleek bildje fon do Upanishade, ju indiske Philosophie un hiere Religion. Do änthoolde religiöse Hymnen uur God(de), spirituelle Philosophie, ju Natuur un ju gjuchte Lieuwenswiese. Do Geskrifte sunt äntsteen twiske 1500 un 500 foar Kr. 

## Uursproang
Woarskienelk is die ooldste Veda, die Rig-Veda, äntsteen bie do Arier, n indo-europäisk Foulk, dät siet dät 15. Jierhunnert foar Kr. in Indien ounlook. Do leetere Veden wäide betrachted as Eepenbeerengen fon sonaamde Rishy’s of wiese Stamhaude, do der hiere Kunde kreegen truch direkte Woarniemenge in süüwer Bewustweesen. Deermäd heere do tou do allereerste religiöse Texte fon de Waareld.

Do Veden sunt eerste täämelk leet ätter ju Uutfiendenge fon de Skrift apskrieuwen wuuden. Dät hied tou dwoon mäd ju uuroolde Tradition uum Kunde uutweendich tou leeren. Dät Anleeren fon disse Kunde geböärde truch spezielle Persone (Pandits), do der äiwed wieren do Hymne uutweendich tou leeren. Bie ju religiöse Kaste fon do Brahmane wuud disse Kunde oafte in do Familien fääre roat. Besunnere Versstruktuure un Rhytmen suurgeden deerfoar, dät do Texte goud bewoard bleeuwen, wan uk fuul Texte in n Loop fon do Jiere ferlädden gungen dieden.  

## Inhoold
Do fjauer wichtichste Veden sunt:
* die Rig Veda: Gruundveda mäd Hymne do der uk in do uur Paate ferwoand wäide. 
* die Sama Veda: Songfoarm 
* die Yajur Veda: swotte un wiete 
* die Atharva Veda: Rituale 

Fääre rakt dät uk noch wäkke Unner-Veden, as die Ayurvede die der uur [Heelkunde] honnelt, die [Gandharva Veda uur Musik un die Sthapatya Veda uur dän Baukunst. Aal disse Skrifte hääbe naan religiösen Inhoold. Bekoander as do Veden sunt do Upanishade, wieroun ju Philosophie bääte do Veden ärkläärd wäd. 

Do Veden sunt skrieuwen wuuden in n gjucht oolde Foarm fon dät Sanskrit, dät Vediske. Fuul Woude do der bruukt wäide, hääbe deertruch ferskeedene Betjuudengenj, wiertruch ferskeedene Interpretatione fon een Text muugelk sunt.

Middeloalerelke Kommentoare ap do Veden sunt skrieuwen wuuden fon u.U. Sayana un Mahidhara. Rezente Kommentoare sunt apstoald wuuden fon ju Arya Samaj, ju sik foarallen gruundede ap gjucht oolde Kommentoare un fon Sri Aurobindo, die der Ferdäägener is fon ne moor spirituelle Interpretation. Dät rakt uk moderne Uursättengen fon äiwendloundske Indologe as Max Müller, Wilson un Griffith do der sik man toun Deel gruundje ap middeloalerelke Kommentoare. Der hääbe fuul Hindus Kritik ap disse Uursättengen.

## Ferbiendengen
* UNESCO-Siede
* Die Rig-Veda Düütske Uursättenge
* Ferskeedene Veden (ängelsk)
* Literatuur tou dän Veda, Freiburg 2009.
Neutrino

Dät **Neutrino** is n uungeleeden subatomar Elementarpaat. Dät häd n Spin fon 1/2 un is deermäd n Fermion.

Dät Neutrino is n Lepton. Ju wichtichste Interaktion, do der Neutrinos apwiese, is ju swäkke Käädenkraft: Neutrinos sunt nit geföilich foar ju stäärke Käädenkraft of foar elektromagnetiske Interaktione. Loange wuud toacht, dät ju Masse fon dät Neutrino nul waas, man experimentelle Resultoate fon toun Biespil dän Super-Kamiokande-Detektor hääbe wiesd, dät ju gratter as nul is. Deermäd unnerlääse Neutrinos uk ju Sweerkraft. 

Do maaste Neutrinos, do der ju Äide beloangje, kuume fon ju Sunne häär. Pro Sekunde wäd älke Kwadroatzentimeter fon dän Ruum in de Naite fon de Äide, dät der lood op ju Gjuchte fon do Sunnenstroale stoant, passierd fon 65 Milliard Sunnenneutrinos.

In n September 2011 mäldeden Unnersäikere fon dät CERN in de Swaits un fon dät  *[[Laboratori Nazionali del Gran Sasso]]* in Italien, dät jo muugelkerwiese woarnuumen hääbe, dät hooch-energetiske Nuon-Neutrinos juust ieuwen gauer raisje as ju Luchtgauegaid.
Anıtkabir

**Anıtkabir** (tursk foar „Grääftoankmoal“) is ju Beteekenge fon dät Mausoleum fon dän tursken Stoatsgruunder Mustafa Kemal Atatürk in Ankara. Dat Grääf fon İsmet İnönü, die twäide Präsident un eerste Ministerpräsident fon ju Turkäi, fint sik uk in ju Anloage.
Hagia Sophia

Een fon do bekoandste Bauten fon do Leetantike: ju **Hagia Sophia** (Baubegin 325), ätter n Bround wier apgjucht unner Justinian I.
Lailampe

Ne **Lailampe** (dt. *Blitzlampe, Blitzlicht*) is ne Reewe, ju der gans kuut (sowät 1/20.000 Sekunde) n häl Lucht fon sik rakt, as de Lai. Oafte bruukt n Photograph ne Lailampe, wan hie ne Bierlde moaket bie min Lucht uumetou. So is daach ne goude Beljuchtenge fon dän Film of Bieldesensor tou beloangjen. 

Ne Lailampe kon ne loose Reewe weese, man is in wäkke Kameras ounbaud. Groote Lailampe-Systeme wäide in Studios benutsed. Die Foardeel fon ne Lailampe in dissen Fal is, dät ne Lailampe in kuute Tied fuul moor Lucht fon sik reeke kon as ne Lampe ju der aal baadent. Bietou ferbruukt ne Lailampe fuul minner Energie.
Ju Luchtlaistenge fon ne Lailampe wäd anroat as Laittaal. Ne kräftigere Lailampe häd n grattere Laittaal.
Kara

**Kara**(카라) is ne suud-koreaniske Popgruppe fon fieuw Wuchtere. Do Meegliedere sunt Gyuri(규리), Seungyeon(승연), Nicole(니콜), Hara(하라) and Jiyoung(지영). Jo debütierden truch dän M.net M! Countdown in 2007.
Muammar al-Gaddafi

**Muammar al-Gaddafi** (Sirte 19. Juni 1942 - Sirte 20. Oktober 2011) waas fon 1969 bit 2011 die diktatorieske Hersker fon Libyen. 

Hie wuud ap n 20. Oktoober 2011 in af tichte bie Sirte doodskeeten.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon Muammar al-Gaddafi (via Wayback Machine, 23. Juni 2011)
Qom

**Qom** stoant foar:

* Qom-lik, n Indioanerfoulk in Suudamerikoa
* ju Stääd Qom in dän Iran
* ju iraniske Äi Qom (Äi)
* ju iraniske Provinz Qom (Provinz)
Elementarpaat

N **Elementarpaat** (de. *Elementarteilchen*) is n litje Paat, dät nit kleeuwd wäide kon in uur Paate. Ätter do Modelle fon däälich sunt Elektrone, Neutrinos un Quarks Elementarpaate, juust as do swarrere Versione fon dät Elektron un dät Neutrino, do kraftfierende Paate un hiere Antipaate.

In ju Physik wäd fon n Elementarpaat ounnuumen, dät dät neen innere Struktuur häd, deeruum dät dät nit touhoopestoald is uut noch litjere Paate. Dät is een fon do gruundlääsende Deele fon dät Al, wier aal grattere Paate fon apbaud sunt. In ju moderne Theorie fon Paatephysik, dät Standardmodel, sunt Quarks, Leptone un ‘Iekbosone’ Elementarpaate. 

Fröier wuuden Hadrone (Mesone un Baryone as dät Proton un dät Neutron) un sogoar ganse Atome an n bestimden Tiedpunkt betrachted as Elementarpaate. N zentroal Thema in ju Theorie fon do Elementarpaate is ju Idee uut dät äddere 20. Jierhunnert fon Quante, dät dät Ferständnis fon elektromagnetiske Stroalenge reformierde un ju Quantemechanik häärfoarbroachte.

Elementarpaate konnen gewöönelk nit in stationären Toustand woarnuumen wäide. Bloot bie Gauegaide ticht unner ju Luchtgauegaid konnen do woarnuumen wäide in ne Bläisenkoomere, dät kon weese as ionisierende Stroalenge, as kosmiske Stroalenge of kunstelk apjoaged in n Paate-Apjoager. Truch Studierenge fon do hiere Boane, jee of noa oubeeged in n magnetisk Fäild (bloot elektrisk leedene Paate) un fon juunsiedige Kollisione, wierbie näie Paate äntstounde, konnen hiere Oainskuppe studierd wäide.
20. Oktober

## Skjonisse
* 1822: Die Veroneser Kongress begint. Hier rakt ju sonaamde Hillige Allianz t.B. Frankriek dän Apdraach, juun do liberoale Revolten in Spanien foartougungen.
* 1825: Köönich Ludwig I. ferföiget, dät sin Stoat in Toukumst *Bayern* un nit moor *Baiern* skrieuwen wäide skäl.
* 1827: In ju Slacht fon Navarino roaket Griechenlound sien Uunouhongegaid fon't Osmoanske Riek
* 1883: Die Ferdraach fon Ancón be'eendet dän Salpäiterkriech twiske Chile un Peru.
* 1899: In Kolumbien un sien domoalige Provinz Panama begint die Kriech fon do duusend Deege (*Guerra de los Mil Días*), aan Burgerkriech twiske ju Konservative un ju Liberoale Paatäi.
* 2011: Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi un sien Suun Mutassim wäide in Sirte (Libyen) doodskeeten.

## Tou Waareld keemen
* 1946: Elfriede Jelinek, aastriekiske Skrieuwerske

## Stuurwen
* 2011: Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi un sien Suun Mutassim wäide in Sirte (Libyen) doodskeeten.
Baskisk

Ju Sproake fon dät Baskelound is **Baskisk** (in Baskisk *Euskara* of uk *Euskera*, *Eskuara* un *Uskara *). Ju wäd fon uur 700.000 Ljuude in Baskelound boald, do maaste fon him in Noudaast-Spanien. Touhoope mäd dät Spaniske is dät Amtssproake in ju Autonome Meenskup Baskelound.

Dät Baskiske is nit früünd tou dät Indogermaniske as do maaste uur Sproaken fon Europa. Dät is ne isolierde Sproake, dät hat, dät rakt neen historiske Ferbiendenge twiske ju un wäkke uur Sproake, uk wan eenige uumstriedene Ferbiendengen tou do Sproaken fon de Kaukasus foarsloain wuuden. Dät is deeruum muugelk, dät dät ne Uurlieuwjende is fon do Sproaken in Wäästeuropa, do der foar dät Apkuumen fon do indo-europäiske Sproaken boald wuuden.

## Geskichte
Dät rakt Spuuren fon Baskisk uut ju roomske Periode in Inskrifte in ju Sproake fon ju roomske Provinz Gallia Aquitania. Die wichtichste Bewies is ne Riege fon latienske Inskriften, ju der uur 400 Noomen änthaalt un deerbie 70 Noomen fon Godde. Do lääse nai, dät deer ne äänge Ferbiendenge waas twiske ju Sproake un dät Baskiske. 

## Biespiele fon ju Sproake
* Kaixo = Moin
* Eskerrik asko = Tonk
* Ikasle / ak = Student/e
* Euskal Herria = Baskelound
* Euskara = Baskisk
* Eta = un
* Nire Jauna eta nire Jaunko = Min Heer un min God* Woude fon Sankt Thomas in de Bibel)*
* Bai = Jee
* Ez = Noa
* Ikusi arte = Bit uur Moal!
* Egun on = Gouden Mäiden
* Mesedez = Wan Jie wollen (Bitte)
* Barkatu = Äntskeeldenge
* Komunak = Toilette
* Komuna non dago? = Wier sunt do Toilette?
* Non dago tren-geltokia? = Wier is die Boanhoaf?
* Ba al da hotelik hemen inguruan? = Wier is dät naiste Hotel?
* Zorionak = Gouden Uurloof
* Ez dut ulertzen = Iek ferstounde nit
* Ez dakit euskaraz = Iek baale neen Baskisk
* Ba al dakizu ingelesez? = Baale Jie Ängelsk?
* Zein gut zure izena? = Wät is din Noome?
* Ongi etorri! = Wäilkeemen!
* Egun auf denoi = Älk is wäilkeemen!
* Berdin / Hala zuri ere = un Jie uk
* Jakina! Noski! = Dät is ap Steede!
* Nongoa Zara? = Wier bäst du häär?
* Non dago ...? = Wie is die ....?
* Badakizu euskaraz? = Baale Jie Baskisk?
* Bai ote? = Wäilo, fonsälwen?
* Bizi gara! = Aal noch hier!
* Bagarela = Nicht tou 
* Topa! = Goude Suundhaid!
* Hementxe! = Hier un deer!
* Geldi! = Täiwe!
* Ez dut Mahi ... = Iek moate nit ...
Stäädfräisk

**Stäädfräisk** af Stäädsfräisk, *fräisk: It Stedsk, uk Stedfrysk af Stedsfrysk*, is die Noome foar Holloundsk-Fräiske Dialekte, do in do sjoogen Stääde Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum un Starum un two Teerpe in It Hearrenfean un Kollum in Wäästfräislound boald wäide. 

Do Dialekte haate: Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk, Starumersk, Feanstersk un Kollumersk.

Do Dialekte stounde tichter bie dät Niederloundske as bie dät Fräiske. Dät honnelt sik deeruum uum Holloundske un nit uum Fräiske Dialekte.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Biltsk

**Biltsk** is n Holloundsk-Fräisken Dialekt, ju in ju Meente It Bilt in Wäästfräislound
boald wäid. Die Dialekt stound tichter bie dät Niederloundske as bie dät Fräiske. Dät honnelt sik deeruum uum n Holloundsken un nit uum n Fräisken Dialekt.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Skylgersk

**Skylgersk**, uk wäil *Westersk* noomd, is n fräisken Dialekt fon dän wäästelken Deel fon dät wäästfräiske Wäädeilound Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäid noch fon so n 400 maast allere Moanskene ap Wääst-Skylge boald. Ju Taal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounuumen.

Ap dän aastelken Deel fon Skylge wäid dän fräisken Dialekt Aastersk un in dät Midden fon dät Eilound wäid dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Midsloundsk

**Midsloundsk** is n holloundsken Dialekt fon dät Täärp Midslân, un do Täärpe Hee, Landerum, Formerum un Lies in dän middelsten Deel fon dät wäästfräiske Wäädailound  Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäid noch fon so n 600 maast allere Moanskene ap Midden-Skylge boald. Ju Toal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounummen. Die Dialekt lait tichter bie dät hollundsk-fräiske Stäädfräisk as bie dät Wäästfräiske.

Ap dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Aaste fon dät Eilound wäd dän fräisken Dialekt Aastersk boald.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Aastersk

**Aastersk**  is n fräisken Dialekt fon dän aastelken Deel fon dät wäästfräiske Wäädailound  Skylge (düütsk: Terschelling). Dät wäd noch fon so n 200 maast allere Moanskene ap Aast-Skylge boald. Ju Taal Sprekere häd do läasden Jiertande oarich ounummen.

Ap dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Midden fon dät Eilound wäd dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Azoren

Do **Azoren** sunt n Ailoundgruppe in dän Atlantisken Ozean.
Die Ailoundgruppe bestound uut nuugen grattere un moorere litjere portugäiske Ailounde, do minimoal 1.369 km wäästelk fon dät europäiske Fäästlound Cabo da Roca un 4.359 km aastelk fon Noudamerikoa (Stoat Virginia)  lääse. Die kuutste Oustand ätter dät noudamerikoanske Fäästlound (Newfoundland in Kanada) is 2.802 km.
Do Azoren bildje n autonome Ferwaltengsregion fon Portugal, un wäd ap Portugiesisk ju *Região Autónoma dos Açores* naamd. Do Azoren heere as n Deel fon Portugal tou ju Europäiske Union.
Ameloundsk

**Ameloundsk** is  n holloundsken Dialekt fon dät wäästfräiske Wäädailound Amelound. Dät wäd noch fon sun 1500 maast allere Moanskene (2006) ap Amelound boald.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
* OUD, A.G. Woa'deboek fan ut Amelands, Ljouwert, Fryske Akademy, 1988. Druk: 2de druk, XXII, 316 pp.  

## Ferbiendengen
* Woudebouk un Uursätter
Flieloundsk

**Flieloundsk** waas n  holloundsken Dialekt, die ap dät wäästfräiske Wäädailound Flielound boald wuude. Die Dialekt is uutstuurwen, ju lääsde Boalerske is in dät Jier 1993 stuurwen ap n Aller fon 107 Jiere. 

Däälich wäid ap Flielound allinich Niederloundsk boald, wierin oawers noch litje Rääste fon dän oolden flieloundsken Dialekt änthoolde sünt. Flielound is ju insichste Meente in gans Wäästfräislound, wier allinich Niederloundsk boald wäid.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Luudferskuuwenge

Mäd **Luudferskuuwenge** wäide bestimde systematiske Luudwonnelphänomene beteekend, do der in n Loop fon ju Äntwikkelenge fon ne Sproake aptreede konnen.  

Deerbie wonnelje sik ätter bestimde Räägele Konsonante un/of Vokoale räägelhaft in uur uum (toun Biepsil speegelt ju Alternanz fon läichdüütsk (platdüütsk) un ängelsk *wa*'t**er'' tou [[düütske Sproake|hoochdüütsk]] '' Wa**ss**er'', läichdüütsk ''e**t**en'' of ''ea**t**en'' un seeltersk ''ie**t**e'' as uk ängelsk ''ea**t**'' tou hoochdüütsk ''e**ss*'en* ju Hoochdüütske Luudferskuuwenge wier).

## Geskichte
Luudferskuuwengen läite sik in ju Geskichte fon fuul Sproaken beooboachtje. Ju treede skuubwiese ap, wierbie die näie Toustand dan jierhunnerteloang uunferannerd Bestand hääbe kon. Uur do Uutlöösere fon sukke joopgriepende Ferskuuwengen in dät Luudsysteem foan ne Sproake bestoant naan Konsens. Muugelk honnelt dät sik uum Hyperkorrektuur.

In ju Geskichte fon de düütske Sproake wäd die Begriep „Luudferskuuwenge“ in eerste Lienje foar two äänelke Konsonanteferskuuwengen bruukt, do fon dät Indogermaniske uur dät Germaniske tou dät Hoochdüütske fierd hääbe, ju eerste Luudferskuuwenge as uk ju twäide Luudferkuuwenge.

Dät Läichdüütske häd oawers ju twäide Luudferskuuwenge goarnit meemoaked un dät Seelterske hied deerfoar in de Steede ju fräiske Luudferskuuwenge.

Dät Hoochdüütske hied ätter ju twäide Luudferskuuwenge dan noch ne Vokoalferskuuwenge, ju dän Uurgong markiert fon dät Middelhoochdüütske tou dät Näihoochdüütske un deermäd n wichtigen Unnerskeed tou do maaste läichdüütske Dialekte un uk tou dät Seelterske: ju Diphthongierenge fon Loangvokoalen blw. die Diphthongwonnel.

## Sjuch uk
* Hoochdüütsk
* Läichdüütsk
* Germaniske Luudferskuuwenge
* Hoochdüütske Luudferskuuwenge
* Fräiske Luudferskuuwenge
* Luudgeskichte
Kollumerpomp

**Kollumerpomp**, uk *De Pomp* noomd, is aan fon do 12 Täärpe in ju wäästfräiske Meente Kollumerlound. In dät Täärp wäd dän läichsaksisk-grinslounder Dialekt Pompstersk boald.
Pompstersk

**Pompstersk** is n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, die in dät Täärp Kollumerpomp in de Midde fon ju wäästfräiske Meente Kollumerlound boald wäid. Die Dialekt wäid noch fon so'n 200 maast allere Moanskene boald. Ju Taal Boalere wäid oawers minner.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Fräiske Woolde

Do **Fräiske Woolde**, ap fräisk  *Fryske Wâlden*  af *De Wâlden* noomd is n Gebied in dät Aaste fon Fryslân . Tou dät Gebied heere do Meenten Kollumerlân, Dantumadiel, dän grootsten Deel fon Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, Opsterlân, Smellingerlân un dän noudelken Deel fon Eaststellingwerf. Uk n grooten Deel fon ju grinser Meente Grootegast heerd loundskuppelk, kulturell un fon dät Sproakgebied tou do Fryske Wâlden.  

De Fräiske Woolde sünt dät Sproakgebied fon aan fon do fjauer grootste fräiske Dialekte, dät Wooldfräisk.

## Ferbiendenge ätter buten
* Webstee fon do Noudelke Fryske Wâlden
Wooldfräisk

**Wooldfräisk**, *fräisk: Wâldfrysk*, is aan fon do fjauer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dät Gebiet fon do Fräiske Woolde in dän aastelken Deel fon Fryslân un angränsende Gebiete fon ju Provinz Groningen. Dät Wooldfräiske wäd fon sun 157.000 Moanskene boald un is deermäd die grootste fräiske Dialekt.

Do Unnerskeede twiske dät Wooldfräiske un dät Kloaifräiske, aan uur grooten fräisken Dialekt, sunt man litjet.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Hylpersk

**Hylpersk** is ju internationaol ankoande Sproake fon ju Hoawenstääd Hylpen (de: Hindeloopen) in ju Meente Súdwest Fryslân aan de Wäästkuste fon Fryslân. Ju Sproake häd Sproakelemente fon dät Ooldfräisk. Dät wäd noch fon uungefäär 300 maast allere Moanskene boald. Ju Taal Sprekere wäd oawers minner.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Ljouwertersk

**Ljouwertersk** is n holloundsk-fräisken Dialekt fon ju wäästfräiske Haudstääd Ljouwert fon dät Stäädfräisk. Deer is naan grooten Unnersked tou do uur stäädfräiske Dialekte. Do Baalere naame dän Dialekt *Liwwadders*. Die Dialekt wäd fon so'n 20.000 maast allere Moanskene boald. Ju Taal fon Baalere wäd oawers minner. 

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Wäästerkertiersk

**Wäästerkertiersk** *(fräisk: Westerkertiersk)* is n läichsaksisken Dialekt, die fon so'n 800 Moanskene in dän aastelken Deel fon ju fräiske Meente Kollumerlound un so'n 22.000 Moanskene in Deele fon ju Provinz Grins boald wäd.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Kloaifräisk

**Kloaifräisk**, *fräisk: Klaaifrysk*, is aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dän wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, dän Kloaistreek. Dät Kloaifräisk wäd fon so'n 95.000 Moanskene boald un is ätter dät Wooldfräisk die twadde groote fräiske Dialekt.

Do Unnerskeede twiske dät Kloaifräisk un dät Wooldfräisk sünt mon litjed.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Noudhouksk

**Noudhouksk**, wäästfräisk: *Noardhoeksk* af *Noardklaaifrysk*, is aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte un wäd boald in dän noud-aastelke Deel fon ju Provinz Fryslân. Dät Noudhoukske wäd fon sun 39.000 Moanskene boald un is die litste fon do groote wäästfräiske Dialekte.

Do Unnerskeede twiske dät Noudhoukske un dät Wooldfräiske sunt man litjet.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Suudwäästhouksk

**Suudwäästhouksk**, *fräisk: Súdwesthoeksk af Súdhoeksk*, is aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dän suud-wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, de Suudwäästhouke. Dät Suudwäästhouksk wäd fon so'n 58.000 Moanskene boald un is ätter dät Wooldfräisk un dät Kloaifräisk die tjoode fon do groote fräiske Dialekte.
 
## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân
Kloaistreek

Die **Kloaistreek**, fräisk: *Klaaistreek*, is n Gebied  in dän wäästelken Deel fon ju Provinz Fryslân, noud-aastelk, noudelk un wäästelk fon Ljouwert. Die Skeed lait bie de Fryske Marren in dät Suude, uur Ljouwert un Dokkum in dät Noude ätter ju  Dokkumer Nije Silen . Die Noome kuumt fon dän Gruund in dät Gebied, die fätte Seekloai.

In dät Gebied wäd aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte boald, dät Kloaifräisk *(fräisk: Klaaifrysk).*
Suudwäästhouke

Die **Suudwäästhouke** *(fräisk: Súdwesthoeke)* is n Gebied in dät Suudwääste fon ju wäästfräiske Provinz Fryslân. 

In dät Gebied wäd aan fon do fjauer groote wäästfräiske Dialekte boald, dät Suudwäästhouksk.
Hylpen

**Hylpen** *(de: Hindeloopen)* is ne Hoawenstääd  in ju wäästfräiske Meente Súdwest Fryslân aan de Wäästkuste fon Fryslân. Hylpen häd 874 Ienwoonere (2002). Ju häd hiere Stäädgjuchte in dät Jier 1372 kriegen.

In Hylpen wäd n litjen fräisken Dialekt boald, dät Hylpersk.

## Alwen Stääde
Hylpen is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum

## Ferbiendenge ätter buuten
*Museum Hidde Nijland
*Schöäwelmuseum


Bielde:Holland_Hindeloopen_2004-013.jpg|Hoawen
Bielde:Holland_Hindeloopen_2004_044.jpg|Säärke
Bielde:Holland_Hindeloopen_2004_041.jpg|Säärketouden
Bielde:Holland_Hindeloopen_2004_017.jpg|Greft
Bielde:Fries hindeloopen.JPG|Komboard
Boalsert

Dät Stäädnoome **Boalsert** wäd in n wiederen un in n ängeren Sin bruukt:
*Boalsert (fröiere Meente), siet dän 1. Januar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân
*Boalsert (Stääd)
Boalsert (Stääd)

**Boalsert** is ne Stääd in ju Meente Súdwest Fryslân. Ju Stääd häd 9.916 Ienwoonere (2010) un ne Flääche fon 9,42 km².

## Alwen Stääde
Boalsert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Súdwest-Fryslân

Súdwest-Fryslân is ne näie Meente in dät Suud-Wääste fon ju Provinz Fryslân, ju der ap n 1. Januoar 2011 uut do fröiere Meenten Boalsert, Nijefurd, Snits, Wûnseradiel un Wymbritseradiel äntsteen is. Ju Meente häd 82.284 Ienwoonere un is mäd ne Fläche fon 815,97km² ju grootste Meente fon do Niederlounde. Tou ju Meente heere 69 Stääde, Täärpe af Buurskuppe. Sit fon ju Meente is Snits. Die Meenteräid häd 37 Meegliedere. Buurmäster is Haijo Apotheker.

## Alwen Stääde
In dät Gebiet fon ju Meente lääse 6 fon do 11 "Alwen Stääde" fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt.  

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon ju Meente Súdwest-Fryslân
De Wülp

**De Wülp** af *De Wälp*, fräisk: *De Wylp*, niederloundsk: *de Wilp*, is n Täärp in ju Meente Marum in dät Wäästerkertier fon ju niederloundske Provinz Groningen. Dät Täärp lait an dän Skeed mäd ju Provinz Fryslân. Ju Bebauenge gungt uur dän Skeed fon ju Provinz. De Wülp häd 1.600 Ienwoonere. Dät Täärp häd dän Noome ätter dän Fuugel Wülp af *Wälp*.

De Wülp wuud uum 1920 truch fräiske Eedoarbeidere gruundet, ju där oarbaideden. Do uursproankelke Ienwoonere hääbe hiere oaine fräiske Sproake bewoarjet.  

De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un  De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insigen Täärpe in ju Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.

## Ferbiendenge ätter Buuten
* ''Stichting Activiteiten De Wilp''
Kornhorn

**Kornhorn** is n Täärp in ju Meente Grootegast in ju Niederloundske Provinz Groningen un häd 550 Ienwoonere  (2008). Dät Täärp had tjoo Säärken. 

Kornhorn is bekoand foar hiere flugge Natuurloundskuppe. De 'Hooikiep' häd in do Ferien fuul Besäikere. Dät Natuurgebied där uumetou wäd fuul besäiked. Ju Skoule 'Maranatha' raakt Biologie-Unnergjucht in dät Gebied. Där truch wäd ju Skoule tou aan fon do 'Gräinsde Skoulen' fon do Niederlounde räkend.
 
De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in dät Groningerlound, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.
De Grinzer Pein

De Grinzer Pein, niederloundsk: *Opende*,  is n Täärp in ju niederloundske Provinz Groningen in ju Meente Grootegast in dät Wäästerkertier aan dän Skeed tou Fryslân. De Grinzer Pein is dät wäästelske Täärp fon ju Provinz Groningen.

In dät Täärp wäd siet oolde Tieden Fräisk boald. De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju  Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.
Wäästerkertier

Dät **Wäästerkertier** (fräisk: *Westerkertier*) is n Gebied in dät Wääste fon ju Provinz Groningen.

In dät Wäästerkertier wäd n läichsaksisken Dialekt, dät Wäästerkertierske boald.
Paltoga

**Paltoga** (rusk: Палтога) is n Täärp in Ruslound. Dät heer tou ju Rajon Wytegra binne ju Oblast Wologda. Dät wuude in 2001 as Touhoopelääsenge fon moorere Täärpe gruunded: Akulowo (Акулово), Aristowo (Аристово), Wasjukowo (Васюково), Kasakowo (Казаково), Korobeinikowo (Коробейниково), Kusnezowo (Кузнецово), Paltogski Perewos (Палтогский Перевоз), Ruchtinowo (Рухтиново), Semjonowo (Семёново), Sucharewo (Сухарево), Tronino (Тронино), Ugolschtschina (Угольщина), Tschebakowo (Чебаково) und Jaschkowo (Яшково).

In ju aalruske Foulkställenge uut dät Jier 2002 wuuden in dät Täärp 295 Ljuude täld, deerfon 135 Monljuude un 160 Wieuwljuude. 99 % fon do Bewoonere wieren Russen.

## Eepentelke Iengjuchtengen
In dät Täärp rakt dät een Skoule, moorere Winkelhuuse, twäin "Feldscher-Punkte" (Фельдшерско-акушерский пункт), do ju mediziniske Fersuurgenge seekerstaale skällen, two Bibliothäiken un tjo Kultuur-Iengjuchtengen.

Ap dän Säärkhoaf fon dät Täärp stounde two orthodoxe Säärken, ju holtene Epiphanien-Säärke (Церковь Богоявления Господня) uut dät Jier 1733 un ju steenene Säärke fon ju Goddesmuur-Ikone fon't Teeken (Церковь Иконы Божьей Матери Знамение). Do bee Säärken sunt in ju Sowjet-Tied sleeten wuuden, ätters roate dät in do 1990er Jiere fersäike, do wier apsteede tou brangen, man deer is nit fuul uut wuuden. Uumdät ju nit kloor restaurierd wuude, fäl ju allere Holt-Säärke in't Jier 2009 in sik touhoope. As me ap do Bielden sjucht, roate dät touminst Fersäike, do noch stoundende Räste fon ju oolde Säärke tou seekerjen. Fääre is bekoand, dät me do touhoopefaalene Deele insammeld un ferwoard häd, uum ju Säärke tou goadelke Tied wier apbauen tou konnen, wierbie n bestimden Tiedpunkt nit fääststoant. Uk ju steenene Säärke is in een läipe Ferfoatenge.


Bielde:Храмовый комплекс Палтога.JPG|Do two Säärken fon Paltoga (2008)
Bielde:Paltoga 125.jpg|Do two Säärken fon Paltoga (2010)


## Wällen
* Düssen Artikkel foutet deelwiese ap do Versionen in ju Düütske, Ängelske un Ruske Wikipedia.

### Moor Wällen
Wiedingharder

**Wiedingharder** is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do 
noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wiest Ienfloude fon ju Däniske Sproake.

## Literatuur
* B. Sjölin, Foon 'aab' bit 'würm' Wörterliste des Wiedingharder Friesisch, 94 S., Kiel, 1991
Mooringer

**Mooring** is aan Dialekt fon ju noudfräiske Sproake. Dät heert tou dän Bökingharder Dialekt, wat aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte is. Dät rakt ne wääst-mooringske un ne aast-mooringske Dialektvariante. Dät Mooringer is ju wichtichste noudfräiske Skriftsproake ap dät Fäästlound.
Bökingharder

**Bökingharder** is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do 
noudfräiske Fäästlounddialekte. Dät Mooringer mäd ju wääst-mooringske un ju aast-mooringske Dialektvariante heert tou dät Bökingharder.
Goesharder

**Goesharder** is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. 

Dät rakt dät Noud-Goesharder mäd twoo Variante, dät *Hoorninger* un dät *Hoolmer*, un ne Midden-Goesharder un ne Suud-Goesharder Dialektvariante. Fon dät Midden-Goesharder rakt dät bloot noch ne Hondful Baalere un dät Suud-Goesharder is 1981 uutstuurwen.

## Literatuur
* Ernst Brandt "Die nordfriesische Sprache der Goesharden", Halle, 1913
* V.Tams Jörgensen "Kleines Friesisches Wörterbuch der Nordergoesharder Mundart", 144 S., Nordfriisk Instituut, Bräist, 1981
Goesharde

**Goesharde**, fräisk: *Gooshiird*, is n Gebied in Noudfräislound. Dät rakt där Noud-Goeshard un Suud-Goeshard. In do Goesharde wäd een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake in tjoo Farianten boald, dät Goesharder.
Halligfräisk

**Halligfräisk** is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wäd noch fon n poor Ljuude ap do Halligen boald.

## Literatuur
* Jens Lorenzen: *Deutsch-Halligfriesisch = Tutsk-Freesk : ein Wörterbuch ; 6000 Vokabeln Halligfriesisch mit Texten aus dem 17. bis 20. Jh.* Nordfriisk Instituut, Bredstedt 1977. ISBN 3-88007-059-8 
* Jens Lorenzen: *Halligfriesische Sprachlehre*. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1982. ISBN 3-88007-117-9
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen VII. Halligen*. Matthiesen Verlag, Husum 1997. ISBN 3-7868-0513-X
* Jens Lorenzen: *Halligfriesisches Lesebuch = Halifreesk Leeseböök : friesisch-deutsch ; 35 halligfriesische Texte mit gegenübergestellter deutscher Übersetzung*. Nordfriisk Instistuut, Bredstedt 1981. ISBN 3-88007-107-1
* Jens Lorenzen: *Nai hali-leedeböök : 25 freeske leede än 10 koraole*. Noordfriisk Instituut, Bräist 1979. ISBN 3-88007-081-4 
* *Halli-Ledebök*. Nordfriesische Rundschau, Niebüll 1925
* Bandix Friedrich Bonken: *Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk*. Jensen, Breklum 1914
Hälgeloundsk

**Hälgeloundsk** af *Halunder* is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Hälgelound fon uungefäär 500 Ljuude boald. Die Dialekt is ap Hälgelound Amtssproake un deer rakt dät Unnergjucht an do Skoulen un uk Kurse an ju Foulkshoochskoule.

## Literatuur
* **Wi lear Halunder**, *Helgoländisches Lehrbuch* von Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar, Helgoland 1987 (Nordfriisk Instituut, Nr. 85).
* Mina Borchert *Spräkefeerer Diitsk - Halunder - Westfriisk*, 48 S., Selbstverlag, 1982

## Weblinks
*Uursätter  Düütsk-Halunder un Halunder-Düütsk
*Halunder ap www.kuestenforum.de
*Th. Siebs, Helgoland und seine Sprache
* Düütsk-Hälgelounder Woudebouk - Klik deer in dän Text ap ‘Deutsch-Helgoländisch’.
Syltring

**Syltring** (syltring noudfräisk: *Sölring* af *Söl'ring*, mooringer un föhring-amring: *Salring*) is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Sylt fon uungefäär 1.000 Ljuude boald.

## Literatuur
* Boy P. Möller, Söl'ring Uurterbok, 308 S., Sändig Reprint (fan 1915), 1973
* Hermann Schmidt, Wörterbuch Hochdeutsch/Sylterfriesisch, 64 S., Söl'ring Foriining 1972
* Hermann Schmidt, Wörterbuch der Sylterfrieischen Sprache, 88 S., Söl'ring Foriining 1969
* Nann Mungard, Ein Inselnordfriesisches Wörterbuch, I (aa - of), 150 S., Hermes, 1913
* Kurt Pohlmann, Sprachführer Dütsk - Sölring - Weestfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1976