open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dakar

**Dakar** is ju Haudstääd fon Senegal. Dät lait ap dät Hoolichailound Kap Verde, die wäästelkste Punkt fon dät Fäästlound fon Afrika. Weegen disse Loage is ju Stääd oaind foar dän Honnel mäd Europa un Amerikoa un is ju uutwoaksen tou een fon do wichtichste Hauengen in dät Gestrich. Ju Stääd lait in dät Gestrich mäd dän glieke Noome Dakar. Unner ju Foulkställenge fon 2002 hied ju Meente Dakar 955.897 Ienwoonere un ju Agglomeration 2.267.356 Ienwoonere.

## Geschichte
Dakar is gruunded fon do Frantsoosen 1857. In dät Jier 1902 wuud dät ju Haudstääd fon Frantsöösk Wääst-Afrikoa, ne Rulle ju ju uurnoom fon Saint-Louis. Fon 1959 bit 1960 was dät ju Haudstääd fon ju Mali Federation, ju der kuut besteen häd, deerätter fon ju Republik Senegal.

Fon dät 16. bit dät 19. Jierhunnert waas Dakar n wichtich Zentrum foar dän Sklaawenhonnel. Moor Sklaawen wuuden uut Dakar ätter Amerikoa soand as uut wäkke uur apaate afrikoanske Hauenge. Dät Fort D'Estrees ap dät Ailound Gorée, wier do Skaawen heelden, ferhonneld in inschieped wuuden, is ätter ju uunouhongigaid restaurierd un wäd nu ferwoand as Museum.

## Sport
Dakar roate sin Noome an dän bekoande Rallye Dakar un bildede uk oafte dän Eendepunkt deerfon.

## Bädden

* Akon (1981), Senegalesisk-Amerikoansken Sjunger
* Henri Camara (1977), Foutbaaler
* Papa Bouba Diop (1978), Foutbaaler
* El Hadji Diouf (1981), Foutbaaler
* Patrice Evra (1981), Frantsöösken Foutbaaler
* Youssou N'Dour (1959), Sjunger un Musiker
* Ségolène Royal (1953), Frantsööske Politikerske
* Mohamed Sarr (1983), Foutbaaler
* Patrick Vieira (1976), Frantsöösken Foutbaaler

## Ätterwiese
Kap Verde

**Kap Verde** of do **Kapverdiske Ailounde** (portugiesisk: *Cabo Verde*) is n Lound (Ailoundegruppe) foar ju Wäästkuste fon Afrikoa. Die Archipel hiet toufoarne *Ilhas de Cabo Verde* un is so naamd weegen ju Loage fon do Ailounde juunuur dän Kap Verde (gräinen Kap), die wäästelke Punkt fon dät afrikoanske Fäästlound in Senegal. As dät Lound uunouhongich wuud, is die Noome annerd tou Cabo Verde.

## Geskichte
Kap Verde waas uunbewoond as 1460 do Portugiesen ap do Ailounde koomen, do dan ätters Deel uutmoakeden fon dät portugiesiske Riek. Jo siedelden sik 1462 an ap Santiago un 1587 wuud ju Ailoundegruppe ne portugiesiske Kolonie. Do Ailounde bildeden deerbie ne wichtige Steede foar dän Sklaawenhonnel. Ju Befoulkenge fon Kap Verde is deertruch äntsteen uut ne Moangelse fon portugiesiske Koloniste un afrikoanske Sklaawen.

Skiepe unnerwains fon Europa ätter aal Wiendstriche, do hier anlaiden, noomen Woater, Geflöägel un Fruchte ien. In Tuusk roaten do Seefoardere do Kapverdier maastens rookartikkele, as Piepen, Toobak, man uk Kloodenge. Dit wiest sik uut do Raisefertälstere fon dän mechelsken Raiser Jean Francois Michel. Sien Chronike sunt ne gans wichtige Wälle foar ju Geskichte fon dit Lound. Hie waas 1752 ap Truchfoart ätter China un ferbleeuw alwen Deege in Kap Verde. Uk die britiske Piroat Woodes Rogers begjuchte Ounfang 18.Jh. uutfüürelk uur dän Toustand fon dät Lound.

Dän 5. Juli 1975 wuud Kap Verde ap Eende uunouhongich fon Portugal; die Sozialist 
Aristides Pereira wuud die eerste Präsident. Hie wuud noch twäie wierwoald, eer dät Lound 1990 n Moorpaatäie-System kreech. Pereira wuud ätterfoulged fon dän Demokroat Antonio Monteiro Mascarenhas, die foar sik 2001 ätterfoulged wuud fon Pedro Pires.

## Geografie

### Noudelke Ailoundegruppe
* Barlavento:
** Santo Antão
** São Vicente
** Santa Luzia
** São Nicolau
** Sal
** Boa Vista
### Suudelke Ailoundegruppe
* Sotavento
** Maio
** Santiago
** Fogo
** Brava

* Haudstääd: Praia
* Kustenlienje: 965 km
* Hoogsten Punkt: Mount Fogo, 2829 m.
* Läichsten Punkt: 0 m.
* Buuräi: foarallen Sukkerrait (Santo Antão) foar ju Produktion fon Grog (groqe de Santo Antão) (n Oard Rum). Uk Kassave, Yam (n Poard Wuttel), Bananen, Papaja, Mango, Ervilia (n Oard Boonen).

## Ferwaltengsgliederenge
Kap Verde is iendeeld in 2 Distrikte un 22 *concelhos* (Meenten).

## Politik
* Stoatsuurhaud: Präsident Pedro Pires, siet n 22. Meerte 2001
* Regierengsfierder: Ministerpräsident José Maria Pereira Neves, siet n 1. Februoar 2001
* Parlament: Nationoale Assemblee, wääld foar fieuw Jiere.

## Kultuur
### Musik
Kap Verde häd ferskeedene Musikstile. Do maast bekoande sunt die 'Funaná' un die 'Morna'. Die Funaná is swingene Donsmusik, wüült die Morna n Stuk Loangsoamer un melancholisker is.

### Sproake
Portugiesisk is ju eepentelke Sproake ap Kap Verde, man do Ljuude baale foarallen *[[Crioulo]]*, ne Misksproake fon Portugiesisk un afrikoanske Sproaken.

### Köäkene
Ju Nationoalspiese is *[[Cachupa]]*, ne Spiese fon Turske Weete mäd ferskeedene Soarten fon Boonen.
Niger

**Niger** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Algerien
* Libyen
* dän Tschad
* Nigeria
* Benin
* Burkina Faso
* Mali
Saccolaimus

***Saccolaimus*** is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien, Australien un dät uur Oseanien. Moonige Ljuude kweede, dät is n Unnersleek fon *[[Taphozous]]*.

## Oarde

* *Saccolaimus peli* (Liberia bit Wääst-Kenia un Noudaast-Angola)
* *[[Saccolaimus saccolaimus]]* (Juu Nominatfoarm uut Indien, Bangladesch, Burma, dät Malaiiske Hoolichailound, Sri Lanka, Great Nicobar, Sumatra, Java, Borneo, doo Talaud-Ailounde, Sulawesi, Timor, Halmahera, Näi-Guinea, Guadalcanal un in Australien dät noudwäästelke Northern Territory un dät noudaastelke Queensland)
* *Saccolaimus pluto* (ap doo Philipinen)
* *Saccolaimus flaviventris* (Suudaast-Papua-Näiguinea un Australien buute Tasmanien)
* *Saccolaimus mixtus* (dät Suudelke un aastelke Näiguinea, Koap York un dät noudelke Queensland)

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Nigeria

**Nigeria** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd beskat fon...
* Benin
* Niger
* Tschad
* Kamerun
* dän Atlantik, gnauer gekweeden, dän Golf fon Guinea
Ruanda

**Ruanda** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Uganda
* Tansania
* Burundi
* juu Demokratiske Republik Kongo
Klavier

Dät **Klavier** is n Musikinstrument mäd ne Tastatuur un Säiden, do truch Hoomere ansloain wäide.


File:Steinway & Sons upright piano, model K-52 (mahogany finish), manufactured at Steinway's factory in New York City.jpg|N gans Instrument
File:D274.jpg|Tastatuur
File:Piano strings 2.jpg|Säiden
File:Kawai UST8 Action Wide Photo.JPG|Mechanik


## Geschichte

Al Pythagoras hiede so'wät 500 f. Chr. n Monochord. Dät hiede bloot een Säide, ju plukked wuude as däälich do Säiden fon ne Gitarre. Deermäd unnersäikede hie do Intervalle. Leeter moakede me sukke Instrumente mäd moorere Säiden. So äntstuude, ieuwenske gjucht fuul uur Instrumente, uk dät Klavichord. Deerbie häd me ap ne Taste drukked un dan wuude mäd Hälpe fon ne Heeuwelte fon unnern mäd n plat blikken Ding ansloain. Dät Probleem bie sukke allere Klavichorde waas, dät een Säide, fon ferskeedene Tasten uut ansloain, wült jo ferskeeden loange klingende Deele hiede, moorere Toone moakje kuude, as dät Monochord uk. Un do ferskeedene Toone fon een Säide kuude me nit tou de glieke Tied anslo. Eerste in dät 17. Jierhunnert roate dät Klavichorde, wier tou älke Taste aan Säidenchor heerde. Do hieden düt Probleem dan nit moor. Man dät Klavichord waas fuuls tou liesken foar n grooten Konzertsoal. Dät Cembalo uut dät 15. Jierhunnert, wät däälich uk noch mongs tou heeren is, kuude sien Säiden mäd Fuggenkiele plukje. Bartolomeo Cristofori baude as eersten n Klavier, as et dät so äänelk uk däälich noch rakt, deermäd kuude me luud un liesken spielje. Hie naamde dät *"Gravicembalo col piano* (liesken)* e forte* (luud)
*"*, uk däälich is n uur Noome foar dät Klavier "Pianoforte" af kuut "Piano".

## Wällen
* Carl-Johan Forss: *Piano- und Flügelreparatur* Verlag Erwin Bochinsky ISBN 3-923639-43-0
Sambia

**Sambia** is n Lound in Afrikoa

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Juu Demokratiske Republik Kongo
* Tansania
* Malawi
* Mosambik
* Simbabwe
* Botsuana
* Namibia
* Angola
Sao Tome un Principe

**Sao Tome un Principe** sunt touhoope n Ailoundstoat in dän Golf fon Guinea, n Deel fon dän Atlantik foar de Kuste fon Wääst-Afrikoa.
Seychelle

Doo **Seychelle** sunt n Ailoundstoat noudelk fon Madagaskar in dän Indiske Ozean. Dät heert tou Afrikoa.
Weeder

As **Weeder** (dt.*Wetter*) beteekent me n kuuten Toustand fon juu Atmosphäre an ne Steede ap juu Äidbupperkaante. Dät is t. B. Rien, Sunnenschien, Hatte un Keelde, man uk n beleekenen Heemel. Juu Wietenskup fon dät Weeder hat Meteorologie.

## Sjuch uk
* Klima
Wulke

Ne **Wulke** is n Hoop fon Woaterdruppen in juu Luft. Dät kumt deerfon, dät heet Woater tou Damp wäd, die dan in juu Luft gungt un leeter, wan hie koold wäd, wier tou Woater wäd. Dät is dan kondensierd.

## Ferscheedene Wulken
Atmosphäre

Juu **Atmosphäre** *(fon griechisk ἀτμός, atmós „Damp“ un σφαῖρα, sphaira „Kuugel“)* is juu Gasloage uum aan Planet tou. Ätter buppen wäd dät Gas dan tänner, bit dät Vakuum fon ju Waareldruumte kumt.

## Sjuch uk
* Klima
* Weeder
* Äid-Atmosphäre
Äid-Atmosphäre

Juu **Äid-Atmosphäre** is juu Atmosphäre fon juu Äide. Juu wächt so'wät 5,15 · 1018 kg. Dät Gas fon juu **Äid-Atmosphäre** hat Luft, dät is ne Miskenge uut foarallen Stikstof un Suurstof, man uk uur Stoffe as toun Biespiel Koolestofdioxid.

Bielde:Atmosphäre Stufen.svg|Iendeelenge ätter doo Temperatuure
Bielde:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|Hier is ne Bielde uut dän Waareldruum fon juu Moune, deerfoar juu Äide mäd hiere Atmosphäre.


## Sjuch uk
* Klima
* Weeder
Sofia

**Sofia** (Bulgarisk: *София, Sofija*) is ju Haudstääd fon Bulgarien. Deer woonje 1.402.417 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. 

## Geskichte
Sofia rakt dät langer as 5000 Jiere, un näiere archäologiske Unnersäikengen läite fermoudje, dät deer al in ju Steentied een Siedelenge waas. Alexander die Groote un do Roomske hääbe ju Stääd in hiere Tied äroberd. In dät Jier 447 ä.Kr. koomen do Hunnen un fernäilden aal ju Stääd. Deerätter wude ju unner dän byzantiske Kaiser Justinianus I. wier apbaud. Do Bulgaren äroberden ju Stääd un ju wuude in 809 Haudstääd fon dät eerste bulgariske Riek. Dät Byzantiske Riek äroberde ju Stääd 1018 wieruume fon do Bulgaren. In 1128 greepen do Ungarn Sofia oun, man ju Stääd wuude in dät Twäide Bulgariske Riek Haudstääd. 1382 äroberje do Turken Sofia un do bleeuwen deer foar fieuw Jierhunnerte. In dät Jier 1878 äroberden do Russen Sofia un een Jier leeter wuude Sofia ju Haudstääd fon Bulgarien. In dän Twäide Waareldkriech is läip fuul fernäild wuuden, deerätter is ju Stääd wierapbaud wuden in kommunistisken Stiel.

## Befoulkenge
* 1887 - 20.856
* 1892 - 30.928
* 1900 - 46.593
* 1920 - 154.025
* 1946 - 530.168
* 2001 - 1.177.577
* 2010 - 1.402.417

## Ferbiendenge ätter buuten
Kaiserslautern (Loundkring)

Die **Loundkring Kaiserslautern** is n Loundkring fon Rhienlound-Palts. Ju kringfräie Stääd Kaiserslautern heert nit deertou, man ju wäd bienaist gans fon dän **Loundkring Kaiserslautern** uumsingeld.
Loundkring Bitburg-Prüm

Die **Loundkring Bitburg-Prüm** af **Eifelkring Bitburg-Prüm** (Düütsk:Eifelkreis Bitburg-Prüm) is n Loundkring in Rhienlound-Palts.
Osmoansk Riek

Dät **Osmoanske Riek** waas n Riek twiske 1299 un 1923. In Europa wuude dät Lound ju „Turkäi“ of dät „Turske Riek“ naamd. In dän Eerste Waareldkriech häd dät Osmoanske Riek foar ju düütske Siede wääld. Kemal Atatürk waas die Gruunder fon ju moderne Turkäi ap n 29. Oktober 1923.
Aastriek-Ungarn

**Aastriek-Ungarn** waas n Stoat twiske dän 8. Juni 1867 un n 31. Oktober 1918. Dät waas ne Dubbelmonarchie. In dän Eerste Waareldkriech häd Aastriek-Ungarn foar ju düütske Siede wääld. 

## Deelenge 1918
Do naiste Stoaten/Gebiete heerden fröier tou Aastriek-Ungarn:

* Aastriek
* Jugoslavien
* Tschechoslowakäi
* Ungarn

Gebiete fon Aastriek-Ungarn do däälich tou uur Stoaten heere:
* Transsylvanien keem tou Rumänien
* Galisien keem tou Polen
* Italien kreech Suud-Tirol, Wääst-Slovenien, Istrien un Deele fon Dalmatien
Loundkring Suudelke Wiensträite

Die **Loundkring suudelke Wiensträite** (Düütsk:Landkreis Südliche Weinstraße) is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Loundkring Suudwäästpalts

Die **Loundkring Suudwäästpalts** (Düütsk:Landkreis Südwestpfalz) is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
IUCN

Juu **International Union for Conservation of Nature and Natural Resources**, kuut **IUCN**, is ne internationoale Natuurschuts-Gruppe, juu foarallen foar hiere Lieste fon betruuede Oarde bekoand is.
Sierra Leone

**Sierra Leone** is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* dän Atlantik
* Guinea
* Liberia
1839

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1836 - 1837 - 1838
- **1839** -
1840 - 1841 - 1842 -
----


## Geböärnisse
* 18. Meerte: Die Kaiser fon China ferbjut uutloundske Honnelssälskuppe, Opium ätter China wai tou brangen.

### Sunner ne gnauere Tiedangoawe
* Die wäästfräiske Bakker Waling Dykstra begon 1839 mäd dät Skrieuwen fon Dööntjene un Fertälstere.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Basilio Haggiar, syrisken Äärts-Biskop
* 11. Januoar: Elisabeth Järnefelt, jält as "Muur fon ju finniske Kunst un Kultuur"
* 19. Januoar: Paul Cézanne, impressionistisken Moaler († 1906)
* 16. Meerte: René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter († 1907)
* 29. November: Ludwig Anzengruber, aastrieksken Skrieuwer († 1889)

## Stuurwen
* 29. September: Friedrich Mohs, düütsken Mineraloge (* 1773)
Wolga

Juu **Wolga** (rusk Волга, tatarisk İdel, mordwinisk Рав, tschuwaschisk Атӑл) is ne Äi in dät wäästelke Ruslound. Juu is 3.534 km loange. Juu Woaterwälle fon juu Wolga is nai bie dät Täärp Wolgowerchowje (57° 15′ 31″ N, 32° 28′ 22″ O). Juu fljut in dät Kaspiske Meer (46° 44′ 0″ N, 47° 51′ 0″ O).
Dnepr

Die **Dnepr** af **Dnjepr** is ne Äi in Ruslound, Wiet-Ruslound un juu Ukraine. Hie häd ne Loangte fon 2.201 km un fljut in juu Swotte See.
Donau

Ju **Donau** is ne Äi in Düütsklound, Aastriek, juu Slowakäi, Ungarn, Kroatien, Serbien un Rumänien. Ju is ätter ferskeedene Definitione 	2845 af 2888 km loange un fljut in ju Swotte See.
Exotherm

Mäd dän Begriep "**exotherm**" beteekent me in juu Chemie ne Reaktion, juu Waarmte fräisät.

## Sjuch uk
* Endotherm

Exotherm nennt man es, wenn Energie freigesetzt wird oder Energie entsteht.
Endotherm

Mäd dän Begriep "**endotherm**" beteekent me in juu Chemie ne Reaktion, juu Waarmte bruukt.

## Sjuch uk
* Exotherm
Nil

Die **Nil** is ne Äi in Afrikoa. Hie fljut 6.671 km truch Burundi, Ruanda, Tansania, Uganda, Sudan un Ägypten in dät Middelmeer. Hie is juu loangste Äi ap juu Äide.
Amazonas

Die **Amazonas** (uk Portugiesisk: *Rio Amazonas*, Spoansk: *Río Amazonas*, in dän brasilioansken Bupperloop *Rio Solimões*, aleer *Rio Orellana*) is aan Stroom in't Noude fon Suud-Amerikoa. Sowät 300 Kilomeetere suudelk fon dän Äquator fljut hie fon do Anden uut ätter't Aaste truch dät Amazonas-Bäkken ätter dän Atlantik. Die Amazonas is mäd een Woaterfierenge fon (in'n Truchsleek) 206.000 m³/s ju aller-woaterriekste Äi fon ju Äide un fiert oun sien Mundenge moor Woater as do säks naistlitjere Äien touhoope.

Sin Noome fiert die Stroom eerste fon ju Steede oun, wier do bee Wäl-Äien Río Marañón un Ucayali in Peru touhoopefljoote. Unnerbreeken wäd dät truch dän brasilioansken Ousnit buppe ju Stääd Manaus mäd dän Noome *Rio Solimões*. Die Stroom häd in Brasilien een Bratte fon maasttieds moorere Kilomeetere, sien Woaterfierenge blift uur't Jier maasttieds moor of minner gliek, uumdät do Sieden-Äien tou unnerskeedelke Jieres-Tieden Hooch- un Läichwoater hääbe, dät glieket sik dan maasttieds uut. Wan dät toumäts dan daach Hoochwoater ap n Amazonas rakt, kon hie do bewooldede Alluvioal-Flakten loangs sien Ougere ap een Bratte fon bit tou 60 Kilomeetere unner Woater sätte.

In twäin Haud-Ierme truchstroomet hie ju Ailound-Waareld fon dän bienaist 200 Kilomeetere breeden Mundengs-Beriek. Die Mundengsberiek fon dän Amazonas is truch Woaterloope, do fon Äbbe un Floud bestimd wäide, ferbuunen mäd dän Mundengs-Tjoachter fon dän Rio Pará, wiertruch dät Ailound Marajó outränd wäd.

## Sieden-Äien
Sowät tjoonduusend Äien fljoote in dän Amazonas. Deer sunt moor as hunnert fon goadelk foar ju Skipfoart, un soogentien sunt langer as 1600 Kilomeetere (tou'n Fergliek häd die Rhien een Loangte fon 1236 km).

Do wichtichste Sieden-Äien fon links sunt:

* Napo
* Içá
* Japurá
* Rio Negro

Do wichtichste Sieden-Äien fon gjuchts sunt:

* Juruá,
* Purus,
* Madeira,
* Tapajós,
* Xingu

## Wällen-Ätterwiese
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia.
Tajo

Die **Tajo** (Spanisk) af **Tejo** (Portugiesisk) (Niederloundsk *Taag*) is ne Äi ap dät Iberiske Hoolichailound (Spanien un Portugal). Ju Woaterwälle fon dän **Tajo** hat "Fuente de García" un is in do Bierge Sierra de Albarracín. Fon deer fljut hie in dän Atlantik. Ju Mündenge is in Lissabon.
Speyer

**Speyer** is ne kringfräie Stääd in ju Faanderpalts (Buundeslound Rhienlound-Palts). **Speyer** is 42,58 km² groot un hiede in dät Jier 2007 50.673 Ienwoonere. Dät Auto-Känteeken fon **Speyer** is SP.
Stuttgart

**Stuttgart** is juu Haudstääd fon Baden-Würtembierich. Dät is ne kringfräie Stääd, wierfoar dät in Baden-Würtembierich dät Synonym *Stäädkring* (düütsk:Stadtkreis) rakt. 

Deer woonje 671.927 Moanskene (2009). Ätter Berlin, Hambuurich, München, Köln un Frankfurt an n Main is dät ju säksgrootste Stääd fon Düütsklound. Stuttgart bildet dät Säntrum fon ju Region Stuttgart, ju uungefeer 2,7 Millionen Ienwoonere häd.
Mosel

Juu **Mosel** is ne Äi, juu 544 km truch Frankriek, Luxemburg un Düütsklound (gnauer:Saarlound un Rhienlound-Palts) in Koblenz in dän Rhien fljut. Dät Gebiet, wierfon juu **Mosel** truch litjere Äien un Siepen Woater kricht, is 28.286 km² groot. Juu fljut ap juu Gränse twiske dät Saarlound un Luxembuurich un schat uk juu Eifel fon dän Hunsrück.
Dublin

**Dublin** is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Irlound. In 842 woonden deer Wikinger, do hiere Täärp 'Dubh Linn' naamden, wät me mäd 'swot Woater' uursätte kon. Dublin lait an ju Aastsiede fon dät iriske Ailound bie ju Liffey Äi. Däälich is ju Stääd een fon do gaust woaksende Stääde in Europa. Dublin is gjucht bekoand uum sien Guinness Bjoor un uk die waareldbekoande Band U2 kumt uut Dublin.

## Ferbiendenge ätter buuten
Saaremaa

**Saaremaa** (düütsk/swedisk *Ösel*) is dät grootste estniske Ailound. Dät is 2672 km² groot un heert touhoope mäd eenige uumlääsende litjere Ailounde tou dän Loundkring "Saare maakond".

Bielde:EE Saaremaa.PNG|Koarte
Bielde:Ohessaare 2005.jpg|Määlne
Bielde:Kaali main crater on 2005-08-10.3.jpg|Die Kaali-Kroater (Fon n Meteorit)
Bielde:Castlekuressaare.JPG|Ju Arensbuurich
Tallinn

**Tallinn** (aller dt. *Reval*) is ju Haudstääd fon Estlound. Dät is in dän Kring Harju (estnisk:*Harju maakond* af *Harjumaa*) un hiede in dät Jier 2006 403.505 Ienwoonere. Tallinn waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2011.
Helsinki

**Helsinki** (Swedisk: **Helsingfors**) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Finlound. Deer woonje ungefeer 568.000 Moanskene. Helsinki lait an ju Suudkuste fon Finlound. In Helsinki rakt et two offizielle Sproaken, dät sunt Swedisk (6,2% fon do Ienwoonere) un Finsk.

Helsinki waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2000.
Ljubljana

**Ljubljana** (dt. *Laibach*) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Slowenien. Deer woonje ungefeer 279.000 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtskaftelke un kulturelle Säntrum fon Slowenien. Siet dät Jier 1919 rakt et ju Universität Ljubljana.
Nikosia

**Nikosia** (Griechisk: Λευκωσία / Lefkosía, tursk: Lefkoşa) is ju Haudstääd fon Zypern. Dät is ju lääste ferdeelde Stääd in Europa mäd do Turken in dät Noude un do Griechen in dät Suude. Deer woonje sowät 116.000 Ljuude (2011), wierfon 55.014 in dän Suuddeel (griechisk-zypriotisk) fon ju Stääd woonje un 61.378 in dän Nouddeel (tursk-zypriotisk).
Valletta

**Valletta** is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Malta, man ju litste EU-Haudstääd. Ju Stääd stoant siet 1980 ap ju Waareldäärwelieste fon UNESCO. Do Muuren uum ju Stääd tou sunt uut dät 16. Jierhunnert, as ju Stääd baud wuuden is un stounde däälich noch deer. In Valletta woonje ungefeer 6.300 Moanskene, man in ju Agglomeration woonje uum do 300.000.
Vilnius

**Vilnius** (düütsk uk *Wilna*) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Litauen. Ju lait an ju Muude fon ju Vilnia Äi, sowät 40 km fon dät wietruske Skeed. Vilnius waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2009.
Holloundsk

**Holloundsk** is n Hauddialekt fon ju Niederloundske Sproake, die foar allen in do Provinzen Noud-Hollound un Suud-Hollound in do Niederlounde baald wäd.  

In ju Provinz Fryslân wäide in ju Meente It Bilt un ap do wäästfräiske Ailounde Flielound, Amelound un Skylge holloundske af holloundsk-fräiske Dialekte boald. Die Flieloundske Dialekt is oawers siet 1993 uutstuurwen. Uk dät Stäädfräisk is n holloundsk-fräisken Dialekt, die in sjoogen Stääde un two Täärpe in ju Provinz Fryslân boald wäd.
Abbot, Maine

**Abbot** is n Stääd in Piscataquis County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. 

Dät Gebiet fon Abbot is 92,0 km².

Ju Befoulkenge waas 630 ätter ju Foulkställenge fon 2000. 

Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 630 Ienwoonere fon ju Stääd un 272 Huushollengen. 

98.25% waas wiet, 0.16% (also een Person) waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.63% Native American (Indioaner), 0.16% Pacific Islander (fon do Pazifiske Ailounde), 0.48% fon uur Rassen, un 0.32% fon two af moor Rassen.
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (1452-1519) waas Moaler, Uutfiender, Philosoph, Dichter, Architekt, Physiker, un Natuurwietenskupper, man die Italiener is daach maast bekoand uum sien Teekenengen un Schilleroatsjen. Apfaalend is sien Wietenskupskunst, as do Schilleroatsjen fon Anatomiske Studien, Botanik, Geometrie, Mathematik, Ignenieuroarbaiden un Geologie. Hie waas foarallen faszinierd truch Woater.

;Bekoande Wierke

* uum 1490; Die Vitruviusmon
* uum 1497; Dät lääste Äiwendmäil
* uum 1506; Ju Mona Lisa
* uum 1515; Johannes dän Dööper
Chineeske Muure

Ju **Chinesiske Muure** is ne 6.400km loange Muure, ju fon dät 5. Jierhunnert f.Kr. bit tou dät 16. Jierhunnert ä.Kr. baud, ferstäärked, uutbaud un wierapbaud wuuden is. Ju Chinesiske Muure, uk wäil *Groote Muure*, is dät loangste moanskelke Bauwierk ap de Waareld. Ju Muure waas deer uum in ju Tied fon do chinesiske Dynastien ju noudelke Gränse fon dät chinesiske Riek tou schutsjen.

Fuul Moanskene toanke dät me ap ju Moune ju chinesiske Muure sjo kon. Me kon uut dät Al wai ju Muure fon 500 km Oustand sjo, man jie mouten dan wäil wiete wier me kiekje mout.
Kolosseum

Dät **Kolosseum** in Room is n Bauwierk dät baud wuuden is as Sportstadion in dät 1. Jierhunnert ä.Chr in dät Roomske Riek. Do buutenste Muuren fon dät Kolosseum sunt 48,5 m hooch. Dät Stadion hiede ne Kapasität foar 50.000 Ljuude.
Nobelpries foar Literatuur

Die **[[Nobelpries]] foar [[Literatuur]]** is aan fon fieuw fon Alfred Nobel stiftede Priese un is siet 1901 toudeeld wuuden an:


*2019 Peter Handke
*2018 Olga Tokarczuk
*2017 Kazuo Ishiguro
*2016 Bob Dylan
*2015 Svetlana Aleksievic
*2014 Patrik Modiano
*2013 Alice Munro
*2012 Tomas Tranströmer
*2011 Mo Yan
*2010 Mario Vargas Llosa
*2009 Herta Müller
*2008 J. M. G. Le Clézio
*2007 Doris Lessing
*2006 Orhan Pamuk
*2005 Harold Pinter
*2004 Elfriede Jelinek
*2003 John Maxwell Coetzee
*2002 Imre Kertész
*2001 V.S. Naipaul
*2000 Gao Xingjian
*1999 Günter Grass
*1998 José Saramago
*1997 Dario Fo
*1996 Wislawa Szymborska
*1995 Seamus Heaney
*1994 Kenzaburo Oe
*1993 Toni Morrison
*1992 Derek Walcott
*1991 Nadine Gordimer
*1990 Octavio Paz
*1989 Camilo José Cela
*1988 Naguib Mahfouz
*1987 Joseph Brodsky
*1986 Wole Soyinka
*1985 Claude Simon
*1984 Jaroslav Seifert
*1983 William Golding
*1982 Gabriel García Márquez
*1981 Elias Canetti
*1980 Czeslaw Milosz
*1979 Odysseus Elytis
*1978 Isaac Bashevis Singer
*1977 Vicente Aleixandre
*1976 Saul Bellow
*1975 Eugenio Montale
*1974 Eyvind Johnson, Harry Martinson
*1973 Patrick White
*1972 Heinrich Böll
*1971 Pablo Neruda
*1970 Aleksandr Isaevitsj Solzjenitsyn
*1969 Samuel Beckett
*1968 Yasunari Kawabata
*1967 Miguel Angel Asturias
*1966 Shmuel Yosef Agnon, Nelly Sachs
*1965 Michail Aleksandrovitsj Sjolochov
*1964 Jean-Paul Sartre
*1963 Giorgos Seferis
*1962 John Steinbeck
*1961 Ivo Andric
*1960 Saint-John Perse
*1959 Salvatore Quasimodo
*1958 Boris Leonidovitsj Pasternak
* 1957 Albert Camus
* 1956 Juan Ramón Jiménez
* 1955 Halldór Kiljan Laxness
* 1954 Ernest Hemingway
* 1953 Sir Winston Churchill
* 1952 François Mauriac
* 1951 Pär Fabian Lagerkvist
* 1950 Bertrand Russell
* 1949 William Faulkner
* 1948 Thomas Stearns Eliot
* 1947 André Gide
* 1946 Hermann Hesse
* 1945 Gabriela Mistral
* 1944 Johannes Vilhelm Jensen
* 1939 Frans Eemil Sillanpää
* 1938 Pearl Buck
* 1937 Roger Martin du Gard
* 1936 Eugene Gladstone O'Neill
* 1934 Luigi Pirandello
* 1933 Ivan Alekseyevich Bunin
* 1932 John Galsworthy
* 1931 Erik Axel Karlfeldt
* 1930 Sinclair Lewis
* 1929 Thomas Mann
* 1928 Sigrid Undset
* 1927 Henri Bergson
* 1926 Grazia Deledda
* 1925 George Bernard Shaw
* 1924 Wladyslaw Stanislaw Reymont
* 1923 William Butler Yeats
* 1922 Jacinto Benavente
* 1921 Anatole France
* 1920 Knut Pedersen Hamsun
* 1919 Carl Friedrich Georg Spitteler
* 1917 Karl Adolph Gjellerup, Henrik Pontoppidan
* 1916 Carl Gustaf Verner von Heidenstam
* 1915 Romain Rolland
* 1913 Rabindranath Tagore
* 1912 Gerhart Hauptmann
* 1911 Count Maurice (Mooris) Polidore Marie Bernhard Maeterlinck
* 1910 Paul Johann Ludwig Heyse:
* 1909 Selma Lagerlöf
* 1908 Rudolf Christoph Eucken
* 1907 Rudyard Kipling
* 1906 Giosué Carducci
* 1905 Henryk Sienkiewicz
* 1904 Frédéric Mistral, José Echegaray Y Eizaguirre
* 1903 Bjørnstjerne Martinus Bjørnson
* 1902 Christian Matthias Theodor Mommsen
* 1901 Sully Prudhomme
Irakkriech

Die **Irakkriech** waas ne Invasion fon Irak truch do Striedkräfte fon do Fereende Stoaten, dät Fereende Köönichriek un ferbuundene Stoaten in ju sonaamde „Koalition fon do Willige“ in dät Jier 2003.

Ju Invasion begint dän 20. Meerte 2003 un ap n 1. Moai 2003 is Irak fersloain. Deerätter fersäkt ju näie Macht dän näie Stoat aptoubauen. Daach et rakt fuul Wierstand fon oolde irakiske Eenhaide un terroristiske Gruppen. Me kon deer sietdäm kweede fon n Burgerkriech, die dät **Irakkonflikt** naamd wäd.
Christoph Kolumbus

**Christoph Kolumbus** (* 1451 (?) in Genua; † 20. Mai 1506 in Valladolid) waas aan genuanisken Seefoarer in spanisken Tjoonst, die der bekoand wuuden is truch ju Äntdekkenge fon Amerikoa in Apdraach fon dän spaniske Stoat. Deerfoar hiede hie dät in Portugal fersoacht, wier hie blieuwen waas ätter ju Seeslacht twiske Portugal un Genua. Eerste bie dän spaniske Köönich hiede hie moor Ärfoulch. Fon him kreech Kolombus tjo Skiepe un hie fuur deermäd ätter dät Wääste. Ap n 12. Oktober 1492 roakede hie an Lound, man hie toachte, dät hie in Indien waas.
Eiffeltouden

Die **Eiffeltouden** is baud wuuden foar ju Internationoale Waarelduutstaalenge fon Paris in 1889. Die Touden is 324,82 m hooch un waas dät hoochste Bauwierk ap ju Äide bit tou 1930.
Acton, Maine

**Acton** is n Stääd in York County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. 

Dät Gebiet fon Acton is 106,4 km².

Ju Befoulkenge waas 2.145 ätter ju Foulkställenge fon 2000. 

Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 2.145 Ienwoonere fon ju Stääd un 855 Huushollengen. 

98.41% waas wiet, 0.09% waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.33% Native American (Indioaner), 0.23% Asioansk, 0.48% fon uur Rassen, 0.93% fon two af moor Rassen un 0,89% waas Hispanic.
Ooldfräisk Gjucht

## Eende fon dät ooldfräiske Gjucht
In Wäästfräislound häd dät ooldfräiske Gjucht sik heelden bit 1498, as ju Fräiegaid deer ferlädden geen. In ju Provinz Groningen bleeuw dät bit 1601 in Kraft, wierbie dät ap Läichsaksisk uursät wuude. Deerbie wuuden oafte ooldfräiske Texte uut Wäästfräislound as Gruundloage bruukt.  	
In Aastfräislound heelt dät oolde Gjucht sik bit 1809, man deerbie waas dät so annerd, dät dät bloot do Ansprüche fon dät groafelke Huus tjoonde. Dät bit 18.. jäildige Seelter Loundgjucht schäl ätter Siebs nit Fräisk fon Inhoold weesen hääbe.

## Literatuur
Henk D. Meijering, Altfriesisches Recht im 15. und 16. Jahrhundert. In: Advances in Old Frisian philology, Amsterdam 2007:239-262.

## Sjuch uk
* Brookmer Gjucht
* Gjuchtshondschrifte
* Fräiske Sproake
Addison, Maine

**Addison** is n Stääd in Washington County, Maine, Fereende Stoaten fon Amerikoa. 

Dät Gebiet fon Addison is 251,8 km².

Ju Befoulkenge waas 1.209 ätter ju Foulkställenge fon 2000. 

Luud ju Foulkställenge fon 2000 roate dät 1.209 Ienwoonere fon ju Stääd un 489 Huushollengen. 

98.10% waas wiet, 0.58% waas Afrikoansk Amerikoansk, 0.25% Native American (Indioaner), 0.25% Asiatisk, 0.08% fon uur Rassen, 0.08% Pacific Islander (fon do Pazifiske Ailounde), 0.66% fon two af moor Rassen un 0,17% waas Hispanic.
Taj Mahal

Die **Taj Mahal** is n Bauwierk uut dät 17. Jierhunnert in ju noud-indiske Stääd Agra. Dät is een Mausoleum un is baud wuuden twiske 1631 un 1648. Die Taj Mahal is 58 meter hooch un 56 meter breed. Die Grootmoguul Shah Jahan liet him baue foar sien Haudwieuw Mumtaz Mahal, ju 1631 stuurwen is. Die Grootmoguul is ätter sin Dood uk deer biesät. Do fjauer Minarette sunt leeter deertou keemen.

## Ferbiendenge ätter buten
* Taj Mahal kon boalde ienfaale (T-online 18.10.2011)
Fräiske Riek

Dät **Fräiske Riek** (dt. *Friesisches Reich*, uum dät Jier 500 bit tou 734) waas n Riek in dät äddere Middeloaler. Dät äntstuude hoolichwais dät säkste Jierhunnert un eendede mäd ju Slacht an ju Boarn in 734 as do Fräisen fon do Franken sloain wuuden. 

## Köönige
* 600-630: Audulf
* 650-680: Aldgilles
* 680-719: Radbod
* 719-734: Poppo

## Slachte
* uum 525 - Slacht an ju Rhien, juun do Dänen.
* 690 - Slacht bie Dorestääd, juun do Franken.
* 716 - Slacht bie Köln, juun do Franken
* 716 - Slacht bie Amel, juun do Franken
* 734 - Slacht an ju Boarn, juun do Franken
* 772 - Annektierjen fon Fräislound aastelk fon ju Lauwers
* 782/785 - Apstand fon do Fräisen un Saksen unner Widukind
* 793 - Apstand fon do Fräisen

## Sjuch uk
* Fräisk-Frankiske Kriege

## Literatuur
*  *Frieslands Oudheid*, 2000, ISBN 978-90-5345-167-0
* , *Geschiedenis van Nederland*, Amsterdam, 1995, Sieden 68-69
* , *Koningen van de Noordzee*, 2003, Sieden 55-74.
*  *Geschiedenis van Friesland*, 1980, Sieden 95-110.
*  *[http://www.deutsche-biographie.de/sfz26655.html#adbcontent Ratbod]*. In: *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Band 27, Duncker & Humblot, Leipzig 1888, S. 340 f.

## Ferbiendengen ätter buuten
* The Low Countries, Frisia
* Artikel zu Legenden um Radbod
Bläshanne

Ju **Bläshanne** *(Fulica atra*, dt. *Blässhuhn*) is n Fuugel un heert, as ju Woaterhanne *(Gallinula chloropus)* uk, tou ju Familie *Rallidae*. Bläshannen rakt dät in groote Deele fon Europa, Asien un Afrikoa.

## Määrkmoale
Uutwoaksene Dierte sunt litjer as ju Wüülde Oante, swot, hääbe ne wiete Stierne un hääbe roode Oogene. Wan sun Diert an Lound is, sjucht me do griesgräine Toonen mäd do Swimlappen. Junge Bläshannen sunt fon ju Keeuwe bit tou dän Buuk ljoachter, un gans litje Suukene hääbe uk n rooden Kop.


File:Лысуха с птенцами (Fulica atra), Калининград.jpg
File:Eurasian Coot-Mindaugas Urbonas-2.jpg|N Suuken
File:Eurasian Coot-Mindaugas Urbonas-4.jpg|Disse Bläshanne is neen Suuken moor, man uk noch nit uutwoaksen.
File:Blässhuhn Fulica atra 2 Richard Bartz.jpg|Uutwoaksene Bläshanne
Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg |Museum specimen


## Kost
Ju Bläshanne frät foarallen Plonten, man uk rotterge Stoffe, Musselken un uur litje Dierte uut ju Mudde an dän Boudem fon ju Äi af dän Fiskediek, wier die Fuugel swimmen däd. In dät Foarjier un dän Häärst äisje do Bläshannen uk Gäärs. Bie Winterdai fljooge do Bläshannen nit aal ätter dät Suude wai. Do, do nit wäch fljooge, kon me fodderje, toun Biespil mäd Brood.

## Broud

Dät Nääst fon ju Bläshanne is maasttieds in dät Woater, nai bie dät Ouger, wier dät Rait un ju uur Ougervegetation ounfoatet. Dät is oafte groot un uut swimmende Plontendeele baud. In dän April af in dän Moai foatje do Bläshannen oun, hiere fieuw bit tjoon Oaiere tou lääsen, mongs uk al in dän Meerte. Wan jo feräärgerd un stöörd wäide, kon dät bit Juli un August anduurje. Do Oaiere sunt 52x36 mm groot un sunt ljoacht mäd roodbruune un swotte Tuddelke. Do bee Oolden broude 23-25 Deege. Do Suukene woonje dan eenige Deege in dät Nääst, leeter wäide jo fon bee Oolden fierd un hääbe ätter oachte Wieke tou fljoogen leerd.

## Wällen
* Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6
Woaterhanne

Juu **Woaterhanne** *(Gallinula chloropus)* is n Fuugel un heert, as juu grattere Bläshanne *(Fulica atra)* uk, tou juu Familie *Rallidae*. In Seelterlound kon me uk fuul Woaterhannen fiende, foarallen bie'n Hollener See.

## Broud

Dät Nääst is nai bie dät Ouger monken dät Rait un juu uur Ougervegetation. Doo Woaterhannen kriegje insen af twäie in n Jier, säilden uk träie, Suukene. Joo lääse fon April bit Juli hiere Oaiere. Dät sunt fieuw bit alwen ljoachte, man dunker sprinkelge Oaiere, doo 34x31 mm groot sunt. Doo Oolden wikselje sik bie dät Uutbrouden ou, un ätter njugentien bit twountwintich Deege sluupje doo litje Suukene uut. 35 Deege leeter kon sunne litje Woaterhanne al fljooge, man juu blift noch loanger mäd hiere Bruure un Sustere touhoope. Wan dät moor as een Broud in dät Jier rakt, hälpe doo junge Woaterhannen mongs uk mee, doo litjere Bruure un Sustere tou fodderjen.
SK It Hearrenfean

**SK It Hearrenfean** (Niederloundsk: *sc Heerenveen*) is n Foutbalplouch uut It Hearrenfean, Fryslân. Die Foutbalplouch spielt in dät Abe Lenstra Stadion.

## Ärfoulge
* Niederloundske Pokalsieger: 2009

## Bielden

Image: Abe Lenstrastadion.jpg|Abe Lenstra Stadion
Image: Abe Lenstra u11c.JPG|Abe Lenstra
Image: Kit body herenveen0809.png|SK It Hearrenfean Triko
Image: Heerenveen 33 jaar Frysk.JPG|Riegenoardnenge in do lääste 33 Jiere


## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon SK It Hearrenfean
Widukind

**Widukind** (Wiet Bäiden) waas Härtsoch fon do Saksen fon 777 bit tou 785. Hie häd Wierstand laistet juun Korl dän Groote in do Saksenkriege, wieroun uk do Fräisen bedeeligd wieren. Do Franken wüülen dät Kristendom wiedje ätter dät Noude un Aaste, deer wier do Fräisen un Saksen lieuwden. 

## Geschichte
Dät lääste Stuk fon dät Fräiske Riek hiede Korl die Groote aal in 772 äroberd, deerätter schuulen do Saksen sik fon do Franken uk ätter dät Kristendom uumereeke läite. In 777 wuude dät saksiske Heer fersloain fon do Franken un Widukind fluchtete ätter do Dänen wai. In 778 kompede Karl die Groote juun do Sarazenen in Spanien. In 782 keem Wikdukind tourääch as Oppermon fon do Saksen wierbie n frankisken Apruur juun do Franken äntstuud. Deerbie doodeden do Saksen dät frankiske Heer un twäin fon do hoochste Beamten fon dän frankiske Köönich. Ju Rache fon do Franken waas woarschienelk ap e Naite fon Verden (Aller) wierbie Korl die Groote 4.500 Saksen koppedee (Bloudgjucht fon Verden). Ap n Middewinter 785 wuude Widukind dööpet fon do Franken. Hie is fermoudelk stuurwen 807.

## Ferbiendengen ätter buuten

* Widukind Museum *Düütsk*
Elbe

Juu **Elbe** (platdüütsk: *Elv*) is ne Äi in Tschechien un Düütsklound. Juu is 1091,47 km loange un fljut bie Cuxhaven in juu Noudsee.
Oder

Juu **Oder** (dät is die düütske Noome, ap Polnisk "**Odra**" un ap Sorbisk "**Wodra**") is ne Äi, juu in Tschechien truch Polen, un dan ap juu Gränse twiske Polen un Düütsklound fääre in juu Aastsee fljut. Juu is, ätter ferscheedene Definitione, wäkken Deel fon juu Mündenge tou juu **Oder** un wäkken tou juu Aastsee heert, 866 - 898 km loange.
Laurasiatheria

Doo ***Laurasiatheria*** (Ne Uuroardenge fon doo Suugedierte) sunt n Taxon sunner phänotypiske Kannegaid. 
Dät Taxon wuude bloot truch molekulargenetiske Unnersäikengen äntdäkt. Doo Foarfoaren fon doo ***Laurasiatheria*** sunt uut dän Waarelddeel Laurasia keemen, die der foar loange Tied uutnunner breeken is tou Laurentia (Däälich: Noudamerikoa) un Eurasien. Juu fiske-äänelke Oard *Balaenoptera musculus* (düütsk:Blauwal) heert uk tou doo ***Laurasiatheria*** un is nit bloot dät grootste Suugediert, dät is sogoar dät grootste un sweerste Diert, dät deer jeemoals ap juu Äide tou fienden waas. Dät Sustertaxon fon doo ***Laurasiatheria*** sunt woarschienelk doo *Euarchontoglires*, wiertou uk doo Moanskene heere.
Suud-Afrikoa

**Suud-Afrikoa** is n Lound in dät suudelke Afrikoa.

## Geographie
Doo Noaberloundere sunt:
* Namibia
* Botsuana
* Simbabwe
* Mosambik
* Swasilound
* un Lesotho, wät oawers gans fon Suudafrikoa uumsleeten is.
Sudan

Die **Sudan** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Do Noaberlounde sunt:
* Ägypten,
* Libyen,
* Tschad,
* Ju Zentroalafrikoanske Republik
* Ju Demokratiske Republik Kongo
* Suud-Sudan
* Äthiopien
* Eritrea

Die Sudan häd uk n Andeel an ju Kuste fon dät Roode Meer.
Suud-Sudan häd sik 2011 ouskat.
Himalaya

Die **Himalaya** is ne Riege fon hooge Bierge, do der truch Apfooldjen äntstuuden, as ju Indiske Ploate sik juun Eurasien bewääged häd un deermäd touhoopewoaksen is. Die 8.848 Meeter hooge Mount Everest, dät is die grootste Bierich fon ju Äide, heert uk tou dän **Himalaya**.
Orinoko

Die **Orinoko** (uk "**Orinoco**") is ne groote Äi in Suudamerikoa. Hie is 2.140 Kilometere loange un fljut uut Kolumbien truch Venezuela, wier hie sik apdeelt (Bifurkation), un dan fljut hie in dän Atlantik.
Tadarida australis

***Tadarida australis*** is ne Oard fon doo Fläddermuuse. *Tadarida australis* heert tou doo grootste Oarde in hieren Sleek. Kop un Rump sunt touhoope 8,5 - 10 cm loange, die Stäit 4 - 5,5 cm die Unnerierm (juu "Unnerjuuke") 5,7 - 6,3 cm un dät Gewicht 25 - 40 g. Me kon disse Oard in Deele fon Australien fiende, fon Western Australia bit Queensland un Victoria.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Saccolaimus saccolaimus

***Saccolaimus saccolaimus*** is ju Nominatfoarm fon dän Fläddermuus-Sleek *[[Saccolaimus]]*. Ju lieuwet in Indien, Bangladesch, Burma, dät Malaiiske Hoolichailound, Sri Lanka, Great Nicobar, Sumatra, Java, Borneo, do Talaud-Ailounde, Sulawesi, Timor, Halmahera, Näi-Guinea, Guadalcanal un in Australien in dät noudwäästelke Northern Territory un dät noudaastelke Queensland). Deer is ju Oard toun Biespil in ferskeedene Woold-Habitate, Höölen un Bauwierke tou fienden. Jo lieuwje in Gruppen touhoope, in Thailound häd me Gruppen fon fieuw af säks Dierte fuunen.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Eumops

***Eumops*** is n amerikoansken Sleek fon doo Fläddermuuse.

## Oarde
Me kon dissen Sleek apdeele in oachte rezente Oarde:

* *Eumops auripendulus*, tou fienden fon Suud-Mexiko bit Noud-Argentinien, Suud-Brasilien, Jamaica un Trinidad.
* *Eumops underwoodi* Suud-Arizona bit Nicaragua
* *Eumops glaucinus* Suud-Florida, Middel-Mexiko bit Noud-Argentinien, Suudaast-Brasilien, Kuba un Jamaica
* *Eumops maurus* uut Venezuela, Guyana un Suriname
* *Eumops dabbeni* uut dät Doal fon dän Río Magdalena in Kolumbien, uut Noud-Venezuela, Middel-Paraguay, un juu argentiniske Provinz Chaco.
* *Eumops bonariensis* uut Suud-Mexiko bit Middel-Argentinien
* *Eumops hansae* uut n gjucht suudelken Deel fon Mexiko, Honduras, Costa Rica, Panama, Venezuela, Guyana, Frantsöösk Guyana, Noud-Middel-Peru, Bolivien un Noud-Brasilien
* *Eumops perotis* uut dän suudwäästelken Deel fon doo USA, Noud- un Middel-Mexiko, Kolumbien, Guyana, Ecuador, Peru, Bolivien, Paraguay, Brasilien, Noud-Argentinien un Kuba.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Hipposideridae

Doo ***Hipposideridae*** sunt ne Familie fon doo Fläddermuuse. Joo lieuwje in doo tropiske un subtrobiske Gebiete fon Afrikoa, Asien un Australien.

## Sleeke
Dät rakt njuugen rezente Sleeke in disse Familie:
* *[[Hipposideros]]*
* *[[Asellia]]*
* *[[Anthops]]*
* *[[Aselliscus]]*
* *[[Rhinonycteris]]*
* *[[Triaenops]]*
* *[[Cloeotis]]*
* *[[Coelops]]*
* *[[Paracoelops]]*

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Mormoopidae

Do ***Mormoopidae*** sunt ne amerikoanske Familie fon do Fläddermuuse. Jo hääbe oafte n gjucht säildsoam Gesicht. Dät rakt twäin Sleeke in disse Familie:

* *[[Pteronotus]]*
* *[[Mormoops]]*
Huunde-Oardige

Ju Roowdierte-Uurfamilie ***Canoidea*** uumfoatet do Huunde, Moddere, Boare un äänelke Dierte. Die Kat, die Leeuwe, do Hyänen un äänelke Roowdierte heere deerjuun tou do *[[Feloidea]]*.

Me kon do apdeele in...

** *[[Ailuridae]]*
** *[[Mephitidae]]* ("Stjunkdierte")
** *[[Procyonidae]]*
** Moddere *(Mustelidae)*
** *[[Canidae]]*
** Boare *(Ursidae)*
* Rubben
** *[[Odobenidae]]*
** *[[Otariidae]]*
** *[[Phocidae]]*
Feloidea

Doo ***Feloidea*** sunt ne Uurfamilie, juu tou doo Roowdierte heert. Tou doo ***Feloidea*** (dät kumt uk fon Latiensk "Felis", die Kat) heere Dierte as die Kat. Deerjuun heere Dierte, doo genetisk moor dän Huund liekje, tou ne uur Uurfamilie, doo *[[Canoidea]]* (fon Latiensk "Canis", die Huund). Tou doo ***Feloidea*** heere doo Familien *[[Felidae]]*, *[[Hyaenidae]]*, doo madagassiske Roowdierte *([[Eupleridae]])*, doo *[[Herpestidae]]*, doo *[[Viverridae]]* un doo *[[Nandiniidae]]*.


Bielde:Pair of lions v2.jpg|Hier sunt Leeuwen as Biespil foar doo *Felidae*, man deertou heere uk fuul litjere Oarde as toun Biespil die gans normoale Kat.
Bielde:Crocuta crocuta - Buffalo Zoo.jpg|*Crocuta crocuta* (düütsk: Tüpfelhyäne) as Biespil foar doo Hyaenidae
Bielde:Cryptoprocta Ferox.JPG|*Cryptoprocta ferox* (düütsk: Fossa) as Biespil foar doo madagassiske Roowdierte *([[Eupleridae]])
</gallery>
<gallery>
Bielde:Indian Mongoose (Herpestes javanicus)- is it- at Hyderabad, AP W 101.jpg|*Herpestes javanicus* (düütsk: Kleiner Mungo) as Biespil foar doo *Herpestidae*.
File:Binturong in Overloon.jpg|*Arctictis binturong* (düütsk:Binturong) as Biespil foar doo *Viverridae*.
File:Nandinia binotata, Manchester Museum.jpg|*Nandinia binotata* (düütsk:Pardelroller) is juu eensiche Oard uut juu Familie *Nandiniidae''. Juu Familie is also monotypisk.
Haagere Suugedierte

Doo **Haagere Suugedierte** (Eutheria) sunt doo "gans normoale" Suugedierte juunuur doo Püütdierte un doo Uursuugedierte. Me kon joo apdeele in fjauer Uuroardengen:

* Afrotheria
* Euarchontoglires
* Laurasiatheria
* Xenarthra

Doo *Euarchontoglires*, wiertou t.B. die Moanske heert, un doo *Laurasiatheria*, wiertou t.B. die Wulf heert, sunt woarschienelk Sustertaxa.
Hoase

Die **Hoase** *(Lepus europaeus)* is n Suugediert. Hie kon in dän Woold un in dät Gäärslound lieuwje, man intensive Loundwirtskaft is nit goud foar him.  Die Hoase häd neen Hööle as dät Kanienken. Wan hie ne Gefoar sjucht, duuket hie sik in ne litje Molle un hoopet, dät hie nit blouked wäd. Wäd hie daach blouked, dan kon hie gau wächloope, mäd 50 km/h, kuut sogoar mäd 70 km/h. Hie kon 3 Meeter hooch un soogen Meeter wied springe.
Eurasien

Doo Waarelddeele Europa un Asien sunt touhoopewoaksen. Uut dissen Gruund wäide joo oafte as aan Waarelddeel blouked, die dan "**Eurasien**" naamd wäd.
Archivloade

Ju seelter **Archivloade** stuud in ju roomelster Säärke un hied ne Laangte fon fjauer Fout loangsk, fjauerkaantich un mäd fjauer Fäite fersäin, deerfoar trjo Hongslotte. Deerfon hied älke Täärp n Koaie.

Ju is 1812 ferkooped wuuden, man knu is deerfon ne Ätterbieldenge moaked, ju der ap n 1.10.2000 wier in ju Säärke broacht wuuden is, man ju nu in dät Skäddeler Määlnemuseum stounde skäl.

## Sjuch uk
* Seelter Archiv
Ieslound

**Ieslound** (is. *Ísland*) is n Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Reykjavík un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016   Guðni Th. Jóhannesson.

## Geographie un Geologie

Dät Haud-Ailound Ieslound un eenige uumelääsende litjere Ailounde, do Deel fonne Republik Ieslound sunt, sunt vulkoaniske Ailounde ap n Middel-Atlantisken Rääch.

Ieslound häd ne Flakte fon 103000 km², ju tou 62.6% uut wöist Lound, tou 23.1% uut Vegetation, tou 11.6% uut Glitskere un tou 2.7% uut Seen bestoant.

Do maaste Ljuude lieuwje an do Kusten, wült die Hauddeel fon't Ailound fon vulkoanisk wöist Lound un Glitskere iennuumen wäd. Düsse Gebiete sunt bolde uunbewoonboar. Ju Haudstääd un grootste Stääd fon Ieslound, Reykjavík, lait ainewaiens twiske dät Wääste un dät Suudwääste fon Ieslound.

## Wirtskup

3% fon do Ljuude oarbaidje in ju Buuräi (Bäiste, Iesloundske Skäipe un Hoangste juust so as Glääshuuse, wier sogoar Bananen ounbaud wäide), 3% gunge wai tou fiskjen, 20 % oarbaidje in ju Industrie un 70 % oarbaidje in n Tjoonstlaistengs-Sektor.
Fääre sunt ätterwoaksende Energie un Resourcen in ju See gjucht wichtich in Ieslound, deeruum dät die Stoat ne goude Loage foar Fiskjen häd un do geologiske Uumstounde goud foar geothermiske Energie sunt.

Ju Munte fon Ieslound hat "Iesloundske króna (ISK)"

Ieslound wuude läip fon ju Finanzkrise träfd, man fon eenige wäd optimistisk foaruuttäld, dät sik ju Wirtskup bit 2011 wierhoalje wol. Gruunde deerfoar skällen
*"uumewaareldfjuntelke Nutsenge fon skeene Energie un Resourcen in ju See, unnerstutsed fon goude Infrastruktur, n goud fundierd Pensions-System, Kultuur fon Innovation un ne junge un goud bildede Befoulkenge"* weese.

## Politik un Geskichte

Ieslound wuude in't Jier 1918 uunouhongich fon Dänemark un is sänt 1944 ne Republik. Die Präsident fon Ieslound is Olafur Ragnar Grímsson un ju Premierministerske is Jóhanna Sigurðardóttir (Samfylkingin, ne sozioal-demokratiske Paatäi). Dät Parlament fon Ieslound is dät Alþingi, dät as ooldest aktiv Parlament fon ju Waareld beteekend wäd, man däälich daach gjucht uurs funktioniert as in't Middeloaler.

Ieslound is neen Lid fon ju Europäiske Union, man häd in 2009 aasked, een Lid tou wäiden.

## Wällen
Gateway to Iceland (al 2009 ätterkieked)
Foulksrepublik China

**China** is n groot Lound in Asien.

## Sjuch uk
* Pinyin
* Hoochchinesisk
* Chinesiske Muure
* Qin Shi Huang‎
* Republik China
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (259-210 f.Chr.) wäd wäil betrachted as die eerste Kaiser fon China. Hie ärooberde 6 Lounde: Qi, Chu, Yan, Zhao, Wei un Han. Hie standardisierde ju Chinesiske Skrift un ferboont loose Ferdäägenengsmuuren in dät Noude tou ju Groote Muure. Al bie sien Lieuwend liet hie sien lääste Rauesteede baue, ferdäägend fon ju nu bekoande Terrakottaarmee. Deeruum dät hie uk leeter as die eerste Kaiser bekoand blieuwen died, liet hie aal Bouke fon fröiere Härskere ferbaadenje.
Ooldenbuurich (Stääd)

**Ooldenbuurich** is ne kringfräie Stääd in Läichsaksen, ungefeer 40 km aastelk fon dät Seelterlound. Ju Universitätsstääd un eemoalige Residenzstääd (blw. Haudstääd) fon ju Groafskup, fon dät Härtsochdum, fon dän Fräistoat un fon dät Lound Ooldenbuurich is mäd 160.000 Ienwoonere ätter Hannover, Brunswiek un Ossenbrääch ju fjoodgrootste Stääd as uk een fon do Buppesäntren fon dät Lound Läichsaksen.

## Geskichte
* 1108: "Aldenburg" toun eersten Moal ärwäänd.
* 1345: Ooldenbuurich kricht Stäädsgjuchte.
* 1448: Groaf Christian fon Ooldenbuurich wäd Köönich fon Dänemark.
* 1603: Groaf Anthon Günther hoalt Ooldenbuurich buute dän Trüütichjierige Kriech.
* 1667: Groaf Anthon Günther stuurwen, Ooldenbuurich wäd Deensk. Ju Pest is in de Stääd.
* 1676: Ju Stääd wäd truch Bround fernäild.
* 1786: Ju eerste Spoarboank ap de Waareld in Ooldenbuurich apgjucht.
* 1773: Ooldenbuurich wäd ne Groafskup.
* Twiske 1815 un 1918 waas Ooldenbuurich n Groothärtsochdum.
* 1945: Truch 42.000 Fluchtlinge woakst ju Stääd.
* 1946: Ooldenbuurich kumt bie dän Deelstoat Läichsaksen.
* 1973: Universität wäd apgjucht.
* 2004: Ooldenbuurich waas bit toun 31.Dezember 2004 Sit fon dän Regierengsbetsirk Weeser-Oamse.  Die wuud mäd dissen Doatum - as aal uur Regierengsbetsirke in Läichsaksen - aplöösd. Sietdän is Ooldenbuurich Sit fon ne Regierengsfertreedenge fon dät Lound Läichsaksen.

## Wirtskup & Ferkier
Ju Stääd wäd tou do maast dynamiske Wirtskupsregionen fon Düütsklound reekend.

Ooldenbuurich lait an fjauer ferskeedene Autoboane. Dät sunt die A 28 ätter Lier in dät Wääste un ätter Bremen in dät Aaste, die A 29 ätter Wilhelmshoawen, un die Autoboanring die der touhoopestoald is uut A 293 un K 346 / L 865 N. Fon Ooldenbuurich kon me mäd dän Iersenboan ätter Bremen, Lier, Osnabrück un Wilhelmshoawen. Ju Weser un ju Hunte fljoote truch de Stääd. Buute ju Stääd rakt et n Fljoogploats.

## Literatuur
*Franz Hellbernd un Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965.
Anglofräisk

Dät **Anglofräiske** wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd. Do Sproaken fon disse Sproakgruppe wäide fon ungefeer 325 Million Moanskene baald. Mäd grooten Oustand is dät Ängelske ju grootste Sproake. Uur Sproaken in disse Sproakgruppe sunt dät Skottiske, Wäästfräisk, Noud-Fräisk un Seelterfräisk.

## Biespil