open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dom fon Utert

*Niederloundsk Rieksmonument*

Die **Dom fon Utert** is ne gotiske Säärke midde in ju niederloundske Stääd Utert *(niederloundsk: Utrecht)* in ju Provinz Utert. Ju wuud fon 1254 bit 1382 baud as Kathedraale fon dät Bisdum Utert un waas wäid an Martinus van Tours (Sänt-Maarten). Siet 1580 is ju Säärke protestantsk. Ap n 24. April 1492 wuud in dän Dom Erasmus fon Rotterdam toun Pestoor wäied. 

## Domtouden
Ap n 14. August 1674 is n Deel fon dän Dom truch n läipen Tornado ienstät. Die Deel wuud nit wier apbaud un sietdäm sunt die Dom un die Domtouden fonnunner tränd. 
Die 112,32 Meter hooge Domtouden is die hoochste Säärketouden fon do Niederlounde un dät hoochste Bauwierk fon Utert. Die Touden häd 14 Klokken.
 
## Niederloundske Rieksmonumente
Die Dom stoant ap ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe.
Die Dom un die Domtouden sünt allebee niederloundske Rieksmonumente.

 ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl''
 ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl''
 
''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.kich.nl''
 
''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.kich.nl''

## Sjuch uk

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Websiede fon dän Dom fon Utert
* Websiede fon dän Domtouden

## Bielde

Bielde:Vanuit Domstraat.JPG| Die Dom uut dät Noude
Bielde:Orgel Domkerk.JPG|Ju Oargel
Bielde:Interieur Domkerk.JPG|Die Koor
Snitser Woaterpoute

*Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075*

Ju **Snitser Woaterpoute** is dän lääste Deel, die der fon ju fröiere Stäädmuure fon Snits *(niederloundsk: Sneek)* uurich blieuwen is. Ju wuud woarskienelk uum 1492 baud un waas n Truchgong foar Skiepe truch ju Stäädmuure, ju deer uum 1524 baud wuude. Ju Poute häd two oachtekaantige Toudene un is däälich dät Symbol fon Snits.

## Kopien
Fon ju Woaterpoute sunt waareldwied ferskeedene Kopien moaked wuuden:

* Tjo Kopien stounde in n Park in Shenyang in China. 
* In dän Park *Huis ten Bosch* bie Nagasaki in Japan stoant ne Kopie. 
* In ju Miniatuurstääd *Madurodam* in Den Haach stoant ne litje Kopie.
* In dän Fuugelpark *Avifauna* in Alphen aan dän Rien stoant ne litje Kopie. 
* Een Kopie uut Legosteene stoant in Legolound bie Billund in Dänemark.

## Niederloundsk Rieksmonument
 Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap monumentenregister.cultureelerfgoed.nl
 
Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap www.kich.nl

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Ju Meente Snits uur ju Snitser Woaterpoute
* Foto fon ju Snitser Woaterpoute


Bielde:Waterpoort Sneek door Adrianus Jacobus Terwen.jpg| Ju Woaterpoute foar 1900
Bielde:Wassertor sneek.JPG|
Bielde:Sneek, de Waterpoort op afstand foto7 2011-04-25 17.28.JPG
Bielde:Sneek, watergate.jpg
Wales

**Wales** is n Lound un n Deel fon dät Fereende Köönichriek. Dät häd ne Fläche fon 20.761 km² un uungefäär 2.999.300 Ienwoonere (2009). Ju Haudstääd is Cardiff.

Wales häd fuul Weeden, biergige Loundskuppe un Foane.

In Wales wäd ieuwenske Ängelsk ju Walisiske Sproake boald. 

## Sjuch uk
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales
*Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales

## Ferbiendenge ätter Buuten


Bielde:Hay-on-Wye sign.jpg|Noomenskild in ängelsk un walisisk
File:Pembroke Castle - June 2011.jpg|Pembroke Castle
File:Maes-y-llech-uchaf - geograph.org.uk - 263748.jpg|Loundskup
Tynje

**De Tynje** (Wäästerlauwersk-Fräisken Noome, Niederloundsk: ***Tijnje***) is n Täärp in ju Meente Opsterlân, in dät Aaste fon Fryslân. Tynje häd sowät 1500 Ienwoonere (2008). Dät Täärp is ferhooldnismäitich jung, dät äntstuude eerste in't njuugentienste Jierhunnert truch dät Eedgreeuwen in dän läigen Foan junner. Bit 1910 heerde dät noch administrativ tou dät Noabertäärp Terwispel.
Bremerhoawen

**Bremerhoawen** (Düütsk: *Bremerhaven*) is n kringfräie Stääd an ju Noudsee/Weser. Ju Stääd bildet mäd ju Stääd Bremen dät Buundeslound Bremen.
It Gryn

It Gryn *(Niederloundsk: Griend)* is dät eensige  wäästfräiske Wäädailound. Dät lait in die Wäädsee twiske Harns un Skylge un heerd tou ju Meente Skylge. Dät Ailound is nit bewoond un is bekoant as Fuugelailound. Dät rakt deer fuul ferskeedene Soorten Seemeeskes, Tüüdike,  Wüülde Oanten, Fäilduulen un uur Fuugele. Summerdais wäd dät Ailound fon two Appassere bewoaked. Touriste konne dät unner Natuurskuts stounde Ailound nit besäike.
Tessel

**Tessel** (Niederloundsk: *Texel*) is dät suudelkske un dät grootsde fon do Wäästfräiske Ailounde. Ap Tessel woonje so'n 14.000 Moanskene. Dät Ailound is 170 km² groot. In 1415 häd Tessel ju Stäädgjuchte kriegen; deertruch is dät ätter ju km² ju grootsde Stääd fon do Niederlounde. Dät Ailound is 23,7 km lang un 9,6 km breed. Tessel is bekoand foar hieren Tourismus. Do Ienwoonere noome sik *Tesselaars*.

Tessel heerd tou ju Region West-Fryslân in  ju Provinz Noud-Hollound un is dät eensige fon do wäästfräiske Ailounde, dät nit tou ju Provinz Fryslân heerd.

## Sproake
Ieuwenske ju niederloundske Sproake wäd ap Tessel dät Tesselsk, n holloundsk-fräisken Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske boald. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten.

## Ferbiendenge ätter buuten
* 
* Meente Tessel
* VVV Tessel
Tesselsk

**Tesselsk** is  n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die ap dät wäästfräiske Ailound Tessel in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten.
Inkhuzensk

**Inkhuzensk** is  n litjen holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die in ju Stääd Inkhuzen *([[niederloundsk]]: Enkhuizen)* in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Deer sunt nit moor fuul Boalere fon dän Dialekt.
Wieringen

Wieringen is n fröier Wääd-Ailound in ju historiske Region West-Fryslân in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound. Wieringen häd 8.525 Ienwoonere (2011). Wieringen heerd siet 1. Januoar 2012 tou ju Meente Hollands Kroon. Ju Meente häd 47.600 Ienwoonere (2010).

Truch dän Bau fon dän Amsteldjipdiek wuud dät Ailound ap 31. Juli 1924 n Deel fon dät Fäästlound fon ju Provinz Noud-Hollound. Siet 1933 lapt die Afslutdiek fon ju Provinz Fryslân ätter ju Provinz Noud-Hollound truch Wieringen.

In Wieringen wäd n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Wierings boald. Die Dialekt is stärk ferwoand mäd dät Tesselsk.
Inkhuzen

**Inkhuzen** *([[Niederloundsk]]: Enkhuizen)* is ne Stääd un ne Meente in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound in dän aastelten Deel fon ju Region West-Fryslân. Ju Meente häd 17.387 Ienwoonere und ne Loundflääche fon  14,31 km² (1: Juni 2005). Inkhuzen lait an dät Iselmeer.

In Inkhuzen wäide dät Wääst-Fräisk un n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Inkhuzensk boald. Dät Inkhuzensk wäd oawers nit moor fuul boald.
Burgumer Folksdounsploech

Ju **Burgumer Folksdounsploech** is ne Foulksdonsgruppe uut Burgum in ju Meente Tytsjerksteradiel in Fryslân. Ju Gruppe wuud 1953 gruundet un häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum.

## Sjuch uk
* Foulksdons

## Ferbiendenge ätter buuten utens
*  Burgumer Folksdounsploech ap Besäik in Skäddel, 1989
* Websiede "Burgumer Folksdounsploech"
Burgum

**Burgum** is n Täärp in ju Meente Tytsjerksteradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un Sit fon ju Meente. Burgum häd 10.100 Ienwoonere. Ju Foulksdonsgruppe Burgumer Folksdounsploech häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum.

## Sjuch uk
* Burgumer Folksdounsploech 

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon Burgum.
Bant

**Bant** is ne Soundbank un fröier Ailound in die Wäädsee suudelk dät aastfräiske Ailound Juist. Dät Ailound wuud dät eerste Moal in dät 8. Jierhunnert ärwäänd. Bant waas bit uungefäär 1700 bewoond. In dät 18. Jierhunnert hied dät Ailound noch ne Flääche fon uungefäär 76 Hektoar. In 1780 keem Bant komplett unner Woater.

## Wällen
* Georg Heinrich Pertz (Hrsg.): Altfridi vita S. Liudgeri episcopi Mimigardefordensis. - Scriptores rerum Sangallensium. Annales, chronica et historiae aevi Saxonici. Hannover 1829, S. 410. 
* Menso Alting: Descriptio agri Batavii et Frisii sive notitia Germaniae inferioris. Amsterdam 1697. 
*  Arend W. Lang: Das Juister Watt. Schriften der wirtschaftswissenschaftlichen Gesellschaft zum Studium Niedersachsens. Neue Folge, Bd. 57. Bremen-Hörn 1955, S. 39.
Mellum

**Mellum** is n uunbewoond aastfräisk Ailound. Dät lait suud-aastelk fon Wangerooge un is uungefäär 75 Hektoar groot. 

## Natuur
Mellum stound unner Natuurskuts, deer rakt dät uur 30 ferskeende Fuugelsoarten, Seehuunde un Wooldmuuse. Deer sunt uur 200 ferskeedene Plontesoorten un 38 ferskeedene Piltse tou fiende.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Der Mellumrat e.V.
* Der Mellumrat: Geschichte der Vogelinsel Mellum
Domestisierenge

**Domestisierenge** of **Domestikation** is n Proses wierbie de Moanske do Dierte tom moaked. Dät Proses wäd uk däin mäd Plonten do uut dän wilden Natuur kuume. Truch bie ju Apluukenge fon do Dierte uurs tou tuchtjen kon me Oainskuppe ferannerje, wiertruch do Dierte beeter bie de Moanske lieuwje konnen.
Ooldenbuurger Munsterlound

Tou dät **Ooldenbuurger Munsterlound** heere offiziel do Loundkringe Kloppenbuurich un Fächt.

Foar 1803 waas dät Ooldenbuurger Munsterlound n Paat fon dät Bisdum Munster. 
Dan koom dät in dän Rieksdeputationshaudslus an Ooldenbuurich, as Uutgliek foar dät Apreeken fon dän Wesertol.



Bielde:Oldenburger Münsterland -1780.gif|1780
Bielde:Oldenburger Münsterland -1815.gif|1815
Bielde:Oldenburger Münsterland -1900.gif|1900



## Sjuch uk
* Ooldenbuurich (Lound)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Verbund Oldenburger Münsterland e.V.
* Heimatbund für das Oldenburger Münsterland
Jood

Dät Woud **Jood häd** ferskeedene Betjuudengen:

* dät chemiske Elemente **[[Iod]]**
* **[[Joodplonten]]** (Unkruud)
Roman Lob

**Roman Häst Lob** (bädden ap dän 2. Juli 1990, Düsseldorf, Düütsklound) is n düütsken Sjunger.

Hie keem ap n 26. Moai 2012 bie dän "Eurovision Song Contest" in Baku, ju Haudstääd fon Aserbaidschan, mäd dät Läid "Standing Still" foar Düütsklound ap n 8. Ploats.

## Ju Discografie
* *Standing Still* (2012)

## Foutnooten
Gabriele Goettle

**Gabriele Goettle** (bädden 1946 in Aschaffenburg) is n düütsken Journalist un Skrieuwer. 

## Wierke
* *Deutsche Sitten. Erkundungen in Ost und West.* Frankfurt: Eichborn, 1991. ISBN 3-8218-4078-1 (*Die Andere Bibliothek*; 78)
* *Deutsche Bräuche. Ermittlungen in Ost und West.* Frankfurt: Eichborn, 1994. ISBN 3-8218-4996-7 (*Die Andere Bibliothek*; 111)

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Gabriele Goettle (Perlentaucher)
Stiern

Aan **Stiern** is n kuugelfoarmigen Heemelsköärper, wieroun Druk un Temperatuur fon ju ienweendige Gaskonzentration so hooch sunt, dät Käädenreaktione aptreede. Deerbie wäide uunmundige Massen Energie produzierd, do der fon dän Stiern uutstroald wäide in ferskeedene Woogelaangten. Ju wichtichste Woogelaangte is woarskienelk dät spektroale Beend fon dät sichtboare Lucht, Ju naiste Stiern tou us is ju Sunne, deerätter foulget duusende Moale fääre wäch Proxima Centauri.
 
Foar ju Äntwikkelenge fon n Stiern, sjuch roode Hüüne.
Siegfried Kracauer

**Siegfried Kracauer** (1889-1966) waas n düütsken Journalist un Autor.

## Wierke
* **Werke** in 9 Bände mit z.T. mehreren Teilbänden. Hrsg. von Inka Mülder-Bach und Ingrid Belke. Frankfurt am Main und Berlin: Suhrkamp Verlag, 2004 ff. (Verlagsprospekt)

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
*
Buundessträite 72

Ju **Buundessträite 72** (Düütsk: *Bundesstraße 72*, Kuut B 72) - fon do Ljuude uk wäil „Ostfriesen-Highway“ naamd - is ne Buundessträite in dät Noudwäästen fon Läichsaksen. 

Ju Sträite begint suudaastelk fon Emstek (*Anschlussstelle Cloppenburg* fon ju Buundesautoboan 1) un fiert truch dät Seelterlound ätter Norddeich.
Aschaffenburg

**Aschaffenburg** is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Bayern. Deer woonje uungefeer 70.000 Moanskene.

## Ferbiendenge ätter Buuten

* aschaffenburg.de *Düütsk*
Suud-Sudan

Die **Suud-Sudan** is n Lound in Afrikoa. Dät wude, ätter een loangere Tied fon Kampe un Ferhonnelengen uum Uunouhongegaid, in 2011 ouskadt fon dän Sudan.
Lille

**Lille** (Wäästfräisk: *Risel*, Niederloundsk: *Rijsel*) is ne Stääd in dät Nouden fon Frankriek. In 2014 hiede Lille  Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,18 Million. Lille waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2004.
Nice

**Nice** (Düütsk: *Nizza*) is ne Stääd in dät Suudaasten fon Frankriek an et Middelmeer.

## Parade


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
Bordèu

**Bordèu** (Oksitoanske Noome, Frantsöösk: **Bordeaux**) is een Stääd in dät Suudwääste fon Frankriek.
Joachim Gauck

**Joachim Gauck** (* 24. Januoar 1940 in Rostock) is n düütsken evangeelsken Pestoor un Politiker. Hie is sänt dän 18. Meerte 2012 die 11. Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Huunich

**Huunich** is een swäite, moor of minner wooke Ietelweere, ju fon Huunich-Iemen *(Apis)*, hier besunners fon uus ienheemske Ieme *Apis mellifera*, foar ju oaine Neerengs-Foarsuurge häärstoald wäd. Do Iemen staale dän Huunich uut Pollen un Nektar fon Blössem-Plonten häär, mongs uk uut Huunichdau, dän jo fon ferskeedene Plonten-Luuse sammelje. Moanskene kriege Huunich maasttieds truch Imkeräi, dät Roowen fon wüülden Huunich is däälich säilden.
Tracktor Bowling

**Tracktor Bowling** is n rockkoppel uut Ruslound.
Meegliedere fon dän Koppel wieren:
* Lu
* Kondrat
* Mult
* Wit
* Proff

## Ju Discografie

### Albums
* *Напролом* (2002)
* *Черта* (2005)
* *Шаги по стеклу* (2006)
* *Tracktor Bowling*' (2010)

### Singles
* *It’s Time To…* (2005)
* *Время* (2008)
* *Поколение Рок* (2008)
* *Ни шагу назад* (2009)

### DVDs
* *Два шага до… и год после* (2006)
Lacuna Coil

**Lacuna Coil** is n rockkoppel uut Italien. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
* Cristina Scabbia
* Andrea Ferro
* Cristiano Migliore
* Marco Biazzi
* Marco Coti Zelati
* Cristiano Mozzati

## Ju Discografie

### Albums
* *[[In a Reverie]]* (1999)
* *[[Unleashed Memories]]* (2001)
* *[[Comalies]]* (2002)
* *[[Karmacode]]* (2006)
* *[[Shallow Life]]* (2010)
* *[[Dark Adrenaline]]* (2012)
* *[[Broken Crown Halo]]* (2014)
* *Delirium* (2016)
* *Black Anima* (2019)
* *Sleepless Empire* (2025)

### Singles
* *Heaven's a Lie* (2002)
* *Swamped* (2004)
* *Our Truth* (2004)
* *Enjoy the Silence* (2006)
* *Closer* (2006)
* *Within Me (2007)
* *Spellbound* (2009)
* *I'm Not Afraid* (2009)
* *I Like It* (2009)
* *I Won't Tell You* (2009)
* *Wide Awake* (2009)
* *Trip the Darkness* (2011)

=== DVDs ===
* *Visual Karma (Body, Mind and Soul)'' (2008)
Stinzeplonten

**Stinzeplonten** af **Stinzebloumen** naamt me in Fryslân ferwüülderde Bloumen, do in do Tuune un Parke fon oolde Steenhuuse, Buurgen, oolde Buuräien un oolde Pestooräien foarkuume. Ne Stins is in Fryslân n oold stäärk Steenhuus. Do Plonten blöie maast in ju Foarjierstied.  

Dän Noome Stinzeplonten häd Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, fielicht truch dät bie ju Skierstins in Feanwâlden woaksende Haarlimmer Klokkespul, do fon do Ienwoonere Stinzeplonten naamd wuuden. Dät Foarkuumen fon do Plonten wuud eerste in Fryslân un ätter 1950 uk in dät Groningerlound un Utert naamd.

Do Plonten kuume uut dät Eende fon dät 18. Jierhunnert, as do in Änglound plonted wuuden uum do deer wüüld woakse tou läite. Uursproankelk kuume do Plonten maast uut Midden- un Suud-Europa.

Tou do Stinzeplonten heere so'n 30 ferskeedene Plonten, wierunner ju wüülde Poaskebloume, ferskeedene wüülde Krokussoarten, dät Sneeklokje, dät Moaiklokje un wüülde Tulpen.

As Bieplonten tou do Stinzeplonten wäide uk ferskeedene litje blöiende Struuke täld, toun Biespil ju wüülde Hiembäie *(Rubus spectabilis)* un ju wüülde Säntjansbäie *(Ribes alpinum).

==Ferbiendengen ätter buuten==
* [http://www.theabloem.nl/_sgg/m1m6s1_1.htm Bielde fon Stinzeplonten]
* [[:nl:Stinsenplant#Lijst van stinsenplanten|Lieste fon Stinzenplonten un Bieplonten]] <small>*(niederloundsk)''

## Bielde

Bielde:Galanthus nivalis close-up aka.jpg| Dät Sneeklokje (Galanthus nivalis)
Bielde:Krokus-kih.jpg| Krokus (Crocus)
File:Narzissen in der Gruppe.JPG | Poaskebloumen (Narcissus pseudonarcissus)
Bielde:Convallaria majalis l.jpg| Moaiklokje (Convallaria majalis)
Bielde:TulipaSylvestris-Gau-Odernheim.jpg|Wüülde Tulpen (Tulipa sylvestris)
Bielde:Naturkamera-13922-steinbrech-kn-300408-a.jpg|Knul-Steenbreek (Saxifraga granulata)
Bielde:Ribes alpinum - berries (aka).jpg|Wüülde Säntjansbäien (Ribes alpinum)
Bielde:Rubus spectabilis pfly1.jpg|Blöite un Frucht fon ju wüülde Hiembäie (Rubus spectabilis)
Pingsterbloume

**Pingsterbloumen** konnen in Seelterlound gjucht ferskeedene Plonten wääse:

* Ju Bloume '''Moaiklokje''' (Convallaria majalis).
* Dän litjen Boom af Struuk **[[Flieder]]** (Syringa), die ap Platdüütsk uk Pingsterbloume naamd wäd.
* Dan rakt dät uk noch ju **[[Pingsterrouse]]** (Paeonia). Do rakt dät in ferskeedene Faawen.

Do blöie alle in dän Moai tou ju Pingstertied.
 

Bielde:Convallaria-oliv-r2.jpg|Dät Moaiklokje
Bielde:Lilac (2).jpg|N Fliederbusk
Bielde:Paeonia officinalis officinalis1.jpg| Ju Pingsterrouse
Saxifraga Granulata

Ju Knul-Steenbreek **Saxifraga Granulata**, *(düütsk: Knöllchen-Steinbrech)* is ne litje Bloume uut ju Oard fon do Steenbreekgewoakse, ju der in  Moai un Juni blöid. Dät is ne Stinzeplonte. 

In ju Natuurheelkunde wäd ju Plonte as Heelplonte bruuked.

## Haarlimmer Klokkespul
In Fryslân rakt dät fon disse Bloume noch ju besünnere wüülde Oard *Saxifraga Granulata 'plena' *, ap Fräisk: **Harlimmer Klokkespul**, ju der as Stinzebloume bie ju Skierstins in Feanwâlden un uur Steeden in Fryslân siet oolde Tieden wüüld woaksed.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Bielde fon dät Haarlimmer Klokkespul
Skierstins

Ju **Skierstins** wuud uum dät Jier 1300 in Feanwâlden *(nl: Veenwouden)* in ju Meente Dantumadiel in ju Provinz Fryslân baud. Dät ooldste Dokument  uur ju Skierstins is uut dät Jier 1439. Deer wuud uur dät *Schira Monnika huse* skrieuwen. Ju Skierstins is ju lääsde uurblieuwne Stins in Fryslân, ju nit oubreeken af tou ne uur Steede ferbaud wuude.

Stinzen sunt in Fryslân oolde steerke Steenhuuse, do uum do Tied fuul in Fryslân baud wuuden sunt.

Dät Bauwurk wuud bekoant as *Skierstins*. Ju Stins is noomd ätter do Munneke fon dät Klaaster Klaarkamp bie Rinsumageast, do tou do Sistersjenzers af *Skiere mûntsen (Benediktinen)* heerden. 

## Geskichte

Dät Klaaster hied ju Stins in 1429 in hieren Besit kriegen. In dän tweeden Hoolichdeel fon dät 16. Jierhunnert keem ju Stins in privoate Hounde un wuud gratter moaked. As in 1814 die Buurmääster fon Ljouwert die Oainer wuud, hiede die Touden two Ounbaue uut dät 16. Jierhunnert. Die Buurmääster liet deer n Suumerhuus, n Hoangstestaal un n Park iengjuchte.

Ätter 1900 wuud ju Stins ap  Initiative fon ju *Fräiske Meenskup*  (Frysk Genoatskip)  restaurierd un 1960 keem deer n Postkantor in ju Stins. Ätter dät ju Meente Dantumadiel die naie Oainer wuud, wuud ju Stins wier restaurierd und dät wuud n  Museum mäd n Räids- un Kapläärsoal un deer ätter n kultuuräl Säntrum. In 2000 wuud deer buppe in dän Touden uk ju  *Theun de Vrieskeamer* iengjucht foar ne Uutstalling uur dän Skrieuwer Theun de Vries, die in Feanwâlden bädden is. Ju Kollektie heerd tou ju *Theun de Vriesgenoatskip*.

## Däälich
Däälich is ju Stins in dän Besit fon ju Meente un  deer is n kultureel Säntrum iengjucht.  Älke Mound sunt der ferskeedene Ferounstaltengen, uk foar Bäidene. In ju Skierstins kon hilked wäide. Buppe in dän Touden is ju *Theun de Vrieskeamer* iengjucht. Ju Stins un die Stinzen- un Kruidentuin deerbie konne besichtiged wäide.

## Stinzeflora
Uum ju Skierstins rakt dät fuul Stinzeplonten. Dän Noome häd die Botanikus Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, uumdät do Ienwoonere fon Feanwâlden dät bie de  Skierstins woaksende Haarlimmer Klokkespul *Stinzebloumen* naamden.

## Sjuch uk
* Stins
* Stinzeplonten
* Dr. Jacob Botke
* Haarlimmer Klokkespul

## Ferbiendenge ätter buuten
* Webstee fan de Skierstins (Niederloundsk)
*De Schierstins - ''Histoarje''  
*Frysk Deiblêd, 10 maart 2008 - ''Skierstins kricht Kollektie De Vries''  
*Stinzenflora Fryslân - ''Skierstins''  
*Nai Bouk: 'De Schierstins, een ongekende schat', 64 Sieden
Stins

Ne **Stins** is in Fryslân un dät Groningerlound n oold steerk Steenhuus af ne Buurich, do maasttieds fon oadlige Familien baud wuuden. Dät Woud *Stins* is ne Oukuuting fon *Stienen Hús*. In dät Groningerlound wuuden do *Boargen* af *Stainhoes* noomd.

Do Huuse mäd besünners steerke Muuren wuuden ätter dät Jier 1300 baud un hieden maast n Touden tou ju Ferdeedenge. Ju Muure wieren wäil n Meeter tjuk. Ju wuuden maast Jierhunnerte loang fon do oadlige Familien bewoond. Deer häd dät so'n 175 Stinzen in Fryslân rakt, wierfon uur 60 Stinzen ap ju Fräiske Wikipedy beskrieuwen sunt. Do Stinzen sunt maast in dät 19. Jierhunnert oubreeken. Do hieden foar ju Ferdeedenge naan Sinn moor. Wäkke fon do Stinzen sunt uk tou Buuresteeden uumebaud wuuden af do sunt ferbaud un deer sunt Museen iengjucht. Fon wääke fon do oolde Stinzen in Fryslân  sunt noch Moaleräien äärhoolden blieuwen.

Ju eensige Stins, ju däälich noch in Fryslân äärholden is, is ju Skierstins in Feanwâlden. Dät is däälich n kultuureel Säntrum. Ju Stins un die Stinzen- un Kruidentuin deerbie konne besichtiged wäide.

In dät Groningerlound stounde der noch ne Stins in Niebert un ju Menkemabuurich in Uithuizen, in Aastfräislound stound noch dät Steenhuus Bunderhee  (Buurich Bunderhee) in dät Reiderlound. Un dan stound noch tichte bie Seelterlound ju Buurich Stickhusen, ju oawers wäil nit as typiske Stins aansjoon wäd.

## Stinzeflora
Uum do Stinzen uumetou rakt dät fuul Stinzeplonten. Dän Noome häd die Botanikus Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, uumdät do Ienwoonere fon Feanwâlden dät bie de  Skierstins woaksende Haarlimmer Klokkespul *Stinzebloumen* naamden.

## Bielde

Bielde:Skierstins.jpg  |Ju Skierstins uum dät Jier 1927
Bielde:Hoytema State.jpg |Hoytemastate in Jonkershuzen (1503-1906)
Bielde:SjaerdemaslotFraneker2.jpg| Sjaerdemaslot in Frjentsjer (1446-1727) *Härtsoch Albrecht III fon Saksen häd deer in dät 15. Jierhunnert woond*
Bielde:Liauckamastate2.jpg |Liauckamastate in Seisbierrum, däälich n Hotel 


## Sjuch uk
* Stinzeplonten
* Lieste fon do States un Stinzen in Fryslân mäd Bielde *(fräisk)*
* Lieste fon do Stinzen in Fryslân *(fräisk)*
* Lieste fon Buurgen in dät Groningerlound *(fräisk)*
Monaco

**Monaco** is n Lound in Europa. Dät Lound gränsed in dät Suuden an et Middelmeer, un wäd an ju Loundsiede bloot fon Frankriek begränsed.


File:Panorama von Monaco-La Turbie.jpg|Panorama
File:Casino fountain 1.JPG|Casino
Hoogezand

**Hoogezand** is ne litje Stääd int Groningerlound, ätter ju Stääd Groningen is Hoogezand ju twäädgrootste Stääd in ju Provinz. Deer lieuwje ungefeer 21.500 Moanskene (2006). Hoogezand waas ju Haudstääd/-täärp fon ju Meente Hoogezand-Sappemeer.
Oxidationstaal

Ju **Oxidationstaal** rakt an, wofuul Elementarleedengen n Atom binne ne Ferbiendenge formoal apnuumen blw. ouroat hiede, wan aal Noaberatome mäd hiere gemeensoame Elektronenpoore wächhoald wuuden. Ju äntspräkt ju hypothetiske Ionenleedenge fon n Atom in n Molekül blw. ju wuddelke Leedenge fon eenatomige Ione.
Oldambt

**Oldambt** is ne Meente in dät Aaste fon ju niederloundske Provinz Groningen. Ju Meente is ap n 1. Januoar 2010 äntsteen truch Touhoopeföigenge fon ju fröiere Meenten Scheemda, Winschoten un Reiderland. Ju Meente hied ap n 1. Januoar 2010 39.428 Ienwoonere, wierfon uut ju fröiere Meenten Reiderland 6.968, uut Scheemda 14.165 un uut Winschoten 18.295.
Bunderhee

**Bunderhee** is n Täärp in dät Reiderlound. Dät lait twiske Bunde un Ditzumerverlaat in dän aastfräisken Loundkring Lier. Bunderhee heerd tou ju Meente Bunde. Bunderhee häd ne Fläche fon 16,17 km2 un 598 Ienwoonere (2007). 

Bie Bunderhee stound dät bekoande Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound.
Uurledingerlound

Dät **Uurledingerlound** is ieuwenske dät Reiderlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Dät Uurledingerlound wäd in dät Noude begränsed truch ju Stääd Lier un ju Leda, in dät Wääste truch ju Oamse, in dät Suude truch dän Loundkring Oamselound un in dät Aaste truch dät Seelterlound in dän  Loundkring Kloppenbuurich. Dät is dät suudelkste Gebiet fon dän Loundkring Lier. 

Ätter ju tjustere Heerskupstied fon do aastfräisken Haudlenge keem dät Uurledingerlound in dät 15. Jierhunnert bie ju Groafskup Aastfräislound un heerd deertruch däälich tou dän Loundkring Lier.

Däälich heere do Meenten Westoverledingen, Rauderfeen un Aastrauderfeen un dät Täärp Nettelburg, Meente Lier, tou dät Uurledingerlound. Deer wäd fuul aastfräisk Platt boald.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Uurledingen ap Genealogie-Forum
Lengenerlound

Dät **Lengenerlound** is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Moormerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier.

Ätter ju tjustere Tied fon do aastfräiske Haudlenge keem dät Gebiet 1464 in dän Besit fon dän Groaf fon Aastfräislound. Dät Amt Lengen keem 1535 bit tou dät 20. Jierhunndert bie dät Amt Stickhusen.  

Däälich is dät ju Meente Uplengen.
Rommy

**Rommy** (wuddelken Noome: *Romke Henstra*) (Twizelerheide, 8. Januar 1950 - Ljouwert, 22. April 2007) waas n wäästfräisken Foulkssjunger. Hie hied as Bienoome *ju Stämme fon do [[Fräiske Woolde|Woolde]]*). 

Ieuwenske ap Holloundsk häd hie uk ap Fräisk soangen, un deerbie ap Wooldfräisk, wät ap maaste Seeltersk glieket. N gjucht bekoand Fräisk Läid fon him is *Ave Maria*.

## Ferbiendengen
* Ave Maria
Lacrimosa

**Lacrimosa** is n rockkoppel uut ju Swaits. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
* Tilo Wolff
* Anne Nurmi

## Albums
* Angst (1991)
* Einsamkeit (1992)
* Satura (1993)
* Inferno (1995)
* Stille (1997)
* Elodia (1999)
* Fassade (2001)
* Echos (2003)
* Lichtgestalt (2005)
* Sehnsucht (2009)
* Schattenspiel (2010)
* Revolution (2012)
* Hoffnung (2015)
* Testimonium (2017)
* Leidenschaft (2021)
* Leidenschaft, Pt.2 (2022)
Warsingsfehn

**Warsingsfehn** is n Täärp in ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier un Sit fon ju Meeente. Dät häd 7.607 Ienwoonere (2007) un is dät grootste Täärp in ju Meente.

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Säärke Warsingsfehn
* Meente Moormerlound
* Moormerlound ap Genealogie-Forum
Gandersum

Gandersum is n litjed Täärp in ju Meente Moormerlound mäd uungefäär 90 Ienwoonere. 

## Bauwierke
In Gandersum häd ne Säärke uut dät 14. Jierhunndert. In Gandersum stound dät Oamse-Speerwierk. 

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Moormerlound ap Genealogie-Forum
* Säärkemeente Gandersum-Tergast
* Säärke Gandersum
* 1000 Jahre Gandersum
Oargelloundskup Aastfräislound

Ju **Oargelloundskup Aastfräislound** *(düütsk: Orgellandschaft Ostfriesland)* is mäd moor as 90 historiske Oargele uut säks Jierhunnerte een fon do riekste Oargelloundskuppe ap de Waareld. 60 fon do Oargele sünt uut ju Tied foar 1850. In dät 15. un 16. Jierhunnert keemen der fuul Oargele uut do Niederlounde un in dät 17. un 18. Jierhuunert keemen der wäkke Oargele uut Hambuurich un Wäästfoalen bie. Fuul fon do oolde Oargele wuuden in do lääste 50 Jiere restaurierd un sunt der wier in dän Originoal-Toustand.  

Truch ju Nouddüütske Oargelakademie sunt in Touhoopeoarbeid mäd dät Organeum in Weener do Oargele däälich ap ju ganse Waareld bekoand. Deer wäide jierelks Konzerte feranstalted un et rakt dät Festival "Musikalischer Sommer in Ostfriesland".

## Sjuch uk
* Lieste fon do historiske Oargele in Aastfräislound  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in Oamde  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Wittmund  *(düütsk)* 

## Ferbiendengen ätter buuten
* NOMINE  – Norddeutsche Orgelmusikkultur in Niedersachsen und Europa e. V. (mit Fotos und Detailinfos) (gesehen 1. Dezember 2009).
* Orgeln in Ostfriesland (mit einigen Fotos)  (gesehen 1. Dezember 2009).
* MP3-Klangbeispiel Rysum: Orgel mit Glocke, Conrad Paumann: *Redeuntes in mi* aus dem Buxheimer Orgelbuch (Harald Vogel)
Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound

Foar ju **Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound** stoalde Heinrich Schulte ju Antaal fon Huushollengen fon 1473 bit 1674 fääst uut do Skätsengsliesten un deerätter uut Statistiken fon Säärke un Stoat. Ju Taal fon Koppe pro Huushollenge waas 5,5 in 1816, man Schulte nimt oun, dät ju foar allere Tieden weegen minner goude Gesuundegaid läiger waas un skätset ju ap 5. 

Sien Resultoate sunt mäd Anluukenge fon Statistike uur ju näiere Tied roat in ju Tabelle gans hierunner un in ju graphiske Deerstaalenge hier ieuwenske. In allere Tieden waas ju Befoulkenge man littek, mäd wier n Touräächgong bit 1651, wäil weegen dän Trüütichjierige Kriech. Ätter 1800 roate dät ne stäärke Tounoame truch ju Feenkolonisation an do Buuteskeede (Idafeen, Elisabethfeen), ju deer fuul Froamde ounbroachte. 
Truch ju Foankultivierenge noom ju effektive Uurfläche fon Seelterlound mäd do Jiere wäil bit dät Tjoonfache tou, so dät fuul Lieuwendsruum foar näie Bewoonere äntstuude. So koomen uum 1920 do uut Aast-Pommern ferdrieuwene Pomeraner in Seedelsbierich un uum 1949 rakt dät dan noch wier äkstroa ne Spitse truch do Aastfluchtlinge, do leeter toun Deel wier wächlooken. Deertruch waas ju Befoulkenge in 1964 wier läiger, man ätters koomen daach wier fuul moor bietou, so ätter 1991 do Ruslounddüütske in Roomelse. Uur do Sproaken sjuch bie Sproakstatistik.
Apstuuns is Seelterlound mäd 12.869 Ienwoonere (31.12.2006) ap ne Fläche fon 123,5 km^2, dät is 104 pro km^2, al relativ ticht befoulked (juun 110 pro km^2 foar dän ganse Loundkring Kloppenbuurich).

### Ienwoonertaal
**Huushollengen**

Do Taalen fon 1970-1990 sunt nit apaat in ju graphiske Deerstaalenge feroarbaided wuuden. 
^1 ätter Kollmann; rakt wuudelk 5,5 Person pro Huushollenge.
^2 deerfon 2390 Aastfluchtlinge.

## Literatuur

* Paul Kollmann, *Der Umfang des friesischen Sprachgebietes im Grossherzogtum Oldenburg*, Zeitschrift des Verein für Volkskunde, 1, Berlin 1891:377-403. 

* Heinrich Schulte, *Das Saterland als friesisches Land* (24), Heimatblätter, Beilage zur oldenburgischen Volkszeitung 33-40 (1952-1959). Mädnunner 41 Sieden.

* Mechthild Schwalb, *Die Entwicklung der bäuerlichen Kulturlandschaft in Ostfriesland und Westoldenburg*. Bonn 1953.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Befoulkengsäntwikkelenge siet 1970
Jümme

Die Noome **Jümme** häd ferskeedene Betjuudengen:

* Ju **[[Samtmeente Jümme]]** in dän Loundkring Lier
* Ju **Äi [[Jümme (Äi)|Jümme]]** in dän Loundkring Lier
Środa Śląska

**Środa Śląska** is ne Stääd in ju Woiwodskup Niederschlesien in Polen. Ju Stääd lait uungefeer 31 km wäästelk fon Wrocław (Düütsk: *Breslau*) in dät Suudwääste fon Polen.

## Susterstääd
* Meente Seelterlound

## Ferbiendenge ätter Buuten
Organeum

Dät **Organeum** in Weener in dät aast-fräiske Reiderlound is n Kultuur- un Bildengssäntrum mäd n Museum foar Musikinstrumänte, foar allen Oargele. Dät wuud 1997 fon Harald Vogel gruundet un tjoond ju Äärfoarskenge fon ju noud-wääästdüütske Oargelloundskup. Siet 2002 is Winfried Dahlke die Laiter fon dät Organeum. Die aastfräiske Kultuurruum mäd ju Oargelloundskup Aastfräislound is aan fon do riekste Oargelloundskuppe fon ju Waareld mäd moor as 100 Instrumänte uut sjoogen Jierhunnerte. In dät Organeum stounde so'n 21 Musik-Instrumänte.

Dät Organeum was eerste n Iengjuchtenge fon ju Aastfräiske Loundskup un is siet 2006 n Instituut fon ju "Aastfräisloundstiftenge" fon ju Aastfräiske Loundskup, fon ju evangelsk-reformeerde St.-Georgs-Säärke in Weener un fon ju Stääd Weener. Dät Oargelsäntrum wäd uk stutsed truch dän "Förderkreis Organeum in Weener e.V.“. Sit fon dät Organeum is ne oolde Stäädvilla uut 1870 in ju Stääd Weener. Tichtebie in ju St.-Georgs-Säärke in Weener stound ne historiske "Arp-Schnitger-Oargel" uut 1710.

Truch ju Nouddüütske Oargelakademie sunt in Touhoopeoarbeid mäd dät Organeum in Weener do Oargele däälich ap ju ganse Waareld bekoand. Deer wäide jierelks Konzerte ferounstalted un dät rakt dät Festival "Musikalischer Sommer in Ostfriesland".

Dät Organeum kon besäiked wäide un der kon me uk ap ju Instrumänte spielje.

## Sjuch uk
* Do Instrumänte fon dät Organeum *(düütsk)*

## Ferbiendengen ätter buuten
* Liste fon do historiske Oargele in Aastfräislound  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Aurk  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in Oamde  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier  *(düütsk)* 
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Wittmund  *(düütsk)*
Aastfräiske Loundskup

Ju **Aastfräiske Loundskup** (de: Ostfriesische Landschaft) is een fon do historiske soogen Loundskuppe, do dät in Läichsaksen noch rakt. Ju uumfoatet do tjo aastfräiske Loundkringe Aurk, Lier un Wittmund un ju aastfräiske Stääd Oamde. Die Sit is in Aurk.

Dät is ne stoatelke Iengjuchtenge un wäd uk dät kulturälle aastfräiske Parlamänt naamd. Do 49 Meegliedere fon dät Parlamänt wäide truch Kringdai-Meegliedere fon do 4 aastfräiske Loundkringe köärd. Ju aastfräiske Loundskup häd ju grootste wietenskuppelke Bibliothek fon Aastfräislound.

Do hääbe dät traditionälle Woapen un ju traditionälle Flaage fon Aastfräislound (swot, rood, blau). Deer is n Loundskup-Präsident, die foar 6 Jiere köärd wäd un n Direktor as Laiter. Die Präsident is siet 2002 Helmut Collmann. Die Direktor is Dr. Rolf Bärenfänger.


## Sjuch uk
* Lieste fon do Präsidente fon ju Aastfräiske Loundskup

## Ferbiendengen ätter buuten
*  Websiede fon ju Aastfräiske Loundskup
Oamse-Speerwierk

Dät **Oamse-Speerwierk** is n Bauwierk an ju Oamse bie Oamde in Aastfräislound. Dät wuud twiske do Jiere 1998 un 2002 an ju Oamse twiske  Gandersum an dät Noudouger un Nendorp an dät Suudouger fon ju Oamse baud. Die Oustand twiske do Hauddieke fon ju Oamse is deer 1.040 Meter, dät Speerwierk is  476 Meter loang un häd sjoogen Truchfoart-Eepenenge. Ju Haud-Eepenenge is 60 Meter breed. Die Bau häd uungefäär 223,6 Millionen Euro kosted.

## Apgoawen un Nutsen
### Skuts juun Hoochwoater
Wan dät Speerwierk bie Hoochwoater uur 3,7 m uur NN. sleeten wäd, kon der naan Woater meer uut ju Noudsee un Dullert truch ju Oamse ätter dät Binnenlound loope. Deertruch is dät Lound loangs ju Oamse juun Uurswemmenge skutset. Uk dät Leda-Jümme-Gebiet, dät bit 2002 allene truch dät oolde Leda-Speerwierk uut 1954 bie Lier skutsed was, is deertruch beeter juun Hoochwoater skutset.
	

### Skiepsferfoarenge foar Skiepe fon ju Meyer-Werft
Truch dät Speerwierk kon dät Woater in ju Oamse foar dät Ferfoarjen fon näie Skiepe mäd n grooten Djoopgoang fon ju Hällenge fon ju "Meyer-Werft" in Papenbuurich ätter ju Noudsee wai apstaud wäide. Deertruch konne uk in Toukuumst Skiepe mäd n Djoopgoang fon 8,50 m. ap ju "Meyer-Werft" baud wäide. Jierelks wäide der ap düsse Wiese 1-2 Skiepe fon ju Hällenge in Papenbuurich ätter ju Noudsee wai foart.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Siede tou dät Oamse-Speerwierk fon dät NLWKN
Leda-Speerwierk

Dät **Leda-Speerwierk** is n Bauwierk an ju Leda bie Lier in Aastfräislound, tichte bie ju Steede wier ju Leda in ju Oamse muundet. Dät wuud 1954 as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Dät Speerwierk is 94 Meter breed un häd fjieuw Truchfoart-Eepenenge mäd ne Breede fon 14 Meter.

Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk siet 2002 äntlasted.
Leda-Jümme-Gebiet

Dät ****, ap Düütsk uk „Zweistromland“ naamd, is n loundskuppelk fluch Gebiet in dät Insuchgebiet fon do Äien Leda un Jümme in dät Suud-Wääste fon dän Loundkring Lier in Aastfräislound. In dät Gebiet rakt et fuul Seen, so as dän 11 Hektoar grooten Stickisee af *Jümmesee* in Stickhusen.

Dät Gebiet begint al bie Bäärsel, diräkt noudelk Seelterlound, wier ju Seelter Äi in ju Leda muundet un gungt bit tou Lier. Ju Samtmeente Jümme un ju Samtmeente Hesel lääse in dät Gebiet. Bie Amdorf gungt ju historiske Pünte-Fääre uur ju Jümme un bie Lier is dät Leda-Speerwierk.

Dät Gebiet is interessant foar Woatersportlere un Onglere un der sunt uk fuul Touriste. Ju Düütske Feenroute *(Deutsche Fehnroute)* gungt truch dät Gebiet.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Düütske Feenroute
* Barßel-Saterland.de
Punte-Fääre

Ju Punte-Fääre is aan Woater-Uurgong uur ju Jümme suudaastelk fon Lier in Aastfräislound. Bie ju Buurskup Amdörp, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, foart ju houndbedrieuwene historiske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbint Amdorf mäd Wiltshusen, Meente Lier. Dät is ju ooldste houndbedriewene Fääre in Midden-Europa. Ap ju Fääre konne 3 Autos af 30 Moanskene transportierjed wäide.

## Geskichte
Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd un stoant sänt 2002 unner Toankmoalskuts. Ju Fääre wuud bit 1975 von dän Loundkring Lier bedrieuwen. As 1974 bekoand wuude, dät ju Fääre in 1975 sleeten wäd, wuud der fluks n Fereen *„Verein zur Förderung und Erhaltung der historischen Pünte als Denkmal auf dem Wasser e. V.“ (Pünten-Verein)* gruunded un die Bedrieuw wuud 1978 truch dän Fereen wier apnuumen. Do hääbe Liede uut ju heele Waareld, do as Touristen al mäd ju Fääre foart sunt.

Ju Fääre is älk Jier fon Moai bit September Midwieks bit Suundais eepend. Ju Eepenenge ap n 1. Moai wäd deer älk Jier mäd n groot Foulksfääst fierd.

Do hääbe ap n 1. Moai 2012 hier 450-jierich Bestounden fierd.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Pünten-Verein, Postfach 1880, 26789 Leer 
* Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme
* https://web.archive.org/web/20070928064854/http://www.fjordfaehren.de/bi/foto/wiltshausen.htm (Bielde)
Amdörp

**Amdörp** (so hat dät ap Plat; Bupperloundsk: **Amdorf**) is ne litjet Täärp in ju Meente Tjootern in ju Samtmeente Jümme. Amdörp lait in dän Loundkring Lier twiske do Äien Leda un Jümme, nit färre fon ju Steede wier ju Leda un ju Jümme touhoope fluute. Do Noabertäärpe fon Amdörp sunt Neuburg, Potshuusen, Backemoor, Nettelburg un Loga. 

**Amdörp** wuud wierskienelk al foar 2000 Jiere besiedelt. Uum dät Jier 1300 waas der al ne Säärke. Ju Säärke, ju der däälich stoant, ist fon 1769.

## Punte-Fääre
Noudelk fon Amdörp, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, foart der ju houndbedrieuwene histooriske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbindt Amdörp mäd Wiltshusen un Loga, Meente Lier. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd.

## Brääch uur ju Leda

Suudelk Amdörp gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdörp un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Amdörp ap Genealogie-Forum
* Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme
Langeooch

**Langeooch** is aan fon do aastfräiske Ailounde un ne Meente in dän Loundkring Wittmund. Dät läit aastelk Baltrum un wäästelk Spiekerooch.

Ap Langeooch stounde two Säärken. Autos duurwe ap dät Ailound nit fiere. Langeooch häd ne Iersenboan un n litjen Lufthoawen. 

## Sjuch uk
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Websiede fon ju Meente
Saratow

**Saratow** is ju grootste Stääd in Ruslound an ju Äi Wolga, mäd ne Fläche fon 394 km2. Ju Stääd häd 837.831 Ienwoonere.
Rafael Correa

**Rafael Correa** (* 6. April 1963 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 15. Januoar 2007 die 56. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador.
Angers

**Angers** is ne Stääd in dät Wääste fon Frankriek.


File:Vue sur le centre d'Angers.jpg|ju Staädmidde fon Angers
File:Angers dot.jpg|ju Loage fon Angers in Frankriek
File:Angers - Tramway - Place du Ralliement.jpg|Plats mäd Tram
File:Loire Maine Angers1 tango7174.jpg|ju Äi *Maine* in Angers
File:Château angers jardin châtelet.jpg|*Châtelet*
File:Palais UCO.JPG|Angers Universität
File:Hopital-St-Jean-Angers (3).JPG|*Chant du monde*
File:Loire Maine Angers2 tango7174.jpg|Kastäil fon Angers
Äi

Ne **Äi** is smoals n natüürelken Woaterstroom truch et Lound, die maastentieds uut swäit Woater bestoant.

## Woaterferloop
Oafte fljut et Woater ätter n Ozean, Meer, See, of ne uur Äi. Wan een Äi in ne uur Äi uutkumt, dan wäd ju eerste ne Touflus, Ieuwen-Äi of Sieden-Äi naamd. Äien konnen sik also bieldje uut ferskäidene Äien, wan do touhoope kuume. Wan Äien nit bieldet wäiden fon Touflusse, kon me wieruume ätter ju *Wälle*, ju Steede weer ju Äi äntspringt. 

### Biespil
Ju Seelter Äi bildet sik tou Biespil uut do Touflusse Marka un Oaje. Ju Marka äntspringt uungefeer 20 km. suudelk fon dät Seelterlound, deer is hiere Wälle. Uut ju Seelter Äi fljut dät Woater truch do Leda un Oamse ätter ju Noudsee wai. Ju Leda un ju Oamse sunt deeruum Ouflusse fon ju Seelter Äi.

## Webferbiendengen
Ozeanien

**Ozeanien** is dän kollektiven Noome foar ne groot Taal Ailounde in ju Pazifiske Ozean. Maast wäd ju Region etnologisk in tjo groote Ailoundgruppe indeeld:
* Polynesien
* Melanesien
* Mikronesien

In ju brattere Perspektiv wäide uk Näi-Seelound, Näi-Guinea un Australien deertou reekened.
Arija

**Arija** is n rockkoppel uut Ruslound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
* Vladimir Holstinin
* Vitaly Dubinin
* Mikhail Zhitnyakov
* Sergey Popov
* Maxim Udalov

## Ju Discografie
* *Мания величия* (1985)
* *С кем ты?* (1986)
* *Герой асфальта* (1987)
* *Игра с огнём* (1989)
* *Кровь за кровь* (1991)
* *Ночь короче дня* (1995)
* *Генератор зла* (1998)
* *Химера* (2001)
* *Крещение огнём* (2003)
* *Армагеддон* (2006)
* *Феникс* (2011)
Melbourne

**Melbourne** is ju Haudstääd un grootste Stääd fon dät australiske Buundeslound Victoria. Ätter Sydney is Melbourne ju twäidgrootste Stääd fon Australien.
Piroatenpaatäi Düütsklound

Ju **Piratenpartei Deutschland** (**PIRATEN**) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Int Algemeen sätte do Piroaten sik ien foar politiske Transparenz un do 'elektroniske' Burgergjuchte. Ju Paatäi is tou Biespil juun et 'Zugangserschwerungsgesetz' en et spiekerjen fon Internetdoaten. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 2,0% fon do Stämmen. Do piroaten sunt fertreeden in do Lounddeege fon Släswiek-Holstein, dät Saarlound un Berlin.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon ju Piratenpartei Deutschland
Bronstied

Ju **Bronstied** is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd bronsen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. Dit Tiedruum begint so uungefeer uum 2200 f. Chr. un eendet uumtränt 800 f. Chr.
Mekong

Die **Mekong** is ne Äi in Suudaast-Asien. Ju Äi fljut truch China, Thailound, Laos, Kambodscha un Vietnam. Hie häd ne Loangte fon uungefeer 4.350 km un fljut in et Suudsinesiske Meer/den Pazifisken Ozean.
Pakistan

**Pakistan** is n Lound in Suudasien. Dät Lound skadt in dät Suudwääste an dän Iran, in dät Wääste an Afghanistan, in dät Noude an China un in dät Aaste an Indien. Ju Haudstääd fon ju Republik is Islamabad. Pakistan äntstuude, as ap dän 14. August 1947 do Deele fon Britisk-Indien, do maast muslimisk wieren, uunouhongich wuden. Ju Exklave Aast-Pakistan wude leeter unner dän Noome Bangladesch aan oainen Stoat.
Titanic

Ju **RMS Titanic** waas aan ängelsken Passagierdamper, die ap sien Jungfernfoart ätter do Fereende Stoaten ap dän 14. April 1912 in dän Atlantik unnergeen is. Ju Titanic is deerbie juun aan grooten Iesbierich foart. Bie dät Uunluk sunt sowät 1.500 Moanskene ferdronken. Dät waas een fon do grootste Skipsuunlukke in ju Fergeenhaid.

Ju Titanic un hiere two Susterskippe wieren domoals do grootste Passagierskippe fon de Waareld un hieden Plaats foar uungefäär 2.400 Passagiere.

In 1985 wuud ju Titanic ap dän Gruund fon dän Atlantik wierfuunen ap ju Position 41°43′ N, 49°56′ W.
Osama Bin Laden

**Osama bin Laden** (Riad, 10. Meerte 1957 - Abbottabad, 2. Moai 2011) waas die Laiter fon Al Kaida, ne Terrororgansition juun wäästelke un pro-wäästelke Lounde.

Ätter do Aansloage ap dät World-Trade-Center in New York un uur Steden in ju USA ap n 11.September 2001 mäd boalde 3.000 Doode  hääbe do Amerikoaner boalde 10 Jiere ätter him in Afghanistan un Pakistan säiked. Ap n 2. Moai 2011 wuud hie fon amerikoanskse Suldoaten in Abbottabad in Pakistan fuunen un doodskeeten.
John F. Kennedy

**John Fitzgerald „Jack“ Kennedy** (* 29. Moai 1917 in Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 in Dallas, Texas), uk  **JFK** noomd, waas fon 1961 bit 1963 die 35. Präsident fon do USA. 

Ap n 22. November 1963 wuud Kennedy bien Attentat ap him wierskienelk truch Lee Harvey Oswald doodskeeten.

Bie sien Besäik in Berlin ap n 23. Juni 1963 häd hie bie ju Berliner Muure dän waareldbekoanden Sats kweeden:  "Ich bin ein Berliner". 

## Ferbiendenge ätter buuten
Rotterdam

**Rotterdam** is ätter Amsterdam ju twäidgrootste Stääd in do Niederlounden. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien Hoawen, wäkke dän träädgrootste fon ju Waareld is. Rotterdam häd 651.376 Ienwoonere (1. Januoar 2020), as Agglomeration *Stadsregio Rotterdam* sowät 1,2 Mio. (2006). In n Truchsleek lait ju Stääd two Meter unner Normalnull. Ieuwenske Amsterdam un Den Haag is Rotterdam een fon do kulturelle Zentren in do Niederlounde. Rotterdam häd ne oaine Universität, ferskeedene Hoochskoulen, ne Musikhoochskoule un ne Kuunstakademie.

## Geskichte
In n Twäiden Waareldkriech is n groot Deel fon ju oolde Binnenstääd am 14. Moai 1940 fernäild wuuden truch n düütsken Luftoungriep. Sowät 800 Moanskene sunt stuurwen, un 80.000 Rotterdammer wuuden obdachlos. Ap 260 Hekter wuuden 25.000 Woonengen, 70 Skoulen, 2.400 Bedrieuwe un 2.000 Büros fernäild. Deerätter sunt deer noch litjere Luftoungriepe weesen, fon do Allierden in Oktober 1942 un Meerte 1943, un dan wier fon do Düütsken in 1944. Ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd wier apbaud. Ju Stääd baude sien Hoawen fääre uut, un in et Jier 1962 wuude Rotterdam mäd 92 Mio. Tonnen toun grootsten Hoawenstääd fon ju Waareld. Rotterdam häd Däälich ne moderne Binnenstääd, un is bekoand uum sien Wulkenkratser.

## Kultuur
Rotterdam waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2001.

## Gebooren in Rotterdam
* Desiderius Erasmus (Erasmus fon Rotterdam)

## Ferbiendengen

* Stääd Rotterdam (nl, en)
Gotthardtunnel

Die **Gotthardtunnel** af **Gotthard-Scheiteltunnel** is n Iersenboantunnel fon ju Gotthardtboan un lapt unner  dän Sankt-Gotthard-Pass truch dät Swaitser Gotthardmassiv. Die 15.003 Meter loange Iersenboantunnel lapt  twoglaisig twiske Göschenen in dät Kanton Uri und Airolo in dät Kanton Tessin.

Die Tunnel wuud twiske 1872 un 1880 baud un ap n 22. Moai 1882 ienwäid. Die Bau häd 227 Mio. Swaitser Franken koasted.

Ieuwenske dän Iersenboantunnel rakt dät uk n Gotthardt-Sträitetunnel.

## Ferbiendenge ätter buuten
Apollo 11

**Apollo 11** waas n Ruumfoartmission fon ju NASA wierbie do eerste Moanskene ap ju Moune keemen. 

Neil Armstrong, Edwin „Buzz“ Aldrin un Michael Collins begonnen dän 16. Juli 1969 hiere Mission mäd n Saturn-V-Rakete fon dät Kennedy Space Center in Florida un keemen ap n 19. Juli in n Boan uum ju Moune. Aan Dai deerätter kuuden Armstrong un Aldrin in ju Ruumfeere Eagle ap ju Moune landje, Collins bleeuw alleenich in dän Kommandomodul Columbia in n Orbit. N poor Uuren ätter ju Landenge ap ju Moune stuude Armstrong as eerste Moanske ap ju Moune, deerätter keem Aldrin. Do Astronauten weeren 22 Uuren ap ju Moune un fljoogen dan mäd Collins wier ätter ju Äide wai, weer do ap n 24. Juli landje in dän Pazifisken Ozean.

Uur ju ganse Waareld seegen sowät 600 Millionen Moanskene ätter ju Ruumfoartmission in Fiersjoon.

Neil Armstrong is ap n 25. August 2012 in Cincinnati stuurwen.

## Sjuch uk
* Ruumfoart