open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aastrauderfeen

**Aastrauderfeen** is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 10 683 Moanskene (Jan. 2008) un ju Meente häd ne Fläche fon 51 km². Dät is ne Noabermeente fon Seelterlound.

In dät Jier 1765 fräigeden fieuw Koopljuude an dän Köönich fon Prüüsen of jo n näien Feen moakjen doarsten, noudelk fon Uurledingerlound. An n 19. April 1769 kreegen do Koopljuude Toustämmenge fon dän Köönich un so is ju Geskichte fon Aastrauderfeen ounfangd. Die Noome is roat ätter dät Täärp Raude. 

;Ienwooneräntwikkelenge
* 1975 - 7.321
* 1985 - 8.162
* 1995 - 9.520
* 2005 - 11.069

## Täärpe
Tou ju Meente Aastrauderfeen heere do Tärpe un Buurskuppe:
* Aastrauderfeen 
* Holterfeen
* Idafeen
* Holterfoan
* Loangholt (heert deelwiese tou Rauderfeen)
* Potshuusen

## Idasee
In ju Buurskup Idafeen lait die Idasee.

## Bauwierke
* Ju Määlne in Idafeen

### Säärken
* Evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen
* Evangeelske Friedenssäärke in Idafeen
* St.Martin-Säärke in Potshuusen


File:ChurchOstrhauderfehn.jpg|Ju evangeelske Petrus-Säärke in Aastrauderfeen
File:ChurchPotshausen.jpg|Ju St.Martin-Säärke in Potshuusen


## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Meente Aastrhauderfehn ap Genealogie-Forum
* Aastrhauderfeen ap Genealogie-Forum
Tüüdik

Die **Tüüdik** *(Tringa totanus)* is n Fuugel. Hie is nit fuul gratter as ne Dröiselke, man sien loange roode Beene un sin loangen rooden Snoabel läite him gratter uutsjo, as hie wuddelk is.

## Sjuch uk
Koabel

N **Koabel** is n Träid of Roop foar ferskeedene Swäkke. Dät kon bruukt wäide uum deermäd bestimde Seeken aptoutillen,  as n Foarstoul in n Hoochhuus. N Koabel kon uk foar dän Transport fon Elektrizität bruukt wäide. Truch n Koabel kon Elektrizät fon ne Elektrizitätszentroale ätter Huuse of uur Bauwierke wai broacht wäide un kon me deer ju Elektrizität bruuke.
Analog

Dät Adjektiv **analog** beteekent:
* in Sproakwietenskup un Philosophie dät Bestounden fon ne Fergliekboarkaid, sjuch Analogie
* n technisk Signoal, dät nit tied- beluukengswiese wäiddiskreet is, sjuch Analogsignoal
* ju Anwiesenge fon ne Meetreewe (biespilswiese ne Klokke) truch Wiesere, sjuch Analogmeetreewe.
**Sjuch uk:** digitoal
Analogsignoal

N **Analogsignoal** is n Signoal dät ineens Information dreege kon sunner Schofttied. Wan me fon n Analogsignoal kwäd, dan beträft et maastens Elektronik. Mongs rakt et bie mechaniske, pneumatiske un hydrauliske Systeeme n Analogsignoal.
Bieldetälster

Dät **Bieldetälster** (uk *Bieldeskichte* naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster.

## Geskichte
Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich.
Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere. 

N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (*biblia pauperum*). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845 dät eerste moderne Bieldetälster, dät in Düütsklound bekoand wuude as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” fon dän Düütske Wilhelm Busch, ne Skälmengeskichte uut 1865, is n Biespil weesen foar do eerste amerikoanske Bieldegeskichten. Uur Oarbaid fon Busch waas dan al in trüütich Sproaken uursät. Ounfang 20. Jierhunnert fäng Emile Cohl oun mäd dät teekende bewäägjende Bieldetälster.

## Bieldetälstere ap Seeltersk
Dät rakt uk 'n poar Bieldetälster ap Seeltersk:
* *Muusewänt un Kittegientje* (online ap Pyt Kramer's Webstee)
* *Deer waas iensen 'n oold Wieu*, uursät fon Hermann Janssen, 1960
* *Robin Hood*, uursät fon Gretchen Grosser un oare, 1998
* *Tuusterpäiter*, uursät fon Gretchen Grosser, 2010

## Sjuch uk
* Seelterfräiske Literatuur
* Dät Bouk *Deer was iensen 'n oold Wieu* is hier tou bekiekje (Pyt Kramer's Webstee)
* Dät Bieldetälster *Muusewänt un Kittegientje* kiekje hier ap Pyt Kramer's Webstee
Pointillismus

**Pointillismus** een Gjuchte fon dän Post-Impressionismus, in dän heele Bielden uut Punkte un Striepen touhoopesät sunt.
Phonologie

Juu **Phonologie** is ne Wietenskup un n Deelgebiet fon juu Linguistik. Dät befoated sik mäd Phoneme (In dän Artikkel uur dät Phonem stounde uk moor Informatione).
Blau

**Blau** is ne Faawe, ju in dät Spektrum lait twiske zyan un saang. Dät is ju komplementäre Faawe fon orange. Blau häd ne Woogenlaangte fon sowät 470 Nanometer.

Blau is ne primäre Faawe in dät System fon additive Faawenmiskenge. Dät is ne sekundäre Faawe in dät System fon subtraktive Faawenmiskenge. In ju Bieldeskirmtechnik wäd die twäide Faawetoon benutsed as ne Annaierenge foar ju eerste; deeruum sjo wie in ju unnerstoundene Faawe dän twäide Faawetoon.

Wan ju Luft, dät Firmament, deeges wulkenloos is, sjo wie ju as nu blaue Luft, ju der oafte uk as blau reflektierd wäd in ne Woateruurfläche.



 


Blau fon dunker ätter ljoacht:

Fon zyan ätter blau:
Phylogenetiske Systematik

Ju **Phylogenetiske Systematik** is Systematik ap Gruund fonne Äntstoundenge fon Oarde uut hiere Foarfoaren. Inne **Phylogenetiske Systematik** wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Ju Methode fon ju Phylogenetiske Systematik hat Kladistik, ju lät sik uk as Kladogramm teekenje.
Gräinens Läid

**Gräinens Läid** (*Grönnens laid*) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound.

* 

## Gräinens Läid in Groningsk|Gräinensk

**Grönnens laid.**

Van Lauwerzee tot Dollard tou
Van Drente tot aan 't Wad,
Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand,
Rondom ain wondre stad: *)
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

Daor broest de zee, daor hoelt de wind
Daor soest 't aan diek en wad,
Maor rusteg waarkt en wuilt het volk
Het volk van loug en stad.
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

Daor woont de dege degelkhaaid
De wille, vast as staol,
Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt
In richt- en slichte taol.
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

: *) Wordt gezongen: Rondom, rondom, ain wondre stad. Zo ook in de andere strofen.

## Gräinens Läid in [[Seeltersk]]

Fon Lauwersee bit Dollard tou,
Fon Drente bit an 't Wääd,
Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound
Runduum een wundere Stääd.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;

Deer bruust ju See, deer huult die Wiend,
Deer suust 't an Diek un Wääd,
Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk,
Dät Foulk fon Täärp un Stääd.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;

Deer woont ju däge Dägelkaid,
Die Wille, fääst as Stäil,
Deer fäilt dät Haat, wät Tunge spräkt
In gjuchte un sljuchte Toal.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;

## Sjuch uk
*Groningerlound
*Groningsk

## Ferbiendenge ätter buuten
Avenue des Champs-Élysées

Ju **Champs-Élysées** in Paris, is een fon doo fluchste Prachtsträiten ap de Waareld. Ju Sträite häd ne Laangte fon 1910 meter un ne Bratte fon 70 meter. Gjucht bekoande Bauwierke sunt Place de la Concorde un die Arc de Triomphe. Ju Hiere foar 100 m² kostet €900.000 pro Jier.

## Ferwiesenge ätter Wälle


## Ferbiendengen ätter Buuten

* www.champselysees.org
Republik

Ju **Repuplik** is ne Stoatsfoarm, wierbie do Ljuude truch ne Oustämmenge an ju Macht kuume. Siet juu Frantsööske Revolution is ju Republik dät Juunmodel tou ju Monarchie. Ätter ju historiske Betjuudenge is dät Wichtichste fon ju Republik, dät et moor as aan Stoatsuppermon rakt. Däälich is die demokratiske Aspekt wichtiger.
Jules Verne

**Jules Verne** (*1828, †1905) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw as eerste utopiske hoolichwietenskuppelke Eewentüürromane. 

## Wichtichste Wierke
* *Raise tou dät Middelpunkt fon ju Äide*
* *20.000 Mielen unner Woater*
* *Raise uum ju Waareld in 80 Deege*
* *Raise ätter de Moune*

## Sjuch uk
* Wietenskupsdichtenge
Ruumtefeer

Dät **Ruumtefeer** is n Dreechsysteem foar dän **Ruumtetransport**, dät ätter sien Wieruumekuumen ap ju Äide wier bruukt wäide kon. Dät Ruumtefeer gungt mäd Rakete ätter dät Al wai un loundet ap ju Äide as n Luchtfoartjuuch. Ap maaste bekoand is däälich wäil dät Amerikoanske Space Shuttle.

## Geschichte
In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer *Challenger* (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer *Buran*, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer *Colombia* bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.

## Ruumfeere

### NASA
***Space Shuttleprogram**
Spaceshuttles:
:*Spaceshuttle Columbia (feruunlukked 2003)
:*Spaceshuttle Challenger (feruunlukked 1986)
:*Spaceshuttle Discovery
:*Spaceshuttle Atlantis
:*Spaceshuttle Endeavour
Testspaceshuttles:
:*Spaceshuttle Pathfinder (buute Bruuk)
:*Spaceshuttle Enterprise (buute Bruuk)
:*Spaceshuttle Explorer (buute Bruuk)

Transport fon do Shuttles mäd n Boeing 747:
:*Shuttle Carrier Aircraft



### Sowjetunion

***Buranprogram**
Ruumtefeere:
:*Buran (buute Bruuk; in 2002 stukken geen truch Touhoopestäiten fon dän Hangar)
:*Ptitsjka (nooit oufäidiged)

### Europa
:*Hermes (nooit oufäidiged)

## Ferbiendenge ätter Buuten

* NASA: Space Shuttle Homepage (Ängelsk)
Superspezifisk Taxon

N **Superspezifisk Taxon** (Pl.: Superspezifiske Taxa) is n Taxon, wät moorere Oarde uumfoated, so as n Sleek (düütsk:Gattung), ne Familie (düütsk:Familie), ne Oardenge (düütsk:Ordnung) un so fääre. Juu Phylogenetiske Systematik boalt nit fon Stappen as Sleeke, Familien, Oardengen, Klassen etc.. Deeruum, dät dät bloot taksierd wäd un nit objektiv äntskeeden wäide kon, af wät een Familie af Oardenge is, boalt me inne Phylogenetiske Systematik bloot fon Oarde (ätter dät biologiske Oardkonzept) un **Superspezifiske Taxa**.

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Biologisk Oardkonzept

Dät **Biologiske Oardkonzept** is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Disse Definition kwäd, dät een Oard ne Gruppe fon sik mongs fermiskjende Populatione is, juu fon uur Gruppen so isolierd is, dät juu sik nit moor mäd disse Gruppen fermiskje kon. Stuur is hier juu Begränsenge in juu Tied. Truch juu Evolution wäd sunne Oard uurloang natüürelk ferannerd, un moonige Ljuude kweede, dät me ätter hunnert Generatione nit moor fon juu sälge Oard baale kon. Man naan wol wäil kweede, wie däälich wieren ne uur Oard as doo Moanskene foar n poor duusend Jiere.
Deeruum, dät in dät Biologiske Oardkonzept juu Begränsenge in juu Tied so stuur is, rakt dät uk dät Evolutionär Oardkonzept, wiermäd me dät gans objektiv fäästlääse kon.

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Evolutionär Oardkonzept

Dät **Evolutionäre Oardkonzept** is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt.

Ne Oard ätter disse Definition wäd uk "Chronospezies" naamd.

## Ärkläärenge mäd Hälpe fon n Kladogramm
Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is.

Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu Chronospezies A bit däälich deer is. Uut j sunt doo bee Chronospezies h un i äntsteen. Fon h stamme do bee lieuwende Oarde B un C ou, fon i juu lieuwende Oard F un juu oolde Oard g, uut g sunt ätter ne relativ kuute Tied D un E äntsteen.

Ätter dät Evolutionäre Oardkonzept is nu älke Linie een Oard, egoal wofuul Evolution geböärt, in dän Tiedruum twiske hiere Äntstoundenge un hier Eende (truch Apkleeuwenge in näie Oarde af truch Uutstierwen). Een gans loange Linie as A is ätter disse Definition gnau so een Oard as een gans kuute Linie as g.

       A       B        C    D      E   F
        \       \      /      \    /   /
         \       \    /        \  /   /
          \       \  /          \/   /
           \       \/            g  /
            \       h             \/
             \       \            i
              \       \          /
               \       \        /
                \       \      /
                 \       \    /
                  \       \  /
                   \       \/
                    \      j
                     \    /
                      \  /
                       \/
                       k
                      /

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Finsk

Dät **Finske** (Finsk: *suomi*) is ne Finno-ugriske Sproake. Ju is ju eerste fon do two offizielle Sproaken fon Finlound.
Jonava

**Jonava** is ne Stääd fon Litauen.


File:Abraomaskulvietispaminklas.jpg
File:Achemos akmuo.jpg
File:Fountains in Jonava.jpg
File:JKKC1.jpg
File:Jonava library.jpg
File:Jonavos rajono teismas1.jpg
File:Jonavos seniejis laiptai.jpg
File:Santavres fontanai.jpg
File:Zeimiu gatve Jonavoje.jpg
File:Sold ollar clock.jpg
File:Vasario 16 gatves pabaiga.jpg
File:Misciukaites mokykla.jpg
File:JSG5.jpg
File:Jonavos kulturos namai.jpg
File:Jonavos savivaldybe.jpg
File:JSC1.jpg
Space Shuttle

N **Space-Shuttle** waas ne amerikoanske Oard fon Ruumtefeer. Dät was n Deel fon dät Space Transportation System (STS), wiertou uk n externen Tank un two Booster-Raketen heerden. Uut Kostengruunde wuud dät Space-Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.
Huussääge

Ju **Huussääge** (*Capra hircus*) is n Suugediert un heert, gnauer, as domestizierde Unneroard fonne Sääge, tou do Poorhoufere *(Artiodactyla)* Et is ätter dän Huund un tousommen mäd dät Skäip fermoudelk dät eerste wirtskaftelk nutsede Huusdiert. Huussäägen heere tou dän Sleek fon do Säägen in ju Familie fon do Houdendreegere *(Bovidae)*.

## Produkte

# Ju Säägemolk
# Dät Säägeflaask
# Dät Säägeleeder
# Die Säägesies
Brasília

**Brasilia** is ju Haudstääd fon Brasilien. Deer woonje 214.529 Ljuude.

## Geschichte
In 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästlaid dät deer ne näie Haudstääd kuume moaste. In ju Tied waas Rio de Janeiro noch ju Haudstääd. Insteede fon n Haudstääd an ju Kuste wüül ju Regierenge ne Haudstääd ätter dät Binnenlound, ap ne moor neutrale Steede. Ap dän 7. September 1922 wuude die Gruundsteen laid, man fuul moor skaach nit. Präsident Juscelino Kubitschek (1902–1976) häd dan ap dän 22. Oktober 1956 dän Bau ounoardend. Feroantwoudelken Stäädploaner waas Lúcio Costa; die Architekt Oscar Niemeyer moakede as Boas fon dät stoatelke Bau-Amt do Ploane foar do eepentelke Bauwierke.

Ap n 21. April 1960 wuude Brasilia ju Haudstääd fon Brasilien.

Do stoatelke Iengjuchtengen, biespilswiese do Ministerien, wuuden gjucht gau ätter Brasília uumeleeken. Man do Ljuude, do deer ounstoald wieren, wäigerden sik foar't eerste, deer wai tou kuumen. Jo heerden deelwiese tou oolde Sibben, do sänt fuul Generatsjoone in *Rio de Janeiro* woond hieden. Deeruum sätte ju Regierenge dän 7. September 1972 as Doatum fääst, bit tou dät aal do Stoats-Amtsljuude in Brasíla woonje skuulen, uurs skuulen jo dät Boantje ferljoose. Dät latte in dän läästen Knipkensleek tou aan Wädloop uum do lääste Woonengen, deer wieren näämelk nit fuul fräi.

Ap dän 21. April 1962 wuude ju Universität Brasíla eepend. In 1967 wuude die Wiedkieker-Touden kloormoaked, in 1977 dät Postamt, in 1978 die Stääd-Park un in 1981 ju Säntroal-Bank. Ap dän 31. Moai 1970 wuude ätter tweelich Jiere Bautied ju Kathedroale fon Brasília wäid.

Sänt 1987 stoant ju Stäädmidde fon Brasília ap ju UNESCO-Lieste fon dät Waareldkultuuräärfgoud.

In 1992 is sunt jo dan mäd dän Bau fon ju Metrô Brasília ounfangd un ap dän 31. Meerte 2001 kuude die eerste Ousnit deerfon ienwäid wäide.

Brasíla waas Kultuurhaudstääd fon Amerikoa 2008.
München

**München** is ne Stääd in Düütsklound un Haudstääd fon Buundeslound Beieren. Deer woonje ungefeer 1.4 Million Moanskene (2011). Dät is ju tweelftgrootste Stääd in ju Europäiske Union un ju träädgrootste Stääd fon Düütsklound.

## Näischierich
* München is bekoand uum sien Longschlong.
* Ju Weißwurst kumt uut München.
Köln

**Köln** (Ripuarisk un Limbuurichsk: *Kölle*) is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 1.000.000 Moanskene (2015). Ju Stääd lait an dän Rhien.
Monophylie

Juu **Monophylie** (Adj:monophyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät aal doo Oarde, doo der oane sunt, een Stamoard hääbe, un dät aal doo Oarde, doo fon disse Stamoard oustamme, uk in dät Taxon sunt. In juu Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Sun monophyletisk Taxon wäd uk "Monophylum" naamd.

## Sjuch uk

* Paraphylie
* Polyphylie

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Paraphylie

Juu **Paraphylie** (Adj.: paraphyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät nit aal doo Oarde, doo fon juu Stamoard fon dät Taxon oustamme, deer oane sunt, bloot doo maaste. So sunt doo Reptilien *(Reptilia)* sunner doo Fuugele *(Aves)* paraphyletisk un wäide uut dissen Gruund oafte tou een Taxon, doo *Sauropsida* touhoopefoated. In juu Phylogenetiske Systematik jält **Paraphylie** as ferkierd, deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. N paraphyletisk Taxon wäd uk "Paraphylum" naamd.

## Sjuch uk
* Monophylie
* Polyphylie

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Polyphylie

Juu **Polyphylie** is juu Oainskup fon n Taxon, dät dät uut phylogenetisk nit naier früünde Taxa bestoant. Wan me Fuugele un Suugedierte touhoope in een Taxon ienoardend, dan is dät toun Biespil polyphyletisk. Doo hääbe innerdoat een gemeensoame Stamoard, man juu is nit bloot juu Stamoard fon doo two Taxa, man uk juu Stamoard fon fuul moor Taxa. Monophyletisk waas dät Taxon bloot, wan me aal doo Taxa roane däd, doo fon disse Stamoard oustamme. Polyphyletiske Taxa sunt inne Phylogenetiske Systematik ferkierd. Deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand.

## Sjuch uk

* Monophylie
* Paraphylie

## Wällen
* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Lound

N **Lound** is maastens dät Gebiet fon n Nation. Dät kon uk n Region weese mäd sien oaine Kultuur un Tradition. As n Lound uk n Stoat is jält binne do Gränsen ne Ferfoatenge. In Aastriek un Düütsklound wäide do Deelstoate uk wäil *Lounde* naamd. Me kon uk Lound kweede wan me dät Gebiet buute ne Stääd of Täärp meent.

## Sjuch uk
*Lounde
Lojban

Ju Ploansproake (also kunstelke Sproake) **Lojban** [ˈloʒban] (Sproakcode ätter ISO 639-2: `jbo`) wuude in 1987 fon ju Logical Language Group äntwikkeld. Ju basiert sik ap ju uk kunstelke Sproake Loglan. Bie ju Äntwikkelenge wuude besunneren Wäid deer ap laid, een bruukbeere, fräi ferföigbeere Sproake tou skäpjen, ju so uumfoatend as muugelk is. Die Woudskät fon do Gruundwoude is uut Woudstomme fon do säks waareldwied maastboalde Sproaken ätter aan bestimden Algorithmus bilged. Düsse Uursproangssproaken sunt Arabisk, Chineesk, Ängelsk, Hindi, Rusk un Spoansk.

Een besunner Määrkmoal fon Lojban is, dät do betjuudengsdreegende Woude nit in Verben, Substantive, usw. unnerskat wäide. Ju Grammatik is strom ätter ju Prädikatenlogik apbaud. Die Sätbau is truch een Masse Struktuurwoude flexibel. Uurs as in dät Düütske mouten in dät Lojban die Numerus (Antoal) of dät Tempus (Tied) nit uutdrukkelk anroat wäide, wilst dät een Genus nit rakt. Foar dän Faal, dät die Spreeker Wäid ap düsse Informatsjoon lait, kon hie do mäd Struktuurwoude detaillierd formulierje.
Tibetisk

Dät **Tibetiske** (Tibetisk: , Wylie: *bod yig*) heert tou do Tibeto-birmaniske Sproaken fon Asien. Dät wäd fon ca. 6 Millionen Tibetere boald, wierfon do maaste in Tibet lieuwje. Deerieuwenske rakt et sowät 130.000 Tibetere in Exil, haudseekelk in Nepal, Indien un Bhutan. Ju Sproake wäd mäd dät tibetiske Alphabet schrieuwen, dät woarschienelk uut n Typ fon ju ooldindiske Brahmi-Schrift oulat is.
Wuhan

**Wuhan** is ju Haudstääd fon de Provinz Hubei un is ju maast befoulkede Stääd in Zentroal-China. Ju lait bie de Touhoopeflus fon do Äien Jangtse un Han. Deer woonje sowät 9.100.000 Ljuude (2006). Wuhan bestoant uut tjo Stääddeele: Wuchang, Hanyang un Hankou. Ju Stääd lait ap dän Kjuuspunkt fon do fjauer wichtichste Stääde in China: ap ju Lienje Chongqing - Shanghai un ju Lienje Peking - Hongkong/Kanton.
Päiter die Groote

**Päiter die Groote**, Tsaar *Peter I Aleksejevitsj Romanov fon Ruslound*; bädden in Moskau, 9. Juni 1672 - Sint Petersbuurich, 8. Februoar 1725 (ätter dän Julioaniske Kalänner 30. Moai 1672 - 28. Januoar 1725). Päiter waas wuddelk "groot", hie waas ungefeer two meter, man hie waas uk n grooten Stoatsman die Ruslound modernisiert häd.
Baltikuum

Dät Baltikuum is n Gebiet an ju Aastkuste fon ju Aastsee. Maastens wuuden do Lounde Letlound, Estlound un Litauen deermäd meend. Monges uk dät nu ruske Köönichsbierich (Kaliningrad).
Rhien-Ruhr

Dät **Metropolgebiet Rhein-Ruhr** is een fon do grootste Metropolregione in ju Europäiske Union un lait in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Do grootste Stääde in dät Gebiet sunt Köln, Dortmund, Düsseldorf un Essen.

Dät Gebiet is 7000 km² groot un deer woonje moor as 10 Millione Moanskene. Dät Rhien-Ruhr Gebiet häd ju hoochste Befoulkengstichtegaid fon Düütsklound (1.436 Moanskene pro km²). 

## Stääde mäd moor as 500.000 Ienwoonere
### [[Ruhrgebiet]]
* Dortmund (587.830)
* Duisburg (502.522)
* Essen (581.406)

### [[Rhien]]doal
* Düsseldorf (Haudstääd Buundeslound) (581.858)
* Köln (989.766)

## Stääde mäd moor as 100.000 Ienwoonere
### Ruhrgebiet
* Bochum, Bottrop, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Iserlohn, Moers, Mülheim an der Ruhr, Oberhausen, Recklinghausen, Witten

### Bergiske Lound
* Bergisch-Gladbach, Remscheid, Solingen, Wuppertal

### Rhiendoal
* Bonn, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Neuss

## Wälle
* http://www.megacities.uni-koeln.de
Confucius

**Confucius** (bädden in Qufu in 551 f.Kr. - stuurwen juust deer in 479 f.Kr.) waas n bekoanden Philosoph fon China.

## Foutnooten
Ferkier

**Ferkier** is juu Bewäägenge fon Ljuude af Seeken ap fääste Sträiten, Iersenboanlinien, Woater af Fljoogrouten.

* Auto
** sjuch deertou uk Autonavigation
* Flitsepee af "Rääd"
* Iersenboan
* Honnel un Schipfoart

un aal soowät.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Museumseisenbahn Ammerland - Saterland
Rouen

**Rouen** is ju Haudstääd fon ju Region Normandie. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Rouen heert, häd 125.000 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwje 400.000 Moanskene.
Frankiske Riek

Dät **Frankiske Riek** waas n Riek twiske dät 5. un 9. Jierhunnert. 

## Historie
In do eerste Jierhunnerte waas dät n Köönichriek. Ap n 25. Dezember 800 wuude dät Frankiske Riek n Kaiserriek, Karl die Groote wuude dan fon dän Paus in Room kround. Uum 800 wuude Fräislound uk n Paat fon dät Frankiske Riek. Die Deelgong fon dät Riek begon mäd dän Ferdraach fon Verdun (843), wierbie dät Riek in tjo Gebiete deeld wuude. Die aastelke Deel wuude leeter dät Hillige Roomske Riek.
Canidae

Do ***Canidae*** sunt ne Familie fon do Roowdierte.

## Interne Systematik
Ätter *Walkers Mammals of the World* bestoant ju Familie *Canidae* uut 16 rezente Sleeke un 36 Oarde, wierbie hier die Huund as oaine Oard ienoardend wäd, die normoal as Unneroard fon dän Wulf blouked wäd.

Groaf wäd ju Familie in twäin Triben iendeeld

* Tribus *Canini*, wiertou toun Biespil die Wulf *(Canis lupus)*, un fonsäärm uk die Huund *(Canis lupus familiaris)* heert, die ja ätter ju gewöönelke Sichtwiese niks uurs as ne tomme Unneroard fon dän Wulf is.

* Tribus *Vulpini*, wiertou toun Biespil die Foaks heert.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Marselha

**Marselha** (okstioansken Noome; frantsöösk:***Marseille***) is een fon do fieuw grootste Stääde fon Frankriek. In 2013 hiede Marseille 855.393 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,7 Million. 

## Historie
Dät sunt do Phönizier weesen, do uum 600 foar Kristus ätter dät Gebiet wai keemen un ju Stääd *Massilia* naamden. Do Phönizier hieden fuul Ärfoulch mäd dän Apbau fon ju Stääd. Dät wuude n groot Hondelssäntrum, mäd n grooten Hoawen. Jo hääbe as eerste in Wääst-Europa ne goude Kanalisation anlaid.

In dät Jier 1218 kreech ju Stääd Autonomie, man in 1347 keem ju Pest ätter Frankriek wai. Ju Pest is fielicht in Marselha ankeemen, un kuude sik so ätter dät Noude wai wiedje. Unner ju düütske Besättenge in n November 1942 - August 1944 wuuden groote Hoawengebiete fernäild. Bie Ougreeuwengen ätter dän Kriech sunt twiske Quai du Port un de Rue Casserie Spuure äntdäkt fon dän oolde Hoawen, Dokke un n Tjooter.

## Sport
Olympique Marseille is ne gjucht bekoande Foutbalmanskup uut Marselha, jo spielje in dät Stade Vélodrome wier 60.031 Touskauere oane konnen.

## Ferbiendenge ätter buuten
Lordi

**Lordi** is n rockkoppel uut Finlound.

Meegliedere fon dän Koppel wieren:

* Mr. Lordi
* Hella
* Hiisi
* Amen
* Mana

## Ju Discografie

### Alben
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

### DVDs
* Market Square Massacre (2006)
* Bringing back the Balls to Stockholm 2006 (2007)
* Recordead Live – Sextourcism in Z7 (2018)

### Singles
* Would You Love a Monsterman? (2002)
* Devil is a Loser (2003)
* Blood Red Sandman (2004)
* My Heaven Is Your Hell (2004)
* Hard Rock Hallelujah (2006)
* Who's Your Daddy? (2006)
* It Snows In Hell (2006)
* They Only Come Out At Night (2007)
* Beast Loose In Paradise (2008)
* Bite It Like A Bulldog (2008)
* Deadache (2008)
* This is Heavy Metal (2010)
* Rock Police (2010)
* The Riff (2013)
* Hug You Hardcore (2016)
* Your Tongue’s Got the Cat (2018)
* Naked in My Cellar (2018)
* Shake the Baby Silent (2019)
* I Dug a Hole in the Yard for You (2019)
* Like A Bee To The Honey (2020)
* Believe Me (2021)

## Filmografie
* Would You Love a Monsterman? (2002)
* Devil Is a Loser (2003)
* Blood Red Sandman (2004)
* Hard Rock Hallelujah (2006)
* Who's Your Daddy? (2006)
* Would You Love a Monsterman? (2006 version) (2006)
* It Snows in Hell (2006)
* Hard Rock Hallelujah Eurovision Edition (2007)
* Bite It Like a Bulldog (2008)
* This is Heavy Metal (2010)
* The Riff (2013)
* Scare Force One (2014)
* Hug You Hardcore (2016)
* Naked in My Cellar (2018)
* I Dug a Hole in the Yard for You (2019)
* Believe Me (2021)
Monochamus sutor

***Monochamus sutor*** (düütsk: *Schusterbock, Einfarbiger Langhornbock, Einfarbiger Fichtenbock*) is n Rust uut juu Familie *Cerambycidae* un is in Noud un Middel-Europa juuso as in Asien in Näddelwoolde ap Bierige tou fienden. Hie is een fon fjauer middeleuropäiske Monochamus-Oarde, man deerfon ap maaste tou sjoon.

## Määrkmoale
*Monochamus sutor* is n swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 - 24 Millimetere. Hie häd, as alle Ruste uut dän Sleek *Monochamus*, besunners loange Taastere. Mongs häd hie ljoachte Fläkke. Dät litje Skild twiske doo Basen fon doo Juuken is ljoacht behierd.

## Äntwikkelenge
Sien Moaden äntwikkelje sik in Näddelboome, foarallen in Kjuusdannen, oaber uk in dannene Boome un Fjuurenboome. An sukke Boome moaket n Wiefken ne litje Dobbe in dän Boark un lait dan n Oai roane. Deer sluupje doo Moaden un dan lieuwje se an n Ounfang unnern Boark wier joo uut Bast un Spint Stukke wächfrätte, bit joo sik leeter djapper int Holt boorje un noch moor fernäile. Wan doo Moaden ne Loangte fon fjauer Zentimetere hääbe, is Raue, dan moakje se hiere Metamorphose un boorje sik deerätter truch n rund Gat wier uut dän Boom hääruut. Sukke Imagines (uutwoaksene Ruste) kon me fon Juli bit September an doo Boome sjo.

## Wällen
* Karl Wilhelm Harde, František Severa: *Der Kosmos Käferführer* **KOSMOS*****naturführer*** ISBN-13: 978-3-440-10617-4 ISBN-10: 3-440-10617-9
* ''Monochamus sutor'' ap juu Siede "Insektenbox"
Monochamus galloprovincialis

***Monochamus galloprovincialis*** is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Doo sunt in Fjuurenboomwoolde foarallen in Suud-Frankriek, oaber uk in uur Regionen as Suud-Düütsklound tou fienden.

## Määrkmoale
Juu Oard häd ne Loangte fon 12 - 25 Millimetere. Man kon hier aaltouhoope as dunker beteekenje, man juu häd fuul ljoachte Fläkke, deeruum dät dät Hoalsskild un doo Juuken mäd wietjeele, griese un swottbruune Hiere bunt behierd sunt. Dät litje Skild twiske doo Juukenbasen is uk tou groote Deele so behierd, dät häd oaber aan uunbehierden dunkeren Fläk.

## Lieuwendswiese
Juu Lieuwendswiese fon *Monochamus galloprovincialis* is so äänelk as juu fon *[[Monochamus sutor]]*. Ne litje Moade fon *Monochamus galloprovincialis* frät ätter dät Sluupjen an n Ounfang bloot unnern Boark, leeter oaber djapper in dän Boom roane. Dan rauje doo Moaden, wan joo fat sunt, in ne Koomere uut Spoune, un äntwikkelje sik deer tou n uutwoaksenen Rust. Die frät sik dan tou n rund Gat wier uut dän Boom hääruut un frät an Spiere un an dän Boark fon junge Riesen. Doo uutwoaksene Ruste sunt fon Juni bit Semptember tou sjoon.

## Wällen
* Karl Wilhelm Harde, František Severa: *Der Kosmos Käferführer* **KOSMOS*****naturführer*** ISBN-13: 978-3-440-10617-4 ISBN-10: 3-440-10617-9
* ''Monochamus galloprovincialis'' ap juu Siede "Insektenbox"
Monochamus sartor

***Monochamus sartor*** is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Disse Oard rakt dät fon Aast-Frankriek, juu Swaits un dän Räst fon Middel-Europa, Noud-Italien un Rumänien bit tou juu Ukraine.

## Määrkmoale
*Monochamus sartor* is aan swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 bit 37 Millimetere. Sien Bupperjuuken *(Elytrae)* faale an hiere Basis ou. Dät litje Skild *(Scutellum)* is n bitje behierd. Moaden fon disse Oard wäide bit tou 6 Zentimetere loange, Puppen sunt wiet, 15 bit 38 Millimetere loange un hääbe Taastere, doo an hieren Buuk in Spiralfoarm touhoopebuunen sunt.

## Lieuwendswiese
Dät Wiefken bit litje Dobben in dän Boark un lait in älke Dobbe n oankeld ovoal Oai mäd ne Loangte fon 4,6 bit 5,4 Millimetere Loangte. Fluks ätter dät sluupjen frät sik sunne litje Moade unnern Boark, truch dän Bast un doo buutere Deele fon dän Spint. Die Gong wäd eerste mäd fernäilden Boark (bruun), dan mäd ljoachte Holtspounen apfälld. Joo frätte sik foar een Mound truch dät Holt, dan boorje se 18 Millimetere breede Gonge bit tou 14 Zentimetere djoop in dän Boom, wier se dan hiere Koomere baue. Deer rauje se as Puppe un äntwikkelje sik tou n uutwoaksenen Rust, die sik truch n 7,5 bit 10 Millimetere breed oval Gat wier uut dän Boom hääruut boort. Doo uutwoaksene Dierte fljooge fon Eende Juni bit in dän August in dän Woold hääruume. Sunne Rustegeneration lieuwt foar een, säilden uk two Jiere. Bie Ätterfoarskengen in Polen koom hääruut, dät hie deer foarallen juu Kjuusdannen-Oard *[[Picea abies]]*, oaber uk juu Fjuurenboom-Oard *[[Pinus sylvestris]]*, Dannen un uur Näddelboome befaalt.

## Wällen
* Juu Oard ap ne Siede fon dän ''"Center for Invasive Species and Ecosystem Health"'' an juu Universität fon Georgia
Langenau

**Langenau** is ne Stääd mäd 14.526 Ienwoonere (2014). Dät lait in Baden-Würtembierich an n Rant fonne Swäbiske Alb.
Butjadingen

**Butjadingen** is n Hoolichailound un Meente in dän Kring Wesermarsch. Ju Meente häd 6.180 Ienwoonere (2015). An Butjadingen gränsed die Jadebousem in dät Wääste un Weser in dät Aaste. Butjadingen is die lääste Deel die der uurichblieuwen is fon dän fräiske Gau Rüstringen.
Jadebousem

Die **Jadebousem** is ne Seebucht ju ungefeer 190km² groot is. Ju Seebucht lait aastelk fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Die Jadebousem is n Deel fon dät Wattenmeer un is ferbuunden mäd ju Noudsee. In 1856 wuude Wilhelmshoawen an ju noudwäästelke Kuste baud foar dän düütske Marine.
Skoule Risum

Ju **Skoule Risum** (deensk *Risum Skole*, noudfräisk *Risem Schölj*) as ne Gruund- un Haudskoule in Risum in Noudfräislound. Ju Skoule is tjosproakich, ju Unnergjucht lapt ap Hoochdüütsk, Deensk un Fräisk. Dät rakt do Klassen 1 bit 9 ap ju Skoule, do oawers ap tjo Klassen apdeeld sunt. Ju 1. bit ju 3. Klasse leere touhoope, dan ju 4. bit ju 6. un uk ju 7. bit ju 9. Klasse. Aaltouhoope sunt dät 38 Bäidene un säks Koastere.

Ju Skoule hääbe jo 1946 gruunded. Dät skäl ne Skoule weese, ju do sleswigske Sproaken un Sproakenfuulfoold stutsed. Ju Unnergjucht ron in do eerste Jiere in ferskeedene Sproaken, fuul uk ap Fräisk. 1956 häd Skouleboas Marie Tångeberg Fräisk offiziell as Unnergjuchtssproake fäästlaid. Dät waas fon dät Skoulegesäts so nit foarsäin, dät koant neen Fräisk, man jo hääbe fon dät Skoulamt niks kweeden, hääbe dät wainuumen. Dät geen so fääre bit 1970. Ju Tied hied sik annerd un wan do Bäidene foartied aal fon Huus uut Fräisk koanden, so waas dät nu oafte so, dät do junge Ljuude fon Fräisk goarniks moor ouwisten. Hoochdüütsk un Deensk wieren nu do Unnergjuchtssproaken. Man uk Fräisk is blieuwen un wäd do Bäidene leerd un bietiede uk as Unnergjuchtssproake bruukt.

## Ferbiendengen

* Wäbsteede fon ju Skoule Risum (deensk, fräisk, hoochdüütsk)
Oaiwiete

Do **Oaiwiete** ( feekelk *Proteine*, buute fon't roomelster Säspel *Aaiwiete*, Düütsk:*Proteine, Eiweiße* ) sunt uut Aminosüüren apbaude besunners groote Moleküle (Polypeptidkätten). Do spielje in dän Apbau fon alle Sällen ne wichtige Rulle.

## Ruumte-Struktuur

Ju Ruumte-Struktuur wäd apdeeld in Primär-, Sekundär-, Tertiär- un Quartär-Struktuur. Dät betjudt nit in älken Faal, dät n Protein bloot een fon düsse Struktuure hiede, noa, do Struktuure beskrieuwe bloot unnerskeedelke Oainskuppe fon ju Ruumtestruktuur. Fonsäärm rakt dät in dän Häärstaalengs-Ouloop fon Oaiwiete (Proteinbiosynthese) unnerskeedelke Stadien, deeroane mongs ju Aminosüüresequenz al deer is, man ju Fooldenge in ju Ruumte noch nit.

### Primär-Struktuur
Ju Primär-Struktuur fon n Protein beskrift ju Aminosüüre-Sequenz, dät hat, wäkke Aminosüüren in dät Protein sunt, un in wäkke Riegenfoulge. Wan deer bloot n gans litjen Unnerskeed twiske two Proteine is, sunt dät al two ferskeedene Proteine. Dät jält natüürelk uk foar do uur Struktuure.

### Sekundär-Struktuur
Ju Sekundär-Struktuur beskrift ju Ruumte-Struktuur fon aan spezifisken Ousnied fon dät Protein. So aan Ousnied kon as Helix (Moortoal:Helices), as Fooldblääd (düütsk:Faltblatt) af as n Strik (düütsk:Schleife) apbaud weese, wierbie dät fon Helices, Fooldbleede un Strieke moorere Varianten rakt.

Oafter rakt dät:
* α-Helix
* π-Helix
* 310-Helix
* β-Fooldblääd
* β-Strieke


Bielde:AlphaHelixBALL.png|Ne α-Helix in n Protein
Bielde:Betasheet.png|N β-Fooldblääd in n Protein


### Tertiär-Struktuur
Ju Tertiär-Struktuur fon n Protein beskrift nu ju Ruumte-Struktuur fon dät heele Protein, wo dät uut do ferskeedene Sekundär-Struktuure as Helices, Fooldbleede un Strieke apbaud is.

### Quartärstruktuur
Ju Quartäärstruktuur beskrift, wo sik moorere Protein-Moleküle tou aan Komplex ounoardenje.

## Wällen
* Ne Siede fon ju Universität Hamburg uur Peptide un Proteine
Nukleinsüüren

**Nukleinsüüren** sunt Kätten uut Nukleotide.

## Chemiske Struktuur

Älk Nukleotid bestoant uut:

* N Sukker
* N Phosphoat-Räst
* Ne Base: Doo Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in:
** Purin-Basen:
*** Adenin
*** Guanin
*** Hypoxanthin
*** Xanthin
** Pyrimidin-Basen
*** Cytosin
*** Thymin
*** Uracil

Düsse Nukleotide sunt Deele fon juu Nukleinsüüre.

## Biologiske Betjuudenge

In juu belieuwede Natuur rakt dät bloot two Nukleinsüüren: Ribonukleinsüüre (RNA) mäd dän Sukker Ribose un Desoxyribonukleinsüüre (DNA) mäd dän Sukker Desoxyribose. Truch ferskeedene Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide kon ferskeedene Information spiekerd wäide.

So spiekert juu DNA juu genetiske Information (Äärwgoud) fon doo Lieuweweesen un eenige Viren, wierbie dät uk Viren rakt, doo hiere genetiske Information mäd RNA spiekerje. Normoal is RNA deertou, uum Äärwgoud in Proteine uumetousätten.
Mexiko

**Mexiko** (Spanisk: *Estados Unidos Mexicanos*) is n Lound in Midden-Amerikoa. Ju Haudstääd is Mexiko-Stääd. Deer woonje 106.202.903 Moanskene (2005).

In dät Noude wäd Mexiko begränsed fon do Fereende Stoaten. In dät Suude fon Belize un Guatemala.
Taiga

Ju **Taiga** is n Gebiet in dät Noude fon Ruslound, in Skandinavien un in Kanada, wier fuul Näddelboome woakse.

## Noome
Dät ruske Woud тайга́ kumt uut dät Mongoliske, un betjut *Näddelwoold*. Do Düütske kweede mongs fon *Boreale Zone* of *Borealer Nadelwald*, 'boreaal' kumt uut dät Latienske un hat sofuul as 'Noudwiend'.
Skandinavien

**Skandinavien** is n groot Hoolichailound in dät Noude fon Europa. Deerap sunt do Stoaten Sweden un Norwegen. Deelwiese wäd die Begriep uk synonym foar "Noudeuropa" bruukt, wiertou histoorisk un kultuurell do Stoaten Dänemark, Finlound, Ieslound, Norwegen un Sweden heere.
Norwegen

**Norwegen** is n Lound in Skandinavien. Dät wäd begränsed fon Sweeden, Finlound un Ruslound un häd 5.594.340 Ienwoonere (2025). Ju Haudstääd is Oslo un häd 634.463 Ienwoonere (2014).

## Geskichte
As Sweeden in 1521 juu Kalmarunion ferlädden hiede, wuude Norwegen ne Oard Provinz fon Dänemark. In 1814 keem Norwegen wier bie Sweden. Do kreech Norwegen sien oaine Ferfoatenge un moor Säärmbestimmenge. In dat Jier 1905 wuude Norwegen n uunouhongigen Stoat.

## Wällen
Binnertropiske Konvergenz

Juu **Binnertropiske Konvergenz** af **Binnertropiske Konvergenz-Zone** (Oukuutenge: ITC (fon Ängelsk ***I'''nter '''T'''ropic '''C'''onvergence'' af ITCZ fon Ängelsk ***I**nter**t**ropical **C**onvergence **Z*'one*) is ne Djoopdruk-Lienje in doo Tropen, deer, wier Noudaast-Passat un Suudaastpassat sik träffe.

M
Pigazzano

**Pigazzano** (dät is die italieniske Noome) af **Pigàsàn** (dät is die Wääst-Emilianiske Noome) is n Deel fon juu Meente, Travo / Traf. Sukke Meentedeele in Italien heete ap italienisk "frazione", ap Wääst-Emilianisk "fraziun". Dät is inne Provincia di Piacenza / Pruvincia d' Piasëinsa) in Emilia-Romagna/Emilia-Rumagna, Italien. Dät Gebiet fon Pigazzano is
sowät 6,2 km².
In düssen Meentedeel lieuwje duusend Ljuude (in't Jier 2009).
Nukleotid

N **Nukleotid** is n Bestounddeel fon ne Nukleinsüüre, also inne belieuwede Natuur Desoxyribonukleinsüüre (DNA / DNS) un Ribonukleinsüüre (RNA / RNS). Älke Nukleinsüüre is ne Kätte uut Nukleotide.

## Apbau
Älket Nukleotid bestoant uut:

* N Sukker
* N Phosphat-Räst
* Ne Base: Do Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in:
** Purin-Basen:
*** Adenin
*** Guanin
*** Hypoxanthin
*** Xanthin
** Pyrimidin-Basen
*** Cytosin
*** Thymin
*** Uracil

Ju Ferbiendenge fon Nukleo-Base un Sukker alleenich, sunner Phosphat, hat Nukleosid. Bloot wan deer Phosphate mäd ferbuunen sunt, is dät n Nukleotid.

## Biespil
Adenosintriphosphat is n Nukleotid inne Ribonukleinsüüre:













Hier sjucht me links do tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner do Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, nämmelk dät Adenosintriphosphat.
3. Oktober

## Skjoonisse
* 1794: Ju Zitadelle fon Jülich wäd an do Frantsoosen uurroat.
* 1864: Truch dän Free fon Wien wäd die Düütsk-Deenske Kriech be'eended.
* 1866: Die Wiener Free lait Venetien as italieensken Besit fääst un be'eendiget dän Trääde Italieenske Uunouhongegaidskriech.
* 1904: ǃNanseb ǀGabemab, bekoand as "Hendrik Witbooi", aan *Kapitän* in ju Kolonie Düütsk-Suudwäästafrikoa, känniget dän bestoundende Skuulferdraach un ferkloort dät Düütske Kaiserriek dän Kriech. Sien Ljuude griepe Düütske an, do Nama kuume tou dän Apstound fon do Herero un Nama bietou.
* 1932: Die Irak wäd formell uunouhongich, daach behoolde sik do Briten masse Ienfloud.
* 1960: Jânio da Silva Quadros wäd as näien Präsident fon Brasilien kädden.
* 1990: Düütske Wierfereenenge, *Dai fon ju düütske Eenhaid*.
* 1992: Sinéad O'Connor moaket in Fiersjoon ne Bielde fon dän Poapst stukken.

## Tou Waareld keemen
* 1981: Zlatan Ibrahimović, swedisk-bosnisken Foutbaaler
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa] (* 29 September 1943 in dät Täärp Popowo bie Lipno /Kujawien-Pommern, Polen) is n polnisken Politiker, Gewierkskupsmon un Nobelprieswinner foar dän Free. 

Wałęsa häd ne Fäkuutbildenge as Elektriker besoacht un häd 1980 ne wichtige Rulle spield bie do Straike in Danzig (Pools: *Gdansk*). Hie waas aan fon do Meegruundere un twiske 1980 un 1990 uk die Foarsitsende fon ju uunouhongige polniske Gewierkskup *Solidarnosc* ("Solidarität"). Ätter ju Bekoandmoakenge fon dän Beleegerengstoustand in 1981 is Wałęsa as aan fon ju kommunistiske Paatäi hiere skäärpste Juunspielere unner Huusarrest broacht, man 1982 wier fräilät.

As aan fon do fierende Ljuude unner ju Periode fon politiske Uumwalterenge häd Wałęsa ätter sien Woal tou dät Amt fon Stoatspräsident ju politiske un wirtskaftelke Uumbildenge fon n sozialistisk Systeem tou n demokroatisk fräi-Määrked-Systeem (ju sonaamde Trääde Polniske Republik) organisierd. In dät Jier 1998 is Wałęsa as Foarsitsende fon ju Christen-Demokroatiske Paatäi wääld wuuden, ätter dät him al 1983 dän Nobelpries foar dän Free touärkoand waas.
The Wounded Tone

**The Wounded Tone** is n Rockkoppel uut Sweden, apgjucht in Stockholm in 2009 truch G.J. Alexandrie.

## Liede
Ju Gitarre spielt G.J. Alexandrie, ju Trumme spielt E.S. Alexandrie.

## Diskografie

### Alben

* *Mental Illness*
Thin Shoes

**Thin Shoes** is n Rockkoppel uut Sweden, gruunded in Stockholm in't Jier 2009. Wät jo spielje, lait so tiske Alternative Rock un Blues.

## Diskografie

### Alben

* *Occupied City*
The Mars Volta

**The Mars Volta** is n rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Alben
* *De-Loused in the Comatorium* (2003)
* *Frances the Mute* (2005)
* *Amputechture* (2006)
* *The Bedlam in Goliath* (2008)
* *Octahedron* (2009)
* *Noctourniquet* (2012)
* *The Mars Volta* (2022)
* *Que Dios Te Maldiga Mi Corazón* (2023)
* *Lucro Sucio; Los Ojos del Vacío* (2025)
Lieste fon Politikere

Düsse **Lieste fon Politikere** änthaalt wichtige Politikere fon ju ganse Waareld.

## Politikere in n äängeren Sin
* Gaius Iulius Caesar (Ooldroomsken Politiker, hie häd sogoar moal Diktator weesen, is dan oaber uumebroacht wuuden.)
* Karl Dönitz ( nationoalsozialistisken düütsken Politiker, Ounfierer fonne Kriechsmarine un foar kuute Tied Ätterfoulger fon Hitler.)
* Heinrich Himmler (nationoalsozialistisken Politiker un Massenmöärender, wäil aan Haudferoantwoudelken fon dän Holocaust)
* Adolf Hitler (nationoalsozialistisken Diktator fon Düütsklound twiske 1934 un 1945, Massenmöärender un Kriechsferbreeker, sjuch: Holocaust un Twäide Waareldkriech)
* Abraham Lincoln (Hie wuude twäie toun Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa wääld, 1860 un 1864, wuude dan oaber möärend. Hie is bekoand foar sien Politik juun Sklaveräi, oaber uk foar dän amerikoanske Burgerekriech.)
* Nelson Mandela (Hie häd sik juun ju Apartheid in Suudafrikoa iensät un waas fon 1994 bit 1999, as eersten swotten, Präsidänt fon düt Lound.)
* Theodor Mommsen (Hie waas bekoander as Professor un Skrieuwer, wierfoar hie dän Nobelpries foar Literatuur kriegen häd, man hie waas uk n Politiker in't prüüske un in't düütske Parlament)
* Qin Shi Huang (Hie lieuwede 259-210 f.Chr un wäd as die eerste Kaiser fon China betrachted)
* Lech Wałęsa (N polnisken Politiker, Gewierkskupsmon un Winner fon dän Nobelpries foar dän Free)

## Uur Ljuude, do wät mäd Politik tou dwoon hääbe
* Clemens August von Galen (Biskop, die sik juun ju Politik fon do Nationalsozialisten un foarallen juun dät Euthanasieprogramm iensät häd.)
At the Drive-In

**At the Drive-In** is n Rockkoppel uut El Paso, Texas (Fereende Stoaten fon Amerikoa).

## Diskografie

### Alben
* *Acrobatic Tenement*
* *In/Casino/Out*
* *Relationship of Command*
Red Hot Chili Peppers

**Red Hot Chili Peppers** is n rockkoppel uut Los Angeles, Kalifornien (Fereende Stoaten fon Amerikoa).

## Diskografie

### Alben
* *The Red Hot Chili Peppers* 
* *Freaky Styley* 
* *The Uplift Mofo Party Plan* 
* *Mother's Milk* 
* *Blood Sugar Sex Magik* 
* *One Hot Minute* 
* *Californication* 
* *By the Way* 
* *Stadium Arcadium* 
* *I'm with You* 
* *The Getaway*
* *Unlimited Love*
* *Return of the Dream Canteen*
System of a Down

**System of a Down** is n rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Alben
* *[[System of a Down (alben)|System of a Down]]* (1998)
* *[[Toxicity]]* (2001)
* *[[Mezmerize]]* (2005)
* *[[Hypnotize]]* (2005)
Big Sir

**Big Sir** is n Rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Alben
**[[Big Sir (alben)|Big Sir]]* (2000)
**[[Now That's What I Call Big Sir]]* (2001)
**[[Und Die Scheiße Ändert Sich Immer]]* (2006)
Zechs Marquise

**Zechs Marquise** is n rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Alben
* *[[Our Delicate Stranded Nightmare]]*
Desoxyribonukleinsüüre

Juu **Desoxyribonukleinsüüre** (Maasttieds oukuuted mäd **DNA** fon dät Ängelske "**D**esoxyribo**n**ucleic **A**cid", man uk mäd **DNS**) is ne Nukleinsüüre un Dreeger fon dät Äärfgoud fon alle Lieuweweesen. Truch unnerskeedelke Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide, Bestounddeele fon Nukleinsüüren, kon deer gans unnerskeedelk Äärfgoud mäd kodierd wäide.

## Chemisken Apbau

Juu Foarm fonne DNA is aan loangen Dubbelstrang, die as Dubbelhelix traald is.

### Elemente
Doo foulgjende Elemente sunt aaltiede inne DNA tou fienden:

* Koolestof (C, inne Struktuurfoarmel uk oafter truch n Houk sunner Beskriftenge oubielded)
* Phosphor (P)
* Stikstof (N)
* Suurstof (O)
* Woaterstof (H)

### Doo Nukleotide
Älken Oankeldstrang is ne Kätte fon Nukleotide, wierbie juu Nuklinbase ätter binnen wiesd un juu Desoxyribose touhoope mäd dän Phosphaträst ätter buuten.

Älket Nukleotid inne DNA bestoant uut:

* Juu Desoxyribose (Dät is aan Sukker)
* N Phosphat-Räst
* Nukleinbasen af Nukleobasen, doo sik apdeele in Purin-Basen un Pyrimidin-Basen:
** Purin-Basen:
*** Adenin
*** Guanin
** Pyrimidin-Basen:
*** Cytosin
*** Thymin

Dät rakt noch moor Nukleinbasen af Nukleobasen, man inne DNA rakt dät bloot düsse.

### Ferbiendenge
Doo bee Oankeldstrange sunt truch Woaterstofbrääge mädnunner ferbuunen. Dät gungt inne DNA aaltiede, deeruum dät deer aaltiede ne Purimidinbase an aan Oankeldstrang juunuur ne Pyrimidinbase an dän uur Oankeldstrang lait. Gnauer kweeden, lait aaltiede Adenin juunuur Thymin; Guanin lait aaltiede juunuur Cytosin.
Omar Rodriguez-Lopez Quintet

**Omar Rodriguez-Lopez Quintet** is n rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Alben
* *Omar Rodriguez*
* *The Apocalypse Inside of an Orange*