Stäfriem

Fon aan **Stäfriem** *(düütsk: Stabreim)* boalt me, wan in een Wierk fon ju Dichtkunst as een gruundlääsend Stilmiddel un deeruum groote Räägelmäitegaid Alliteratsjoonen (Konsonanten-Wierhoalengen) bruukt wäide, besunners tou Begin fon besunners betoonde Woude. As Konsonant wäd uk die in ju latienske Skrift nit skrieuwene Knakluud [ʔ] täld, sodät dät mongs so uutsjuch, as wan dät n Stäfriem mäd Vokoale waas. un foar  Stäfriem is besunners wichtich in do germaniske Sproaken, man hie is uk in ju kältiske un latienske Dichtenge tou fienden.

## Geskichte

### Stäfriem in dät Oalerdum

#### 

#### Do Gouldhoudene fon Gallehus

Die ooldste uurlääwerde germaniske Loangfäärs kumt (sowät) uut dät Jier 400 un wude in Ruunen ap een fon do Gouldhoudene fon Gallehus skrieuwen. Dät wiest neen besunnere Oainskuppe fon Noud- un Wäästgermanisk ap, somäd kon bloot kweeden wäide, dät dät germanisk is.

Tranliterierd hat dät:

ek hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido

Transkribierd, in Haud- un Ieuwenfäärs iendeeld, betoonde Wouddeele **fat** skrieuwen:

ek **χle**u̯aǥastiz **χolt**ii̯az
**χor**na tau̯iđō/ŏ

In ju Fäärsmäite uursät hat dät

Iek, **Hle**wagast uut **Holt**
dät **Hou**den moakede.

Ju Foarm *tau̯iđō/ŏ* lait wäil etymologisk naier bie Seeltersk *diede*, man dät rakt in't Seelterske bloot mäd "moakede" Sin.

### Die Stäfriem in't Middeloaler

#### Ooldfräisk
In't Ooldfräiske sunt Stäfrieme in Gjuchtstäkste uurlääwerd, jo tjoonden wildääge deertou, dät sik do Ljuude dät beeter määrkje kuuden:

Een Biespil:
**''h**engest **h**of and **h**undes toth and swines tusk and **h**ana ezel and **h**ritheres **h**orn*

Uursättenge:

*Hoangstehouf un Huundetusk un Swienehauer un Hannenbik un Bäistehouden*

==== Uur Sproaken ====

Ap [[Ooldsaksisk]], [[Ooldhoochdüütsk]], [[Ooldängelsk]] un besunners ap [[Ooldnoudisk]] rakt dät masse Dichtkunst in dän Stäfriem. Besunners bekoande Biespile sunt: Die [[Heliand]] (ap Ooldsaksisk), die [[Beowulf]] (ap Ooldängelsk), dät [[Hildebrandsläid]] (ap Ooldhoochdüütsk, man mäd ooldsaksiske un ooldnoudiske Ienfloude), ju [[Läider-Edda]] (ap Ooldnoudisk).

Biespiltäkst uut dän Heliand (kopierd uut dän Haudartikkel deer tou):

356 Thô giuuêt im ôc mid is hîuuisca

::*(Do Booden fon n Kaiser) do besoachten him uk mad sien Fjundskup:*

Ioseph the gôdo, sô it god mahtig

::*Joseph dän goude, so dät God machtich*

uuldand uuelda: sôhta im thiu uuânamon hêm,

::*waltjend wüül: soachte him ju glansjende Heemat*

thea burg an Bethlehem, thar iro beiđero uuas

::*ju Buurich in Bethlehem, ju fon hier bee waas*

thes heliđes handmahal endi ôc thera hêlagun thiornun,

::*fon dan Häld ju Gjuchtsteede un uk fon dät hälge Wucht,*

Mariun thera gôdun. [...]

::*Maria ju goude.* [...]


=== Die Stäfriem in jungere Tied ===

==== Uurblieuwsele in Weendengen un Kweedewoude ====
Seeltersk:
* Hie häd niks tou *'b**ieten noch tou **b**reeken --- (Een Alliteratsjoon ap [[B]])
* **Je l**oanger hier, **je l**eeter deer --- (Een Alliteratsjoon ap [[J]] un foar allen [[L]])
* Die **Fr**äie **Fr**äise --- (Een Alliteratsjoon ap "Fr")

Ängelsk:
* **f**riend or **f**oe --- (''Fjuund af Fäind'', Een Alliteratsjoon ap [[F]])

Düütsk:
* **H**aus und **H**of --- (''Huus un Hoaf'', Een Alliteratsjoon ap [[H]])

Deensk:
* **f**olk og **f**æ --- (''Foulk un Fäi'', Een Alliteratsjoon ap [[F]])

==== Die Stäfriem ap Ieslound ====

In Islound häd sik die Stäfriem ieuwenske dän Eendriem bit in ju Näitied in do Riemsele ärheelden. Hier een Biespil uut ju [[Isloundske]] Dichtenge, wier die Stäfriem mäd dän Eendriem, dän wie normoal so kanne, touhoope nuumen is. Biskrieuwen is in dät Riemsel wäil die Poloardai, wier dät in do Noudelke Regionen nit af bloot heel kuut in ju Noacht tjuusterch wäd, un dät is ieuwen bloot in dät Foarjier un dän Suumer, wilst dät in Häärst un Winter moor tjuusterch is as ljoacht. Mäd ju Goddine is wäil ju Sunne meend.

**V**orið eg að **v**ini kýs,

**v**erður nótt að degi,

þe**g**ar **g**lhóærð **g**eisladís

**g**engur norðurvegi.



Hier een fräie Uursättenge ap Seeltersk, deer oane Stäfriem un Eendriem ärheelden sunt:

**F**oarjier wol toun **F**juund iek kiese,

**F**luch wäd Noacht tou Deege,

Ju **G**oddine wol **G**loud uk wiese,

**g'''ungend Nouderweege.

#### Leeter wier tou Lieuwend broacht
Besunners sänt ju Romantik besinden sik uk wier buute fon Ieslound Dichtere ap dän oolde Stäfriem, sodät dät uk in modäärne Sproaken wier Stäfrieme tou leesen rakt.