open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jeverlound

**Jeverlound** is die Noome fon dät noudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound un ju Stääd Wülmshoawen fon däälich, in dät noudaasten fon dät aast-fräiske Hoolichailound.

Dät Jeverlound häd sik in dät 15. Jierhunnert bildet uut ju Heerskup Jever. Bit tou 1588 roate et n stäärken Ienfloud fon do aastfräiske Cirksena’s. In dät 16. Jierhunnert wuude dän Ienfloud fon dät Lound Ooldenbuurich immer stäärker. Dät Jeverlound trände sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier keem Jeverlound unner oldenbuurichske Heerskup. In 1588 wuude ju Trännenge definitiv un dät Jeverlound wuude n Deel fon dät Lound Ooldenbuurich.

## Weblinks
Fräiske Weede

Ju **Fräiske Weede** is n Loundstriek, die suudwäästelk fon dän Jadebousem un suudelk fon dät Jeverlound lait, un bildet dät suudaastelke Deel fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Ju Noome Weede betjuudet Woold. Erwäänd wuude ju Loundskup 1420 as ‘de Wede’ un 1449 as ‘den fresscken Weede’. Däälich bildet ju Fräiske Weede dät suudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound.
Holloundsgungere

Do **Holloundsgungere** (dt. *Hollandgänger*, nl. *Hannekemaaiers*, wfr. *Hantsjemieren*) wieren algemeen Munsterloundere, do der bit sowät 1900 in n Suumer ätter do Niederlounde geenen uum deer as Mäddere wät Jäild tou fertjoonjen. Oarbaider, do ätter Wäästfräislound of Aast-Fräislound geenen, wuuden uk Fräisloundgungere naamd. Deer wieren uk Seelterfräisen, do ätter Wäästfräislound geenen.

## Ju Raise fon do Seelterlounder

Dän Wai hääbe do Holloundsgungere tou Fout moaked, mäd de Saise ap de Näkke, Hondstok un Ransel. Do geenen mäd n Koppel uur Groningen alle Jiere dän sälge Wai ätter Ljouwert in Wäästfräislound. Do koanden dän Wai un so hougeden sik do uur Mäddere do bloot antousluuten. Uk do foonten Oarbaid as Mädder bie do Buuren un fertjoonden goud Jäild. Däälich wunnerje sik do Ljuude, dät do sun loangen Marsk tou Fout moakje kuuden. Domoals waas di Foutmarsk eenfach Moude. Wan die Dai tou Eende waas, sliepen do in bekoande Gaasthuuse un smäidens geen dät wier fääre.  

In Ljouwert ap dän Määrkedplats waas die Träfpunkt foar do Mäddere. In Ljouwert waas ne Oarbaidsfermiddeleng iengjucht. Deer hoalden do Buuren se mäd de Woain ou, un älk wiste fluks wier hie wai koom. Do uur Holloundsgungere bleeuwen deels foare (also bie Groningen?) as Eedgreeuwere, do uut dät Hannöverske un Ooldenbuurgske keemen. Man do Seelter geenen al sieläärge ätter Wäästfräislound tou Gäärs mjoon, wan do hiere oaine Eed al greeuwen hieden ap hiere oaine Foane.  

Wan do in Ljouwert ankoomen, steegen do Mäddere eerste wier ap dän oolde skeeuwsakkede Uutsichtstouden "Ooldehou", uum de Stääd tou bekiekjen. Bien n Buur bie Achlum wieren dät gjucht goude Ljuude un där doarsten se uk mee in de bääste Stoowe wan de Oarbaid däin waas. Dan moasten se Geskichten un Putsen fertälle ut Seelterlound. Ls349.

## Dät Eende fon do Raisen
Dät lääste Jier fon do Raisen mout 1890 weesen hääbe, fielicht 1895, ouhongich deerfon wan do Maimaskinen ap t Määrked koomen. Do Buuren hiede uk wälke bestoald. Man dät geen nit so gau, ju moasten al loange foaruut bestoald wäide. Älk wüül ne Maskine hääbe, deer kuud nit juun moaked wäide. Un wan ju Maskine nit tiedich nouch skuul lääwerd wäide, so moasten do Seelter noch eenmoal wierkuume tou mjoon. Dät roate ne groote Ferannerenge mäd do Gäärsmaskinen. Do Maskinen hieden do Oarbaid uurnuumen. Uk in Seelterlound hieden al eenige Buuren so eene Maskine bestoald. Uum 1930 hieden do maasten Buuren in Seelterlound uk ne Maimaskine.

## Wällen
* Hermann Janssen (1964), 'Do lääste Holloundsgungere', in: Pyt Kramer,  Dät Ooldenhuus, Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp. 
* Marijn Molema, Meindert Schroor: ''Migrationsgeschichte in Nordwestdeutschland und den nördlichen Niederlanden. Quellen, Handreichungen und Beispiele zur grenzübergreifenden Forschung'' (*Benelux-German Borderlands Histories*, Band 1). Münster 2019, ISBN 978-3-8405-2001-3

## Ferwiesengen
Fräisken Räid

Die **Fräiske Räid** of uk **Interfräiske Räid** (Düütsk: *Friesenrat*, Noudfräisk (Mooringer): *Frasche Rädj*, Wäästfräisk: *Fryske Rie*) ferträt do meenskuppelke fräiske Interessen fon tjo fräiske Lounde (Fryslân, Aast-Fräislound un Friislon) ätter buuten.

## Geskichte
* 1925: Eerste Fräisenkongres in Jever
* 1952: Eerste Fräisenkongres ätter dän twäide Waareldkriech
* 1955: Fräisk Manifest
* 1956: In Leer wäd dän Fräiske Räid formäl gruunded
* 1981: Die ‘Fryske Rie’ wäd in Wääst-Fräislound formäl gruunded
* 1999: Aal do fräiske Räide oarbaidje unner dän Noomn ‘Interfriesischer Rat e.V.’
* 2006: Tou dän füüftichste Jierdai roat ju Buundesrepublik Düütsklound n Sunnerbräifmäärk uut

## Feranstaltengen
Aal do tjo Jiere organisiert die Fräisenräid, bit dän Eend fon n Räidfoarsitperiode, dän Fräisenkongres in een fon do tjo fräiske Lounde. Een Jier leeter wäd dät Fräisenmäiten of Fräisen-Droapen ap Hälgelound organisierd, wier in n Truchsleek sowät 500 Ljuude kuume. Wichtige reguläre Aktivitäten fon dän Fräiske Räid sunt do Beroupsgruppenträffen, wier unnerskeedelke Gruppen so as Buuren, Loundwieuwe, Studente, Koastere un Lokoalpolitikere an deelnieme.

## Flaage

In 2007 wuude fon ju Gruppe fon Auerk ap Hälgelound n Konsept foar ne Interfräiske Flaage präsentierd. Ju Flaage wuude nit fon dän Interfräisken Räid as offizielle Flaage annuumen. Two Jiere ätter ju Gruppe fon Auerk präsentierde dän Interfräiske Räid sien oaine interfräiske Flaage in n Juni 2009. Ju Flaage fon dän Interfräiske Räid is ne Kompromisflaage fon do Flaagen fon Fryslân, Friislon un Aast-Fräislound. Disse Flaage wuude oaber fon dän Fryske Rie foar Heraldyk ouliend.

## Seelterlound
Alfred Pörschke uut Skäddel is die Fertreeder fon Seelterlound in dän Fräiske Räid, Sektion Aast.

## Literatuur
* Steensen, Hemminga, van Lengen: *Die Frieslande*, Verlag Nordfriisk Instituut 2006, ISBN 978-3-88007-333-3

## Weblinks
* Interfräiske Räid
* Fräiske Räid Sektion Noud
* Fräiske Räid Sektion Wääst
* Fräiske Räid Sektion Aast
* Wir Friesen, Rääde truch Jan Piebenga ap dän Fräisken Kongres in Auwerk, 1955
Jan Tjittes Piebenga

**Jan Tjittes Piebenga** (Frjentsjer, 4. April 1910 - Ljouwert, 3. Dezember 1965) waas n wäästfräisken Koaster, Journalist un Skrieuwer. 

Piebenga waas n Bakkerssuun uut ne Huushollenge fon 12 Bäidene. In 1929 wuud hie Koaster un oarbaidede eerste as Koaster in Nijemardum un was dan Laiter fon ju Skoule in Aldegea. 

Ätter 1940 waas hie aktiv juun do Nazies  un wuud Redakteur fon dät illegale Blääd ‘De Wachter’. Hie waas siet 1943 Redakteur fon dän *[[Ljouwert]]er Kurier* un ätter dän Kriech Haudredakteur fon ju Ljouwerter Krante. 

Piebenga waas n uurtjuugeden Fräise, die oawers uk jädden uur dät Skeed fon Fräislound kiekje moate. So raisede hie ätter Norwegen, Ieslound, un do Färöer, man uk ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa, Suriname un do Niederloundske Antillen, Noud-Afrikoa un de Turkäi. Hie waas Früünd fon Israel. Hie skreeuw fuul Artikkele, Geriemsele, Geskichten un Wierke foar dän Unnergjucht. Hie was Redakteur fon It Heitelân (1938-1942, 1946-1947) un De Tsjerne (1946).  

In Frjentsjer un uk in Aldegea sunt do "Jan Piebengasträite"n ätter him naamd.

Ap dän Fräisenkongress 1955 in Auwerk häd hie ju Rääde "Wir Friesen" heelden. Dät waas n grooten Skok foar alle Fräisen, as Jan Piebenga ap 3. Dezember 1965 truch n Autouungluk stuurwen is.

## Wierke
* 1935 *It wrede libben* (koarte ferhalen) 
* 1937 *Fryske tragyk* (essay)
* 1938 *Waerglês* (gedichten)
* 1938 *Het goed recht van de Friese beweging* (brosjuere)
* 1938 *Frysk lêsboek I en II* (skoalblomlêzing: 21957) 
* 1938 *De útsetter* (mei H. Twerda; taalboek L.U.; 21947) 
* 1939 *Hrafnkel, prester fen Frey* (oers. Yslânske sêge)
* 1939 *Koarte skiednis fen de Fryske skriftekennisse* (By DBNL: http://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/index.php te lêzen)
* 1952 *Twee eeuwen Leeuwarder Courant* (betinkskrift; mei Jhr. J.W.J. Witsen Elias) 
* 1953 *It eigen aerd fan de Súdwesthoeke* (sosjografyske stúdzje) 
* 1955 *Wy Friezen* (redefiering)
* 1956 *De havens van de Waddenkust* (sosjografyske stúdzje)
* 1958 *Bergtoppen in de oceaan* (stúdzje oer Faeröer) 
* 1959 *Kent u Friesland ook zo?* (sosjografyske stúdzje) 
* 1959 *Omgong en trochtocht* (ferskate opstellen) 
* 1966 *Aarden vaten* (postume bondel kranteartikels) 

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Wir Friesen, Rääde  truch Jan Piebenga ap dän Fräisken Kongres in Auwerk, 1955
* Uut dät Lieuwend fon Jan Tjittes Piebenga (ap hollounsk)
25. Oktober

## Tou Waareld keemen
* 1790: Robert Stirling, Skotsken Uutfiender fon dän Stirlingmotor
* 1825: Johann Strauss, aastriekisken Komponist

## Stuurwen

### Doatum uunseeker
* 1400: Geoffrey Chaucer, Skrieuwer fon Dichtenge ap Middel-Ängelsk
Päiterssäärke

Ju **Päiterssäärke** is ne katoolske Säärke in Fatikaanstääd. Ju Säärke wuude twiske 1506 un 1626 baud. 

## Sjuch uk
* Fräisensäärke
São Paulo

**São Paulo** (Amtelk: ***Cidade de São Paulo***) is mäd 12.038.175 Ienwoonere (Stound:2016) ju grootste Stääd fon do Brasilien un fon heel Suudamerikoa. Dät lait in't Suudaaste fon Brasilien, nit fier fon ju Atlantik-Kuste, in dän glieknoomigen Buundesstoat.

## Geskichte
São Paulo wwude ap dän 25. Januoar 1554, dät Fääst fon ju Bekierenge fon dän Apostel Paulus, fon do Padres Manuel da Nobrega un José de Anchieta, twäin jesuitiske Missionoare, bie hiere Missionsstatsjoon Piratiniga gruunded. Ju Missionsstatsjoon hiede hieren Noome fon een Äi tichtebie.

In dät eerste Jier fon ju näigruundede Siedelenge lieuwden deer bloot hunnerd Ljuude.

Tou Beginn waas ju Wirtskup fon ju litje Siedelenge ap Sälwen-Fersuurgenge uutgjucht, eerste in't 17. Jierhunnert wuude Weete foar dän Export ounbaud.

Loange Tied hiede São Paulo heel un aal neen groote Betjuudenge, man in't Jier 1711 kreech dät, uumdät dät goadelk bie aan Pass uur ju Serra do Mar liech, dät Stääd-Gjucht.

Oolde Taksierengen un Tällengen ferräide uus, dät ju Stääd twiske dät Jier 1776, do hiede ju 2.026 Ienwoonere, un dät Jier 1790, do hiede ju 8.000 Ienwoonere, baldoarich gratter wuuden is. In 1817 hiede ju Stääd dan al 23.760 Ienwoonere.

Ap dän 7. September 1822 wuude in São Paulo ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd.

Twisketruch is ju Ienwoonertoal wier toräächgeen ap 12.000 in dät Jier 1840, man uum dät Jier 1850 koom die Koafje-Ounbau ätter dät Rebät, wiertruch ju Äntwikkelenge fon ju Stääd in Foart koom. Fon düsse Tied oun begon ju Stääd tou groien un heerde nit moor ap: In't Jier 1856 wieren dät 15.000, in't Jier 1900 al 239.800 Ljuude. Besunners twiske do Jiere 1880 un 1905 wiedede sik die Koafje-Ounbau noch insen uut, sodät hunnertduusende Buutloundere, foar'aaln uut Italien, man uk uut Düütsklound, Japan un dän Libanon, ätter ju Stääd wai leeken sunt, uum junner ap do Koafje-Plantoasjen tou oarbaidjen.

Juun Eende fon dät 19. Jierhunnert koom Industrie ätter ju Stääd. In't Jier 1913 begon me mäd dän loangjierigen Bau fon ju grootste Säärke, ju *Catedral Metropolitana de São Paulo* of *[[Catedral da Sé]]*, wier oachteduusend Ljuude oun paasje skuulen. In do 1920er Jiere waas São Paulo mäd sien Uumelound al dät fierende Industrie-Rebät fon Brasilien. Dät look fonsäärm noch moor Ljuude ätter ju Stääd wai. In't Jier 1950 wieren dät 2.198.096 Ienwoonere, un in't Jier 1954 kuude dan uk ju groote Säärke ienwäid wäide.

In dät Jier 2000 hiede São Paulo 10.434.252 Ienwoonere. Ju Taksierenge foar dät Jier 2016 boalt fon 12.038.175 Ienwoonere.

Däälich is ju Metropol-Region uum ju Stääd ju betjuudendste Industrie-Baalengsruumte fon heel Latien-Amerikoa un fon ju Trääde Waareld.
Noemi

**Veronica Scopelliti** (bädden dän 25. Januoar, 1982, Room (Italien)), beeter bekoand as **Noemi**, is ne italieniske Sjungerske un Songskrieuwerske.

## Ju Discografie
### Alben
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Italien - #44 Europa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Italien - #42 Europa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Italien)

### EP
* 2009 - *Noemi* (#8 Italien - #97 Europa)

### Singles

* 2009 - *Briciole* (#2 Italien - #51 Europa)
* 2009 - *L'amore si odia* (feat. Fiorella Mannoia) (#1 Italien - #34 Europa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Italien - #42 Europa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Italien - #47 Europa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Ferbiendenge ätter buuten
* Noemiofficial.it
* Oficial Youtube 
* Arcadinoemi.it
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi
25. Januoar

## Skjonisse
* 1077: Die roomsk-düütske Keening Hinnerk IV kumt tou dät Eende fon sin bekoande Gong ätter Canossa bie ju Buurich fon Canossa fon Mathile fon Tuszien an, uum Poabst Gregor VII. uum een Eende fon sien Exkommunisierenge tou bidjen.
* 1554: São Paulo wäd fon jesuitiske Missionoare gruunded.
* 2011: In Ägypten beginne Protäste, do in een Ägyptiske Revolutsjoon leede.
* 2014: Hery Rajaonarimampianina wäd die näie Präsident fon Madagaskar.

## Tou Waareld keemen
* 1982: Noemi

## Stuurwen
* 2020: Hartmut Glenk, düütsken Jurist, Skrieuwer un Dozent
* 2020: Johannes Jourdan, düütsken evangeelsken Pestoor un Läider-Dichter
Gotisk

Dät **Gotiske** is ne uutstuurwene aastgermaniske Sproake, ju eensichste Sproake fon dissen Twiech wierfon fuul bekoand is. Ju gotiske Biebeluursättenge fon Biskop Wulfila uut dät fjoode Jierhunnert is ju eerste uurlääwerde literariske Oarbaid in ne germaniske Sproake un ju is deeruum gjucht wichtich foar ju Sproakwietenskup. Mäd fjauer of fieuw Falle, n [Dualis]] un ne synthetiske Liedefoarm wiest dät Gotiske fuul archaiske Känteekene.
Deertou häd dät besunnere Woude bewoard, wierfon uk wäkke ap Seeltersk bekoand läite:
::*afta*	bääte, bääfte (uk tou ferglieken mäd *ätter*, dät fon Ooldfräisk *efter* kumt)
::*barn*	Bäiden
::*ija*	ju; jo
::*leitils*	littek
::*liuhtjan* 	 ljuchte
::*qiþan*	kweede
::*tainjo*	Täine
::*taujan*	taie 
::*ubizwa*	Ouse
Do bee lääste Woude wiese ounsjoonelke Betjuudengsannerengen: bie *taujan* fon ‘machen, wirken’ tou ‘drücken, pressen’ un bie *ubizwa * fon ‘Halle’ uur ‘Vorhalle’ tou ‘Dachtraufe’.
	

Dät Gotiske wuud boald fon dät Foulk fon do Gote un wiedede sik ätter dät trääde Jierhunnert uut dät Gestrich noudelk fon ju Swotte See hääruute ätter Italien, Frankriek, un Spanien, man wuud ätter dän Fal fon dät aastgotiske Riek in dät säkste Jierhunnert un dät wäästgotiske Riek in dät oachte Jierhunnert uutstierwe. Ap dän Krim bleeuw ne Sunnerfoarm fon dät Gotiske, dät Krimgotiske, in älke Fal bit in dät säkstienste Jierhunnert bestounden. 

## Wällen

Bie wieden ju wichtichste Wälle foar dät Gotiske is Wulfila sien Biebeluursättenge. Die grootste Deel deerfon is oawers ferlädden geen. Bloot bewoard wuuden sunt die Haaldeel fon do Evangelien, dät Bräif fon Paulus an do Roomske un n Paat fon Nehemia. Dät eensichste uur wichtige gotiske Dokument is die Skeireins, n Kommentoar ap dät Johannesevangelium.

## Biespil
Dät wichtichste Gotiske Bruchstuk is dät Uus Foar uut dät (Matthäusevangelium 6:9-13):
Şalom

**Şalom** (Hebrieusk: שָׁלוֹם, Seeltersk: Free) is n Juudsk-Tursk Wieksblääd, dät in Istanbul, Turkäi ferskient. Do Biedraage sunt maast ap Tursk un een Siede is ap Sephardisk.
Dät Blääd is ap n 29. Oktober 1947 gruunded fon dän Juudsk-Tursken Journalist Avram Leyon.
Dät Blääd häd ne Aploage fon 5.000 Exemploare (2005) un wäid drukt bie Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş.. Yakup Barokas is die Haudredakteur. 

## Ferbiendengen ätter buuten
* Websteede fon Şalom (Tursk)
* Websteede fon Şalom (Sephardisk)
Seelter Törfdüwels

Do **Seelter Törfdüwels** (*Eeddüüwele*) sunt ne Seelter Gruppe fon Jungfoulk, do sik befoatje mäd Musik, Motorreede usw.

## Ferbiendengen
* http://www.toerfduewels.de/ 
* http://www.rsbike.de/modules/weblinks/singlelink.php?lid=34&keywords=
Taurachboan

Ju **Taurachboan** is een Museumsiersenboan in dät aastriekske Buundeslound Salzburg. Ju häd een Spuurwiede fon 76 cm, also een sonaamde bosniske Spuurwiede.
Rheilffordd Talyllyn

**Rheilffordd Talyllyn** (walisisk) af **Talyllyn Railway** (ängelsk) is die Noome fon ju waareldwied eerste Museumsiersenboan in Wales. Ätter Ienstaalenge fon dän Bedrieuw wuud ju Sträkke 1950 fon ne Gruppe fon Iersenboanfrüünde uurnuumen un as eerste Iersenboansträkke fon eerenamtelke Amateure an Steede fon Beroupsiersenboanere bedrieuwen.
Kloppenbuurich

**Kloppenbuurich** *(düütsk: Cloppenburg)* is ne Stääd in Läichsaksen. Dät is ju Kringstääd fon dän Loundkring Kloppenbuurich. Kloppenbuurich lait in dät Noude fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. In Kloppenbuurich stoant dät Museumstäärp Kloppenbuurich, wier uk two oolde ´Buurenhuuse uut Seelterlound wier apbaud sünt.

Kloppenbuurich häd ungefeer 33.000 Ienwoonere. Tou Kloppenbuurich heere do Stääddeele Ambühren, Bethen, Bühren, Emstekerfeld, Galgenmoor, Kellerhöhe, Staatsforsten, Stapelfeld, Sternbusch, Schmertheim un Vahren.

Kloppenbuurich häd ne Stäädpartnerskuppe mäd ju Stääd Bernay in ju Normandie (Frankriek).


Bielde:Kloppenburg-1647-Merian.jpg |Kloppenbuurich, 1647
File:Panorama Cloppenburg.jpg|Panorama-Bielde fon Kloppenbuurich
File:Museumsdorf-Cloppenburg.jpg|Dät Museumstäärp
Bielde:Cloppenburg cag oldbuilding.jpg|Dät Clemens-August-Gymnasium (oolde Deel)
File:Cloppenburg church st andreas.jpg|St.-Andreas-Säärke
File:Cloppenburg-02.jpg|Die Pfanni-Touden (76 m hooch)
File:Bethen Wallfahrtsbasilika.jpg| Basilika in Bethen


## Sjuch uk
* Museeumstäärp Kloppenbuurich

## Ferbiendenge ätter Buten
* Ju Stääd Kloppenbuurich ap Internet
Seelter Foonkieker

Die "**Seelter Foonkieker**" is ne litje Foan-Iersenboan in Roomelse, mäd dän Besäikere in dän Wäästfoan fiere konnen. Deer wäid do Ljuude fuul fertält uur dän Apbau und Oubou fon die Foan un do Plonten un do Dierte, do däälich in die Foan tou fiende sünt. Deer sünt dan uk do groote Eedoubaufläächen mäd do groote Eedmulbülte un do Renaturiereengsfläächen, wier al siet 25 Jiere die Wäästfoan wier renaturiierd wäid,  tou sjoon un. N Siel fon do Foart is uk dät Gebied mäd do Touden fon dän Marineseender DHO38. Die Museumsiersenboan brangt uk rägelmoatig Besäikere  ätter Roomelse foar ne Foart mäd dän Seelter Foonkieker. Die Seelter Foankieker wäid bedrieuwen fon dät Eedwierk Moorkultuur Roomelse.
 
## Sjuch uk
* Foan
* Aastfoan
* Wäästfoan
* Eedgreeuwe
* Moorkultuur Roomelse

## Ferbiendengen ätter buten
* Websiede Seelter Foonkieker
* Fideo: Mäd ju Museumsiersenboan un dän Seelter Foonkieker in die Wäästfoan fiere
* Hyves-Siede fon Bernd Horstmann
Osasco

**Osasco** (Offiziel: *Município de Osasco*) is een Stääd in Brasilien in dän Stoat São Paulo. Stuuns woonje deer uungefeer 691.652 Ljuude (2015).

## Ferbiendenge ätter buuten

* http://www.osasco.sp.gov.br 
* Commons: Osasco.
Wäästfoan

Die **Wäästfoan** *(de: Westermoor*) is dät groote Foangestrich wäästersiede fon do seelter Täärpe.

In dän Wäästfoan bie Roomelse (Seelterlound) befint sik uk die Seender DHO38 fon ju Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte 352,8 Meter hooge rood-wiet Maäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Die fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer plaande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.

## Äntstoundenge
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

## Ärsluutenge fon dän Wäästfoan
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

## Foulgen fon ju Kultivierenge fon dän Wäästfoan
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

## Eedferoarbaidjende Bedrieuwe
Däälich sünt in Seelterlound noch n poor eedferoarbaidjende Bedrieuwe foar dät Eed uut dän Wäästfoan. Do moakje uut dän Eedmul bloot noch Substroat-Eed foar Tuunkere:
* *Klasmann-Deilmann* in Seedelsbierich. Do heere tou Klasmann-Deilmann in Gr. Hesepe in dät Oamselound. Fröier waas dät C. Deilmann AG in Seedelsbierich.
* *Torfwerk Brinkmann* in Skäddel. Do moakje uk Eed-Briketts foar dän Kaminougend un heere tou dän niederloundske Griendtsveen-Konzern.
* Moorkultuur Roomelse, waas fröier diräkt ieuwenske dän oolde Boanhof fon Roomelse, do sünt nu buppe in dän Wäästfoan bie dän Marineseender, un deertou heert däälich uk dät 
* fröiere *Union-Torfwerk* fon Schrader/Ahlfeld in Seedelsbierich-Fäärmesound, diräkt ieuwenske ju Iersenboansträkke Seedelsbierich-Ocholt.  Dät Wierk is in 2011 oubaadend.

* Dan is deer noch ju Eedfabrik Strenge wäästelk do Toudene fon dän Marineseender. Dät Wierk is al ap dät Gebiet fon Aastrauderfeen, tichte bie dät Skeed tou Seelterlound.

## Sjuch uk
* Foan
* Aastfoan
* Feenkultuur
* Eedgreeuwe
* Marine Seender DH038
* Seelter Foonkieker
* Moorkultuur Roomelse

## Literatuur
* Eva Blawert: *Marsch, Moor, Geest in Ostfriesland. Das Moor*, Bd.2, Aurich 1987
* Friedrich Brüne: *Die niedersächsischen Moor und ihre landwirtschaftliche Nutzung*, Veröffentlichungen Reihe A1 Band 38, Niedersächsisches Amt für Landesplanung und Statistik 1952
* Werner Kaemling:*Atlas zur Geschichte Niedersachsens*, Gerd J. Holtzmeyer Verlag, Braunschweig 1987, ISBN 3-923722-44-3

## Ferbiendengen
* Seelter Foonkieker (Foankieker = Moorgucker)
* Fideo: Mäd ju Museumsiersenboan un dän Seelter Foonkieker in dän Wäästfoan fiere
Kaantegäärs

Dät **Kaantegäärs** *(Holcus lanatus)*  woakst in Europa fuul ap fuchtige Mäiden un Weeden juust so as ap läige Foane.

## Oainskuppe
Dät Kaantegäärs is een Gäärs fon gries-gräine Klöär, dät täämelk unnerskeedelk uutsjo kon - gans deerätter, wo fier sik Blöiten blw. Ieren äntwikkeld häbe. Me skuul dät as Uunkundigen nit foar muugelk hoolde, dät dät een un't sälge Gäärs is. Deeruum sunt hier two Bielden:

Bielde:Holcus lanatus.jpeg|Blöitenrispe noch touhoopeleeken
Bielde:Holcus.lanatus5.-.lindsey.jpg|Tou ju Blöitetied
Digitoal

**Digitoal** (fon. lat. *digitus*, „Finger“) beteekent
* „dän Finger beträffend“, „mäd dän Finger“
* wäid- un tieddiskrete Signoale, sjuch Digitoalsignoal
* ju Anwiesenge fon n Meetinstrument (biespilswiese ne Klokke) middels Ziffere
* „computerstöänd“ of „mäd Computere moaked“
* kuut ju Digital Equipment Corporation, n eemoaligen Computerhäärstaaler

**Sjuch uk:**
* analog
* Digitalisierenge
* Digitoaltechnik
* Bobby Digital
Feenkultuur

Ju **Feenkultuur** belukt sik ap ju holloundske Wiese fon Eedgreeuwen loangs Kanoale, ju sik unnerskat fon ju fon do Buuren sälwen bedrieuwene Wiese fon Eedgreeuwen in Seelterlound. Ju Feenkultuur wiedede sik fon Aastfräislound häär uk in Seelterlound, wier so do Feenkolonien Idafeen un Elisabethfeen äntstuuden.

## Sjuch uk
* Foan
* Aastfoan
* Wäästfoan
* Eedgreeuwe
* Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen
Ooldehou

Die **Ooldehou** (fy: *Aldehou*, ne. *Oldehove*) is n skeeuwen Säärktouden in Ljouwert, die der fon 1529-1532 baud wuude un sieläärge nit kloor baud is. Die Touden is 40 m hooch un stoant 1,68 m uut dät Lood. Die Touden skuul uursproangelk 120 m hooch wäide.

## Do Seelter Holloundsgungere
Wan do Seelter Holloundsgungere in Ljouwert ankoomen, uum in Fräislound Gäärs tou mjoon, steegen do älke Jier eerste wier ap dän oolde skeeuwsakkede Uutsichtstouden ,,Ooldehou", uum de Stääd tou bekiekjen. 

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Webcam mäd Sicht ap Aldehou

## Ferwiesengen
Böllercomité fon 1888

Dät **"Böllercomité fon 1888"** is n Böllerfereen in Roomelse. Die Fereen wuud 1888 truch Wilhelm Lanwer gruunded. Die Gruund deertou waas dät 10-jierige Jubiläum fon Paus Leo XIII, wät in ju ganse Waareld fierd wuude un deertou wüülden uk do Roomelster böllerje. 

Tou dän Fereen heere 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Do Meegliedere naame sik "Apostel". Eerste wan aan Meeglied stuurwen is, wäd wier aan näi Meeglied in dän Fereen wääld. Do hääbe hiere "Stiftungsfäst" älk Jier ap n Tjo-Köönichsdai ap n 6. Januoar. Ap n 6. Januoar 2011 hääbe do wier n näi Meeglied wääld, wäil die Tuunker Hermann Janssen (jr.) in 2010 stuurwen is.

Die Fereen häd 3 Böllerkenunnen, do heete as do tjo Köönige *Caspar*, *Melchior* un *Balthasar*. Do eerste Kenunnen wuuden fon ju Iersenjooteräi Gruson in Magdeburg kooped. Do kosteden domoals 75 Goldmark pro Stuk. In 2003 häd die Fereeen ätter 115 Jiere tjo näie Kenunnen kriegen. Do oolde stounde sietdäm in dät Räidshuus in Roomelse.

Do "Apostel" mouten Seeltersk baale konne un wan do sik fersammelje, kweede do "Bum-Bum" un nit "Moin-Moin. Do böllerje ap hiere "Stiftungsfäst" ap 6. Januoar un bie eepenbeere Feranstaltengen. In 2013 hääbe do hiere 125-jierige Bestounden.

Die Foarsitter fon dän Fereen is Hans Meyer.

## Sjuch uk
* Baier- un Böllerfereen Skäddel
* Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V. Wietsound

## Ferbiendengen ätter buten
* Seltenes Ereignis: Böllercomité sucht neuen Apostel (General-Anzeiger)
* „Bum Bum“ anstatt „Moin Moin“ (NWZ)
* Böllerfereen Skäddel
Baier- un Böllerfereen Skäddel

Die **Baier- un Böllerfereen [[Skäddel]]** wuud 1982 gruundet. Do hääbe 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Foarsitter is Hermann Pörschke. Do hääbe 6 Kenunnen, tjo därfon heete *Peter, Paul un Johannes*. Aan Kenunne is moor as 100 Jiere oold un heerde fröier ju Säärkemeente St. Peter un Paul in Skäddel. Do böllerje ap Paasken, Pinkster un Wiehnoachten un uut besunnere Gruunde, toun Biespill wan där n besunneren Gebuursdäi fiert wäid. Uk bie dän Besäik fon dän foarigen Ministerprädident Christian Wulff bie dät Seelter Kultuurhus in 2010 hääbe do böllerd.

Die Fereen fersuurged uk dät baierjen, dät betjuud dät Säärkeklokken luude mäd do Hounde ätter ferskäidene Wiesen.

## Sjuch uk
* Böllercomité fon 1888, Roomelse
* Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V. Wietsound

## Ferbiendengen ätter buten
* Baier- un Böllerfereen Skäddel (NWZ)
* Böllerfereen begröitet Christian Wulff in Skäddel (NWZ)
Heemat- un Böllerfereen Widerhall e.V.

Die **Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V.** in Wietsound wuud 1954 as *Böllerverein "Widerhall" e.V.* gruunded. Die Fereen is uk die Skutsfereen fon Wietsound un moaket dät jierelkse Böller- un Skutsfäst in Wietsound.

## Sjuch uk
* Baier- un Böllerfereen Skäddel
* Böllercomité fon 1888, Roomelse

## Ferbiendenge ätter buten
* Heimat- und Böllerverein "Widerhall" e.V. (Noch in Oarbaid)
* Dät Böller- un Skutsfäst (GA)
Strukeljer Toudentuutjer

Do **Strukeljer Toudentuutjer** is ne litje Gruppe fon 9 junge Ljuude uut dän Strukeljer Musiekfereen. Do gunge sänt 1999 älk Jier in ju Adfäntstied älke Snäiwende buppe in dän Säärktouden fon Strukelje un spielje mäd hiere Instrumente Adfändsläidere. Dät is dan boalde in dät ganse Täärp tou heeren.

## Ferbiendengen ätter buten
* Begjucht in dän GA, 28.11.2011
* Begjucht in dän GA, 2010
* Begjucht in dän GA, 2009
Leda

Ju **Leda**, uk *Ledoa* naamd, is n Bieflus fon ju Oamse in Aast-Fräislound. Ju Seelter Äi - ju sik bildet uut do Touflusse Marka un Oaje - mündet uut in de Leda. Ju Leda häd ne Laangte fon 29 km, wierfon 1,9 km (fon ju Oamse bit tou Lier) befoarboar is foar Seeskiepe. Bie Wiltshusen fljut ju Jümme in ju Leda.

## Ledaspeerwierk
Tichte bie Lier wuud 1954 dät Leda-Speerwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk äntlasted.

## Brääch uur ju Leda
Suudelk Amdorf gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdorf un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Fideo: Ne Foart uur ju Leda-Brääch
Aymara (Sproake)

**Aymara** is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Aymara uut do Anden un heert tou Aru-Sproaken. Aymara wäd boald fon moor as ne Millione Ljuude. Dät is een fon do eepentelke Sproaken in Bolivien un Peru, un dät wäd uk in Argentinien un Chile boald.

## Geskichte

Wäkke meene, dät dät Aymara häärkumt fon ju Sproake, ju der boald wäd in dät Bolivianiske Tiwanaku (allere Skrieuwwiese: Tiahuanaco). Dät kon nit bewiesd wäide, man dät is daach bekoand, dät ju Sproake boald wuud in do rieke Aymara Köönichrieke, do der leeter fon do Inka ärooberd wuuden sunt.

## Geografiske Ferspreedenge

Dät rakt 1.200.000 Bolivianiske Spreekere fon Aymara, 500.000 Peruvianiske Spreekere, 20.000 Chileniske Spreekere un ungefäär 18.000 Argentiniske Spreekere.

Wan Aymara, alleweegense wier dät boald wäd, tou grooten Deel gliek is, so rakt dät daach Unnerskeede ätter dät Gestrich. Aymara, as dät in La Paz (Bolivien) boald wäd, wäd betrachted as ju skeenste Foarm fon ju Sproake.

## Eenpeldhaide

Een fon do besunnere Oainskuppe fon ju Sproake is, dät ätter Aymariske Apfoatenge ju fergeene Tied, as in bildelke Sproake, betrachted wäd as dät wät foar aan lait, insteede fon ju maast gongelke Apfoatenge, dät dät wät foarbie is, bääte aan lait.

Wan ju Apfoatenge toueerst foar fuul Ljuude ferstat juun ne Gesätsmäitegaid, is dät daach in philosophiske Apsicht goarnit so froamd, deeruum dät, wät foar aan lait, je sichtboar is as ju Fergeenhaid, un wät bääte aan lait, uunsichtboar is as ju Toukumst. Man owwol dät n Seelter wäil uurs ferstoant, boalt hie daach fon "foartied", so as dät "foar" him liech.

## Ferbiendengen
* Wikipedia in Aymara.
Normandier

Do **Normandier** wieren n Kriegerfoulk uut wäästelk Frankriek. Uursproangelk wieren jo Wikinger uut Skandinavien, do sik in dät 9. Jierhunnert in Normandien deelsätten un romanisierd wuden. 

Ieuwenske Kriegere wieren jo uk fäkkundige Ferwaltere. Do Härtsooge ferdeelden hiere Köönichriek in Stukke, do der regierd wuuden fon Eedelljuude fon dät normandiske Foulk.

In dät alfte un dät tweelfte Jierhunnert feruurseekeden do Normandier groote Annerengen in Europa. Unner ju Regierenge fon Wülm I wuud 1066 (Slacht bie Hastings) Änglound äroberd un deermäd hieden do Normandier ju Spitse fon hiere Macht beloanged. Änglound wuud n normandisk Köönichriek, wier moonige Kastäile, Säärken, Kathedroale un Klaastere noch an de Normandier ärinnerjen dwo.

Do Normandier regierden bit 1154 uur Änglound. Deerätter geenen do Angelsakse (fröiere Äroberer) un do Normandier bie litjen ap in eene Nation. Die normandiske Tiedruum koom definitiv tou n Eende, as Normandien 1204 äroberd wuude fon dän Köönich fon Frankriek.

Unner dät alfte Jierhuunert hääbe do Normandier uk härsked uur Paate fon Suud-Italien.

## Sjuch uk
Teppich fon Bayeux
Poolsk

**Poolsk** of *Polnisk* (po. *jezyk polski*, uk wäil *polszczyzna*, dt. *Polnisch*) is ne Wääst-Slawiske Sproake mäd sowät 40 Millione Baalere. Do maaste Baalere fon dät Poolske woonje in Polen (38,6 Millione Ienwoonere). Uur groote Gruppen Baalere woonje unneruur in do Fereende Stoate un in do Lounde fon ju eemoalige Sowjet-Union (foarallen Wietruslound, ju Ukraine un Litauen). Siet dän 1. Moai 2004 is dät Poolske een fon do eepentelke Oarbaidssproaken fon ju Europäiske Union.
Wäädsee

Ju **Wäädsee** (Wäästfräisk: *Waadsee*, Noudfräisk: *Waas/Heef*, Aastfräisk Plattdüütsk: *Heff*, Deensk: *Vadehavet*, Düütsk: *Wattenmeer*) is ju See, ju twiske do Fräiske Ailounde un dät Fäästlound lait. Dät Wääd lait Deeges twäie druuch. Ju Wäädsee stoant foar n grooten Deel unner Natuurskuts un is UNESCO-Waareldäärwgoud (uutgenuumen dät deenske Wäädgebiet). Twiske Blåvandshuk in Dänemark un Den Helder in do Niederlounde häd ju Wäädsee ne Laangte fon 450 Kilometer un ne Fläche fon 9.000 km².

## Ferbiendenge ätter buuten
UNESCO

**UNESCO** (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) is n Organisation fon do Fereende Natione. Tou do Siele fon ju Organisation heere Förderenge un Apluukenge, Wietenskup un Kultuur, as uk Kommunikation un Information. UNESCO is 16. November 1945 apgjuchtet. Ju häd hiere Sit in Paris.

Ju UNESCO ferwaltet uk ju Lieste fon Waareldäärwgoud (*World Heritage*) un häd n Register mäd do wichtichste Dokumänte fon ju Waareldgeskichte (*Memory of the World*).
Petrieshanne

Ju **Petrieshanne**  (Perdix perdix, :de:Rebhuhn), in n Fuugel uut ju Familie fon do Fasoanenoardige un häd ne Loangte fon uungefeer 30 cm. Do loope maastieds und fljooge nit so hooch. Dän Fuugel rakt et ap Weeden, Heede un in do Foane, uk in Seelterlound. Fröier raakte dät in Seelterlound goans fuul Petrieshannen, moan dät is siet 1970 truch ju intensieve Loundwirtskaft fuul minner wuuden. Ju Petrieshanne waas bie dän NABU *Fuugel fon dät Jier 1991*.
## Biskrieuwenge

### Uutsjo
### Fluge Fuugenklood
### Sljucht Fuugenklood
### Jungfuggele
### Eenlik Oarde
### Lope und Tukketokken
## Ferbreedinge und Lieuwendsruum
## Freten
## Ferhoolden

## Broudbiologie
### Poorbillenge un Balz
### Näästbaue und Broude

### Apwoaksen fon ju Jungfuugele
## Fäinde un Lieuwendloangte

## Bistound un Gefoarenge

### Bistoundferannerge
### Gefoarenge un Sküül
## Systematik
### Systematik buten
### Systematik binne

### Literatuur
* Hans Behnke und Günter Claussen: *Fasan und Rebhuhn: Biologie, Hege, Aufzucht*, Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-440-10917-5
* Einhard Bezzel: *BLV Handbuch Vögel.* BLV Buchverlag GmbH & Co. KG, München, 2006, ISBN 3-8354-0022-3.
* Hans Behnke, Günter Claußen: *Fasan und Rebhuhn. Biologie, Hege, Aufzucht.* Franckh-Kosmos Verlag, 2007, ISBN 3-440-10917-8.
* Rolf Dwenger: *Das Rebhuhn. Perdix perdix.* Neue Brehm Bücherei Band 447, Westarp Wissenschaften, 1991, ISBN 3-89432-373-6.
* Urs N. Glutz von Blotzheim: *Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Band 5. Galliformes und Gruiformes.* Aula Verlag, Wiesbaden, 1994, ISBN 3-89104-561-1.
* Heinz-Sigurd Raethel: *Wachteln, Rebhühner, Steinhühner, Frankoline und Verwandte.* Verlagshaus Reutlingen, Reutlingen, 2006, ISBN 3-88627-534-5.
* Heinz-Sigurd Raethel: *Hühnervögel der Welt.* Neumann-Neudamm, 1991, ISBN 3-89440-440-X.

## Sjuch uk
* Fideo: Petrieshannen
* Sjuch moor Bielde ap '''COMMONS'''
* Moor uur ju Petrieshanne
Näi-Seelound

**Näi-Seelound** is n Lound, wät in dän Pazifiske Ozean suudaastelk fon Australien lait.

## Sjuch uk
* Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, n Bierich in Näi-Seelound
Fuulbäie

Die seelterske Noome **Fuulbäie** is foar two ferskeedene Plonten uurlääwerd un häd do foulgjende Bitjuudengen:

* 1. **[[Fuulbäie (Frangula alnus)]]**, uk **Huundestok** noomt, *düütsk:* Faulbaum

* 2. **[[Fuulbäie (Solanum nigrum)]]**, *düütsk:* Schwarzer Nachtschatten
Fuulbäie (Solanum nigrum)

Nachtschattenartige (Solanales)
Familie: 	Nachtschattengewächse (Solanaceae)
Gattung: 	Nachtschatten (Solanum)
Art: 	Schwarzer Nachtschatten

Ju  **Fuulbäie** (Solanum nigrum), düütsk: Schwarzer Nachtschatten is n Jood mäd swotte Bäien. Dät een Oard fon Noachtskaad, juust so as t.B. ju Tuffelke un ju Tomoate. Ju Plonte woaksed an do Raante fon Sträiten, Domme, Iersenboansträkken, Äien un Toachte. Ju Plonte skäl me bloot iete, wan me uur ju nöödige Feroarbaidenge niep Beskeed weet, ***uurs kon dät Fergiftengen reeke***.

Nit ferwikselje! Buute düsse Plonte wäd noch uurs ne Plonte mäd dän Noome **Fuulbäie** beteekent: Die Huundestok (*Frangula alnus*, düütsk: Faulbaum).

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Moasbäie

Ju **Moasbäie**,  Vaccinium oxycoccos, syn. Oxycoccus palustris, (:de: Gewöhnliche Moosbeere) is ne wüülde Foanplonte mäd Bäien. 

Do Bäien konnen ieten wäide, man ju smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje, fääre moor smoakje do goud tou Wüüldieten, juust so as do Krounsbäien.

Ap dät wäästfräiske  Ailound Skylge stound ne Fabriek foar dän Ounbau fon ne uur Soarte, ju amerikoanske Moasbäie *Vaccinium macrocarpon (Cranberry)*, un  ju Produktion fon Sap, Marmeloade, Wien un uur Produkte fon do Bäien.

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Ailound fon ju Stabilität

N **Ailound fon ju Stabilität** wäd in ju Käädenphysik fon Isotope bilded, wierfon do Neutrone- un Protonetaale bestimde magiske Taale äntspreeke un do der deeruum stabiler as in dät Periodensystem deerieuwenske lääsende Elemente sunt.

Ju Idee fon dät *Ailound fon ju Stabilität* wuud 1969 fon Glenn Seaborg foarsloain. Ju Theorie lut, dät Atomkäädene äänelk as do Elektroneskeelen in Foarm fon Skeelen apbaud sunt. Bie bestimde Taale sunt disse Skeelen fäld un ju Woarskienelkhaid fon interne Kollisionen is ap litste. Dät wuud ju Existenz fon gewisse transuraniske Elemente ferlööwje, do der stabiler sunt as fuul uur.

Ju magiske Neutronetaal is 184, un do äntspreekenden Protonetaale sunt 114, 120 un 126 - dät wuud betjuude, dät do stabilste Isotope in dit Beräk Ununquadium 298, Unbinilium 304 un Unbihexium 310 sunt.

## Weblinks
* Säike ätter dät Ailound fon ju Stabilität
Krounsbäie

Ju **Krounsbäie**  (Vaccinium vitis-idaea),  (:de: Preiselbeere, Preißelbeere, Kronsbeere, Sumpfbeere) is ne littje Bäienplonte. Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud tou Wüüld-Ieten. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.







## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Äidbäien

Ju **Äidbäie** *(Fragaria)* (:de: Erdbeere) is ne litje Bäienplonte. 
Dät rakt wüülde Äidbäien un kultivierde Oarde foar dän Tuun, do dan oafte apgruund fon Kjuusenge fon moorere Oarde polyploid sunt. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien.








## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Hiembäie

Ju Hiembäie, Rubus idaeus (:de: Himbeere) in n Struuk mäd Bäien. Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woaske bie Wooldkaanten un in fräie Fläächen in Woolde.

In Fryslân wäd ju wüülde Hiembäie tou do Stinzeplonten täld.






## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Kjuusbäie

Ju Kjuusbäie af **Stikbäie** (*Ribes uva-crispa*, syn.: *Ribes grossularia*; düütsk: "Stachelbeere") is een besunnere Oard uut dän Sleek fon do Säntjansbäien *(Ribes)*. Ju kumt in Eurasien un dät noudelke Afrikoa foar, man ju natüürelke Ferspreedengs-Ruumte is nit niep fäästtoustaalen, uumdät sik do wüülde Plonten oafter mäd ferwüülderte Tucht-Foarmen fermisked häbe. Ju woakst as Struuk, kon gräine af roode Bäien häbe un sjucht uurs uut as do maaste Säntjansbäien, daach rakt dät mäd *[[Ribes sardoum]]* een äänelke Oard, ju bloot ap Sardinien foarkumt. Een Miskenge uut Kjuusbäien un Swotte Säntjansbäien beteekent me ap Düütsk as "Jostabeere".

## Bielden

Wilde kruisbes (Ribes uva-crispa wild plant).jpg|Aan Struuk fon wüülde Kjuusbäien
Ribes uva-crispa3 ies.jpg|Blöite
Stachelbeere (Ribes uva-crispa).jpg|roode Kjuusbäien
Stachelbeeren-WJP-1.jpg|gräine Kjuusbäien


## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Saise

Ju **Saise** (dt. *Sense*, wfr. *seine*, ndl. *zeis*, äng. *scythe*) is ne Reewe toun Mjoon. Gjuchte Saisen wäide däälich in do Industrielounde minner bruukt as aleer, uumdät it Maskienen rakt, do gauer un sunner grooten Ferbruuk fon moanskelke Kroasje mjo konnene. Daach rakt dät noch n poor Ljuude, doo uut Uumewaareldskuts, af wan jo dän Halaam nit heere konnene, toun Deel uk wan jo hiere Mäid mäd loodige Maskienen nit roakje konnene, dät Wierk mäd ju Saise dwo. Ieuwenske ju oolde Saise rakt dät däälich uk Motorsaisen.

## Deele

* 1 Spitse
* 2 Blääd
* 3/4 Häkke
* 5 Klaue
* 6 Wurp of Houp
* 7 Boom
* 8 Krukken
Needer (Vipera berus)

***Vipera berus***, (düütsk: Kreuzotter) is een Oard fon Needer, un deeruum dät ju in't Seelterlound wäil ju ap maaste tou fiendende Needer is, wäd dät Woud **Needer** uk mongs gans apaat foar hier bruukt. Ju is giftich un is fuul in Foan- un Heedeloundskuppe tou fienden. Ju häd ne Loangte fon 60-80 cm. N Bit fon düsse Needer is nit besünners gefoarelk, allinich foar Bäidene un oolde Ljuude kon dät gefoarelk weese. Fröier rakte dät in ju Foangestriche fon dät Seelterlound fuul fon düsse Dierte.

## Sjuch uk
*
Koolmeeske

Ju **Koolmeeske** *(Parus major)*, :de: Kohlmeise, is n litjen Sjungfuugel. Die Fuugel is 14 cm loang. Ju Koolmeeske frät Insekte, Bäien, Nuute, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Koolmeesken fienden in gans Europa. Ju Koolmeesken fiendt me in Woolde un uk gans oafte in Tuune. Die Fuugel is nit besünners boange foar Moanskene. In 't Seelterlound sünt ieuwenske ju Blaumeeske sicher duusende fon düsse Oard tou fienden.

## Sjuch uk
* 

## Literatuur
* Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6

## Bielde

File:Parus major01.jpg
File:Meise 900.jpg
File:Parus.JPG


Bielde:Kohlmeise Entsorgung.jpg
File:Eggs of Parus major.jpg
Bielde:Parus major m.jpg|monnelke Koolmeeeske
Dulle-Huunde

**Dulle-Huunde** (*Ilex*, düütsk: Stechpalmen) sunt n Sleek fon Boome of Struuke, do Bäien hääbe mäd hiere hädde Bleede deelwiese läip stiekelje, deeruum uk dän Noome *Dulle-Huunde*. Do Bäien sunt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter.

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
*
Ljuchttouden

Aan **Ljuchttouden** (dt. *Leuchtturm*, wfr. *fjoertoer*, eng. *lighthouse*) tjoont as ljoachtjend Teeken foar ju Orientierenge fon Skiepe.
Mjoon

As **Mjoon** biteekent me dät massenhoafte Ousnieden Plonten as Gäärs ap ne Mäid of Koarel ap n Äkker. Dät wude aleer mäd Reewen as t.B. een Saise däin, däälich dwo dät do maaste Ljuude oaber mäd Maskienen fonne Motorsaise bit tou dän Mjotäärsker, die deerbie uk noch täärske kon.
Foar do Seelter waas dät **Gäärsmjoon** bit sowät 1900 een wichtige Iennoamewälle, jo sunt dan as "Holloundsgungere" ätter Wäästfräislound wai geen un häbe deer as Mäddere Jäild fertjoond.


Bielde:Scythes-czech.jpg|Saise
Bielde:Maehmaschine Grossgmain 01.JPG|Oolde Mjomaskiene
Bielde:Stihl FS350.jpg|Motorsaise
Bielde:Landwirtschaft in Frankfurt.jpg|Mjotäärsker


## Mjoon inne oolde Buuräi
Algemeen kon me kweede, dät me nit fluks ätter dän Rien mjo skäl, dan is dät aal tou wäit un wol nit gjucht druugje. Dät kon me bloot moakje, wan me't Gäärs nit bruukt un ferrootje lät, dät rakt dät je uk mongs. Of wan me dät Gäärs fluks ferfodderje wol, dan is dät uk egoal af druuch af wäit is.

Gäärs wäd in ju oolde Buuräi mäd ju Saise oumäind un ap Wiersene, dät sunt litje Waale, apsmieten. Do Wiersene wäide dan oafter wier uumelaid un näi apsmieten, deermäd älk Spier moal an ju Luft kuume kon un dät goud druuget. Wan't aal druuch is, wäd dät Hoo bälted un bie Geläägenhaid oufierd.

Mäd Koarel waas dät fonsäärm n bitje uurs. Dät Koarel is je al täämelk druuch, wan't oumäind wäd. Ätters mout me dät touhoopegrappe un tou Jieuwen biende. Do wäide dan waifläid, do wäide ap een bistimde Wiese touhoopestaald, un wät deerbie ruutkumt, dät sunt Hokken. Dät tjoont deertou, dät dät lääste bitje Fuchtigaid deer ruut gungt, wan die Wiend truchgungt, un it tjoont uk deertou, dät me nit älke Jieuwe oakeld iensammelje mout, wan me do inne Skäin fiere wol.

Foar't Waifläien rakt dät in älke Region Gebruuke, wo dät däin wäd, un dät skäl aleer foarkeemen weese, dät Buuren fon buute ätter Seelterlound kuume, un kweede, dät do dät deer aal ferkierd moakeden.
Motorsaise

Een **Motorsaise** *(düütsk:"Freischneider", säilden uk "Motorsense")* is een moderne Reewe toun Gäärsmjoon. Dät lät n bitje as een oolde Saise, uumdät dät sun loangen "Saisenboom" häd un fon Hounde fierd wäd. Wuddelk oundrieuwen wäd dät oaber nit fon Moanskelke Kroasje, sunnern fon n Motor. Dät rakt deer wäkke, do sunt elektrisk, do mouten an't Koabel honged wäide, un dät rakt wäkke, do bruuke een Fjuurenge. Snieden däd een sik traalend Sniedewierktjuuch, dät kon n Nylon-Träid weese, dät kon uk n Kringsoage-Blääd weese. Deer rakt dät moorere Muugelkhaide, aal deer ätter, of un wät foar tjukke Buske deer mee oumäind wäide skällene.
Ooldenbuurich (Lound)

Dät Groothärtsochdum **Ooldenbuurich**, ätter 1918 Fräistoat Ooldenbuurich, waas bit 1946 n düütsk Lound un fon 1871 bit 1945 Gliedstoat fon dät Düütske Riek mäd ju Haudstääd Ooldenbuurich.

As Ooldenbuurger Lound beteekent me in äängeren Sin dän noudelke, allere Deel fon dät Groothärtsochdum, besunners dät Gestrich fon ju allere Groafskup Ooldenbuurich. Do 1803 deertou keemene Suuddeel fon dät Lound wuud Ooldenbuurger Munsterlound naamd. Bietou koom dät aastelk fon de Weeser lääsende Loundwürden. In naan Fal iensleeten sunt unner dän Begriep Ooldenbuurger Lound do bit 1937 tou Ooldenbuurich heerende Exklaven, also dät siet 1773 ooldenbuurgske Fürstendum Lübeck (die leetere Kring Eutin in dät Aastholsteen fon däälich) un dät siet 1817 ooldenbuurgske Fürstendum Birkenfeld in dät Nahe-Gestrich.

## Sjuch uk
* Ooldenbuurich (Enzyklopädie)
Ooldenbuurich (Enzyklopädie)

**Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk** is ne Enzyklopädie ap Hoochdüütsk uur dät Lound Ooldenbuurich uut dät Jier 1965. Ju wuud touhoopestoald fon Franz Hellbernd un Heinz Möller mäd dän Oarbaidskring foar Heematkunde in dän Katoolske ooldenbuurgske Koasterfereen (Katholischer oldenburgischer Lehrerverein; KOLV).

Ju rakt ap 794 Sieden Beskrieuwengen fon aal do Ooldenbuurger Meenten mäd aal do Täärpe un Buurskuppe. Deertou rakt dät Sunnerartikkele uur Themen as oolde Gjuchte, Iersenboane, Stoarke, Ticheläie mäd deertou Bielden as fon ju oolde Koarte fon Seelterlound fon 1588.
    
Do Artikkele uur Seelterlound sunt ferfoated fon Walter Deeken, die der truch dän Seelterbuund fon 1952 Ferbiendengen hiede mäd Wäästfräislound, as mäd Prof. Jelle Brouwer, die der Skriftleeder waas fon ju Encyclopedie van Friesland fon 1958. Ju Enzyklopädie mai deeruum as Biespil tjoond hääbe.

## Literatuur
* *Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk*. Zusammengestellt von Franz Hellbernd und Heinz Möller mit dem Arbeitskreis für Heimatkunde im Katholischen Oldenburgischen Lehrerverein. Vechta: Vechtaer Druckerei und Verlag, 1965.
* *Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk*. Neubearb. der 1. Aufl. von 1965. Löningen: Schmücker, 1999. ISBN 3-9806575-1-5
Ooldenbuurich

Die Bigriep **Ooldenbuurich** (Plat:Ollnborg, Düütsk: Oldenburg) häd ferskeedene Bitjuudengen:

* Eerstens ne Stääd, sjuch Ooldenbuurich (Stääd)
** Ieuwenske deerfon uk, wät deerfon oulat is: Ooldenbuurich (Lound) un Ooldenbuurich (Enzyklopädie)
Heewe

Mäd de **Heewe** (dt. *Hebelade*) kuud me tjukke Boomstamme anlichte. Ju waas uut two kruum uutsoagede Plonken. Dan waas deer aal tjoon Säntimeeter n Gat truch boord - immer bitje haager - bit buppen wai. Un deer koom hier n tjukke Stutte unner un deer n Fout unner. 

So stuud ju Heewe ap de Gruund, uur dän tjukke Boomstam. Deer koom ne Kätte uumetou un dan koom deer n iersenen Swängel mäd two Goate in ju Spitse. Ju Spitse wuud dan twiske do bee Plonken stat un ap Eende an ju Kätte fäästmoaked. Dan wuud dät gjuchter Gat fon ju Swängelspitse fluks juunuur n gjuchter Gat fon de Heewe broacht, un dan wuud deer n Bolt truch stat.  

Truch Deeldrukken fon dän Swängel kuud me dan eenfach ätter dän Heewelprinzip dän Boomstam n Aantje aplichte, bit dät twäide Gat links foar n haager Gat in ju Heewe koom. Dan wuud deer n twäiden Bolt truch stat un die eerste wuud deeruut leeken, wierätter me truch Aplichten fon dän Swängel dät uur Gat foar n haager Gat in de Heewe brangt, deer wier n Bolt ounstat un dän uur Bolt wächnimt, sodät me wier deeldrukke kon. Un so wuud die Boom Stuk foar Stuk hooch heeweld, bit dät ap Meeter soogentich (1,70 m) waas.
 
Dan wuud die Soagebuk deerunner stoald. Dät uur Eende dan je genau so hooch mäd de Heewe un dän uur Buk deerunner gestoald.

Uurs, wan me dän Stam ferfrachtje wüül, dan wuud dät Bääterkier fon dän Woain der unner skäuwen. Un dan liech hie deer je aape un dan wuud dät uur Eende hoochnuumen mäd de Heewe. Dan koom dät Foarnderkier der unner un deer koom n Loangwoain twiske. Dät waas n Eende Dannenboom - die waas plat moaked, di paasede in ju Lippe, wät uurs dät Bäätereende un dät Foarndereende tousoamen haalt fon n Buurenwoain. Un dan wuud die Woain so fieuw Meeter laanger moaked. Dät tjukke Eende fon n Boom liech foare un dät tänne Eende bääte. Dat waas beeter foar t Stjuuren un Luuken fon dän Boom.

## Woudelieste
Bolt m., Spitse f., Swängel m., Kätte f., Boomstam m., Goate pl., ap ferschot, Heewe f., Fout m. 

## Ferbiendengen ätter buuten
* http://www.museum-digital.de/rlp/index.php?t=objekt&oges=2330 
* http://einestages.spiegel.de/external/ImageWithoutStory/Sl_onAnswerNotice/S7906/S5322.html  
* Hinrich Siuts, *Bäuerliche und handwerkliche Arbeitsgeräte in Westfalen*, Münster 1982: 263, 269 (hat deer uk *Rickrack*, *Krake*).

## Wällen
**Toonapnoamen**
Krinteboom

Die **Krinteboom** *(Amelanchier lamarckii),* :de:Kupfer-Felsenbirne,
woaksed an Sträiten, Dome un in dän Tuun un wäd so 'n 5 m hoch. In dät Faarjier sünt do Struuke ful mäd Blöiten un in n Suumer sünt där fuul ietboare smoakelge Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, uumdät binne n poor Deege do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal do Bäien apfreeten häbe.
Dät sunt eegentelk neen  Krinten, man in Nouddüütkslound heete do Struuke al sänt fröier un aleer *Krinteboom* (blw. do äntspreekende Woude ap Platt- un Hoochdüütsk un wät deer aal noch boald wäd).

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
* Krinteboom ap www.garteninfos.de
*