Foan

**Foane** (eenpeld die **Foan**, dt. *Moor*) rakt dät in fuul Lounde ap de Waareld. Do maaste Foane rakt dät up dän noudelke Deel fon ju Waareld, uk in Europa. Wäästelk fon Düütsklound sünt in Belgien un do Niederlounde fuul Foangebiete. An do Niederlounde is dät al deeroan tou sjoon, dät fuul Meenten n Noome hääbe mäd *-veen* (Wäästfräisk *-fean*). um dät Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde läit dät grootste Foangebied fon Europa, die Bourtanger Foan. Truch ju Äntstoudenge fon Eed lukt aan Foan uur loange Tied wäch Koolenstof uut ju Atmosphäre, die dan nit wier tou CO2 oxidiert -- so loange die Foan wäit is. Aan wäiten Foan is also goud foar dät Klima, man dät Druuchlääsen fon Foane drächt tou ju Globoale Apwoormenge bie.


Bielde:Moorverbreitung.png| Foangestriche ap ju Waareld
File:Ökologische Moortypen.svg| Ökologieske Foantypen
Bielde:Akrotelm Katotelm.png| Apbau fon n Foan

 
## Düütsklound
Uk in Düütsklound sünt där fuul Gestriche mäd Foane. Do maaste Foane sünt oubaud af kultivierd. Fuul Foangebiede stounde unner Natuurskuts, där kon naan Eed moor greeuwen wäide. Do Eedgreeuwbedrieuwe mouten maast do Foangebiede wier renaturierje.
Do maasten Foane in Düütsklound sünt in Nouddüütsklound. In Läichsaksen un Bremen roakt dät mädnunner so n 249.200 Hektoar Foan.In Läichsaksen stounde 54.000 Hektoar Foan unner Natuurskuts. 12.000 Hektoar sünt renaturierd, dät skälle bit dät Jier 2050 62.000 Hektoar wäide. Der sünt blood noch 3.600 Hektoar, do noch nit oubaud sünt.

Twiske Bremen, Ossenbrääch un Hannover in Läichsaksen läit ju Diepholzer Moorniederung. Dät is n Foangebied fon 105.000 Hektoar, wierfon 15.000 Hektoar unner Natuurskuts stounde. Fon ju *Diepholzer Moorniederung* sünt noch groote Deele ärhoolden, dät skäll dät am bäästen ärhooldene Foan fon Läichsaksen wääse. Tou dät Gebied hääre 15 Foangestriche, wieruuner dät Rehdener Geestmoor, dät Oppenweher Moor, dät Goldenstedter Moor un dät Wietingsmoor.

Sjuch hier: Fideo Diepholzer Foan

## Seelterlound
Die Foan moakede fröier dän grootste Deel fon ju Uurfläche Seelterlounds uut. In Seelterlound sünt die Aastfoan un die Wäästfoan toun grooten Deel afbaud af kultivierd. Där sünt uk Renaturierenge in Goang sät wuuden. In dän Wäästfoan bie Roomelse lait dät Gebied fon do Marineseender. Dät is n Natuurskutsgebiet und däär hääbe sik al fuul Dierte wier ienfuunen. So sünt in dät Gebied 34 Fuugeloarden wier täld wuuden. Fon Roomelse uut kon moan mäd dän "Seelter Foonkieker" in dän Wäästfoan fiere. Deerbie wäid do Besäikere fuul uur die Foan fertält. In dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen kon moan uk fuul uur die Foan wies wäide.

Dichte bie dät Seelterlound sünt noch fuul moor Foane:
* Swonnebiergerfoan ieuwenske dän Seelterlounder Aastfoon in Swonnebierich bie Seedelsbierich, aastelk ju Skeedsträite twiske Seedelsbierich un Ait. Där waid noch Eed oubaud, moan der is uk n groot Natuurskutsgebiet mäd duusende Riesene Boome.
* Äästerweeder Douse ieuwenske dän Seelterlounder Wäästfoan, twiske Seelterlound un Äästerweede
* *Klostermoor* ieuwenske dän Seelterlounder Wäästfoan, bie Rauderfeen
* *Molberger Dose* bie Kloppenbuurich
* *Stapeler Moor* in dän Loundkring Lier
* *Heseper Moor* in dän Loundkring Oamselound*
* *Neuheeder Moor* in dän Loundkring Oamselound
* *Bourtanger Moor* aastelk un wäästelk fon ju Skeed Düütkslound/Niederlounde
*  *Foangebied Petersfeen* bie [[Ooldenbuurich]]
* *Fintlandsmoor un Dänikhorster Moor* bie [[Wäästersteede]], [[Loundkring Ammerlound]]
* *Veenemoor* bie [[Edewäächt]], Loundkring Ammerlound
* *Jeddeloher Moor* bie Edewäächt, Loundkring Ammerlound
 
Düsse Foane stounde toun grootsden Deel unner Natuurskuts.

==Eed-Oubau un Kultivierenge==
Sjuch foar düssen Absatz do Artikkele *'Eedgreeuwe** un **Aastfoan**.

==Renatuurierenge==
In do maaste Eed-Oubaugebiede sünt Renatuurierenge in Goang sät wuuden. Deertruch skäll deer wie n nai Foan woaksje. Die Foan woaksed so n Millimeter in't Jier. Dät is dan moan 1 Meter in Duusend Jiere un dät n näi Foan woaksed duurt dan uk moordere Duusend Jiere.

In dät Huvenhoops Foan twiske [[Bremen]] un [[Hambuurich]] hääbe se so n 150 Hektoar fon dän Foan outränd. Dät skäll deer in dän Originaol-Toustoand blieuwe un kon deer fääre woaksje. Wier deer al Eed oubaud is, wäid die Foan renatuurierd, so dät deer n nai Foan woaksje kon.

<gallery>
Bielde:Huvenhoops Moor&See.jpg|Die Huvenhoopsfoan in Originoal-Toustoand
Bielde:Bild-Huvenhoops Vernaessung.jpg|Dät Renatuurierendgebied in dän Huvenhoopsfoan
File:Panorama Flaeche3 Kopie.jpg| Renatuurierengsgebied bie Seelterlound in Swonnebiergerfoan
</gallery>

==Foanlieken==

Bie dät Eedgreeuwen sünt oafte Foanlieken fuunen wuuden. Aal mädnunner sünt deer wäil so n 2.000 Lieken fuunen wuuden. Allinich in [[Dänemark]] sünt moor as 500 Foanlieken funnen wuuden. Do hääbe maast al n poar hunnerd af n poar duusend Jiere in dät Eed lain. Truch dät suure Woater sunt do Lieken konservierd wuuden un oafte gaud ärhoolden. In Seelterlound sünt noch neen Lieken fuunen wuuden, man in Husbäke bie Edewäächt is 1936 n Mon fuunen wuuden. Die is ieuwenske uur Foanlieken in dät ''"Landesmuseum für Natur und Mensch"'', in [[Ooldenbuurich]] tou sjoon. <br> <br>
Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju "Esterweger Dose" is in dät Eedoubaugebiet fon dät [[Moorgut Seedelsbierich]] ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer ''Heinrich Breer'' ne Foanlieke fon n jungen Wänt funnen wuuden. Ju Lieke fon [[Wänt fon Burloage|"Burli"]] was al fon 2005-2009 in dät [[Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen]] uutstaald un is nu bie ju "Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in [[Oldenbuurich (Stääd)|Ooldenbuurich]] uutstald und kumt in August 2012 wier touräch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. <br>

In Burloage-Klostermoor II bie [[Rauderfeen]] is 1953 n besünners gaud ärhooldenen Huund uutgreeuwen wuuden, dät wier dät eerste Moal, dät n Diert fuunen wuud. Ju lääsde Lieke, ju in Läichsaksen fuunen wuud, waas in dät Jier 2005 dät Wucht [[:de:Moora|Moora]] fon dän [[:de: Großes Moor (Uchte)|Uchter Foan]]. Siedäm dät Eed maskinell greeuwen un feroarbeidet wäd, is in dän Eedmull maststieds niks moor tourääch tou fienden.

Sjuch hier: 
* [http://www.oz-online.de/fileadmin/epaper/viewer_ga/index.php?id=050311&bereich=ga&datum=20110305&hash=ae5c49b1a03e119639d52165dbe24ae807b8adf0 Die Wänt fon Burloage ap Siede 53] (GA-Magazin 5. Meerte 2011)
* [http://www.kneckebrot.ch/vbogbody/scene4.html Die Mon fon Husbäke]
* [http://www.welt.de/wissenschaft/article12268798/So-huebsch-war-Moora-zu-Lebzeiten-vor-2650-Jahren.html ''Moora'' fon dän ''Uchter Foan'']
* [[:de: Torfhund von Burlage|Torfhund von Burlage]]
* [http://www.bild.de/regional/bremen/oldenburg/gutachter-klaert-mord-nach-2300-jahren-18380336.bild.html  Unnersäikenge Foanlieke "Wänt fon Kayhausen": Dood was woarskienelk  Seksual-Moort]  (Bild.de 16.6.2011)


Literatuur:
* Heft 74 der Schriftenreihe des Landesmuseums Oldenburg „Natur und Mensch“ unter dem Titel „Das Kind aus der Esterweger Dose – Dokument einer außergewöhnlichen Skelett-Moorleiche“

==Gedicht==
**„Der Knabe im Moor“ ** 
* „O schaurig ist's übers Moor zu gehn,
*Wenn es wimmelt vom Heiderauche.
*Sich wie Phantome die Dünste drehn
*Und die Ranke häkelt im Strauche,
*Unter jedem Tritte ein Quellchen springt,
*Wenn aus der Spalte es zischt und singt-
*O schaurig ist's übers Moor zu gehn,
*Wenn das Röhricht knistert im Hauche!
*[…]
*Was raschelt drüben am Hage?
*Das ist der gespenstische Gräberknecht,
*Der dem Meister die besten Torfe verzecht;
*Hu, hu, es bricht wie ein irres Rind!
*Hinducket das Knäblein zage.“

''Annette von Droste-Hülshoff, 1842''  

Die ganse Täkst fon dät Gedicht stound [http://de.wikisource.org/wiki/Der_Knabe_im_Moor hier]

==Bielde==
===Foan-Loundskup=== 
<gallery>
Bielde:Foan-2.jpg
Bielde:Foan-3.jpg
Bielde:Foan-6.jpg
Bielde:Torf (retuschiert).jpg| Eed mäd Ploanteräste

</gallery>

===Plonten===
<gallery>
Bielde:Haspelmoor.jpg| Calluna vulgaris <br> ([[:de: Besenheide]]) <br>Seeltersk: [[Riesheede]], [[Fodderheede]]
Bielde:EricaTetralix.jpg|Erica tetralix <br> ([[:de: Glockenheide]]) <br>Seeltersk: [[Dopheede]]
File:Drosera rotundfolia.jpg|Drosera rotundfolia <br>([[:de: Sonnentau]]) <br> Seeltersk: [[Bullekruud]]
Bielde:Torfmoos Schwingdecke.jpg| Sphagnum <br> ([[:de: Torfmoose]]) <br>Seeltersk: [[Moas]]
Bielde:SphagnumFallax.jpg|Sphagnum <br> ([[:de: Torfmoos]]) <br>Seeltersk: Moas
Bielde:Sphagnum rubellum.jpg|Sphagnum <br> ([[:de: Torfmoos]]) <br>Seeltersk: Moas
Bielde:Vaccinum oxycoccos 120604.jpg| Vaccinium oxycoccos <br> ([[:de: Moosbeere]])<br>Seeltersk: [[Moasbäie]]
Bielde:Eangustifolium.jpg|Eriophorum angustifolium <br> ([[:de: Wollgras]]) <br>Seeltersk: [[Wulgäärs]], [[Muurk (Eriophorum)|Muurk]]
Bielde:Torfmoos Schwingdecke Rhynchospora alba.jpg|Rhynchospora alba <br> ([[:de: Weiße Schnabelsimse]])
Bielde:Frucht Moorlilie.jpg|Narthecium ossifragum <br> ([[:de: Moorlilie, Frucht]])
Bielde:AndromedaFrüchte1.jpg|Andromeda polifolia <br>([[:de: Rosmarinheide]])
Bielde:Andromeda polifolia sommerbluete bearbeitet.jpg|Andromeda polifolia <br> ([[:de: Rosmarinheide]]<br>''"Bloume fon dät Jier"'', 1991)
Bielde:Gentiana pneumonanthe 130805a.jpg|Gentiana pneumonanthe <br> ([[:de: Lungenenzian]])
Bielde:Carex elata.jpeg| Carex elata <br> ([[:de: Steife Segge]]) <br>Seeltersk: [[Säächgäärs]]
Bielde:Carex nigra.JPG| Carex nigra <br> ([[:de: Braun-Segge]])) <br>Seeltersk: Säächgäärs
Bielde:Carex paniculata rispe.jpg|Carex paniculata <br> ([[:de: Rispen-Segge]]) <br>Seeltersk: Säächgäärs
Bielde:Pfeifengras-in-der-Stoerkathener-Heide.jpg|Molinia <br> ([[:de: Pfeifengras]]) <br>Seeltersk: [[Bjunt]]
File:Juncus Hochmoorgruenland.jpg|Juncus effusus <br> ([[:de: Flatter-Binse]]) <br> Seeltersk: [[Rääske (Juncus)|Rääske]]
Bielde:Riet Phragmites australis planten.jpg| Phragmites australis <br> ([[:de: Schilfrohr]]) <br>Seeltersk: [[Räit]]
File:Betula pubes.jpg |Betula pubes <br> ([[:de: Moorbirken]]) <br> Seeltersk: [[Riesenboom]], [[riesene Boom]]

</gallery>

===Dierte ===
<gallery>
Bielde:Gallinago gallinago Viladecans 1.jpg|Gallinago gallinago <br> (de: [[:Bekassine]]/Schnepfe) <br> Seeltersk: [[Mäidhanne]], [[Aalke-Fokke sin Fuugel]] 
Bielde:Birkhuhn-Gebirge.jpg|Lyrurus tetrix <br> ([[:de: Birkhahn]], Birkhuhn) <br> Seeltersk: [[Kudderhoone]], [[Kudderhanne]]
Bielde:Numenius arquata amk.jpg| Numenius numenius <br> ([[:de: Großer Brachvogel]]) <br> Seeltersk: [[Wülp]], [[Wälp]]
Bielde:Hibou des marais.jpg|Asio flammeus <br> ([[:de: Sumpfohreule]]) <br> Seeltersk: [[Katuule]]
File:Northern Lapwing.jpg|Vanellus vanellus <br> ([[:de: Kiebitz]]) <br>Seeltersk: [[Kiewiet]]
File:Rebhuehner.jpg|Perdix perdix <br> ([[:de: Rebhuhn]]) <br>Seeltersk: [[Petrieshanne]]
File:Ducks in plymouth, massachusetts.jpg|Anas platyrhynchos <br>([[:de: Enten]]) <br>Seeltersk.: [[Oante]]
File:Haematopus ostralegus He.jpg|Haematopus ostralegus <br>([[:de:Austernfischer]])
Bielde:Saxicola rubetra 3 tom (Marek Szczepanek).jpg| Saxicola rubetra <br> ([[:de: Braunkehlchen]])
Bielde:Alauda arvensis 2.jpg|Alauda arvensis <br> ([[:de: Feldlerche]]) <br> Seeltersk: [[Läiwerke]] 
Bielde:Ilder.jpg|Mustela putorius <br> ([[:de: Iltis]]) <br> Seeltersk: [[Ulk]]
Bielde:Lacerta vivipara 2 hen (Marek Szczepanek).jpg|Lacerta vivipara <br> ([[:de: Eidechse]]) <br> Seeltersk: [[Ässluuper]] 
Bielde:ViperaBerusMale.JPG| Viperus berus <br> ([[:de: Kreuzotter]]) <br> Seeltersk: [[Needer]] 
Bielde:RanaArvalisBlueMale.jpg|Rana arvalis <br> ([[:de: Moorfrosch]], Männchen zu Laichzeit) <br> Seeltersk: [[Poage]], [[Pudde]] (moannelk)
Bielde:RanaArvalisFemale.jpg|Rana arvalis <br> ([[:de: Moorfrosch]], Weibchen) <br> Seeltersk: Poage, [[Pudde]] (Wiefken)

</gallery>

===Insekte===
<gallery>
Bielde:Boloria.aquilonaris.2689.jpg|Boloria aquilonaris <br> ([[:de: Hochmoor-Perlmuttfalter]]) <br> Seeltersk: [[Flinnerkene|Flinnerke]] , [[Flitterke]] 
Bielde:Glaucopsyche alcon-01 (xndr).jpg|Phengaris alcon <br> ([[:de:Lungenenzian-Ameisenbläuling]])<br> Seeltersk: [[Flinnerkene|Flinnerke]] , [[Flitterke]] 
Bielde:OmmadissW.jpg|Ommatidiotus dissimilis <br> ([[:de: Moorkäferzikade]]) <br> Seeltersk: [[Ruste|Rust]]
Bielde:Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg|Sympetrum flaveolum <br>([[:de: Gefleckte Heidelibelle]]) <br> Seelt.: [[Päärtjen]], [[wüülde Hangst]], [[Rüüderhoangst]] 
Bielde:Aeshna juncea LC0173.jpg|Aeshna juncea <br> ([[:de: Torf-Mosaikjungfer]]) <br> Seelt.: Päärtjen, wüülde Hangst, Rüüderhoangst
Bielde:Prachtlibelle_Matthias_Zimmermann.jpg|Zygoptera <br>([[:de: Wasserjungfer]]) <br>Seelt.: [[ Päärtjen, wüülde Hangst, Rüüderhoangst]]
Bielde:Arctosa sp.jpg|Lycosidae <br>([[:de: Spinnen]]) <br>Seeltersk: [[Spinnen]]
Bielde:Camponotus sideview 2.jpg|Formicidae <br> ([[:de: Ameise]]) <br> Seeltersk: [[Miegelke]], [[Miechhäimken]]



</gallery>

== Sjuch uk ==
* [[Geologie|Geologie fon Seelterlound]]
* [[Aastfoan]]
* [[Wäästfoan]]
* [[Eedgreeuwe]]
* [[Feenkultuur]]
* [[Foanwoaterspeegel]]
* [[Seelter Foonkieker]]
* [[Moorkultuur Roomelse]]
* [[Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen]]
* [[Dierte]]
* [[Plonten]]
* [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Moorland,_bog,_swamp?uselang=de **COMMONS: FOAN*']
* Moor uur dät Thema Foan konne jie wies wäide ap jü Düütske Wikipedia bie dän Artikel [http://de.wikipedia.org/wiki/Moor Moor]

== Ferbiendengen ==
* [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Ammerland/Bad_Zwischenahn/Artikel/2372463/Schwei%DFtreibende+Arbeit+mit+eigenem+Torfgeschirr.html Schweißtreibende Arbeit mit eigenem Torfgeschirr] (NWZ)
* [https://web.archive.org/web/20110506103025/http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Barssel/Artikel/2595717/Auf-Bohlenwegen-sicher-und-trocken-durch-das-Moor.html Auf Bohlenwegen sicher und trocken durch das Moor] (NWZ)
* [http://www.nwzonline.de/index_regionalausgaben_kreis_cloppenburg_saterland_artikel.php?id=2592713& Erste Kolonisten lebten in behelfsmäßigen Moorkaten] (NWZ)
* [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Barssel/Artikel/2591133/Moor-waechst-pro-Jahr-nur-einen-Millimeter.html N Foan woakst 1 mm in't Jier] (NWZ)
* Seelterlound: Foarskenge mäd industriääl woaksenden Eedmoas [https://web.archive.org/web/20110922103754/http://www.ga-online.de/index.php?id=540&did=39176  hier] un [https://web.archive.org/web/20120118113556/http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Saterland/Artikel/2627203/Ersatz-f%FCr-Torf-gesucht.html hier] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=K8A28OiOiVo&feature=related Fideo: Dät *Hohe Venn* Suumerdais]
* [http://www.youtube.com/watch?v=gX2tQSsy6P4&feature=related Fideo: Äntstoudenge fon n Foan]
* [http://www.youtube.com/watch?v=qa3M8BQgUW0&NR=1 Fideo: Foan *Hohes Venn* in Belgien]
* [http://www.youtube.com/watch?v=hsn987y2USk&feature=related Fideo: Foan bie Diepholz]
* [http://www.youtube.com/watch?v=73tlOlt3Lmo&feature=related Fideo: Foan *Store Mosse* in Schweden]
* [http://www.youtube.com/watch?v=gObr_qNKApg&feature=related Fideo: Dierte in't Foan *Store Mosse* in Schweden, Deel 1]
* [http://www.youtube.com/watch?v=2EB2Ms5pm84&NR=1 Fideo: Dierte in't Foan *Store Mosse* in Schweden, Deel 2]
* [http://www.youtube.com/watch?v=Scn1KaFKWLY&feature=related Fideo: Do Pudden in dät *Raakfoan'' (bie Hambuurich)]
* Fideo: Mäd ju Museumsiersenboan un dän Seelter Foonkieker in die Wäästfoan fiere
* Seelter Foonkieker (Foankieker = Moorgucker)
* Die Foan ap Hyves (düütsk)