open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spräkwoud

N **Spräkwoud** (dt. *Sprichwort*) is n kuuten kräftigen Sats, wier fuul Wiesegaid oane sit. Spräkwoude wäide oafte bruukt uum ju Unnerscheed twiske Sproaken tou wiesen. So sunt uk ap Seeltersk al siet loang Spräkwoude apteekend wuuden, mädnunner sun 1500 Stuk.

## Biespiele
Oafte sunt dät **eenfache Weerhaide** as:
* *Dwoon dät leert*
* *Smoacht is die bääste Kok*
* *Do swotte Bäiste reeke uk wiete Molk*
* *Wät lait, dät lait.*

Dan is uk ne **Läkse** of n *gouden Räid* deeroane:
* *Beeter wät as niks*
* *Die nit heere wol, mout fäile*
* *Wät foarbie is, kon me nit moor annerje*

Uum dät goud behoolde tou konnen, **riemet** dät oafte: 
* *Däälich rood, mäiden dood*
* *Älk Hüüsken häd sien Krüüsken*
* *Eende goud, alles goud*

Uk oafte fint me **[[Stäfriem]]**:
* *Hie häd niks tou *'b**ieten of tou **b**reeken''
* ***l*'itje **L**juude sunt uk **L**juude*
* *die **niks** häd, kon **niks** reeke*
* *je **l**aang**er** hier, je **l**eet**er** deer*

Dan sunt uk oafte *'Juunsatse** deeroane:
* ''Die t **aal** hääbe wol, kricht **niks***
* ''Dät jappet '''wied''' un bit '''neemens***

Eegentelk nit deertou heere **Ferglieke**:
* *Hie is so daaten *'as** n Foole''
* ''Du ljuchst **dät** du stjunkst!''

un uk neen fääststoundende **Weendengen** as:
* ''Die wol t mäd **froai Baalen** goud moakje''

Bietiede tjut sun Spräkwoud ap **seelter** Ferhältnisse wai:
* ''Bääte de **Foan** woonje uk Ljuude''

Man düütelk uut dät **Platdüütske** uurnuumen is:
* ''Die nit wol in e **Heete*', mout in e Keete*
dan ap seeltersk schuul dät *Hatte* heete.

So sunt dät oafte Weerhaide, do uur de ganse Waareld gunge.

## Uurlääwerenge fon do seelter Spräkwoude.
*Minssen häd 1846 al 923 Spräkwoude apteekend in Skäddel, man deerfon wieren 26 dubbeld, blieuwe also 897.
*Bröring roate do in Roomelster Foarm, oaften uk wät fiener, oardend ätter Thema un ferglieked mäd Wander sien Spräkwoudebouk. Mädnunner häd hie 1210 Spräkwoude, wierfon 37 dubbeld un wierbie noch 357 ouwiekend fon Minssen.
*Janssen roate 883 Stuk in sien ‘Lesebouk’ (Sieden 292-307 un maast dosälge 64-74) mäd uk noch wier 238 do der wier uurs wieren. 

Dät rakt also mädnunner 897+357+238= 1492 Stuk.
Deertou roate Janssen ap Sieden 43-44 un 48-49 noch uur hunnert, fielicht toun Deel uut dät Düütske uursät.

Dät Bröring wuudelk Minssen sien Oarbaid bruukt häd, kon me t.B. sjo bie Minssen: 
* 332 *Älk is klouk in sin oain Säk* 
* 389 *Dät eene Schip is dät uur sien Boak* ['Bake']
Do der fon Bröring roat wuuden as:
* 573 *Älk is klouk in sien oain Seeke* ('Sache' bie Wander)
* 949 *Dän eene sien Schip is dän uur sien Bak* (‘Trog’)

## Sjuch uk
* Seelterfräiske Literatuur
* Unnersäikere fon ju seelter Sproake

## Links
Beekmans Wille

**Beekmans Wille** waas n gjucht grooten un stäärken Mon, die der uum 1800 lieuwed hääbe schäl in Wräis ap n Hümling. Hie schäl die Lääste fon do Hüünen weesen hääbe. Fon him honnelt ne Geskichte.

## Ferwiesengen
Brandenbuurich

**Brandenbuurich** is n Buundeslound fon Düütsklound. Sproaken sunt Hoochdüütsk, Läichdüütsk un Läich-Sorbisk.

## Loundkringe un kringfräie Stääde



Do kringfräie Stääde sunt:

#  Brandenburg an der Havel
#  Cottbus
#  Frankfurt (Oder)
#  Potsdam

## Sjuch uk
* Tschipko
Hoagebööken Evangelium

*Disse Löägengeskichte wuud bie Fästmäile ätter ju Evangeliummelodie loangsoam soangen.*

**Hoagebööken Evangelium** secundum Wurmploug

:Deer bääte dät Osterwold waas n Buur,
:Die hiede träi Suune.
:Die eene hiet Juust, die twäide hiet Knuust,
:Die trääde Jan Berend Wänt.

:Die eene waas bliend, die twäide waas lom,
:Die trääde splinter-bloot-noakend.

:Do geenen aal Träi ap de Jaacht,
:Die Bliende skoot n Hoase, die Lomme greep ne,
:Die Noakende statte ne in n Bouse.

:Do geenen jo noch n bitsken fääre,
:Do koomen jo bie n groot Woater,
:Un bie dät Woater liegen tjo Skiepe,
:Dät eene waas läk, dät uur waas gebräk,
:In dät trääde waas goarnaan Boudem oane.

:Un wier goarnaan Boudem oane waas,
:Deer geenen alle träi in sitte,
:Die eene fersoank, die uur ferdroank,
:Die trääde koom goarnit wier.

:Un die goarnit wierkoom,
:Die koom bie n grooten Woold.
:Un in dän groote Woold
:Deer stuud ne groote Säärke.

:Un in de groote Säärke,
:Deer stuud n holtenen Pastoor
:Un n buskboomnen Köäster,
:Do deelden dät Wäiwoater mäd n Knäppel uut.

:Glukseelich is die Mon,
:Die dät Wäiwoater äntloope kon.

Ätter Strackerjan 2:297f.

## Ferbiendengen ätter buuten

* Zeno
Suugel

**Suugel** (dt. *Sögel*) is n Täärp in dän Loundkring Oamselound. Fielicht häd Seelterlound sin Noome deerfon.

In Suugel stoant dät Kastäil Clemenswerth

## Bädden in Suugel
* Johann Bernhard Hensen, Architekt fon do Säärken in Skäddel, Näiskäddel, Harkebrääch un Suugel


Bielde:DEU Soegel COA.jpg|Woapen
Bielde:Soegel Emsland.png|Koarte fon Suugel in dät Oamselound
Kataloansk

Dät **Kataloanske** is ne romaniske Sproake. Ju Sproake wäd fuul boald in Spanien, Andorra, Frankriek un Italien. Kataloansk is n bitje ännelk mäd Spoanisk, man moor mäd dät Oksitoanske.

In Andorra is dät Kataloanske ju aleenige amtelke Toal. In Spanien wäd dät boald in Katalonien, ap do Balearen un n Deel fon Valencia. Dät Katalaniske un dät Spoaniske sunt deer offiziel anärkoand. Uur do Skeede fon disse Regionen wäd ju Toal uk boald, man deer rakt et neen amtelke Wätte tou. In Italien rakt et aan oolden Dialekt dät boald wäid ap Sardinien, wier dät ieuwenske dät Italieenske uk offiziel anärkoand is. In Frankriek rakt et in Roussillon Ljuude do ju Sproake baale konnen. Dät Kataloanske häd uungefäär alwen Millione Baalere, maast in Spanien.

Dät Kataloanske is as uur romaniske Sproaken äntsteen uut dät Latinske, wät truch do Römer ätter Spanien wai broacht, un deer fääre äntwikkeld is. In dät 15., 16. un 17. Jierhunnert waas dät Kataloanske ferbeeden, un dät is in ju Tied fon Franco wier so keemen, man ju Toal wäd däälich in Katalonien moor boald as dät Spoaniske.
Spiekerooch

**Spiekerooch** *(de:Spiekeroog)* is aan fon do aastfräiske Ailounde. Dät lait aastelk Langeooch un wäästelk Wangerooge. Dät Ailound is 18,25 km² groot un deer woonje 781 Moanskene, do foarallen fon Tourismus lieuwje. Dät eensige Täärp ap dät Ailound hat uk Spiekerooch.

Spiekerooch häd tjo Säärken. Ju oolde Ailoundsäärke fon Spiekerooch is baud wuuden in 1696 un is ju ooldste Säärke ap do aastfräiske Ailounde.

## Sjuch uk
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter Buuten
*www.spiekeroog.de
* Spiekerooch ap Genealogie-Forum
Sylt

**Sylt** (ap Sylterfräisk *Söl*) is mäd 40 Kilometer dät loangste Ailound fon Düütsklound un sogoar dät loangste Wäädailound wo dan uk. Dät is siet 1927 mäd dät Fäästlound ferbuunen truch dän Hindenburg-Dom, wieruur n Iersenboan lapt.

Uurs as wäkke Ljuude toanke, häd *Sylt* niks Besunneres tou dwoon mäd *Seelterlound*. Die Noome *Sylt* skäl häärkuume fon ooldängelsk *syll* ‘Dräppel’, fon deensk *Sild* ‘Hiering’ of fon oold-deensk *sylt* ‘Soaltmäid’ of ‘brakkich Woater’. Die Noome *Seelterlound* deerjuun stamt eer fon *[[Suugel]]*. 
Uk ju sylter Sproake is gans uurs: *Hur skel wü hen* t.B. hat 'Wier skällen wie wai'.
As Illustration deerfon gunge do maaste Ferwiese hierunner ätter Sylter Sieden in ju . 

## Sylter Läid
*Üüs Sölring lön', dü blefst üüs helig! (*Uus Sylter Lound, du blifst uus hillich!*)

## Sylter Ljuude
* J.P. Hansen
* Christian Peter Hansen
* Boy Peter Möller
* Jens Mungard

## Sylter Täärpe
* List
* Kaamp
* Woningstair
* Brääderep
* Munkmäärsk
* Waasterlön
* Raan'tem
* Tinem
* Kairem
* Arichsem
* Gurt Muasem
* Litj Muasem
* Uasterjen'

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Salring histoori
Achtkarspelen

**** ('oachte Säspele') is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 162,74 km² un deer woonje 16.137 Moanskene (2006). 

Sit fon ju Meente is in Bûtenpost. Uur Täärpe in ju Meente sunt Boelensloane, Droegeham, Gerkeskleaster, de Harkema, Koatstertille, Stynsgea, Strobos, Surhústerfean, Surhuzum, Twizel un Twizelerheide. An do Noomendeele *Tille* (litje Brääch), *Fean* (Foan), *Heide* (Heede) kon me bolde sjo, wäkke Säspele bietou keemen sunt!

Ju Meente hied loange ne apaate Loage in Wäästfräislound. In dät Middeloaler heerde Achtkarspelen tou dät Bisdum Munster, wilst Wäästfräislound fääre tou dät Bisdum Utrecht heerde.
It Bilt

**** (nl. *Het Bildt*) waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 116,51 km² un deer woonje 10,963 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Sint Anne. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldebiltsyl, Froubuorren, Sint Jabik, Minnertsgea, Nij Altena un Westhoek.

## Sproake
In It Bilt wäd ne besunnere Sproake boald, dät Biltske, ne Miskenge fon Wäästfräisk un dät Ooldholloundske fon Hollounder, do dät Gestrich 1505 iendieked hääbe.
Boalsert (Meente)

**** is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente waas 9,42 km² un deer woonje 9,607 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente was in Boalsert. 

Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest-Fryslân.
Boarnsterhim

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 168,59 km² un deer woonje 19,330 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Grou. Uure Steeden in ju Meente sunt Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten un Wergea.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente
Dantumadiel

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,49 km² un deer woonje 19,465 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Damwâld. Uure Steeden in ju Meente sunt Broeksterwâld, Driezum, De Falom, Feanwâlden, Rinsumageast, Readtsjerk, Sibrandahûs, Wâlterswâld un De Westereen.

In Feanwâlden stound ju eensige äärhooldene Stins fon Fryslân, ju bekoande Skierstins.

In dät Täärp Moarrewâld in ju fröiere Meente Damwâld häd Dr. Jacob Botke, die in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiked häd, fon 1896-1898 as Koaster oarbeidet. In Damwâld sunt ne Sträite un ne Skoule ätter Dr. Botke naamd.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Düütsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Dongeradiel

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 266,94 km² un deer woonje 25.008 Moanskene (2010). 

Sit fon ju Meente is in ju Stääd Dokkum. Fääre rakt et in ju Meente  Täärpe: Boarnwert, Brantgum, Ealsum, Eanjum, Easternijtsjerk, Eastrum, Foudgum, Hantum, Hantumerútbuorren, Hantumhuzen, Holwert, Ie, Ingwierrum, Jouswier, De Lytse Jouwer, Ljussens, Mitselwier, Moarre, Moddergat, Nes, Nijewier, Peazens, Raard, Ternaard, Waaksens, Wetsens un Wierum

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Curitiba

**Curitiba** (kuɾi'tibɐ) is ju grootste Stääd in Suud-Brasilien, Paraná (Stoat) Haudstääd.

## Ferbiendenge ätter buuten
* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
* Commons: Curitiba.
Weststellingwerf

**** (stel. *Weststellingwarf*) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 228,36 km² un deer woonje 25,502 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Wolvegea (stel. Wolvege). Uur Täärpe in ju Meente sunt Aldeholtpea (stel. Hooltpae), Aldeholtwâlde (stel. Hooltwoolde), Aldetrine (stel. Ooldetriene), Aldlemmer (stel. Ooldelaemer), Blesdike (stel. Blesdieke), De Blesse (stel. De Blesse), Boyl (stel. Buil), Easterstreek (stel. De Oosterstreek), Finkegea (stel. Vinkege), De Hoeve (stel. De Hoeve), De Langelille (stel. De Langelille), Munnikebuorren (stel. Munnikeburen), Nijeholtpea (stel. Ni'jhooltpae), Nijeholtwâlde (stel. Ni'jhooltwoolde), Nijetrine (stel. Ni'jtriene), Nijlemmer (stel. Ni'jlaemer), Noardwâlde (stel. Noordwoolde), Pepergea (stel. Peperge), Sânhuzen (stel. Zaandhuzen), Skerpenseel (stel. Scharpenzeel), Slikenboarch (stel. Sliekenborg), Sonnegea (stel. Sunnege), Spangea (stel. Spange), Steggerda (stel. Steggerde) un  Teridzert (stel. Der Izzerd).

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente
Tytsjerksteradiel

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 161,42 km² un deer woonje 32,352 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Burgum. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldtsjerk, Earnewâld, Eastermar, Garyp, Gytsjerk, Hurdegaryp, 
Jistrum, Mûnein, Noardburgum, Oentsjerk, Ryptsjerk, Sumar, Suwâld, Tytsjerk un Wyns.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Skylge

**** (holl. *Terschelling*) is aan fon do wäästfräiske Ailounde un ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 674 km² un deer woonje 4,702 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Wääst-Skylge. Uur Täärpe in ju Meente sunt Aasterein, Baaidunen, Formearum, Hee, Hoarne, Kaart, Kinum, Landerum, Lies, Midslân, un Stryp.

Dät Wäädailound It Gryn, bekoant as Fuugelailound,  heerd uk tou ju Meente Skylge.

In Hoarne stound ju St. Janssäärke uut dät 13. Jierhunnert.

In dän aastelken Deel fon dät Ailound wäd n fräisken Dialekt, dät Aastersk boald, in dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Midden fon dät Eilound wäd dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald.

Ap Skylge stound de Brandaris, die ooldste Fjuurtouden fon do Niederlounde.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Düütsk*, *Niederlounsk*
Eaststellingwerf

**** (nl. *Ooststellingwerf*, stell. *Ooststellingwarf*) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 226,08 km² un deer woonje 26,229 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Easterwâlde. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldeberkeap, Appelskea, Donkerbroek, Elslo, De Fochtel, De Haule, Haulerwyk, Langedike, Makkingea, Nijeberkeap, Ravenswâld un Waskemar.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*
Ferwerderadiel

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 133,11 km² un deer woonje 24,876 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Ferwert. Uure Steeden in ju Meente sunt Burdaard, Blije, Ginnum, Hallum, Hegebeintum, Jannum, Jislum, Lichtaard, Marrum, Reitsum en Wânswert.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Flielound

**** is aan fon do wäästfräiske Ailounde un ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 315,79  km² un deer woonje 1,190 Moanskene (2020). 

Sit fon ju Meente is in Wääst-Flielound, et rakt neen uure Täärpe ap dät Ailound.

## Sproake
Die oolde flieloundske Dialekt, dät Flieloundsk, is siet 1993 uutstuurwen.
Däälich wäid ap Flielound allinich Niederloundsk boald, wierin oawers noch litje Rääste fon dän oolden flieloundsken Dialekt änthoolde sünt. Flielound is ju insichste Meente in gans Wäästfräislound, wier allinich Niederloundsk boald wäid.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*
Frjentsjerteradiel

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 209,29 km² un deer woonje 10,259 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Frjentsjer. Uur Steeden in ju Meente sunt Achlum, Doanjum, Easterbierrum, Furdgum, Hitsum, Hjerbeam, Peins, Pitersbierrum, Rie, Seisbierrum, Skalsum, Sweins, Tsjom en Tsjummearum.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Düütsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Gaasterlân-Sleat

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 209,29 km² un deer woonje 10.208 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Balk. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldegea, Aldemardum, Bakhuzen, Ealahuzen, Harich, Kolderwâlde, Murns, Nijemardum, Riis, Rûgehuzen, Sleat, Sondel un Wikel.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Smellingerlân

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 126,15 km² un deer woonje 54,993 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Drachten. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldegea, Boarnburgum, Drachtster Kompenije, De Feanhoop, Goaiïngahuzen, De Houtigehage, Koartehimmen, Nyegea, De Pein, Rottefalle, Smelle Ie, De Tike en De Wylgen.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
It Hearrenfean (Meente)

**** (nl. *Heerenveen*) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 140,15 km² un deer woonje 42,754 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in It Hearrenfean. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldhoarne, Aldskoat, Bontebok, Gersleat, Hoarnstersweach, Jobbegea, Ketlik, De Knipe, L&#250;nbert, Mildaam, Nijhoarne, Nijskoat, It Oranjew&#226;ld, Terbant en Tsjalbert. 

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*


Bielde:Crackstate Heerenveen 23.JPG|Crackstate
Bielde:Posthuis Theater.JPG|Posthûstjooter
Kollumerlân

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 116,33 km² un deer woonje 13,140 Moanskene (2007). Tou ju Meente heere 12 Täärpe un 15 Burskuppe.

Sit fon ju Meenteferwaltenge is Kollum. Uur Täärpe in ju Meente sunt Aldwâld, Boerum, Feankleaster, Kollumerpomp, Kollumersweach, Lytsewâld, Muntsjesyl, De Trieme, Warfstermûne, Westergeast en Sweagerbosk.

In ju Meente wäid aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte boald, dät Wooldfräisk. In dät Täärp Kollumerpomp wäd n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, dät Pompstersk boald.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*
Lemsterlân

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 124,38 km² un deer woonje 13,437 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in de Lemmer. Uur Täärpe in ju Meente sunt Bantegea, Dolsterhuzen, Eastersee-Buorren, Eastersee-Giterskebrêge, Follegea, Ychten, Ychtenbrêge en Jistergea.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Littenseradiel

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 132,57 km² un deer woonje 10,869 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Wommels. Uure Steeden in ju Meente sunt Baaium, Baard, Bears, Boazum, Britswert,
Easterein, Easterlittens, Easterwierrum,
Hidaard, Hilaard, Hinnaard, Húns,
Iens, Itens,
Jellum, Jorwert,
Kûbaard,
Leons, Lytsewierrum,
Mantgum,
Reahûs, Rien,
Spannum,
Waaksens, Weidum, Winsum, Wiuwert un Wjelsryp.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Menameradiel

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 70,03 km² un deer woonje 13,808 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Menaam. Uur Steeden in ju Meente sunt Berltsum, Bitgum, Bitgummole, Blessum, Boksum, Deinum, Dronryp, Ingelum, Marsum, Skingen, Slappeterp un Wier.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederloundsk*, *Wääst-Fräisk*
Nijefurd

**** is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 289,17  km² un deer woonje 10,868 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente was in Warkum. Uure Steeden in ju Meente wieren Himmelum, Hylpen, Koudum, Molkwar, Nijhuzum, Starum un Warns.

Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest Fryslân.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*
Opsterlân

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 227,68 km² un deer woonje 29,585 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Beetstersweach. Uur Täärpe in ju Meente sunt Bakkefean, Fryske Peallen, De Gordyk, De Himrik, Jonkerslân, Langsweagen, Lippenhuzen, Lúkswâld, Nij Beets, Oerterp, Olterterp, Sigerswâld, Terwispel, Tynje un Wynjewâld. 

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Düütsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Skarsterlân

**** waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 216,89 km² un deer woonje 27.059 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in De Jouwer. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldehaske, Alde Ouwer, Boarnsweach, De Broek, Diken, Dunegea, Eagmaryp, Goaiïngaryp, Haskerdiken, Haskerhoarne, Jiskenhuzen, Langwar, Legemar, Nijbrêge, Nijehaske, Ousterhaule, Ousternijegea, Reahel, Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Sint Jansgea,  Sint Nyk, Skarsterbrêge, Sniksweach, Terkaple, Teroele, Tsjerkgaast un Vegelinsoard.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websteede fon ju Meente *Niederlounsk*
Ljouwert (Meente)

**** is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 84,11 km² un deer woonje 91,375 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Ljouwert. Uure Steeden in ju Meente sunt Goutum, Himpens, Lekkum, Miedum, Snakkerbuorren, Swichum, Tearns, Wurdum un Wytgaard.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Meente *Ängelsk*, *Düütsk*, *Niederlounsk*, *Wääst-Fräisk*
Autochthon

Dät Froamdwoud **Autochthon** betjut so fuul as **Uursproangelk heemsk**. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut heemsk sunt, naamt me **autochthon**, dät Juundeel fon **autochthon** is allochthon. Foar allochthone Lieuweweesen, sjuch unner Neobiota!
Amelound

Dät wääatfräiske Ailound **** (nl. *Ameland*) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 268,5 km² un deer woonje 3.452 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is Nes. Uur Täärpe in ju Meente sunt Ballum, Bueren un Hollum.

Dät Ailound häd jierelk uur 500.000 Besäikere, wierfon fuul Düütske.

Ap Amelound wäd n holloundsken Dialekt boald, dät Ameloundsk.
Allochthon

Dät Froamdwoud **Allochthon** betjut so fuul as **Uursproangelk nit heemsk**. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut nit heemsk sunt, naamt me **allochthon**, dät Juundeel fon **allochthon** is autochthon. Foar allochthone Lieweweesen, sjuch unner Neobiota.
Biologiske Invasion

As **biologiske Invasion** beteekent me in't meene do truch Moanskene bewierkede Uutspreedenge fon een invasive Oard in een Rebät. Düsse wäd fon't Buundes-Natuurskuts-Gjucht, stöänt ap ju EU-Feroardenge Nr. 1143/2014 fon't Europäiske Parlemänt un dän Räid fon dän 22. Oktober 2014, definierd as een *„eine gebietsfremde Art, deren Einbringung oder Ausbreitung die Biodiversität und die damit verbundenen Ökosystemdienstleistungen gefährdet oder nachteilig beeinflusst;“* Mäite is somäd nit dät nasjonoale Skeed, man ju Ruumte fon een natüürelke Lieuwends-Meenskup.

Do nit ienheemske Lieuweweesen naamt me Neobiota, me unnerskat Dierte (Neozoen), Plonten (Neophyten) un Pilze (Neomyceten). Neobiota konnnen invasiv weese, man jo mouten dät nit.

Die Invasions-Begriep sälwen wäd fon wäkke kritisk säin, uumdät die Begriep uut dän militärisken / kriegerisken Beriek kumt un somäd negativ konnotierd is. Rien uut natuurwietenskuppelke Perspektive kon dät ientringen fon Neobiota nit positiv of negativ bewäided wäide, dät Boantje fon do Natuurwietenskuppere is een wäid-fräie, empiriske Beskrieuwenge.

Do invasive Spezies konnen unner wäkke Bedingengen do Ökosysteme feruurje un heemske Oarde fertringe. Jo konnen ju Biologiske Fuulfoold fon een Lieuwendsruumte wieder moakje of uk litjer.

Dän Uutsleek foar een Ienoardenge fon suk aan Foargong is dät Ferbrangen fon do Lieuweweesen in ju näie Lieuwendsruumte truch dän Moanske. Dät natüürelke Foartringen fon Neobiota wäd nit as biologiske Invasion bekieked. Man uk dät honget fon ju Perspektive ou. Rien ökologisk bekieked moaked die Gruund fon ju Ferbrangenge naan Unnerskeed.

Biologiske Invasionen wäide ärfoarsked fon ju **Invasionsbiologie**. Düt Deelrebät fon ju Biologie häd sik uut ju Adventivfloristik äntwikkeld. As Begruunder fon ju Invasionsbiologie jält die britiske Ökologe Charles Sutherland Elton mäd een Fereepentelkenge in't Jier 1958.

## Kiek uk bie
* Neobiota: Düssen Artikkel änthoaldt een heele Riege fon Biespiele.

## Foutnooten
Fläddermuuse

Do **Fläddermuuse** (*Microchiroptera*, dt. *Fledermäuse*) sunt buute do nai früünde *[[Pteropodidae]]* do eensichste Suugedierte, do gjucht fljooge konnen. Aal uur "fljoogende" Suugedierte, toun Biespiel do *Pteromyini* (Düütsk:Gleithörchen) konnen bloot gliede. In Europa heemske Oarden freete Insekte, man dät rakt uurswain ne ganse Unnerfamilie, ju sik maastendeels fon Fruchte ärneert. Aal Oarden fon disse Unnerfamilie lieuwje in Middel- un Suudamerikoa. Do Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot.

## Määrkmoale
Do Fläddermuuse sunt foarallen an hiere Flöägele goud tou ärkannen, ju Juuke-häid gungt oafte bit tou dän Stäit, uurs as bie do nai früünde Pteropodidae, do bääte bloot n bitje Häid uum do Beene hääbe. Die Bupperierm („Bupperjuuke“) is gjucht kuut, man die Unnerierm („Unnerjuuke“) is loange. Gjucht wichtich sunt oawers, as bie aal Flädderdierte, do Hounde. Die Tuume stoant, ju Fläddermuus kon deermäd klatterje un sik fäästhoolde, wierbie jo sik in n Släip maasttied bloot mäd do Fäite fäästhoolde un mäd dän Kop deel bummelje. Sunne Juuke kon foolded wäide un ju Fläddermuus kon sik deermäd bewikkelje.

## Literatuur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Pteropodidae

Do ***Pteropodidae*** (Düütsk: *Flughunde/Flederhunde* "Flädderhuunde") sunt nai früünd mäd do Fläddermuuse, man jo hääbe (buute ju ägyptiske Oard *[[Rousettus aegyptiacus]]*) neen Echolot-Orientierenge. Dät rakt disse Dierte in Afrikoa, Suud-Asien, Australien, Wääst-Ozeanien un Zypern. Me kon do uk in n Zoo hoolde. Jo sunt ju eensichste Familie fon ju Unneroardenge *Megachiroptera*. In ju Fäksproake kwäd me deeruum, disse Unneroardenge is monotypisk.
Wälp

Die **Wälp** of **Wülp** (*Numenius arquata*, de. *Großer Brachvogel*) is n Fuugel uut ju Familie fon do Snippenfuugele. Hie lieuwet in Aast-Middel-Europa, Aasteuropa un Änglound. In dät Noudwääste gungt sin Liewendsruum bit tou Noudwääst-Frankriek. Moonige Wälpe luuke in dän Winter tou do Foaralpenseen, man eenige blieuwe uk in hiere Broudgebiet. Die Wälp rapt normoal "tlüü tlüü tlüü", wät gans as ne Flöitepiepe klingt.

## Kost
Die Wälp frät ferskeedene litje Dierte do hie uut dän Gruund pluudert, besunners Äisen, man in dät Wääd uk Musselken un litje Krääpse. Säilden frät hie uk Bäien un litje Plonten.

## Gebiet-Ferdäägenenge un Wuut
Wan n monnelken Wälp sin Gebiet ferdäägent, fljucht hie hääruume. Dät sjucht so uut: Hie sticht stum an, un dann glit hie wier n bitje deel un rapt deerbie uk wier as ne Flöite, man djapper as normoal. Ätter dissen Roup moaket hie n "trrrrrr". Wan me him äärgert af hie sik sonst apiewert, moaket hie "tüi-tüi-tüi-tüi".

## Broud

In ju Tied fon ju Foutplontenge rapt die Wälp n anstiegend: "tlüütlüütlüütlüütlüürrrrrrrrr". Hie lait sin gräinske tou bruunske, dunker sprinkelge Oaiere (67 x 46 mm) in dän April of in dän Moai in ne litje Molle, ju hie as Nääst skrabbed un wooked hied. Allebee Oolden broude do Oaiere in fjauer Wieke uut. Deerätter slippe do litje Wälpe. Fieuw Wieke leeter konnen se fljooge.

## Literatuur
*Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6
*Eckard Pott un Jean C. Roché: Wer singt denn da? Weltbild-Ferlaach ISBN 978-3-8289-3443-6
Spanien

**Spanien** is n Lound in dät Suudaaste fon Europa. In dät Noudaaste gränset Spanien an Frankriek un Andorra, in dät Wääste an Portugal. Spanien is sänt 1986 Meedglid in ju Europäiske Union.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon Spanien is die Pico del Teide mäd n Höchte fon 3.718 m ap dät Ailound Teneriffa, dät tou do Kanariske Ailounde heert.

Do grootste Äien fon Spanien sunt die Duero, die Tajo un die Ebro.

## Befoulkenge

In Spanien woonje 46.063.000 Moanskene (2008), deerfon sunt 5,22 Millione Uutloundere. In Spanien rakt et ieuwenske ju spoaniske Sproake uk noch Katalanisk, Galisisk, Baskisk, un Aranesisk. In Spanien sunt uk ju llioniske, asturiske un aragoneeske Sproake as Minnerhaidsproaken ounerkand

## Regione
In Spanien rakt et 17 autonome Regione.

# Andalusien (Spoanisk: Andalucía)
# Aragonien (Spoanisk: Aragón)
# Asturien (Spoanisk: Asturias)
# Baleariske Ailounde (Spoanisk: Islas Baleares, Katalanisk: Illes Balears)
# Baskenlound (Spoanisk: País Vasco, Baskisk: Euskadi)
# Extremadura
# Galicien (Spoanisk: Galicia)
# Kanariske Ailounde (Spoanisk: Islas Canarias)
# Kantabrien (Spoanisk: Cantabria)
# Kastilien-La Mancha (Spoanisk: Castilla-La Mancha)
# Kastilien-León (Spoanisk: Castilla y León)
# Katalonien (Spoanisk: Cataluña, Katalanisk: Catalunya)
# La Rioja
# Madrid (Spoanisk: Comunidad de Madrid)
# Murcia (Spoanisk: Región de Murcia)
# Navarra (Spoanisk: Baskisk: Nafarroa)
# Valencia (Spoanisk: Comunidad Valenciana, Katalanisk: Comunitat Valenciana)

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $33.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 30,2% Industrie un 66,1% Tjoonste.

## Ferbiendenge ätter buuten
* www.spaininformation.org
Andalusien

**Andalusien** (Spoanisk: Andalucía) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Suude fon Spanien. 

## Provinzen
Andalusien häd 8 Provinzen:

* Granada
* Sevilla
* Córdoba
* Cádiz
* Málaga
* Huelva
* Jaén
* Almería
Nominatfoarm

Ne **Nominatfoarm** of n **Nominotypisk Taxon** is in ju Biologie dät typiske Unner-Taxon fon n Taxon, wan et dän Noome fon dit Taxon wierhoalt. Normoal meent me mäd "Nominatfoarm" ju typiske Unneroard fon ne Oard, wan se dän Oardnoome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Nominatfoarm fon dän Hauk (die der *Accipiter gentilis* hat) ju Unneroard *Accipiter gentilis gentilis*. Man me naamt uk mongs ju typiske Oard fon n Sleek "Nominatfoarm", wan ju dän Sleek-Noome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Oard *Capreolus capreolus* (dät is dät Räi) ju Nominatfoarm fon dän Sleek *Capreolus*.
Aragonien

**** (Spoanisk: Aragón, Katalanisk: Aragó) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Noude fon Spanien. 

## Provinzen
 häd 3 Provinzen:

* Huesca
* Saragossa (*Zaragoza*) 
* Teruel
Baleariske Ailounde

**** (Spoanisk: Islas Baleares, Katalanisk: Illes Balears) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, aastelk fon dät Fäästlound fon Spanien. 
Do Ailounde Mallorca, Menorca, Ibiza un Formentera hääbe n Ailounderoat.
Flädderdierte

Do **Flädderdierte** *([[Chiroptera]])* sunt do eensichste Suugedierte, do nit bloot gliede, sunnern gjucht fljooge konnen. Wan me bloot do rezente *Chiroptera*, dät hat, do, do noch nit of eerste in ju historiske Tied uutstuurwen sunt, meent, kon me disse Oardenge apdeele in 2 Unneroardengen, 18 Familien, 192 Sleeke un 977 Oarden! Flädderdierte rakt et ap allebee Hoolfkuugeln, man bloot in temperierde un tropiske Regione. Buppedät kon me ap n poor oustoundende Ailounde in Ozeanien neen Flädderdierte fiende. In Europa (buute Zypern) rakt et bloot Fläddermuuse, man uurswier rakt et uk uur Flädderdierte uut ju Unneroardenge blw. ju Familie fon do *[[Pteropodidae]]* (Flädderhuunde). Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot, *Pteropodidae* (buute ju ägyptiske Oard *[[Rousettus aegyptiacus]]*) konnen dät nit.

## Literatuur
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Mammute

Do **Mammute** *(Mammuthus)* wieren n Sleek fon Elefante. Dät roate bloot een rezente Oard, nämmelk dät Wullmammut *(Mammuthus primigenius)*. Foar 4000 Jiere stoorf die lääste uurich blieuwene Koppel fon Dwärch-Wullmammute ap dät Wrangel-Ailound bie Sibirien uut.

## Oarde
* Mammuthus africanavus Afrikoansk Mammut, Afrikoa, Pliozän, Ju ooldste Mammut-Oard.
** Ju Unneroard Mammuthus africanavus subplanifrons, Suudafrikoansk Mammut uut Suudafrikoa, Pliozän
* *Mammuthus columbi* Columbianisk Mammut uut Noudamerikoa
* *Mammuthus meridionalis* Suudelefant, Ädder Pleistozän, waas ju eerste Mammut-Oard, ju fon Afrikoa tou Eurasien uutwondered is.
* *Mammuthus exilis* Columbianisk Dwärchmammut Disse Oard stamt fon dät Columbianiske Mammut ou un waas tou fienden ap do Columbianiske Kanoalailounde.
* *Mammuthus imperator* Köönichsmammut. Moonige Ljuude leeuwe, dät waas ju sälge Oard as dät Columbianiske Mammut un Jeffersons Mammut, man dät weet me nit so gnau. Innerdoad waas *Mammuthus imperator* grooter as dät Columbianiske Mammut. Noudamerikoa, Leet Pleistozän
* *Mammuthus jeffersonii* Jeffersons Mammut, Noudamerikoa, Pleistozän
* *Mammuthus trogontherii* Gäärslound-Mammut, Eurasien, Midde fon dät Pleistozän
* *Mammuthus primigenius* Wullmammut uut Sibirien, leeter uuk in Europa un Nordamerikoa, bit tou 2000 foar Kristus roate et ne Reliktpopulation ap dät Wrangel-Oailound, man dät waas ne Dwärch-Foarm fon disse Oard. (Pleistozän bit tou dät ädder Holozän)
* *Mammuthus lamarmorae* Sardinisk Dwärchmammut uut Sardinien
* *Mammuthus sungari* Songhua-Äi-Mammut uut dät däälich China (Middel - leet Pleistozän)

## Ferbiesterjende Nomenklatuuren

### Mammut of Mammuthus?

Do Mammute hieten mäd hieren wietenskuppelke Noome (ju Nomenklatuur) *"Mammuthus"*, man dät raakt uk ju Nomenklatur *Mammut*. Man dät Diert mäd ju Nomenklatur *"Mammut"* waas neen Mammut, sunnern n Mastodon (Dät sjucht so äänelk uut, is oaber uurs wät). Uk heerden do Mammute nit tou ju Familie fon do Mastodonten, afwäil ju Nomenklatur fon do Mastodonten *"Mammutidae"* hat. Do Mammute heere, juust so as do moderne Elefanten uk, tou ju Familie *Elephantidae*.

### Mammuthus primigenius
Disse Nomenklatur, ju Nomenklatur fon dät Wullmammut, is uk ferbiesterjend. *primigenius* is uut dät Latienske un hat so fuul as *toufäärme bädden*. Der kuud me leeuwe, ju Oard *Mammuthus primigenius* waas ju ooldste Mammut-Oard weesen. Man dät is nit gjucht: *Mammuthus primigenius* is een fon do "modernste" Mammut-Oarden!

## Literatuur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Kastilien-León

**** (Spoanisk: Castilla y León) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Wääste fon Spanien. 

## Provinzen
 häd 9 Provinzen:

* Ávila
* Burgos
* Palencia
* Segovia
* Soria
* Valladolid
* León
* Salamanca
* Zamora
Kanariske Ailounde

Do **** (Spoanisk: Islas Canarias) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et is n Ailoundekoppel suudwäästelk fon Spanien un wäästelk fon Marokko. 

## Ailounde
Bie dän Ailoundekoppel rakt et do naiste Ailounde:

* Teneriffa
* Lanzarote 
* Fuerteventura 
* Gran Canaria 
* La Gomera 
* La Palma 
* El Hierro 
* Alegranza
* Graciosa
* Montaña Clara
* Lobos
* Roque del Este
* Roque del Oeste

## Wällen
Katalonien

**** (Katalanisk: Catalunya, Spoanisk: Cataluña, Aranesisk: Catalonha) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Aaste fon Spanien. 

## Provinzen
 häd 4 Provinzen:

* Barcelona
* Tarragona 
* Lleida
* Girona 

## Sproaken
Unner ju Franco-Diktatuur wieren dät Katalaniske un dät Aranesiske unnertaid. Ieuwenske Katalanisk un Spoanisk häd dät Aranesiske mäd uungefeer 7000 Baalere uk n offiziellen Status in Katalonien.

## Groote Suune un Dochtere fon Katalonien
* Salvador Dalí
* Antoni Gaudí
* Joan Miró
* Antoni Tàpies
* Montserrat Caballé
* Josep Carreras
* Pau Casals
* Jordi Savall
Kurdistan

**Kurdistan** is dät Woongebiet fon do Kurden in dän suudwäästelke Deel fon Asien. Ju Etymologie fon dän Noome Kurdistan is striedich, wült die Noome Kurdistan in ju Geskichte in geografisken un politisken Sin ferwoand wuude. 

Däälich wäd die Noome soowät as *Lound fon do Kurden* uursät. Kurdistan is uungefeer so groot as Frankriek un deer woonje uungefeer 40 Million Kurden.

Do Gränsen fon Kurdistan kon me uum ferskeedene Gruunde nit eenfach definierje. In Irak rakt et ne Autonome Region Kurdistan (Suudkurdistan), in Iran n Provinz Kurdistan (Aastkurdistan). Uungefeer 30 % fon ju Turkäi skäl Kurdisk weese (Noudkurdistan). In Syrien woonje bie de turske Gränse fuul Kurden (Wäästkurdistan).
Riekelüün

Die **Riekelüün** (*Oriolus oriolus*, de. *Pirol*), uk luudmoalersk as **Tüütrobüülo** beteekend, is n Fuugel uut Eurasien (do touhoopewoaksene Waarelddeele Europa un Asien).

## Systematik
Dät rakt ferskeedene Meenengen, af die Indiske un die Europäiske Riekelüün nu ferskeedene Oarde af bloot ferskeedene Unneroarde sunt.

* Die Europäiske Riekelüün hat as Nominatfoarm fon dän Riekelüün as een Oard *Oriolus oriolus oriolus*, wan me do bee as ferskeedene Oarde sjucht, hat hie bloot *Oriolus oriolus*.
* Die indiske Riekelüün hat, wan me him as Unneroard sjucht, *Oriolus oriolus kundoo*, un wan me him as oaine Oard sjucht, *Oriolus kundoo*.

Uum do twäin Riekelüüne unnerskeede tou konnen, mout me goud pierje:

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Foaks

Die **Foaks** *(Vulpes vulpes)* is ne Oard fon Roowdiert. Hie is fier wieded. As Neozoa raakt dät sogoar Foakse in Australien.

## Määrkmoale
### Mäiten
Die Körper fon dän Foaks is buute dän Stäit 45,5 bit 90 Zentimetere loange, die Stäit is 30 bit 55,5 Zentimetere loange. Hie wächt 3 bit 14 Kilo: In Noudamerikoa] is ju middelmäitige Sweeregaid fon n Wiefken 4,1 bit 4,5 Kilo un dät fon n Montje 4,5 bit 5,4 Kilo In Europa wächt n middelmäitigen Foaks 8 bit 10 Kilo

### Faawen un ferskeedene Varianten
N Foaks is normoal toun grootsten Deel roodhierich, man dät rakt uk Faawe-Varianten, do me ap Ängelsk "Silverfox" (Ap Seeltersk betjut dät:Säälwerfoaks) un "Crossfox" (Ap Seeltersk betjudt dät:Miskling-Foaks) naamt. N "Silverfox" häd wiete un swotte Hiere, do so bunt truchnunner ferdeeld sunt, dät me toanke kuud, die Foaks waas säälwer-faawich. Die "Crossfox" sjucht so uut as af hie n Miskling uut n roodhierigen Foaks un n "Silverfox" waas. Dät is die Gruund foar sin Noome. Dät raakt uuk ne Variation fon dän "Silverfox", die der min wiete Hiere häd, man moor swotte. Dät is die sonaamde "Swotte Foaks" In Europa is bloot 1 Prozent fon aal Foakse swot, in Amerikoa fuul moor

Image:Rød ræv (Vulpes vulpes).jpg|N normoalen roodhierigen Foaks
Image:Silver fox.jpg|Disse Variante naamt me ap Ängelsk "Silverfox"
Image:Vulpes vulpes (cross fox) Norway & Canada.jpg|Disse Variante naamt me ap Ängelsk "Cross fox"
Image:Black fox.JPG| N swotten Foaks


## Kost
N Foaks frät Flaask. Hie fangt Muuse. Grattere Dierte fangt hie bienaist bloot dan, wan se säik sunt, wan se uut n uur Gruund eenfach tou fangen sunt (as inrichelde Huusdierte) of wan hie n n gjucht stäärken Foaks is.

Image:Renard roux (chassant).jpg|N Foaks mäd ne Muus
Image:Urban fox and rabbit.jpg|N Foaks, die der n tom Kanienken fange wol


## Wällen
Ulk

Die **Ulk** *(Mustela prutorius)*, ek wol bekend as de **gewoane ulk**, **swarte** of **boskpôle**, **Jeropeeske fret**, of **wylde fret**, is ne Oard fon Modder. Dät raakt Ulke in dät ganse Europa buute Irlound, dät noudelke Skandinavien un Sizilien. In Näiseelound rakt et him as Neozoon.

## Määrkmoale
Die Ulk is n gedriggeden Modder mäd wiete Paade in dät Gesicht. Hie häd ne jeel-wietelke Unnerwulle, ju an do Sieden truch ju bruune Hiere skiemert.

### Mäiten
Kop un Rump sunt touhoope bie Montjene 40 un bie Wiefkene 35 cm loange. Dät Montje wächt 1130 g un dät Wiefken 660 g.

## Kost
Hie frät litje Dierte, toun Biespiel Amphibien fon juu Oard *Bufo bufo* un uut dän Sleek *Rana* (Dät sunt do normoale Poagen). Buppedät frät hie uk litje Suugedierte uut do Sleeke *Microtus*, *Apodemus* un *Rattus*, säilden ok Spitsmuuse (ju Familie *Soricidae*). Fuugele un hiere Oaiere sunt bloot uunwichtich.

## Wällen
*Informatione uur dän Ulk fon dän Oarbaidekring Wüüldbiologie oun ju Justus-Liebig-Universität Gießen e.V.
Wieselke

Ju Wieselke *(Mustela nivalis)* is ne Oard fon Modder. Ju is ju litste Roowdiert-Oard. Ju is so kleen, dät ju n Muusegat gunge kon, uum Muuse tou freeten. Wieselken rakt dät in gans Europa buute Irlound. Buutewais kon me do uk in Noudamerikoa, Noud-Afrikoa, Litje Asien, Middel- un Noud-Asien fiende.

## Määrkmoale
Do Wieselken hääbe n loangsken Körper mäd kuute Liede un n kuuten Stäit. Buppe is ju bruun un an dän Buuk wiet. In hooge Bierge (as do Alpe) un in dän noudelke Deel fon sin Lieuwendsruum (t.B. Skandinavien) kricht düt Diert n wiet Winterfäl.

### Mäiten
Dät Montje is 15 bit 25 cm loange un wächt 30 bit 105 g. Dät Wieuwke is 14 bit 16 cm loange un wächt 30 bit 45 g. N nochternen Wieselke-Söögling wächt 1 bit 3 g.  Doo Mäiten wuuden in Düütsklound ärfoarsked. Uurswain konnen doo Dierte gans uur Mäiten hääbe.

## Kost
Ju Wieselke frät toun Biespiel Fäildmuuse un uur Oarden uut dän Sleek *Microtus*. Dät frät buutendät groote Suugedierte as Kanienken-Bäidene *(Oryctolagus cuniculus)*, litje Suugedierte as uut ju Familie *Soricidae*, do Sleeke *Arvicola*, *Apodemus*, *Myodes*, un uk *Sauropsida* as Fuugele un Ässluupere.

## Unneroarde
Dät raakt tjo Wieselke-Unneroarde:
* *Mustela nivalis nivalis* (juu Nominatfoarm) in Noudamerikoa, Ruslound, Noud-Skandinavien un doo Alpe.
* *Mustela nivalis vulgaris* in Europa un Deele fon Asien.
* *Mustela nivalis minuta*, ne Dwärchfoarm, in Noud-Skandinavien.

## Wällen
*Informatione uur dät Wieselke fon dän Oarbaidekring Wüüldbiologie an ju Justus-Liebig-Universität Gießen e.V.
Boommodder

Die **Boommodder** (*Martes martes*, de. *Baummarder*) is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Steenmodder is hie bienaist bloot deertruch tou unnerskeeden, dät hie uum sin Hoals n jeelen "Slabberlappe" häd un die Steenmodder n wieten. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerskeede, man nit fuul, do so apfaalend sunt as dissen. Die Boommodder is ju Nominatfoarm fon dän Sleek *Martes*.
Twizelerheide

**Twizelerheide** (nl. *Twijzelerheide*), is n Täärp in ju Meente Achtkarspelen in Wääst-Fräislound. Dät Täärp häd uum 2000 Ienwoonere.
Fräislound

**Fräislound** (dt. *Friesland*) is dät Gestrich äntloang ju Noudseekuste in Düütsklound un do Niederlounde. In Seelterlound wäd deermäd oawers besunners Aast-Fräislound mäd meend. Deerbuute rakt dät dan noch Noudfräislound an ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein, die ooldenbuurchske Loundkring Fräislound uum Wilhelmshoawen un dan in do Niederlounde die Provinz Wäästfräislound un noch wäästelker uur n Ousluutdiek dät Gestrich Wääst-Fräislound in ju Provinz Noud-Hollound.

## Sjuch uk
* Fräisen
* Radbod
Mustela

**Mustela** is n Sleek fon Moddere. In dissen Sleek raakt dät 5 Unnersleeke un 17 Oarde.

## Systematik fon düt [[Taxon]]

* Sleek *Mustela*
** Unnersleek *Grammogale*
*** Oard *Mustela felipei* uut Wääst-Kolumbien un Noud-Ecuador
*** Oard *Mustela africana*, nit uut Afrikoa, sunnerje uut dät Amazonas-Bäkken in Brasilien.
** Unnersleek *Mustela*
*** Oard *Mustela erminea*, fon Skandinavien bit tou Noudaast-Sibierien un dän Wääst-Himalaya; uk in Japan, un Noud-Gräinlound bit New Mexico un Maryland.
*** Oard Wieselke *(Mustela nivalis)* (Liewendsruum sjuch in dän Wieselke-Artikel)
*** Oard *Mustela frenata* fon Suud-Kanada bit tou Guyana un Bolivien.
*** Oard *[[Mustela altaica]]* fon Suud-Sibirien bit tou dän Himalaya un Korea
*** Oard *Mustela kathiah* uut dän Himalaya bit tou Suud-China (mäd dät Ailound Hainan) un Noud-Vietnam
** Unnersleek *Lutreola*
*** Oard *Mustela lutreola* fon Frankriek bit tou Wääst-Sibierien.
*** Oard *Mustela sibirica* fon dän aast-europäisken Deel fon Ruslound bit Aast-Sibirien, Thailound, Japan un Taiwan
*** Oard *Mustela lutreolina* uut Deele fon Indonesien (Suud-Sumatra un Java)
*** Oard *Mustela nudipes* uut Malaysia, Borneo un Sumatra
*** Oard *Mustela strigidorsa* fon Nepal bit Noud-Vietnam
** Unnersleek *Vison* 
*** Oard *Mustela vison* uut Alaska, Kanada un do touhoopehongjende USA buute Deele fon dät Suudwääste. As Neozoa rakt dät disse Oard uk in Europa.
*** Oard *Mustela macrodon* fon ju Atlantik-Kuste fon New Brunswick bit Massachusetts
** Unnersleek Ulk-Änelke *(Putorius)*
*** Oard Ulk *(Mustela prutorius)* (Lieuwendsruum sjuch in dän Ulk-Artikkel)
*** Oard *Mustela eversmanni* in Gäärslound-Gebiete fon Aastriek bit tou juu Mandschuräi un Tibet
*** Oard *Mustela nigripes* uut Deele fon doo USA (fon Alberta un Saskatchewan bit tou dät noudaastelke Arizona un Texas.

## Literatuur
Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Taks

Die **Taks** *(Meles meles)* is ne Oard fon Modder. Hie is, wät oawers striedich is, fielicht ju eensichste Oard fon dän Sleek *Meles*. In ju Fäksproake naamt me sun Taxon, dät der bloot een Unnertaxon häd, n monotypisk Taxon. Buute ju Nominatfoarm rakt dät ook ju Unneroard *Meles meles anakuma* uut Deele fon Japan. Wan disse Unneroard nu, as moonige Wietenskuppere leeuwe, daach ne oaine Oard is, is die Sleek daach nit monotypisk.

## Määrkmoale
Die Taks häd ne Kop- un Rumploangte fon 56 - 90 cm, ne Stäitloangte fon 11,5 - 20,2 cm un n Gewicht fon normoal 10 - 16 kg. Juu Bupperkaante fon n Taks is gries, juu Unnerkaante mäd juu Kääle dunker. Die Taks häd ap älke Siede fon dät in't algemeen wiete Gesicht n dunkeren Loangsstriepe.

## Lieuwendsruum
Dät rakt Takse ap dät Fäästlound fon Europa, ap do britiske Ailounde, ap moonige Middelmeer-Ailounde (toun Biespiel Kreta, Rhodos un Sizilien). Dät rakt uk Takse in Asien, nämmelk in Japan, Palästina, Iran, Tibet un in dät suudelke China. In düt Gebiet kumt hie in Woolde un uur ticht bewoaksene Loundskuppe foar. Deer lieuwet hie in Baue unner ju Äide. Mongs woonje n Taks un n Foaks in dän sälgen Bau!

## Kost
Die Taks is n Allesfreeter, dät hat, hie frät Flaask un vegetariske Kost. Gnauer gekweeden frät hie litjere Suugedierte, Fuugele, Poagen, Moaden fon Iemen un Häspen, Sniggen, Oas, Nuuten, Äkkenen, Bäien, uur Fruchte, Säid, Knullen, Stubben un Piltse.

## Unneroarden
* *Meles meles meles*, ju Nominatfoarm
* *Meles meles anakuma* uut Deele fon Japan

Image:Grävling.jpg|N uutstoppeden Taks fon ju Unneroard *Meles meles meles*
Image:Meles meles anakuma.jpg|N lieuwenden Taks fon ju Unneroard *Meles meles anakuma*


## Sjuch uk
* 

## Wällen
### Oankelde Ätterwiese


### Uur Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Littik Asien

**Littik Asien** (dt. *Kleinasien*) mäd dän grootsten Deel fon ju Turkäi is ne Hoolichinsel un tougliek die Paat fon Asien, die sik ap maaste tou Europa touwoant, besunners tou Griechenlound.
Moddere

Do **Moddere** *(Mustelidae)* sunt ne Familie fon do Roowdierte *(Carnivora)*. Wan me bloot do rezente Taxa beoachtet, rakt dät (do Stjunkdierte, do ätter ne genetiske Unnersäikenge ne oaine Familie sunt, meetäld) 6 Unnerfamilien, 25 Sleeke un 67 Oarden in disse Familie. Wät me so normoal unner "Modder" ferstoant, sunt Oarden as die Boommodder *(Martes martes)*, die Steenmodder *(Martes foina)*, die Ulk *(Mustela putorius)* af dät Wieselke *(Mustela nivalis)*. Man die Taks *(Meles meles)* un die Fiskotter heere ook dertou. 

## Geskichte
 Moddere rakt dät sänt dät Eozän, dät der foar 55,8 Millione Jiere begon un foar 33,9 M. foarbie waas. Doomoals wieren jo bloot in Europa, man as in dät Oligozän (dät der foar 33,9 Millione Jiere begon un foar 23,03 M. Jiere foarbie waas) Europa un Asien sik truch geografiske Ferannerengen (as ju Waarelddeeldrift un foarallen Ferannerengen fon dän Meeresspeegel) ferkoppelden, koomen jo ook ätter Asien un Noudamerikoa. In dät Pliozän (foar 1,8 bit 5,3 Milione Jiere, as uus Foaroolden uut dän Sleek *Australopithecus* so uutseegen) koomen do Moddere ätter Afrikoa. In dät leete Pliozän, as ju Loundbrääch fon Panama Noud- un Suudamerikoa ferboont, koomen jo ook ätter Suudamerikoa. Hier is nu ne Koarte. Europa, as et in dät Eozän uutsaach, is jeel un häd n A. In dät Europa fon dät Eozän lieuweden do eerste Moddere. Do swotte Piele wiese, wo do Moddere sik in dät Oligozän uutbratten, die ljoacht-blaue Piel, wo in dät Pliozän, un die dunkerblaue Piel, wo in dät leete Pliozän. Die Lieuwendsruum fon do Moddere däälich is gäärsgräin, un dät jeele Gebiet heert (buute do Gebiete wier dälich Meer is) ook noch dertou. N B betjut, dät deer gans seeker ne Lound-Brääch waas, of wan dät n B* is, dät der immer noch een is.
Fiskotter

Die **Fiskotter** *(Lutra lutra)* is ne Oard fon Modder, ju der goud an dät Lieuwend in dät Woater anpaased is. Hie frät Fiske.
Steenmodder

Die **Steenmodder** (*Martes foina*, dt. *Steinmarder*) is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Boommodder kon me him bienai bloot deertruch unnerscheede, dät hie uum sin Hoals n wieten "Slabberlappe" häd un die Boommodder n jeelen. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerscheede, man bloot min, do so apfaalend sunt as dissen.
Rezent

Dät Froamdwoud **Rezent** betjut in ju Biologie **lieuwjend af in ju historiske Tied uutstuurwen**. Wät in ju prähistoriske Tied uutstuurwen is, is nit rezent.
Ängelske Kultuur

Tou juu **Ängelske Kultuur** heere:

* Ju Ängelske Köäkene
* Ju Anglikaniske Säärke
* Ju Ängelske Sproake
* Ju Ängelske Baukunst (toun Biespiel Tudor-Baukunst)