open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Publius Ovidius Naso

**Publius Ovidius Naso** (däälich maast kuut ***Ovid*** ; * 20. Meerte 43 f. Kr. in Sulmo; † weerskienelk ätter 17 ä. Kr. in Tomis) waas aan roomsken Dichter. Sien ap Latiensk ferfoatede Wierke sunt deelwiese noch ärheelden, wierbie moonige Seeken, do him touskrieuwen wäide, wildääge uk fon uurswäl stomje (so as do Halieutica). Besunners bekoand sunt do Ferwonnelengen (af "Metamorphosen"), een groote Goaderenge fon Ferwonnelengs-Mythen un -Fertälstere, do maasttieds gjucht tragisk uutgunge. Fääre is hie bekoand foar sien groote Wierke uur ju Ljoofte, t. B. sien tjo Beende fon "Ars amatoria", ju "Ljooftes-Kunst". Düsse as swiensk apfoatede Skrift waas dan weerskienelk ieuwenske sien Wieten fon aan Skendoal een Uurseeke, dät hie ätter ju Swotte See ferbonned wude, wier hie sik nit heemsk fäilde un t.B. do Tristia ("Truurige Seeken") skreeuw. Däälich wäd hie fon do deer lieuwjende Rumänen, do je uk ap do Roomere touräächgunge, as Nasjonoal-Dichter fereerd.
Publius Vergilius Maro

**Publius Vergilius Maro** (däälich maast kuut ***Vergil***, leet-antik un middellatiensk ***Virgil***; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw.

## Wierke
Dät bekoandste Wierk fon Vergil is ju Aeneis, een Epos tou ju Äntstoundenge fon dät roomske Foulk. Dät baut in dän Ienhoold ap Homer sien Illias ap - ju Haudfigur, Aeneas, fljuchtet uut dät fernäilde Troja - un lieket uk, wät do Belieuwnisse fon Aeneas angungt, Homer sien Odyssee un Illias. Me kon kweede, dät Homer ju Foarbielde fon Vergil waas. Vergil kreech sien Aeneis bit tou sin Dood tou nit kloor un laide in sin lääste Wille fääst, dät dät ounfangde Wierk fernäilt wäide skuul. Man dät skaach nit, wiertruch ju Aeneis däälich ärheelden is un bit däälich oafter tou ju Waareldliteratuur täld wäd. Fääre skreeuw hie uk do Bucolica (Höideriemsele) un do Georgica (Leer-Riemsel uur ju Buuräi). Fonsäärm rakt dät uk noch uurswäkke Seeken, do oafter in Ferbiendenge mäd Vergil sien Wierke uurlääwerd wuden, man deer is nit heel kloor, af dät wuddelk aal fon him is.
Breslau

**Breslau** (Düütsk juust so, dialektoal uk ***Brassel***; Slawisk Sleesisk: ***Wrocłow*** af ***Breslawia***; Poolsk: ***Wrocław***) is een Stääd in ju Woiwodskup Läichsleesien in Polen. Deer woonje sowät 634 404  (2015) Moanskene, maast Polen, man uk noch een poor Düütske un uur Minnerhaide.


Bielde:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|Huuse an dän groote Kring, n säntroalen Ploats in Breslau
Bielde:Wroclaw - Most Grunwaldzki w nocy.jpg|Kaiserbrääch
Bielde:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|Dom fon Breslau
Bielde:Wrocław, 2006 - 2012 - budowa Sky Tower - fotopolska.eu (293894).jpg|Näiere Bauwierke


## Ferbiendenge ätter Buuten
Priscila Fantin

**Priscila Fantin de Freitas** (18. Februoar 1983 in Salvador, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne.

## Ferbiendenge ätter buuten
* https://web.archive.org/web/20071224205621/http://www.priscilafantin.com.br/
* IMDB
Quintus Ennius

**Quintus Ennius** (* 239 f. Kr. in Rudiae (Apulien); † 169 f. Kr.) waas aan roomsken Dichter. Hie wude mäd touminst tjo Sproaken groot (Latiensk, Oskisk un Griechisk) un fierde truch fräie Latienske Ätterdichtengen fon griechiske Skrieuwere (t.B. Euripides) ful uut ju griechiske Literatuur in ju roomske Kultuur ien. Nit bloot fon dän Ienhoold, man uk in ju Färsmäite broachte hie een Näihaid uut dät griechiske: dän Hexameter. Deertruch koomen allere, uurspröängelk italiske Färsmäiten (Saturnier) uut ju Moude. Ennius jält as Foar fon ju latienske Dichtenge, uumdät sik ful leetere bekoande Dichtere sien Wierk as Foarbielde nuumen häbe.
Quintus Horatius Flaccus

**Quintus Horatius Flaccus** (ap düütsk kuut ***Horaz***, in Seelter Skrieuwwiese ***Horaats***; 8. Dezember 65 f. Kr. in Venusia; † 27. November 8 f. Kr.) waas aan roomsken Skrieuwer, die in sien latienske Skriften deelwiese een fon dän Epikureismus, man uk fon sien oain Toanken bestimde Philosophie beskrift. Man hie skreeuw uk flugge Dichtenge.
Raffaelo Santi

**Raffael**, uk wäil **Raffael da Urbino**, **Raffaello Santi** [rafːaˈɛlːo ˈsanti], **Raffaello Sanzio** [ˈsantsi̯o] af **Raphael** (* 6. April af 28. Meerte 1483 in Urbino; † 6. April 1520 in Room) waas aan Moaler fon ju Renaissance.

## Biespilwierke

Raffael 058.jpg|1509 / 1510: Ju Skoule fon Athene (Fräsko)
Raffael6.jpg|Sixtinske Madonna, 1512 / 1513
Baldassare Castiglione, by Raffaello Sanzio, from C2RMF retouched.jpg|Oubieldenge fon Baldassare Castiglione, 1514 / 1515
Transfiguration Raphael.jpg|Ju Ferkloorenge Kristi, 1518 / 1520
Universität Niccolò Cusano

**Universität Niccolò Cusano** (Italienisk: *Università degli Studi Niccolò Cusano*; UNICUSANO) is ju Universität fon Room, Italien. Ju wuude ap 2006 gruunded und häd mädnunner moor as 10.000 Studente.

## Wällen


## Weblinks

* Universität Niccolò Cusano
Steentied

Ju **Steentied** is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd steenen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Afrikoa begon ju fröie Steentied foar so uungefeer 2,6 Millionen Jiere. Eerst as ju fröie Bronstied begint eendiget ju Steentied in ferskeedene Regione appe Waareld, in Midde-Europa soowät uum 2200 f. Chr.
Irminsul

Ne **Irminsul** waas in dät fröie Middeloaler n wichtich Hillichdum fon do Saksen, n Foulk uut dät Noude fon Düütsklound. 

Weer do oolde Steeden fon een Irminsul weeren kon nit seküür fääststaald wäide, da neen uursprunkelke Boomstamme uut ju Tied bewoard bleeuwen sunt. Ju Irminsul is kuut ärwäänd in do *Annales regni Francorum* un in ju *Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum*. In disse Bouken wäd ju Irminsul beskrieuwen as n grooten Boomstam, weerfon do Saksen kwieden dät disse Stam ju Waareld unnerstöänd. Uur ju oolde Steeden weer ju Irminsul fröier stuude rakt et bloot Theorien. As muugelke Steeden wäide dät Täärp Eresburg, do Externsteine, un dät Täärp Irmenseul naamd.

Ju Irminsul is juust as ju Yggdrasil n mythologisken Waareldboom.

Ju Irminsul wuude truch Korl dän Groote in sien Kriech juun do Saksen in dät Jier 772 fernäild.
Fjoorup

Die **Fjoorup** waas ne oolde Volumenmäite, wäil gliek an dän aastfräiske *Vierup*, die der uk in Ait goolt = 47,786 Liter mäd 36 Kannen tou je 1,327 Liter (Oldenburg 391). 
Dät hat aastfräisk uk *Veerp* (Veerup) un skäl dan oukuuted weese fon dän *fjoode Hoop* (Fjoodendeel  fon ne Tunne) (Stürenburg 308).

## Literatuur
* Cirk Heinrich Stürenburg, *Ostfriesisches Wörterbuch*, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6
* Franz Hellbernd und Heinz Möller, *Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk*, Vechta 1965.
Skäppel

Die **Skäppel** (düütsk: Scheffel) waas een oolde Mäite fon dän Ruumteinhoold (Volumen), ju besunners foar Koarel bruukt wude, man biespilswiese in Wäästfoalen uk foar Steenkoole. Ätter düsse Mäite wude uk ju Meetreewe, een Oard Ommer, un regionoal uk ju Flaktenmäite naamd, ju me bruukte, uum sowät aan Skäppel Koarel tou kriegen. Ju niepe Definitsjoon fon dän Skäppel waas regionoal unnerskeedelk, in Seelterlound goolt wäil die Kloppenbuurger Skäppel, dät sunt 25,716 Liter mäd 16 Kannen tou je 1,607 Liter (Oldenburg 390).

Deeruut Skäppelsäid, n Loundstuk so groot, dät me dät mäd n Skäppel Roage besäidje kon (10 Ar).

## Literatuur
* Franz Hellbernd und Heinz Möller, *Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk*, Vechta 1965.
Äälne

Ju **Äälne** is ne oolde Laangtemäite, wäil gliek an ju Kloppenbuurger *Elle* = 57,52 cm, uk as *Kölner Äälne* beteekend (Oldenburg 389). 

## Literatuur
* Franz Hellbernd und Heinz Möller, *Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk*, Vechta 1965.
Änster

N **Änster** is n Oard Wächte die der in dät 1. Jierhunnert foar Chr. ap do Määrkede ärschienen diede. Die Änster bestoant ut twoo Ierme fon unglieke Laangte. An dän kuutste Ierm wäd ju tou weegen Honnelsweere aphonged, wülst an dän loangste Ierm n Gewicht honget, wät fräi uur dän Ierm ferschäuwen wäide kon. Um n groot Beräk an Gewichte tou meeten, kon die Änster an ferscheedene Hoaken aphonged wäide. Foar lichte Dingere befoont die Hoake sik relativ fier fon ju tou weegen Last, foar swarrere tichterbie. Dät seelter Woud kumt wäil fon ooldfräisk *ensa* 'Unze' (Stürenburg 48).

## Feederänster

N uur Soarte fon Änster is die Feederänster. Die bestoant uut n liekap Gehüüse, wier n Feeder oane sit. An dät Buppereende fon dät Gehüüse fint sik n Ring, wiertruch me dät Ganse mäd aan of moor Fingere aptille kon. Un unner an de Feeder fint sik ne Hoake, wieroun me toun Biespil n Roagesäk aphongje kon. Truch dät Gewicht fon de Last räkt die Feeder sik un kon me dät Gewicht ap ne Skala ouleese. Soogoar Bäidene wäide deermäd wain.

## Literatuur
* Cirk Heinrich Stürenburg, *Ostfriesisches Wörterbuch*, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6
Wächte

Ne **Wächte** is n Meeter uum truch Weegen dät Gewicht fon n Köärper fäästtoustaalen.

Ne Wächte is in Fakt n Kraft-Meeter, man deer ju gewöönelk bloot beienflouded wäd truch ju Sweerkraft hier ap ju Äide, kon me sik dät laistje, ne fääste Skala tou bruken, wierap dät Gewicht fon de Last in kg ounroat is.
1. Moai

Die **1. Moai** is die 121. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 122. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer 244 Deege bit tou dät Jierseende tou. Hie wäd as Internatsjonoale Dai fon ju Oarbaiderbewäägenge in masse Lounde fierd.

## Skjonisse
* 1786: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd.
* 1865: Brasilien slut sik mäd Uruguay un Argentinien tou ju Tripel-Allianz touhoope, uum dän loopenden Kriech juun Paraguay tou winnen.
* 1893: In Chicago eepent ju World’s Columbian Exposition, een Waarelduutstaalenge.
* 1945: Karl Dönitz wäd truch Adolf Hitler sien Testament foar'n Riekspräsident benaamd.
* 1968: Ju Caribbean Free Trade Association wäd gruunded, aan wirtskuppelken Touhoopesluut fon ängelsksproakige Lounde in ju Karibik.
* 1979: Gräinlound kricht fulboodige Sälwenferwaltenge.
* 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju *Aastriekisk-Israeliske Sälskup* wäd fon aan Terrorist fon ju pro-palästinensiske Abu-Nidal-Organisatsjoon doodskeeten.
* 2003: Do Amerikoanere ferkloorje dän Irak-Kriech foar wunnen.
* 2004: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union.
* 2019: Naruhito foulget sin Foar Akihito ap dän japoansken Troon.

## Stuurwen
* 1904: Antonín Leopold Dvořák, Komponist in ju Romantik
* 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju *Aastriekisk-Israeliske Sälskup*.
* 2019: Elisabeth Gössmann, düütske roomsk-kathoolske Theologinne
* 2021: Günther Reichelt, düütsken Biologe, Geogroaf un Natuur-Skutser
* 2021: Helen Free, US-amerikoanske Chemikerske
* 2021: Olympia Dukakis, US-amerikoanske Skauspielerske
Universität Tübingen

**Universität Tübingen** (Düütsk: *Eberhard Karls Universität Tübingen*) is ju Universität fon Tübingen, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju wuude ap 1477 gruunded und häd mädnunner moor as 27.000 Studente.

## Professore und Studente
* Friedrich Hölderlin, Dichter
* Walter Jens, Skriftstaaler un Uursätter
* Johannes Kepler, Astronom
* Fuad Rifka, Dichter un Uursätter

## Weblinks

* uni-tuebingen.de 

## Wällen
Paramore

**Paramore** is n rockkoppel uut Amerikoa.

## Diskografie

### Studio albums
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Paramore* (2013)

### EPs
* *The Summer Tic EP* (2006)

### Live albums
* *Live in the UK 2008* (2008)
* *The Final Riot!* (2008)
10. Juni

Die **10. Juni** is die 161. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 162 in Skaltjiere), so blieuwe noch 204 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.

## Foarfaale
* 1866: Prüüsen lait ju Buundesfersammelenge aan Reform-Ploan tou dän Uumebau fon dän Düütske Buund sunner Aastriek foar, ju sonaamde Littikdüütske Loosenge.
*1928: Ap dän **10.** un 11. Juni wäide do eerste Fersäike mäd truch Raketen stöände Sail-Fljoogere wäide fon dän Ärfiender Alexander Lippisch un sin Täst-Pilot Fritz Stamer truchfierd.
* 2014: Ju islamistiske Organisatsjoon ISIS, kuut leeter uumebenaamd as IS (Islamisken Stoat), nimt in ne groote Offensive ju Grootstääd Mossul in't Noude fon dän Irak ien.

## Tou Waareld keemen
* 1819: Jean Désiré Gustave Courbet, frantsöösken Moaler fon dän Reoalismus 

## Stuurwen
* 1836: André-Marie Ampère, frantsöösken Physiker un Mathematiker
* 1926: Antoni Gaudí i Cornet, kataloansken Baukunstler (Architekt).
* 2000: Hafiz al-Assad, Diktoatoor fon Syrien 1970-2000
Sark

:*Düssen Artikkel is grootdeelich een Uursättenge in Tonk fon [[:de:Sark|dän düütske Artikkel deer tou]].*

**Sark** *(Ängelske Noome, uutboald [sɑːk]; Standard-Frantsöösk *'Sercq** [sɛʀk], Sèrtchais **Sèr*' [sɛʀ])* is mäd 5,5 km² Flakte ju fjoodgrootste fon do Kanoal-Ailounde. Dät fon 600 Ljuude bewoonde Ailound heert tou ju Foogdäi (bailwick) Guernsey. Do Kanoalailounde sunt nit Deel fon dät Fereende Köönichriek noch Kroun-Kolonien, man as Kroun-Oaindum (ängelsk: *crown dependencies*: Foogdäie Guernsey un Jersey) fluks ju britiske Kroune unnerstoald. Wäästelk, tichte-bie in ju Noaberskup, lait dät politisk tou Sark heerende litjere Ailound Brecqhou, deerfon do Oainere jädden uunouhongich fon Sark wäide moaten.

Sark wäd toumäts as „lääst Bolwierk fon dän Feudoalismus“ beliekteekend, dät oaber fergeene Jiertjaand tou ju „Demokratie“ uurgeen weese skäl. „Bit foar nit so loange Tied, bit 2008, uum niep tou baalen, wuden do Sarkees [...] fon dän lääste Feudoalstoat fon Europa behäärsked.“ Indäid is dät Leen hier - un dät häd sik bit däälich tou nit uurd - ju oankelde Foarm fon Lound-Besit; „äächt Gruundoaindum rakt dät nit“. Man ju wuddelke Wichtegaid häd Seeke fon Refoarmen in't fergeene Jiertjaand weesen; in't Besunnere bestimt dät sänt do fäärme demokroatiske Köäre in 2008 nit moor ju Touhoopesättenge fon dät Ailound-Parlemänt.

Wilst die grootste Deel fon ju Befoulkenge ätter dät Ängelske uurgeen is, konnen bloot min Ljuude ju oolde Toal fon Sark baale, dät Sèrtchais *(Standard-Frantsöösk: "Sèrcquiais")*. Dät honnelt sik uum een normannisk-frantsööske Baalwiese, ju besunners mäd dät Jèrriais fjuund is, dät ap Jersey (Jèrri) boald wäd. Aaldät dät Ailound heel un aal nit groot is, deelde sik dät Sèrtchais aleer in two Baalwiesen. Fääre lät sik mongs uk noch kanne, dät do Normannen "Noudmonljuude" wieren un uurspröänelk een Noudgermaniske Toal boalden: So lät sik die Noome fon dät litje Noaber-Ailound, Brecqhou, as romanisierde Foarm fon ooldnoudisk "Brekkaholm", ferkloorje, dät so ful as "Ailound mäd oubreekene Kuste" betjudt.

## Wällen un uur Foutnooten
24. Juni

Die **24. Juni** is die 175. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 176. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 190 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1812: Ruslound-Fäildtoach 1812 - Napoleon Bonaparte gript Ruslound oun. Ju Grande Armée gungt mäd sowät 500.000 Suldoaten uur ju Memel.
* 1903: Peter I. wäd die näie Köönich fon Serbien.
* 2007: In Aastfräislound wäd ju Paatäi "Do Fräisen" gruunded.
* 2023: Ukraine-Kriech --  Ap dän twäiden Dai eendet die Apstound fon ju Miliz "Gruppe Wagner" unner Jewgeni Prigoschin in Ruslound ap Fermiddelenge fon dän wietrusken Diktoatoor Lukaschenka.

## Stuurwen
* 2019: Henriette Cohen, frantsööske Uurlieuwjende fon ju Schoah
Günter Kunert

**Günter Kunert** (* 6. Meerte 1929 in Berlin) is n düütsken Dichter un Skriftstaaler.

## Wierke
* *Wegschilder und Mauerinschriften.* Gedichte. [Ost-]Berlin: Aufbau-Verlag, 1950.
* *Erinnerung an einen Planeten. Gedichte aus fünfzehn Jahren.* München: Carl Hanser Verlag.1963.
* *Tagträume in Berlin und andernorts.* Kleine Prosa, Erzählungen, Aufsätze.	München: Carl Hanser Verlag. 1972.
* *Der andere Planet. Ansichten von Amerika.* Prosa. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1974.
* *Warum schreiben.  Notizen zur Literatur.* Essays. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag und München: Carl Hanser Verlag. 1976.
* *Ein anderer K.* Hörspiele.	Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1977.
* *Stilleben.* Gedichte.  München: Carl Hanser Verlag. 1983.
* *Berlin beizeiten.* Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1987.
* *Fremd daheim.* Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1990.
* *Erwachsenenspiele.* Autobiographie (umfasst den Zeitraum bis zur Ausreise 1979). Carl Hanser Verlag, München 1997.
* *Der alte Mann spricht mit seiner Seele.* Gedichte und Zeichnungen. Göttingen: Wallstein Verlag. 2006. ISBN 978-3-8353-0043-9
* *Tröstliche Katastrophen. Aufzeichnungen 1999-2011.* München: Carl Hanser Verlag. 2013. ISBN 978-3-446-24129-9

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Günter Kunert (Perlentaucher)
Chicago

**Chicago** is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Illinois. Ju Stääd häd 2.695.598 Ienwoonere (2010). Ätter New York City un Los Angeles is Chicago ju träädgrootste Stääd fon do Fereende Stoaten.
Houston

**Houston** is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 2.099.451 Ienwoonere (2010).
Phoenix (Arizona)

**Phoenix (Arizona)** is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Arizona. Ju Stääd häd 1.445.632 Ienwoonere (2010).
4. Oktober

Die **fjoode Oktober** is die 277. Dai in dän Gregorioanske Kalänner (die 278. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch 88 Deege bit tou dät Eende fon dät Jier.

## Geböärnisse
* 1794: Do Frantsoosen marskierje in Mönchengladbach ien.

## Stuurwen
* 1669: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, holloundsken Barock-Moaler
* 2010: Helmut Ottenjann, n düütsken Foulkskundler un Prähistorisken Archäologe
Lieste fon Stääde in do Fereende Stoaten

Ju **Lieste fon Stääde in do Fereende Stoaten** rakt n Uursicht fon do grootste amerikoaniske Stääde.
Columbus (Ohio)

**Columbus (Ohio)** is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Ohio. Ju Stääd häd 787.033 Ienwoonere (2010).
Alabama

**Alabama** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.802.740 Ienwoonere (2011).
Connecticut

**Connecticut** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.580.709 Ienwoonere (2011).


Image:Downtown Greenwich Connecticut.jpg
Image:Saybrook breakwater light.jpg
Image:Main Street, Hartford CT.jpg
Delaware

**Delaware** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 907.135 Ienwoonere (2011).


Image:Lewes Outer Harbor.JPG
Image:Dover Delaware.jpg
Image:Old Delaware State House 1.jpg
Georgia

**Georgia** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.815.210 Ienwoonere (2011).


Image:Buckhead Church, Buckhead GA.jpg
Image:Georgia Aquarium Jan 2006.jpg
Image:GA Tybee Island Fort Screven HD lighthouse03.jpg
Hawaii

**Hawaii** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.374.810 Ienwoonere (2011).

## Kiekje uk deer
* Hawaiiske Sproake
Illinois

**Illinois** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 12.869.257 Ienwoonere (2011).


Bielde:Chicago Skyline (44713240565).jpg
Bielde:Airtight Bridge.jpg
Bielde:Downtown Springfield.JPG
Massachusetts

**Massachusetts** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.587.536 Ienwoonere (2011).


Bielde:USS Constitution salutes Bataan 2005.jpg
Bielde:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg
Bielde:Gay Head Light - USA MA.jpg
New Mexico

**New Mexico** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.082.224 Ienwoonere (2011).


Image:Chaco Canyon Chetro Ketl great kiva plaza NPS.jpg
Image:Acoma Pueblo Sky City 2.jpg
Image:Ruins of original church, Taos Pueblo New Mexico.jpg
Rhode Island

**Rhode Island** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.051.302 Ienwoonere (2011).


Bielde:J29upwind.jpg
Bielde:RISD auditorium.jpg
Bielde:Masonic Temple, Providence RI.jpg
New Jersey

**New Jersey** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 8.821.155 Ienwoonere (2011).
Tennessee

**Tennessee** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.403.353 Ienwoonere (2011).


Bielde:South Main Street Historic District 2010-09-19 Memphis TN 01.jpg
Bielde:Tennessee Bicentennial Mall - carillon pillars.jpg
Bielde:Fall Creek Falls.jpg
Vermont

**Vermont** is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 626.431 Ienwoonere (2011).


Bielde:Burke from Lyndonville.jpg
Bielde:Burlington, Vermont.jpg
Bielde:Bartonsville Covered Bridge.jpg
12. Juli

Die **tweelfte Juli** is die 193. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 194. Dai in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 172 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.

## Geböärnisse
* 1806: Ap Initsjative fon Napoleon unnerteekenje säkstien Soande fon düütske Rieksfüürsten ju Rhienbuundakte un gruundje so dän Rhienbuund.
* 1979: Do Bierichstiegere Reinhold Messner un Michael Dacher roakje sunner Suurstof-Reewen dän Top fon dän twäidhoochste Bierich fon ju Waareld, dät is die K2 in't Karakorum.
* 2006: In dät Naie Aaste begint die Libanonkriech.

## Stuurwen
*1536 - Desiderius Erasmus fon Rotterdam, Humanist, Philosoph un Skrieuwer.
22. Juli

Die **twountwintichste Juli** is die 203. blw. in Skaltjiere die 204. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner wiermäd noch 162 Deege fon dät Jier uurich blieuwe.

## Skjonisse
* 1594: Ju Stääd Groningen rakt tou juun do Troppen fon ju Niederloundske Republik, mäd ju Stääd kuume noch masse moor Rebätte in dät Noude deer bietou.
* 1995: Die eerste oaine Drieuwwoain VT98 fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound (MAS) häd sien "Jungfernfahrt".
* 2021: In ju Provins Kandahar in Afghanistan wäide moor as 100 Sivilisten doodskeeten, Däidere sunt fermoudelk do Taliban.

## Tou Waareld keemen
* 1882: Edward Hopper, aan Moaler uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa.
* 1887: Gustav Hertz, düütsken Physiker un Nobelpries-Dreeger

## Stuurwen
* 1826: Giuseppe Piazzi, italieensken katoolsken Pestoor, Astronom un Mathematiker
MAS

Ju Oukuutenge **MAS** stoant biespilswiese foar...

* Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound
* Malaysia Airlines (aan Fljooger-Bedrieuw uut Malaysia)
* Museum aan de Stroom (een Museum in ju belgiske Stääd Antwerpen)
30. Juli

Die **trüütichste Juli** is die 211. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 212. in Skaltjiere) somäd blieuwe noch 154 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Foarfaale
* 762: Gruundenge fon Bagdad.
* 1792: Een Fräiwilligenbataillon uut Marselha (oksitoansk, frantsöösk: Marseille) lukt in Paris ien un sjungt foar dät eerste Moal ju Marseillaise, ju tou een Striedläid fon ju Revulutsjoon wäd.
* 1847: Mäd een eerste Revolte begint ap dät Hoolichailound Yucatán (Mexiko) die Kastenkriech, aan Apstound fon Maya-Indioanere, do dän synkretistisken Kult fon dät Baalende Kjuus bedreeuwen, juun do spoansk-stommige beetere Ljuude.
* 1914: Tsoar Nikolaus II. fon Ruslound befält ju Generoalmobilmoakenge, uum do Serben juun Aastriek-Ungarn un Düütsklound tou hälpen (kiek: Panslawismus). Mäd Ruslound is Frankriek ferbuunded, foar dät nu die Buundnis-Faal jält.
* 2000: Tou dät duusendjierige Jubiläum fon dät eerste Apgjuchten fon aan Säärkenbau in Ieslound skoankt Norwegen Ieslound ju Stäfsäärke Heimaey, aan Näibau, die sik oun ju histooriske Stäfsäärke Haltdalen orientiert. Ju näie holtene Säärke wäd ap dät litje Ailound Heimaey apstoald.

## Stuurwen
* 1898: Otto von Bismarck, düütsken Stoatsmon.
* 2003: Steve Hislop, britisken Motorrääd-Sportler
* 2003: Alicia Lourteig, argentienske Botoanikerske
Reliäf

Een **Reliäf** *(in düütske Skrieuwwiese *'Relief*')* is in ju Bieldehaueräi, wan aan Bieldehauer uut aan (maast bolde lieken) Bäätergruund wät ruut wierket, man dät neen Frästoundende Plastik af Skulptuur wäd. Oafter is dät dan noch een bitje platter un nit so tjodimensjonoal as in äächt, sodät dät Reliäf aan fljootenden Uurgong twiske ju twodimensjonoale Moalerkunst un ju tjodimensjonoale Bieldehaueräi muugelk moaket. Wäkke gunge moor in ju platte, un wäkke moor in ju tjodimensjonoale Gjuchte.
17. Juli

Die **soogentienste Juli** is die 198. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 199. in Skaltjiere), wiermäd noch 167 Deege in dät Jier uurich blieuwe.

## Foarfaale
* 1791: Massaker ap dät Marsfäild: Ätter aan Skoat ap dän Uppermon fon ju frantsööske Nasjonoalgarde, Lafayette, oanterje in Paris sien Suldoaten mäd een Juunfjuur in ju Moanskenmasse, ju keemen is, uum een republikoanske Petitsjoon tou unnerskrieuwen.
* 1902: Aan meen-armenisken Kongress in Brussel ropt do europäiske Machte deer tou ap, do armeniske Kristen foar do turske Muslime tou skuulen.
* 1918: In Sowjet-Ruslound wäd ju Foamielje fon dän foarmoaligen Zar doodskeeten.
* 1932: Bie dän Altonaer Bloudsundai, een Skjooteräi twiske Kommunisten, Nasjonoalsosjoalisten un do Dreguunere, stierwe aachtien Ljuude un twohundetfieuwuntachentich wäid seerd.
* 2000: Baschar al-Assad wäd as Präsident fon Syrien fereediged. Hie kricht dät Boantje in Ätterfoulge fon sin Foar, die dät Lound fon 1970 bit tou sin Dood diktoatoorisk regierd hiede. Ju Köär is wäil nit fräi weesen.

## Tou Waareld keemen
*1954: Angela Merkel, ju oachsde Buundeskanslerske fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Stuurwen
* 1793: Waigjuchtenge fon Carlotte Corday, fratsööske Oadelige un Möärenderinne fon dän Revolutsjoons-Politiker Jean Paul Marat
* 2020: Zenon Grocholewski, poolsken roomsk-kathoolsken Kardinoal
* 2021: Claudine Hermann, frantsööske Physikerske
20. Juli

Die **twintichste Juli** is die 201. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. in Skaltjiere die 202.) wiermäd noch 164 Deege blieuwe bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1810: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama.
* 1866: Seeslacht fon Lissa: Ju aastriekiske Flotte roaket ju Uurwinnenge uur ju italieenske.
* 1905: In Düütsk Aastafrikoa begint die Maji-Maji-Apstound, an dän sowät twintich Foulksstomme meemoakje.
* 1932: Eerst-Bestiegenge fon dän hoochste, suudelke Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru truch een düütsk-aastriekiske Monskup unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top.
*1944: Uum Adolf Hitler tou doodjen un Nazidüütsklound een Eende tou moakjen, lät Claus Schenk Graf von Stauffenberg een Bumbe in ju "Wolfsschanze" hoochgunge. Dät slumpet nit un von Stauffenberg wäd aan Dai leeter waigjuchted.
* 1969: Do Amerikoanere loundje as eerste Moanskene mäd ju Apollo 11-Mission ap ju Moune.

## Stuurwen

* 2019: Margaretha Grosser, seelterske Skrieuwerske un Uursätterske
Rembrandt Harmenszoon van Rijn

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (* 15. Juli 1606 in Leiden; † 4. Oktober 1669 in Amsterdam; bekoand unner sin Foarnoome ***Rembrandt***) waas aan wichtigen Fertreeder fon ju holloundske Moalerkunst in dän Barock. Ieuwenske dät Moaljen teekende un präntede hie uk. Ruum kricht hie foarallen foar sin määsterhoaftige Uumgong mäd Ljoacht un Tjuustergaid. Rembrandt häd ful Skoulkere häiwed, do in sien Wierksteede meemoaked häbe, sodät me bloot sowät 350 Skilleroatsjen seeker dän Määster touoardenje kon, wilst moor as ju sälge Toal fon Bielden uut sien Wierksteede wildääge fon Skoulkere moaked wude.

## Biespil-Wierke

P1150002 Cognacq-Jay Rembrandt anesse de Balaam rwk.jpg|Bileam un ju Ieselmääre (1626)
Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp.jpg|Ju Anatomie-Läkse fon Dokter Tulp (1632)
Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|Snoachelk Skillerjen (1642)
Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|Die poolske Rieder (1655)
15. Juli

Die **füüftienste Juli** is die 196. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 197. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 169 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1099: In dän Fäärme Kjuustoach äroberje do kristelke Troppen ätter een Mound Beleegerenge ju Stääd Jerusalem un möärenje deer bienaist ju heele Befoulkenge.
* 1683: Ju Twäide Wiener Turkenbeleegerenge begint, ätter dät die Stäädkomandant Greeuwe Ernst Rüdiger von Starhemberg ju Kapitulatsjoon fon ju Stääd ouliend häd.
* 1937: Ap dän Ettersberg bie Weimar begint die Bedrieuw fon dät Konsäntratsjoonsleeger Buchenwald.
* 2016: In ju Turkäi fersäike Deele fon dät Militär aan Putsk juun Präsident Erdoğan. Die Putsk gungt fail, man 290 Moanskene stierwe.

## Tou Waareld keemen
* 1606: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Barock-Moaler uut Hollound

## Stuurwen
* 2003: Josef Metternich, düütsken kathoolsken Pestoor un Dichter
Rottumerplaat

**Rottumerplaat** is n wäästfräisk Ailound, dät ousäin fon Fuugelwachtere uunbewoond is. Dät Ailound heert politisk tou ju Eemsmond in ju niederloundske Provinz Groningen. Dät Ailound lait aastelk fon Schiermönkooge un wäästelk fon Rottumerooge. Ap Rottumerplaat lait dät noudelkste Punkt fon do Niederlounde.

## Bielden

Bielde:Rottumerplaat vanuit zee - observatietoren.JPG|Rottumerplaat mäd Uutkiektouden.
Bielde:Rottumeroog Rottumerplaat 6.53663E 53.54001N.jpg|dät Ailound monken sien Noaberailounde (wan me mäd aan Dubbelklik ap ju groote Deerstaalenge fon ju Bielde kumt un deer ju Muus uur lukt, sjucht me do oankelde Beskriftengen fon do Ailounde)
Lütje Hörn

**Lütje Hörn** is n unbewoond aastfräisk Ailound, dät 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum lait. Dät Ailound is n meentefräi Gebiet un heert tou dän Loundkring Lier. Dät 6,5 Hektar groote Ailound is n Fuugelreservoat, un is nit foar Moanskene tougongelk.

## Skichte
In dät Jier 1576 wuude dät Ailound foar ju eerste Moal naamd in n Seehoundbouk unner dän Noome ‘’Hooghe Hörn’’. Lütje Hörn is siet 1859 apnuumen in topografiske Koarten, ap dän Wattenrääch suudaastelk fon Borkum.

## Geografie
Uurs as aal do uur aastfräiske Ailounde is ju Loangte fon dät Noude ätter dät Suude gratter as ju Loangte fon dät Wääste ätter dät Aaste. Dät Ailound lait uungefeer 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum un sowät fjauer Kilometer suudelk fon Memmert lait. Die litste Oustand ätter dät Fästlound is uungefeer 14 Kilometer.

Lütje Hörn wondelt älk Jier n bitje ätter dät Suudaaste wai, siet dät Ailound foar ju eerste Moal naamd wuude häd Lütje Hörn sik uungefeer 2 Kilometer in disse Gjuchtenge ferskäuwen. Truch Erosion in dät Noudwääste un anwoaksen fon näi Lound in dät Suudaaste kon dät Ailound sik ap disse Wiese bewääge. Twiske 1961 un 1999 häd dät Ailound sik moor as 600 Metter ätter dät Aaste un 150 Meter ätter dät Suude bewäägd. Wan me dät uumreekend wondelt Lütje Hörn älk Jier 15 Meter ätter dät Aaste un fjauer Meter ätter dät Suude wai. In do Jiere fon 1999 bit 2005 wondelde dät Ailound noch 100 Meter fääre ätter dät Suudaaste wai.

Truch moor Erosion un minner Groienge is dät Ailound däälich litjer as fröier. In dän eersten Haaldeel fon dät 20. Jierhunnert waas ju Grööte fon dät Ailound noch täämelk stabil. In dät Jier 1891 waas ju Grööte 61 Hektar, in 1937 waas ju 54 Hektar. In 1957 waas noch 58 Hektar fräi fon Hoochwoater un dät Duunegebiet hiede noch ne Grööte fon uungefeer 1 Hektar. Truch ju Stoarmfloud fon Februoar 1962 un ferskeedene Stoarmfloude in dän Winter fon 1989/1990 sunt groote Deelen fon dät Ailound ousleeken. In dät Jier 1987 waas ju Grööte fon Lütje Hörn noch 23 Hektar, n poor Jiere leeter wieren dät noch uungefeer 11 Hektar. Ätter do Statistieke fon dät *Niedersächsische Landesbetrieb für Wasserwirtschaft, Küsten- und Naturschutz* (NLWKN) hiede Lütje Hörn in dän Suumer fon 2006 noch ne Grööte fon uungefeer 6,5 Hektar, wät bie Hoochwoater druuch blieuwt.

Bit tou 1989 wieren eenige Duunen noch 1,5 Metter buppe Seenivo. Truch fälle Stoarmfloude in 1990 sunt groote Deele fon dät Duunegebiet ousleeken.

## Fuugelreservoat
Däälich is dät Ailound n Fuugelreservoat, un is nit foar Moanskene tougongelk. Et rakt uk neen Bauwierke ap dät Ailound. Do Fuugele, do ap maaste ap Lütje Hörn broude, sunt ju Säälwer- un Hieringsmeeske, Eider (Oante) un ju Austerfisker.
Slacht bie Warns

Ju **Slacht bie Warns** waas ap n 26. September 1345 ne Slacht in do fräisk-holloundske Kriege. Do Fräisen hääbe ju Slacht wonnen. Of ju Slacht uk ächt bie Warns weesen häd stound nit in do historiske Wällen, do Holloundere keemen fon ju Suudersee un loundeten noudelk un suudelk fon Starum, deerbie waas dät muugelk dät ju suudelke Gruppe bie Warns juun do Fräisen strieden häd. 

Ätter do Fräisen ju Slacht wonnen hieden wuude Westlauwersk Fräislound nit fon buutenloundske Truppen besät. Deertruch keem ju fräiske Fraiegaid nit tou n Eende, un kuude in Westlauwersk Fräislound noch bit tou dät Jier 1498 foutbestounde.

Die Siech fon do Fräisen wäd noch älk Jier fierd ap dät 'Reaklif', ap n läästen Sneeuwende in September.
Räidhuus fon Oamde

Dät **Räidhuus fon Oamde** is dät Räidhuus fon ju Seehoawenstääd Oamde in Aastfräislound. Dät Räidhuus wuude deer in do Jiere 1574-1576 deelsät fon dän Antwerper Baumäister Laurens van Steenwinckel. Hie baude dät Räidhuus fon Oamde in jusälge Baustiel as dät Räidhuus fon Antwerpen.

In n twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus foar n groot Deel fernäild truch do allierde Bomben, do appe Stääd deelkeemen. Ätter dän twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus wier apbaud un eepend ap n 6. September 1962.

In dät Räidhuus fon Oamde is däälich dät Aastfräiske Loundesmuseum. Dät Museum häd ne groote Sammelenge oun Woapene uut dät Middeloaler, do uutstoald sunt in ju Rüstkoomer. Fröier waas uk ju Stäädferwaltenge in dät Oamder Räidhuus tou fienden.
Nordfriisk Instituut

Dät **Nordfriisk Instituut** begon in dät Jier 1964 un wuude gruundet fon ferskeedene noudfräiske Organisatione. Siel fon dät Instituut in Bräist is dät unnerstöänen fon ju wietenskuppelke un pädagogiske Oarbaid foar ju fräiske Sproake, Skichte un Kultuur. 

Ju fräiske Sproake, Literatuur, Skichte un Loundeskunde wäide fon dät Instituut ärfoarsket, un fon disse wietenskuppelke Oarbaid häd dät Instituut ferskeedene Publikationen uutroat. Dät Nordfriisk Instituut häd uk sien oaine Biblioteek mäd Archiv. Dät Instituut roat fjauermoal in et Jier dät Tiedskrift *Nordfriesland* uut un eenmoal in dät Jier ärskient dät *Nordfriesische Jahrbuch*.

Dät Instituut is politisk nit ouhongelk. Ju düütske of ju deenske Siede wäide nit foarluukt un dät Instituut kricht Jäild fon allebee do Stoate. Ju Fereen foar dät Nordfriisk Instituut is Meeglid in dän Fräisken Räid Sektion Noud.

## Ferbiendenge ätter Buuten
*Websiede fon dät Nordfriisk Instituut
Salvador Dalí

**Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech**, sänt 1982 **Marqués de Púbol**  (* 11. Moai 1904 in Figueres, Girona, Katalonien; † 23. Januoar 1989 uk deer) waas aan kataloansken Moaler un Grafiker. In dät Jier 1929 keem hie in ju surrealiste Beweegenge.
Jürgen Fuchs

**Jürgen Fuchs** (* 19. Dezember 1950 in Reichenbach im Vogtland; † 9. Moai 1999 in Berlin) waas n düütsken Skrieuwer.

## Wierke
* *Gedächtnisprotokolle*, 1977, ISBN 3-499-14122-1
* *Vernehmungsprotokolle*, 1978, ISBN 3-499-14271-6
* *Einmischung in eigene Angelegenheiten*, 1984, ISBN 3-499-15357-2
* *Magdalena. [[Ministerium für Staatssicherheit|MfS]], Memfisblues, Stasi, die Firma, VEB Horch & Gauck. Ein Roman*, 1999, ISBN 3-499-22618-9 (Auszug aus ''Magdalena'', in: *Horch und Guck*, Heft 49, 2004, S. 51-52.)

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Jürgen Fuchs (Perlentaucher)
Edda

Ju **Edda** is een Sammelenge fon Gode- un Häldesoagen, apskrieuwen in dät 13. Jierhunnert ap Ooldiesloundsk. Uurspröängelk wude as "Edda" bloot ju Foatenge in Prosa (Snorra-Edda af Prosa-Edda), apskrieuwen fon Snorri Sturluson (1179 - 1241) beteekend, man dät rakt uk een Läideresammelenge, ju bloot min Prosa änthoaldt un wierfon Uutsniede deelwiese fon Woud tou Woud in ju  Snorra-Edda sitierd wäide: Ju Läidere-Edda, ju ap Gruunde fon düsse ienhoolds-Uursniedengen sänt dät leete Middeloaler uk mäd dän Noome "Edda" benaamd wäd. Die Uursproang deerfon is nit kloor, me weet also nit, of dät dät Wierk fon aan bestimde Dichter is, of wildääge een Uurlääwerenge fon Läidere uut dät meene Foulk.

Dät sunt heedenske Bouke, wäkke do Gode- un Häldesoagen uurlääwerje. Do Bouke wäide däälich fon ferskeedene interessierde Ljuude leesen of studiert, t.B. fon Wietenskuppere un uk wäil fon Näiheedenljuude, foar do do Bouke een religiöse Betjuudenge häbe. Ju Edda wuude skrieuwen do Ieslound al kristelk waas, deeruume sunt do Ienhoolde fon do Edda's nit altied fräi fon kristelke Ienfloude.

Do Eddas tälle ju Geskichte uur ju Äntstoundenge fon ju Godewaareld. Deer sunt uk Geskichten skreeuwen uur do Godefamilien un do Ferhooldengen twiske do Gode un wät do unnerfiende, dät Eende fon do Gode un hiere Waareld wäd uk beskrieuwen. Uk rakt et in do Edda's Geskichten uur do Hälde. 

## Sjuch uk
*Germanisk Näiheedendum

## Ferbiendenge ätter Buuten
*Moor Information uur do Edda's
*Ju Edda in dät Ooldiesloundske
René Magritte

**René François Ghislain Magritte** (bädden ap dän 21. November 1898 in Lessines in ju walloonske Provins Hainaut (dt.: Hennegau), stuurwen ap dän 15. August 1967 in Brussel) waas aan belgisken Moaler fon dän Surrealismus.

## Foutnooten
Externsteine

Do **Externsteine** sunt ne besunnere Fälsformation fon Soundsteene in dät Teutoborger Woold, appe Naite fon ju Stääd Detmold in dän Kring Lippe. Disse Sjoonswöidegaid  in Noudrhien-Wäästfoalen is n Natuurtoankmoal, un wäd alle Jiere fon fuul Touristen besoacht. An ju noudaastelke Siede fon do Externsteine lait n litjen Deech.

## Geologie
Do Externsteine in dät Teutoborger Woold sunt natüürelke Soundsteen-Fälse. Die grootste Fäls lait 47,7 m hooch buppe dän „Wiembecketeich“, un sträkt sik uur moorere Hunnert Meter uut in n Gebiet weer Fälse nit oafte foarkuume. Do Fälse sunt in do fergeene Jierhunnerte fuulmoals bewierked wuuden fon Moanskene. Ju geologiske Formation äntstuude foar uungefeer 120 Millione Jiere, man do lainen noch horisontoal. Foar uungefeer 70 Millione Jiere sunt do Steene fertikoal uumeknikt, truch do Ienfloude fon dät Weeder kriegen do Externsteine hiere hüütige Form.

## Tourismus

Alle Jiere rakt et uungefeer n hoolwe bit een Million Besäikere bie do Externsteine. N poor Steene konnen bestiegen wäide fon Klatterer, man buuten do foarskreeuwen Klatterweege is dät Betreeden fon do Fälse ferbooden. Truch ferskeedene Trappen, do sloain sunt in do Fälse, kon me bie do Spitsen kuume. Fon deer uut kon me gans fier ätter dät Noudaaste kiekje, in do uur Heemelsgjuchtengen sjucht me bloot do Bierige un Boome, do direkt an do Externsteine stounde. 

Uum do Externsteine tou bekiekjen mout me deeges Ientreedjäild betoalje, buuten do Eepengenstiede sunt do Externsteine kostenloos tougongelk.

## Mytiske Anluukengskraft
Däälich hääbe do Externsteine ne besunnere Betjuudenge foar keltiske Religionsmeenskuppe un germaniske Näiheedenen, uk foar Ljuude uut ju New Age Beweegenge sunt do Externsteine wichtich. Däälich wäide noch altied Midsuumerfäste un uur heedenske Fäste bie do Externsteine fierd fon heedenske Gruppen of New Age Gruppen.

Fröier interessierten do nationoalsozialisten sik foar do Steene; jo wüülden ju Externsteine bruuke as n Bewies foar ju Existenz fon ne oolde Hoochkultuur in et Noude, juust as do oolde fier äntwikkelde Sivilisationen an dät Middelmeer. Däälich rakt et noch altied Interesse fon nationoal-orientierde Ljuude, man bie do heedenske Fäste sunt do nit of min fertreeden.

## Weblinks

*Externstein.de
Queen

**Queen** is n rockkoppel uut Änglound.
Meegliedere fon dän Koppel wieren:

*Freddie Mercury
*Brian May
*John Deacon
*Roger Taylor

## Ju Discografie
*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)
Universität Groningen

Ju **Universität Groningen** is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un ju twäädooldeste Universität in do Niederlounde. Ju wuude ap n 23. August 1614 in Groningen gruunded. Bit tou 1876 waas ju Unnergjuchtsproake Latien. Die eerste Rektor waas Ubbo Emmius. 2011 hiede ju Universität uungefeer 28.200 Studänte un 6.000 Mädoarbaider. Ju Universitätsbiblioteek is ju twäädgrootste in do Niederlounde ätter ju Universitätsbiblioteek fon Leiden.

Ju Universität häd fuul bekoande Studänte häiwed so as dän Nobelprieswinner Zernike, dät eerste Wieuw dät in do Niederlounde studierte Aletta Henriëtte Jacobs, die eerste niederloundiske Ruumfoarder Wubbo Ockels, as uk dän eersten Präsidenten fon dän Europäisken Säntroalbank Wim Duisenberg.
Richard Estes (Moaler)

**Richard Estes** (* 14. Moai 1932 in Kewanee, Illinois) is aan US-amerikoansken Moaler, die fon dän Fotoreoalismus uutgeen.

Hie studierde in  Chicago an een klassiske Akademie. Sin Wäidegong fierde him al bolde ätter New York, deer hie in do 1950er Jiere begon, Fotos tou moaljen. Uumdät hie Andy Warhol sien Pop Art jädden liede moate, äntwikkelde Estes een gjucht nauniemende un natuuroalistiske Moalwiese. Sien apfaalendst Määrkmoal is ju Trompe-l’œil-hoaftige Moalerkunst, ju älke litje Oankeldhaid oubildet.

## Ferbiendengen ätter buute
*Art done by Richard Estes
Richard Estes

**Richard Estes** is touminst die Noome fon twäin:
* Richard Estes (Moaler) (* 1932), bekoand foar sien fotoreoalistiske Skilleroatsjen
* Richard Estes (Paläontologe) (1932 tou 1990 tou), hie befoatede sik mäd Fossilien.
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (* 22. Moai 1813 in Leipzig; † 13. Februoar 1883 in Venedig), is besunners as aan Komponist fon ju Romantik bekoand. Ieuwenske sien musikoalisk Wierk waas hie t.B. uk noch Skrieuwer, fääre is hie as Antisemit in ju Geskichte iengeen.
Leiden

**Leiden** is een Stääd in do Niederlounde. Deer woonje uungefeer 120.000 Moanskene. Ju Stääd lait an dän Oude Rijn.

## Ferbiendenge ätter Buuten
Teutoborger Woold

Dät **Teutoborger Woold** (Düütsk: *Teutoburger Wald*) is ne Bierichregion in Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Bit in dät 17. Jierhunnert hiede dät Teutoborger Woold touhoope mäd dät Eggegebirge in dät Suudaaste dän Noomen **Osning**. Die hoochste Punkt is dän *Barnacken* (446 m). Dät Teutoborger Woold is bekoand uum ju Varusslacht twiske do Römer un do Germoanen in dät Jier 9 ätter Kristus. Tou do touristiske Sjoonswöidegaide heere dät Hermannsdenkmal un do Externsteine.
Samuel Langhorne Clemens

**Samuel Langhorne Clemens** (* 30. November 1835 in Florida, Missouri; † 21. April 1910 in Redding, Connecticut), beeter bekoand unner sin Kunstlernoome **Mark Twain**, die sik fon aan Uutdruk uut ju Woaterjüptenmeetenge oulat, waas aan Skrieuwer fon dän amerikoanske Reoalismus. Sien Wierk is sälskupskritisk un daach uk snurrich. Do bekoandste Stukke sunt Tom Sawyer und Huckleberry Finn, man ieuwenske dät skreeuw hie uk masse uur Seeken.
Missouri

**Missouri** beteekent:
* Een groote amerikoanske Äi, kiek bie Missouri (Äi)
* Aan US-amerikoansken Buundesstoat, kiek bie Missouri (Buundesstoat)
Sandro Botticelli

**Sandro Botticelli**, oaintelk **Alessandro di Mariano Filipepi** (bädden ap dän 1. Meerte 1445 in Florenz, begreeuwen ap dän 17. Moai 1510 juust deer) waas aan italieensken Moaler un Teekner fon ju äddere Renaissance.


Botticelli Madonna.jpg|Een Meräienbielde, moald twiske 1465 un 1467
Inf. 31 Sandro Botticelli, I sei Giganti nudi attorno al pozzo.jpg|Een fon do Teekengen tou ju Goddelke Komödie fon Dante Alighieri
Sandro Botticelli 074.jpg|Oubieldenge fon aan jungen Mon mäd ju Medallie fon Cosimo de’ Medici, moald uum 1474
Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|Ju Bäide fon Venus, moald uum 1485 / 1486.


## Foutnooten
Sinan (Baukunstler)

**Sinan** (mäd sien Titele **Koca Mi'mâr Sinân Âğâ**, Osmanisk Tursk: معمار سينان; Tursk fon däälich: **Mimar Sinan**, uutboald [miːˈmaːɾ siˈnan]; fulle Noome weerskienelk: **Yusuf Sinan bin Abdullah**; * 1489/1490 – 17. Juli 1588 in Konstantinopel) waas aan betjuudenden Baukunstler fon dät Osmaniske Riek. Aaldät hie aan Suun fon kristelke Oolden waas, un sälwen deeped, baude hie masse Mosjeen.


Bielde:Bath of Roxelane Istanbul 2007.jpg|Dät Boadehuus Haseki Hürrem Sultan Hamamı
Bielde:Sehzade mosque Istanbul 2009 04 21.jpg|Binneruumte fon ju Şehzade-Mosjee, baud fon 1543 tou 1548 tou
Bielde:Selimiye Mosque 3.JPG|Ju Selimiye-Mosjee, ju Sinan sälwen as sien Määsterwierk beteekende, baud fon 1568 tou 1575 tou
Sinan

"**Sinan**" häd ferskeedene Betjuudengen:

## Sinan as Persoonennoome
* t.B. Sinan (Baukunstler) (~1490–1588)

## In ju Geographie
* Sinan (Tongren), aan Kring (思南县) in dän Regierengsbesierk Tongren fon ju chinesiske Provins Guizhou
* Sinan (Suudkorea), aan Loundkring in ju Provins Jeollanam-do in Suudkorea
Sinfonie

**Sinfonie** af **Symphonie** (fon griechisk *σύμφωνος = sýmphōnos*, dät hat *"touhoopeklingend"*, deelwiese mäd dän Uumewai uur italieensk *Sinfonia* oulat) is een sänt Begin fon dät 17. Jierhunnert in ju Musik bruukte Beteekenge foar Instrumentoalwierke mäd uur do Jierhunnerte wikseljende Foarm un Besättenge, iensluutend Tasteninstrumänte. So bruukt toun Biespil Bach dän Uutdruk Sinfonie foar dän Äreepenengssats fon sien twäide Partita un naamt sien tjostämmige Inventsjoonen "Sinfonien".

In't 18. Jierhunnert äntstuude ju klassiske Foarm fon ju Sinfonie, ju bit in dät 20. Jierhunnert een besunners wichtige Staalenge in dän Beriek fon ju Orchester-Musik beheelt. Hierbie honnelt sik dät uum een uut moorere (oafter fjauer, säildener träin af fieuw) Satse bestoundend Wierk foar Orchester sunner Solisten. Sänt ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven wäide uk wäil Soangsstämmen (Solisten un / af Chor) bruukt, man sunner dominierjende Funktsjoon fon dät Orchester tou minnerjen.
Skilleroatsje

As **Skilleroatsje** beteekent me een Wierk fon ju Moalerkunst, also een flak Kunstwierk, deer ju Faawe mäd Pinsele af uurswät in Flakten apbroacht is.
Sophokles

**Sophokles** (griech. Σοφοκλῆς, klassiske Uutsproake  [sopʰoklɛ̂ːs]; * 497/496 f. Kr. in Kolonos; † 406/405 f. Kr. in Athen) waas aan klassisken Griechisken Tjooter-Dichter.
Sophokles jält ieuwenske Aiskylos un Euripides as aan fon do bekoandste Määstere fon ju Griechiske Tragödie.
Sien uurlääwerde Stukke, besunners *Antigone* un *Kening Ödipus*, wäide ap ju heele Waareld in't Tjooter spield.

## Ärheeldene Wierke
Sophokles häd noch masse moor skrieuwen, man in't Heel uurlääwerd sunt bit däälich bloot noch min Wierke:

* Theboanske Trilogie
** Keening Ödipus (Οἰδίπους τύραννος *Oidipous tyrannos*), 429–425 f. Kr.
** Ödipus ap Kolonos (Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ *Oidipous epi Kolōnō*), 401 f. Kr. (postum apfierd)
** Antigone (Ἀντιγόνη), 442 f.Chr. (Dät eerste Stuk fon ju Theboanske Trilogie, dät Skrieuwen un apfierd wude, man in ju Riegenfoulge fon ju Honnelenge is dät dät trääde)
* Aias (Αἴας), 455–450 f. Kr.
* Do Trachinierinnen (Τραχίνιαι *Trachiniai*), eer 442 f. Kr.
* Elektra (Ἠλέκτρα), sowät 413 f. Kr.
* Philoktetes (Φιλοκτήτης), 409 f. Kr.
Sink (Musik)

Aan **Sink** (düütsk un holloundsk *Zink*, ängelsk *cornett* af *cornetto* - Man nit *cornet*, dät is uurswät - frantsöösk *cornet à bouquin*, italieensk *cornetto*, tiedwiese ieuwenske uur Instrumänte uk mäd dät latienske Woud *lituus* beteekent) is een Musikinstrumänt, dät maasttieds uut Holt, mongs uk uut Älfenbeen moaked wäd un daach tou do Blikbleesinstrumänte täld wäd, uumdät me dät juust so anbleesjen däd as t.B. een Trumpätte. Sinken rakt dät in ferskeedene Toonhööchten: Sopran, Alt, Tenoor un Bass (Bass-Sinken heete uk Serpenten.

In't leete Middeloaler ärfuunen, hiede die Sink sien Blöitetied hiede die Sink bit in't 17. Jierhunnert, man as dan ju Fjoole as Soloinstrumänt apkoom, wuden Sinke minner un minner bruukt. In't Noude fon Europa heelt sik dät noch bit in't 18. Jierhunnert. Dät oankelde Instrumänt uut ju Sinken-Foamielje, dät bit in't leete 19. Jierhunnert (Romantik) bruukt wude, is die Bass-Sink af Serpent. Ätters waas dät aal uutstuurwen, bit dät fon 1970 wier tou Lieuwend broacht wude. Däälich rakt dät wier Ljuude, do dät slonk spielje konnen un uk Ljuude, do bruukbeere Sinken näi häärstaale konnen.
Joshua Reynolds

**Sir Joshua Reynolds** (* 16. Juli 1723 in Plympton bie Plymouth, Greeuwskup Devon, Änglound; † 23. Februoar 1792 in London) waas ieuwenske William Hogarth un Thomas Gainsborough die bekoandste un truch sien kunstlersk un kunsttheoretisk Wierkjen die ienfloudriekste ängelske Moaler fon dät 18. Jierhunnert.

## Biespilwierke

Bielde:Porträt der Society of Dilettanti.jpg|Ju "Society of Dilettanti", moald sowät 1777 tou 1779 tou
Bielde:Juno Receiving the Cestus from Venus by Joshua Reynolds.jpg|Juno kricht dän Gäddel fon Venus uutloant
Bielde:Charles burney by reynolds 1781.jpg|Oubieldenge fon Charles Burney, moald truch Reynolds in 1781