open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1. Jierhunnert

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

21
22
23
24
25
26
27
28
29
30

31
32
33
34
35
36
37
38
39
40

41
42
43
44
45
46
47
48
49
50

51
52
53
54
55
56
57
58
59
60

61
62
63
64
65
66
67
68
69
70

71
72
73
74
75
76
77
78
79
80

81
82
83
84
85
86
87
88
89
90

91
92
93
94
95
96
97
98
99
100


Jiere Uursicht
12. Jierhunnert

1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110

1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120

1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130

1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140

1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150

1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160

1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170

1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180

1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190

1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200



Jiere Uursicht
10. Jierhunnert

901
902
903
904
905
906
907
908
909
910

911
912
913
914
915
916
917
918
919
920

921
922
923
924
925
926
927
928
929
930

931
932
933
934
935
936
937
938
939
940

941
942
943
944
945
946
947
948
949
950

951
952
953
954
955
956
957
958
959
960

961
962
963
964
965
966
967
968
969
970

971
972
973
974
975
976
977
978
979
980

981
982
983
984
985
986
987
988
989
990

991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000



Jiere Uursicht
14. Jierhunnert

1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310

1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320

1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330

1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340

1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350

1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360

1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370

1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380

1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390

1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400



Jiere Uursicht
15. Jierhunnert

1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410

1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420

1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430

1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440

1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450

1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460

1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470

1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480

1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490

1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500


Jiere Uursicht
11. Jierhunnert

1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010

1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020

1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030

1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040

1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050

1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060

1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070

1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080

1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090

1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100



Jiere Uursicht
13. Jierhunnert

1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210

1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220

1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230

1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240

1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250

1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260

1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270

1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280

1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290

1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300



Jiere Uursicht
16. Jierhunnert

Dät **säkstienste Jierhunnert** wäd tou ju äddere Näitied täld, dät waas in ju Tied fon Renaissance un Humanismus. Wichtich in dät Waareldskjoon sunt toun Biespil
ju Reformatsjoon, ju Ienfierenge fon dän Gregorioansken Kalänner, Buurenapstounde, die eerste Aastriekiske Turkenkriech un ju Ienfierenge fon ju Heliosäntriske Waareldbielde truch Nikolaus Kopernikus.

## Tabelle


1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510

1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520

1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530

1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540

1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550

1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560

1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570

1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580

1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590

1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
19. Jierhunnert

1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810

1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820

1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830

1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840

1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850

1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860

1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870

1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880

1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890

1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900



Jiere Uursicht
1952

----

----

## Foarfaale
* Ätter soogen Jiere wuud dät do Helgoloundere ärlaubed ätter hiere Äilound touräächtoukieren.

* 6. Februoar: Mäd dän Dood fon hieren Foar Georg VI. wäd Elisabeth II. Köäniginne un Stoatsupperhaud fon't Fereende Köänichriek un uur Lounde fon dän Commonwealth. Ju is tou düsse Tied in Kenia unnerwaiens un ferbrangt ju Noacht in dät Treetops Hotel.
* 3. November: Foar't twäide Moal wäd die autoritäre Carlos Ibáñez del Campo Präsident fon Chile. 

## Tou Waareld keemen
* 5. Januoar: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker
* 11. Januoar: Diana Gabaldon, US-amerikoanske Skrieuwerske
* 23. August: Vicky Leandros, griechiske Sjungerske.
* 7. Oktober: Wladimir Putin

## Stuurwen
* 6. Februoar: Georg VI., britisken Köänich
* 1. Oktober: Rely Jorritsma, Wäästfräisken Dichter un Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1905).
2. Jierhunnert

101
102
103
104
105
106
107
108
109
110

111
112
113
114
115
116
117
118
119
120

121
122
123
124
125
126
127
128
129
130

131
132
133
134
135
136
137
138
139
140

141
142
143
144
145
146
147
148
149
150

151
152
153
154
155
156
157
158
159
160

161
162
163
164
165
166
167
168
169
170

171
172
173
174
175
176
177
178
179
180

181
182
183
184
185
186
187
188
189
190

191
192
193
194
195
196
197
198
199
200


Jiere Uursicht
20. Jierhunnert

1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910

1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920

1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930

1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940

1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950

1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960

1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970

1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980

1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990

1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000



Jiere Uursicht
18. Jierhunnert

Dät **18. Jierhunnert** duurde fon 1701 bit 1800. Dät waas bestimt fon Absolutismus in ju Heerskup, man uk fon Apkloorenge in ju Philosophie. Ju Frantsööske Revolutsjoon in dät Eende fon't Jierhunnert woande sik juun dän Absolutismus. In Grootbritannien waas al die Begin fon ju Industrielle Revolutsjoon tou määrkjen.

## Tabelle


1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710

1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720

1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730

1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740

1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750

1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760

1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770

1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780

1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790

1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
21. Jierhunnert

2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010

2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020

2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030

2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040

2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050

2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060

2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070

2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080

2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090

2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100


Jiere Uursicht
2004

----

18. -- 19. -- 20.
-- **[[21. Jierhunnert]]** --
22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2001 - 2002 - 2003
- **2004** -
2005 - 2006 - 2007 -
----


## Foarfaale
* 4. Januoar: Ju Lounde-Eenhaid fon ju Ruumte-Sonde Spirit loundet ap ju Meridiani-Ieuwene ap dän Mars.
* 11. Meerte: islamistiske Terror-Ansleeke in Madrid
* 1. Moai: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union.
* 30. Juni: Johannes Rau trät as düütsken Buundespräsident ou.
* 1. Juli: Horst Köhler wäd düütsken Buundespräsident.
* 1. August: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd.
* 15. August: Unner ju  skeedende Präsidentin Mireya Moscoso wäd een twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, ju *[[Puente Centenario]]* fierdelk ienwäid, man eerst in dät Foulgejier wäd ju in Bedrieuw nuumen.
* 28. Oktober: Ju Fäk-Tiedskrift Nature publiziert ju wietenskuppelke Eerst-Beskrieuwenge fon dän fossilen *[[Homo floresiensis]]*, die bolde unner ju populäre Beteekenge "Hobbit" bekoand wäd.
* 2. November: Präsidentskups-Köär in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. George W. Bush wäd mäd sjuunelke Moorhaid alwier foar'n US-Präsident kädden, juun him ferljust John F. Kerry.
* 26. Dezember: Aan Tsunami in dän Indisken Ozean bewierket groote Fernäilenge un doodet sowät tjohunnertduusend Ljuude.

## Tou Waareld keemen
* 21. Januoar: Prinsässinne Ingrid Alexandra fon Norwegen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Pierre Charles, 49 Jiere, Ministerpräsident fon Dominica
* 10. Januoar: Kira fon Prüüsen, düütske Oadelige
* 10. Januoar: Alexandra Ripley, US-amerikoanske Skrieuwerske
* 11. Januoar: Elza Mayhew, kanadiske Kunstlerske
* 14. Januoar: Uta Hagen, düütsk-US-amerikoanske Skauspielerske
* 20. Meerte: Kööniginne Juliana (Niederlounde)
* 28. Meerte: Sir Peter Ustinov, britisken Regisseur, Skauspieler un Skrieuwer
* 16. Moai: Marika Rökk, ungariske Sjungerske un Skauspielerske
* 17. Moai:  Marjorie Courtenay-Latimer (suudafrikoanske Amateur-Natuurfoarskerske)
* 5. Juni: Ronald Reagan, US-amerikoansken Politiker un tiedwiese Präsident
* 10. Juni: Ray Charles, US-amerikoansken Soul-Musiker
* 1. Juli: Marlon Brando, US-amerikoansken Skauspieler
* 6. Juli: Thomas Klestil, aastriekisken Buundespräsident
* 13. September: Luis E. Miramontes, mexikoansken Chemiker un Mee-Ärfiender fon ju eerste Antibaby-Pille
* 29. Oktober: Alice, Duchess of Gloucester
* 11. November: Jassir Arafat, palästinensisken Präsident
* 29. Dezember: Julius Axelrod, US-amerikoansken Pharmakologe un Neurochemiker
22. Jierhunnert

2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110

2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120

2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130

2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140

2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150

2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160

2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170

2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180

2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190

2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200


Jiere Uursicht
17. Jierhunnert

1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610

1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620

1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630

1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640

1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650

1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660

1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670

1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680

1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690

1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700


Jiere Uursicht
23. Jierhunnert

2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210

2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220

2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230

2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240

2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250

2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260

2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270

2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280

2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290

2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300


Jiere Uursicht
24. Jierhunnert

2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310

2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320

2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330

2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340

2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350

2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360

2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370

2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380

2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390

2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400


Jiere Uursicht
4. Jierhunnert

301
302
303
304
305
306
307
308
309
310

311
312
313
314
315
316
317
318
319
320

321
322
323
324
325
326
327
328
329
330

331
332
333
334
335
336
337
338
339
340

341
342
343
344
345
346
347
348
349
350

351
352
353
354
355
356
357
358
359
360

361
362
363
364
365
366
367
368
369
370

371
372
373
374
375
376
377
378
379
380

381
382
383
384
385
386
387
388
389
390

391
392
393
394
395
396
397
398
399
400


Jiere Uursicht
5. Jierhunnert

401
402
403
404
405
406
407
408
409
410

411
412
413
414
415
416
417
418
419
420

421
422
423
424
425
426
427
428
429
430

431
432
433
434
435
436
437
438
439
440

441
442
443
444
445
446
447
448
449
450

451
452
453
454
455
456
457
458
459
460

461
462
463
464
465
466
467
468
469
470

471
472
473
474
475
476
477
478
479
480

481
482
483
484
485
486
487
488
489
490

491
492
493
494
495
496
497
498
499
500



Jiere Uursicht
6. Jierhunnert

501
502
503
504
505
506
507
508
509
510

511
512
513
514
515
516
517
518
519
520

521
522
523
524
525
526
527
528
529
530

531
532
533
534
535
536
537
538
539
540

541
542
543
544
545
546
547
548
549
550

551
552
553
554
555
556
557
558
559
560

561
562
563
564
565
566
567
568
569
570

571
572
573
574
575
576
577
578
579
580

581
582
583
584
585
586
587
588
589
590

591
592
593
594
595
596
597
598
599
600



Jiere Uursicht
25. Jierhunnert

2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410

2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420

2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430

2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440

2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450

2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460

2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470

2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480

2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490

2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500


Jiere Uursicht
3. Jierhunnert

201
202
203
204
205
206
207
208
209
210

211
212
213
214
215
216
217
218
219
220

221
222
223
224
225
226
227
228
229
230

231
232
233
234
235
236
237
238
239
240

241
242
243
244
245
246
247
248
249
250

251
252
253
254
255
256
257
258
259
260

261
262
263
264
265
266
267
268
269
270

271
272
273
274
275
276
277
278
279
280

281
282
283
284
285
286
287
288
289
290

291
292
293
294
295
296
297
298
299
300


Jiere Uursicht
9. Jierhunnert

801
802
803
804
805
806
807
808
809
810

811
812
813
814
815
816
817
818
819
820

821
822
823
824
825
826
827
828
829
830

831
832
833
834
835
836
837
838
839
840

841
842
843
844
845
846
847
848
849
850

851
852
853
854
855
856
857
858
859
860

861
862
863
864
865
866
867
868
869
870

871
872
873
874
875
876
877
878
879
880

881
882
883
884
885
886
887
888
889
890

891
892
893
894
895
896
897
898
899
900



Jiere Uursicht
Aast-Fräislound

**Aast-Fräislound** is ne Region in Läichsaksen. 

## Geografie
Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser. 

## Geskichte

In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde.

### Aastfräislound
Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk.

### Jeverlound un ju Fräiske Weede
In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup.

In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen.

### Seelterlound
Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom.

### Butjadingen
Bit in dät Middeloaler waas dät fräiske Butjadingen praktisk ne fräie „Buurerepublik“, un as Deel fon dän Gau Rüstringen Meeglid fon do Fräiske Seelounde, eer et ätter ferlustrieke Slachte tiedwiese fon dän fräie Riekstääd Bremen un uuteendelk fon do Groafen fon Oldenbuurich uurmästerd wuude.

### Lound Wursten
Dät Lound Wursten wuude in 1515 fon Bremen äroberd.

## Ferwaltenge

Do naiste Kringe un Meenten wäide tou Aast-Fräislound reekend (iendeeld ätter historiske Region):
*Aastfräislound
**Loundkring Aurk
**Kring Lier
**Kringfräie Stääd Oamde
**Loundkring Wittmund 
*Jeverlound/Oldenbuurger Fräislound
**Loundkring Fräislound
**Wilhelmshoawen
*Seelterlound
*Butjadingen (n Deel fon dän fröiere Gau Rüstringen), däälich lait Butjadingen in dän noudelke Deel fon Kring Wesermarsk
*Lound Wursten

Dät rakt neen Ferwaltengseenhaid, man ferskeedene Organisatione sunt in dän Fräiske Räid Sektion Aast fertreeden.

## Sproaken
In Aast-Fräislound wäd Platt un Hoochdüütsk boald. Fröier wuude allerwaiens in Aast-Fräislound Aastfräisk boald. Dät oolde Aastfräisk is däälich bloot noch uurlääwerd in Seelterlound, wier do Ljuude dät Seelterfräiske baale.

Moin is dät algemeene Gröitwoud in Aast-Fräislound, dät wäd uk smiddeeges un säiwends bruukt, egoal wäkke Sproake me boalt.

## Sjuch uk
*Aastfräislound
8. Jierhunnert

701
702
703
704
705
706
707
708
709
710

711
712
713
714
715
716
717
718
719
720

721
722
723
724
725
726
727
728
729
730

731
732
733
734
735
736
737
738
739
740

741
742
743
744
745
746
747
748
749
750

751
752
753
754
755
756
757
758
759
760

761
762
763
764
765
766
767
768
769
770

771
772
773
774
775
776
777
778
779
780

781
782
783
784
785
786
787
788
789
790

791
792
793
794
795
796
797
798
799
800



Jiere Uursicht
7. Jierhunnert

601
602
603
604
605
606
607
608
609
610

611
612
613
614
615
616
617
618
619
620

621
622
623
624
625
626
627
628
629
630

631
632
633
634
635
636
637
638
639
640

641
642
643
644
645
646
647
648
649
650

651
652
653
654
655
656
657
658
659
660

661
662
663
664
665
666
667
668
669
670

671
672
673
674
675
676
677
678
679
680

681
682
683
684
685
686
687
688
689
690

691
692
693
694
695
696
697
698
699
700



Jiere Uursicht
Aastriek

**Aastriek** (de. *Österreich*) is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Wien un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2017 Alexander Van der Bellen.

## Geschichte
* 700–1806, Frankenriek un Hillige Roomske Riek
* 1804-1867, Kaiserdom Aastriek
* 1867-1918, Aastriek-Ungarn
* 1918–1938, eerste republik
* 1938-1945, Trääde Riek
* 1945, twäide republik

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Großglockner (3.798 m). Do grootste Äien fon Aastriek sunt Donau, Elbe un Rhien.

Aastriek wäd begränsed fon:
* Düütsklound in dät Noude,
* Tschechien in dät Noud-Aaste,
* ju Slowakäi in dät Aaste,
* Ungarn in dät Suud-Aaste,
* Slowenien in dät Suude,
* Italien in dät Suud-Wääste,
* Swaits en Liechtenstein in dät Wääste.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.300 in 2007. In 2007 waas 1,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 30,3% Industrie un 68% Tjoonste.

## Ferbiendenge ätter buuten
* 
* www.austria.gv.at *Düütsk*
Aate

Ju **Aate** (*Pisum sativum*; düütsk: Erbse) heert tou do Puule-Frucht-Plonten of Leguminosen 
(*Fabaceae*). Ju wäd al sänt Begin fon ju Buuräi in ju Jungsteentied as Kultuurplonte tuchted, uumdät hiere Säidkoarele, do Aate, ieten wäide. Dät rakt gräine un griese Aate un uk Struukaate un wüülde Aate. 


Image:Doperwt_rijserwt_bloemen_Pisum_sativum.jpg|die Blossem
Image:NCI snow peas.jpg|ju Puule
Image:NCI peas in pod.jpg|eepene Puule


## Ferbiendengen ätter buute
Adstroatsproake

Ne **Adstroatsproake** is ne Sproake ju der boald wäd ieuwenske n Gestrich wier jusälge Sproake (deer dan Substroatsproake) ferswuunen is. So is dät keltiske Walisiske n Adstroat fon dät Ängelske un dät Seelterske n Adstroatsproake fon dät aastfräiske Platdüütsk.

Biewielen wäd uk die kuutere Uutdruk  *Adstroat* deerfoar bruukt.
Afghanistan

**Afghanistan** is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Kabul un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 **Ashraf Ghani**.

Afganistan häd Skeede mäd:
* Turkmenistan un Usbekistan in dät Noude;
* Tadschikistan in dät Noudaaste;
* China in dät Aaste;
* Pakistan in dät Suude;
* Iran in dät Wääste.
Afrikoa

**Afrikoa** is n Waarelddeel mäd 30,4 Millione Quadratkilometer un 850 Millione Ljuude.

## Loundskuppe
Juu Loundskup fon Noudafrikoa is tou n grooten Deel juu Wüüste Sahara. Suudelk fon disse Wüüste is n Uurgongsgebiet, juu Sahelzoone, deerätter is me in ne Savanne. Uum dän Äquator hääruume rakt dät troopisken Rienwoold, suudelk deerfon is dät wier druuger, mäd Savannen, Wüüsten (As juu Wüüste Kalahari un juu Wüüste Namib) un in Deele fon dät Lound Suudafrikoa ook gemäitiged Klima. Die grootste Bierich fon Afrikoa hat Kilimandscharo un is 5895 Meter hooch. Die Nil is mäd 6671 km nit bloot juu loangste Äi fon Afrikoa man ook fon juu ganse Äide.


Image:Dunes.jpg|Juu Wüüste Sahara, Algerien
Bielde:F Cl de Dinderesso MS4055.JPG|Gäärssavanne in Burkina Faso
Image:Gorilla mother and baby at Volcans National Park.jpg|Rienwoold mäd Bierichgorillas *(Gorilla beringei beringei)* in dän Bwindi-Nationalpark in Uganda


Bielde:NgoroNgoro Crater, Tanzania, Africa.jpg|Ook ne Savanne: Juu Serengeti in Tansania (N Lound in Aast-Afrikoa, n bitje suudelk fon dän Äquator), hier mäd ne Gruppe fon Gäärslound-Zebra'e *(Equus quagga)* un juu Gnuu-Oard *(Connochaetes taurinus)*
Image:NamibNaukluftParkDunes.JPG|Juu Namib-Wüüste an juu Atlantik-Kuste fon Namibia, n suudwäästafrikoansk Lound
Image:P9210011 Tienie Versfeld Wildflower Reserve.JPG|N Wüüldbloumenschutsgebiet in Suudafrikoa, Gestrich: Wäästkap


## Sproakfamilien

* Afro-Asiatiske Sproaken
* Niger-Kongo Sproaken
* Nilosaharaniske Sproaken
* Khoisan-Sproaken
* Austronesiske Sproaken

## Lounde


*  Ägypten
*  Älfenbeenkuste
*  Algerien
*  Angola
*  Äquatorioal Guinea
*  Äthiopien
*  Benin
*  Botsuana
*  Burkina Faso
*  Burundi
*  Dschibuti
*  Eritrea
*  Gabun
*  Gambia
*  Ghana
*  Guinea
*  Guinea-Bissau
*  Kamerun
*  Kap Verde
*  Kenia
*  do Komore
*  (fröier:Zaire) Demokratiske Republik Kongo
*  Republik Kongo
*  Lesoto
*  Liberia
*  Lybien
*  Madagaskar
*  Malawi
*  Mali
*  Marokko
*  Mauretanien
*  Mauritius
*  Mozambique
*  Namibia
*  Niger
*  Nigeria
*  Ruanda
*  Sambia
*  Sao Tome un Principe
*  Senegal
*  do Seychelle
*  Sierra Leone
*  Simbabwe
*  Somalia
*  Sudan
*  Suud-Afrikoa
*  Suud-Sudan
*  Swasilound
*  Tansania
*  Togo
*  Tschad
*  Tunesien
*  Uganda
*  ju Zentroalafrikoanske Republik


* **Hier sunt do ouhongige af autonome Gestriche:**

* Ceuta
*  Îles éparses
*  Do Kanariske Ailounde
*  Madeira
*  Mayotte
*  Melilla
*  Réunion
*  Somalilound (Ferstoant sik sälwen as n oainen Stoat, is oawers nit anärkoand)
*  St. Helena
*  Wääst-Sahara (Ferstoant sik sälwen as n oainen Stoat, man Marokko wol dät Gebiet ook hääbe. Offiziell nit anerkoand)


## Sjuch uk
* Afro-Asiatiske Sproaken
* Semitiske Sproaken

## Literatuur
* **Länder, Völker, Kontinente** fon dän Lingen-Ferlaach
Afrikoansk

**Afrikoansk** (*Afrikaans*) is ju Sproake fon do Holloundske un Platdüütske Siedler siet 1652 in Suud-Afrikoa. Ju lät maast ap Holloundsk, man fuul Woude sunt oukuuted un hääbe oaft n uuren Kloang kriegen. Foar Hollounder is ju Sproake nit stuur tou ferstounden.

Ju Beegenge fon do Tiedwoude is gans eenfach wuuden:
:*ek kom* - iek kuume 
:*ek het gekom* - iek koom; iek bän keemen

Afrikoansk wäd boald fon 6 Milionen Ljuude as Määmesproake un fon 10 Milionen Ljuude as twäide Sproake. 59% fon do Wiete un 79% fon do Faawige in Suud-Arikoa baale Afrikoansk as Määmesproake. Afrikoansk is uk ju Ferkierssproake in dät noudelke Noaberlound Namibia.

Fon dät Afrikoanske rakt dät träi Dialekte.

## Wäkke Woude
Afro-Asiatiske Sproaken

Tou do **Afro-Asiatiske Sproaken** heere:
* **[[Ägyptisk]]** (skrieuwen siet 2700 f. Chr.)
** Oold-Ägyptisk (bit 2200 f.Chr.)
** Koptisk (boald bit tou dät 16. Jh.; nu bloot Säärkensproake).
* '''Semitiske Sproaken'''.
* **[[Kuschitisk]]e Sproaken**
** Sun fjautich Sproaken do der boald wäide fon 40-50 Mio. Ljuude in Äthiopien, Somalien un Noud-Kenya.
*** Afar (1,2 Mio. Ljuude, do dät baalen dwo)
*** Oromo (fröier Galla) (20-25 Mio. Ljuude) 
*** Somalisk (15 Mio. Ljuude)
* **Omotiske Sproaken** fon sun 1,5 Mio. Ljuude fon 40 Dialekte in ju Omo-Läichte in Äthiopien. Fielicht ne Outwiegenge fon do Kuschitiske Sproaken.
* **[[Berbersproaken]]**
** Sun 20 Mio. Ljuude, maast in Marokko un Algerien.
*** Noudelk Berber
**** Taschelhyt
**** Tarifit (Rif)
**** Zentroal-Atlas-Berber (Tamazight)
**** Kabylisk (Noud-Algerien, aastelk fon Algier)
*** Tuareg (Tamaschek, Tamajaq/ Tahahaq)
*** Zenaga (Mauretanien/ [Senegal])
*** Siwi (in ju [Siwi-Oase in Wääst-Ägypten)
*** Ghadamsi (in Ghadames, dän suudelke Punkt fon Tunesien)
* **[[Tschadisk]]e Sproaken**
** Do Sproaken wäide boald fon sun 135 Mio. Ljuude suudelk fon dän Sahara, un wäästelk, suudelk un aastelk fon dät Tschadmeer.
*** Wääst-Tschadisk
**** t.B. Hausa
*** Biu-Mandara-Gruppe
*** Aast-Tschadisk
*** Masa-Gruppe
*
Ahlrich Cordes

**Ahlrich Cordes** wuude bädden dän 18.3.1895 in Strukelje un is deer stuurwen dän 2.4.1970. Hie waas n Bruur tou Sixtus Kordes. Dät Interessante is, dät do bee Bruure mäd uunglieke Famieljennoomen ounskrieuwen wieren! Ahlrich Cordes waas fon 1947 - 1948 Buurmäster fon de Meente Bäärsel, wier Strukelje fon 1933-1948 tou heerde.

## Wierk
* *Aus meinem Leben/ Uut mien Lieuwend*, Mildaam 2004. Sien Hondskrift mäd deertwiske Transkription fon sien Fertällen. Honnelt foarallen uur dän eerste Waareldkriech un ju dramatiske Kriechsgefangenskup. (GVK: Landesbibliothek Oldenburg)

## Sjuch uk
* Bürgerverein Strukelje uur Ahlrich Cordes

## Ferbiendenge ätter buuten
* Ahlrich Cordes: Uut mien Lieuwend (PDF)
Abaucourt-Hautecourt

**Abaucourt-Hautecourt** is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine (Lothringen), in Frankriek.

Dät Gebiet fon Abaucourt-Hautecourt is 9,68 km².

Abaucourt-Hautecourt häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999).
Akster

Die **Akster** (*Pica pica*) is n Fuugel die der foarkuumen däd in Europa un n groot Paat fon Asien.


Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|*Pica pica pica*
Al

Dät **Al** af **Universum** is aal wat bestoant, ju Ruumte mäd aal wät deer oun tou fienden is.

Dät uumfoatet do Stierne, deerunner ju Sunne, do Planete, deerunner ju Äide, ju ganse Molksträite, aal uur Stiernsysteme, un aal Ruumte.

Dät Al wäd studierd fon ju Stiernwietenskup, buute ju Äide, ju Studierobjekt is fon ju Äidwietenskup. 

Aan Deel fon ju Stiernkunde, ju Kosmologie, haalt sik ap mäd ju Froage ätter ju Äntstoundenge fon dät Al. Deeruur sunt moorere Theorien. Ju wichtichste fon do Theorien is apstuuns wäil ju Theorie fon dän Uurknal.
Amateurfunktjoonst

## Geskichte
In n Ounfang fon dät Radio kuud älk noch moakje wät er wüül. Dät roate fluks Zivilljuude, do der fersoachten uur dät näie Medium sik enuur tou beloangjen. Dät annerde sik, as in dän eerste Waareldkriech die Wäid fon Radio as Kontaktmiddel hääruutkoom. Ätter dät bruukte me n Lizenz foar oaine Seendengen.

As dan die Rundfunk sik äntwikkelde, noom ju fluks do maast oainde Woogenlaangten (Loangwoogen/LW un Middelwoogen/MW) foar sik in Besleek. So wuuden do Funk-Amateure ferband ätter do Kuutwoogen (KW), un deer leeter uk wier ap gans smälle Frequenz-Beende.

## Die uunwiese Mon
Nu is dät je so, dät ju Ferspreedenge ap LW un MW gungt mäd Boudemwoogen, dät sunt Woogen, do der mee beegje mäd dät Uurflak fon de Waareld. Ap bääste gungt dät ap LW, man ap MW wäd dät al ouswäkked uur laangere Oustande un ap KW is dät al gans läip. 
Daach fersoachten do Amateure mäd hiere litje Fermuugen ap KW Kontakte uur laangere Oustande tou lääsen. Un wan do seekkundige Ljuude uk kwieden, dät et nit kuude, daach geenen do Amateurferbiendengen immer fääre.

In n Dezember 1921 wuuden do eerste transatlantiske Ferbiendengen moaked ap 230 Meter mäd n n Fermuugen fon 990 Watt. Leeter wuuden ap fuul kuutere Woogen Ferbiendengen laid mäd fuul litjere Fermuugen (*Dat QSL heert tou ju Q-Kode fon do Amateure.

## Ferbiendengen ätter buuten
*Düütske Amateur Radio Club
*Amateurfunk Forum
Amateurbeende

As **Amateurbeende** (dt. *Amateurbänder*) beteekent me do Frequenzberäkke, do der foar dän  Amateurfunk fräiroat sunt.

Do Beende wäide ätter ju Woogenlaangte fon do Frequenze benaamd. Ju Woogenlaangte kricht me uut ju Division fon ju Luchtgauegaid (299.792.458 m/s) truch ju Frequenz (in Hertz).

Biespilswiese stoant dät 160-Meter-Beend foar dän Beräk fon sowät 1800 bit 1900&nbsp;kHz un dät 80-Meter-Beend foar dän Beräk fon 3500 bit 3800&nbsp;kHz.

Do eerste Amateurfunkbeende wuuden internationoal in dät Washingtoner Oukuumen fon 1927 as Deel fon dät Internationoale Fiermäldeferdraach do Funkamateure toudeeld.

## Däälich in Düütsklound touwiesde Frequenze
Ju Amateurfunkferoardnenge ferloowet Amateurfunkbedrieuw ap foulgjende Frequenze:

Tousätselke Nutsengsbestimmengen (kuut):

Tou Bewilligengs- un Laistengsklasse sjuch Amateurfunktjuugnis.

*Uursät uut dät [http://de.wikipedia.org/wiki/Amateurband Düütske Wikipedia.]*
Atomphysik

Ju **Atomphysik** unnersoacht dän Apbau fon do Atome uut Atom-Kääden un Elektronen-Skille un do Wiksel-Wierkengen fon do Atome un Ionen mäd uurse Atome un Ionen, mäd Fäästköärpere, mäd elektromagnetiske Stroalenge, mäd elektriske Fäildere un magnetiske Fäildere.

## Kiek uk bie
* Physik
* Käädenfusion
* Käädenkleeuwenge
* Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT)
Baden-Würtembierich

**Baden-Würtembierich** (Düütsk: Baden-Württemberg, Wäästfräisk: Baden-Wúrtemberch) is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 35,751,46 km² un häd 11.280.257 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Stuttgart.

## Geografie
Baden-Würtembierich wäd begränsed fon dän Swaits in dät Suude, Frankriek in dät Wääste un fon do düütske Buundeslounde Rhienlound-Pfalz, Hessen un Bayern.

Foar dät wäästelke Scheed un deelwiese uk foar dät suudelke Scheed is die Rhien äntscheedend. Dät Swotte Woold is dät Bierichlound aastelk fon dän Rhien. Baden-Würtembierich deelt dän Bodensee un do Alpen mäd dän Swaits. Ju Donau fangt oun in Baden-Würtembierich tichtebie Donaueschingen.

## Ferwaltensgliederenge
Baden-Würtembierich häd fjauer Regierengsbetsirke, do der mädununner 35 Loundkringe hääbe un njuugen kringfräie Stääde.

### ''Regierengsbetsirke''
* Freiburg
* Karlsruhe
* Stuttgart
* Tübingen

### ''Loundkringe''

### ''Kringfräie Stääde''
# Baden-Baden
# Freiburg im Breisgau
# Heidelberg
# Heilbronn
# Karlsruhe
# Mannheim
# Pforzheim
# Stuttgart
# Ulm
Banneetel

Ju **Banneetel** (*Urtica dioica*) häd Baadenhiere an do Bleede. An dän Top fon sun Baadenhier sit ne litje Wierhoake. Wan me deeran kumt, dan hoaket die Wierhoake in de Häid un bräkt die Knop fon dät Baadenhier ou un kumt ne Miskenge fon Miegelkesüüre acetylcholine, histamine, serotonine un n noch nit indentifizierden Stok ätter buuten, wät n baanerch Geföil ap de Häid rakt un leeter Blädderen reeke kon. Ju Histamine suurget deerfoar, dät do Hiergefeete sik ferwiedje, ju Miegelsüüre stäkt. Truch Äätek uur ju Steede tou wrieuwen, wäd dän Kalk aplöösd, un uur Stoffe wäide fertäänd un ferljoose hiere Oarbaidsoamkaid. Ieuwenske af in de Naite fon Banneetele woakse maasttied wül Suurke, Riesenpintje af Gundelkruud, wierfon dät Sap dät bie Wrieuwen fräi wäd, juust sun Effekt häd as Äätek.

Do buppergruundske Paate fon de Banneetel änthoolde fuul Vitamin A en C un uk kumt Vitamin D foar un Iersen un Mineralen. Bit 20% an Kieselsuur, Kalium un Nitroat kon in ju Plonte sitte.

Ju Banneetel is ne Heelplonte.
Baukunde

* Wäl ju Baukunde pleeget is n Architekt.
* Baustiel is ne Samlenge ju der spezifisk is foar ju Baukunde.

## Reewen

*Hoomer
*Knieptonge
*Tuumstok
*Potlood
*Paster
*Winkelhoake
*Swoaihoake
*Skruuftwinge
*Skruufstok
*Duunkraft
*
*Soage
*Skoawe
*Boore
*Booruumesleek
*Mööker
*Boitel
*Äkse
*Tjuksel

## Materioal

*Holt
*Spiekere
*Liem
Baukunst

Ju **Baukunst** belukt sik ap ju Wiese, wierap Huuse baud wäide.

* In Seelterlound waas originoal dät Eepene Huus.
* Deerfoar in de Steede koom leeter dät aastfräiske Huus.

Deerfoar hied me two Systeme:
* Onkerboolke-Konstruktion
* Dakboolke-Konstruktion

## Stiele
Uk in ju **Baukunst** häd me ferscheedene *Stiele*, do oafte touhoopehongje mäd do in do uur Kunste, t.B. ju Moalerkunst.

* Renaissance (Wiergebuurt) ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler.
* Barock känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Schaad-Effekt.
* Rokoko in Frankriek ätter Ludwig XIV., wierbie ju Fierelkhaid ärsät wuude truch spieleriske Oard.
* Jugendstil. uk naamd Art-Nouveau af Modern Style. Optimistisken Stiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje.
** Antonio Gaudi.
Bekoande Philosophe

Uursicht fon **bekoande [[Philosoph]]e**.

## Oolderdum
* Anaxagoras
* Anaximandros
* Anaximenes
* Aristoteles
* Augustinus
* Cicero
* Confucius
* Democritus fon Abdera
* Empedocles
* Glauco
* Gorgias 
* Herakleitos 
* Kallikles 
* Mencius
* Meton
* Nezahualcoyotl
* Parmenides 
* Pythagoras
* Plato
* Plotinos
* Protagoras 
* Seneca
* Socrates
* Thales 
* Trasymachos 
* Xenophanes
* Zeno fon Citium
* Zeno fon Elea
* Zhuangzi

## Middeloaler
* Petrus Abelardus
* Anselmus fon Canterbury
* Thomas fon Aquino
* Averroes
* Avicenna
* Bonaventura
* Siger fon Brabant
* Eckhart
* Petrus Lombardus
* Albertus Magnus
* Maimonides
* Willem fon Ockham
* Johannes Duns Scotus

## [[15. Jierhunnert|15.]] un [[16. Jierhunnert]]
* Francis Bacon
* Desiderius Erasmus
* Niccolò Machiavelli
* Thomas More

## [[17. Jierhunnert|17.]] un [[18. Jierhunnert]]
* George Berkeley
* Edmund Burke
* René Descartes
* Denis Diderot
* Gottlieb Fichte
* Thomas Hobbes
* David Hume
* Immanuel Kant
* Gottfried Leibniz
* John Locke
* Marin Mersenne
* Charles Montesquieu
* Thomas Paine
* Blaise Pascal
* Jean-Jacques Rousseau
* Baruch de Spinoza
* Voltaire

## [[19. Jierhunnert]]
* Wilhelm Dilthey
* Ludwig Feuerbach
* Gottlob Frege
* Johann von Goethe
* Georg Hegel
* Søren Kierkegaard
* Karl Marx
* John Stuart Mill
* Friedrich Nietzsche
* Arthur Schopenhauer

## [[20. Jierhunnert]] / [[21. Jierhunnert]]
* Jnan Hansdev Adhin
* Leo Apostel
* Jean Beaudrillard
* Simone de Beauvoir
* Henri Bergson
* Gerardus Bolland
* Titus Brandsma
* Luitzen Egbertus Jan Brouwer
* Martin Buber
* Albert Camus
* Ernst Cassirer
* Rudolf Carnap 
* Noam Chomsky
* Benedetto Croce
* Jacques Derrida
* Paul Feyerabend
* Michel Foucault
* Eugenio Garin
* Romano Guardini
* Bierens de Haan
* Jürgen Habermas
* Donna Haraway
* Martin Heidegger
* Tiberius Hemsterhuis
* Edmund Husserl
* Ivan Illich
* Thomas Kuhn
* Imre Lakatos
* Ervin Laszlo
* Emmanuel Levinas
* Jean-François Lyotard
* Emmanuel Mounier
* John Norman
* Willem Ouweneel
* Bernard Ovink
* Georges Palante
* Cees van Peursen
* Herman Philipse
* Johannes Jacobus Poortman
* Karl Popper
* Nicos Poulantzas
* Ayn Rand
* Richard Rorty
* Bertrand Russell
* Jean-Paul Sartre
* Theodore Schatzki
* Max Scheler
* Carl Schmitt
* Peter Sloterdijk
* Max Stirner
* Charles Taylor
* Etienne Vermeersch
* Ken Wilber
* Ludwig Wittgenstein
* Slavoj Zizek
Berlin

**Berlin** is ju Haudstääd fon Düütsklound. Ju Stääd häd 3,4 Millionen Ienwoonere un is ju grootste Stääd fon Düütsklound, un ju füüftgrootste Stääd in ju Europäiske Union. In dät Stäädgebiet befiende sik do Äien Spree un Havel, as uk ferskeedene litje Äien un taalrieke Meere. In dät 13. Jierhunnert wuude foar dät eerste Moal uur Berlin skrieuwen in ne Uurkunde. Fon 1961 bit 1989 waas Berlin in twäin Deele deeld truch ju Berliner Muure.

## Geskichte
### Middeloaler
Berlin wuude 1237 fon do Markgroafen fon Brandenbuurich gruunded un waas in dät leete Middeloaler n wichtigen Hondelsplats. Ju Stääd waas n wichtich Zentrum fon ju Hanse un hiede ferskeedene Hondelsbeluukengen mäd do Stääde fon do Aastsee- un do Noudsee-Lounde.

In't 14. Jierhunnert waas Berlin ne wichtige Steede foar do Hugenotten, do fon Frankriek fluchten. Do Hugenotten broachten hiere Kultuur un hier Wieten mee un hieden n wichtigen Ienfloud ap ju Äntwikkelenge fon ju Stääd.

### 16. bit 19. Jierhunnert
In't 16. Jierhunnert waas Berlin n wichtich Zentrum fon ju Reformatioon. Ju wuude 1539 unner dän Loundhere Joachim II. Brandenbuurich ienfierd.

1701 wuude Berlin truch ju Kröönenge fon Friedrich I. tou Köönich fon Pruusen ju Haudstääd fon Pruusen. Deerätter steech ju Ienwoonertaal, soowät 55.000 lieuweden in Berlin.

In dät 19. Jierhunnert waas Berlin n wichtich Zentrum fon ju Industrialisierenge. Do Fabriken un do Unnerniemer, wierunner Siemens un AEG, hieden n wichtigen Ienfloud ap ju Äntwikkelenge fonne Stääd. In disse Tied waas Berlin uk ne wichtige Steede fon ferskeedene politiske un sozioale Beweegengen. 

1877 woonden tou'n eersten Moal n Millionestääd.

### 20. Jierhunnert
1905 wuude ju Twomillione-Ienwooner-Gränse beräkt. Ätter fjauwer Jiertjaanden fon Free begon 1914 die Eerste Waareldkriech. Ätter'n Deelsleek fon't Düütske Riek in't Jier 1918 koom Kaiser Wilhelm II. nit moor ätter Berlin tourääch. Hie bleeuw in Exiel in Do Niederlounde.

Unner do Nazis roate dät Ploane uum Berlin tou feruurjen un uumtoubauen tou ju *Welthauptstadt Germania*. Insteede deerfon wuude Berlin in'n Twäiden Waareldkriech foar n groot Deel fernäild truch do allierte Bombardemente un ju Slacht uum Berlin in't Jier 1945. 

Ätter'n Twäiden Waareldkriech wuude Wääst-Berlin Deel fon ju näie Buundsrepubliek Düütsklound, Aast-Berlin wuude ju Haudstääd fonne DDR. Juun ju DDR-Diktatuur roate 1953 n grooten Foulksapruur. Truch dän Bau fon ju Berliner Berliner Muure in't Jier 1961 kuuden do Aast-Berliner hiere Stääd nit moor ferläite. 1989 wieren do *Montagsdemonstrationen*, do tou dän Faal fonne DDR fierden. Fon 1989 bit 1991 waas Berlin un foarallen hiere Muure dät Symbool fonne düütske *Wiedervereinigung*. Deerätter wuude Berlin ju Haudstääd foar ju näie Buundesrepublik. 

## Wällen
Baâlon

**Baâlon** is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lothringen, in Frankriek.

Dät Gebiet fon Baâlon is 14,76 km².

Baâlon häd n Ienwoonertaal fon 267 (1999).
Auger-Elektrone-Spektroskopie

**Auger-Elektrone-Spektroskopie** (AES) is ne Analysemethode fon Uurflächen mäd Hälpe fon Auger-Elektrone.

Wan me in Vakuum ne Materioalprobe bestroalt mäd (primäre) Elektrone mäd ne Energie fon sun 1 bit 10 keV, dan soant dät Materioal sälwen wier Elektrone uut. Do sekundäre Elektrone hääbe aal Grööten fon Energie, man deertwiske dwo wäkke skäärpe Spitsen apfaale, do sonaamde Auger-Elektrone. Do Auger-Elektrone hääbe ne Energie, ju der bestimd wäd fon do Elemente in dät Materioal fon ju Probe. 

Gjuchts is dät Effekt skizzierd foar n Molekül mäd twäin Boane. Sukke Boane hääbe ne foar älk Element charakteristiske Energie. Wan nu dät Molekül fon n Primärelektron träfd wäd, dan kon een fon do bee binnere Elektrone (rood) ne haagere Energie kriege un deertruch in n haageren Boan broacht wäide. Ätter ne bestimde Tied faalt dät dan in sin oolde Boan tourääch (ounroat mäd n Pieler un ne loose blaue Steede), wierbie dan ne Energie fräiwäd juust gliek an dät Unnerskeed in Energie fon do bee Boane. Ju Energie wäd dan meedeeld (Pieler mäd Krulle) an wier n uur Elektron, wät dan as Auger-Elektron uutsoand wäd un uk ne loose Steede bääte lät.

Auger-Doaten wäide gewöönelk roat as Spektra in oulatte Foarm. Dät is gjuchts roat foar Kooper Nitride. Dät rakt ne kloore Spitse foar Stikstof (N) ap 400 eV. Kooper häd fuul moor Elektrone in fuul moor Boane un rakt also fuul moor Spitsen, nämmelk bie 920eV (mäd two Litjere) un bie 70 eV. 

Auger-Elektrone uut djappere Loagen ferljoose hiere charakteristiske Energie truch Steeten juun haager lääsende Atome. Do analysierboare Elektrone stamme deerhäär uut do buppeste 0,5 bit 3 Nanometer, also 2 bit 10 Atomloagen. Deeruum is AES foarallen ne Uurflächen-Technik. Truch Sputter-Ätsjen in Vakuum konnen oawers Loagen wächhoald wäide, so dät me djapper meete kon. So konnen ganse Djupte-Profile ärheelden wäide.

Wan anwoand in n Raster-Elektronemikroskop, konnen uk Bielden (Kartierengen) fon ju Ferspreedenge fon bestimde Elemente uur ne Probe moaked wäide. Bie 10 keV Primärenergie un n litjen Stroom is die Stroal so fien, dät me deerbie ne Aplöösenge fon 0,3 /um kriege kon. Ju grootste Geföilegaid fon 0,1 bit 1 Atom Prozent kricht me bie grattere Stroome un dän Gehalt an n bestimd Element kon in n Präzisionsfaktor two bestimd wäide. Deermäd is AES fuul beeter tou tjouen as Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS), man deerjuun fuul minner geföilich.
Besiedelenge

Wan Seelterlound wuudelk tou ju *[[Comitia Sygeltra]]* heerde, dan skuul ju **Besiedelenge** (dt. *Besiedlung*) fon dät Suude häär keemen weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon do Seelter wäd dan ju Konzeption fon "Hümlingfräisen" nöödich (Sello 10). Kramer (1994:35) häd wiesd dät die Noome fon Seelterlound uk Ruumte foar n uur Apfoatenge rakt, wierbie Besiedelenge uut dät Noude muugelk blift. Deerbie skäl dan in Betracht nuumen wäide, dät do fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou do tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs do Honnelsweege ätter dät Binnenlound kuud deerbie muugelk weese. Dät deerbie uk Ienfloude fon t Suude häär aptrieden, waas fielicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät do allere seelter Buurenhuuse fon skeen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte do "Fräiske Huuse" eerste fuul leeter deeruut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat do amtelke Foarme fon do seelter Täärpnoomen ap ne originoal "düütske" Befoulkenge wise (Se22), man as wie leeter (Kramer1994: 37-45) sjo, läite do sik goud uut ooldfräiske Foarme ouleede. Doo "düütske" Familiennoomen (Se25) as uk dät "saksiske" Loundgjucht (Se62) sunt fielicht eerste äntsteen as do Seelter in Seelterlound woonden. Suudelke Ienfloud in do Loundnoomen wiest Kramer (1994:390). 
* Sjuch '''Literatuur''' uur Seelterlound foar do Oukuutengen.
Binnerplanete

**Binnerplanete** (dt. *innere Planeten*)
Dät sunt do litjere Planete, do der ap tichtste bie de Sunne lääse.

*Hier unner do fjauer Binner[[planete]] in hiere respektive Grööte. Fon links: Merkur, Venus, Äide, Mars.*
Biologie

**Biologie** is ju Wietenskup fon dät Lieuwend un fon do Lieuweweesen.

## Deelgebiete
Ju Biologie lät sik in fuul Deelgebiete iendeele. Hier sunt doo wichtichste aplisted. Twiske düsse Deelgebiete rakt dät fonsäärm uk Uursniedengen.

* Cytologie - ju befoatet sik mäd ju Ärfoarskenge fon Sällen

* Evolutionsbiologie - ju befoatet sik mäd ju Evolution

* Ferhooldensbiologie - ju befoatet sik mäd dät Ferhoolden fon Dierte

* Invasionsbiologie - ju befoatet sik mäd Neobiota.

* Molekuloarbiologie - ju befoatet sik mäd do chemiske Gruundloagen fon't Lieuwend un wäd deeruum uk Biochemie naamd.

* Neurobiologie - ju befoatet sik mäd dät Näärwensystem

* Ökologie - ju befoatet sik mäd doo Beluukengen twiske ferskeedene Lieuweweesen, t.B. in n Ökosystem

* Systematik - Do Lieuweweesen kon me unnerscheede in Archäe, Bakterie un Eukariote. Düsse Domänen kon me apdeele in Rieke. Toun Biespil bestoant ju Domäne Eukariote uut 4 Rieke: Protiste, Poagenstoule, Plonten un Dierte.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Besiedelengstied

Do geskichtelke Wällen läite us gans in Tjuustergaid uur ju **Besiedelengstied**  fon Seelterlound. An ju Foarm fon dät seelter Woud *Jool* 'Rad' is oawers ättertouwiesen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouskat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, also foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert (Århammar 1969:59f.)

N wiederen Iendruk kuud wonnen wäide uut ju Ferspreedenge uur Europa fon do Noomen doo uureenstämme mäd do seelter Täärpnoomen *[[Boukeläsk]], [[Roomelse]], [[Hollen]]* un *[[Skäddel]]* (sjuch Koarte,Kramer 1994:17). Disse Noomen heere tou do maast foarkuumende Noomentypen un uut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät ne Wälle fon Kolonisatione sik fon dät Muudegebiet fon de Oamse häär (also uum Oamde tou) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kuude. Ju Ferspreedenge fon do Noomen stimt tou n grooten Deel mäd do Hoohaidsgebiete fon do frankiske un angelsaksiske Rieke in dät njuugende Jierhunnert. Bie glieke Äntstoundenge fon aal do Täärpe un Stääde waas dan ap ne Äntstoundenge fon do Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluuten. Uum ju Tied wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (Kramer 1978:64). Uur dät Oaler fon do Säärken ferglieke Trenkamp 13 + Anm. 15. 

## Sjuch uk
* '''Literatuur''' uur Seelterlound.
Bikbäie

Ju **Bikbäie** (*Vaccinium myrtillus*, dt. *Heidelbeere*) uk **Heedbäie** af **Buskbäie**, is n Heedekruudgewoaks mäd Bäien.

Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.

## Bielden
Bielde:Vaccinum myrtillus 020503.jpg|Ne blöiende Bikbäie
Vaccinum_myrtillus_260405.jpg| Dät sälge
Vaccinium_myrtillus_1600.JPG | Do Bäien


## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
Bjunt

**Bjunt** (Molinia caerulea) woakst wüüld in de Foan un Heede an Gruppen. Fröier in de Bouketetied wuuks Bjunt an de Kaante fon de Bouketenäkker un wuud mäind un as Hoo ferfodderd. Aan Buur kwad: "Wan uus Bäiste Bjunt freeten häbbe, dan wippet de Köätel an de Hielde". Bjunt is n goud Fodder foar Jungbäiste, Säägen un Skäipe. Do Stängele wäide 40 bit 80 cm loang. Ticht an de Wuttele sunt aan bit träi Knätte, dan is de ganse Hoolm glääd. 

Deer wuuden uut do loangste un tjukste Hoolme do Bjuntbäiseme moaked. Do saach man fröier in alle Huuse bie dät eepene Fjuur stounden. De Bjuntbäisem bie dät eepene Fjur, de Heedebäisem in de Köäkene un Stoowe un de Riesebäisem ap e Toal. Dät waas t aal, moor Bäiseme roat et toufoarne nit, kooped wuuden neen Bäiseme, do wuuden sälwen moaked.
Blaumeeske

Ju **Blaumeeske** *(Cyanistes caeruleus* un fröier *Parus caeruleus)* is n Fuugel die der sjungen däd. Ju Blaumeeske frät Insekte, uur litje Dierte, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Blaumeesken fiende in gans Europa buute in dän koolde Noude. Ap groote Bierge, toun Biespiel in do Alpen, fint me Blaumeesken bienaist bloot in Näddelboom-Woolde.

Ieuwenske ju Koolmeeske rakt dät sicher n poor duusend fon düsse Fuugele in 't Seelterlound.

## Sjuch uk
* 

## Literatuur
* Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6

## Bielden

Cyanistes caeruleus -garden bird feeder-8.ogv|Fideo
Parus caeruleus 1 Luc Viatour.jpg|An n Fatknöödel
Pimpelmees jongen (Parus caeruleus).jpg|Nääst mäd tjoon Junge
Cyanistes caeruleus ultramarinus (Bonaparte, 1841) 323 Aïn-Chénia, El Aouinet Algérie.jpg‎|