open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13. September

## Geböärnisse
* 1758: In sien eerste Enzyklika *[[A quo die]]* ropt die näie Poabst Clemens XIII. aal do Biskoppe tou ju Eenegaid fon do Kristen ap.
* 1882: Slacht fon Tel-el-Kebir: Juu Armee fon Ahmad Urabi Pascha wäd truch ne britiske Armee unner Garnet Joseph Wolseley sloain. Dät is dät Eende fon juu Urabi-Bewäägenge un die Begin fon juu Britiske Heerskup in Ägypten.
* 2017: Dät Internasjonoale Olympiske Kommittee rakt Paris un Los Angeles dät Gjucht, do Winterspiele 2024 un 2028 uuttoudreegen.
10. Oktober

## Geböärnisse
* 1881: Juu eerste Uutgoawe fon dät Bouk *The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms, with Observations on their Habits*, "Juu Häärstaalenge fon Baulound-Boudem truch juu Aktivität fon Äisen, mäd Beoboachtengen fon hiere Oainskuppe", kumt hääruut.
* 1920: Italien annektiert Suudtirol ap Gruund fon dän Ferdraach fon Saint-Germain.
* 1963: Fon deer ou jält die Ferdraach tou dät Ferbood fon Nuklearwoapentests inne Atmosphäre, inne Waareldruumte un unner Woater
* 2014: Die Inder Kailash Satyarthi un dät soogentienjierige pakistoanske Wucht Malala Yousafzai kriege foar hiere Moite uum Bäidensgjuchte, foaraaln dät Gjucht ap Bieldenge, dän Nobelpries foar dän Free. Yousafzai is ju jungste Persoon, ju dän Pries bit do kriegen häd.
* 2015: In ju turske Haudstääd Ankara wäd ne Demonstratsjoon foar dän Free, ju fon ju kurdisk dominierde Paatäi HDP organisierd is, fon Terroristen oungriepen. Hunnerttwo Ljuude stierwe, moor as fieuwhunnert wäide ferseerd.
* 2017: Ätterdät do Spoaniere Hinnere in dän Wai laid hääbe, kwäd die kataloanske Ministerpräsident Carles Puigdemont, dät hie dän Uunouhongegaids-Prozess fon Katalonien foar't eerste uutsätte mai, uum mäd Spanien tou ferhonneljen. As hie sik ap dän Uunouhongegaids-Prozess belukt, bruukt hie uunkloore Woude, sodät ju spoanske Säntroal-Regierenge so reagiert, dät ju nit ferhonnelje mai, eer nit kloor is, of dät nu een Uunouhongegaidsferkloorenge waas of nit.

## Tou Waareld keemen

### Doatum unseeker
* 1813: Giuseppe Verdi, Komponist fon ju Romantik. Wildääge waas dät al die 9. Oktober.

## Stuurwen
* 2002: Teresa Graves, US-amerikoanske Sjungerske un Skauspielerske
31. Moai

## Skjonisse
* 1811: Die Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger, aan Pionier in'e Fljooger-Technik, faalt in'e Donau, as hie fersäkt, sin Glied-Fljooger foar tou fieren. Eerste 175 Jiere leeter diede me in Fersäike bewiese, dät sien Räidskup unner beetere thermiske Bedingengen fljooge kuude.
* 1849: Meerterevolution: Juu düütske Nationoalfersammelenge sit foar't lääste Moal in Frankfurt an n Main, ätters lukt juu as Rumpparlament uume ätter Stuttgart wai.
* 1890: Mäd dät Apsätten fon ju Kjuusbloume wäd die Säärktouden fon dät Ulmer Münster kloor. Hie is mäd sien 161,53 Meetere bit däälich (Stound: Januoar 2018) die hoochste Säärktouden fon ju Waareld.
* 1902: Mäd dän Free fon Vereeniging wäd in Suudafrikoa fon däälich die Twäide Buurenkriech be'eended.
* 1961: Ju Republik Suudafrikoa wäd uutruupen, ätter dät dät Lound ap Druk fon uur Liede uut dän britiske Commonwealth of Nations uuttreeden is. Gruund deerfoar waas ju Apartheid.
* 1962: Eende fon ju Wäästindiske Föderatsjoon, aan Touhoopesluut fon britiske Kolonien in ju Karibik.
* 1970: Ätter tweelich Jiere Bautied wäd ju Kathedroale fon Brasília wäid.
* 1970: Dät rakt in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju Magnituden-Skala. Deertruch breeke groote Massen fon ju Noudwääst-Siede fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru ou, sodät uk ju Stääd Yungay fernäild wäd. Sowät säksunsäkstichduusend Ljuude stierwe bie dät Äidbieuwjen, derfon twintichduusend in ju Stääd. Uk dät Basis-Leeger fon een füüftien Ljuude stäärke tschechoslowakiske Bierichstieger-Monskup wäd meeterjoop ferskädded.
* 2010: Horst Köhler trät as Buundespräsident ou. Dät Boantje blift 29 Deege uunbesät.

## Tou Waareld keemen
* 1773: Ludwig Tieck, Skrieuwer.
* 1825: Domenico Agostini, Kardinoal fon ju katoolske Säärke.
* 1835: Johannes Karl Friedrich Hesekiel, düütsken evangelisken Theologe

## Stuurwen
* 1594: Jacopo Robusti, Moaler fon ju Renaissance
* 1809: Joseph Haydn, klassisken Komponist.
16. Meerte

## Foarfaale
* 2014: Een internasjonoal maasttieds nit anärkoande Foulksoustämmenge ap ju Krim gungt so uut, dät ju tou Ruslound kuume skäl.
* 2020: Ju eerste kliniske Studie in Phase I fon aan COVID-19-Ääntstof begint.

## Tou Waareld keemen
* 1473 - Hinnerk die Froame (Heinrich der Fromme), Heertoach fon Saksen
* 1839 - René François Armand Sully-Prudhomme, frantsöösken Dichter († 1907)
* 1878: Die Gäistelke Clemens August von Galen, die foar sin Wierstand juun doo Nazis bekoand is.
29. November

## Foarfaale
* 1847: Dät Wallis rakt in dän Sunnerbuundskriech as läästen konservativen Kanton tou, wiermäd do Liberoale winne un die Kriech eendet.
* 1904: Groote Protäste in Sänt Päitersbuurich un Moskau juun dän Kriech mäd Japan un juun ju Zaren-Heerskup.
* 1975: Dät Militär fon Indonesien lukt in Oecusse, een Buute-Rebät fon Aast-Timor, sien Flaage uumehooch.
* 2019: Aan islamistisken Terrorist möärent in London two Ljuude mäd een Soaks.

## Tou Waareld keemen

* 1839: Ludwig Anzengruber, aastrieksken Skrieuwer († 1889)

## Stuurwen
* 1543: Hans Holbein (die Jungere), aan Moaler fon ju Renaissance
* 1924: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't *[[Fin de siècle]]*
* 2001: George Harrison, britisken Musiker
29. September

## Skjoonisse
* 1887: Emil Berliner mäldet dät fon him ärfuunene Grammophon foar n Patent oun.

## Tou Waareld keemen
* 106 f. Kr.: Gnaeus Pompeius Magnus, Fäildheer un Politiker in ju leete Roomske Republik
* 1703: François Boucher, frantsöösken Moaler fon dän Rokoko († 1770)
* 1758: Horatio Nelson, britisken Admiroal († in 1805)

## Stuurwen

* 1839: Friedrich Mohs, düütsken Mineraloge (* 1773)
* 2000: Jopie Huisman, Moaler (* 1922)
* 2021: Alexandre José Maria dos Santos, mosambikioansken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Maputo
6. November

## Geböärnisse
* 1792: Do frantsööske Revolutsjoonstroppen winne ju Slacht fon Jemappes juun Aastriek. Deermäd faale do Aastriekiske Niederlounde an Frankriek.
* 1820: Do Falklound-Ailounde wäide foar do Fereende Provinse fon dän Río de la Plata in Besit nuumen, wät däälich Argentinien is. Britiske Woal-Fangere wäide ferdrieuwen.
* 1860: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA kädden.
* 1985:  Guerilleros fon ju M-19 nieme dän Justiz-Palast in Bogotá, ju Haudstääd fon Kolumbien, ien. As ju Stoatsmoacht dän tourääch-äroobert, kuume hunnerde Ljuude tou Dood.

## Stuurwen
* 1836:  Koarl X., Köönich fon Frankriek.
* 1893: Pjotr Tschaikowski, rusken Komponist (ätter dän gregorioansken Kalänner, man domoals wuude in Ruslound noch die julioanske Kalänner bruukt, ätter dän dät die 25. Oktober waas).
18. Meerte

## Geböärnisse
* 1839: Die Kaiser fon China ferbjut uutloundske Honnelsälskuppe, Opium ätter China wai tou brangen.
* 1848: Uutbreeken fon ju Revolutsjoon in Berlin. Oungriep fon ju Kavallerie ap dät Foulk foar't Berliner Slot.
* 1871: Ju Pariser Kommune, die Fersäik fon ne sosjoalistiske Revolutsjoon, begint in Frankriek.
* 1890: Ap Druk fon Kaiser Wülm II. trät die Riekskansler Otto von Bismarck tourääch.
* 2012: Joachim Gauck wäd toun alften Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound kädden.
* 2014: Ju Krim stoalt dän Andraach, Deel fon Ruslound tou wäiden.
* 2017: Joachim Gauck trät as düütsken Buundespräsident ou.

## Stuurwen
* 1825: Ferdinand von Lüninck, Fürstbiskop fon Corvey und Biskop fon Münster
* 2016: Guido Westerwelle, düütsken Politiker (FDP)
19. Januoar

## Skjonisse
* 1520: In ju Slacht bie Bogesund wäd die sweediske Rieksferwalter Sten Sture die Jungere truch Köönich Christian II. fon Dänemark un Norwegen sloain. Infoulge fon ju Slacht stäärf Sten Sture ap dän 3. Februoar oun sien Seeregaid.
* 1795: In do Niederlounde wäd ju Bataviske Republik proklamierd.
* 1806: Do Briten besätte dät Kap fon ju goude Hoopenge in ju Kapkolonie. Jo ärooberden alwen Deege in't Foaren foar ju Seekerenge fon hieren Seewai ätter Indien dät Rebät tourääch, dät jo in 1803 ju Bataviske Republik wierroat hiedene.
* 1817: Die suudamerikoanske Revolutsjonäär José de San Martín bräkt mäd moor as 5.400 Suldoaten uut Argentinien uur do Anden ap, uum Chile un Peru fon ju spoanske Kolonioalheerskup tou befräien.
* 1919: Köär tou ju Nasjonoalfersammelenge in Düütsklound. Foar dät eerste Moal häbe Wieuwljuude dät Gjucht, tou kjoosen un kädden tou wäiden.

## Tou Waareld keemen
* 1809 - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer († 1849)
* 1839 - Paul Cézanne, impressionistisken Moaler († 1906)

## Stuurwen
* 2002: Jakob Reinert, düütsken Botoaniker
* 2020: Anne Wilson Schaef, US-amerikoanske Psychotherapeutinne, ju sik foar do Gjuchte fon Wieuwljuude iensätte.
* 2020: Herbert W. Chilstrom, US-amerikoansken evangeelsk-luthersken Biskop
24. Dezember

Die Eeuwend fon n **24. Dezember** is die Hillige Eeuwend, die Foareeuwend fon Wiehnoachten, wier ju Gebuurt fon Jesus fierd wäd. Deeruum, dät die Foareeuwend liturgisk blouked al toun touken Dai heert, wäd in groote Deele fon Aastriek, Düütsklound, Liechtensteen, ju Swaits un wäil toun Deel uk fon uur Lounde, al ap dän Äiwend fon dän 24. Dezember Wienoachten mäd dannenen Boom, Geskoanke un aal do Traditione fierd, wilst et dät in fuul Lounde eerste toun 25. Dezember rakt.

## Geböärnisse
* 1794: Die Weeuwerapstound in ju Fräie Rieksstääd Augsbuurich wäd truch swääbiske Troppen deelsloain, do ap Kosten fon do Weeuwere in ju Stääd Kwattier nieme.
* 1800: Aan Moortfersäik juun Napoleon slumpet nit.
* 1825: In Ruslound uurnimt Nikolaus I. formell ju Regentskup, as Ätterfoulger fon sin Bruur Alexander I., die ap dän 1. Dezember stuurwen is.
* 1861: Rumänien wäd fereend.
* 1865: Ätter n ferläddenen Sezessionskriech wäd die rassistiske Ku Klux Klan fon ätter Huus wai keemene Suudstoaten-Suldoaten gruunded.

## Stuurwen
* 1980: Karl Dönitz
* 2020: Edeltraut Staimer, düütske roomsk-kathoolske Theologinne un Hoochskoulkoasterske
17. Oktober

## Skjonisse
* 1797: Mäd dän Free fon Campo Formio wäd die Italienfäildtoach fon Napoleon Bonaparte ärfoulchriek ousleeten.
* 1878: John A. Macdonald wäd Premierminister fon Kanada, as Ätterfoulger fon Alexander Mackenzie.
* 1919: Dät Riekslound Elsaß-Lothringen fon dät düütske Kaiserriek wäd fon Frankriek aploosed.
* 2015: Ju Kölner Upperburgemääster-Kandidoatinne Henriette Reker wäd fon n Neo-Nazi mäd n Soaks oungriepen un läip ferseerd, uumdät ju sik foar Flüchtlinge iensät häd. Dän touken Dai wäd ju, noch in't kunstelke Koma, mäd absolute Moorhaid foar ju Upperburgemäästerske kädden.

## Stuurwen
* 1887: Gustav Robert Kirchhoff, düütsken Physiker
* 2002: Jeanne L. Noble, US-amerikoanske roomsk-kathoolske Theologinne
27. Juli

## Geböärnisse
* 1794: Robespierre, Bloudgjuchter fon ju Frantsööske Revolutsjoon, wäd fäästnuumen, ätterdät sik sien Terrorheerskup noch läpper wuden is.
* 1880: Britiske Troppen wäide in juu Slacht fon Maiwand fon Afghanen sloain.
* 1900: Kaiser Wilhelm II. hoaldt in Bremerhoawen foar do juun dän Bokser-Apstound ätter Aast-Asien oukommandierde Troppen ju Hunnenrääde. Internasjonoale Protäste foulgje.
* 2000: Sprängstof-Ounsleek in Düsseldorf - Een Gruppe fon in ju Moorhaid juudske Migranten wäd ap dän Boanhoaf Düsseldorf Wehrhahn mäd een Roor-Bumbe ful TNT oungriepen. Dät rakt tjoon Ferseerde, een dreegend Wieuw ferljust dät Bäiden. Die Neonazi, die as fermoudelken Deeder unner Fertoacht is, kon eerste soogentien Jiere leeter fäästnuumen wäide.
* 2010: Truch aan buutewoanelk stäärken Monsun-Rien rakt dät fon düüsen Dai bit in dän August läip Hoochwoater in Pakistan. Moor as duusendsoogenhunnert Ljuude stierwe; die materielle Skoade is nit tou taksierjen.
* 2021: In ju tou Äthiopien heerende Region Somali wäide in dän Ferloop fon dän Twäiden äthiopisken Burgerkriech hunnerde Sivilisten fon een afariske Miliz uumebroacht.
12. April

## Geböärnisse
* 1606: In ju sänt 1603 bestoundende Personoal-Union fon Änglound un Skotlound fiert die Köönich mäd dän Union Jack ne näie Flaage ien, ju do Symbole fon bee Lounde fereent. Hie sjucht noch nit so uut as die Union Jack fon däälich, uumdät dät iriske Sänt-Patricks-Kjuus domoals noch nit oane waas.
* 1848: Friedrich Hecker un Gustav Struve roupe in Baden ju Republik uut.
* 1861: Begin fon dän Oungriep ap Fort Sumter un deermäd fon dän Amerikoanske Burgerkriech truch do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa.
* 1877: Dät Fereend Köönichriek annektiert ju fon wirtskuppelken Kröäk taagede Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. Die Twist mäd do niederloundsk-stommige Buuren skäl ätters tou dän Eerste Buurenkriech leede.
* 1878: Cesáreo Guillermo wäd Präsidänt fon juu Dominikaniske Republik, as Ätterfoulger fon Buenaventura Báez.
* 1981: Foar't eerste Moal stoartet een Space Shuttle, näämelk ju Columbia.
* 1991: Aan Woapenstilstound twiske dän Irak un do Koalitsjoons-Striedkrääfte wäd gultich. Düt is dät amtelke Eende fon dän Twäiden Gulfkriech.
* 2015: In't Internät wäd n Video fon dän IS eepentelk moaked, deeroane ju Sprängenge un weerskienelk ju totoale Fernäilenge fon ju ooldorientoalske Stääd Nimrud in dän Irak tou sjoon is.

## Stuurwen
* 2018: Daphne Sheldrick, kenioanske Dierte-Skutserske
19. Oktober

Die **19. Oktober** is die 292. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 293. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 73 Deege tou dät Eende fon't Jier tou.

## Geböärnisse
* 1812: Uumdät ruske un ferbuundede Troopen kuut deerfoar sunt, Napoleon Bonaparte dän Wai touräch ätter Wääste outousnieden, mout hie sik mäd sien Troppen be'ielje, touräächtouluuken un ferlät Moskau. Kriechs-Büüte wäd mäd Kuutsken ätter't Wääste broacht, deerjuun wäide masse ferseerde Suldoaten eenfach touräächlät. Foar Napoleon sien Troppen begint, besunners, uumdät bolde die hädde ruske Winter begint, een läipe Tied. Uurs as do Russen hääbe jo deer goarn't ju Uutrustenge foar.
* 1813: In do Befräiengskriege gungt ju Foulkeslacht bie Leipzig tou Eende, Napoleon Bonaparte un sien Meestriedere sunt sloain un mouten sik wäästelk fon dän Rhien touräächluuke.
* 1878: Die düütske Rieksdai besluut dät "Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie"
* 1935: In Bad Dürkheim wäd ju Düütske Wiensträite fierdelk eepend. Ju skäl dän heemske Wien juust so as dän Froamdeferkier begunstigje.
25. November

Die **25. November** is die 329. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 330. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 36 Deege bit tou't Jierseende tou.

## Politik
* 1878: John Campbell wäd Generoalgouverneur fon Kanada, as Ätterfoulger fon Frederick Hamilton-Temple-Blackwood

## Stuurwen
* 2003: Margarete Hütter, düütske Politikerske (FDP)
* 2003: Fernando Ariztía Ruiz, chilenisken Biskop
* 2016: Fidel Castro, foarigen Diktoator fon Kuba
18. Dezember

## Tou Waareld keemen
* 1835: Lyman Abbott, US-amerikoansken Religionsphilosoph
* 1878: Die sowjetiske Diktator Josef Stalin
* 1879: Paul Klee, Kunstler
* 1946: Steven Spielberg, US-amerikoansken Regisseur, Produsänt un Traalbouk-Skrieuwer
25. Juni

## Geböärnisse

* 1876: Slacht an n Little Bighorn River (Montana): Dät soogende US-amerikoanske Kavallerieregiment unner George A. Custer wude fon Sioux- un Cheyenne-Indioanere unner hiere Anfierdere Sitting Bull un Crazy Horse aiske sloain.
* 1983: Joint European Torus (JET) äärtjuuget sin eerst Plasma.

## Bädden

* 1852: Antoni Gaudí i Cornet, katalanisken Kunstler un Architekt.
2. Januoar

## Geböärnisse
* 1793: Uurapfierenge fon dät heele Mozart-Requiem in Wien.
* 1833: Een britisk Kriechs-Skip kumt in Puerto Louis ap do Falklound-Ailounde oun. Die Kaptain aasket fon ju argentinske Ailoundbesättenge, ou tou luuken, wät träin Deege leeter uk skjucht. Man fon do oun wol Argentinien noch aaltied n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe.
* 1861: Wülm I. wäd ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. Köönich fon't Prüüske Riek.
* 1896: Do Buuren slo dän Jameson Raid deel, aan läip organisierden britisken Uurfaal unner dän Uppermon Leander Starr Jameson ap ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal.
* 1905: Düütske Troppen stoarmje ju Fäästenge fon do Nama, do in Düütsk Suudwäästafrikoa aan Apstound moakje.
* 1905: Kapitulatsjoon fon ju ruske Fäästenge Port Arthur foar do japoanske Troppen ätter 157 Deege Beleegerenge
* 2009: Carlos Gomes Júnior wäd as Ätterfoulger fon Carlos Correia die Premierminister fon Guinea-Bissau.
* 2021: Do Täärpe Tchioma Bangou un Zaroumbey Darey in Niger wäide fon Islamisten mäd Skjootwoapen oungriepen, 100 Ljuude wäide doodskeeten, buppedät rakt dät 75 ferseerde un aal do Pakskäine rund uum do Täärpe tou, wier Koardel leegert, wäide in Bround sät.

## Stuurwen
* 1861: Köönich Freerk Wülm IV. (Prüüsen)
20. Januoar

## Geböärnisse
* 2009: Barack Hussein Obama II wäd as Ätterfoulger fon George Walker Bush die Präsident fon doo USA.
* 2001: George W. Bush wäd as näien Präsident fon do USA fereediged.
* 2017: Donald Trump wäd as fieuwunfjautichsten US-Präsident fereediged. Hie foulget deermäd ap Barack Obama.
* 2017: Moor Fernäilengen fon dän sonaamde IS in ju antike Stääd Palmyra wäide bekoand. Monken uur Bauwierke rakt dät uk Skoaden in dät Amphitjooter. Junner hiede in'n Moai 2016 - ju Stääd waas do foar n poor Mounde nit in Terroristen-Hounde - een rusk Orchester n medienwierksoam Konzert spield.
* 2018: Een poor Deege ätter dät do USA ounkänniged hääbe, een 30.000 Mon stäärke Troppe loangs dät syriske Noud-Skeed aptoustaalen, begint een turske Militär-Offensive in Noud-Syrien. Ju Turkäi wol deermäd foaraaln juun kurdiske Krääfte (YPG / YPJ) in ju kurdisk kontrollierde Region Rojava foargunge. Do USA, do toufoarne mäd do Kurden ferbuunded wieren, wollen do nu nit moor hälpe.
* 2021: Joe Biden (Demokroatiske Paatäi) wäd as 46. Präsidänt fon do Fereende Stoaten in sien Boantje ienfierd. Kamala Harris uurnimt as eerst Wieuw ju Vize-Präsidäntskup.

## Stuurwen
* 2020: Hayrettin Karaca, tursken Unnerniemer un Uumewaareldskutser
7. Juni

## Geböärnisse
* 1840: In't Köönichriek Prüüsen wäd ätter dän Dood fon Freerk Wülm III. sin Suun Freerk Wülm IV. Köönich.
* 2001: Die Rabbiner Abraham Grünbaum wäd in Zürich doodskeeten. Die Moort is bit däälich nit apkloord.
* 2009: Europaköär (Direktwoal fon dät Europarlamänt) in Düütsklound. Doo uur EU-Loundere hääbe dät uk twiske dän 4. un dän 7. Juni moaked.
* 2015: Ap Slot Elmau in Bayern begint ne G7-Mäitenge.

## Stuurwen
* 1826: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker
* 1840: Köönich Freerk Wülm III. (Prüüsen)
* 2001: Abraham Grünbaum, israelisken Rabbiner
15. Dezember

## Skjonisse
* 1925: Reza Pahlavi sweert foar dät iraniske Parlemänt (Madschles) sin Amts-Eed as Schah fon Persien.

## Bädden
* 1834: Joseph Ignaz von Ah, Swaitser Pestoor un Skrieuwer 
* 1877: Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake
1. August

## Geböärnisse
* 1834: Die in't Jier toufoarne ferfoatede Slavery Abolition Act wäd gultich, wiermäd in do maaste Kolonien fon't britiske Waareldriek ju Skloueräi ferbeeden wäd.
* 1876: Colorado wäd Buundesstoat fon doo USA.
* 1914: Eersten Waareldkriech - Düütske Generoalmobilmoakenge un Kriechsferkloorenge oun Ruslound.
* 1979: Ätter ju Apdeelenge fon ju bloot eenuntrüütich Mounde oolde kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn rakt dät wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe.
* 2004: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd.

## Stuurwen
* 30 f. Kr.: Marcus Antonius (hie brangt sik sälwen uume).
19. Moai

## Wietenskup

* 2009: Ju eerste wietenskuppelke Beskrieuwenge fon ju uutstuurwene Primatenoard *[[Darwinius masillae]]* wäd bekoand moaked. Ju Oard wuude truch dän norwegisken Paläontologe Jørn H. Hurum mäd Hälpe fon dän Holotypus, dät 47.000.000 Jiere oolde Fossil "Ida", wät 1983 in ju Grube Messel bie Darmstadt fuunen wuude, beskrieuwen.

## Tou Waareld keemen
* 1835: Heinrich Feiten, düütsken Wäibiskop
4. August

Die **fjoode August** is die 216. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 217. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch 149 Deege tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1427: Die fjoode Kjuustoach juun do Hussiten wäd in ju Slacht bie Mies ferlädden. Foar't eerste moal bilgje do Kjuusriedere deerbie een Woainbuurich, juust as hiere Fäinde, man Kröäk an Unnerfiendenge deerbie lät do katoolske Troppen ferljoose.
* 1806: Ienheemske Wierstoundlere unner Santiago de Liniers konnen do britiske Besättere uut ju Stääd Buenos Aires ferdrieuwe.
* 1914: Eersten Waareldkriech: Kriechsferkloorenge fon dät Fereende Köönichriek oun Düütsklound
* 2020: Dät rakt een Explosions-Katastrophe in ju libaneeske Haudstääd Beirut. 207 Ljuude kuume uum't Lieuwend, moor as 6500 wäide ferseerd un moor as 300.000 Ljuude mouten hiere Huuse ferläite. Die Uunfaal wuude uutlööst, uumdät Metall-Laskere in aan Leegerruum in dän Hoawen oarbaideden, wier Fjuurwierk leegerd waas. Dät Fjuurwierk geen loos un broachte uk 2750 Tunnen Ammoniumnitroat, do tichtebie leegerd wieren, deertou, tou explodierjen.

## Tou Waareld keemen
* 1901: Louis Armstrong, Jazz-Musiker
* 1961: Barack Obama, US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi, twiske 2009 un 2017 fjauerunfjautichsten US-Präsident.

## Stuurwen

* 1875: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere
* 2002: Robert Noehren, US-amerikoansken Oargelist, Oargel-Bauer un Musik-Pädagoge
* 2003: Anthony fon Sourozh, rusk-orthodoxen Mönk, Pestoor, Exarch un Metropolit, buppedät Wierstoundler juun do Nazis
* 2020: Frances E. Allen, US-amerikoanske Informoatikerske
24. Januoar

## Skjonisse
* 1874: Aceh wäd fon niederloundske Troppe unner Generoal van Swieten iennuumen. Do konnen dät oaber sieläärge nit gjucht unner Kontrolle kriege.
* 1900: In dän Twäide Buurenkriech roakje do suudafrikoanske Buuren in ju Slacht fon Spion Kop een Uurwinnenge uur do Briten.

## Tou Waareld keemen
* 1712: Freerk II., Köönich fon Prüüsen
* 1940: Joachim Gauck, fon 2012 bit ... die alfte Buundespräsidänt fon Düütsklound

## Stuurwen
* 1920: Amedeo Modigliani, italieensken Moaler un Bieldehauer.
* 2019: Fernando Sebastián Aguilar, spoansken roomsk-kathoolsken Kardinoal
* 2020: José Luis Castro Medellín, mexikoansken roomsk-kathoolsken Biskop fon Tacámbaro
* 2020: David Adam, britisken anglikoansken Gäistelken un Skrieuwer
* 2020: Chai Chidchob, thailoundsken Politiker
* 2020: Petra Gabriele Dannehl, düütske Kunstlerske
5. April

## Geböärnisse
* 1795: Die eerste Deel fon dän *[[Free fon Basel (1795)|Free fon Basel]]* wäd twiske Prüüsen und Frankriek uuthonnelt: Frankriek behoaldt dät linke Ouger fon dän Rhien.
* 1818: In dän Uunouhongegaids-Kriech fon Chile kumt dät tou ju Slacht fon Maipú, wier do köönichs-tjoue spoanske Troppen eendgultich truch do Uunouhongegaids-Striedere sloain wäide.
* 1823: Ramón Freire y Serrano wäd wäkke Mounde ätter ju Ousättenge fon Bernardo O’Higgins dät näie Stoats-Upperhaud fon Chile.
* 1874: In Neudörfl fäng die Gruundengspaatäidai fon juu Sozioaldemokratiske Oarbaiderpaatäi in Aastriek oun (däälich: SPÖ)
* 1879: Salpäiterkriech: Chile ferkloort Peru un Bolivien dän Kriech.
* 2003: Irak-Kriech: Do Amerikoanere marskierje in ju Stäädmidde fon Bagdad ien.

## Stuurwen
* 2020: Margaret Burbidge, britisk-US-amerikoanske Astrophysikerske
26. Meerte

## Geböärnisse
* 1812: Een Äidbieuwjen fernäilt ju Stääd Caracas (däälich Haudstääd fon Venezuela) un brangt sowät 12.000 Ljuude uum't Lieuwend.
* 1873: Doo Niederlounde fängen n Kriech oun juun Aceh, dät in düsse Tied noch n uunouhongich Sultanoat waas.
* 2000: Wladimir Putin wäd toun Präsidänt fon Ruslound kädden.

## Stuurwen
* 1827: Ludwig van Beethoven, düütsken Komponist
11. Dezember

Die **alfte Dezember** is die 345. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 346. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch twintich Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1873: Unner Generoal van Swieten kuume niederloundske Troppen ätter Aceh wai. Dät is die Näiounfang fon n Kriech, dän jo al Ounfang fon't sälge Jier fersoacht hiedene.
* 1931: Dät britiske Parlemänt brangt dät Stoatut fon Westminster uut, dät do Dominions in dän Commonwealth of Nations fiergungende Uunouhongegaid rakt. Deermäd wäide Kanada, Australien, Näiseelound, Suudafrikoa, Näifunstlound (fon 1949 oun Deel fon Kanada) un die Iriske Fräistoat (leeter: Republik Irlound) Stoaten foar sik.
* 1997: In ju japoanske Stääd Kyōto wäd dät Kyoto-Protokoll besleeten, wieroun sik do Industrielounde ferplichtje, minner Gräinhuus-Gase uuttousteeten. Gultich wäd dät eerste in 2005.
* 2018: Ounsleek in Straßburg 2018 - Bie aan islamistisken Terror-Oungriep in ju elsassiske Stääd Straßburg wäide fieuw Ljuude möärend un alwen moor ferseerd. Die Terrorist, die sik sälwen dän sonaamden Islamisken Stoat touoardende, wuude twäin Deege leeter uk doodskeeten.
4. Juli

## Foarfaale
* 1980: Ju Basilika fon Aparecida wäd truch Poabst Johannes Paul II. wäid.
* 2018: Een deelwiese juun jäildend Gjucht truchsätte Ouskuuwenge fon 69 Afghanen, ju fon dän Buundes-Binneminister Horst Seehofer (CSU) skietsk mäd sin 69. Gebuursdia in Ferbiendenge broacht wäd, is bit do tou ju grootste Massen-Ouskuuwenge uut Düütsklound ätter dät Kriechs-Lound Afghanistan. Aan fon do ouskäuwene Ljuude brangt sik ätters sälwen uume.

## Tou Waareld keemen
* 1871: Hubert Cecil Booth, n ängelsken Ingenieur, die foar sien Pionieroarbaid in n Stoafsuuger-Bau bekoand is.
* 1949: Horst Seehofer, düütsken Politiker (CSU), fon 2008 - 2018 bayerisken Ministerpräsident un fon Meerte 2018 bit ... Buundes-Binneminister

## Stuurwen
* 1826: John Adams, US-amerikoansken Politiker un 2. Präsident fon do USA
* 1826: Thomas Jefferson, US-amerikoansken Politiker un 3. Präsident fon do USA
* 1888: Theodor Storm, düütsken Skrieuwer
28. April

## Geböärnisse
* 1873: Die Kraton (juu Fäästenge fon n Sultan) fon Aceh, dät in düsse Tied noch uunouhongich waas, waas so krewäl ferdäägend wuden, dät doo niederloundske Troppen wier wäch geen sunt, ätter dän Ounfang fon n Kriech an n 26. Meerte fon't sälge Jier.

## Tou Waareld keemen
* 1758: James Monroe, US-amerikoansken Präsidänt († in 1831)

## Stuurwen
* 2021: Michael Collins, US-amerikoansken Astronaut
17. November

## Faorfaale
* 1873: Juu Stääd Budapest wude uut doo Stääde Buda, Pest un Óbuda bilded.
* 1981: Die koptiske Pestoor Maximose Guirguis wäd äntfierd un betruuet, dät me him uumebrangt, wan hie nit dät Kristendum oulait un eepentelk tou dän Islam konvertiert. Hie lient ou, kricht dät Strot truchsnieden un ferblät.
* 2018: In Frankriek beginne Proteste fon sonaamde "Jeelwästen". Do Protäste gjuchte sik eerste juun een haagere Bestjuurenge fon fossile Krääftstoffe (foaraaln Diesel), ju Präsident Emmanuel Macron as Mäitnoame juun ju Globoale Woormenge truchsätte wüül. Man uurloang äntwikkelt sik ju Bewäägenge so, dät ju ferskeedene sosjoal-politiske Aaskengen ferträt.

## Stuurwen
* 1981: Maximose Guirguis, koptisken Pestoor.
* 2019: Susan Cernyak-Spatz, US-amerikoanske (uurspröängelk aastriekiske) Germanistinne un Holocaust-Uurlieuwende
13. Juli

## Skjonisse
* 1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder in dän Altenburger Prinsenroow, wäd skeeldich spräkt un tou dän Dood feruurdeeld. Ap dän touken Dai wäd him un wäkke fon sien Hälpere in Freiberg die Kop ousloain.
* 1870: Ju sonaamde Emser Depesche brangt Frankriek deertou, n Kriech juun Prüüsen tou beginnen, wier natüürelk dät "Schutz- und Trutzbündnis" ap prüüske Siede meekampede. Dät waas die Ounfang fon n Düütsk-Frantsöösken Kriech.
* 2008: Ju Union foar dät Middelmeer wäd gruundet.
* 2014: Düütsklound wint ju Foutbaal-Waareldmäästerskup in Brasilien.
* 2016: In Foulge fon dät Brexit-Referendum lait die britiske Premierminister David Cameron sien Boantje ou, dät dan Theresa May kricht.
* 2018: In ju Region Mastung in Pakistan kumt dät tou een Sälwenmoort-Attentat truch dän sonaamden Islamisken Stoat. Bie dän Terror-Oungriep stierwe 149 of 150 Ljuude, 186 wäide ferseerd.

## Tou Waareld keemen
* 100 f. Kr.: Gaius Iulius Caesar, Militär un Stoatsmon fon dät Roomske Riek.

## Stuurwen
* 1793: Jean Paul Marat, Frantsöösken Revolutsjoons-Politiker, möärend truch ju Oadelige Charlotte Corday.
* 1954: Frida Kahlo, mexikoanske Moalerske.
* 2018: Annemarie Esche, düütske Philologinne (Burmanistinne)
* 2019: Paolo Sardi, italieensken roomsk-kathoolsken Kardinoal
7. August

Die **soogende August** is die 219. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 220. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 146 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1819: In ju Slacht fon Boyacá uurwinnt Simón Bolívar do spoanske Troppen, brangt Bogotá unner sien Heerskup un fäästiget deermäd ju Uunouhongegaid fon Näigranada.
* 1869: In Eisenach wäd ap Initiative fon August Bebel un Wilhelm Liebknecht die Gruundengskongress tou juu Sozialdemokratiske Oarbaiderpaatäi (SDAP) begind, uut juu juu düütske SPD häärfoargungt. Bebel wäd toun Foarsitter kädden.
* 1958: Alberto Lleras Camargo is die eerste, die in ju Uureenkumst "Nasjonoale Front" Präsident fon Kolumbien wäd. Ju Uureenkumst is sleeten twiske do eerdere Burgerkriechs-Juunstriedere fon ju liberoale un ju konservative Paatäi. Deermäd gungt die Burgerkriech "La Violencia" foarbie.
* 2008: An dät Skeed fon Georgien ätter Suudossetien begint mäd dät Iensätten fon militäriske Ferbeende fon Georgien die Kaukasuskriech.

## Tou Waareld keemen
* 1966: Jimmy Wales, aan fon do Begruundere fon Wikipedia
9. April

## Skjonisse
* 1834: In Liyon (arpitoansk, frantöösken Noome: *Lyon*) rebellierje Sieden-Weeuwere un aaskje republikoanske Ferhooldnisse.
* 1844: Ju fon Buuren gruundede Republik Winburg-Potchefstroom ferkloort hiere Uunouhongegaid.
* 1865: Juu Noud-Virginia-Armee, n wichtigen Deel fon dät Heer fon doo Konföderierde Stoaten fon Amerikoa (Suudstoaten) kapituliert in't Gjuchtshuus fon Appomattox foar doo Noudstoaten.
* 1867: Do USA unnerteekenje dän Koopferdraach fon dät aleer ruske Alaska.
* 1948: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd Jorge Eliécer Gaitán, die Präsidentskups-Kandidoat mäd ju grootste Kansje, ap ju Sträite möärend. Fluks ätters wäd sin Möärender Juan Roa Sierra fon ju apbroachte Masse uk noch dood häuwen, sodät wie sien Motiv däälich nit moor wiete. In Kolumbien begint "La Violencia", aan Burgerkriech twiske liberoale un konservative Paatäi.
* 2017: Bie Ounsleeke ap two koptiske Säärken wäide in Ägypten moor as fjautich Moanskene uumebroacht un moor as 120 ferseerd.

## Tou Waareld keemen
* 1794: Theobald Böhm, Musiker un Häärstaaler fon Twäärs-Flöiten, do hie uk technisk ferbeeterde
* 1835: Leopold II., belgisken Köönich

## Stuurwen
* 1959: Frank Lloyd Wright, US-amerikoansken Baukunstler (Architekt)
* 1904: Isabella II., Kööniginne fon Spanien

* 1945: Dietrich Bonhoeffer wäd as Wierstandler juun dän Nasjonoalsosjoalismus waigjuchted.
* 1948: Jorge Eliécer Gaitán, kolumbioansken Präsidentskups-Kandidoat, wäd appe Sträite doodskeeten un sin Möärender Juan Roa Sierra wäd fon ju apbroachte Masse uk fluks dood häuwen.
* 2021: Philip, Duke of Edinburgh, Mon fon ju domoaligen Köäniginne Elisabeth II.
14. April

## Geböärnisse

* 1865: Ansleek ap dän US-Präsident Abraham Lincoln. N Dai leeter stäärft hie an sien Seeregaid.

## Stuurwen
* 2003:  Gerda Gmelin, düütske Skauspielerske un Tjooterintendantinne 
* 2018: Rinaldo Fidel Brédice, argentiensken roomsk-kathoolsken Biskop
26. April

## Geböärnisse
* 1538: Twiske do Ounhongere fon Francisco Pizarro un Diego de Almagro, do in't Foaren touhoope dät Riek fon do Inka ärooberd hieden, man nu Rivoalen uum ju Moacht in't ädder-kolonioale Suud-Amerikoa wieren, kumt dät tou ju Slacht fon Las Salinas. Pizarro sien Troppen winne, Diego de Almagro wäd fäästnuumen.
* 1792: In ju Noacht ap dän 26. April dichtet un komponierd die Offisier Rouget de Lisle in't elsassiske Straasbuurich ju Marseillaise.
* 1865: Juu konföderierde Tennessee-Armee kapitulierd foar doo Noudstoaten.
* 1994: In Suudafrikoa begint ju eerste meene un fräie Parlemäntsköär in Suudafrikoa. Dät is dät Eende fon ju Apartheid. Die African National Congress (ANC), ju Paatäi fon Nelson Mandela, kricht do maaste Stämmen.

## Stuurwen
* 2019: Ellen Schwiers, düütske Skauspielerske
* 2021: Rory Young, irisken Natuur-Skutser
26. Oktober

## Geböärnisse

* 1863: In Genf is die Begin fon ne internationoale Konferenz, dät Resultoat is juu Internationoale Rood Kjuus un Roode hoolwe Moune-Bewäägenge, juu wie däälich häbe.
* 1932: In Nauru wäd foar't fäärme Moal die Angam-Dai fierd, uumdät dät duusendfieuwhunnertste Bäiden fon dät Ailound tou Waareld kumt.

## Stuurwen

### Doatum unseeker

* 2019; 26. of fiellicht uk 27. Oktober: Abu Bakr al-Baghdadi, Terrorist un Uppermon fon dän sonaamden Islamisken Stoat, die sik sälwen as Kalif iensät häd.
26. August

Die **26. August** is die 238. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 239. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 127 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1726: In Dresden wäd die Gruundsteen foar ju Frouwensäärke laid.
* 1806: Die Boukpränter Johann Philipp Palm wäd ap Befeel fon Napoleon in Braunau oun'n Inn waigjuchted, uumdät hie een Pamphlet juun him pränted hiede.
* 1883: Die Fjuurspäiende Bierich Krakatau bräkt uut. Deerap foulget, dät hie ap dän touken Dai in sik touhoope faalt un aan Tsunami feruurseeket, in dän duusende Ljuude ap Java un Sumatra ferdrinke.
* 1914: Eersten Waareldkriech - Ätter dät Ientringen fon ruske Troppen in Aastprüüsen begint ju Slacht bie Tannenberg twiske düütske un ruske Troppen.
* 2008: Ruslound ärkoant do fon Georgien beanspröäkede separatistiske Regionen Abchasien un Suudossetien as Stoaten oun.
* 2021: Ounsleek bie dän Lufthoawen fon Kabul 2021: Die sonaamde Islamisken Stoat begungt aan Bumben-Ounsleek tichte bie dän Iengong tou dän Lufthoawen fon ju afghaniske Haudstääd Kabul, wier ätter ju Moacht-Uurnoame fon do Taliban juust ju Evakuierenge fon wäästelk Personoal, man uk ienheemske Hälpere un Fluchtlinge in'n Gong is. Deerbie kuume touminst 183 Ljuude uum't Lieuwend, deerbie 170 Afghanen un 13 US-Suldoaten. Moor as 150 Ljuude wuuden ferseerd, deerunner uk 18 US-Suldoaten juust so as Taliban-Kampere.

## Tou Waareld keemen

* 1862: Theodor Siebs, düütsken Germanist.

## Stuurwen
* 2002: Rosemarie Fuchs, düütske Politikerske (FDP)
12. Februoar

Die **tweelfte Februoar** is die tjounfjautichste Dai in dän gregorioanske Kalänner, also blieuwe deer noch tjohunnerttwountwintich (in Skaltjiere: tjohunnerttjountwintich) Deege tou dät Jierseende tou.

## Skjoonisse
* 1541: Gruundenge fon ju Stääd Santiago de Chile
* 1817: In dän Uunouhongegaidskriech fon Chile kumt dät twiske do Rebellen un spoanske Troppen tou ju Slacht fon Chacabuco. Do Uunouhongegaidsstriedere winne un konnen twäin Deege leeter in Santiago de Chile ienluuke.
* 1832: Generoal José María Villamil nimt do Galápagos-Ailounde foar Ecuador in Besit.
* 1834: Friedrich Schleiermacher, protestantisken Theologe un Philosoph
* 1858: In Japan häd die Gebruuk fon Fumien n Eende. (Fumien wieren Bielden fon Jesus, Maria af uur kristelke Motive, do in ju japaniske Kristenferfoulgenge sänt 1629 bruukt wuuden wieren, uum tou ärkannen, af n Moanske kristelk waas af nit. Deer moaste dan swädden wäide, dät me nit kristelk is, un dan moaste me toun Bewies, dät me nit kristelk is, ap ju Bielde (Fumie) hääruumetrampelje. Fuul japaniske Kristen wüülen dät nit dwo un wuuden dan waigjucht.)
* 1900: Wladimir Iljitsch Uljanow, leeter bekoand wuden as Lenin, kumt ätter tjo Jiere uut ju sibiriske Ferbannenge tourääch.

## Stuurwen
* 1594: Johannes Bugenhagen (die Jungere), luttersken Theologe un Suun fon dän allere Johannes Bugenhagen, dän Platdüütske Biebel-Uursätter.
* 2001: Kristina Söderbaum, sweediske Skauspielerske
* 2002: Margaret Traxler, US-amerikoanske roomsk-kathoolske Theologinne
30. Meerte

## Skjonisse
* 1814: Do Troppen fon ju säkste Koalitsjoon stoarmje dän foar Paris laine Montmartre. Ap n Ättermiddai kapitulierje do frantsööske Ferdäägenere. Deermäd konnen do Ferbuundede in dän Kriech juun Napoleon Bonaparte in ju Haudstääd ienmarskierje.
* 1848: Dät Foarparlament lukt in ju Frankfurter Paulssäärke ien.
* 1856: Truch dät Unnerskrieuwen fon n Trääden Pariser Free wäd die Krimkriech be-eended.
* 1867: Ap Bedrieuwen fon dän US-Buuteminister William Henry Seward lat dät domoalige Tsoaren-Riek Ruslound dän Ferkoop fon Alaska foar 7,2 Millionen US-Dollar oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa ien.

## Tou Waareld keemen
* 1746: Francisco de Goya, aragoneesisken Moaler
* 1853: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler

## Stuurwen
* 2020: Louise Ebrel, bretoonske Sjungerske
* 2020: Marianne Koch, düütske evangeelske Pestoorske un Dekoaninne
* 2020: Bill Withers, US-amerikoansken Musiker
2. Meerte

## Geböärnisse
* 1796: Napoleon Bonaparte wäd in dän Eersten Koalitsjoonskriech toun Uppermon uur ju Italienarmee benaamd.
* 1836: Texas ferkloort sik uunouhongich fon Mexiko.
* 1855: Alexander II. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Nikolaus I. rusken Zar, in ju Tied fon n Krimkriech.
* 1900: Do Briten besätte in dän Twäide Buurenkriech Ladysmith, ju träädgrootste Stääd fon dän Stoat Natal (Suudafrikoa)
* 2017: Syriske un Ruske Troppen hääbe dät twisketruch fon'n IS heeldene Palmyra foar't twäide Moal iennuumen.

## Tou Waareld keemen
* 1824: Bedřich Smetana, tschechisken Komponist
* 1825: Johannes Zimmermann, düütsken evangeelsken Missionoar, Sproakfoarsker un Bibel-Uursätter in Ghana.
* 1835: Hermann Jakob Dingelstad, düütsken roomsk-katoolsken Theologe un Biskop

## Stuurwen
* 1835: Franz II., bit 1806 läästen Kaiser fon't Hillige Roomske Riek un dan as *Franz I.* Kaiser fon Aastriek.
* 2003: Antonio Arellano Durán, venezoloansken Biskop
8. Juli

## Skjonisse
* 1455: Kunz von Kauffungen äntfiert bie dän Altenburger Prinsenroow do 14- un 11-jierige Prinsen Ernst un Albrecht von Sachsen. Deermäd wol hie dän Kuurfüürst Friedrich dän Sachtmoudigen fon Saksen twinge, him dän Skoade tou betoaljen foar sien ferläddene Lounderäie. Insteede wäd hie uum Breek fon dän Loundfree bekloaged. Hie beropt sik ap sien gjuchtfäidige Aaskenge un ap dän "Fehde"-Bräiw, die dän Loundfree ätter jäildend Gjucht buute Krit sät. Man die Bräiw is tou leet keemen.
* 1538: Diego de Almagro, fröieren Mee-Strieder un nu Rivoale fon dän Conquistador Francisco Pizarro, wäd unner Pizarro sin Bruur Hernando Pizarro in Cusco waigjucht.
* 1758: Slacht fon Carillon (Soogenjierigen Kriech): In Noudamerikoa ferdäägenje fjauerduusend Frantsoosen ju Fäästenge Carillon ärfoulchriek juun bienaist fjauer moal so fuul Briten (6350 äächte Suldoaten un 9000 bietouhoalde Kolonisten).
* 1853: Die Amerikoanske Admiroal Matthew C. Perry kumt mäd sien Swotte Skiepe in n Hoawen fon Uraga in Japan un ferloanget ne Eepenenge fon dät sänt 200 Jiere isolierd lieuwjende Lound.
* 1928: Dät Luchtskip LZ 127 kricht sin Noome "Graf Zeppelin"
* 2011: Mäd STS-135 begint ju lääste Space-Shuttle-Mission.
* 2022: Twäin Deege foar ju japoanske Bupperhuuswoal wäd die fröiere Premierminister Shinzō Abe ap eepene Sträite in Nara doodskeeten.

## Tou Waareld keemen
* 1919: Walter Scheel, fon 1974 bit 1979 die fjoode Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound

## Stuurwen
* 2021: Sigune von Osten, düütske Opern-Sjungerske, Komponistinne un Musik-Kunstlerske
* 2022: Shinzō Abe, japoansken Politiker un fröieren Premierminister
22. Januoar

## Geböärnisse
* 1863: Begin fon dän polniske Januoarapstand juun ju Ruske Heerskup
* 1905: Bie'n Päiterbuuriger Bloudsundai slo Suldoaten een freedelke Demonstratsjoon mäd moor as trüütichduusend Ljuude blouderch deel, ju Ruske Revolutsjoon 1905 begint.
* 1946: In dät Noudwääste fon dän Iroan, die tou düsse Tied deels fon ju Sowjetunion un deels fon't Grootbritannien besät is, ferkloort sik ätter dän Wille fon do Sowjets ju Republik Kurdistan foar uunouhongich. Ju uumfoatet bloot aan litjen Deel fon't kurdisk besiedelde Rebät.
* 2018: Katalonien: Do separatistiske Paatäie Junts per Catalunya un ERC nominierje dän ousätten un ätter Belgien fluchteden Präsident fon ju Generalitat Carles Puigdemont as eensigen Kandidoat foar ju Regionoal-Präsidentskup. Dät Spanien dät nit toulät, waas is al kloor: Puigdemont kon nit uut dät Exil tourääch, sunner fäästnuumen tou wäiden, man hie kon uk nit kädden wäide, sunner deer tou weesen.

## Stuurwen
* 2001: Philine Fischer, düütske Opern- un Konzert-Sjungerske
* 2018: Ursula K. Le Guin, US-amerikoanske Skrieuwerske
16. Januoar

## Skjonisse
* 1796: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik
* 1864: Prüüsen un Aastriek kweede, wan Dänemark nit binne twäin Deege juu Novemberferfoatenge touräächnimt un uut dät Härtsochduum Slääswiek ferswint, wol dät n Kriech reeke. Düssen Düütsk-Deensken Kriech begon dan uk n poor Deege leeter.
* 1891: Ätter aan Twist twiske Präsident José Manuel Balmaceda un ju Oppositsjoon begint in Chile aan Burgerkriech.
* 1991: Een Koalitsjoon, ju fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa ounfierd wäd, gript in dän Twäiden Gulfkriech ien, uum Kuwait fon Annexion truch dän Irak tou befräien. (Ätter ju Tied junner is dät di 17. Januoar, dät Doatum fon dän 16. is ätter US-Aastkusten-Tied.)

## Tou Waareld keemen
* 1859: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler
* 1931: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon Düütsklound.

## Stuurwen
* 1806: Nicolas Leblanc, frantsöösken Dokter, Chemiker un Fabrikant.

## Foutnooten
23. Juni

Die **23. Juni** is die 174. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 175. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 191 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1758: Soogenjierigen Kriech: Ferdinand von Braunschweig-Wolfenbüttel uurwint do Frantsoosen in ju Slacht bie Krefeld.
* 1802: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid.
* 1865: Dät Eende fon n Sezessionskriech
* 1867: Die Buuteminister fon Aastriek-Ungarn, Friedrich Ferdinand von Beust, kricht buppedät aan Riekskanzler-Titel.
* 1963: John F. Kennedy kwäd bie een Rääde in Berlin uut Solidarität mäd ju deelde Stääd "Ich bin ein Berliner".
* 2006: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte.
*2012: Do Düütske uut Suudtirol winnen dät Finale fon ju Europeada 2012 in Lausitz 3:1 juun do Roma uut Ungarn. Dät is een Foutbaal-Europamäästerskup foar autochthone Minnerhaide
* 2016: In een Referendum stämt een Moorhaid fon ju britiske Befoulkenge foar dän Brexit, dät hat dät Uuttreeden fon dät Fereende Köönichriek uut ju Europäiske Union. In Skotlound häd oaber een Moorhaid fon ju Befoulkenge foar dät Ferblieuwen in ju EU stämt, sodät bolde in ju Foulge uur ju Muugelkhaid fon een näi Referendum uur ju Skottiske Uunouhongegaid boald wäd.
* 2023: Ukraine-Kriech -- In Ruslound begint die Apstound fon ju Miliz "Gruppe Wagner" unner Jewgeni Prigoschin, man hie be'eendet sin "Marsk ap Moskau" al ap dän touken Dai.

## Stuurwen
* 1981: Zarah Leander, sweediske Skauspielerske
14. Juni

## Geböärnisse
* 1792: Aastrieksk-Rusken Ferdäägengsbuund.
* 1800: Napoleon Bonaparte uurwint do Aastriekere in ju Slacht bie Marengo.
* 1826: Ätter aan Besluut tou ju Aploosenge fon do Janitschoaren un een Rebellion deerjuun lät Mahmud II. do Janitschoaren ap dän 14. un 15. Juni fernäile, wät hie in't Resultoat as "Wäildäidich Geböärnis" beteekent.
* 1848: Wilst ju Düütske Revolutsjoon kumt dät tou dän Stoarm ap dät Berliner Tjuuchhuus, wier sik ju Masse mäd Woapen fersuurget.
* 1866: Mäd dän Buundesbesluut fon n 14. Juni 1866 stämt die Buundesdai dän Oundraach fon Aastriek ap ne Buundesexekutsjoon fon Prüüsen tou un benaamd Karl von Bayern tou'n Buundesfäildheere. Prüüsen trät ätter ju Moorhaidsäntskeedenge uut dän Düütske Buund uut, un die Düütske Kriech twiske Prüüsen un Aastriek begint. Dät liech (kiek buppe!) oun unnerskeedelke Meenengen tou dän Stoatus fon Släswiek-Holsten.
* 1900: Bokser-Apstound: Ienmarsk fon do "Boksere" in Peking.
* 1905: Gustav Klimt trät touhoope mäd uurswäkke uut ju Wiener Secession wier uut.
* 1940: Düütske Troppen besätte Paris.
* 1982: In dän Falkloundkriech ferkloort ju argentiniske Armee in Port Stanley juunuur do britiske Troppen hiere Kapitulatsjoon. 9.800 argentiniske Suldoaten kuume in Kriechsfangenskup.

## Tou Waareld keemen
* 1928 (amtelk, wildääge al n Mound eerder) Ernesto Rafael Guevara de la Serna, naamd *Che Guevara*, aan marxistisken Politiker, Guerilla-Uppermon un Skrieuwer.
* 1946: Donald Trump, US-amerikoansken Unnerniemer un Präsident

## Stuurwen
* 2021: Gustava Mösler, düütske Journoalistinne
28. Februoar

## Skjonisse
* 1848: Een Mainzer Foulksfersammelenge formulierd fräiegaidelke Aaskengen juunuur ju grootheertoachelke hessiske Regierenge in Darmstadt. Heinrich von Gagern stoalt n Oundraach ap "Ienberoupenge fon een Nasjonoalrepräsentatsjoon" un ap "Ärnäierenge fon dän Buundesfoarsit".
* 1933: Ju "Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat" (kuut: "Reichtagsbrandverordnung" kumt fluks ätter n Bround fon't Rieksdai-Huus. Dät rakt nu Ferfoulgenge un Unnertaaienge, un Gruundgjuchte wäide ouschafed.
* 2013: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou.

## Stuurwen
* 1925: Friedrich Ebert, aan SPD-Politiker un die eerste Riekspräsident fon ju Weimarer Republik
21. Meerte

Die **eenuntwintichste Meerte** is die tachentichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (of die eenuntachentichste in Skaltjiere), also blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntachentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou.

## Skjonisse
* 1848: Die prüüske Köönich Freerk Wülm IV. lät sik mäd ne swot-rood-gouldene Flaage sjo. Hie mout do Revolutsjoonääre tiedwiese toumäite kuume, uum sien Riek tou rädjen.
* 1871: Otto von Bismarck wäd tou'n düütsken Riekskansler un toun Füürst moaked.
* 1906: Die Ruske Zar Nikolaus II. beskat do Gjuchte fon ju ploande Duma äärch.
* 1933: Die näie Rieksdai fon Nazi-Düütsklound kumt toun eersten Moal touhoope. Dät wäd mäd dän Dai fon Potsdam eepentelk fierd. An n touken Dai wäd dät Konzentrationsleeger Dachau apgjucht.
* 2014: Mäd dät Gultichwäiden fon aan Ferdraach is ju Krim uut ruske Sjuchtwiese Deel fon Ruslound.
* 2021: In dät Departement Tillia, Region Tahoua, Niger wäide (monken uur Täärpe) do Tuareg-Siedelengen Bakorat un Intazayene tichte bie dät Skeed tou Mali oungriepen, fermoudelk fon Islamisten. 137 Ljuude wäide möärend.

## Tou Waareld keemen
* 1887: Erich Mendelsohn, düütsken Architekt

## Stuurwen
* 1910: Gaspard-Félix Tournachon, unner dän Kunstlernoome *Nadar* aan bekoanden Photograph.
* 2020: Aileen Baviera, philippienske Politik-Wietenskupperske un Sinologinne
* 2020: Hannelore Minkus, düütske Skauspielerske un Synchron-Baalerske
21. Februoar

## Skjonisse
* 1804: Ju fäärme Skienen-Damplokomotive fon ju Waareld, baud fon Richard Trevithick, brangt hiere Prouwefierd ärfoulchriek bääte sik.
* 1848: Karl Marx un Friedrich Engels moakje dät Kommunistiske Manifest eepentelk.
* 1905: Begin fon ju Slacht fon Mukden in dän Rusk-Japoanske Kriech; ju lukt sik uur tjo Wieke un eendet mäd een Uurwinnenge foar Japan.
* 1985: 13. Alwenstäädetuur wonnen fon Evert van Bethem uut St. Janskleaster in n Tied fon 6.47 Uure.
* 1887: Ätter ju Aploosenge fon dän düütsken Rieksdai ap dän 14. Januoar wäd hie nu näi kädden.
* 1918: In dän Zoo fon Cincinnati stäärft *Incas*, die lääste Karolinasittich, wiermäd ju eensige Papageien-Oard fon Noudamerikoa uutstäärft.
* 1919: Die Student Anton Graf von Arco auf Valley skjut dän Bayeriske Ministerpräsidänt Kurt Eisner dood. Hie säärm uurlieuwet truch een Noodoperatsjoon, ätterdät hie fon do Skillersmonljuude deelskeeten wuden is.

## Stuurwen
* 2001: José Alí Lebrún Moratinos, Ärts-Biskop fon Caracas (Venezuela) un Kardinoal
* 2018: Billy Graham, US-amerikoansken Baptisten-Pestoor
15. Oktober

## Skjonisse
* 1985: Michael Gorbatsjow begint mäd sien *[[perestrojka]]*-Politik.

## Tou Waareld keemen
* 70 f. Kr.: Publius Vergilius Maro, roomsken Dichter
* 1844: Friedrich Nietzsche, bekoand foar sien philosophiske Uurlääsengen.
* 1795: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861)

## Stuurwen
* 1946: Hermann Göring, fierenden Politiker un Kriechsferbreeker fon ju NS-Diktoatuur (Suizid)
* 2020: Bhanu Athaiya, indiske Kostüm-Bieldnerske