open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beooboachtboar Al

Dät **beooboachtboare Al** is dän Deel fon dät Al, wierfon dät in Theorie muugelk is, dän fon ju Äide häär woar tou niemen. In Theorie un nit in Praxis, deeruum dät me in Praxis dät Al bute uus Sunnensystem bloot truch elektromagnetiske Stroalenge woarnieme kon. Also ap ne Steede wier ju nit uutsoand wäd af wier ju tou swak is uum woar tou niemen, kon me niks sjo, wan et deer uk daach wät rakt.

In ju Ounnoame dät dät Al ne isotrope Struktuur häd, häd dät beooboachtboare Al ju Foarm fon n Baal mäd in de Midde ju Äide (af ap wäkke Steede die Woarniemer sik uk fint). As Radius wäd dan sowät 46,5 Milliarden Luchtjiere ounroat. Dät Al sälwen wäd ap bloot 13,75 Milliarden Jiere oold skätsed. Die Gruund dät dän skätsede Radius gratter is as dät Lucht in ju Tied touräächlääse kon, is ju Expansion fon dät Al. Me sjucht toun Biespil ap ju Äide dät Lucht fon n Stiernsystem dät ap 46,5 Milliarden Luchtjiere Oustand lait. Ieuwen leeter as dän Uurknal liech dät Stiernsystem ap 13,75 Milliarden Luchtjiere fon de Molksträite, man nu lait dät fääre truch ju Expansion fon dät Al. Dät Lucht wät do uutsoand wuude, brukte also man 13,75 Milliarden Jiere uum uus tou beloangjen, wan dät Stiernsystem nu uk fuul fääre wäch lait as 13,75 Luchtjiere. Me beteekent also gewöönelk as Radius fon dät beooboachtere Al dän Oustand dän do fierst wääge lääsende beooboachtboare Objekten *nu* fon uus oulääse, wan wie disse Objekten uk sjo, as jo wieren do jo noch fuul naier bie liegen.
Astronomiske Eenhaid

Ju **astronomiske Eenhaid** (AE, Ängelsk: AU) is ne Oustandsmäite, ju der bolde gliek dän Truchsleek-Oustand is twiske ju Äide un ju Sunne, soowät 149,6 Millionen km. Siet September 2012 is ju astronomiske Eenhaid definierd as seküür 149&nbsp;597&nbsp;870&nbsp;700 Meter. Disse Mäite wäd in ju Astronomie ferwoand, uum Oustande in dän Waareldruum antoutjuden, deermäd do fergliekboar wäide mäd dän "Radius" fon dän Uumloopboan fon ju Äide uum de Sunne.

Uur Eenhaide foar groote Fierten in dät Aal sunt Luchtjier un Parsec. 

Biespiele: 
* Pluto fint sik ap 39,5 AE fon de Sunne. 
* Jupiter stoant ap 5.2 AE fon de Sunne.
* Ju Moune stoant ap (ouruunded) 0,0027 AU fon de Äide. 

Uumreekenge: 
* 1 AE = 149 597 870 700 Meter 
* 1 AE = 8,317 Luchtminuten 
* 1 AE = 499 Luchtsekunden 
* 1 Luchtjier = 63 241 AE 
* 1 Parsec = 206 265 AE 
* 1 Parsec = 3.262 Luchtjiere
Kreationismus

**Kreationismus** (fon lat. *creatio* „Skaffenge”) is ju Apfoatenge, dät dät Universum, dät Lieuwend un die Moanske truch n uunmiddelboaren Iengriep fon n Schaffergod in natüürelke Foargonge äntsteen sunt. Hie begruundet dit mäd ju woudelke Interpretation fon do Hälge Skrifte fon do abrahamitiske Religione (besunners dät 1. Bouk Mose).

Die Kreationismus äntstuud in dät 19. Jierhunnert as Wierstand juun dät Postuloat fon n hooch Äidoaler un ju darwinske Evolutionstheorie. Däälich gjuchtet sik die Wierstand juun ju moderne Natuurwietenskup un dän Atheismus.

Sien grootste Betjuudenge häd die Kreationismus in do kristelk-fundamentalistiske un evangelikoale Gjuchtengen in do USA. Deer häd er unner Wäälere fon do konservative Republikoaner fuul Anhängere, do sonaamde religiöse Gjuchte. Jo spreeke sik deerfoar uut, dän Kreationismus toun Inhoold fon dät Biologieunnergjucht an Skoulen tou moakjen. Deer ju US-amerikoaniske Ferfoatenge oawers n Ferboad fon religiöse Inhoolde in dät Skoulunnergjucht änthaalt un uk naan gesunnerden Religionsunnergjucht foarsjucht, behauptje jo, die Kreationismus läit sik as wietenskuppelke Theorie fertreede un kon in Foulge sunner Konflikt mäd de Ferfoatenge unnergjucht wäide. Gjuchte hääbe oawers in lääste Instans altied juun disse Ansicht uurdeeld. In sien ferscheedene Foarmen wikselt die Kreationismus twiske Religionsleere un Pseudowietenskup.

In dän Islam ferträt däälich u.&nbsp;u. Harun Yahya dän Kreationismus, in dät Juudendum sunt et foar allen Anhängere fon orthodoxe Gjuchtengen.
Radioteleskop

N **Radioteleskop** is ne Radio-Antenne un Ämpfang-Installation foar Woarniemen fon Kuutwoogen Radio-Signale fon astronomiske Objekte. Do maaste moderne Radioteleskope bestounde uut een af moorere Parabolantennen. Maastens honnelt et sik dan däälich uum moorere Antennen, n ‘Array’, wierfon do Signoale kombinierd wäide uum ju Bielde-Aplöösenge tou fergratterjen. Juust as bie optiske Teleskope is ju Aplöösenge proportionoal mäd ju ferwoande Woogenloangte. Foar ju fuul grattere Woogenloangten fon Radiosignoale (uum Zentimetere) is also n fuul gratter Teleskop nöödich as foar Woarniemenge mäd Lucht. 

## Geskichte
Do eerste Fersäike tou Radioastronomie stamme uut 1894, als Sir Oliver Lodge Zentimeter-Stroalenge fon ju Sunne fersäkt aptoufangen. Do foulgjende 40 Jiere passierde oawers man min, deeruum dät do Ämpfangtechniken noch uungenöigend äntwikkeld wieren.

In dät Jier  1931 moakede Karl Jansky, die der an do Bell Telephone Laboratories oarbaidede, eenige Experimente mäd Interferenz fon Funkwoogen. Hie äntdäkde tjo Oarden fon Geruuskwällen: lokoale Laie, fiere Laie un n anduurjend Siskjen fon uunbekoand Häärkuumen, fon do hie wiesde, truch ju Wälle deerfon an dän Heemel tou lokalisierjen, dät dät uut dät Zentrum fon de Molkwai koom.
Elektromagnetiske Stroalenge

**Elektromagnetiske Stroalenge** is ju Bewäägenge truch ju Ruumte fon elektriske un magnetiske Oszillatione (Swingengen). Lucht is ne Foarm fon elektromagnetiske Stroalenge. Aal Soarten elektromagnetiske Stroalenge hääbe in Vakuum ne Gauegaid gliek an ju Luchtgauegaid.

## Sjuch uk
* Radioteleskop
Budka Suflera

**Budka Suflera** is n rockkoppel uut Polen.
Meegliedere fon dän Koppel wieren:

*Krzysztof Cugowski
*Romuald Lipko
*Tomasz Zeliszewski
*Łukasz Pilch
*Mirosław Stępień

## Ju Discografie
* 1975: *Cień wielkiej góry*
* 1976: *Przechodniem byłem między wami*
* 1979: *Na brzegu światła*
* 1980: *Ona przyszła prosto z chmur*
* 1982: *Za ostatni grosz*
* 1984: *Czas czekania, czas olśnienia*
* 1986: *Giganci tańczą*
* 1988: *Ratujmy co się da!!*
* 1993: *Cisza*
* 1995: *Noc*
* 1997: *Nic nie boli, tak jak życie*
* 2000: *Bal wszystkich świętych*
* 2002: *Mokre oczy*
* 2004: *Jest*
* 2009: *Zawsze czegoś brak*
*2020: *10 lat samotności*
*2023: *Skaza*
Jouswier

**Jouswier**,  *([[Niederloundsk]]: Jouswier)* is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 54 Ienwoonere (2008).
Buutenäidsk Lieuwend

**Buutenäidsk Lieuwend** is Lieuwend dät nit fon ju Planet Äide is. Dät is nit bekoand, af dät ainewaine buutenäidsk Lieuwend rakt. Dät rakt naan Bewies, dät et existiert, man et wäd ounnuumen, dät n grooten Prozentsats fon do Ljuude deeran leeuwe. 

Do maaste Wietenskuppere leeuwe, dät, wan buutenäidsk Lieuwend existiert, sien Evolution an ferskeedene Steeden in dät Al passierd is. Uur leeuwe, dät dät Lieuwend begon ap ne litje Taal fon Planeten un sik ätter uur Planeten fersprat häd. Me skäl deerbie oawers betoanke, dät dät in ju Waareldruumte twiske do Planeten döödelke Stroalenge as UV rakt. Daach änthaalt ju Ruumte twiske do Stierne in Stoafwulken al touhoopestoalde Molekülen do der as Bausteene foar dät Lieuwend tjoonje konnen.

## Ne Bereekenge
Ätter Asimov rakt dät in uus Molksträitesystem bie do 300 Milliarden Stierne man sun 650 Millionen bewoonboare Planete. Dät kumt deerhäär, dät nit aal Stierne (as toun Biespil do roode Hüünen) ne goude Stroalenge reeke un bie Dubbelstierne annerje sik do Uumstande toufuul. Deertou kumt, dät do Stierne in de Midde fon dät System goarneen Planete hääbe. Uk skällen sukke Planete in ju bewoonboare Zone af Ökosphäre fon dän Stiern lääse, also nit tou koold weese (as Mars) af nit tou heet (as Venus). Sogoar uus Äide häd heete un koolde Tieden (Iestiedoaler) koand. Deertou skäl sun Planet nit tou licht weese, uurs kon hie ju Atmosphäre nit fäästhoolde, as uus Moune. Ätter Asimov behärbiergje dan 390 Millionen Planete in de Molksträite ne technologiske Zivilisation, aal ätter ne bestimde Theorie fon dät Äntstounden fon dät Lieuwend.

## Ättergjuchte?
Interessant is dan ju Froage, wieruum wie noch sieläärge niks fon uur bewoonde Planeten heerd hääbe. Deerbie mouten wie betoanke, dät dät sik uum gjucht groote Oustande honnelt; die naiste Stiern, Proxima Centauri stoant ap 4,3 Luchtjiere fon hier (ne Raketenraise fon 63.000 Jiere bie 20km/sek!), soodät me ap ne Funkbosskup eerste in 8,6 Jiere n Oantwoud kriege kon.

Ätter wäkkene kon sik daach uk Lieuwend äntwikkeld hääbe ap do Planete Venus un Mars un ap ju Jupitermoune Europa un do Saturnmounen Titan un Enceladus. Man fon do hieden wie dan al eer wät heere moast.

Buutenäidske Lieuwendsfoarme wäide oafte in ju Foulkskultuur as Buutenäidske (ET’s) un bietiede uk as Marsljuude beteekend.

## Sjuch uk
* Kreationismus

## Literatuur
* Isaac Asimov: *Außerirdische Zivilisationen*, 1981, ISBN 3-462-01476-5
Laura Poitras

**Laura Poitras** (* 16. Januoar 1962 in Boston) is een Regisseurinne uut do Fereende Stoaten.

## Wierke
* 2006: *My Country, My Country*
* 2010: *The Oath*
* 2014: *Citizenfour*

## Ferbiendenge ätter buuten
* IMDB
Nässjö

**Nässjö** lait in Sweeden, in ju Provins Jönköpings län. Deer woonje sowät 14.439 Moanskene (2010).

## Ferbiendenge ätter buuten
Roode Hüüne

Ne **roode Hüüne** (un die deermäd ferbuunene orange Hüüne) is n Stiern die der ap Eende fon sien Liuensduur keemen is. Ju Spektroalklasse fon n rooden Hüüne M af K (orangen Hüüne) un die Luchtkraft Klasse II af III. Biespiele fon roode Hüünen sunt do Koolenstofstierne. Roode Hüünen sunt oafte ferannerelk, as do Mira-Ferannerelken.
Ju effektive Temperatuur fon roode Hüünen is fon 3330 bit 4750 K; bie Koolenstofstierne 1900 bit 5400 K.

Een Haudriege-Stiern rakt Energie truch ju Käädenfusion fon Woaterstof tou Helium in dän Kääden truch ju Proton-Proton-Zyklus af ju Koolenstof-Stikstof-Zyklus.
In dän Ferloop fon ju Tied wäd die Woaterstof in dän Kääden aal moor apbaadend, wiertruch dät Fusionprozess mäd ju Tied minner wäd. Deertruch köilt die Stiern wät ou un nimt die Stroalengsdruk in dän Kääden ou. Hiertruch lukt die Kääden unner Ienfloud fon sien oain Gewicht wät moor touhoope, wiertruch ju Temperatur sticht. Disse Temperaturstiegenge häd as Foulge, dät ne Woaterstoffusion in n Schil buute dän Kääden tougoang kumt.

N Stiern wier buute dän Kääden n Fusionprozess geböärt, produziert moor Energie as foarhäär un swält enorm. Deeruum dät truch ju Swällenge die Uurflächetemperatur ounimt, wäd di Stiern n roode Hüüne. Wan ju Sunne uur sowät 5 Milliarden Jiere in ju Phase kumt, wäd ju so groot dät do buuterste Loagen bit fier uur ju Boan fon Venus räkke, un fielicht sogoar bit uur ju Boan fon ju Äide.

Wülst disse Phase hoopet sik aal moor Helium in dän Kääden an, die der deertruch noch moor touhoope lukt, wiertruch ju Tichtegaid fon dän Kääden aal haager wäd. Wan die Kääden n Temperatur beloanget fon 100 Millionen Groad Kelvin dan fangt dät Helium in dän Kääden oun tou fusionierjen tou Koolenstof mäd Hälpe fon dät Tjo-Alpha-Prozess. Die Begin fon disse Fusion wäd Helium-Lai noemd. Do buuterste Gaswulken drieuwe aal fääre wäch un bildje n Planetarisken Dook. Die Stiern eendet as n wieten Dwäch, die der ap Eende ouköilt un so n swotten Dwärch wäd. Dät Prozess duuret oawers soloange, dät et noch neen swotte Dwärge rakt in uus Galaxie.

Sweere Stierne deerjuun wäide tou Supernova un eendje as Neutronenstiern (Pulsar) af as Swot Gat. Stierne mäd n Masse gratter as 8 moal ju Masse fon ju Sunne wäide tou Superhüünen.

Do naiste orange Hüünen sunt Pollux (33,8 Luchtjiere; **K**0IIIb) un Arcturus (36 Luchtjiere; **K**1.5IIIFe-0.5); die naiste roode Hüüne is Gacrux (88 Luchtjiere; **M**3.5III).
Wulfila

**Wulfila** (Uutsproake: [ˈvʊlfila], ap Gotisk foar *litje Wulf*, ap Latien *Ulfilas*) wuud uum dät Jier 311 gebooren un is 383 stuurwen. Hie waas woarschienelk die eerste Biskop fon do Terwingen, ook *Visigoten* naamd. Hie häd ju Biebel ap Gotisk uursätt un deermäd dät wichtigste Wierk scheepen foar ju Rekonstrukse fon ju gotiske Sproake. Deerum wäd sien Biebel ook oafte *Wulfila-Biebel* naamd.
Saša Stanišić

**Saša Stanišić** (bädden 1978 in Višegrad, Bosnien un Herzegowina) is n düütsken Skrieuwer.

## Wierke
* *Wie der Soldat das Grammofon repariert*. Luchterhand, München 2006, ISBN 3-630-87242-5.
* *Vor dem Fest*. Luchterhand, München 2014, ISBN 978-3-630-87243-8.

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
*
Massaker bie Wounded Knee

Dät **Massaker bie Wounded Knee** geböärde an n 29. Dezember 1890 bie ju Steede Wounded Knee twiske ne Gruppe fon do Lakota (Plains Sioux) Indioaner, do uut hiere Reservation fluchted wieren un un ju soogende beriedene Division fon de US-Armee. Dood bleeuwen toumindest 150 Indioaner un 25 US-Suldoaten un moonige moor wuuden wuunded.

Ju Foargeschichte waas, dät Deele fon do Indioane in do Reservatione unner dän Ienfloud fon dän soonaamde Ghost Dance (Dons fon do Gäiste) roakeden. Jo toachten, dät dät n Wai reeke schuul, wier fräi tou kuumen fon ju Heerskup fon do Bleekgesichtere. Deeruum moakeden se monken uur Seeken n besunneren (Gäister-) Dons. Deerfon koom dät dan uk, dät do Indioaner uut do Reservatione fluchteden. Ju soogende Division foont do Indioaner un wüül do wier touräächbrange ätter ju Reservation. As do Suldoaten ounfängen, fon do Indioane do Woapene wächtouniemen, koomen bee Gruppen an t fjuchten. Do Suldoaten fängen dan oun, mäd hiere Ruure un Kanonen tou schjooten.
Dät Massaker bie Wounded Knee wäd betrachted as dän Ouslus fon do Kriege twiske de USA un do Indioaner, afwäil dät uk leeter noch litje Gefächte roate.

## Literatuur
* Coleman, William S.E. *Voices of Wounded Knee*, University of Nebraska Press (2000). ISBN 0-8032-1506-1.
* Smith, Rex Alan. *Moon of Popping Trees*, University of Nebraska Press (1981). ISBN 0-8032-9120-5.
* Utley, Robert. *The Indian Frontier 1846-1890*, University of New Mexico Press (2003). ISBN 0-8263-2998-5.
* Yenne, Bill. *Indian Wars: The Campaign for the American West*, Westholme (2005). ISBN 1-59416-016-3.
* Brown, Dee. *Bury my Heart at Wounded Knee: An Indian History of the American West*, Owl Books (1970). ISBN 0-8050-6669-1.
Greetsiel

**Greetsiel** is n Täärp in ju Meente Krummhörn in dän Loundkring Aurk in Läichsaksen. Dät Täärp lait an ju Leybucht in dät Wäästen fon Aastfräislound un häd 1450 Ienwoonere (2012). Do Stääde Norden in dät Noude un Oamde in dät Suude lääse 15 bit 20 Kilometer fon Greetsiel ou. Däälich is Greetsiel bekoand as Fiskers- un Touristentäärp.

In do 1990er Jiere waas dän *Leybuchthörn* kloor. Dät Bauwierk is ne kunstelke Loundtunge in ju Wäädsee. Ne Slüüse skat dän Hoawen fon Greetsiel fon ju Wäädsee. Skippen konnen deertruch bie Äbbe un Floud in dän Hoawen kuume.

## Bädden in Greetsiel
* Ubbo Emmius

## Ferbiendengen ätter Buuten
The Prodigy

**The Prodigy** is n punkkoppel uut Änglound.
## Diskografie
### Alben
* *[[The Prodigy Experience]]* (1992)
* *[[Music for the Jilted Generation]]* (1994)
* *[[The Fat of the Land]]* (1997)
* *[[Always Outnumbered, Never Outgunned]]* (2004)
* *[[Invaders Must Die]]* (2009)
* *[[The Day Is My Enemy]]* (2015)
**[[No Tourists]]* (2018)
### Live
* *[[World's On Fire]]* (2011)
### Compilation
* *[[The Dirtchamber Sessions Volume One]]* (1999)
* *[[Their Law: The Singles 1990-2005]]* (2005)
### EP
* *[[What Evil Lurks]]* (1991)
* *[[Voodoo People]]* (1995)
* *[[Lost Beats]]* (2009)
Suumertied

Ju **Suumertied** is in do Suumermounden ne Tied in bepeelde Lounde of Regione ap ju Waareld, do Deel weese konnen fon ferskeedene Tiedzonen, wierbie ju Klokke ne Uure foaruut gungt. In dät Foarjier wäd ju Klokke dan ne Uure foaruut sät un in dän Häärst ne Uure wieruume.

## Geskichte
Ju Suumertied foar dän eersten Moal infierd in ap n 30. April 1916 in dät Düütske Riek un in Aastriek-Ungarn, in dätsälge Jier foulgede Dät Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Irlound. In dät Jier 1975 besluuten do maaste Lounde fon ju doomoalige Europäiske Meenskup foar ju Ienfierenge fon ju Suumertied. Dät Besluut wuude 1977 uumesät.

## Motivation
Ju Dailjoachtphase lait truch ju Suumertied ne Uure leeter. Foar fuul Moanskene fäilt dät as ne Ferlaangerenge fon ju Daitljoachttied. So is ju Sunneapgung an et Begin fon n Suumer uum 04:30 Uure Suumertied insteede fon 03:30 Uure Normoaltied. Deertruch ferskuuwet ju Tied fon ju Sunneunnergong fon ungefeer 21:00 Uure Normoaltied ätter 22:00 Uure Suumertied. Uumdät do maaste Moanskene uum 3 of 4 Uure mäidens noch släipe, un uum 22 Uure äiwends noch nit, un do Moanskene sik moor an ju Kloktied anpaasje insteede fon ju Daitied, ferskuuwet sik ju deerbie heerende Woakphase fon do maaste Moanskene ätter ju Dailjoachtphase. So konnen do Moanskene äiwends loanger Seeke dwo mäd Dailjoacht un woormere Äiwende, wier foarallen dät Jungfoulk bliede mäd is.

## Kritik
Een fon do wichtichste Argumänte bie ju Ienfierenge fon ju Suumertied  waas dät bespoarjen fon Energie. Äiwends loanger Dailjoacht betjuudet dät me äiwends neen elektrisk Ljoacht moor bruukt un äiwends is et loanger woorm, so dät me dät Huus uk nit woormje mout. Man dät kon uk weese dät me deertruch juust moor Energie bruukt, toun Biespiel foar Klimoaanloagen, do uk loanger bruukt wäide uum tou keelen. Uk do Buure hääbe Kritik, da do Bäiste sik nit so gau anpaasje an ju Tiedsferskuuwenge. Do Plonte paasje sik uk nit an, also Tiedskoaltere foar toun Biespiel do Woateranloagen in Glääshuuse, wäide oafte nit uumesät foar ju Suumertied. Uk do Moanskene hääbe Probleme mäd ju Tiedsuumstaalenge. Foarallen Moanskene mäd Släipstöörengen hääbe grattere Probleme mäd ju Uumstaalenge.
Nijewier

**Nijewier**,  *([[Niederloundsk]]: Niawier)* is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 403 Ienwoonere (2007).
Szczecin

**Szczecin** is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 408.105 Ienwoonere (2014). Truch ju Stääd fljut ju Oder.

## Ienwoonere

ImageSize = width:680 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:420000
ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:XII from:0 till:5000
  bar:1720 from:0 till:6000
  bar:1740 from:0 till:12300
  bar:1810 from:0 till:20700
  bar:1840 from:0 till:35300
  bar:1861 from:0 till:58500
  bar:1872 from:0 till:76000
  bar:1890 from:0 till:116200
  bar:1910 from:0 till:236000
  bar:1939 from:0 till:383000
  bar:1945 from:0 till:26000
  bar:1946 from:0 till:72948
  bar:1950 from:0 till:178907
  bar:1955 from:0 till:229462
  bar:1960 from:0 till:269318
  bar:1965 from:0 till:312013
  bar:1978 from:0 till:384900
  bar:1988 from:0 till:410296
  bar:1994 color:cobar2 from:0 till:419608
  bar:2002 from:0 till:415117
  bar:2009 from:0 till:406307

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:XII at: 5000 text: 5,0 shift:(0)
  bar:1720 at: 6000 text: 6,0 shift:(0)
  bar:1740 at: 12300 text: 12,3 shift:(0)
  bar:1810 at: 20700 text: 20,7 shift:(0)
  bar:1840 at: 35300 text: 35,3 shift:(0)
  bar:1861 at: 58500 text: 58,5 shift:(0)
  bar:1872 at: 76000 text: 76,0 shift:(0)
  bar:1890 at: 116200 text: 116,2 shift:(0)
  bar:1910 at: 236000 text: 236,0 shift:(0)
  bar:1939 at: 383000 text: 383,0 shift:(0)
  bar:1945 at: 26000 text: 26,0 shift:(0)
  bar:1946 at: 72948 text: 72,9 shift:(0)
  bar:1950 at: 178907 text: 178,9 shift:(0)
  bar:1955 at: 229462 text: 229,4 shift:(0)
  bar:1960 at: 269318 text: 269,3 shift:(0)
  bar:1965 at: 312013 text: 312,0 shift:(0)
  bar:1978 at: 384900 text: 384,9 shift:(0)
  bar:1988 at: 410296 text: 410,3 shift:(0)
  bar:1994 at: 419608 text: 419,6 shift:(0)
  bar:2002 at: 415117 text: 415,1 shift:(0)
  bar:2009 at: 406307 text: 406,3 shift:(0)


## Ferbiendenge ätter buuten
Łobez

**Łobez** is ne Stääd in dät Noudwäästen fon Polen. Ju Stääd häd 10.409 Ienwoonere (2015). Truch ju Stääd fljut ju Rega.
## Ienwoonere

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Buurmäster

## Łobez - seenivo

Łobez - Stääd

## Ferbiendenge ätter buuten

* Łobez - You Tube
Michael Wolffsohn

**Michael Wolffsohn** (bädden in 1947 in Tel Aviv) is n düütsken Historiker.

## Wierke
* *Wem gehört das Heilige Land?* München: Bertelsmann, 1992. ISBN 3-570-01622-6.
* *Zum Weltfrieden. Ein politischer Entwurf*. München: dtv, 2015, ISBN 978-3-423260756.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Michael Wolffsohn (Munzinger-Archiv)
*
Rudolf Augstein

**Rudolf Augstein** (1923-2002) waas n düütsken Journalist.

## Wierke
* *Deutschland ein Rheinbund?* (Unter Pseudonym: Jens Daniel) Leske Verlag, Darmstadt 1953.
* *Spiegelungen.* 1964.
* *Preußens Friedrich und die Deutschen.* 1968.
* *Jesus Menschensohn.* 1972 (Neuauflage 2001).
* *Überlebensgroß Herr Strauß. Ein Spiegelbild.* (Herausgeber) 1980.

## Ferbiendengen ätter buuten

* 
* Rudolf Augstein 1923-2002 (LeMO)
Rochus von Liliencron

**Rochus von Liliencron** (1820 - 1912) waas n düütsken Historiker.

## Wierke
* *Über [[Neidhart]]s höfische Dorfpoesie.* Dissertation. In: *Zeitschrift für deutsches Altertum*, 6/1849, S. 69−117.
* *Graf Ourem oder Kraft und Macht.* Trauerspiel in fünf Aufzügen. Schwers'sche Buchhandlung, Kiel 1844.
* *Liturgisch-musikalische Geschichte der evangelischen Gottesdienste von 1523–1700*. Schleswig 1893.
* *Frohe Jugendtage. Lebenserinnerungen. Kindern und Enkeln erzählt.* Duncker & Humblot, Leipzig 1902.
* *Wie man in Amwald Musik macht. Die siebente Todsünde.* Novellen. Leipzig 1903.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Hannah Arendt

**Hannah Arendt** (* 1906 in Linden/Hannover; †  1975 in New York) waas ne düütsk-amerikoansken Historikerin un Philosophin.

## Wierke
* *The Origins of Totalitarianism.* New York 1951, dt. *Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft*, Europäische Verl.-Anst., Frankfurt 1955.
* *Rahel Varnhagen: The Life of a Jewess*. London 1958, dt. *Rahel Varnhagen. Lebensgeschichte einer deutschen Jüdin aus der Romantik*. Piper, München 1959.
* *Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil.* New York 1963, dt. *Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen*, Piper, München 1964.
* *On Revolution*. New York 1963, dt. *Über die Revolution*, Piper, München 1963.
* *On Violence.* New York, London 1970, dt. *Macht und Gewalt*, Piper, München 1970.
* *Lectures on Kant's Political Philosophy*, Chicago 1982, dt. *Das Urteilen. Texte zu Kants politischer Philosophie.* Piper, München 1985, ISBN 3-492-22560-8 (Vorlesung 1970, posthum veröffentlicht)
* *The Life of the Mind.* New York 1978, dt. *Vom Leben des Geistes*. Bd. 1 *Das Denken.* Bd. 2 *Das Wollen.* Piper, München 1979, ISBN 3-492-22555-1 (Vorlesungen 1973 und 1974, posthum veröffentlicht)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Hannah Arendt (Deutscher Bildungsserver)
* 
*
Neidhart

**Neidhart** (13. Jierhunnert) waas aan düütsken Dichter.

## Wierke
* Siegfried Beyschlag (Hg.): *Die Lieder Neidharts: der Textbestand der Pergament-Handschriften und der Melodien*, Darmstadt 1975. ISBN 3-534-03592-5
* Reinhard Bleck: *Neidhart: Leben und Lieder*, Göppingen 2002. ISBN 3-87452-950-9
* *Die Lieder Neidharts*, hrsg. von Edmund Wießner, fortgeführt von Hanns Fischer, 5. Auflage, hrsg. von Paul Sappler, Tübingen 1999. ISBN 3-484-21144-X
* *Lieder: Auswahl mit den Melodien zu neun Liedern* (mittelhochdeutsch/neuhochdeutsch), übers. und hrsg. von Helmut Lomnitzer, Stuttgart 1993. ISBN 3-15-006927-0 (= Reclams Universal-Bibliothek; Nr. 6927)

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Digitalisat des Codex Manesse (UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, Blatt 273r: *her Nithart*)
Egon Erwin Kisch

**Egon Erwin Kisch** (1885-1948) waas n düütsken Journalist un Autor.

## Wierke
* *Aus Prager Gassen und Nächten*. A. Haase, Prag 1912
* *Prager Kinder*. A. Haase, Prag 1913
* *Klassischer Journalismus*. R. Kaemmerer, Berlin 1923 (Herausgeber)
* *Kriminalistisches Reisebuch*. Die Schmiede, Berlin 1927
* *Schreib das auf, Kisch!* Erich Reiss, Berlin 1930
* *Aus drei Weltteilen*. Staatsverlag der WUZWK, Charkow/Kiew 1932
* *Egon Erwin Kisch berichtet: China geheim*. Erich Reiss, Berlin 1933
* *Abenteuer in fünf Kontinenten*. Éditions du Carrefour, Paris 1936
* *Marktplatz der Sensationen*. El libro libre, Mexiko-Stadt 1942
* *Entdeckungen in Mexiko*. El libro libre, Mexiko-Stadt 1945

## Ferbiendengen ätter buuten
* Website über Egon Erwin Kisch, redigiert von seinem Biographen Klaus Haupt
* 
* ''Leben und Werk des „rasenden Reporters“'' (haGalil)
*
Orlando Figes

**Orlando Figes** (bädden in 1959 in London) is aan britisken Historiker.

## Wierke
* *Die Tragödie eines Volkes.* Berlin Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-8270-0243-5.
* *Nataschas Tanz. Eine Kulturgeschichte Russlands.* Berlin Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-8270-0487-X.
* *Die Flüsterer. Leben in Stalins Russland.* Berlin Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-8270-0745-2.
* *Krimkrieg. Der letzte Kreuzzug.* Berlin Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-8270-1028-5.
* *Hundert Jahre Revolution. Russland und das 20. Jahrhundert.* Hanser Berlin, Berlin 2015, ISBN 978-3-446-24775-8.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Homepage
*
Walther Hofer

**Walther Hofer** (1920 - 2013) waas aan Swaitser Historiker un Politiker (BGB, SVP).

## Wierke
* *Geschichtsschreibung und Weltanschauung. Betrachtungen zum Werk [[Friedrich Meinecke]]s.* Oldenbourg, München 1950. (Dissertation, Universität Zürich 1949)
* *Der Nationalsozialismus. Dokumente 1933–1945.* Hrsg., eingeleitet und dargestellt von Walther Hofer. Fischer Bücherei, Frankfurt am Main 1957; überarbeitete Neuausgabe: Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1982, ISBN 3-596-26084-1.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Dronryp

**Dronryp** is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel un mäd ungefäär 3.500 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente.
Timothy Garton Ash

**Timothy Garton Ash** (bädden in 1955 in London) is aan britisken Historiker.

## Wierke
* *Ein Jahrhundert wird abgewählt*. München: Hanser, 1990. ISBN 3-446-15898-7
* *Die Akte Romeo. Persönliche Geschichte*. München: Hanser, 1997. ISBN 3-446-19106-2
* *Jahrhundertwende. Weltpolitische Betrachtungen 2000–2010*. München: Hanser, 2010. ISBN 978-3-446-23598-4

## Ferbiendengen ätter buuten
* Homepage
*
Emil Ermatinger

**Emil Ermatinger** (1873 - 1953) waas aan Swaitser Germanist.

## Wierke
**Das dichterische Kunstwerk. Grundbegriffe der Urteilsbildung in der Literaturgeschichte*, 1921
**Deutsche Kultur im Zeitalter der Aufklärung*, 1935
**Richte des Lebens* und *Jahre des Wirkens*. Autobiographie in zwei Bänden, 1943/45
**Deutsche Dichter 1700–1900. Eine Geistesgeschichte in Lebensbildern*, 2 Bände 1948/49

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Adam Tooze

**Adam Tooze** (bädden in 1967) is aan britisken Historiker.

## Wierke
* *Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus*. Siedler Verlag, München 2007, ISBN 978-3-88680-857-1
* *Sintflut. Die Neuordnung der Welt 1916–1931*. Siedler Verlag, München 2015, ISBN 978-3-88680-928-8

## Ferbiendengen ätter buuten
* Adam Tooze designated as the inaugural Barton M. Biggs Professor of History (Yale University, April 16, 2013)

*
Menaam

**Menaam** is n Täärp in ju niederloundske Meente Menameradiel mäd ungefäär 2.470 Ienwoonere (2004). Ätter Dronryp is Menaam dät twäidgrootste Täärp fon ju Meente.
Themse

Ju **Themse** (Ängelsk: *Thames*) is ju grootste un maast wichtige Ai fon Änglound.

Do Römer in ju Region bauden ap dät Noudouger fon ju Themse bie London een Haudquartier. Jo naamden ju Siedelenge *Londinium*. Truch ju goude Loage, kuude ju Siedelenge uutwoakse tou ju Stääd Londen.
Kontinentoal-Drift

Die Uutdruk **Kontinentoal-Drift** (düütsk:Kontinentaldrift) beteekent ju Ferskuuwenge fon do Äidploaten, also do Breekstukke fon ju Äidkoarste, ap dän Äidmoantel. Die is nit gans fääst, man truch dät Smilten fon dän Steen steedenwiese lubberch, so dät dät ap loange Tied een Drift reeke kon. Ju Kontinentoaldrift is uk ju Uurseeke foar Äidbieuwjen, uumdät sik uk däälich noch do Waarelddeele ferskuuwe.

## Bewiese foar ju Kontinentoal-Drift

Ätter aan loangen wietenskuppelken Stried kuude Alfred Wegener Bewiese foar ju Kontinentoal-Drift foarlääse. Nit bloot, dät do Kusten t.B. in't Aaste fon Suudamerikoa un in't Wääste fon Afrikoa gjucht niep touhoope paasje, uk ju Ferdeelenge fon Steene un Fossilien fon bestimde Oarde spräkt deer foar, dät aleer Waarelddeele touhoope hongeden, do däälich fier uutnuur lääse. 

Fääre fiende sik ap hooge Bierge mongs Fossilien fon Dierte un Plonten uut ju See, wät aleer foar Räste fon ju Säändfloud heelden wuude. Däälich is bekoand, dät düsse Bierge sik truch dät Touhoopesteeten fon Waarelddeele apfoolded hääbe. Uur Jiermillionen is ju Gruunde fon ju See somäd oafter tou n Bierichtop wuuden. Me kon ju Fooldenge mongs uk an do Steenloagen sjo.

Däälich lät sik mäd Hälpe fon moderne Reewen (so as Satelliten) an dän Rant fon bienaist älken Waarelddeel een jierelke Ferskuuwenge fon aan bit tjoon Säntimeetere ätterwiese. Dät is fonsäärm bloot n bitje, man hoochreekend ap een Million Jiere rakt dät een Ferskuuwenge fon tjoon bit hunnert Kilomeetere, wan dät juust so fääregungt.

Däälich kon me täämelk nau ju Geskichte fon ju Kontinentoaldrift ferstounde. Dät rakt uk Fermoudengen uur ju Toukumst fon dän Foargong.
Apennin

Die **Apennin** of do **Apenninen** (italieensk: gli Apennini) is een 1500 km loange Riege fon Bierge, ju sik fon't Noude ätter't Suude dät italieenske Hoolichailound loangs lukt (also bolde truch heel Italien). In dän Abruzzisken Apennin, in dän Gran Sasso d'Italia, lait uk die Bierich Corno Grande ("Groot Houden"), mäd 2912 m die hoochste in dän Apennin. Deer unner lait die suudelkste Glitsker fon Europa, die Calerone-Glitsker. Man die Apennin is nit allerweegense so alpin, dät rakt deer uk middelhooge Bierge.

Ju Bierichloundskup äntstuude in ju sonaamde Alpidiske Orogenese truch dät Steeten fon ju afrikoanske juun ju eurasiske Äidploate (Kontinentoal-Drift).

## Loundkoarte
Bääterrhien

Die **Bääterrhien** (düütsk:***Hinterrhein***, ap Sutsilvan (Rätoromaniske Varietät) ***Rein Posteriur***) is een Wäl-Äi fon dän Rhien. Hie häd een Loangte fon 64,9 Kilomeetere, uk wan in dät Äi-Systeem ju Wälle fon dän Dischmabach mäd 72 
Kilomeetere ap't fierste fon't Touhoopefljooten fon Faanderrhien un Bääterrhien lait. Die Bääterrhien lait heel un aal in dän Swaitser Kanton Graubünden.

## Die Loop fon ju Äi
Ju Wälle fon dän Bääterrhien lait ap ne Hööchte fon 2400 Meetere ap dät Meentelound fon dät ätter ju Äi benaamde Täärp Hinterrhein. Dan fljut hie truch dän Rhienwoold ("Rheinwald") mäd Splügen as grootste Meente. Unner dän Rhienwoold twingt hie sik truch ju Äängte fon ju Roffla-Slucht.

Wier dät Doal wier wieder is, hat dät ap Rätoromanisk Val Schons, ap düütsk "Schams". Deer lääse do Täärpe Andeer, Zillis un Donat, aal twiske 1020 un 940 Meetere Hööchte.

Unner dät Val Schons kumt wier een äänge Slucht, ju Viamala. Latiensk "via mala" of rätoromanisk "veia mala" hat uursät "läipe Sträite". Die Noome kumt deerfon, dät truch Stoarm, Grummelskuur un Steengruus aleer fuul Unglukke in ju Slucht skäin sunt. Däälich is ju Sträite beeter uutbaud un skuuld, sodät dät nit moor so freeselk is.

Unner ju Viamala wäd dät Doal wier wieder. Dät is dät Rebät uum Thusis. Ätters kumt neen äänge Slucht moor un die Bääterrhien fljut bie Reichenau ap een Hööchte fon 590 Meetere touhoope mäd dän Faanderrhien, wieruut die Rhien äntstoant.
14. Juli

Die **14. Juli** is die hunnertfieuwunnjuugentichste Dai fon dän gregorioansken Kalänner (in Skaltjiere die hunnertsäksunnjuugentichste), deer blieuwe also noch hunnertsoogentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. Uurigens is dät die Nasjoonoalfierdai fon Frankriek.

## Skjonisse
* 1594: Sigismund III. Wasa raiset tourääch ätter Poolen wai un lät as Fertreeder dän sweediske Heertoach Koarl regierje.
* 1789: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon.
* 1792: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd.
* 1795: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne.
* 1900: Do internasjonoale Troppen nieme in ju Tied fon dän Bokser-Apstound ju chinesiske Stääd Tianjin ien.
* 2015: Ju Ruumtesonde New Horizons roaket as dät eerste fon Moanskene baude Objekt dän Dwäärch-Planet Pluto.
* 2016: Bie dän Ounsleek in Nizza möärent aan IS-Terrorist mäd n Lastwoain 86 Ljuude un ferseert moor as 300.

## Tou Waareld keemen
* 1862: Gustav Klimt, aan Kunstler fon dän Juugendstil uut Aastriek

## Stuurwen
* 1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder fon dän Altenburger Prinsenroow
* 1887: Alfred Krupp, düütsken Ärfiender un Industriellen
Main

Die **Main** is mäd 527 Kilomeetere ju loangste Äi, ju fon gjuchts in dän Rhien fljut.

## Loop fon ju Äi
Twäin Woaterloope jäilde as Wäl-Äi fon dän Main: Die Wiete Main, die sien Wälle in do Fichtelbierge häd, un die Roode Main, die uut ju Frankiske Alb fljut. Bie Melkendorf, dät tou ju Meente Kulmbach heert, fereenigje sik do bee tou dän Main. Hie fljut in aan takkergen Loop fon Aaste ätter Wääste twiske moorere Middelhooge Bierge in Franken, truch dät frankiske Wienbau-Rebät mäd ju Stääd Würzburg, fääre ätter Hessen wai un truch ju Stääd Frankfurt, bit hie twiske Ginsheim-Gustavsburg un dän Wiesbadener Stääddeel Mainz-Kostheim in dän Rhien mundet. Uurkaante ju Mundenge lait ju Ooldstääd fon Mainz.
Tiziano Vecellio

**Tiziano Vecellio** (oafter kuut **Tizian** naamd, in sien Lieuwend ätter sien Heematstääd uk **Da Cadore**; *uunbekoand Doatum in Pieve di Cadore tichte bie Belluno, †27. August 1576 in Venedig) waas n bekoanden Kunstler fon ju hooge Renaissance, un die wichtichste Fertreeder fon ju venesioanske Skoule in't 16. Jierhunnert.

## Biespilwierke

Tizian 024.jpg|Dät Wunner fon ju Heelenge fon n ousloain Been,moald in 1511
Tizian - Venus von Urbino.jpg|Venus fon Urbino (moald in 1538)
Tiziano, Portrait of Doge Francesco Venier Oil on canvas, Thyssen-Bornemisza Collection.jpg|Oubieldenge fon dän Doge Francesco Vernier, moald in 1555
Accademia - Pietà by Titian.jpg|Pietà, moald midde do 1570er Jiere, kuut foar sin Dood


## Ferbiendengen ätter buuten
* National Gallery: Tizian
Fäkwierkhuus

Een **Fäkwierkhuus** *(düütsk: *'Fachwerkhaus*' / Riegelhaus - so kwäd me inne [[Swaits]])* is n Huus, wier dreegende Deele fon ju Wooge uut Holten Fäkwierk apbaud un do Feeke uutfäld sunt, maasttieds mäd Floachtwierk un Kleemelse, een Miskenge uut Leem, Sträi un mongs uk Mjuks. Toumäts wäide oaber uk Baksteene, Breeksteene of uurs wät bruukt. Düsse Bauwiese wuude foar moorere duusend Jiere in ju Jungsteentied ärfuunen un sänt düt Tiedoaler aaltied fääre äntwikkeld. Ju Fäkwierkbauwiese is also oold-bewäärd, daach wäd ju däälich bloot noch säilden bruukt, uum Huuse tou bauen.

## Besunnere Fäkwierkhuuse
Fäkwierkhuuse rakt dät in een groote Fuulfoold fon unnerskeedelke Typen. Dät Eepene Huus, dät in Seelterlound aleer baud wuude, heert deer uk tou.Dät rakt uk Huuse, do bloot foar n Haaldeel mäd Holten Fäkwierk baud sunt: Uumdät dät Fäkwierk lichter as Steen is, sit dät dan buppe ap ju Muure.As een Miskenge uut Düütske un Slawiske Baukunst findt sik in do Elbsoundsteen-Bierge, ju sorbisksproakige Lausitz un dät Noude fon ju tschechiske Loundskup Böhmen dät sonaamde "Uumebiendenge-Huus" (Düütsk: Umgebindehaus). Deerbie sunt Blokhuus un Fäkwierkhuus ap een Oard un Wiese ferbuunen, dät unnern dät Blokhuus sik un ap Stonnere, do deer, mä Boogen ferbuunen, uumetoustounde, is dät Fäkwierkhuus buppe ap sät.

Bielde:Saterhaus.jpg|Eepen Huus in't Museumstäärp Kloppenbuurich
Bielde:Himeji Castle 01s2048.jpg|Ju Buurich Himeji in Japan häd ap ju druuge Muure n Fäkwierk-Apbau, man die is ferputsed.
Bielde:Umgebindehaus Ebersbach LC0001.jpg|"Uumebiendenge-Huus" in Habrachćicy (buppersorbisken Noome, düütsk: Ebersbach/Sa., Saksen
Tommaso di Ser Cassai

**Tommaso di Ser Cassai** *(Bekoand as *'Masaccio*'; *[[21. Dezember]] [[1401]] in [[San Giovanni Valdarno]]; † [[1428]] in [[Room (Stääd)|Room]])* waas die wichtichste italieenske Kunstler in ju äddere Renaissance. Hie oarbaidede in Florenz un Room, wier hie oun ju Päst stoorf.

Fon dän Filippo Brunelleschi, aan Architekt, uurnoom hie ju mathemoatisk begruundede Perspektiv-Leere un fon Donatello, aan Bieldehauer, ju plastisk-reoalistiske Deerstaalenge fon Moanskene. So kuude hie, besunners in sien Fresken, een lieuwends-naie Deerstaalengswiese roakje un hiede, aaldät hie ädder stoorf, grooten Ienfloud ap ju Bieldende Kunst fon ju Renaissance.

## Biespil-Wierke

Masaccio - Desco da parto.jpg|Kroamstoowe fon n foarniem Moanske uut Florenz, moald uum 1420
Masaccio - San Giovenale Triptych - WGA14214.jpg|Dät *San Giovenale-Triptychon*, moald in 1422
Masacc14.jpg|Ju Heelenge fon aan Lommen
Masaccio, trinità.jpg|Tjofooldegaid, dät bekoandste Fresko fon Masaccio, moald fon 1425 bit 1428.
Manhattan

**Manhattan** is n Ailound an ju Mundenge fon dän Hudson River un n Stääddeel fon New York. Dät Ailound Manhattan Island wäd fon dän Hudson River in't Wääste, fon dän East River in't Aaste un fon dän Harlem River in't Noudaaste uumfleeten. Tou dän Stääddeel heere buppedät noch n poor litjere Ailounde, deerbie Roosevelt Island, Belmont Island, Governors Island, Randall’s Island/Wards Island un n littik Stuk Fäästlound, Marble Hill, dät tou dän Bau fon dän Harlem River Ship Canal in't 19. Jierhunnert tou noch n Deel fon Manhattan Island waas.

## Koarte
Een Koarte fon New York mäd Manhattan in jeel:
Doom-Römer-Projekt

Dät **Doom-Römer-Projekt** is een Bau-Projekt in Frankfurt an 'n Main. Twiske dän Römerberg un dän Doom skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus dät Sträiten-Nätwierk fon ju Ooldstääd wier häärstoald wäide, fääre skällen fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deer fon füüftien Rekonstruktsjoonen fon Ooldstäädhuuse, do in dän Kriech un dän Wierapbau fernäild wuuden sunt. Do uur Huuse wäide ätter stromme Sätgjuchte so baud, dät se ju Bielde nit minnerje skällene.

Die Ploan waas tou eerste, dät techniske Räidhuus wier ap Steede tou brangen un näi tou bruuken, man do koom ju Idee foar dät Projekt ap. Die Besluut foar dät Projekt waas in 2007, die Gruundsteen wuude in 2012 laid. Kloor wäide skäl dät in 2016.

## Links

*www.domroemer.de
Tragödie

Ne **Tragödie** of n **Truurspil** is n Tjooterstuk of Film, wier ju Honnelenge n Skiksoalshoaftigen Ferloop nimt un in't Eende in ju Katastrophe uutgungt. Dät hat nit in älken Faal, dät die Protagonist stäärft, man dät dät foar him, eenerläi wo, läip uutgungt. Oafter mai, fon Hybris (Uurmoud) drieuwen,  hie sien Skiksoal äntkuume un moaket dät deer truch noch läpper.

Ju ooldste Foarm is ju Griechiske Tragödie, ju bit däälich Ienfloud häd.
Trompe-l’œil

Mäd **Trompe-l’œil** ([tʀɔ̃pˈlœj] frantsöösk: "ferköäkelt do Oogene") beteekent me ne illusionistiske Skilleroatsje, ju dän Bekieker tou n Biespil truch besunners niepe Perspektive Tjodimensionoalität foarköäkelt. Een besunnere Foarm, ju as n Stillieuwend litje Seeken, oafter Pepier-Seedele deerstoalt, hat dät "Quodlibet".

## Biespilbielden

Bielde:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|Bielde an ju Däkke fon ju Universitätssäärke in Wien, ju dän Iendruk fon een Kuppel moaket. Moald fon Andrea Pozzo in't 17. Jierhunnert.
Bielde:Edward Collier's painting 'Newspapers, Letters and Writing Implements on a Wooden Board'.jpg|"Saitengen, Bräiwe un Skrieuwreewen ap n holten Brääd", moald fon Edward Collier uum 1699.
Bielde:Johann Heinrich Füssli 066.jpg|Teekenge ap n holten Brääd, moald fon Johann Heinrich Füssli in 1750
Bielde:Escaping criticism-by pere borrel del caso.png|"Foar ju Kritik wächloopend", moald fon Pere Borrell del Caso in 1874
Trumpätte

Ju **Trumpätte** of uk **Trumpäite** is n blikken Tuut-Instrumänt mäd een maast zylindrisk Roor, dät eerste kuut foar dän Kloang-Tjoachter konisk wäd. Maasttieds is ju in b stämd, dan häd ju ne Roorloangte fon 134 Säntimeetere. Wilst ju Ooldste Foarm bloot Natuurtoone spiedelje kuude, hääbe do Trumpätten fon däälich maasttieds Ventile, uum do Toone deer twiske skier un skeen tou kriegen. Dät konnen Troal- of Pumpventile weese.
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** (*16 . Februoar 1848, in Trévières, Département Calvados ; † 16 . Februoar 1917, in Paris waas n frantsöösken Skrieuwer. 

## Wichtichste Wierke

* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d’une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *La 628-E8* (1907).
Technisk Räidhuus (Frankfurt an 'n Main)

Dät **Techniske Räidhuus** fon Frankfurt an 'n Main waas die Sit fon do techniske Amte fon ju Frankfurter Stäädferwaltenge un wuude fon 2010 bit 2011 ourieten.

Baud wuude fon 1972 bit 1974 tou in dän Stil fon dän Brutoalismus, dät hat, dät deer fuul mäd sjuunelken Beton baud wuuden is. Fonsäärm wäd die Uutdruk jädden uk apnuumen, uum tjuudelk tou moakjen, dät dät Huus ätter ju Meenenge fon fuul besunners brutoal in ju Frankfurter Ooldstääd baud wuuden is. Moorere wäidfulle Ooldstäädhuuse, do in dän Twäiden Waareldkriech Skoade nuumen hääbe, sunt nit wier ap Steede broacht, man foar düt Bauwierk ourieten wuuden. Uk ju archäologisk wäidfulle Gruunde in ju Kiensälle fon ju Stääd is foar groote Deele sunner Unnersäikenge fernäild wuuden. Somäd waas die Bau aiske striedich monken do Ienwoonere fon Frankfurt.

Nu skäl in dät Doom-Römer-Projekt ap dän Gruundsleek fon dät Techniske Räidhuus dät oolde Sträiten-Nätwierk wier häärstoald wäide. Fääre wollen jo bit 2016 fieuwuntrüütich Huuse baue, deer fon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus.
Eschenheimer Touden

Die **Eschenheimer Touden** is ne origionoal ärheeldene Stäädpoute fon ju leet-middeloalerske Befäästigenge fon Frankfurt an 'n Main. Die Touden wuude tou Begin fon't füüftienste Jierhunnert baud un is dät ooldste Bauwierk in ju Binnestääd fon Frankfurt, ju sänt ju Fernäilenge in dän Twäiden Waareldkriech maast fon näiere Architektuur, so as Hoochhuuse, bestimd is. 

Die Eschenheimer Touden is soogenunfjautich Meetere hooch, binne häd er oachte Ful- un two Täkstokwierke. Unnern stoant mäd ne fjauerkaantige Gruundflakte ju Poute, deer buppe ap die runde Touden. Uum dät Toudenspit tou lopt n Weergong mäd fjauer litje Siedentoudene.
Woater

**Woater** (H2O) *(in't [[Skäddel]]er un [[Struukelje]]r Säspel *'Waater*' uutboald)* is ne chemiske Ferbiendenge uut do Elemente Suurstof (O) un Woaterstof (H). Woater is as Floudegaid truchsjuunelk un in skiere Foarm bienaist faaw-, röäk- un smoakloos. Woater is ju eensige chemiske Ferbiendenge ap ju Äide, ju inne Natuur as Floudegaid, Fääststof un Gas foarkumt. Ju Beteekenge Woater wäd deer bie foaraaln foar dän floudergen Aggregoat-Toustound bruukt. Wan dät fääst is, hat dät *Ies* un wan't gas-foarmich is *Damp*. 

## Besunnere Oainskuppe
* Ousäin fon Kwäksäälwer häd Woater ju grootste Bupperflakten-Sponnenge fon aal do Floudergaide ap ju Äide.
* Woater häd ne Tichtegaid fon bienaist 1000 kg / m³. Niep häd dät ju grootste Tichtegaid fon 999,975 kg/m³ bie ne Temperatuur fon 3,98 °C. Bie läigere Temperatuuren wäd die Ruumteienhoold fon ju sälge Masse Woater wier gratter, wan dät fjust (bie 0 °C) sogoar sjuunelk, wät ju Uurseeke is, dät Ies ap Woater swimt. Dät is ju bekoande Tichtegaids-Anomalie fon dät Woater, uumdät uur Stoffe in dän fäärsenen Toustound loodiger sunt as in dän floudergen.
* Woater häd man ne besunners litje Fäidegaid, Woormte tou leeden.
* Aal deerätter, wäkke Woaterstof-Isotope in ju Ferbiendenge sunt, rakt dät licht Woater (mäd twäin Atome H, as normoal), hoolich-loodich Woater mäd een H un een D (Deuterium), loodich Woater mäd two D, un uurloodich Woater (Tritiumoxid) mäd two T (Tritium). In ju Natuur kuume do Sunnerfoarme oaber säilden foar. So findt sik in normoal Rienwoater toun Biespil een Deuterium-Atom ap njuugenduusend normoale Woaterstofatome.
Eiderstedt

**Eiderstedt** (deensk: *Ejdersted*, noudfräisk: *Ääderstää*) is n Hoolichailound in ju Noudsee in n Kring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju is ungefeer 30 Kilometer loange yn 15 Kilometer breed un äntstuude ätter 1200 truch dät Iendiekjen fon Lound. Deerfoar roate dät, wier Eiderstedt nu lait, two Ailounde un n Hoolichailound.

## Sproake
Al sänt ju äddere Näitied wäd ap Eiderstedt neen Noudfräisk moor boald un fon dän Eiderstedter Dialekt is uk niks apteekend. Platdüütsk deerjuun wäd ap Eiderstedt bit däälich boald un me findt in dät Platdüütske noch hier un deer n Fräisk Woud. Ap düsse Gruundlääse rakt dät ne Diskussion, tou wäkke fon do bee haudseekelke Twiege fon dät Noudfräiske dät Eiderstedter Fräisk wäil heerd hääbe mai: Ailound-Noudfräisk of Fäästlound-Noudfräisk? Dät skäl uk in dän benoaberden Fäästloundsdialekt (Suudergoesharder Fräisk), die uk uutstuurwen is, man in't foaren dokumentierd wuuden is, wäidfulle Ienfloude reeke, do ju eerste Fermoudenge Stöän reeke. Dät kon sik oaber uk uum ne Miskenge honneld hääbe. Wildääge wieren deer uk moorere Dialekte ap Eiderstedt.