open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1806

## Foarfaale
* 5. Januoar: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen.
* 19. Januoar: Do Briten besätte dät Kap fon ju goude Hoopenge in ju Kapkolonie. Jo ärooberden alwen Deege in't Foaren foar ju Seekerenge fon hieren Seewai ätter Indien dät Rebät tourääch, dät jo in 1803 ju Bataviske Republik wierroat hiedene.
* 15. Februoar: In den Ferdraach fon Paris, dän Napoleon Bonaparte un Christian von Haugwitz uuthonneld hääbe, ferplichtet sik Prüüsen tou ju Speerenge fon aal sien Hoawen foar britiske Skiepe un tou ju Besättenge fon Kuur-Hannover. Do Briten ferkloorje deerap Prüüsen dän Kriech.
* 24. Moai: Truch aan Stoatsferdraach twiske Frankriek un ju Bataviske Republik wäd dät Köönichriek Hollound gruunded.
* 5. Juni: Louis Bonaparte wäd Köönich fon dät näigruundede Köönichriek Hollound.
* 27. Juni: Britiske Troppen unner Generoal William Carr Beresford besätte ätter twäin Deege Kamp ju Stääd Buenos Aires.
* 12. Juli: Ap Initsjative fon Napoleon unnerteekenje säkstien Soande fon düütske Rieksfüürsten ju Rhienbuundakte un gruundje so dän Rhienbuund.
* 4. August: Ienheemske Wierstoundlere unner Santiago de Liniers konnen do britiske Besättere uut ju Stääd Buenos Aires ferdrieuwe.
* 6. August: Kaiser Franz II. uut dät Kän Habsburg-Lothringen lait ju Kaiser-Kroune deel un ferkloort dät Hillige Roomske Riek foar be'eendet. Unner dän Noome Franz I. blift hie fääre die Kaiser fon Aastriek.
* 26. August: Die Boukpränter Johann Philipp Palm wäd ap Befeel fon Napoleon in Braunau oun'n Inn waigjuchted, uumdät hie een Pamphlet juun him pränted hiede.
* 14. Oktober: Fjooden Koalitsjoonskriech: Do Frantsoosen unner Napoleon Bonaparte winne do bee Slachte bie Jena un Auerstedt juun dät Köönichriek Prüüsen un dät Köärfüürstendum Saksen.
* 27. Oktober: Napoleon lukt mäd sien Troppen in Berlin ien.
* 20. Dezember: Die saksiske Köärfüürst Freerk August III. wäd as Köönich Freerk August I. uutruupen.
* 26. Dezember: Ju Slacht fon Pultusk in dän Fjooden Koalitsjoonskriech eendet uunäntskat twiske frantsööske un rusk-prüüske Troppen.
* In't Jier 1806 roate dät Ploane, dän Speyerer Doom deeltourieten un as Steenbreek tou bruuken. Dät is dän domoalige Biskop fon Mainz, Joseph Ludwig Colmar, tou fertonkjen, dät dät nit skaach.

### Literatuur
* Die eerste Beend fon ju düütske Läidersammelenge Des Knaben Wunderhorn kumt uut.

## Tou Waareld keemen
* 25. Februoar: Friedrich Welwitsch, aastriekisken Afrikoafoarsker un Botaniker.

## Stuurwen
* 16. Januoar: Nicolas Leblanc, frantsöösken Dokter, Chemiker un Fabrikant.
* 23. August: Charles Augustin de Coulomb, frantsöösken Physiker
* 26. August (Kiek uk ätter buppe): Johann Philipp Palm
1799

## Foarfaale
* 5. Juni: Fon A Coruña uut gungt die düütske Natuur-Foarsker Alexander von Humboldt ap Foart ätter Amerikoa, uum foaraaln in Suudamerikoa un Mexiko tou foarskjen. Eerste in 1804 skäl hie wieruume ätter Europa kuume.
* 10. November: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär Napoleon Bonaparte foar'n Eersten Konsul.
* 13. Dezember: As Eersten Konsul ferkloort Napoleon ju Frantsööske Revolutsjoon foar be'eended.

## Bädden
* 6. Juni (fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner) : Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer

## Stuurwen
1798

## Foarfaale
* 4. Januoar: Ju bit do tou ju Swaits heerende Republik Mülhausen stämt foar dän Wiksel tou Frankriek.
* 15. Februoar: In Room wäd ju Roomske Republik uutruupen, een frantsööske Dochter-Republik ap dät Rebät fon dän Säärken-Stoat.
* 10. September: Britiske Siedlere winne mäd Stöän fon ju Royal Navy ju Slacht fon St. George's Caye. Deermäd uurnieme do Briten *de facto* ju Kolonioal-Moacht in wät däälich Belize is.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Melchior von Diepenbrock, Kardinoal un Füürstbiskop fon Breslau

## Stuurwen
1797

## Foarfaale
* 14. Januoar: In ju Slacht bie Rivoli sätte sik do frantsööske Troppen unner Napoleon Bonaparte juun dät aastriekiske Korps unner Joseph Alvinczy von Berberek truch, dät keemen is, uum dät beleegerde Mantua tou hälpen. Mantua kapituliert kuute Tied ätters, un so wäd foar do Frantsoosen die Wai foar dän Marsk ätter Wien fräi.
* 14. Februoar: Unner Admiroal John Jervis un Kommodore Horatio Nelson roakje do Briten in ju Seeslacht bie Kap St. Vincent ju Uurwinnenge uur ju spoanske Flotte.
* 20. Februoar: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume.
* 18. April: Die uutmoakede Foarfree fon Leoben twiske Frankriek un Aastriek häd dän Ferticht fon Aastriek ap dät Heertoachdum Mailound, dät Deel fon ju äntstoundende Cisalpiniske Republik wäide skäl, tou'n Ienhoold.
* 12. Moai: Ludovico Manin, die lääste Doge fon Venedig, tonket ou un die Groote Räid fon ju Stääd hoaldt sien lääste Sittenge ou. Ap't Fäästlound lääse do Troppen fon Napoleon, do in ju Republik Venedig ientroangen sunt.
* 17. Oktober Mäd dän Free fon Campo Formio wäd die Italienfäildtoach fon Napoleon Bonaparte ärfoulchriek ousleeten.
* 16. November: Freerk Wülm III. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Köönich fon't Prüüske Riek.

### Sunner niep Doatum
* Do Garifuna ferljoose dän twäiden Karibenkriech un wäide in ju Foulge uut hiere Heemat St. Vincent eerste ätter dät Ailound Baliceaux un ätters ätter Roatán deportierd. Deerbie stäärft sowät n Haaldeel fon do Ljuude.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Annette von Droste-Hülshoff, düütske Skrieuwerske
* 31. Januoar: Franz Schubert, aastrieksken Komponist
* 11. Februoar: Connop Thirlwall, britisken anglikoansken Biskop
* 22. Meerte: Die leetere prüüske Köönich un düütske Kaiser Wülm I.

## Stuurwen
* 16. November: Freerk Wülm II., Köönich fon't Prüüske Riek
1796

## Foarfaale
* 16. Januoar: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik
* 2. Meerte: Napoleon Bonaparte wäd in dän Eersten Koalitsjoonskriech toun Uppermon uur ju Italienarmee benaamd.
* 11. Meerte: Napoleon raiset ou foar dän Italienfäildtoach.
* 15. Juli: Die Vendée-Apstound in't Noudwääste fon Frankriek wäd foar be'eended ferkloort.
* 4. September: In dän eerste Koalitsjoonskriech uurwint ju frantsööske Italien-Armee in ju Slacht fon Roveretto do aastriekiske Troppen.

## Tou Waareld keemen
* 28. Januoar: Montanus Hettema, Wäästfräise un Ärfoarsker fon ju Seelter Sproake
* 16. Juli: Camille Corot, aan Moaler

## Stuurwen
*  21. Juli - Robert Burns, skottisken Dichter in ju ängelske un uk ju angloskottiske Sproake.
1801

## Foarfaale
*1. Januoar: Dät Keeningriek Grootbritannien fereend sik mäd dät Keeningriek Irlound tou't Fereende Keeningriek fon Grootbritannien un Irlound (Däälich is in dät Fereenigede Keeningriek ieuwenske Grootbritannien bloot noch Noudirlound mee oane.

* 18. Januoar: Die ruske Zar Paul I. moaket Georgien tou een ruske Provins.

* 4. Meerte: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams.

* 23. Meerte: Zar Paul I. wäd bie aan snoachelken Angriep fon oadelige Offisiere in sin Släipkoomer in't St.-Michaels-Schlot in Sänt Päitersbuurich möärend.

* 24. Meerte: Ätter ju Palastrevolutsjoon in Ruslound wäd Alexander I. näien Zar.

* 9. Oktober: Neen Folter moor in Ruslound.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Adolphe Brongniart, frantsöösken Botaniker un Phytopaläontologe
* 1. Februoar: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler

## Stuurwen
* 23. Meerte: Zar Paul I. (Kiek uk bie Foarfaale!)
* 25. Meerte: Friedrich Freiherr von Hardenberg, bekoand as **Novalis**, düütsken Skrieuwer fon ju Äddere Romantik (* 1772)
1800

Dät Jier **1800** waas dät lääste Jier fon dät 18. Jierhunnert.

## Foarfaale
* 15. Moai: Napoleon Bonaparte lukt uur dän St. Bernhardpass.
* 14. Juni: Napoleon Bonaparte uurwint do Aastriekere in ju Slacht bie Marengo.
* 5. September: Malta, dät eer fon do Frantsoosen besät waas, faalt truch een Blokoade an do Briten.
* 1. November: US-Präsidänt John Adams nimt sin näie Amtssit in Bruuk, dät leetere Wiete Huus.
* 3. Dezember: In ju Slacht bie Hohenlinden wäide do bayerisk-aastriekiske Troppen truch Napoleon sloain.
* 24. Dezember: Aan Moortfersäik juun Napoleon slumpet nit.
* Eeerste Sinfonie fon Ludwig van Beethoven.

## Tou Waareld keemen
* 7. Januoar: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa
* 14. Januoar: Ludwig von Köchel, aastriekisken Jurist, Histooriker, Natuurfoarsker un Musik-Wietenskupper, bekoand truch dät Köchel-Ferteeknis foar W. A. Mozart sien Wierke.
* 29. Dezember: Charles Nelson Goodyear, US-amerikoansken Ärfiender

## Stuurwen
* 7. Moai: Niccolò Piccinni, italieensken Komponist (* 1728)

## Foutnooten
1795

## Foarfaale
* 3. Januoar: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld.
* 19. Januoar: In do Niederlounde wäd ju Bataviske Republik proklamierd.
* 6. Februar: In Graaff-Reinet wäd truch aan Apstound fon do suudafrikoanske Buuren juun ju Niederloundske Aastindien-Kompanie ju eerste Buurenrepublik gruunded.
* 5. April: Die eerste Deel fon dän *[[Free fon Basel (1795)|Free fon Basel]]* wäd twiske Prüüsen und Frankriek uuthonnelt: Frankriek behoaldt dät linke Ouger fon dän Rhien.
* 7. April: In Frankriek wäd amtelk dät meetriske Systeem ienfierd.
* 14. Juli: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne.
* 11. September: Een persisk Heer unner Aga Mohammed Khan marskiert in Georgien ien un fernäilt dät fulkeemen ferbaasede georgiske Heer in ju Slacht fon Krtsanisi. Ätters ärooberje jo ju georgiske Haudstääd Tiflis, fernäile deer groote Deele fon un brange twountwintichduusend Ljuude in ju Skloueräi.
* 27. Oktober: In Madrid wäd die Pinckney-Ferdraach uuthonnelt. Hie änthoaldt Bestimmengen uur dät Skeed an dän Mississippi un dän 31. Brattengroad. Bee do Sieden stounde eenuur fräie Skipfoart tou un US-Koopljuude duuren Weeren in New Orleans leegerje.
* 13. Dezember: Bie ju Buurensteede Wold Cottage in Änglound faalt aan Meteorit deel. Hie wäd leeter bekoand as die Wold-Cottage-Meteorit

## Tou Waareld keemen
* 15. Oktober: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861)

## Stuurwen
* 11. Februoar: Carl Michael Bellman, sweedisken Dichter un Komponist
* 18. Juli: Handrij Nyča / düütsk: Andreas Nitsche; buppersorbisken Leerden.

## Foutnooten
1792

## Foarfaale
* 7. Februoar: Aastriek un Prüüsen moakje aan Buund juun Frankriek.
* 1. Meerte: Troonwiksel in Aastriek un dät Hillige Roomske Riek. As Leopold II. stäärft, foulget ap him sin Suun Franz II.
* 20. Meerte: Ju fratsööske Nasjonoalfersammelenge rakt Ferlof, ju Guillotine tou bruuken.
* 20. April: Koalitionskriege - Ju frantsööske Nasjonoalfersammelenge ferkloort do Monarchien Aastriek, Prüüsen, un Sardinien-Piemontdän Kriech.
* 25. April: Die Tjoof Nicolas Jacques Pelletier is die eerste mäd ju Guillotine waigjuchtede Moanske.
* 26. April: In ju Noacht ap dän 26. April dichtet un komponierd die Offisier Rouget de Lisle in't elsassiske Straasbuurich ju Marseillaise.
* 14. Juni: Aastrieksk-Rusken Ferdäägengsbuund.
* 5. Juli: Die Habsbuurger Franz II. wäd toun roomsk-düütsken Köönich kädden.
* 14. Juli: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd.
* 25. Juli: Manifest fon dän Heertoach fon Bruunswiek
* 30. Juli: Een Fräiwilligenbataillon uut Marselha (oksitoansk, frantsöösk: Marseille) lukt in Paris ien un sjungt foar dät eerste Moal ju Marseillaise, ju tou een Striedläid fon ju Revulutsjoon wäd.
* 10. August: Do Sansculotten stoarmje do Tuilerien un sätte dän Köönich Ludwig XVI. un sien Sibskup fangen. Jo wäide in dän *[[Temple (Paris)|Temple]]* broacht. 
* 2. September: Massaker in frantsööske Tuchthuuse. Do sonaamde  Septembermoorte gunge bit dän 6. September tou. 
* 20. September: Kanonade von Valmy, foar dät eerste Moal ferljoose Aastriek un Prüüsen juun ju Franstsööske Revolutsjoonsarmee. 
* 21. September: Mäd dän Besluut fon ju Beeendigenge fon ju Monarchie wäd Frankriek een Republik. 
* 22. September: Die Nasjonoalkonvent in Frankriek beslut wilst ju [Frantsööske Revolutsjoon ju Ienfierenge fon aan näien Kalänner, dän [Revolutsjoonskalänner. Hie ropt ätter ju Ousättenge fon dän Köönich fääre ju Eerste Frantsööske Republik.
* 22. September: Frantsööske Revolutsjoonstroppen tringe sunner Kriechsferkloorenge in Savoyen ien, dät tou Sardinien-Piemont heert.
* 25. September: Dät frantsööske Köönichdum wäd amtelk ouskaffed.
* 2. Oktober: Do Jakobinere bilgje wilst ju Frantsööske Revolutsjoon dät Seekergaidskomitee tou ju Apgjucht-Hooldenge fon ju binnere Seekergaid.
* 21. Oktober: Ju Fäästenge Mainz rakt tou foar do frantsööske Revolutsjoonstroppen.
* 23. Oktober: Do frantsööske Revolutsjoonstroppen nieme Frankfurt an'n Main ien.
* 23. Oktober: In't Kuurfüürstelke Slot in Mainz wäd die eerste Jakobinerklub ap düütsken Boudem gruundet.
* 6. November: Do frantsööske Revolutsjoonstroppen winne ju Slacht fon Jemappes juun Aastriek. Deermäd faale do Aastriekiske Niederlounde an Frankriek.
* 17. Dezember - In't Füürstbistum Basel wäd ju Raurakiske Republik apgjuchted.

## Bädden
* 13. Moai: Giovanni Maria Mastai-Ferretti, as Pius IX. Poabst († in 1878)
* 21. Moai: Gaspard Gustave de Coriolis, frantsöösken Mathematiker un Physiker († in 1843)

## Stuurwen
* 23. Februoar - Joshua Reynolds, ängelsken Moaler
* 1. Meerte: Leopold II., Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek (* 1747)

## Foutnooten
1791

## Foarfaale
* 3. Moai: Polen kricht mäd ju Ferfoatenge fon dän trääde Moai ju eerste skrieuwene demokroatiske Ferfoatenge fon Europa.
* 20. Juni: Louis XVI. bräkt ap tou een Fljuchtenge ätter Metz wai.
* 21. Juni: Die Fljuchtengsfersäik fon dän frantsööske Keening Louis XVI. wäd in Varennes (Lothringen) hinnert, die Keening wäd twoangen, ätter Paris tourääch tou gungen.
* 16. Juli: Oukleeuwenge fon do Feuillants fon dän Jakobiner-Club
* 17. Juli: Massaker ap dät Marsfäild: Ätter aan Skoat ap dän Uppermon fon ju frantsööske Nasjonoalgarde, Lafayette, oanterje in Paris sien Suldoaten mäd een Juunfjuur in ju Moanskenmasse, ju keemen is, uum een republikoanske Petitsjoon tou unnerskrieuwen.
* 27. August: Pillnitzer Deklaratsjoon - aastriekisk-prüüske Interventsjoonstruuenge juun dät revolutsjoonäre Frankriek.
* 7. September: Ferkloorenge fon do Gjuchte fon dät Wieuw un ju Burgerinne („Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne“) truch Olympe de Gouges.
* 14. September: Frankriek: Ferfoatengseed truch Keening Louis XVI., die nu nit moor buppe, man unner ju Ferfoatenge stoant, somäd wäd Frankriek tou een konstitutsjoonelle Monarchie.

## Tou Waareld keemen
* 15. Januar: Franz Grillparzer, aastriekisken Dichter
* 22. September: Michael Faraday, ängelsken Natuurwietenskupper († 1867)
* 26. September: Théodore Géricault, Moaler fon ju Romantik

## Stuurwen
* 5. Dezember: Wolfgang Amadeus Mozart, klassisken Komponist
1789

## Foarfaale
* 14. Juli: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon.

## Tou Waareld keemen
* 11. Februoar: Hermannus Bouman, niederloundsken reformierden Theologe, Pestoor un Orientoalist

## Stuurwen
* 6. Januoar: Friedrich Wilhelm von Westphalen, Füürstbiskop fon Hildesheem un fon Paderborn
1788

## Foarfaale
* 14. Dezember: Die spoanske Köönich Koarl III. stäärft, Koarl IV. foulget him ap dän Troon.

## Tou Waareld keemen
* 11. Februoar: Anton Gottfried Claessen, düütsken roomsk-kathoolsken Gäistelken, Wäi-Biskop in Köln
* 22. Februoar: Arthur Schopenhauer, Philosoph

## Stuurwen
* 6. Januoar: Johann Ulrich Sponsel, düütsken evangelisken Theologe
* 14. Dezember: Koarl III., spoansken Köönich
1787

## Foarfaale
* 11. Januoar: Wilhelm Herschel äntdäkt do bee grootste Mounen fon dän Planet Uranus, do leeter fon sin Suun John Herschel do Noomen Oberon un Titania kriege.

## Tou Waareld keemen
* 6. Meerte: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker

## Stuurwen
1786

## Foarfaale
* 1. Moai: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd.
* 8. August: Jacques Balmat un Michel-Gabriel Paccard slumpet ju Eerst-Bestiegenge fon dän Mont Blanc.
* 17. August: Die prüüske Köönich Freerk II. stäärft, ätterfoulgje skäl him sien Bruursbäiden Freerk Wülm II.

## Tou Waareld keemen
* 24. Februoar: Wilhelm Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper.

## Stuurwen
* 4. Januoar: Moses Mendelssohn, düütsk-juudsken Philosoph fon ju Apkloorenge, jält as Foar fon ju Haskala.
* 17. August: Freerk II., Köönich fon Prüüsen
1794

## Foarfaale
* 29. Januoar: Tjohunnert Weeuwer-Määstere stoarmje dät Räidhuus fon Augsbuurich, uum een Ferbod fon dät Ienfieren fon buutloundske Stof-Weeren tou bewierkjen.
* 15. Februoar: Ju Trikolore wäd ju amtelke Flaage fon Frankriek.
* 25. Februoar: Wier aan Stoarm fon do Weeuwere ap dät Räidhuus fon Augsbuurich.
* 1. Juni: Dät "Allgemeine Landrecht für die preußischen Staaten" wäd gultich un blift dät bit 1900.
* 27. Juli: Robespierre, Bloudgjuchter fon ju Frantsööske Revolutsjoon, wäd fäästnuumen, ätterdät sik sien Terrorheerskup noch läpper wuden is.
* 28. Juli: Waigjuchtenge fon Robespierre un uurswäkke.
* 3. Oktober: Ju Zitadelle fon Jülich wäd an do Frantsoosen uurroat.
* 4. Oktober: Do Frantsoosen marskierje in Mönchengladbach ien.
* 6. Oktober: Do Frantsoosen besätte Köln.
* 23. Oktober: Do Frantsoosen nieme Koblenz ien un ferdrieuwe dän Trierer Kuurfüürst Clemens Wenzeslaus von Sachsen
* 19. November: Mäd dän Jay-Ferdraach wäide striedige Fräigen, do ätter dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech eepen blieuwen sunt, apkloord.
* 24. Dezember - Die Weeuwerapstound in ju Fräie Rieksstääd Augsbuurich wäd truch swääbiske Troppen deelsloain, do ap Kosten fon do Weeuwere in ju Stääd Kwattier nieme.

## Tou Waareld keemen
* 9. April: Theobald Böhm, Musiker un Häärstaaler fon Twäärs-Flöiten, do hie uk technisk ferbeeterde
* 8. Oktober: Ferdinand Schubert, aastriekisken Komponist un Bruur fon dän bekoandere Franz Schubert

## Stuurwen
* 8. Moai: Antoine Laurent de Lavoisier, frantsöösken Chemiker
* 28. Juli: Maximilien de Robespierre, Politiker wilst ju frantsööske Revolutsjoon (Waigjuchtenge)
1793

## Foarfaale
* 2. Januoar: Uurapfierenge fon dät heele Mozart-Requiem in Wien
* 9. Januoar: Eerste Balloonfoart in Amerikoa truch dän Frantsoose Jean-Pierre François Blanchard.
* 17. Januoar: In ju Frantsööske Revolutsjoon beslut die Nasjonoalkonvent dät Doodesuurdeel fon Köönich Ludwig XVI. 
* 21. Januoar: Ludwig XVI. wäd mäd ju Guillotine waigjucht.
* 31. Januoar: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant.
* 1. Februoar: Frankriek ferkloort Grootbritannien un do Niederlounde dän Kriech.
* 1. Meerte: In ju Slacht  bie Aldenhoven uurwint Aastriek ju frantsööske Armee un befräit dän Dai ätters Aachen.
* 11. Meerte: In't frantsööske Département Vendée protestierje Burgere juun ju Rekrutierenge truch do Revolutsjoonääre. Die Protäst wäd bolde tou n Burgerkriech, dän Vendée-Apstound.
* 6. April: Iengjuchtenge fon dät "Komitee foar eepentelk Wäil" wilst ju Frantsööske Revolutsjoon.
* 10. August: Die Louvre eepent as Museum.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Johanna Stegen, bekoand wuuden as "Häldenwucht fon Lüneburg" uumdät ju in 1813 Suldoaten in dän Kamp juun napoleoonske Troppen Patronen broacht häd.
* 19. April: Ferdinand I., Kaiser fon Aastriek († 1875)

## Stuurwen
* 21. Januoar: Ludwig XVI., Köönich fon Frankriek, wäd mäd ju Guillotine dooded.
* 13. Juli: Jean Paul Marat, Frantsöösken Revolutsjoons-Politiker, möärend truch Charlotte Corday.
* 17. Juli: Waigjuchtenge fon Carlotte Corday, fratsööske Oadelige un Möärenderinne fon dän Revolutsjoons-Politiker Jean Paul Marat
1785

## Foarfaale

## Tou Waareld keemen
* 4. Januoar: Jacob Grimm, düütsken Sproak- un Literatuurwietenskupper un Jurist, hie jält as Begruunder fon ju düütske Philologie un Oalerdumswietenskup.

## Stuurwen
1784

## Foarfaale
* Unner Admiroal Horatio Nelson wäd aan britisken Kriechshoawen ap dät Ailound Antigua in do Litje Antillen baud.
* 14. Januoar: Die amerikoanske Kontinentoal-Kongräs ratifisiert dän mäd Grootbritannien uuthonnelden Free fon Paris, die dän Amerikoansken Uunouhongegaids-Kriech n Eende moaket.
2013

## Foarfaale
* 11. Februoar: Poabst Benedikt XVI. ferkändiget, dät hie tou dän 28. Februoar as Upperhaud fon ju Roomsk-kathoolske Säärke outreede wol.
* 28. Februoar: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou.
* 10. un 11. Meerte: Ap dät britiske Uursee-Rebät Falklound-Ailounde, wier Argentinien Ounspröäk ap hääbe wol, rakt dät ne Foulks-Oustämmenge uur ju politiske Toukumst. 99,8 Prosänt fon ju Befoulkenge wollen britisk blieuwe, bloot tjo oankelde Ljuude sunt deer juun. Argentinien ärkoant dät Referendum nit oun.
* 13. Meerte:  Jorge Mario Bergoglio wäd unner dän Noome Franziskus die Ätterfoulger fon Poabst Benedikt XVI..
* 28. Moai: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan
* 6. Juni: Die foarige Agent Edward Snowden lät fon ju Washington Post un dän Guardian ju stoatelke Uurwoakenge t.B. truch dät PRISM-Programm fon dän Amerikoanske Stilkentjoonst NSA eepentelk moakje.
* 9. Juni: Edward Snowden rakt sik dän Guardian tou ärkannen, uumdät hie meent, dät do Stilkentjoonste him so af so bolde uutfiende kuuden un dät sien Bekoandhaid him wildääge hälpe kuude.
* 3. Juli: In Ägypten uurnimt dät Militär ju Macht un sät Mohammed Mursi ou.
* 21. November: Do Euromaidan-Protäste in ju Ukraine, foaraaln in Kiew, beginne. Jo aaskje een Assoziierengs-Oukuumen mäd ju Europäiske Union.
* 27. Dezember: Ju britiske Extrem-Sportlerske Maria Leijerstam roaket as eersten Moanske mäd n Flitsepee dän Suudpool

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 11. Januoar: Mariangela Melato, italieenske Skauspielerske
* 11. Januoar: Aaron Swartz, US-amerikoansken Programmierer, Skrieuwer un "Hacktivist"
* 26. Juli: Sung Jae-gi, Suud-koreanisken liberoalen Philosoph.
* 5. Dezember: Nelson Mandela, suudafrikoansken Fräidumsstrieder un Politiker

## Ättergjuchte uur Seelter Seeken
* 03. Aug. 2013 Saterfriesisch-Wiki führt 3000   Artikel (NWZ)
* 04. Jul. Saterfriesisch-Buch fast fertig (NWZ)
* 14. Jun. Unterricht auf Saterfriesisch begeistert (NWZ)
* 26. Apr. Bundespräsident ins Saterland eingeladen (NWZ)
* 25. Apr. Knappe Siege bei Schulentscheid (NWZ)
* 23. Apr. Saterfriesen feiern beim Kulturhuus (GA)
* 19. Apr. Grundschüler sind sattelfeste Saterfriesen (GA)
* 19. Apr. Kinder zeigten sich beim Vorlesen gut vorbereitet (NWZ)
* 18. Apr. Saterfriesisch soll die Intelligenz steigern (NWZ)
* 16. Apr. Schüler lesen auf Plattdeutsch und Seeltersk (NWZ)
* 15. Apr. Die besten Saterfriesisch-Vorleser gewürdigt (GA)
* 11. Feb. Kein Witz: Otto Waalkes ist kein Friese (NDR)
* 11. Feb. Otto und der Friesen-Flüsterer (WAZ)
* 15. Jan. Sprachenschutz (GA)
1778

## Foarfaale
* In ju Stääd Santiago de Chile wäd ju eerste Brääch uur dän Río Mapocho baud.
* 18. Januoar: James Cook äntdäkt ap sien trääde Suudsee-Raise as eersten Europäer Hawaii un naamt do Ailounde "Sandwich-Ailounde".

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Henriette Jügel, düütske Moalerske

## Stuurwen
* 10. Januoar: Carolus Linnaeus, swedisken Dokter un Biologe
* 10. Januoar: Eva König, Wieuwmoanske fon Gotthold Ephraim Lessing
Carolus Linnaeus

**Carl von Linné** uk **Carl Nilsson Linnæus** af **Carolus Linnaeus**, (* 23. Moai 1707,  Råshult bie Älmhult, † 10. Januoar 1778, Uppsala) waas n swedsken Dokter, Natuurforsker un Wietenskupper.

Hie häd fuul Plonten un Dierte beskrieuwen un waas truch sien Wierk *[[Systema Naturae]]* aan wichtigen Pionier fon ju biologiske Systematik. Ju baud in dät haudseekelke Konsäpt däälich noch ap sien Wierk ap, uk wan wäkke Seeken däälich nieper bekoand sunt un wäkke fon Linnaeus sien Ienoardengen sik as ferkierd ruutstoald häbe. 

Tou'n Biespil Dät Linnaeusklokje (Linnaea borealis), dät 1732 truch him in Laplound äntdäkt wuude, is ätter him naamd.


Bielde:Linnaea borealis.jpg|Dät Linnaeusklokje


## Ferbiendengen ätter buuten
*
Quagga

Dät **Quagga** (Equus quagga quagga) is een uutstuurwene Unneroard fon dät Gäärslound-Zebra. Dät lääsde wüülde Quagga wuud weerskienelk in do 1870er Jiere in Suud-Afrikoa doodskeeten. Dät lääste Diert in Fangenskup is ap n 12. August 1883 in dän Zoo fon Amsterdam stuurwen un waas bit 2011 in dät *Westfälische Pferdemuseum Münster* uutstaald.  

## Museen
Dät raakt sowät 24 präparierte Quaggas in ju heele Waareld, wierfon fuul in Museen in Düütsklound stounde:

* Naturkunde-Museum (Bamberg) - 1 Exemploar 
* Naturhistorisches Museum Wien - 1 Exemploar 
* Naturmuseum Senckenberg - 1 Exemploar 
* Naturhistorisches Museum Mainz - 3 Exemploare  
* Museum Wiesbaden, Naturwissenschaftliche Sammlung - 1 Exemploar 
* Hessisches Landesmuseum Darmstadt - 1 Exemploar 
* Museum für Naturkunde Berlin - 1 Exemploar 
* Museum Mensch und Natur München - 1 Exemploar 
* Naturhistorisches Museum Basel - 1 Exemploar 
* Natural History Museum in London - 1 Exemploar 
* Zoölogisch Museum Amsterdam - 1 Exemploar
Tineke Postma

**Tineke Postma** (* 31. August 1978 in It Hearrenfean) is ne wäästfräiske Saxophonspielerske.

## Lieuwend
Postma begon mäd alwen Jier mäd dät Saxophon-Spieljen. Al 1992 häd ju mäd Candy Dulfer spield, leeter mäd dän *Big Band Friesland*. Fon 1996 bit 2003 häd Postma bie dät Conservatorium van Amsterdam un ju Manhattan School of Music in New York studierd, uk bie David Liebman, Dick Oatts un Chris Potter. Wayne Shorter, Cannonball Adderley un John Coltrane sunt hiere Foarbielde.

## Konzerte
2003 häd Postma ap dät *Mary Lou Williams Jazz Festival* in Washington, D.C. spield, un do ap dät North Sea Jazz Festival, dät Jazzfestival in Vienne un dät Umbria Jazz-Festival in Perugia.

## Diskographie
* 2003 - First Avenue
* 2005 - For the Rhythm feat. Terri Lyne Carrington
* 2005 - DVD Live in Amsterdam (Tineke Postma Quintet, Amsterdam)
* 2007 - A Journey That Matters feat. Terri Lyne Carrington
* 2009 - The Traveller
* 2011 - The Dawn of Light

## Ferbiendenge ätter buuten
* TinekePostma.com
28. Moai

## Skjonisse
* 1871: Ju Pariser Kommune is truch Regierengstroppen deelsloain.
* 1900: Grootbritannien ferkloort ju Buurenrepublik Oranjefräistoat tou een Kolonie.
* 1905: Ju Seeslacht fon Tsushima in dän Rusk-Japoansken Kriech, ju ap dän Foardai begon, eendet mäd aan Ärfoulch foar do japoanske Skiepe.
* 1987: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau.
* 1992: Mannheim - Bit tou 400 Neonazis uut ju Noaberskup fersäike, een Asylbewierwer-Heem tou stoarmjen un wäide fon Dreguunere deer oun hinnerd. Man in ju Foulgetied kumt dät daach noch tou Uurgriepe.
* 2013: In ju Turkäi begint een Protästwooge juun ju Regierenge fon Recep Tayyip Erdoğan.
* 2019: Infoulge fon ju Ibiza-Affäre sät die aastriekiske Buundespräsident Alexander Van der Bellen aal do Liede fon ju Buundesregierenge Kurz I ou, ätterdät ap dän Dai in't Foaren die Nasjonoalräid ju Regierenge dät Wontjouen uutspreeken häd.

## Tou Waareld keemen
* 1807: Jan van Swieten, niederloundsken Generoal.
* 1944: Gladys Knight
* 1945: John Fogerty
* 1968: Kylie Minogue
* 1999: Cameron Boyce

## Stuurwen
* 1941: Theodor Siebs, düütsken Germanist.
Grand Canyon

Die **Grand Canyon** is ne gjucht breede un djoope Slucht in dät Noude fon dän amerikoanske Stoat Arizona. In dän Loop fon Millionen Jieren häd dät Woater fon ju Colorado Äi disse Slucht in de Londskup uutsleepen. Disse extreme Erosion wuud muugelk deertruch, dät dät Gestrich, wier ju Slucht oane lait, aal fääre hooch steech. Ju Colorado erodiert sowät 16 cm pro 1000 Jier. Die Canyon is uungefeer 435 Kilometer loang un häd ne Bratte, ju der variiert twiske 15 un 29 Kilometer.  Dät Gesteen, wät nu oudäkt wäd, is ätter Meetengen sowät 2 Milliarden Jiere oold. Dät is n Deelstuk fon ju Grand Staircase, ju groote Trappe.

Trots ju groote Bratte is ju uur Siede fon dän Canyon fon sowät älke Punkt goud tou sjoon. Dät kumt truch ju uuterst läige Luftfuchtegaid in dät wöistenoardige Gestrich, wiertruch ju Luchtabsorption hier gans min is. 

Do Woogen fon dän Grand Canyon sunt roodsk strieped, truch ju unnerskeedelke Touhoopestaalenge fon do Loagen. Dät roode Gesteen fon dän Grand Canyon is ap fluchste juust ätter Sunnenapgong un juust foar Sunnenunnergong. Me kon dan uk ap bääste dän Canyon rund disse Tiede besäike.
Mathias Rust

**Mathias Rust** (* 1. Juni 1968 in Wedel) is n düütsken Zivilpilot. Hie wuud gjucht bekoant, as hie ap n 28. Moai 1987 in't Oaler fon 18 Jiere mäd ne Cessna ätter Ruslound flooch un ap ne Brääch ieuwenske dän Rooden Ploats midde in Moskau lounded is.
Kuba

**Kuba** is n Ailound un Stoat in ju Karibik. In dät Noudwääste gränset Kuba an dän Golf fon Mexiko, in dät Noude an dän Atlantisken Ozean, un dät Suude an dät Karibiske Meer. Haudstääd fon Kuba is Havanna.

## Ferbiendengen
Havanna

**Havana** is ju Haudstääd fon Kuba. Mäd 2.141.993 Ienwoonere (Foulkställenge 2009) is Kuba ju grootste Stääd fon dät ganse Ailound. Ju Stääd lait in ju Provinz Ciudad de La Habana, een fon do 15 kubaniske Provinze. Havanna häd n wichtigen Hoawen un is dän wirtskaftelken Middelpunkt fon Kuba.
Kutenai

Do **Kutenai** (in do USA algemeen **Kootenai**, in Kanada as **Kootenay** beteekend) sunt ne Gruppe fon soogen noudamerikoanske Indioanerstamme, do der an dät Skeed twiske do USA un Kanada lieuwje, un wäil in do US-Buundesstoate Washington, Montana un Idaho un in ju kanadiske Provinz British Columbia.

Do kanadiske Gruppen un däälich First Nations beteekenje sik sälwen as **Ktunaxa** (Uutsproake: ‘K-tuu-NA-cha’ of ‘Too-na-ha’). Dit Woud kumt wäil häár fon *Kotona*, ju Uutsproake fo n dän Stamnoome Ktunxa truch do Piegan-Blackfoot-Indioaner, Uur Plainsstamme beteekende him as ‘wook Foulk.’ 
Jo sälwen naamden sik ‘Foulk fon do Woatere’ of ‘Foulk fon de See’. Do US-amerikoanske Gruppen un Stamme fon däälich beteekenje sik sälwen as **Ksanka** (fon *Ksahans-?akis* - ‘goude Träfsicherhaid’), man däälich naame jo sik offiziell maast 'Kootenai'.

Ju Sproake fon do Kutenai, dät ***Kutanaha***, ju der fon säks fon do soogen Stamme boald wäd, heert tou neen fon do indioanske Sproakgruppen, wiest oawers Äänelkhaide ap mäd dät Algonkin un dät Salish ap. Tou ju läáste Gruppe heert aan Kutenai-Stam.

In Kanada lieuwden 2008 uur 1.200 Anheerige fon do *Kootenay*, in do USA uur 800 *Kutenai*.

## Literatuur
* Wayne Choquette: *Early remains in the Kootenay Region*, in: R. Carlson (Hrsg.): Proceedings of a Symposium on Early Cultures in B.C., Vancouver: University of British Columbia Press 1996
* Wayne Choquette: *Archeological Overview Assessment of the Waldo North Grassland Restoration Demonstration Project*, Yahk, British Columbia, 2005
* John Corner: *Pictographs in the Interior of British Columbia*, 1968
* Robert H. Ruby/John A. Brown: *A Guide to the Indian Tribes of the Pacific Northwest*, University of Oklahoma Press 1992, S. 99-101

## Ferbiendengen

* Ktunaxa moakje iPhone-app fon stierwende Sproake
Abe Lenstra

**Abe Lenstra** (It Hearrenfean, 27. November 1920 - It Hearrenfean, 2 September 1985), uk wäil *Us Abe* noomd, waas n wäästfräisken Foutbalspieler. Lenstra wäd wäil sjoon as die bääste niederloundske Foutbalspieler fon alle Tieden. Uur him sünt ne ganse Riege Geskichten äntsteen.

Hie spielde in ferskeede Foutbalfereene fon do Niederlounde, do maaste Tied oawers foar dän Fereen SK It Hearrenfean.  Hie häd uk in ju Niederloundske Alwetaal spieljed. Fon 1946 bit 1947 waas hie Trainer fon SK It Hearrenfean.

Dät Abe-Leenstra-Stadion in It Hearrenfean is ätter him noomd. Deer stound uk n Monumänt fon him. In Arnhem, Amsterdam, Den Haag, Heerenveen, Oldenzaal, Rosmalen un Weesp  sünt Sträite ätter him noomd.
Portoal:Kultuur

**[[Kultuur]]** uumfoatet aal dät, wät bloot Moanskene moakje, un Dierte heel un aal nit of bloot in minnelke Wiese. Hier een Portoal mäd Ferbiendengen:

* Bruukdum
* Kunst
** Bieldende Kunst
** Deerstaalende Kunst
** Literatuur
** Musik
* Politik
* Religion
* Sproake
* Wietenskup
* Wirtskup
** Buuräi
** Hondwierk
** Industrie

## '''Foar moor klik hierunner ap ''Kategorie:Kultuur'''''
Agatha Christie

**Agatha Mary Clarissa Christie**, (15. September 1890 – 12. Januoar 1976), waas een ängelske Skrieuwerske fon Kriminoal-Romoane. Ju skreeuw hiere Romoane unner dän Noome Mary Westmacott. Ju häd moor as 80 Bouke skrieuwen.

Agatha Christie is aan fon do bekoandsden Autoren fon Kriminoalromoane un häd ätter William Shakespeare do maaste Bouke ferkooped. Deer sünt moor as 1 Milliarde Bouke fon hier ap Ängelsk un 1 Milliarde Bouke in 45 uur Sproaken ferkooped.

Fon wäkke fon hiere Bouke sünt uk Filme moaked, so as * Miss Marple*, *Murder on the Orient Express*, *Death on the Nile* af *4.50 from Paddington*. 

Deer is uk ne Rouse ätter hier noomd: *Ramira KORmeita Agatha Christie Kordes (D) 1988*

## Wierke

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Offizielle Websiede
Rinse Posthumus

**Rinse Posthumus** (Ternaard, 30. Oktober 1790 - Waaksens, 28. September 1859) waas n wäästfräisken Pestoor un Dichter die der in n Suumer fon 1832 touhoope mäd Montanus Hettema dät Seelterlound besoachte. Leeter roaten do bee n tjuk Bouk deerfon uut, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude, wier die Geskichtsfoarsker nu noch Nutsen fon häd.

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Jhr. Mr. M. Hettema en R. R. Posthumus, Onze Reis naar Sagelterland. Franeker 1836, 418 Sieden un Koarte. Ätterdruk Schuster Leer 1974
Atomtaal

Ju **Atomtaal** beteekent, wofuul Protone dät rakt in dän Kääden fon n Atom. Ju Atomtaal is n wichtigen Begriep in ju Chemie. Ju Atomtaal bestimt, wier n Atom heert in dät Periodiske System un uk wät foar n Element dät is. 
Wan n Atom n elektrisk näitroal is, dan is ju Atomtaal gliek an an ju Taal Elektrone in ju Elektronenwulke. Et sunt juust do Elektrone, do n Atom sien chemiske Oainskuppe reeke. 
N Atom wät nit elektrisk näitroal is, wäd as Ion beteekent.

Ju Atomtaal wäd gjuchts unner dät Symbol fon dät Element skrieuwen, t.B.

:1H (Woaterstof) of 118Uuo (Ununoctium)

Ju Taal Neutrone in dän Kääden wäd nit bestimd fon ju Atomtaal. Pro Atom kon ju Taal Neutrone in dän Kääden uurs weese. Atome mäd ne “ouwiekende” Taal Neutrone wäide Isotope naamd. Ju Taal Neutrone is foarallen ferskeeden bie swarrere Elemente, do dan also moor Isotope apwiese.  

## Sjo uk
* Chemisk Element
* Atommasse
Masse

**Masse** is ne physikaliske Gruundgrööte, ju der n Oainskup fon Materie beteekent. Ju Oainskup, ju me definierje kon as  “wofuul” Materie, uutert sik ap two Wiesen. Eerstens is ju Materie ‘sweer’, wät hat dät ju Sweerkraft unnerlain is, un twäidens is Materie ‘duulich’, wät hat dät ju sik sät juun Annerenge fon Bewäägenge. In dän eerste Fal boalt me fon “sweere Masse”, in dän twäide Fal fon “duulige Masse”. Ju SI-Eenhaid fon Masse is dät Kilogram. Fon Dingere ap ju Äide wäd ju Masse maastens fääststoald truch dät Gewicht tou meeten (tou weegen) of mäd dät fon bekoande Massen tou ferglieken.  

Dät Kilogramm wuud 1889 definierd as ju Masse fon n Stuk Eedelmetal (ne Legierenge fon Platin mäd 10% Iridium), wät in dät "Bureau International des Poids et Mesures" (Sèvres, Frankriek) bewoard wäd unner ne luffttichte Steelpe. Disse Iekmasse is oawers nit gans dääge; dät Anklieuwjen fon Keete is oarich goud tou fermieden, man dät Ferfljoogen fon do Metalle moaket ju Iekmasse lichter. Deeruum wäd an ne Näidefinition ap Gruund fon Fundamentoalkonstanten oarbaided.
Atommasse

Ju **Atommasse**, fröier *Atomgewicht*, is ju Masse fon n Atom. Ju kon as älke Masse in ju  SI-Eenhaid Kilogram anroat wäide. Foar Bereekenengen is dät oawers praktisker, ju Atomare Masseneenhaid u (fröier mäd amu, *atomic mass unit*, beteekend) tou ferweenden. Ju is die tweelfte Deel fon ju Masse fon n Atom fon dät Koolestof-Isotop <sup>12</sup>C. In SI-Eenhaide bedrächt 1&nbsp;u&nbsp;=&nbsp;1,660&nbsp;538&nbsp;921(73)&nbsp;×&nbsp;10-27&nbsp;kg.

Die Taalenwäid fon ju in u anroate Atommasse, oawers sunner ju Mäiteenhaid, wäd oafte as **relative Atommasse** (ängelsk *[[w:en:atomic weight|atomic weight]]*) beteekent un formoal as ne oaine, dimensionsloose Grööte apfoated, nämmelk as dät Massenferhältnis fon dät jeewielige Atom tou n toacht Atom fon ju Masse 1&nbsp;u.

In Unnerskeed tou ju relative Atommasse wäd ju in kg, g of u anroate Masse uk **absolute Atommasse** (ängelsk *[[w:en:atomic mass|atomic mass]]*) naamd.
19. Juni

## Bädden
* 1097: Wilst dän Eersten Kjuustoach eendet ju Beleegerenge fon Nicäa, sänt 1077 ju Haudstääd fon dät Sultanoat fon do Rum-Seldsjuken, mäd ju Iennoame fon Nicäa truch do Byzantienere.
* 1667 Groaf Anton Günther stäärft, do Groafskuppe Ooldenbuurich un Delmenhorst kuume unner deenske Heerskup.
* 1667 19. bit 24. Juni: Bie dän  Uurfaal in dän Medway (Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Kriech) tringe niederloundske Skiepe in ju Muude fon ju Themse ien. Dät mät ju Royal Navy so läip, dät ju sik in ju Foulge toun Freesluut twoangen sjucht.

* 1942 - Muammar al-Gaddafi. Hie waas leeter fon 1969 bit 2011 tou aan brutoalen Diktoatoor fon Libyen.

## Stuurwen
* 1667: Groaf Anton Günther fon Ooldenbuurich.
* 1867 Kaiser Maximilian I. fon Mexiko truch Waigjuchtenge. Deermäd eendet ju kuute Tied fon dät twäide mexikoanske Kaiserriek.
* 2016: Götz George, düütsken Skauspieler.
Acrylfaawe

**Acrylfaawe** af **Acrylklöär** is een Soarte fon Faawe, ju uut een Dispersion (dät is een heterogene Miskenge) fon Kunststoffe, deerbie dät noomensreekende Acryl, un uur Stoffe, t.B. Woater un Löösengsmiddele  häärstoald wäd. Ju lät sik mäd Woater fertänje, soloange ju noch fuchtich is, man wan ju druuged is, kon ju mäd Woater nit moor fermoald wäide. Moor deertou findt sik unner Acrylmoaleräi. So-naamde "Fultoon-" af "Outoonfaawen" sunt billigere Acrylfaawen.
Acrylmoaleräi

**Acrylmoaleräi** is dät Moaljen mäd Acrylfaawen. Wät deer bie ruutkumt, lät oafter so as Ouljemoaleräi, man ju Äntstoundenge is heel uurs. Acrylfaawen druugje fuul gauer as Ouljefaawen, also mout me uk gauer moalje. Buutedät basiert Acrylfaawe ap Woater un Ouljefaawe ap Oulje. Misked wäide konnen do bee normoal bloot mäd Hälpe fon Seepe, man dät wäd säilden moaked.
Adolph Friedrich Erdmann von Menzel

**Adolph Friedrich Erdmann von Menzel** (bädden ap dän 8. Dezember 1815 in Breslau, oadeld 1898, stuurwen ap dän 9. Februoar 1905 in Berlin) waas aan Kunstler un wäd oafter blouked as die wichtichste düütske Reeoalist fon dät Njuugentienste Jierhunnert. Bisunners bikoand moakeden him sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote. Interessant is, dät hie, as Suun fon aan Steenpränter al kunstlersk foarbielded, bloot foar een hoolich Jier ju "Berliner Akademie der Künste" bisoachte, un dät bolde wier aproate un sik säärm aal biebroachte. Daach wude hie aan bikoanden Kunstler.

## Biespil-Bielden

Bielde:Adolph Menzel - Flötenkonzert Friedrichs des Großen in Sanssouci - Google Art Project.jpg|Een Skilleroatsje, wierap die musikoalske Prüüsenheersker Freerk die Groote een Floiten-Konsäärt spiedelt
Bielde:Adolph Menzel - Eisenwalzwerk - Google Art Project.jpg|Een Iersenwalswierk
Bielde:Adolph von Menzel Jauchefass auf Wagen.jpg|Bläistik-Teekenge fon een Jeerefät ap aan Woain


## Ferbiendengen
*
Aiskylos

**Aiskylos** *(düütsk Aischylos, maasttieds as ['aɪ̯sçʏlɔs] boald; griechisch Αἰσχύλος, klassisk as [ai̯skʰýlos] uutboald; [[Latiensk|latinisierd]] Äschylus, Aeschylus; * [[525 f. Kr.]] in [[Eleusis]], [[Attika (Loundskup)|Attika]]; † [[456 f. Kr.]] in [[Gela]], [[Sizilien]])* waas foar Sophokles un Euripides die ooldste fon do träin groote Dichtere fon ju Griechiske Tragödie.

## Ärheeldene Stukke
Fon eenige Stukke sunt bloot Deele uurlääwerd, man hier een Lieste fon do, do heel un aal uurlääwerd sunt:

* Πέρσαι (Pérsai; Do Päärsere) (472 f. Kr.) (Fäärme Pries bie do Dinonysien; Ju ooldste ärheeldene griechiske Tragödie.) Uur dän Ousleek fon do Päärsere bie Salamis.

* Προμηθεύς δεσμώτης (Prometeús desmótes; Die buunene Prometheus (uum 470 f. Kr.; Wäkke Foarskere bitwieuwelje, dät dät Stuk äächt is.) Biginnenge fon een Prometheus-Trilogie.

* Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας (Heptá epí Thébas; Do soogen juun Theben) (467 f. Kr.) Eendenge fon ju Theboanske Trilogie

* Ικέτιδες (Hikétides; Do uum Skuul smeekende (twiske 465 f. Kr. un 460 f. Kr.) Woarskienelk ju Biginnenge fon ju Danaiden-Trilogie.

* Ὀρέστεια, Orestie (458 v. Chr.), in do Deele

** Ὀρέστεια α, ᾿Αγαμέμνων (Orésteia 1., Agamemnon Agamemnon) (458 f. Kr.). Fäärme Deel fon ju Trilogie. Keening Agamemnon wäd möärend.

** Ὀρέστεια β, Χοηφόροι (Orésteia 2. Choephóroi; Do Wäiwiendreegersken) (458 f. Kr.) Klytaimnestra wäd truch hieren Suun Orest möärend.

** Ὀρέστεια γ, Εὐμενίδες (Orésteia 3. Eumenídes; Do Eumeniden) (458 f. Kr.) Entsühnung des Muttermörders Orest.
Alexander Sergejewitsch Puschkin

**Alexander Sergejewitsch Puschkin** (Rusk: **Алекcа́ндр Серге́евич Пу́шкин**, wietenskupelke Transliteratsjoon **Aleksandr Sergeevič Puškin**; bädden ätter dän julioanske Kalänner ap dän 26. Moai, ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 6. Juni 1799 in Moskau; stuurwen ätter dän julioanske Kalänner ap dän 29. Januoar un ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 10. Februoar 1837 in Sänt Päitersbuurich) jält as rusken Nasjonoal-Dichter un Gruundlääser fon ju moudeerne ruske Literatuur.
6. Juni

## Foarfaale
* 1836: Ätter dän Dood fon Köönich Anton kumt sin Suun Freerk August II. ap dän Troon fon't Köönichriek Saksen
* 1920: Rieksdaisköäre: Ju Weimarer Koalitsjoon ferljust hiere Moorhaid un dät rakt stäärke Winste foar USPD un gjuchte Paatäie (DNVP, DVP).
* 1944: Begin fon ju Loundenge fon do wäästelke Allierden in ju Normandie. Ju Operation wäd Operation Overlord of D-day naamd.
* 1982: Israel begint dän eerste Libanonkriech, uum ju Fernäilenge fon ju PLO tou roakjen.
* 1986: Dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen wäd gruunded.
* 2013: Die foarige Agent Edward Snowden lät fon ju Washington Post un dän Guardian ju stoatelke Uurwoakenge t.B. truch dät PRISM-Programm fon dän Amerikoanske Stilkentjoonst NSA eepentelk moakje.
* 2023: Ukraine-Kriech -- Ruske Besättengs-Troppen sprängje dän Staudom fon dät Woater-Krääftwierk Kachowka in Nowa Kachowka in ju suudelke Ukraine. Uumdät dät Krääftwierk midde ap ju Front lait, beskäildiget Ruslound uk ju Ukraine, dät ju dän Dom beskeeten hiede, man leetere Unnersäikengen wiese, dät do ruske Troppen skäildich sunt.

## Tou Waareld keemen
* 1799 - Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer   (Ounjääfte fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner) 

## Stuurwen
* 1946: Gerhart Hauptmann, düütsken Skrieuwer un Dramoatiker
* 2003: Angelika Kill, düütske Nunne un Skoulkoasterske
10. Februoar

## Skjonisse
* 1840: Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha hilket ju britiske Kööniginne Victoria.
* 1919: Dät Wät uur ju Foarloopende Rieks-Moacht räägelt dän Uurgon fon't düütske Kaiser-Riek tou ju Weimarer Republik.
* 1981: As eerst arabisk Stoats-Upperhaud boalt Anwar as-Sadat foar dät Europa-Parlemänt in Luxemburg, hie aasket fon Israel un do Palästinensere, sik juunsiedich antouärkannen.

## Stuurwen
* 1837 - Alexander Sergejewitsch Puschkin, aan rusken Skrieuwer  (Ounjääfte fonsäärm ätter dän gregorioanske Kalänner)
Ambrogio Lorenzetti

**Ambrogio Lorenzetti**, mongs uk **Ambruogio Laurati** (bädden uum 1290 in Siena, stuurwen uum 1348 juust deer) waas aan italieensken Kunst-Moaler uut dät Middeloaler, die as Foarlooper fon ju Renaissance jält. Hie greep näämelk, afwäil hie in een Tied lieuwde, wier ju griechiske Literatuur uut dät Oalerdum in't wäästelke Europa nit goud bikoand waas, ap Motive fon Homer un Hesiod tourääch.

## Biespil-Bielden

Bielde:Ambrogio Lorenzetti - san procolo.jpg|Een Altoarbielde in Foarm fon een Triptychon
Bielde:Lorenzetti Ambrogio 1337.jpg|Uutwierkenge fon een goude Heerskup in ju Stääd
Bielde:Ambrogio Lorenzetti 001 edit.jpg|Ljoachtmisse-Bielde (In een noch nit fuleendede Foarm fon Säntroalperspektive)!
Lorenzetti Ambrogio annunciation- 1344..jpg|Ferkändigenge oun Maria
Andy Warhol

**Andy Warhol**, uurspröängelk **Andrew Warhola** (bädden ap dän 6. August 1928 in Pittsburgh, Pensylvanien; stuurwen ap dän 22. Februoar 1987 in New York City) is wäil die bekoandste Fertreeder fon ju Pop Art. Hie waas aan Suun fon russiniske Oolden un begon al in sien Bäidenstied, tou teekenjen un tou moaljen. Uum 1950 begon hie, uut Hoat ap ju elitäre Kunst fon do Expressionisten, mäd ju Pop Art. In düssen Stil äntwikkelde hie sik fon aan ärfoulchrieken Rekloamegrafiker tou aan waareldwied bekoanden "Star" fon ju Bieldende Kunst. Tou Begin moakede hie fergratterde Comic-Bielden, man bolde määrkede hie, dät Roy Lichtenstein in düsse Tied in New York juust dät sälge diede - un beeter! Also moaste sik Andy Warhol uurswät ienfaale läite. Leeter wude hie foarallen deerfoar bekoand, dät hie Photographien moakede un mäd ju Sieuw-Pränt-Technik präntede. Man hie moakede uk uur Seeken, so troalde hie t.B. uk Filme.

## Wierke
Sien twodimensjonoale Bielden, t. B. ju bekoande Bielde fon Ju Marilyn Monroe, aan Sieuwpränt, konnen hier nit oubielded wäide, uumdät deer noch Uurhieuwergjucht ap is.

Bielde:BMW M1 Art Car.jpg|Fon Andy Warhol uumewierkeden BMW M1
Andrea Pozzo

**Andrea Pozzo**, uk **Puteus** af **Pozzi** (bädden ap dän 30. November 1642 in Trient; stuurwen ap dän 31. August 1709 in Wien) waas aan Moaler un Architekt, die foarallen foar sien Trompe-l’œil-Kuppel-Fresken bikoand is. Man hie diede nit bloot praktisk moaljen, hie waas uk aan wichtigen Theoretiker fon ju illusionistiske Moaleräi fon sien Tied. Buutedät waas hie aan Laienbruur fon do Jesuiten.
Albert Bierstadt

**Albert Bierstadt** (bädden 7. Januoar 1830 in Solinge, stuurwen 18. Februoar 1902 in New York City) waas aan US-amerikoansken Moaler fon limbuurichsken Uursproang. Man hie unnernoom Raisen ätter Europa, wier hie moor fon ju Moalerkunst leerde. **Albert Bierstadt** moalde romantisk, un uumdät hie, as eenige Moalere (foarallen in Amerikoa) fuul mäd dramatiske Ljoacht-Effekte wierkede, wäd deer mongs fon aan oainen Stil, dän Luminismus, boald. Man mäd düssen Bigriep skuul me gjucht foarsichtich uumgunge, Luminismus wäd näämelk noarmoal tou een spesjoale Oard fon dän leeten Impressionismus kweeden, un dät is heel uurswät!

## Biespil-Bielden

Bielde:HRSOA AlbertBierstadt-Sunrise at Glacier Station.jpg|Ju riesende Sunne in dät Yosemite-Doal
Bielde:Bierstadt Albert Among the Bernese Alps.jpg|Monken do Berner Alpen
Bielde:Bierstadt Albert Indian Camp.jpg|Een Leeger fon Indioanere
Bielde:Bierstadt Albert California Coast.jpg| Ju kaliforniske Kuste
Aísōpos

**Aísōpos** *([[Ooldgriechisk]]: Αἴσωπος, af [[Latiensk|latinisierd]] *'Aesopus**, wierfon oukuuted **Aesop** / **Äsop*')* waas aan griechisken Dichter fon Foabeln un Lieknisse, die uum 600 foar Kristus lieuwde. Hie jält as die Gruundlääser fon ju europäiske Foabeltraditsjoon. Uur him is nit moor fuul fääststoalboar, uumdät sik do Uurlääwerengen tou aan Deel juunbaale. Hie waas wäil aan griechisken Skloue (un dät is woarskienelk, uumdät ju Foabel in düsse Tied een Literatuur-Foarm fon dät meene Foulk waas), un koom fielicht uut Phrygien, ätter Aristoteles uut Thrakien. Hie skäl moorere Boase tjoond häbe, bit aan him fräiliet. Dan koom hie ätter dän Hoaf fon Keening Kroises, wier hie truch sin klouken Wit so fuul Ounsjoon roakede, dät bolde tou aan Soanden fon dän Keening wude. Ätter Aristophanes wude hie dan in Delphi fon do Priestere wain Goddeslästerenge möärend.
Antonín Leopold Dvořák

**Antonín Leopold Dvořák** [ˈantɔɲiːn ˈlɛɔpɔlt ˈdvɔr̝aːk] (bädden ap dän 8. September 1841 in Nelahozeves; stuurwen ap dän 1. Moai 1904 in Praag) waas aan böömisken Komponist. Hie ferboont Oainskuppe fon Klassik, Romantik un böömiske Foulksmusik, man aaltouhoope kon hie as Fertreeder fon ju romantiske Musik blouked wäide. Bisunners bikoand is sien 9. Sinfonie "Uut ju Näie Waareld". Deer oane sunt uk pentatoniske Steeden tou fienden, do oun ju Indioaner-Musik ärinnerje, un ieuwenske dät uk Synkopen, as do uut Negro Spirituals bikoand sunt. Man hie uurnoom deer neen Motive direkt fon.
Athene

Die Noome **Athene** biteekent:

* Ju Haudstääd fon Griechenlound, deer foar kiek bie Athene (Stääd)!

* Een Godinne fon do Oolde Griechen, deer foar kiek bie Athene (Godinne)!