open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sahel

Die **Sahel** (fon dät Arabiske ساحل, wät sofuul betjuudt as Ouger / Kuste, düütsk: *der Sahel* / *die Sahelzone*) is dät Gebiet fon Afrikoa, die sik suudelk an juu Sahara anslut.

## Loundskup
Die Sahel bestoant foarallen uut Toudensavanne, man ieuwenske juu Toudensavanne rakt dät noch Gäärs- un Struuksavanne, in dän suudelken Sahel rakt dät uk Druuge Savanne, deerjuun is in dän noudelken Sahel Wüüste un Hoolichwüüste tou fienden.

## Klima
In dän Sahel rakt dät unnerskeedelke Klimate: in dän noudelken Sahel is dät druuch un heet, in dän suudelken Sahel deelwiese fuchtiger. Dät kon me oaber nit aaltiede so kweede, deeruum dät dät in dän Sahel n tropisk Wikselklima rakt, dät hat, dät sik ne druuge Jierstied mäd ne wäite ouwikseld. Die Wiksel is oaber täämelk uunräägelmäitich, oafer rakt dät loange Druuchten un dan wier bloot gans kuut Rien. 













### Desertifikation

Juu Wüüste Sahara woakst fääre ätter Suuden wai. In doo noudelke Deele fon dän Sahel äntstounde also näie Wüüstenflakten. Sunne Wüüstenbieldenge hat inne Fäksproake "Desertifikation". Truch dät Woaksen fonne Befoulkenge hääbe doo Moansken in dän Sahel däälich uk moor Fäi as fröier, Kamäile, Bäiste, Schäipe, man foarallen Säägen. Doo fernäile dan uk fuul moor Natuur, un wan joo dät ganse Boark fon aan Boom iete, dan stäärft die Boom. Buutendät fertrappelje doo fuul Gäärs, wäil moor, as joo iete, un stampje dän Boudem fääst un suurje him mäd hieren Mjuks un hiere Miege uuremäite, wiertruch deer dan nit moor fuul woakst.

Ap dät Diagramm gjuchts sjucht me, dät dät sänt sowät 1970 in dän Sahel in doo maaste Jiere minner Rien roate, as in dän Truchsleek fon't twintichste Jierhunnert. Dät is oaber in doo lääste Jiere nit moor so joop unnern Truchsleek as in doo tachentiger Jiere, die Sahel skäl uk däälich fuul gräiner weese as doo. Juu Froage is, af düsse Druuchte fon juu Desertifikation kumt, of juu Desertifikation truch düsse Druuchte meebedingd is.

Doo Ljuude dwo uk wät juun juu Desertifikation. Een Methode is dät sonaamde *Zaï*, dät uk as *Tassa* beteekend wäd. Deer wäide litje Gate greeuwen un mäd organisk Materioal apfälld. Doo Termiten ferdeele düt Materioal dan inne Äide un moakje dän fästen Boudem wier loos. Wan juu fuchtige Jierstied kumt, kon me deer wät plonted wäide. Deer wäide dan mongs Fäildere moaked, mongs wäide deer dan oaber uk Boome plonted, wät wäil die duurhoafteste Wai is, juun juu Desertifikation tou kampjen.

Deerfoar is n Grootprojekt ploand: "Gräine Muure fon Afrikoa in n Sahel". Dät skäl aan fieuw Kilomeetere breeden un soogenduusend Kilometere loangen Wooldstriepe fon Senegal in dät Wääste bit Dschibuti in dät Aaste wäide. Dät wuude 2005 fonne Afrikoanske Union ploand.





## Lounde

Doo foulgjende Lounde sunt gans af deelwiese in dän Sahel:

*  Deele fon't noudelke Äthiopien
*  dät noudelke Burkina Faso
*  Eritrea
*  Mali (Midde)
*  dät suudelke Mauretanien
*  Niger (suudelke Midde)
*  dät gans noudelke Nigeria
*  dät noudelke Senegal
*  Sudan (Midde)
*  Tschad (Midde)
Isaac Newton

**Isaac Newton**, leeter **Sir Isaac Newton** is bädden an n 25. Dezember 1642 ättern julianisken Kalänner - Die in düsse Tied in Änglound noch goolt - af an n 4. Januar 1643 ättern gregorianisken Kalänner in Woolsthorpe bie Grantham un stuurwen an n 20. Meerte ättern julianisken Kalänner af an n 31. Meerte 1727 ättern gregorianisken Kalänner in Kensington, dät däälich tou London heert. Hie waas aan bekoanden ängelsken Astronom, Mathematiker un Physiker. Sin Haudwierk wieren wäil doo Philosophiae naturalis principia mathematica (Doo mathematiske Prinsipien fonne Natuurphilosophie).
Middeloaler

Dät **Middeloaler** sunt do Jiere twiske 500 un 1500. Foar sowät 500 is dät Oalerdum, ätter sowät 1500 is ju näie Tied.

## Unnerferdeelenge
* Foarmiddeloaler, antou dät 10. Jierhunnert
* Hoochmiddeloaler, begin 10. Jierhunnert bit uum 1250
* Leetmiddeloaler, 1250 bit uum 1500

## Begin un Eend
In ju Renaissance duuket dän Noome 'Middeloaler' ap. Ju Renaissance waas ju Wiergebuurt fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. Maastens lät me dät Middeloaler ounfange in dät Jier 500 un eendje in dät Jier 1500. Uur Begin- un Eendjiere sunt:
* Politisk begint dät Middeloaler in 476, die Eend fon dät Wääst-Roomske Riek.
* Die Begin fon ju Foulkewonderenge in 375.
* In dät Jier 312 wuude dät Kristendum toulät in dät Roomske Riek, un dät wäd uk wäil as Beginjier nuumen.
Uk foar dän Eend fon dät Middeloaler rakt et ferscheedene Jiere:
* Ju Äntdäkkenge fon Amerikoa in 1492.
* Die Eend fon dät Aast-Roomske Riek (Byzantiniske Riek) in dät Jier 1453.
* Die Eend fon dät Middeloaler is die Begin fon ju Renaissance.
* Ju Trännenge fon ju Protestantiske Säärke un ju Roomsk-Katoolske Säärke siet 1517.
Frankfurt an 'n Main

**Frankfurt an n Main** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Deer woonje uungefeer 690.000 Ljuude un dät is ju grootste Stääd fon dät Buundeslound. Ätter Berlin, Hambuurich, München un Köln is dät ju füüftgrootste Stääd fon Düütsklound. Al in dät Hillige Roomske Riek waas Frankfurt ne wichtige Stääd; däälich is dät dät finanzielle Säntrum fon Düütsklound un Europa.

## Stäädbielde
Deer stounde fuul hooge Bauwierke, wierfon eenige tou do hoochste Bauwierke fon Europa heere. Fon deer kumt uk die Öökelnoome ***Mainhattan***, die sik touhoopesät uut ju Äi Main un Manhattan, aan Stääddeel fon New York, dät ja noch eerder foar sien Hoochhuuse bekoand waas.

Eer dän Twäide Waareldkriech waas dät aal uurs. Domoals hiede Frankfurt een baldoarich groote Ooldstääd un waas bekoand foar Fäkwierkhuuse. Man fon ju Ooldstääd is ätter ju Bombardierenge bloot min uurichblieuwen un noch minner in dän Wierapbau, die gau gunge skuul un sik nit nouch Tied noom, hoolich fernäilde Huuse wier ap Steede tou brangen.Uumdät deer nit moor fuul fon ju originoale Ooldstääd uurich is, wuuden un wäide wäkke wichtige Bauwierke ätter Jiertjaande ätterbaud, moor of minner so as jo wieren.
In dät Doom-Römer-Projekt tou n Biespil skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus, foar dät eer sin Bau in 1972 noch Ooldstäädhuuse fernäild wuuden sunt, dät oolde Sträitennätwierk wier häärstoald wäide. Buppedät skällen deer fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deerfon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus, do uur in een Oard un Wiese, dät se ju Bielde nit minnerje skällene.

Bielde:Frankfurt Altstadt-Goldene Waage 2.jpg|Dät "Haus zur Goldenen Waage" eer dän Kriech. Bolde skäl dät wier apbaud wäide.
Bielde:Frankfurt Nextower.20130514.jpg|Die originoal fon ju Ooldstääd ärheeldene Eschenheimer Touden foar dän Nextower fon 2009
Bielde:Frankfurt Am Main-Samstagsberg von Suedwesten-20110705.jpg|Wierapbaude Ooldstäädhuuse
Bielde:Skyline Frankfurt am Main.jpg|Hoochhuuse
Moskau

**Moskau** is ju Haudstääd fon Ruslound. Deer woonje ungefeer 11.501.000 Ljuude in ju Stääd (2011), 14,6 Mio lieuwje in ju Agglomeration (2007). Moskau is ju grootste Stääd fon Ruslound.

## Bauwierke
Moskau waas uk al ju Haudstääd fon de Sowjetunion, fon dät ruske Kaiserriek un fon dät Grootfürstendum Moskau. In do lääste Jierhunnerte sunt fuul flugge Bauwierke äntsteen:
* Bolschoi-Tjooter
* Dät Gorkipark 
* Moscow-City, dät Internationoale Hondelssäntrum
* Dät Kreml
* Lenin-Mausoleum 
* Moscow City
* Die Roode Plats, mäd de Sänt Basilius Kathedroale un dät Weerenhuus GUM
* Triumfpalast

## Ferbiendengen
See

Ju **See** is n Deel fon n Ozean, die der in Ferbiendenge stoant mäd ne uur See of mäd n Ozean. Buute Aastfräislound wäd dät in gans Düütsklound oafter *Meer* naamd, wilst dät Woud "die See" deerfoar ap düütsk säildener bruukt wäd.
Montenegro

**Montenegro** is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Podgorika un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2006 Filip Vujanović.

## Geografie
Montenegro wäd begränsed fon:
* Bosnien in dät Noude,
* Serbien in dät Aaste,
* Albanien in dät Suude,
* ju Adriatiske See in dät Wääste.
Ätna

Die **Ätna** ap Sizilien (Italienisk:*Etna* of *Mongibello*, Sizilianisk: *Etna*, *Èttina* of *Èttena*) is die grootste un aktivste Vulkoan in Europa.
Wietruslound

**Wietruslound** (wietrusk *Беларусь*, de. *Weißrussland*) is n Lound in Aasteuropa. Ju Haudstääd is Minsk un die Präsident fon ju Republik is siet 1994 Aleksandr Lukashenko.

## Geografie

Wietruslound wäd begränsed fon:
* Lätlound in dät Noude;
* Ruslound in dät Aaste;
* Ukraine in dät Suude;
* Polen in dät Wääste;
* Litauen in dät Noudwääste.
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Dsjarschynskaja Hara (345 m). Do grootste Äien fon dät Lound sunt die Prypjat un die Dnepr.

## Wirtskup
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $18.060 in 2016. In 2007 waas 9,2% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 40,9% Industrie un 49,8% Tjoonste.

## Sjuch uk
* Sowjetunion

## Bielden

Miensk - Ratuša.jpg|Haudstääd Minsk
500 Belarus 2009 front.jpg|Rubel
Alexander Lukashenko crop.jpeg|Die Presidänt fon do Wietruslound Aleksandr Lukashenko


## Ferbiendenge ätter buuten
Serbien

**Serbien** is n Lound in Europa. Haudstääd is Belgrado.

## Geografie
Serbien wäd begränsed fon:
* Ungarn in dät Noude,
* Rumänien en Bulgarien in dät Aaste,
* Noudmakedonien, Albanien un Montenegro in dät Suude,
* Bosnien un Kroatien in dat Wääste.
Adriatiske See

Ju **Adriatiske See** is n Deel fon dät Middelmeer un lait in dät Suude fon Europa twiske dät Apennin-Hoolichailound un dät Balkan-Hoolichailound. Ju wäd fon de Ioniske See schat truch ju Sträite fon Otranto.

In dät Wääste wäd ju See begränsed fon Italien un in dät Aaste fon Slowenien, Kroatien, Bosnien, Montenegro un Albanien. Bie ju Aastkuste fon de Adriatiske See lääse do Dalmatiske Ailounde un do Kvarner Ailounde, do aal tou Kroatien heere. Krk un Cres sunt deerfon do grootste Ailounde. 

Die djoopste Punkt lait ap 900m.
Sälle (Biologie)

Ne **Sälle** is ju litste (elementare) Eenhaid fon do Lieuweweesen. Dät rakt toun Biespil uk Lieuweweesen, do bloot uut een Sälle bestounde.

## Apbau

### Foarmenunnerskeedenge
Algemeen unnerskat me two Foarmen fon Sällen: Do Prozyten (uk Protozyten naamd) un do Euzyten. Do Euzyten sunt Sällen mäd Sälkääden, do Prozyten sunt Sällen sunner Sälkääden. Lieuweweesen do uut Euzyten bestounde heete Eukaryoten (dät is uk n Taxon) - Lieuweweesen do uut Prozyten bestounde heete Prokaryoten, jo sunt neen eenegaidelk Taxon.

Düsse Unnerskeedenge kon me modellhaft mäd ju Unnerskeedenge fon Inloundere un Uutloundere ferglieke: Do Inloundere hääbe toumindest ne gemeensoame Politik (un mongs wäil uk uur Gemeensoamgaiden), sunt also relativ homogen, do Uutloundere hääbe deerjuun bloot ju Oainskup dät jo nit uut dät Lound fon dän Betrachter sunt, jo hääbe neen Gemeensoamgaiden, sunt also heterogen as do Prokaryoten.

### Organellen
Do Sällen hääbe Organellen, do bestimde Apgoawen häbe:
Serbisk

**Serbisk** is ne Suudslawiske Sproake. Juu is täämelk nai früün mäd dät Kroatiske un dät Bosniske.
* (SIL: SRP; ISO 639-1: sr; ISO 639-2: srp/scc, ISO 639-3:SRP)
* Kiriliski alfabet: А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
Kaspiske See

Ju **Kaspiske See** is n See mäd n Gebiet fon 371.000 km² groot ap ju Gränse fon Europa un Asien, ju neen Ferbiendenge mäd do Waareldsee-e häd.

## Geografie
An ju Kuste wäd de See begränsed fon do Lounde: 
* Ruslound in dät Noud-Wääste,
* Kasakstan in dät Noud-Aaste,
* Turkmenistan in dät Aaste,
* Iran in dät Suude,
* Aserbaidschan in dat Wääste.

Ju Kapsiske See läit ungefeer 28 Meter unner ju Seespeegel un die djoopste Punkt lait ap 995 Meter. 

Tou do wichtigste Toustroome heere ju Wolga, ju Ural, ju Kura un ju Terek.
Haudsiede/näie

<span style="color: #FFFFFF; background-color: DodgerBlue; background-image: none !important; border-color: DodgerBlue; border-style: outset; text-decoration: none !important; padding-left: 0.2em; padding-right: 0.2em; border-width: 0.15em; font-size: 90%; line-height: 90%; font-family: verdana, sans-serif; font-weight: bold;" title="WAP Tougong ätter Wikipedia">WAP</span> - SEELTER SEENDENGE - SPÄNDJE AP DÜÜTSK
Kasachstan

**Kasachstan** is n Lound in Asien un tou n gans litjen Deel (5,4%) uk in Europa.

## Geografie

Kasakstan wäd begränsed fon:
* Ruslound in dät Wääste un Noude,
* China in dät Suudaaste,
* Kirgisien, Usbekistan un Turkmenistan in dät Suude,
* ju Kaspiske See in dat Suudwääste.
1983

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1980 - 1981 - 1982
- **1983** -
1984 - 1985 - 1986 -
----


## Geböärnisse
* 25. Juni: Joint European Torus (JET) äärtjuuget sin eerst Plasma.
* 12. August: Manuel Noriega wäd die Uppermon fon dät panamaiske Militär un deermäd *de facto* die Diktoator fon dät Lound.
* 21. Oktober: Die Meeter wäd näi definierd: Dät is nuu die Wai, dän dät Lucht in Vakuum in ne Tied fon 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde bäätelaid.

### Nobelpriese
* Chemie: Henry Taube
* Free: Lech Wałęsa
* Literatuur: William Golding
* Medizin: Barbara McClintock
* Physik: Subrahmanyan Chandrasekhar un William A. Fowler
* Wirtschaftswietenskup: Gérard Debreu

## Tou Waareld keemen
* 18. Januoar: Samantha Mumba, iriske Sjungerske un Skauspielerske
* 11. Februoar: Rafael van der Vaart, niederloundsken Foutbaal-Spieler
1982

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1979 - 1980 - 1981
- **1982** -
1983 - 1984 - 1985 -
----


## Foarfaale
* 23. Februar: In Gräinlound rakt dät een Foulksoustämmenge uur ju Lidskup in ju Europäiske Union, deerbie stämje twounfüüftich Prosänt foar't Uuttreeden. Gruund deer foar is foaraaln ju uurmäitige Fiskeräi truch wäästdüütske Fiskere in Gräinloundsk Woater. Ap dän 1. Januoar 1985 trät Gräinlound uut uut ju Europäiske Union.
* 2. April: Troppen fon Argentinien besätte do Falklound-Ailounde, Begin fon dän Falkloundkriech
* 6. Juni: Israel begint dän eerste Libanonkriech, uum ju Fernäilenge fon ju PLO tou roakjen.
* 14. Juni: In dän Falkloundkriech ferkloort ju argentiniske Armee in Port Stanley juunuur do britiske Troppen hiere Kapitulatsjoon. 9.800 argentiniske Suldoaten kuume in Kriechsfangenskup.
* 18. Juni: Ätter dät Ferljoosen fon dän Falkloundkriech mout die argentiniske De-facto-Präsidänt un Kriechsdrieuwer Leopoldo Galtieri sien Boantje fräimoakje. Uurgongswiese uurnimt in ju Tied fon ju Militärheerskup Brigadegeneroal Alfredo Oscar Saint Jean dät Boantje.
* 20. Juni: Ju britiske Regierenge ferkloort dät Eende fon dän Falkloundkriech, ätterdät do argentiniske Troppen ap do Falklound-Ailounde kapitulierd häbe un Suudgeorgien juust so as do Suudelke Sandwich-Ailounde wier in britiske Hounde sunt.
*11. Oktober: Do Räste fon dät in 1545 fersakkede ängelske Kriechsskip Mary Rose wäide uut dän Solent buurgen un ätter Portsmouth wai broacht.
* 20. November: Twiske Hambuurich un Berlin wäd ju Transit-Autoboan fräiroat. Ap ju DDR-Siede eepent die binnedüütske Skeeduurgong bie Zarrentin an dän Schaalsee.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Gilbert Arenas, US-amerikoansken Basketbaalspieler
* 14. Januoar: Víctor Valdés, spoansken Foutbaal-Spieler
* 18. Januoar: Joanna Newsom, US-amerikoanske Musikerske
* 25. Januoar: Noemi

## Stuurwen
* 11. Februoar: Eleanor Powell, US-amerikoanske Donserske, Sjungerske un Skauspielerske
1980

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1977 - 1978 - 1979
- **1980** -
1981 - 1982 - 1983 -
----


## Foarfaale
* 14. Januoar: Indira Gandhi loost Chaudhary Charan Singh as Premierminister in Indien ou, ätterdät hiere Kongräs-Paatäi in ju foaruutgeene Köär wunnen häd.
* 4. Juli: Ju Basilika fon Aparecida wäd truch Poabst Johannes Paul II. wäid.
* 22. September: Ätter aan sonaamden "Foarkriech" twiske Irak un Iroan bräkt nu die Eerste Gulfkriech in fulle Stäärkte uut: Irakiske Bumben faale ap iroanske Stääde un hunnerdduusend irakiske Suldoaten marskierje in ju oulje- un gasrieke Provinz Chuzestan ien, wier jo Ounspröäk ap staale.
* 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner, wäd touhoope mäd sien Ooldske Frieda Poeschke in Erlangen doodskeeten. Deeder is fermoudelk aan Neonazi uut ju gjuchts-extreme Wehrsportgruppe Hoffmann.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Sarah Shahi, US-amerikoanske Skauspielerske
* 11. Januoar: Christian Wetklo, düütsken Foutbaal-Spieler (in'e Doore)

## Stuurwen
* 11. Januoar: Celia Sánchez, kuboanske Revolutsjonäärinne un Politikerske
* 14. Januoar: Rachel Fuller Brown, US-amerikoanske Chemikerske
* 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner
* 24. Dezember: Karl Dönitz, fon n eersten bit tjountwintichsten Moai 1945 Ätterfoulger fon Adolf Hitler (die sik säärm uumebroacht häd) as Uppermon fon Nazi-Düütsklound.
1979

----

----

## Foarfaale
*1. Januoar: Do USA beginne een diplomoatiske Ferbiendenge mäd ju Foulksrepublik China, do Ferbiendengen ätter ju Republik China ap Taiwan wäide oubreeken.
* 10. Januoar: Ju Foulksrepublik Kampuchea wäd gruunded, ätterdät vietnameeske Troppen do Roode Khmer fon ju Moacht ferdrieuwen hääbe. Heng Samrin fungiert as näi Stoatsupperhaud.
* 1. Februoar: Ayatollah Khomeini kumt ätter füüftien Jiere in't Exil wieruume ätter dän Iran.
* 11. Februar: Die iraniske  Premierminister Schapur Bachtiar wäd ousät. Ju säks Deege eerder fon Khomeini iensätte Juunregierenge uurnimt ju Heerskup.
* 1. April: Ayatollah Khomeini ropt ju Islamiske Republik Iran uut.
* 1. Moai: Gräinlound kricht fulboodige Sälwenferwaltenge.
* 21. Juni: Ätter blouderge Demonstratsjoonen juun Patrick John, dän korrupten Premier-Minister fon dän karibisken Ailound-Stoat Dominica, wäält een Nasjonoal Noodstoundskommitee, dät Commitee for National Salvation (CNS), dän Wirtskupsminister Oliver J. Seraphin foar'n näien Premier.
* 30. Juni: Walter Scheel trät as Buundespräsident ou.
* 1. Juli: Karl Carstens wäd düütsken Buundespräsident.
* 16. Juli: Die irakiske Präsidänt Ahmad Hasan al-Bakr rakt sien Boantje ou un Saddam Hussein wäd sin Ätterfoulger.
* 12. Juli: Do Bierichstiegere Reinhold Messner un Michael Dacher roakje sunner Suurstof-Reewen dän Top fon dän twäidhoochste Bierich fon ju Waareld, dät is die K2 in't Karakorum.
* 31. Juli: In Hessen wäd mäd dän Ouloop fon dän Dai ätter eenuntrüütich Mounde loang bestounden ju kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn wier apdeeld. fon dän 1. August oun rakt dät also wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe.
* 7. Oktober: Ju Bremer Gräine Lieste roaket as eerste gräine Paatäi Mandoate in een Loundsparlemänt un lukt mäd fjauer Ouoardende in ju bremiske Burgerskup ien.
* 22. Dezember: Katalonien un do baskiske Provinsen kriege Autonomie. Deermäd eendet amtelk die moor as tjoonjierige Burgerkriech in't Baskenlound.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Souad Aït Salem, algeeriske Loangsträkken-Looperske
* 7. Februoar: Tawakkul Karman, jemenitiske Saitengs-Skrieuwerske, Politikerske un Moanskengjuchtsaktive, Dreegerske fon dän Nobelpries foar dän Free.
* 11. Februoar: Brandy Norwood, US-amerikoanske Sjungerske un Skauspielerske
1978

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1975 - 1976 - 1977
- **1978** -
1979 - 1980 - 1981 -
----


## Foarfaale
* 6. Januoar: In Frankriek äntstoant ju Doatenskuts-Behöörde *[[Commission Nationale de l’Informatique et des Libertés]]*.
* 3. November: Dät Ailound Dominica, dät tou do Litje Antillen in ju Karibik heert, ferkloort sik uunouhongich fon do Briten.
* 8. Dezember: Kuute Tied ätter sien Uunouhongegaids-Ferkloorenge wäd die karibiske Ailound-Stoat Dominica Lid fon do Fereende Natsjoonen

## Stuurwen
* 14. Januoar: Kurt Gödel, aastriekisk-US-amerikoansken Mathematiker, Philosoph un Logiker
* 11. Februoar: Charlotte von Rumohr, düütske Moalerske un Äbtissinne
Armenien

**Armenien** is n Lound in n Kaukasus in Faanderasien. Ju Haudstääd is Jerevan un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 1998 Robert Kocharian.

## Geografie
### Loage
Armenien lait in Litje-Asien un is gans fon Lound begränsed, tou wieten do Lounde:
* Georgien in dät Noude;
* Aserbaidschan in dät Aaste;
* Iran in dät Suude;
* Ju Turkäi in dät Wääste.

### Londskup
Armenien is toun grootsten Deel biergich, mäd naan eensigen Punkt unner ju 400 Meter-Lienje. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Aragats ap 4095 Meter. Do grootste Äien sunt ju Hrazdan un ju Debed. Armenien häd truch Ouholtjen bolde neen Buske moor. 

Yerevan-Cascade-30-Stadtblick-2019-gje.jpg|Yerevan
Geghard-Gavit-02-Kathogike-2019-gje.jpg|Geghard
Vagharshapat-St Hripsime-22-innen-2019-gje.jpg|Vagharshapat
Khor Virap-Muttergotteskirche-08-2019-gje.jpg|Khor Virap
Sevanavank-Apostelkirche-04-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|Sevanavank
Yerevan-28-Kreuzstein aus Gandzak Provinz Vostan 1300 2015-2019-gje.jpg|Khatchkar


## Ferbiendenge ätter buuten
* Armenisk søga (*Ängelsk*)
1984

----
17. -- 18. -- 19. -- **[[20. Jierhunnert]]** -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1981 - 1982 - 1983
- **1984** -
1985 - 1986 - 1987 -
----


## Geböärnisse

* 7. Februoar: Bie'e Mission STS-41-B fon dät Space Shuttle Columbia fiert die Ruumtefoarer Bruce McCandless foar't eerste Moal n Buute-Boud-Iensät mäd aan Düüsen-Ruksäk - ne sonaamde *[[Manned Maneuvering Unit]]* (MMU) - truch.
* 30. April: Die Justizminister fon Kolumbien, Rodrigo Lara Bonilla, wäd in't Noude fon ju Haudstääd Bogotá truch ju Drogen-Mafia möärend.
* 30. Juni: Karl Carstens trät as düütsken Buundespräsident ou.
* 1. Juli: Richard von Weizsäcker wäd düütsken Buundespräsident.

### Nobelpriese
* foar Chemie: Robert Bruce Merrifield
* foar dän Free: Desmond Tutu
* foar Literatuur: Jaroslav Seifert
* foar Medizin: Niels Kaj Jerne, Georges J. F. Köhler un César Milstein
* foar Physik: Carlo Rubbia und Simon van der Meer
* foar Wirtskaftswietenskup: Richard Stone

## Bädden
* 22. Dezember: Basshunter, swedsken Sjunger, Produzent un DJ

## Stuurwen
* 30. April: Rodrigo Lara Bonilla, Justizminister fon Kolumbien, möärend truch ju Drogen-Mafia.
1977

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1974 - 1975 - 1976
- **1977** -
1978 - 1979 - 1980 -
----


## Foarfaale
* 11. Februoar: Mengistu Haile Mariam wäd tjo Jiere ätter dän Putsk juun Haile Selassie amtelk Stoats-Upperhaud fon Äthiopien un Foarsitter fon dän Militär-Räid Derg.
* 7. September: Twiske Panama un do Fereende Stoaten wäide do Torrijos-Carter-Ferdraage ousleeten, ätter do ju Hoohaid uur dän Panamakanoal stappenwiese fon do Fereende Stoaten oun Panama uurgunge skäl.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Esther Zimmering, düütske Skauspielerske
* 6. Januoar: Maria Chudnovsky, israeliske Mathematikerske
* 10. Januoar: Kathrin Kühnel, düütske Skauspielerske
* 11. Januoar: Anni Friesinger-Postma, düütske Sköäwelerske

## Stuurwen
* 6. Januoar: Hanns Lilje, düütsken Theologe, Kunsthistoriker un Loundesbiskop
* 14. Januoar: Anthony Eden, britisken Politiker, moorfäken Buute-Minister, Premierminister
* 18. Januoar: Carl Zuckmayer, düütsken Skrieuwer
1976

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1973 - 1974 - 1975
- **1976** -
1977 - 1978 - 1979 -
----


## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Judith Rakers, düütske Journalistinne un Wiedkieker-Moderatoorinne
* 14. Januoar: Benoît Joachim, Luksembuurichsken Flitsepee-Spoartler
* 28. September: Fjodor Wladimirowitsch Jemeljanenko, berüümd foar Kampsport (Sambo un MMA)

## Stuurwen
* 6. Januoar: José Gabriel Anaya y Diez de Bonilla, mexikoansken Biskop fon Zamora
Heimeldinger

Die **Heimeldinger** is ne oolde regionoale Appelsoarte uut ju Faanderpalts un fon n Haardtrant. Hie is rood-jeel, saftich un n bitje suur.

## Geskichte
Die Heimeldinger wuude al in Uurkunden fon 1539 un 1588 as regionoale Soarte ärwäänd. Noch in't oachttienste un njuugentienste Jierhundert waas hie inne Faanderpalts un an n Haardtrant gjucht oafte tou fienden. In do lääste Jiere toachte me dan, die Heimeldinger waas uutstuurwen, bit me wier aan oankelden oolden Boom in ju Palts foont. Die "Arbeitskreis Historische Obstsorten der Pfalz" noom sik fluks ätterdät die Boom as Heimeldinger bestimmd waas Äänten un ääntede deer litje Anten mäd. Dät Ääntjen wude oaber juust noch toue gjuchte Tied däin! Kuut leeter is die oolde Boom stuurwen. Nu rakt dät ja oaber wier junge Heimeldinger-Boome, do eerste kuuden foar n Oktober 2000 bie n Uumewaareld-Pestoor (Bie dän Oarbaidskring oarbaided uk ne säärkelke Organisation mee) bestaald wäide. Die Heimeldinger kreech dan uk symboliske Betjuudenge, hie wuude fon dän Oarbaidskring as "Obstbaum des Jahres 2000" köärd. Däälich rakt düsse Appelsoarte uk wier in toumindest een Tuunkeräi.

## Wällen
* Johann Schierenbeck: Informationsblääd *Erhalt alter Streuobstsorten* fon't "Dienstleistungszentrum Ländlicher Raum Rheinhessen-Nahe-Hunsrück, Rüdesheimer Str., 60-68, 55545 Bad Kreuznach"
* Ne Internetsiede uur n Heimeldinger as "Obstbaum des Jahres 2000", doo geskichtelke Seeken sunt deer uk beskrieuwen
* Beskrieuwenge fon ne Tuunkeräi, uk uur paltserske Soarten sunt deer beskrieuwen.
Tschechoslowakäi

Ju **Tschechoslowakäi** waas fon 1918 bit tou 1992 n Lound in Europa. Dät äntstuud ätter dän Twäide Waareldkriech uut n Paat fon Aastriek-Ungarn. An n 1. Januoar 1993 sunt insteede deerfon do bee Stoate Tschechien un ju Slowakäi gruunded wuuden.
Atlantisken Ozean

Die **Atlantiske Ozean** is n Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Europa un Afrikoa in dät Aaste un Amerikoa in dät Wääste. In dät Noude wäd die Atlantiske Ozean begränsed fon ju Noudpoolsee, in dät Suude fon ju Suudpoolsee. Die Atlantiske Ozean is ju twäidgrootste Waareldsee fon de Waareld (bloot ju Pazifiske Ozean is gratter) un is uungefeer n Füüftel fon dät Gebiet fon ju Äide groot.
Bimetal

Die Uutdruk **Bimetal** wäd foar ferskeedene Seeken anwoand. Dät beträft altied Dingere, do der bestounde uut two uunglieke Metalle, do gjucht fääst mädnunner ferbuunen sunt. Ju Betjuudenge, in ju die Uutdruk ap maaste anwoand wäd, is in Metalle mäd uunglieke Uutdienengskoeffiziente, uum Thermostoate un Thermometere tou moakjen. Dät rakt oawers uk gans uur Anweendengen fon Bimetal, so bestounde toun Biespil Kringsoagen mäd bimetallene Sniedebleede, uum Sponkraft mäd Ounutsengsfäästegaid tou kombinierjen. 

## Thermostoat un Thermometer
Ne bimetallene Striepe foar n Thermostoat bestoant uut two uunglieke apnunner walsede Stukke Metal, (oafte Invar un rostfräien Stäil). Disse two Materioale hääbe uunglieke Uutdienengskoeffiziente, wiertruch dät Bimetal bie Temperatuurannerengen beegjen däd: dät eene Metal dient daach stäärker uut as dät uur. Uum ne gratterer Uutwiekenge tou kriegen of ne grattere Ferstaalkraft, bruukt me ne laangere Striepe. Gewöönelk wäd ju Striepe spiroalfoarmich troald, sodät ju in ne litje Gehüüse paaset. Foar allerhound Temperatuurbewoakengsswäkke wäide Bimetalkonstruktione anwoand, as bie dän Thermostoat in n Köilskap of bie ju Bäitenge (Haitsenge). Dan wäd foarallen mäd dät Bimetal n Skalter betjoond.
Um dät Effekt antouweenden in n Thermometer (Bimetalthermometer), wäd ju Uutwiekenge uurbroacht ap n Wieser, die der uur ne iendeelde Skala bewääget. 

Mäd Bimetal konnen aal temperatuurgeföilige Skaltere moaked wäide; Bimetal-Skaltere wäide unner uur anwoand in Startere fon Fluoreszenzlaampen un uk as thermiske Sicherenge. Sukke Skaltere rakt et toun Biespil in Woatersjoodere, Stoafsuugere, Striekiersene usw. 

## Bimetal un Legierenge
Ne Legierenge is wät gans uurs as n Bimetal: bie ne Legierenge sunt two Metalle mädnunner misked, wült n Bimetal bestoant uut two düütelk tou unnerskeedende Stukke uungliek Metal.
Uutdienengskoeffizient

Die **Uutdienengskoeffizient** fon n Materioal rakt ne Mäite an ju Temperatuurouhongegaid fon ju Tichte.

Do maaste Materioalien dwo bie dät Apwoormjen uutdiene (positive Uutdienengskoeffizient); bie ne haagere Temperatuur vibrierje do Moleküle stäärker, wiertruch jo ne grattere Ruumte iennieme (Volumen sticht). Ne Uutnoame hierap is Woater, dät ju grootste Tichte häd bie 4°C. Dät dient uut bie läigere un haagere Temperatuure. Uk Zirkoniumwolframoat schrämpt wan dät waarmer wäd.

Je beeter do Atome anunner buunen sunt, je läiger die Uutdienengskoeffizient: so sunt do Wäide foar Wolfram un Diamant gjucht läich.

## Anweendengen
*In ju Maskienebaukunde wäide Kamreede ap Oaksen klämd truch dät Kamrääd aptouwoormjen, sodät dät uutdient un ju Oakse outoukeelen, sodät ju schrämpt. So konnen do Stukke gans akroat innunner paaset wäide. Un wan ju Temperatuur wier alleweegense gliek is, dan sit dät aal gans fääst klämd.  
*Ju Flüssegaid in n Thermometer häd n Uutdienengskoeffizient die der konstant blift mäd ju Temperatuur (Flüssegaide as Ethanol un Kwäksäälwer). Ne Temperatuur-Annerenge rakt dan ne lineare Uutdienenge fon de Flüssegaid un ju Uutdienenenge kon meeten wäide an ju Laangte fon ju Flüssegaidssuule.

### Linearen Uutdienengskoeffizient
 \alpha = {1 \over L_0} {dL \over dT} 

: *α* = linearen Uutdienengskoeffizient [K-1]
: *L* = Laangte [m]
: *T* = Temperatuur [K]

Ju Eenhaid fon *α* is (Meter pro Meter) pro Groad Kelvin. Die *α*-Wäid wiest also an, wofuul Meter aan Meter fon dät Materioal uutdient bie ne Temperatuuranstiech fon aan Groad Kelvin.
Do Wäide in ju unnerstoundene Tabelle sunt in Mikrometer. As Biespil: N Aluminium Stoab fon aan Meter wäd bie 1 Groad Temperatuuranstiech 23,2 Mikrometer laanger.

### Volumen-Uutdienengskoeffizient
 \gamma = {1 \over V_0} {\partial V \over \partial T} 

of

 \gamma = {1 \over \rho}{\partial \rho \over \partial T} 

: *γ* = Volumen-Uutdienengskoeffizient [K-1]
: *ρ* = Tichte [kg m-3]
: *T* = Temperatuur [K]
: *V* = Volumen [m3]

## Uutdienengskoeffizient fon eenige Stoffe
Ozean

N **Ozean** (fon’t Griechiske: ὠκεανός „Okeanos“, n ooldgriechisken God) is ne gewaltich groote, touhoopehongjende Woaterflakte twiske do Waarelddeele un kon moorere (litje) Seen uumfoatje.

Do Ozeane un Seen nieme uungefeer twäin Träädel fon ju Äidbupperkaante ien, bloot n Träädel is bedäkt mäd Lound. 

Siet 2004 do Gränsen fon n suudelken Ozean fäästlaid sunt truch ju Internationoale Hydrografiske Organisation wäide fieuw Ozeane ünnerskat, tou wieten: 

* Pazifiske Ozean, 
* Atlantiske Ozean  
* Indiske Ozean
* Suudelke Ozean (Antarktiske Ozean)
* Noudelke Iessee
Pazifisken Ozean

Die **Pazifiske Ozean** is ne Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Noudamerikoa un Suudamerikoa in dät Aaste un Oseanien un Asien in dät Wääste. Die Pazifiske Ozean is ju grootste Waareldsee fon de Waareld.
Umlaut

Mäd **Umlaut** beteekent me ju Annerenge fon n Luud truch Ienfloud fon n uur Luud, oafte in dätsälge Woud. Ap Düütsk wäd die Umlaut maast ounroat mäd dät Teeken `'''¨'''` (Umlautteeken) buppe ju Bouksteeuwe.

In dät Seelterske häd die Umlaut uk wierked, man do ‘Umlautprodukte’ sunt deer uurs as ap Düütsk un wäide deeruum oafte nit mäd Umlautteeken ounroat. Ap ju uur Siede bruuke wie ap Seeltersk dät Umlautteeken foar besunnere Luude, do der nit truch Umlaut äntsteen sunt.

## Umlaut in dät Düütske
In dät Ooldgermaniske eendeden de Woude oafte ap fulle Vokoale, as *-i* un *-u*. Do hieden al fluks Ienfloud ap dät ganse Woud. In dät Gotiske (Got.) sjucht me deerfon al litje Anfange, man in dät Ooldhoochdüütske (Ohd.) hied sik die Ienfloud fon dät *-i* (*-j*) al wied truchsät, wieruum me deer fon *i*-Umlaut spräkt.
In dät Ohd. fint sik t.B. *gast, gesti*, nhd. ’Gast, Gäste’. Deerbie mai dät düütelk weese, dät dät *e* (*ä*) in ju Uutsproake twiske dät *a* (Tunge läich) un *i* (Tunge hooch) lait. Dätsälge rakt et bie uur Vokoale: *Dorf - Dörfer, Wurst - Würste* un mäd loange Luude: *Rad - Räder, Not - Nöte, Kuh - Kühe* un sogoar mäd Twieluude *Braut - Bräute*.
Sowät fint sik uk bie Tiedwoude, t.B. bie Konjunktiv *wir würden* ieuwenske Indikativ *wir wurden*. Deer stamt die Umlaut fon dät *i*, wät sik noch fint in dän ahd. Konjunkiv *wurdim*. 
Äänelks rakt dät bie *füllen* (got. *fulljan*) ieuwenske *voll* un bie *jünger* ieuwenske *jung*.

## Fräisken Umlaut.
Deer dät Fräiske al eer moorere Annerengen (Vokoalheeuwenge, Assibilation) unnergeen, häd die Umlaut in dät Fräiske uurs uutwierked as in dät Hoochdüütske. Deertou wuuden wäkke Resultoate truch ju Äntruundenge beienflouded. Wäil deeruum tou ju Tied fon dät Aptreeden fon dän Umlaut do fulle Eendvokoale in dät Ooldfräiske uk in n Eentaal bewoard blieuwen wieren, wuud uk oafte die Eentaal fon dän Umlaut griepen.

### Biespiele
:ä 
:ee 
:ee 
:ee 
:ai 
:äi 
:äi 
:äi 
:äuw 
:ju 

## Skienboaren Umlaut
Truch Vokoaldienenge in eepene Silwe äntstuuden Poore as: 
:*Blääd* - *Bleede* (‘Blatt, Blätter’) 
:*Lot* - *Loote* (‘Los, Lose’). 
Deerbie häd also Umlaut neen direkte Rulle spield.
Bloot bie 
:*Fout - Fäite* ('Fuss, Füsse')
honnelt sik dät bie *Fäite* uum ächten Umlaut, die der bie dän Eentaal *Fout* truch Systemtwong (Analogie) unnerdrukt wuuden is (Siebs 1347).

## Literatuur
* Salmons, Joseph C., *What Old Frisian Can Tell Us about the History of "i"-Umlaut across West Germanic* (2007) - In: Advances in Old Frisian philology S. 367-378. 
* Versloot, A., *Vergleichende Aspekte friesischer Lautgeschichte*, in: H.H. Munske (red.) Handbuch des Friesischen/Handbook of Frisian Studies, Tübingen, pp. 767-775. (2001)
* Theodor Siebs, *Geschichte der friesischen Sprache*, Paul's Grundriss d. germ. Phil. I. 2 Aufl., S. XIV-XV, 1152-1464, (1901), besunners S.1383-1391.

## Sjuch uk

* Luudgeskichte
Historiske Luudleere

Ju **historiske Luudleere** befoatet sik deermäd, wo do Luude sik in ju Geschichte fon ju Sproake äntwikkeld hääbe un wo do in früünde Sproaken touhoopehongje.

* Umlaut
* Luudgeschichte
Kroane

Ne **Kroane** (de. *Wasserhahn*) is n Mechanismus, wiermäd ju Ströömenge fon ne Flüssichhaid of n Gas in ne Laitenge räägeld wäide kon. Wieduut do maaste Kroanen konnen ju Truchströömenge striekend räägelje twiske gans sleeten (neen Ströömenge) un fulboodich eepen (maximoale Ströömenge). Dät Räägeljen geböärt mäd ne traalende Bewäägenge, ju der uurbroacht wäd fon n Traalknoop of ne Heeuwelte ap dät Ouspeerventil. Ouhongich fon dän Typ Kroane kon dän Räägelberäk bestrieken wäide mäd aan fjoondel bit moorere Uumetraale. Kroanen do dät uut ne Laitenge loope läite, hääbe ne Tüüte, sodät n fluggen Stroal äntstoant. Wäkke Kroanen hääbe n Uutloop mäd n Skruufanslus, sodät ne tiedwiese Ferbiendenge mäd n Ferbruuker moaked wäide kon, toun Biespil truch ne Tuunhoose of een Gasslauch. Kroane do der in ju Laitenge apnuumen wäide, konnen mäd Skruuf-, Flansk- of Löödferbiendengen uutfierd weese.

Dät Ouspeerventil kon ätter ferskeedene Prinzipe oarbaidje, as n Gummiring die der ap ne Boorenge drukt wäd, n Kuugel mäd n Twäärsgat, die der fertroald wäd, n Keegel die der in ne Piepe skäuwen wäd, twäin skuuwende keramiske Ringe of n Rubberslauch die der tichtkniepen wäd.

Dät maast bekoand sunt wäil ju Woaterkroane, ju Gaskroane un ju Ounbäitkroane tou Gebruuk in ju Huushollenge foar Toufier fon bäätnunner Woater, Gas un Waarmte.

## Soarten Kroanen
* Ju Hond-Miskkroane (Miskbatterie), ju der bestoand uut ne Kroane foar heet un een foar koold Woater, do der in ju Kroane misked wäide. 
* Ju Thermostoatkroane (Thermostoatventil), dät is ne Miskkroane in ju n Thermostoat dät Ferhältnis twiske woorm un koold Woater räägelt, sodät ne konstante Temperatuur biebeheelden blift.
* Ju Ounbäitkroane of dät Bäitventil, wiermäd dät heete Woater ätter dän Radiator räägeld wäd. 
*  Ju thermostoatiske Ounbäitkroane, ju dät heete Woater ätter dän Radiator räägelt mäd Hälpe fon n Thermostoat. 
* Ju Oulätkroane ap n Radiator uum ju tou äntluftjen.
* Ju Gaskroane, ju der eerste ientaid wäide mout uum ju eepentoutraalen, uum uunapsichtelk Eepenjen fon dän Gastoufuur toufoar tou kuumen.
* Ju Kuugelkroane, wierbie ju Ousluutenge geböärt truch n Kuugel mäd n Gat deeroane, die der in ju Truchstroom-Eepenge fertroald wäd.
* Ju Buutenkroane, ju der bie Froast nit stukken fjoose kon, deeruum dät dät Ouspeerventil an ju Binnersiede fon de Muure montierd is.
* Ju Ouspeerkroane uum toun Biespil Oarbaiden an Laitengen foartouniemen sunner dät ganse Laitengsystem loosloope tou läiten.  
* Dät Swik is ne holtene Tapkroane, so as do der in Bjoorfeete ounsloain wäide.
Thermostoatkroane

**Thermostoatkroanen** as Dusch-, Boadewonne- of Waaskdiskkroanen reeke ne konstante Temperatuur fon dät outappede Woater, unouhongich fon ju Lufttemperatuur un fon dän Druk in do Woatertoufuurlaitengen. 
 
Ju Woormwoatertemperatuur kon bit ap ne Ouwiekenge fon aan Groad Celsius fon ju Skältemperatuur konstant heelden wäide. Uut Sicherhaidsgruunde hääbe do Thermostoate an dän Ienstaalring n Speerknoop, die der ap 38&nbsp;̊C ienstoald is. 

Moonige Thermostoate hääbe noch ne Woaterknooptaste, ju dän Truchflus ap 50 % begränset. 
Dät rakt deertou Sunneruutfierengen, in do ju Miskkoomer buute fon Kooldwoater uumspäild is, so dät ju Kroane fon buuten altied köil blift. 

In dät Binnere hääbe do Miskthermostoate n Räägelder, die der fon Miskwoater uumspäild wäd. Die Räägelder bestoant äntweeder uut Bimetalträid, ju der tou n skruuffoarmigen Feeder wikkeld wuude, of ne mäd Paraffin fälde Kapsel, n sonaamd Woaks-Dienstof-Element. Bee Räagelderoarde fiere bie Temperatuurannerengen proportionoale Laangtenannerengen uut, wierbie ju Uutfierenge mäd Bimetalträid grattere Räägelweege beskrieuwe kon. 
Annerje sik do Touflusbedingengen (Temperatuur, Masse), so verskuft sik die Räägelder un eepent beluukengswiese slut Slitse fon do Woorm- un Kooldwoatertoulooplaitengen.
Froamdwoud

**Froamdwoude** sunt Woude, do uut uur Sproaken uurnuumen wuuden sunt. Dät Froamdwoud is beträffend Luudstand, Betoonenge, Flexion un Woudbildenge ju Sielsproake maast so min ounpaased, dät dät (in n Juunsats tou dät integrierde Leenwoud) oafte as 'froamd' fäild wäd. Twiske Froamdwoude un Leenwoude rakt dät nit immer ne skäärpe Skeedenge.

Ap Seeltersk beläite wie Froamdwoude in hiere oaine Skrieuwenge as ap Düütsk (of uurs ne Uursproangssproake), also z. B. *Flexion, Cowboy, Eukalyptus, Thermometer, Physik, Ökonomie, Szene, Ozean*. 
Dät is ougesäin fon Paate do ap Seeltersk annerd wäide, also *flektier*'je**, ozean**isk**', usw.
Silwe

Ju **Silwe** (v. lat.: *syllaba*, griech.: *συλλαβή* „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid. 
Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät *Huunde* sik ferdeele in do Silwen *Huun* un *de*, wier do Morpheme sik ferdeele as *Huund-e* (nämmelk dät Woud *Huund* un die Moortaaluutgong *-e*). 
Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd.

## Eepene un sleetene Silwen
Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen.
Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. *Duu* in *Duu-we*, *slee* in *slee-ten*, *de* in *Huun-de*. 
Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. *Huun* in *Huun-de*, *Kat* in *Kat-te*, *Kon* un *nant* in *Konsonant*, *pen* in *ee-pen*.

## Betoonde un uunbetoonde Silwen
Ap Seeltersk (un uk ap Düütsk) is maasttied ju eerste Silwe in n Woud betoond*, also *‘Mee* un *‘Huun* in *‘Mee-luud*, *‘Huun-de*. Do uur Silwen (hier *luud*, *de*) sunt uunbetoond.
In Touhoopestoalde Woude konnen moorere Silwen betoond weese, as in *‘Moortaal’uutgong*, wierbie dan *‘Moor* die 'Haudtoon' häd un *‘uut* die 'Ieuwensketoon'.
In Froamdwoude kon uk ju eerste Silwe uunbetoond weese, as *Gram* in *Gram-‘ma-tik*, *Kon* in *Konso’nant*, wier dan do Silwen *‘ma* un *‘nant* betoond sunt. 
*) Ju Betoonenge wäd ounroat fon n **‘** (Akzentteeken) foar ju betoonde Silwe.(
Phonetik

Ju **Phonetik**, ieuwenske ju Phonologie n Deelgebiet fon ju Luudleere, unnersäkt doo Ienfloude, do der bie ju Bildenge fon n Luud ne Rulle spielje.

## Sjuch uk
* Assimilation (Phonetik)
* Artikulation (Phonetik)
Rockmusik

**Rockmusik** is die groote Begriff foar Musikgjuchten, doo sik kuut foar 1970 uut ne Miskenge fon uur Musikgjuchten as t.B. Beatmusik, Blues un Rock'n'Roll äntwikkeld häbe.

## Geskichte

Ju Rockmusik is äntsteen ut dän Rock ’n’ Roll, die in do leete füüftiger un äddere säkstiger Jiere sien Tied hiede. Bekoande Fertreeder fon dän Rock ‘n’ Roll sunt Bill Haley, Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry un James Brown.

Dissen Rock 'n' Roll wuude inne säkstiger Jiere in Änglound ferannert, foarallen fon do Beatles un do Rolling Stones. Dät Musikblääd Rolling Stone beteekent dän Titel "(I can't get no) Satisfaction" ut dät Jier 1965 fon do Rolling Stones as ännelke Gebuurtsuure fon dän Rock. Die Rock goolt, as ju maaste näie Musik, as ansteetich. Ju luude, obszöne Musik, do longhierige, käke Protagonisten wieren n Skandaal foar ju oolde Sälskup. In n twäiden Haaldeel fon do Säkstiger begeen dan di Apstiech fon so bekoande Bands as Led Zeppelin, The Jimi Hendrix Experience, Deep Purple un Cream. Sied Midde fon do Säkstiger Jiere äntstuude ju Hippie-Bewäägenge, ju deer ääng mäd dän Rock ferbuunen waas. Juun do freedelke Hippies rakt dät sietdäm uk do gewaldkloore Rockere, foar allen do Hells Angels, do dät Ounsjoon fon ju Rockkultuur masse Skoad däin hebbe. An t Eende fon do säkstiger roat dät aal masse bekoande Rockmusikere, do mäd hiere groote Unnerskeede die Uursproang fon do fuulen unnerskeedelken Genres fon ju Rockmusik in ju lätere Tied wieren.

In do Soogentiger Jiere spaltete sik ju Rockmusik in two Haudgjuchten: Ap een Siede ju kunstleriske Gjuchte, ut ju leeter ju Popmusik äntstuud, un ap ju uur Siede ju rebelliske Gjuchte deerunner die Metal, die Punk un die Hard Rock. Buute dät bigon in do Soogentiger di Uuttuusk twiske Rock, Jazz, Reggae un Soul. 

In do Tachentiger roat dät n gewaltigen kommerzielle Ärfoulch for do so namten "Pop-Metal-Bands", die man gau skromp un ferswoont. Dät waas aan Gruund wieruum fon do an di Unnerskeed twiske Rock un Pop bisunners bitont wuude, foar aalen fon ju Independent-Szene, ju sik as Ätterfoulger fon dän Punk sach un leeter in ju Alternative-Szene apgeen is. Mäd dän Heavy Metal hied uk n ursen Twiech siene Hoochtied, uut dän fuule Gjuchten äntwickkelt häbe.

Tou Bigin fon do njuugentiger Jiere roat dät mäd dän Grunge noch wier ne Bewewäägenge do sik mäd hier eenfachere Musik juun do digitaale Experimente in do foarigen Jiere wändete. Do bekoandesten Vertretere sunt Nirvana, Pearl Jam, Sondgarden un do Smashing Pumpkins. Ätter dän Dood fon dän Nirvana-Sjunger Kurt Cobain fersoank di Grunge gau wier inne Unnergruund.

Däälich rakt dät een groote Retro-Wälle, mäd Bands un Sjungere, do sik ap ju Musik uute Säkstiger Jiere biluuke.
Moanske äärgje die nit

**Moanske äärgje die nit** (fon Düütsk **Mensch ärgere Dich nicht**; ängelsk: *Ludo*) is n Bräädspil foar twäin bit säks Spielere. 

Die Uursproang fon dät Spil lait in Indien. Ne fereenfachte Version fon dät traditionelle indiske Spil Pachisi wuud 1896 unner dän Noome Ludo in Groot-Britannien uutbroacht.

## Spielräägele
Bie dit Spil häd älke Spieler fjauer Spielsteene, do ne Runde uur dät Brääd moakje mouten uum sicher een fon do Eendfäilde tou beloangjen. Wan n Steen eenmoal ap Eende is, kon er nit moor fersät wäide. Wäl dät ap eerste mäd aal Steene glukket, häd dät Spil wonnen.

Älke Spieler häd Steene fon n uur Faawe, n oain Startfäild (S) un n oain Eendfäild (ju faawige Riege fon fjauer), wier Steene fon uur Spielere nit kuume duuren. Dät Brääd häd two Sieden, een foar hööchstens fjauere Spielere un een foar hööchstens säks Spielere. Do Spielere smiete ätter de Riege mäd n Doobel un mouten aan Steen gjuchtsuume uur ju Taal Fäilde ferschuuwe, ju die Smiet ounrakt. Wan n Steen ap n Fäild kumt, wier al n uur Steen stoant, dan wäd die lääste Steen sloain un mout wier fon näien ounfange.

Wan me n säks smieten wäd, dan mout me - wan deer - n näien Steen in dät Spil brange. Uk duur me dan nochmoal smiete, wierbie me dan mäd dän juust in dät Spil broachte Steen smiete schäl, mäd de Gefoar n uur oainen Steen tou sloon.
Mahjong

**Mahjong** is n Spil foar fjauer Spielere, dät stamt uut China. Dät is n Spil fon Schikkelkhaid, Ferstand, Bereekenge un Gluk.

## Mah-Jong as Computerspil
Toumindest aan Häärstaaler (Lagarto, Helsinki, Finnlound) bjut ne kostenplichtige Windows-Version fon dät traditionelle Mahjong. Hier kon n Spieler juun tjo truch de Software ätterbieldede Spielere antreede. Ieuwenso konnen uur n Nätwierk moorew ächte Spielere juunnunner blw. Juun de Software antreede. Dät kon ätter ferscheedene Räägele spield wäide. 

Fuul uur as Mah-Jong beteekende Computerspiele ferweende wäil digitalisierde Foarme fon do Spielsteene, man sunt daach maast Spiele foar bloot een Persoon un äänelje fon do Räägele häär ne Patience (*Mah-Jongg Solitaire*). Deerbie mout me immer twäin fräie Steene tougliek wächpakje un wan me Gluk kon me so bit Eende fääregunge un dan häd me wonnen. In dän uur Fal, wan aan fon nöödige Steene noch ‘fääst’ sit, dan ferljust me. 

Traditionell wäide do Spielsteene tou Spielbegin in ju Figuur fon n Droake of n Schildpudde apbaud, do Computerspilvariante bjoode oafte fuul ferscheedene Startfiguuren an.
Doobel

N **Doobel** (de. *Würfel*} is n Dingen, dät ätter aan Smiet ap ne woage Ieuwene een fon moorere unnerskeedboare stabile Raueloagen iennimt un in fuul Spiele as Toufalsgenerator tjoont. Deertou drächt n Doobel Symbole, fon do een ätter dän Smiet ne uutteekende Loage (t.B. ju Bupperkaante) iennimt. Dät Symbol wiest dan dät Resultoat fon dän Smiet an.
Dät Woud *Doobel* rakt dät uk ap Wäästfäälsk un skäl früünd weese tou Middelhoochdüütsk *topelen* un fielicht ndl. *dobbelen*.

Die mäd Oustand maastferbratte Spieldoobel is die mäd do Ziffere 1 bit 6 of äntspreekend fuul Punkte, do *Oogene*, beskriftede Kubus of Hexaeder. Gewöönelk wäd mäd dän Begrip *Doobel* maast bloot disse Säkssieder meend un so wuud die Noome uk foar dän geometriske Körper uurnuumen. Daach existierje uk fuul uur Doobele. Räägelmäitige Benutsere fon unnerskeedelke Doobeltypen beteekenje do oafte mäd ju Oukuutenge *W* foar düütsk *Würfel* , of uk *d* foar ängelsk *dice*, foulged fon de Angoawe fon de Siedenantaal, also biespilswiese **W6** foar n säkssiedigen, **W10**, **W20**, **W30** foar tjoon-, twintich- un trüütichsiedige Doobele.
Reaktionsspezifität

**Reaktionsspezifität** is juu Oainskup fon n Enzym, dät dät sin Substrat bloot mäd ne bestimde Reaktion reagierje lät.

## Sjuch uk
* Substratspezifität
Katalysator

N **Katalysator** is n Stof, die der truch Minderenge fon ju Aktivierengsenergie n Ienfloud ap ju Gauegaid fon ne chemiske Reaktion häd, man säärm gans uunferannerd bääte uut ju Reaktion wier hääruut kumt.

## Sjuch uk
* Enzym
Aktivierengsenergie

Ju **Aktivierengsenergie** is ju Energie, ju der benöödigd wäd, sodät ne chemiske Reaktion beginne kon, wan dät an n Ounfang ne haagere Energiemasse (Energiebarriere) rakt.

## Sjuch uk
* Katalysator
Substrat (Biochemie)

Mäd dän Begriff **Substrat** beteekend me in juu Biochemie dän Stof, die fon n Enzym tou ne Reaktion broacht wäd.

## Sjuch uk
* Substratspezifität
Fler

**Fler** is n Rapper uut Berlin, die eegentelk **Patrick Losensky** hat un sik uk as **Frank White** beteekent. Fon 2003 bit 2009 waas hie truch n Ferdraach an dät Berliner Label Aggro Berlin buunen. 

Hie wuude in 2002 bekoand truch sien Touhoopeoarbaid mäd Bushido. In 2005 waas sien eerste Soloalbum *Neue Deutsche Welle* kloar. Fler wäd oafte fon Gjuchtsradikalismus beskeeldiged. Bushido häd deertou kweeden dät Fler nit gjuchtsradikoal is.

## Diskografie
### Solo
* 2005: *Neue Deutsche Welle*
* 2006: *Trendsetter*
* 2008: *Fremd im eignen Land*
* 2009: *Fler*

### Touhoopeoarbaid
* 2002: *Carlo, Cokxxx, Nutten* (with Bushido aka Sonny Black)
* 2008: *Südberlin Maskulin* (with Godsilla)
* 2009: *Carlo, Cokxxx, Nutten 2* (with Bushido [aka Sonny Black])

## Wällen
Microbodies

Do **Microbodies** (Sg.: **Microbody**, uut dät Ängelske), 500 - 1000 nm.,  sunt litje Dingere in ne Sälle. Jo hääbe ne eenfache Membran un änthoolde spezielle Enzyme, dät konnen Hydrogenasen, Katalasen, Peroxydasen un aal sowät weese. Oafter wäide se ätter hieren Inhoold benaamd, toun Biespil hat n **Microbody** mäd Peroxydase "Peroxysom".
Enzyme

**Enzyme** af, fröier "**Fermente**" naamd, sunt Proteine, do der as Biokatalysatore oarbaidje, dät betjut, as Katalysator in biochemiske Reaktione. Enzyme sunt oafter substratspezifisk un reaktionsspezifisk.

## [[Woudgeskichte]]
Dät oolde Woud, "Ferment", kumt fon dät latienske "fermentum", wät sofuul betjut as "Jääst" af "Jeesenge". Dät Woud "Enzym" kumt fon 't neoklassisk-ooldgriechiske Kunstwoud "ἔνζυμον", dät Wilhelm Friedrich Kühne in't Jier 1878 fon "ἐν", "in" un "ζύμη", "Suurdeech", "Jääst" oulat häd.