open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lucas Cranach (die Allere)

**Lucas Cranach (die Allere)** (* uum 1475 in Kronach, Bupperfranken; † 16. Oktober 1553 in Weimar) waas aan fon do wichtichste düütske Moalere in ju Renaissance. Hie waas die Foar fon Lucas Cranach dän Jungere. Dän Noome "Cranach" skäl hie sik säärm roat häbe ätter ju Stääd, wier hie bädden is (däälich:Kronach). Hie waas besunners goud bekoand mäd Martin Luther, man uk mäd Philipp Melanchthon, Tiziano Vecellio (Tizian) un Albrecht Dürer.

Ferbiesterjend is, dät dät noch moor Moalere mäd dän Noome "Lucas Cranach" rakt, kiek deertou in dät Fersät "Stomboom"!

## Biespilwierke

Lucas Cranach d. Ä. - Kreuzigung Christi - GG 6905 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Kjuusigenge, moald in 1501
Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther - Gemäldegalerie Berlin.jpg|Martin Luther, moald in 1526
Goldenes-Zeitalter-1530-2.jpg|Dät gouldene Tiedoaler, moald in 1530
Wittenberg Stadtkirche Cranachalter.jpg|Altoarbielde in ju Stäädsäärke St. Marien in Wittenberg, moald uum 1540


## Stomboom
In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome "Lucas" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere.

 Hans Maler (?)
      |
 Lucas Cranach (die Allere)
         ____|_______________
         |                   |
         |                   |
  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere)
                                 |
                                 |
                           Augustin Cranach
                                 |
                                 |
                           Lucas Cranach III.
Lucas Cranach

Dän Noome **Lucas Cranach** druugen moorere Ljuude, deerfon träin bekoande Moalere uut een Foamielje:

* Lucas Cranach (die Allere)
* Lucas Cranach (die Jungere)
* Lucas Cranach III.
Lucas Cranach (die Jungere)

**Lucas Cranach (die Jungere)** (* 4. Oktober 1515 in Wittenberg; † 25. Januoar 1586 juust deer) waas aan Suun fon Lucas Cranach dän Allere un juust as düssen aan betjuudenden Moaler fon ju Renaissance.

## Biespilwierke

Lucas Cranach d.J. - Porträt eines Mannes.jpg|Oubieldenge fon aan Mon, moald in 1548
Lucas Cranach d. J. 005.jpg|Oubieldenge fon een foarniem Wieuw, moald in 1564
Christus-Kreuz-1565.jpg|Kjuusigenge, moald in 1565


## Stomboom
In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome "Lucas" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere.

 Hans Maler (?)
      |
 Lucas Cranach (die Allere)
         ____|_______________
         |                   |
         |                   |
  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere)
                                 |
                                 |
                           Augustin Cranach
                                 |
                                 |
                           Lucas Cranach III.
Hans Cranach

**Hans Cranach** (* uum 1513 in Wittenberg; † 9. Oktober 1537 in Bologna) waas aan düütsken Moaler in ju Renaissance. Hie waas die Suun fon Lucas Cranach dän Allere un die Bruur fon Lucas Cranach dän Jungere.

## Wierke
Ieuwensk Teekengen uut een Skizzenbouk fon Hans Cranach, konnen him bloot two Wierke seeker touoardend wäide:

Hans Cranach - Porträt eines bärtigen Mannes.jpg|Oubieldenge fon aan Mon mäd Boart, moald in 1534.
Hans Cranach - Hercules am Hofe der Omphale.jpg|Hercules an dän Hoaf fon Omphale, moald in 1537.


## Stomboom
In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome "Lucas" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere.

 Hans Maler (?)
      |
 Lucas Cranach (die Allere)
         ____|_______________
         |                   |
         |                   |
  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere)
                                 |
                                 |
                           Augustin Cranach
                                 |
                                 |
                           Lucas Cranach III.
Augustin Cranach

**Augustin Cranach** (* 1554 in Wittenberg; † 26. Juli 1595 juust deer) waas aan düütsken Moaler uut een bekoande Moalerfoamielje.

## Him touskrieuwene Wierke

Bielde:Augustin cranach seydlitz.jpg|Die apsteene Kristus, moald in 1582.
Bielde:Augustin cranach oertel.jpg|**Wildääge uk fon sin Foar af fon bee:** Ju Bekierenge fon Paulus, moald in 1586


## Stomboom
In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome "Lucas" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere.

 Hans Maler (?)
      |
 Lucas Cranach (die Allere)
         ____|_______________
         |                   |
         |                   |
  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere)
                                 |
                                 |
                           Augustin Cranach
                                 |
                                 |
                           Lucas Cranach III.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (deept ap dän 17. Dezember 1770 in Bonn; stuurwen ap dän 26. Meerte 1827 in Wien) waas aan düütsken Komponist, die as Fuleender fon ju Wiener Klassik un Foarlooper fon ju Romantik jält. Bekoand is hie besunners deerfoar, dät hie uk as hie niks moor heere kuude, daach noch komponierde, uumdät hie sik dät gjucht goud in sin Gäist foarstaale kuude, wo dät klingt.
Marcel-Jean-Jules Dupré

**Marcel-Jean-Jules Dupré ** (maasttieds kuut **Marcel Dupré**; * 3. Moai 1886 in Rouen; † 30. Moai 1971 in Meudon) waas aan frantsöösken Komponist, Oargelist un Pianist. Hie studierde bie Charles-Marie Widor un wude in 1934 Widor sin Ätterfoulger. Sälwen unnergjuchtede Dupré bekoande Oargelisten as Olivier Messiaen, Marie-Claire Alain, Pierre Cochereau, Jeanne Demessieux un Jean-Jacques Grunenwald.
Marcus Tullius Cicero

**Marcus Tullius Cicero** (oafter kuut **Cicero**; klassiske Uutsproake: [ˈkɪkɛroː]; * 3. Januoar 106 f. Kr. in Arpinum; † 7. Dezember 43 f. Kr. bie Formiae) waas aan roomsken  Politiker (Konsul in 63 f. Kr., Affekoat, Skrieuwer un Philosoph, buppedät uk die bekoandste Baaler fon dät Roomske Riek.
Max Carl Friedrich Beckmann

**Max Carl Friedrich Beckmann** (maasttieds kuut **Max Beckmann**; * 12. Februoar 1884 in Leipzig; † 27. Dezember 1950 in New York) waas aan Bieldenden Kunstler uut Düütsklound. Toufäärme mäd dän Juugendstil ferbuunen, äntwikkelde hie gau aan oainen Stil.
 
## Ferbiendengen
*
Leipzig

**Leipzig** is een Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Saksen. Deer woonje sowät 530.000 Moanskene.

## Ferbiendenge ätter Buuten
Viola

Ju **Viola** *(Viola is dät Fäkwoud, düütsk: Bratsche, fon italiensk "Viola da braccio" ("Äärmfjoole"); ap Seeltersk kon me sik do Woude "*'Broatske**" af "**Altfjoole*'" goud foarstaale <small>--> [[Sproakuutbau]]</small>)* is een bitje liekhaftich as ju Fjoole, man gratter, un deermäd fonsäärm uk japper; buppedät häd ju deelwiese uur Säiden drap.
Valencia

**** (Katalanisk: València, Düütsk: Valentz) is een Stääd in dät Aaste fon Spanien. Deer woonje uungefeer 800.000 Moanskene.

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websiede fon ju Stääd
Rhinolophus euryale

***Rhinolophus euryale*** (düütsk:Mittelmeer-Hufeisennase) is een Oard fon Fläddermuus, ju uum dät Middelmeer tou lieuwet, aastelk bit in dän Iran un Turkmenistan; säilden noudelk fon dän 47. Breedengroad; een ousnieden Foarkuumen rakt dät uk in ju Slowakäi. ***Rhinolophus euryale*** mai jädden een woorme Wooldloundskup tichte bie do Bierige, besunners, wan dät deer Kalk-Höölen un Woater ap ju Naite rakt. Ju Oard is tou fienden bit ap 1100 Meetere Hööchte, Bäidensstoowen rakt dät bit in 800 Meetere Hööchte. Ju kon bit tou 134 Kilomeetere fier wonnerje, man maasttieds blift ju, wier ju is.

## Oainskuppe
*Rhinolophus euryale* häd een Loangte fon 4,3 bit 5,8 Säntimeetere sunner, un twiske 6,5 un 8,8 Säntimeetere mäd Stäit. Hiere breede Juuken häbe een Sponwiedte fon 30 bit 32 Säntimeetere. Uum ju Oard fon Rhinolophus blasii un Rhinolophus mehelyi tou unnerskeeden, mout me ap dän fjoode Finger oachtje, dät fäärme Lid fon dän fjoode Finger häd een Loangte fon 6,6 bit 8,5 Millimeetere, dät twäide Lid een Loangte fon 17,9 bit 19,1 Millimeetere. Fääre sunt tou ju Unnerskeedenge do unnerskeedelke Foarmen fon do Apsättere fon ju komplisierd baude Noose wichtich. As allerweegense in dän Sleek Rhinolophus, is uk bie düsse Oard ju Noose apfaalend foarmd, licht an een Houfiersen ärinnerjend, deerfon uk die Düütske Noome fon dän Sleek (*Hufeisennasen*) oulat. Do noakende Deele fon't Ounsicht (Noose un Lippen) sunt ljoacht bruunelk, uum do Oogene sunt oafter tjuusterge Hiere. Ooren un Juukenhäid sunt ljoacht gries. Dät Fäl is nit besunners ticht, ju Boasis fon do Hiere is ljoacht gries. Ap ju Bupperkaante häd ju Fläddermuus een griesbruun, licht roodelk töönd Fäl, an ju Unnerkaante is grieselk wiet af jeelsk wiet, deertwiske aan fljootenden Uurgong.

Junge Fläddermuuse fon düsse Oard sunt moor gries.

## Wällen un fäärebrangende Literatuur
*Wilfried Schober, Eckhard Grimmberger: *Die Fledermäuse Europas <small>Kennen Bestimmen Schützen</small>* **KOSMOS** naturführer ISBN 3-440-07597-4
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** *(oafter kuut *'Michelangelo Buonarroti** af eenfach **Michelangelo*'; tou Waareld keemen ap dän [[6. Meerte]] [[1475]] in [[Caprese]] in ju [[Toskana]], stuurwen ap dän [[18. Februoar]] [[1564]] in [[Room (Stääd)|Room]])* waas aan italieensken Kunstler in ju Renaissance. Besunners bekoand is hie foar sien Bieldende Kunst (Moalerkunst, Bieldehaueräi un Baukunst) man hie befoatede sik uk mäd Dichtenge.

## Biespilwierke

Bielde:The Torment of Saint Anthony (Michelangelo).jpg|Sänt Anton die Groote wäd taaged; moald in 1487 / 88
Bielde:Michelangelo's David - right view 2.jpg|David, een Statue (Skulptuur) uut dät Jier 1504
Bielde:4paul1.jpg|Bekierenge fon Sänt Paul, een Fräsko fon 1542
Bielde:Porta Pia - internal side.jpg|Ju Porta Pia, een Stäädpoute fon Room, baud twiske 1561 un 1562.
Lucas Cranach III.

**Lucas Cranach III.** (* 6. Meerte 1586 wäil in Wittenberg; † foar dän 15. September 1645 in Wittenberg) waas aan Düütsken Moaler uut ju bekoande Moaler-Foamielje Cranach. Bit ap nu kuuden him neen Wierke seeker touoardend wäide.

## Stomboom
In dän foulgjende Stomboom is beliekteekend, wo sik dät mäd ju Moalerfoamielje Cranach ferhoaldt; deer sunt buute do Moalere noch masse Lide in ju Foamielje, man do hier nit ienteekend, uurs wude dät tou stuur. Masse uur dreege uk noch dän Noome "Lucas" in düsse Foamielje, ieuwenske do Moalere.

 Hans Maler (?)
      |
 Lucas Cranach (die Allere)
         ____|_______________
         |                   |
         |                   |
  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere)
                                 |
                                 |
                           Augustin Cranach
                                 |
                                 |
                           Lucas Cranach III.
Moaiholtene Floitepiepe

Ju **Moaiholtene Floitepiepe** is een eenfach Musikinstrumänt uut Seelterlound. Ju wäd uut tänne Takken fon Moaiboome moaked, do kuut ousnieden wäide, een Käärf wäd roane moaked un die Boarker loosklopped. So kon dät Holt in een Roor uut Boarker roane un ruut skäuwen wäide, deertruch wäd, wan deer uur bloased wäd, ju Toonhööchte feruurd wäide. Suk een Moaiholtene Floitepiepe wäd ap't Bääste in dän Moai moaked, uumdät in düt Mound die Sap in ju Plonte ätter buppe keemen is un sik deeruum die Boarker lichter loosklopje lät. Wildääge häd die Moaiboom deerfon sin Noome.

Ju Häärstaalenge fon Moaiholtene Floitepiepen wude uk in jungere Tied wier an Bäidene fääreroat. Oafter wäd deerbie dät Läid Siep, Sap, Siepke soangen.

Floitepiepen mäd liekhaftige Funktsjoonswiesen rakt dät uk uurswain, deelwiese sunt do dan uut Reeit, af uurswät.
Oargel

Ju **Oargel** is een Oard fon Tasteninstrumänt, dät Piepen häd, do fon aan Puuster häär truchbloased, wan ju äntspreekende Taste taaid un die äntspreekende Kloang leeken is (foaruutsät, dät dät een Oargel mäd moorere Kloange is, man dät is maasttieds so). Aleer bruukte me also ieuwenske dän Oargelist, die dät Spielde, noch aan Puustertreeder (Kalkant). Däälich is die Puuster maasttieds elektrisk. Woanelk häd een Oargel touminst een Manuoal (Tastatuur foar do Hounden) un een Pedoal (Tastatuur foar do Fäite). Do konnen dan koppeld wäide. Een Oargel sunner Pedoal beteekent me as Positiv, af, wan dät äntspreekend baud is Kistenoargel. Wäkke Oargle häbe uk een Swälwierk, deermäd jo stappenloos luuder un sinniger moaked wäide konnen.

## Bielden

Bielde:Orgel rysum.jpg|Een fon do ooldste spiedelbeere Oargele ap ju Waareld (15. Jierhunnert, Gotik) stoant in ju Säärke fon Rysum, Aastfräislound.
Bielde:MeisenheimOrgel.jpg|Barocke Oargel in ju Slotsäärke (Meisenheim)
Bielde:St Martin Memmingen Orgel Spieltisch2.jpg|Spiedeldisk fon een Oargel fon 1998 in Memmingen
Bielde:Schauorgel Bechstedtstraß.JPG|spiedelbeere eepene Oargel tou't bekiekjen fon ju Mechanik in een Oargel-Museum


## Foutnooten
Oboe

Ju **Oboe** (fon Frantsöösk: *hautbois* „hooch / luut Holt“) is een Holtbloas-Instrumänt mäd Dubbelreeitblääd. Dät rakt deer ferskeedene Bauwiesen fon.
Orchester

As **Orchester** *(fon [[Ooldgriechisk]] ὀρχήστρα / orchēstra ‚Donssteede‘, aan hoolich runden Ploats foar dän Been in't griechiske Tjooter)* beteekend me aan gratteren instrumäntoalen Musik-Koppel, deer oane wäkke Stämmen moorere Moale besät sunt. Ferskeedene bekoande Oarden fon Orchestere sunt t.B. Sinfonie-Orchester, dät Koomere-Orchester, ju Big Band...
Wilhelm Heinrich Otto Dix

**Wilhelm Heinrich Otto Dix** (maasttieds kuut **Otto Dix**; * 2. Dezember 1891 in Untermhaus, däälich aan Stääddeel fon Gera; † 25. Juli 1969 in Singen an dän Hohentwiel) waas aan betjuudenden Moaler fon ju Näie Seekelkhaid.

## Ferbiendengen

*
Oper

As **Oper** (fon italieensk *opera in musica*, „musikoalsk Wierk“) beteekent me sänt 1607 een musikoalske Foarm fon dät Tjooter, deer bie wäd een szenisk-dramatiske Honnelenge truch Musik deerstoald.
Oulje-Moaleräi

**Oulje-Moaleräi** is dät Moaljen mäd Ouljefaawen. In Europa is dät eerste sänt dät Middeloaler bekoand un wude besunners truch Jan van Eyck fääre äntwikkeld, man do Räste fon do ooldste Oulje-Bielden sunt in do Höölen fon Bamiyan in Afghanistan tou fienden un stomje uut dät 7. Jierhunnert.

Dät rakt ferskeedene Oulje-Moalwiesen, deelwiese wäd deer bie toufäärme ju Foarm mäd Skaade un wät deer aal tou heerd, moald, un dan kumt deer ju Faawe uur, wät gjucht loange duurt, uumdät älke Loage druugje mout, un Oulje-Faawe druuget aiske loangsoam. Man dät rakt ju ju Moalwiese, dät dät fluks in Faawe moald wäd. Deelwiese wuden in ju Fergeenhaid fon ju Moalerkunst ferskeedene besunnere Middele bietousät, t.B. Has.
Pablo Ruiz Picasso

**Pablo Ruiz Picasso** (maasttieds kuut: **Pablo Picasso**; * 25. Oktober 1881 in Málaga, Spanien; † 8. April 1973 in Mogins, Provença (Ositoanske Noomen, frantsöösk: *Mougin, Provence*)) waas aan spoansken Bieldenden Kunstler, die dän Kubismus mee begruundede.

 Twodimensionoale Wierke fon Picasso konnen noch nit uumehoochleeden wäide,uumdät jo noch nit meenfräi sunt (Hie is noch neen 70 Jiere dood).
Paolo di Dono

**Paolo di Dono** (maasttieds naamd: **Paolo Uccello**; * 1397 in Florenz; † 10. Dezember 1475 in Florenz) waas aan italieensken Moaler fon ju Renaissance. Hie waas deer ap uut, ju Perspektive geometrisk gjucht tou träffen, Faawe un Ljoacht noom hie minner wichtich.

## Biespilwierke

Paolo uccello, studio di vaso in prospettiva 02.jpg|Perspektiviske Studie fon aan Kälk
Paolo Uccello 038.jpg|Episoden uut dät Eensiedeler-Lieuwend, moald in 1460
Paolo Uccello 052.jpg|Joagd in dän Holtbusk; moald uum 1460 (Tempera)
Paolo Uccello 047b.jpg|Sänt Georg kampet juun dän Droake; Ouljemoaleräi uum 1470
Paolo Veronese

**Paolo Veronese** (oaintelk: **Paolo Caliari** / **Paolo Cagliari**; * in 1528 in Verona; † 19. April 1588 in Venedig) waas aan venetisken Moaler fon ju Renaissance.

## Biespil-Wierke

The Feast in the House of Levi by Paolo Veronese (edited 2).jpg|Een Oulje-Skilleroatsje, ju Uurspröängelk dät lääste Äiwendmäil Kristi deerstaale skuul; leeter, as Veronese Probleeme kreech mäd Säärkenfertreedere, feruurde hie dän Titel ap "Gastmäil in dät Huus fon Levi".
(Venice) Allegoria della battaglia di Lepanto - Gallerie Accademia.jpg|Ju Slacht fon Lepanto
Paolo Veronese - Crucifixion - WGA24842.jpg|Kjuusigenge, moald uum 1582
Benedetto Caliari - Venus en Amor.jpg|Venus un Amor
Paul Gauguin

**Paul Gauguin** waas aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus un Post-Impressionismus.

Hie waas bekoand mäd Edgar Degas, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir un Édouard Manet; leeter uk mäd Vincent van Gogh, man ju Idee fon Gauguin un van Gogh, tichte bie eenuur tou woonjen un sik juunsiedich tou inspierierjen, eendede in aan läipen Stried, in dän sik van Gogh foar Dullegaid een Oor ousnied.

Hie is deer bekoand foar, dät hie moorere Moale in exotiske Lounde (t.B. Tahiti) lieuwd häd, uumdät hie Jank ätter een droomhaftige, uurspröängelke Waareld hiede, man dät waas dan nit so, as hie sik dät foarstoald hiede. Fääre waas hie mäd masse ferskeedene Wieuwljuude touhoope, deerbie uk minnerjierige Wuchtere. 

## Biespil-Wierke

Paul Gauguin 012.jpg|Blaauwe Täkke bie Rouen, moald in 1884
Paul Gauguin 056.jpg|Wieuwljuude an dän Strand, moald in 1891
Woher kommen wir Wer sind wir Wohin gehen wir.jpg|Fon wier kuume wie? Wäl sunt wie? Wier gunge wie wai?; moald in 1897
Paul Gauguin 079.jpg|Loundskup ap Hiva Oa, moald in 1903
Pieter Brueghel

Dän Noome **Pieter Brueghel** (uk wäil: Bruegel / Breugel / Breughel) druugen träin bekoande Moalere uut een Foamielje:

* Pieter Brueghel (die Allere)
* Pieter Brueghel (die Jungere)
* Pieter Brueghel III.
Pieter Brueghel (die Allere)

**Pieter Brueghel die Allere** (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; * uum 1525/1530 wildääge in Breda; †5. September 1569 in Brussel), naamd *de Drol* „die Snurrige“ af *Buurenbruegel*, waas aan Moaler fon ju niederloundske Renaissance. Hie is goud bekoand foar sien Bielden fon dät Lieuwend fon Buuren. Hie is die Foar fon Jan Brueghel dän Allere, die noch masse moaljende Ätterkuumere hiede, un  Pieter Brueghel dän Jungere un truch him die Grootfoar fon Pieter Brueghel III.

## Biespil-Wierke

Pieter Bruegel the Elder - The Dutch Proverbs - Google Art Project.jpg|Do holloundske Kweedewoude
Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|die Toudenbau fon Babel
Pieter Bruegel d. Ä. 037.jpg|Dät Lound fon do Loaie (wät ap düütsk Schlaraffenland naamd wät)
Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project_2.jpg|Ju Buurenhochtied - een Skilleroatsje, ju leeter fon sin Suun ättermoaked wude.
Pentameter

**Pentameter** (fon dät Ooldgriechiske Woud foar fieuw-Mäite) is die Begriep foar een Färsmäite, ju as fieuw-deelich apfoated wäd. In ju Antike beteekende me deermäd een daktyliske Färsmäite, ju niep nuumen säks Hieuwengen hiede, man two "Takte" deerfon wuden as hoolich apfoated. In ju näiere Dichtenge (t.B. fon Geoffrey Chaucer, Johann Wolfgang von Goethe un masse moor) wäd aan fieuw-hieuwigen Jambus mäd dän Begriep beteekend.
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** (uk wäil *Pieter Pauwel Rubens* / *Petrus Paulus Rubens*; * 28. Juni  1577 in Siegen; † 30. Moai 1640) in Antwerpen) waas aan fon do bekoandste Moalere fon dän Barock un Diplomoat unner ju spoansk-habsburgiske Kroune.

## Biespil-Wierke

Peter Paul Rubens 090.jpg|Rubens sien twäide Wieuwmoanske Hélène Fourment mäd two fon hiere Bäidene, moald uum 1636
Rubens-landscape1635-1640.jpg|Loundskup, moald twiske 1635 un 1640
The Massacre of the Innocents by Rubens (1638) - Alte Pinakothek - Munich - Germany 2017.jpg|Die Bäidensmoort fon Betlehem, moald uum 1638
Bacchus.jpg|Bacchus, moald twiske 1638 un 1640
Pieter Brueghel (die Jungere)

**Pieter Brueghel die Jungere** (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; bädden in 1564 in Brussel; stuurwen in 1638 in Antwerpen) waas aan bekoanden Moaler uut Flandern. Hie waas die Suun fon Pieter Brueghel dän Allere, die Foar fon Pieter Brueghel III., uur dän nit ful bekoand is un die Bruur fon Jan Brueghel dän Allere, die uk noch masse Moalere unner sien Ätterkuumere hiede.

## Biespilwierke
Pieter Brueghel die Jungere häd masse Skilleroatsjen fon sin Foar kopierd (t.B. ju Buuren-Weerskup un die Touden fon Babel): 


The Skaters - Pieter Brueghel.png|Sköäwelere
Brueghel, Jan I - Christ in the Storm on the Sea of Galilee - 1596.jpg|Kristus in dän Stoarm ap dän See Genesaret
Pieter Bruegel d. J. - Bauernhochzeit.jpg|Ju Buuren-Weerskup
The Tower of Babel, oil on panel painting by Pieter Brueghel the Younger.jpg|Touden fon Babel
Pierre-Auguste Renoir

**Pierre-Auguste Renoir** (bädden ap dän 25. Februoar 1841 in Limòtges stuurwen ap dän 3. Dezember 1919 in Canha de Mar (Oksitioanske Steeden-Noomen; Frantsöösk: *Limoges* / *Cagnes-sur-Mer*)) waas aan Moaler fon dän Impressionismus.

## Biespil-Wierke

Pierre-Auguste Renoir - Mademoiselle Romaine Lascaux.jpg|Dät Wucht Romaine Lascaux; moald in 1864
Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|Dons in dän Moulin de la Galette; moald in 1876
Renoir Doges' Palace, Venice.jpg|Dät Dogen-Kastäil in Venedig; moald in 1881
Pierre-Auguste Renoir 141.jpg|Fruchte fon dät Suude, moald in 1881


## Foutnooten
Pinsel

Aan **Pinsel** is een Reewe uut aan Steel un Hiere, Bäärsten, af Kunststof-Spiere, dät foar aaln tou dät Apdreegen fon floudige af lubberge Faawstoffe (un aal sowät) tjoont. Deeruum is die Pinsel een wichtige Reewe in ju Moalerkunst, man uk in masse ferskeedene Hondwierke.

Ieuwenske dän Bruuk tou dät Apdreegen fon Faawe wäide Pinsele uk as fienere Bäärsele bruukt, t.B. tou dät skeen moakjen fon fuunene Stukke in ju Archäologie.


Brushes 1.jpg|Groafe Pinsele, do tou't Glääsmoaljen bruukt wäide
Bielde:Brushes 2.jpg|Fiene Pinsele, do tou't Glääsmoaljen bruukt wäide
Bielde:Stetky.jpg|Groafe Pinsele, do tou't Woogebemoaljen bruukt wäide
Bielde:Paintbrushes.jpg|Noch moor ferskeedene Moal-Pinsele
Pjotr Iljitsch Tschaikowski

**Pjotr Iljitsch Tschaikowski**  (Rusk: Пётр Ильи́ч Чайко́вский , wietenskuppelke Transliteration *Pëtr Il’ič Čajkovskij*, düütsk *Peter Tschaikowski*; bädden ap dän 25. April ätter dän julionanske / dän 7. Moai 1840 ätter dän gregorioanske Kalänner in Kamsko-Wotkinski Sawod; suurwen ap dän 25. Oktober ätter dän julioanske / dän 6. November 1893 ätter dän gregorioanske Kalänner in Sänt Päitersbuurich waas aan rusken Komponist fon ju Romantik.

## Foutnooten
UNESCO-Waareldäärwgoud

Ju UNESCO teekent waareldwied besunnere Steeden as UNESCO-Waareldäärwgoud uut. Dät skäl een Teeken sätte foar ju Bewoarenge fon do Steeden. Dät Waareldäärwgoud unnerdeelt sik in Waareldnatuuräärwgoud un Waareldkultuuräärwgoud. In Fräislound rakt dät foar bee een Biespil, näämelk Deele fon ju Wäädsee as Waareldnatuuräärwgoud un dät Yr. D.F. Woudagemaal een Skäpwierk (Lemsterlân).
5. Dezember

## Foarfaale
* 1492: Christoph Kolumbus findt as eersten Europäer dät karibiske Ailound Hispaniola.
* 1848: Ju wierstrieuwjende Prüüske Nasjonoalfersammelenge wäd fon Köönich Freerk Wülm IV. truch Feroardenge aplooset. Ap dän sälge Dai brangt die Köönich een Ferfoatenge ätter sien oaine Foarstaalengen ruut.
* 2014: Mäd ju Köär fon Bodo Ramelow toun Ministerpräsident fon dät Lound Thüringen roaket foar't eerste Moal n Politiker fon juu Paatäi Ju Linke düsse Staalenge.
* 2017: Spanien lukt dän Europäisken Hoaftbefeel juun do politisk ferfoulgede Liede fon ju ousätte kataloanske Regierenge tourääch, man do nasjonoale Hoaftbefeele in Spanien blieuwe bestounden.

## Tou Waareld keemen
* 1903: Johannes Heesters, niederloundsken Tjooterspieler, die noch in't Oaler fon 107 Jiere spiedelde. Hie stoorf in 2011 mäd 108.

## Stuurwen
* 1791: Wolfgang Amadeus Mozart, klassisken Komponist
* 1926: Oscar Claude Monet, impressionistisken Moaler
* 2013: Nelson Mandela, suudafrikoansken Fräidumsstrieder un Politiker
* 2021: John Miles, britisken Musiker
9. Dezember

## Skjonisse
* 1824: In ju Slacht bie Ayacucho roakje do suudamerikoanske Unouhongegaidstriedere unner Simón Bolívar een wichtige Uurwinngenge uur Spanien.
* 1893: In Paris smit die Anarchist Auguste Vaillant aan sälwenbauden Sprängkörper fon ju Toukieker-Galerie in dän Deputierden-Koomer. Aan Ouoardenden wäd bie ju Aktsjoon ferseerd. Vaillant wäd leeter tou'n Dood feruurdeeld un ap'n 5. Februoar 1894 waigjucht.
* 2007: Ju Wikipedia ap Seeltersk häd 500 Sieden.

## Tou Waareld keemen
* 1946: Sonia Gandhi, indiske Politikerske

## Stuurwen
* 1625 - Ubbo Emmius, fräisken Historiker.
25. Dezember

Die **25. Dezember** is die fäärme Wienoachts-Fierdai. Die Dai in't Foaren, die 24. Dezember, is indäid naan amtelken Fierdai, man in dän Sin, dät die Foaräiwend liturgisk al tou dän ätterfoulgjende Dai heert, wädt hie daach as Hilligen Äiwend fiert. Die 26. Dezember is die twäide Wienoachtsfierdai.

## Skjoonisse
* 1758: Een apgruunde fon Boan-Bereekenge al fon Edmond Halley foaruuttälde Komeeten-Ferskienenge wäd fon dän astronomisk buppewoanelk bieldeden Buur Johann Georg Palitzsch blouked. Die Komeet hat deerfon Halley sin Komeet.
* 1993: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in't släsiek-holstenske Koldenkarken (plattdüütsk, düütsken Noome: Kaltenkirchen) stäärft aan Turke.

## Bädden

### Twieuwelfaale
* Ätter dän julioanske Kalänner is Isaac Newton ap dän 25. Dezember 1642 bädden, man ätter dän gregorioanske Kalänner, dän do Ängloundere do noch nit uurnuumen hieden, eerste ap dän 4. Januoar 1643.

## Stuurwen
* 1977 - Charlie Chaplin, Komiker.
Pop Art

**Pop Art** is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju in do njuugentienhunnertfüüftiger Jiere in Änglound un do Fereende Stoaten apkoom as Juunbewäägenge juun dän abstrakte Expresjonismus, die ätter ju Meenenge fon do Pop-Art-Fertreedere tou intellektuell waas. In ju Pop Art skuul dät aal eenfacher un naier bie dät Foulk weese un dät Lieuwend fon alledeege wude tou een Kunst-Objekt. Tou Begin bekiekede me in ju Pop Art ju Konsum-Sälskup täämelk uunkritisk, man leeter waas deer uk moor Kritik oane. Die bekoandste Kunstler fon ju Pop Art waas wäil Andy Warhol.


LOVE sculpture NY cropped.jpg
SoupCanParody.jpg
Posaune

Ju **Posaune** is een joop Blikbleesinstrumänt, dät uum sien grootstendeels zylindrisk Ruur tou do Trumpäiten-Instrumänte täld wäd. Ju bekoandste Baufoarm is ju *Toach-Posaune*, deerbie aan Toach roane un ruut leeken wäd, uum ju Toonhööchte tou feruurjen. Man dät rakt uk wäkke mäd Hälp-Ventile, un indäid as een Sunnerfoarm uk skiere Ventil-Posaunen. Posaunen rakt dät in unnerskeedelke Toonhööchten, maast sunt dät Tenor- un Bassposaunen.
Lutz Niethammer

**Lutz Niethammer** (bädden in 1939) is n düütsken Historiker.

## Wierke
* *Lebenserfahrung und kollektives Gedächtnis. Die Praxis des „Oral History“.* Frankfurt am Main: Syndikat, 1980. ISBN 3-8108-0142-9
* *Die volkseigene Erfahrung. Eine Archäologie des Lebens in der Industrieprovinz der DDR.* Berlin: Rowohlt, 1991. ISBN 3-87134-009-X

## Literatuur
* Patrick Bahners: *Der kontrollierte Vergesellschafter. Zum 70. Geburtstag von Lutz Niethammer*. In: *[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]*, 21. Dezember 2009.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Prof. em. Dr. Lutz Niethammer (Universität Jena)

## Foutnooten
Iersentied

Ju **Iersentied** is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, as do Moanskene mäd iersene Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Midde-Europa begon ju Iersentied so uungefeer in dät 8. Jierhunnert f. Kr. un eendete in dät 1. Jierhunnert f. Kr.
Tik Tak Tul

**Tik Tak Tul** is n eenfach Spil foar twäin Spielere. Dät Spil wäd mäd ne Bläistikke of mäd ne Pänne ap Papier spield. Dät gungt uk mäd Kriete ap de Sträite un sogoar ap n Computer. Bräädspiele rakt dät uk, man do sunt moor foar ju Sierde meend.

'Tik Tak Tul wärd spield ap 3 bie 3 Fäildere. An n Ounfang sunt aal Fäildere loos. Die eene Spieler sät n 'Kjuus' un die uur Spieler n 'Rund'. Wäl tjo fon sien oaine Teekene ap ne Riege häd (skeeuw, liekap of woage), häd wonnen.

Wäl dät Spil genöigend koant, kon eenfach älke Spil in Uunäntskat eendje tou läiten, wät die Uur uk moaket. Besunners foar Ounfangere is dät Fäild in de Midde dät Wichtichste Fäild.

Die Taal ferskeedene Bräädpositione is 764, dät loose Brääd nit meegereekend. Oawers Positione do der truch Traalen of Speegeljen dätsälge sunt, tälle foar een. Die Taal toulätte Sätte sänt dän eerste Sät un ätters twiske do Bräädpositione is 2096. So rakt dät träi ferskeedene muugelke Ounfangssätte: in de Midde, in n Houk un in de Midde fon n Raant.

## Variante
Bie ju Variante 'OXO' is die Swäk, uum een Riege (skeeuw, liekap of woage) mäd n Nul, Kjuus un Nul tou hääben. Dät moaket nit, wäkke Symbol me bruukt, älken Spieler duur älkemoal n Kjuus of n Nul sätte.
Natália do Vale

**Maria Natália Ferreira do Vale** (bädden ap dän 6. Meerte 1953 in Floriano, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne.

## Wier ju meemoaked häd
### Filme un Serien ap Wiedkieker
* 1975 - *[[Gabriela (1975)|Gabriela]]* .... Aurora
* 1975 - *[[A Moreninha (1975)|A Moreninha]]* .... Mademoiselle Aimée
* 1976 - *[[Saramandaia]]* .... Dora
* 1977 - *[[Locomotivas]]* .... Sandra (participação especial)
* 1980 - *[[Água-Viva (telenovela)|Água-Viva]]* .... Márcia Mesquita
* 1981 - *[[Baila Comigo (telenovela)|Baila Comigo]]* .... Lúcia Toledo Fernandes
* 1982 - *[[Sétimo Sentido]]* .... Sandra Rivoredo
* 1982 - *[[Final Feliz]]* .... Débora Brandão
* 1984 - *[[Transas e Caretas]]* .... Marília Braga
* 1986 - *[[Cambalacho]]* .... Andréa Pereira Souza e Silva
* 1987 - *[[O Outro]]* .... Laura Della Santa
* 1989 - *[[Que Rei Sou Eu?]]* .... Suzanne Webert
* 1993 - *[[Olho no Olho]]* .... Débora
* 1995 - *[[A Próxima Vítima (telenovela)|A Próxima Vítima]]* .... Helena Ribeiro
* 1997 - *[[O Amor Está no Ar]]* .... Júlia Schneider
* 1998 - *[[Torre de Babel (telenovela)|Torre de Babel]]* .... Lúcia Prado
* 2000 - *[[Aquarela do Brasil (minissérie)|Aquarela do Brasil]]* .... Dulce
* 2003 - *[[Mulheres Apaixonadas]]* .... Sílvia Ferreira Lobo
* 2004 - *[[Começar de Novo (telenovela)|Começar de Novo]]* .... Letícia Pessoa Karamazov
* 2006 - *[[Páginas da Vida]]* .... Carmem Fragoso Martins de Andrade
* 2008 - *[[Negócio da China]]* .... Dra. Júlia Dumas
* 2009 - *[[Viver a Vida (telenovela)|Viver a Vida]]* .... Ingrid Guimarães Machado
* 2011 - *[[Insensato Coração]]* .... Wanda Brandão
* 2012 - *[[Salve Jorge]]* .... Aída Flores Galvão
* 2014 - *[[Em Família]]* .... Chica (Francisca Proença Fernandes)

### Kino
* 1981 - *Kilas, O Mau da Fita* .... Lily-Bobó
* 1983 - *[[Pra Frente Brasil]]* .... Marta
* 2007 - *[[Polaroides Urbanas]]* .... Paula

### Tjooter
* 1978 - *Bonifácio Bilhões*
* 1979 - *A Calça* - Luisa
* 1979 - *Roda Cor de Roda*
* 1990 - *[[A Partilha]]* - Selma
* 2000 - *A Vida Passa* – Selma
* 2002 - *Capitanias Hereditárias* – Stella

## Foutnooten
Sydney

**Sydney** is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 3.641.422 Ienwoonere.
Brisbane

**Brisbane** is ju Haudstääd fon dän australisken Deelstoat Queensland. Ju Stääd häd 1.676.389 Ienwoonere.
Gold Coast

**Gold Coast** is ne Stääd in dän australisken Deelstoat Queensland. Ju Stääd häd 454.436 Ienwoonere.
Canberra

**Canberra** is ju Haudstääd fon Australien. Ju lait in dän Australian Capital Territory un häd 356.120 Ienwoonere.
Newcastle (Australien)

**Newcastle** is ne Stääd in dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 288.732 Ienwoonere.
Lieste fon Stääde in Deenemäärk

Ju **Lieste fon Stääde in Deenemäärk** rakt n Uursicht fon do grootste deeniske Stääde.

## Do grootste 30
Do grootste Stääde fon Deenemäärk ätter Ienwoonertaal, Stand (2012):

A Deel fon Hovedstadsområdet
Frederiksberg Kommune

**Frederiksberg Kommune** is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 100.215 Moanskene.
Oberspreewald-Lausitz (Loundkring)

**Oberspreewald-Lausitz** (Läichsorbisk: *Wokrejs Górne Błota-Łužyca*) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich.
Saarpfalz-Kreis

**Saarpfalz-Kreis** is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound.

## Stääde
* Homburg
* St. Ingbert
Kring Viersen

Die **Kring Viersen** is n Loundkring oun'n läigen Rhien in't Wääste fon dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Hie heert tou'n Regierengs-Besierk Düsseldorf un is Lid fon dän Loundskupsferbeend Rhienlound. Sit fon dän Kring is ju Stääd Viersen.

## Stääde un Meenten
Hier een Lieste fon do Stääde un Meenten, mäd'e Ienwoonertoal fon Eende Moai 2015 bääte in Klammern.

### Stääde
* Viersen (75.495)
* Willich (50.798)
* Nettetal (42.119)
* Kempen (34.694)
* Tönisvorst (29.124)

### Meenten
* Schwalmtal (18.896)
* Brüggen (15.486)
* Niederkrüchten (15.057)
* Grefrath (14.707)
Lieste fon Stääde in Düütsklound

Ju **Lieste fon Stääde in Düütsklound** rakt n Uursicht fon do grootste düütske Stääde.

## Ju Lieste
Essen

**Essen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 575.027 Ienwoonere (2010). Essen is siet 1896 ne düütske *Groβstadt*.

Essen un dät Ruhrgebiet weeren Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2010.
Nürnberg

**Nürnberg** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 499.237 Ienwoonere (2010). Nuernberg is siet 1881 ne düütske *Groβstadt*.
Düsseldorf

**Düsseldorf** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 586.564 Ienwoonere (2010). Duesseldorf is siet 1882 ne düütske *Groβstadt*.
Karlsruhe

**Karlsruhe** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 285.263 Ienwoonere (2010). Karlsruhe is siet 1901 ne düütske *Groβstadt*.
Wiesbaden

**Wiesbaden** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 274.611 Ienwoonere (2010). Wiesbaden is siet 1905 ne düütske *Groβstadt*.
Braunschweig

**Braunschweig** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 245.273 Ienwoonere (2010). Braunschweig is sänt 1890 ne düütske *Großstadt*.
Chemnitz

**Chemnitz** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saksen. Ju Stääd häd 246.587 Ienwoonere (2010). Chemnitz is siet 1883 ne düütske *Großstadt*.
Halle (Saale)

**Halle (Saale)** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt. Ju Stääd häd 232.323 Ienwoonere (2010). Halle (Saale) is siet 1890 ne düütske *Groβstadt*.
Erfurt

**Erfurt** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 202.844 Ienwoonere (2010). Erfurt is siet 1906 ne düütske *Groβstadt*.
Hagen

**Hagen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 196.934 Ienwoonere (2010). Hagen is siet 1928 ne düütske *Groβstadt*.
Kassel

**Kassel** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 194.427 Ienwoonere (2010). Kassel is siet 1899 ne düütske *Groβstadt*.
Mainz

**Mainz** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 194.372 Ienwoonere (2010). Mainz is siet 1902 ne düütske *Großstadt*.
Saarbrücken

**Saarbrücken** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Saarlound. Ju Stääd häd 178.914 Ienwoonere (2010). Saarbruecken is siet 1909 ne düütske *Groβstadt*.
Herne (Dld.)

**Herne (Dld.)** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 170.992 Ienwoonere (2010). Herne (Dld.) is siet 1933 ne düütske *Großstadt*.
Mülheim an der Ruhr

**Mülheim** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 169.917 Ienwoonere (2010). Muelheim is siet 1908 ne düütske *Groβstadt*.
Leverkusen

**Leverkusen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 161.6037 Ienwoonere (2011). Leverkusen is siet 1963 ne düütske *Großstadt*.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Leverkusen - Websteede fon dän Stääd
Ludwigshafen am Rhein

**Ludwigshafen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 163.343 Ienwoonere (2010). Ludwigshafen is siet 1921 ne düütske *Groβstadt*.
Heidelberg

**Heidelberg** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 150.241 Ienwoonere (30.09.2012). Heidelberg is siet 1946 ne düütske *Großstadt*.

## References
Würzburg

**Würzburg** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 133.906 Ienwoonere (2010). Wuerzburg is siet 1932 ne düütske *Groβstadt*.


Wuerzburg-von Festung-14-Altstadt-Main-St. Burkard-gje.jpg
Wuerzburg-Alte Bruecke-22-Statue Johannes Nepomuk-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Parkfassade-04-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Park-14-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Treppenhaus-14-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Kiliansdom-02-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Kiliansdom-22-Grabplatte-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Aufstieg-06-Bauernkriegsdenkmal-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Marienkirche-10-Bergfried-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Fuerstengarten-12-2014-gje.jpg
Göttingen

**Göttingen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 121.884 Ienwoonere (2010). Goettingen is siet 1964 ne düütske *Groβstadt*.
Recklinghausen

**Recklinghausen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 121.827 Ienwoonere (2010). Recklinghausen is siet 1949 ne düütske *Groβstadt*.
Potsdam

**Potsdam** is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Brandenbuurich. Ju Stääd häd 147.583 Ienwoonere (2010). Potsdam is siet 1939 ne düütske *Groβstadt*.
Heilbronn

**Heilbronn** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 121.613 Ienwoonere (2010). Heilbronn is siet 1970 ne düütske *Groβstadt*.
Wolfsbuurich

**Wolfsburg** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 123.144 Ienwoonere (2012). Wolfsburg is siet 1972 ne düütske *Großstadt*.
Offenbach am Main

**Offenbach am Main** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 119.430 Ienwoonere (2010). Offenbach am Main is siet 1954 ne düütske *Groβstadt*.
Salzgitter

**Salzgitter** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 107.726 Ienwoonere (2010). Salzgitter is siet 1942 ne düütske *Großstadt*.
Koblenz

**Koblenz** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 106.501 Ienwoonere (2010). Koblenz is siet 1962 ne düütske *Groβstadt*.
Cottbus

**Cottbus**, läichsorbisk **Chóśebuz**, is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich, nieper in ju sorbisksproakige Region Lausitz. Ju Stääd häd 105.309 Ienwoonere (2010). Cottbus is siet 1976 ne düütske *Großstadt*.
Gera

**Gera** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 103.948 Ienwoonere (2010). Gera is siet 1959 ne düütske *Groβstadt*.
Erlangen

**Erlangen** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 103.197 Ienwoonere (2010). Erlangen is siet 1974 ne düütske *Groβstadt*.
Witten

**Witten** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 100.793 Ienwoonere (2010). Witten is siet 1975 ne düütske *Groβstadt*.
Suudjutloundsk

**Suudjutloundsk** (deensk: *sønderjysk*) is n deensk Dialekt, dät boald wäd in Släswiek of Suudjutlound, an bee do Sieden fon ju düütsk-deenske Gränse. Do uur Dialekte fon dät Jutloundske sunt Wääst-, Aast- un Noudjutloundsk.

## Oainskuppe
Een fon do maast apfaalende Oainskuppe fon dät Suudjutloundske is dän bestimden Artikkel, wäkke foar dät Substantiv stound, wilst do uur skandinaviske Sproaken dän bestimden Artikkel bääte dät Substantiv hongje. Tou Biespil: 
**æ barn*, „dät Bäiden“, rieksdeensk: „barnet“
**æ hjørn*, „die Houk“, rieksdeensk: „hjørnet“

Binnen dät Suudjutloundske rakt et ferskielende Sproakwiesen. Tou Biespil dät *Fjoldedansk* uut dät Täärp Fjolde (noudfräisk: *Fjåål*, düütsk: *Viöl*) dät bit tou do 1930er Jiere boald wuude. Dät Dialekt hiede noch ferskeedene argaiske Oainskuppe, do in ju deenske Sproake nit moor existierden. Dät Täärp liech, juust so as dät Seelterlound, isoliert twiske do Foane.

## Sproakwiesen
Deer wäide foarallen fieuw Sproakwiesen unnerskeed:

*Noudelk fon ju düütsk-deenske Gränse:*
* Wäästelk Sønderjysk mäd do Äilounde Mandø un Rømø (*Rømømål* kon me uk as n apaat Dialekt sjo), dät loangt uk bit tou dät Nouden fon Noud-Fräislound
* Aastelk Sønderjysk mäd dät Äilound Alsen

*Suudelk fon ju Gränse:*
* Angelmål (Ängeldeensk) in dät Aaste
* Fjoldemål (Viöler deensk)
* Mellemslesvigsk, deer twiske

## Weblinks
* Æ Synnejysk Forening
* Dialekt heere, dialekt.dk, Universität Kopenhagen
* Jysk Ordbog, Online-Dialektwoudebouk fon dät Suudjutloundsk
Rafael Cardoso

**Rafael Cardoso** (tou Waareld keemen ap dän 17. November 1985 in Porto Alegre, Brasilien) is aan brasilioansken Film- un Tjooter-Deerstaaler.

## Wier hie meemoaked häd
### Filme un Serien ap Wiedkieker

### Kino

## Foutnooten
Iestied

Ne **Iestied** is ne Tied in ju Waareldgeskichte weerbie ju Temperatuur fon ju Äidbupperkaante un ju Äid-Atmosphäre redusiert is. Deertruch kon dät Loundies sik appe Noudpool un Suudpool ekspandierje, so dät groote flächen Kontinentoalies mäd Glitskere sik bildje konnen. Et rakt moorere Definitione foar ne Iestied. Glaziologisk skäl et Loundies mäd ferglitskerenge reeke an dän Noudpool of Suudpool. Bie disse Definition lieuwje wie nu in ne Iestied, ju foar 2,6 Million Jier begon.
Ruhrgebiet

Dät **Ruhrgebiet** is mäd uungefeer fieuw Millione Ienwoonere un ne Fläche fon 4.435 km² ju grootste Agglomeration in Düütsklound. Do grootste Stääden in dät Ruhrgebiet sunt Duisburg, Bottrop, Bochum, Essen, Recklinghausen, Oberhausen un Dortmund. Fuul Stääde sunt annunner wuuksen. 

Et rakt neen Ferwaltengseenhaid mäd dän Noome *Ruhrgebiet*. Do Gränse sunt nit offiziel fäästlain. Maastens wäd dät *Regionalverband Ruhr* bruukt as geogroafiske Antjuudenge foar dät Ruhrgebiet. Me kon dät Ruhrgebiet uk groaf ätter natüürelke Gränse indeele. In dät Wääste gränset dät Ruhrgebiet tou Biespil an dän Rhien, in dät Suude an dän Ruhr, un in dät Noude an dän Lippe, in dät Suude rakt et neen natüürelke Gränse. 

Dät Ruhrgebiet is uk Deel fon ju Metropolregion Rhien-Ruhr, weer 10 Millione Moanskene ap 7.000 km² lieuwje.
Edmund Husserl

**Edmund Husserl** (* 8. April 1859 in Proßnitz, Mähren; † 27. April 1938 in Freiburg im Breisgau) waas aan  düütsken Philosoph.

## Wierke
* *[http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/6096/index.html Logische Untersuchungen: Band 1, Prolegomena zur reinen Logik.*]  2. Aufl., Halle: Niemeyer, 1913 (1. Aufl. 1900).
* *[http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/6020/ Logische Untersuchungen. Zweiter Teil: Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis.]* Halle: Niemeyer, 1901.
* *Philosophie als strenge Wissenschaft.* Tübingen: Mohr, 1911.
* ''Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Erstes Buch: Allgemeine Einführung in die reine Phänomenologie.'' Halle: Niemeyer, 1913.

## Literatuur
* Verena Mayer: *Edmund Husserl.* München: C.H.Beck, 2009, ISBN 3-406-58688-0

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Husserl-Archives Leuven
Ernst Cassirer

**Ernst Cassirer** (* 28. Juli 1874 in Breslau; † 13. April 1945 in New York) waas aan  düütsken Philosoph.

## Wierke
* *Philosophie der symbolischen Formen. Erster Teil: Die Sprache.* Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1953-4
* *Philosophie der symbolischen Formen. Zweiter Teil: Das mythische Denken.* Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1954-1
* *Philosophie der symbolischen Formen. Dritter Teil: Phänomenologie der Erkenntnis.* Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1955-8

## Literatuur
* Patrick Conley: ''Die vergessene Tradition. Eine Erinnerung an den Philosophen Ernst Cassirer.* Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (*Abendstudio*), 9. April 1995.
* Edward Skidelsky: *Ernst Cassirer. The Last Philosopher of Culture.* Princeton, NJ: Princeton University Press, 2008. ISBN 978-0-691-13134-4

== Ferbiendengen ätter buuten ==
* 
* [https://web.archive.org/web/20101120042940/http://www.warburg-haus.de/eca/index.html *Ernst-Cassirer-Arbeitsstelle''], Universität Hamburg.
2. April

## Foarfaale
* 1814: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek.
* 1848: Do Karlsbader Besluute fon 1819 juun liberoale Bestrieuwengen wäide fon dän Düütske Buundesdai foar uungultich ferkloord.
* 1920: Eenhaide fon ju Rieksweer marskierje in't Ruhr-Rebät ien, uum dän Apstound fon do Kommunisten deel tou sloon, die as Reaktsjoon ap dän Kapp-Putsk uutbreeken is.
* 1928: Die Kuutsker Gustav Hartmann, bekoand wuden as die "Iersene Gustav", bräkt mäd sien Kuutske ap fon Berlin ätter Paris, fon deer hie in dän September wier tourääch ätter Berlin wai kumt. Aaldät hie do al säärm een Taxi häd, mai hie mäd sien Raise juun dät Deelgungen fon ju Kuutskenfierderäi demonstrierje.
* 1982: Troppen fon Argentinien besätte do Falklound-Ailounde, Begin fon dän Falkloundkriech
* 2015: Bie n Terror-Oungriep ap dät Garissa University College truch ju islamistiske Al-Shabaab-Miliz uut Somalia wäide in ju Stääd Garissa in Kenia sowät hunnertfüüftich Moanskene möärend un masse uur ferseerd.
* 2019: Die algeriske Präsident Abd al-Aziz Bouteflika trät tourääch.

## Tou Waareld keemen
*1805 - Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere

## Stuurwen
* 2005: Poabst Johannes Paul II.
4. April

Die **fjoode April** is 94., in Skaltjiere die 95. Dai fon dän gregorioanske Kalänner. Deer blieuwe noch 271 Deege bit tou dät Eende fon't Jier.

## Skjonisse
* 1925: As Lieuw-Wache foar Adolf Hitler wäd ju SS gruunded. Ju äntwikkelt sik in ju Tied fon dän Nasjonoalsosjoalismus tou een paramilitäriske Organisatsjoon.
* 1949: Gruundenge fon ju NATO.
* 1992: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Asylbewierwer-Heem in Hörstel kumt aan in't Heem unnerbroachten Düütsken uum't Lieuwend.
* 2003: Irak-Kriech - Amerikoanske Troppen nieme dän Lufthoawen fon Bagdad ien.
* 2023: Finlound kumt in ju NATO.

## Tou Waareld keemen
* 1910 - Jan Tjittes Piebenga, wäästfräisken Koaster un Skrieuwer

## Stuurwen
* 1968: In't Lorraine Motel in Memphis, Tennessee, wäd die swotte US-amerikoanske Pestoor un Burgergjuchtler Martin Luther King doodskeeten. Leeter wude James Earl Ray as Möärender feruurdeeld, wierbie dät Ljuude rakt, do leeuwe, dät hie man n Sändenbuk is.
* 2001: Liisi Oterma, finniske Astronominne
* 2019: Marilyn Mason, US-amerikoanske Oargelistinne
3. April

## Foarfaale
* 1849: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon, ätterdät hie fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar dät Boantje kädden wuude.
* 1897: Ju Wiener Secession, een Kunstlerfereenigenge fon dän Juugendstil, wäd gruunded
* 1916: Die Meteorit fon Treysa gungt in Noudhessen deel. Dät is aan fon do grootste Meteoriten, do in Düütsklound deelgeen sunt.
* 1964: Wierapnoame fon diplomoatiske Ferhooldnisse twiske do USA un Panama.
* 2003: In dän Irak-Kriech begint ju Slacht uum Bagdad.

## Tou Waareld keemen
* 1930: Helmut Kohl, säksten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound

## Stuurwen
* 2021: Christian Wiyghan Tumi, kamerunsken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Douala
30. April

Die **30. April** is die 120. Dai in dän Gregorioanske Kalänner (die 121. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 245 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse
* 1789: George Washington wäd ätter dät hie ap dän 4. Februoar kädden wudden is ap dän Balkon fon ju "Federal Hall" fon New York as fäärme Präsidänt fon do Fereende Stoaten fereediged.
* 1948: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten gruunded.
* 1975: Mäd ju Iennoame fon Saigon / Sài Gòn (däälich: Ho-Chi-Minh-Stääd / Thành phố Hồ Chí Minh) eendet die Vietnam-Kriech un Noudvietnam wint.
* 1984: Die Justizminister fon Kolumbien, Rodrigo Lara Bonilla, wäd in't Noude fon ju Haudstääd Bogotá truch ju Drogen-Mafia möärend.
* 2019: Akihito, die Tennō (Kaiser) fon Japan, tonket ou.

## Tou Waareld keemen
* 1946: Koarl XVI. Gustaf, sweedisken Köönich

## Stuurwen
* 1632: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden.
* 1945: Adolf Hitler skjut sien Wieuwmoanske, sin Huund un sik säärm dood.
* 1984: Rodrigo Lara Bonilla, Justizminister fon Kolumbien, möärend fon ju Drogen-Mafia