open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1606

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1603 - 1604 - 1605
- **1606** -
1607 - 1608 - 1609 -
----


## Skjonisse
* 31. Januoar: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes.
* 12. April: Änglound un Skotlound wieren ja al sänt 1603 truch Personalunion fereend, nu fiert die Köönich juu näie Flaage, dän Union Jack, ien, wieroane juu Ängelske un juu skottiske Flaage fereend wieren. Dät is noch nit heel un aal die Union-Jack fon däälich, uumdät domoals dät iriske Sänt-Patricks-Kjuus noch nit oane waas.

## Tou Waareld keemen
* 15. Juli: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Barock-Moaler uut Hollound
1607

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1604 - 1605 - 1606
- **1607** -
1608 - 1609 - 1610 -
----


## Geböärnisse
* 24. Januar: Mannheim, 1606 as Bolwierk juun kathoolske Moacht gruunded, kricht nu fon n Köärfürst Friedrich IV. fon de Palts doo Stäädgjuchte.

## Tou Waareld keemen

* 6. Januoar: Konrad Barthels, düütsken luthersken Theologe.
1663

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1660 - 1661 - 1662
- **1663** -
1664 - 1665 - 1666 -
----


## Geböärnisse
* Die Osmane Köprülü Fazıl Ahmet Pascha äroobert ne Ungariske Fäästenge, juu ap düütsk "Neuhäusl", ap Ungarisk "Érsekújvár", ap osmanisk Tursk "Uyvar" un ap Slowakisk "Nové Zámky" naamd wäd. Dät heert däälich tou juu Slowakäi.
1662

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1659 - 1660 - 1661
- **1662** -
1663 - 1664 - 1665 -
----


## Geböärnisse
* 1. Februoar: Juu Niederloundske Aastindien-Kompanie unner n Gouverneur Frederick Coyett ferljust ätter ne loange Beleegerenge fon't Fort Zeelandia dät Ailound Taiwan an juu Striedmacht fon n chinesisken Armeeanfierder un Seeroower Koxinga.
1610

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1607 - 1608 - 1609
- **1610** -
1611 - 1612 - 1613 -
----


## Wietenskup
* Galileo Galilei äntdäkt fjauer Mounen fon n Jupiter: Io, Europa, Ganymed un Kallisto
1611

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1608 - 1609 - 1610
- **1611** -
1612 - 1613 - 1614 -
----


## Geböärnisse
* Bibel-Uursättenge ap Ängelsk: Juu King-James-Bibel

## Stuurwen
* 10. Januoar: Peter Piscator, düütsken orientoalsken Philologe un luthersken Theologe
1612

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1609 - 1610 - 1611
- **1612** -
1613 - 1614 - 1615 -
----


## Politik un Waareldskjoon
* 6. Januoar: Axel Oxenstierna wäd in Sweeden tou'n Riekskansler benaamd. Hie blift 42 Jiere loang, bit tou sin Dood, ap düt Boantje. Hie modernisierd in düsse Tied ju Administratsjoon un häd baldoarigen binne- un buutepolitisken Ienfloud.

## Wietenskup
* Galileo Galilei sjucht as eersten Astronom dän Planet Neptun, toankt oaber, dät waas n Fixstiern.
1613

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1610 - 1611 - 1612
- **1613** -
1614 - 1615 - 1616 -
----


## Geböärnisse
* In Argentinien wäd juu Universität fon Córdoba truch Jesuiten gruunded.

## Stuurwen
* 18. Januoar: Regina Protmann, seelich-spreekene Gruunderske fon do Katharinen-Sustere
1614

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1611 - 1612 - 1613
- **1614** -
1615 - 1616 - 1617 -
----


## Bädden
* 22. November: Hieronymus (III) Praetorius (düütsken Oargelist un Komponist)
1615

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1612 - 1613 - 1614
- **1615** -
1616 - 1617 - 1618 -
----


## Geböärnisse
* Katharina Kepler, juu Muur fon dän berüümden Astronom Johannes Kepler, wäd gefangen nuumen, me haalt hier näämelk foar ne Häkse.
1608

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1605 - 1606 - 1607
- **1608** -
1609 - 1610 - 1611 -
----


## Geböärnisse
* 2. Oktober: In ju Republik fon do soogen fereende Niederlounde wiest die Brilmoaker Hans Lipperhey dän Räid fon Zeeland dän eerste Fierkieker.
1609

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1606 - 1607 - 1608
- **1609** -
1610 - 1611 - 1612 -
----


## Wietenskup
* Johannes Keppler publizierd doo eerste two ätter him benaamde Witte in sien *Astronomia nova*.
1616

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1613 - 1614 - 1615
- **1616** -
1617 - 1618 - 1619 -
----


## Foarfaale
* 29. Januoar: Do niederloundske Seefoardere Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten sailje eerstmoals ap dän Wai uum dät Kap Hoorn in dän Pazifik.

## Stuurwen
* 23. April: Miguel de Cervantes, spanisken Skrieuwer, t.B. fon't Bouk *Don Quijote*
1617

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1614 - 1615 - 1616
- **1617** -
1618 - 1619 - 1620 -
----


## Geböärnisse
* Heinrich Schütz wäd Kapellmääster in Dresden.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Christoffer von Gabel, Koopmon un Steedhoolder fon Köönich Frederik III. fon Dänemark.
1618

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1615 - 1616 - 1617
- **1618** -
1619 - 1620 - 1621 -
----


## Wietenskup
* Johannes Kepler formulierd dät trääde fon doo ätter him benaamde Witte.
1619

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1616 - 1617 - 1618
- **1619** -
1620 - 1621 - 1622 -
----


## Wietenskup
* Dät Wierk *[[Harmonice Mundi]]* fon Johannes Kepler wäd hääruutroat.
1620

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1617 - 1618 - 1619
- **1620** -
1621 - 1622 - 1623 -
----


## Geböärnisse
* 18. Juli: In n katoolsken Apstand in Graubünden rakt dät n Massenmoort an Protestanten.
1625

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1622 - 1623 - 1624
- **1625** -
1626 - 1627 - 1628 -
----


## Skjonisse
* 14. Moai: Dät eerste ängelske Skip roaket Barbados, wier bit do tou bloot Spoaniere un Portugiesen Ounspröäk ap stoald hieden. In ju Foulge wäd dät Ailound een britiske Kolonie.
*2. Juni: In n Trüütichjierigen Kriech wäd ätter njuugen Mounde Beleegerenge ju Stääd Breda truch n spanisken Generoal Ambrosio Spinola iennuumen.

## Stuurwen
* 9. Dezember - Ubbo Emmius, fräisken Historiker.
1626

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1623 - 1624 - 1625
- **1626** -
1627 - 1628 - 1629 -
----


## Geböärnisse
* 18. November: Die Päitersdom in Rom wäd truch Poapst Urban VIII. ienwäid.
1623

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1620 - 1621 - 1622
- **1623** -
1624 - 1625 - 1626 -
----


## Geböärnisse
* Mäd *Mr William Shakespeare's Comedies, Histories and Tragedies* ärschient soogen Jiere ätter n Dood fon William Shakespeare juu eerste Uutgoawe mäd aal sien Theaterstukke.
* Bagdad wäd fon persiske Troppen wier iennuumen.
1624

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1621 - 1622 - 1623
- **1624** -
1625 - 1626 - 1627 -
----


## Geböärnisse
* In Hambuurich wäd fon juu Hambuuriger Admiralität juu Sklavenkasse gruunded, juu deertou waas, dät me truch Seerooweräi Seeljuude uut juu Sklaveräi fräikoopjen kuude.
1934

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1931 - 1932 - 1933
- **1934** -
1935 - 1936 - 1937 -
----


## Foarfaale
* 10. Januoar: Unner do Nazis wäd die niederloundske Oarbaider Marinus van der Lubbe, bekloaged as fermoudelken Fjuurlääser bie dän Rieksdaisbround 1933, in Leipzig waigjucht.
* 14. Februoar: Bloot twäin Deege ätter dän Begin fon dän Burgerkriech in Aastriek mouten do lääste Apstoundiske fon dän sosjoaldemokroatisken Republikoansken Skuts-Buund sik reeke.
* 14. Februoar: Ätter ju Ouskaffenge fon do Lounde-Parlemänte truch do Nazis wäd uk die Rieksräid, een Ferfoatengs-Orgoan fon ju Weimarer Republik, aploosd.
* Moai: Ätter dän Kolumbioansk-Peruoanske Kriech sluute Kolumbien un Peru Free, die striedige Skeed-Ferloop blift, as hie in't Foaren waas.
* 2. August: Paul von Hindenburg, die düütske Riekspräsident stäärft. In ju Foulge uurnimt die Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon'n Riekspräsident un kon so sien Diktoatuur fäästigje.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Sylvia Syms, britiske Skauspielerske.
* 11. Januoar: Jean Chrétien, kanadisken Premierminister

## Stuurwen
* 10. Januoar: Marinus van der Lubbe, niederloundsken Oarbaider, fermoudeden Fjuurlääser bie dän Rieksdais-Bround 1933
* 29. Januoar: Fritz Haber, düütsken Chemiker un Nobelpries-Dreeger, Pionier fon ju chemiske Kriechsfierenge
* 2. August: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident (kiek unner "Foarfaale"!)
Roode Armee

Ju **Roode Armee** waas ju Armee fon de Sowjetunion twiske 1918 un 1991. Ju Roode Armee umfoatede do Loundstriedkrääfte un do Luchtstriedkrääfte. In 1948 keem ju Luchtferdäägenge deertou, in 1960 do strategiske Rakettruppen. Die Noome wuude in Februoar 1946 annerd tou Sowjet Armee. 

## Begin
In ju ruske Revolution äntstuude ju Roode Armee uut de Roode Garde, ju Foulksarmee fon do Bolschewiste. Leo Trotzki waas in 1918 ferountwoudelk foar ju Gruundenge fon de Roode Armee. Ätter ju Gruundenge wuuks ju Armee fon 500.000 Suldoate in 1920 bit tou moor as 1 Million in 1933. In 1937 roate Stalin dän Befeel, aal do haagere Offiziere tou eksekutierjen. Hie hiede Oangst foar ne militariske Machtsuurnoome, so as dät uk in Spanien mäd Francisco Franco die Faal waas. 

## Twäide Waareldkriech

Do junge Offisiere inne Armee hieden in 1941, as die Twäide Waareldkriech begun, neen Unnerfiendenge. Deertruch kuude ju düütske Armee in Dezember 1941 bit tou Moskau kuume. Eerst in ju Winter fon 1942/43 kuude ju Roode Armee in de Slacht uum Stalingrad ju Initiative in de Kriech nieme. Ätter Stalingrad begon die ruske Oumaars fääre ätter dät Wääste wai un eendigde mäd de Slacht uum Berlin. 
 
## Koolde Kriech
In do Jiere 1945-1948 geen ju Taal Suldoate fon 11,3 Million ätter 2,8 Million, man do wäästerske Geheimtjoonste toanke dät ju Taal fon doo Suldoate in dän Koolde Kriech ungefeer twiske 2,8 Million un 5,3 Million weesen is. Die grootste Iensats ätter dän Twäide Waareldkriech waas die Afghanistankriech (1979-1989). Ätter ju Oulöösenge fon de Sowjetunion in dät Jier 1991 kreech Ruslound dän grootste Deel fon do Suldoate un Materiel fon ju Roode Armee.

## Fääre leese
* John Erickson: *The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941.* Routledge Chapman & Hall, London 2001, ISBN 0-7146-5178-8.
* Basil Henry Liddell Hart: *The Red Army: the Red Army, 1918 to 1945 : the Soviet Army, 1946 to the Present*, NY: Peter Smith Pub Inc, 1968, ISBN 0-8446-0774-6

## Ferbiendengen
*
Guinness Rekordbouk

Dät **Guinness Book of Records** (uursät: *Guinness Rekordbouk*, in näiere Uutgoawen dät *Guinness World Records Book* naamd) is n jierelk hääruutroat Bouk mäd ne Samlenge fon internationoal anärkoande Rekorde, juust so goud uur moanskelke Laistengen as uur Uutersten in de Natuur.

Ju eerste Uutgoawe wuud hääruutroat 1955, uuttoacht fon ju Guinness-Bjoueräi, anrääged fon ne Diskussion uur wäkke Fuugele ap gauste fljooge kuuden, ju der nit löösd wäide kuud mäd Bouke do der domoals tou koopjen wieren. 

Do Doaten in dät Bouk wuuden sammeld fon Ross McWhirter un Norris McWhirter, do der tou ju Tied n Unnersäikengssteede hieden in Londen. As dät Bouk uunferwachted gouden Ärfoulch hiede, wuud dät ap Eende ne jierelke Uutgoawe. Do Twillingbruure McWhirter hääbe dät Bouk noch moonige Jiere ferlaid.

* Uurkunde uur Seelterlound as litste Sproakeninsel fon Europa.
Ohio

**Ohio** is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.

## Grootste stääde
* Columbus – ca. 728.000 (2003)
* Cleveland – 461.000
* Cincinnati – 317.000
* Toledo – 309.000
* Akron – 212.000
* Dayton – 162.000
1936

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1933 - 1934 - 1935
- **1936** -
1937 - 1938 - 1939 -
----


## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Darlene Hard, US-amerikoanske Tennis-Spielerske
* 6. Januoar: Julio María Sanguinetti, Journalist un Stoatspräsident fon Uruguay
* 14. Januoar: Ljudmila Iossifowna Pinajewa, ruske / sowjetiske Kanu-Spoartlerske
* 7. Meerte: Pyt Kramer, Foarsker fon dät Fräiske, foarallen fon dät Seelterfräiske (Seeltersk).
Arizona

**Arizona** is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.

## Sjuch uk
* Hopi


Bielde:Structures made of petrified wood (Petrified Forest National Park, 2006) (2).jpg
Bielde:Coyote Canis latrans mearnsi.jpg
Bielde:Canyon de Chelly - Flickr - G. Lamar.jpg
Hermann Dumstorf

**Hermann Dumstorf** is bädden dän 05.04.1906 in Hollen un woonde in Hollen. 
Hie was die Suun fon Remigius (Remmer) un Gesina Dumstorf. 
Hie died jierenloang mee aan dät 1980 ärskeenene Seelterfräiske Woudenbouk fon Dr. Marron Curtis Fort. 
Hermann Dumstorf is dän 31.01.2001 in Roomelse stuurwen. Hie waas do 94 Jiere oold. 

## Wierk
*  Saterfriesisches Wörterbuch, Dr. Marron C. Fort/Hermann Dumstorf, Helmut Buske Verlag, Hamburg 1980. ISBN 3-87118-401-2
Do Seelter in Cincinnati

Hierbie is ne Lieste fon Seelter doo ienwonderden in disse Geegend, sowied as jo ätter Cincinnati keemen. Ap minste ieuwen so fuul keemen ätter Louisville, Kentucky (sowät 200 KM fon Cincinnati) un uur siedelden sik in uur Paate fon ju Geegend oun. Wäkke fon uus Fjunde uut Skäddel bleeuwen in New York un uur aastelke Stoate.
Ju Lieste tält sowät 55 Noomen fon Ljuude uut Skäddel do ätter Cincinnati keemen. Wäkke geenen wieruume as ounroat is; doo mäd n + sunt stuurwen (1970).
Do maaste Seelter in Cincinnati wuuden Geskäftsljuude. Wäkke wuuden Bakker un hieden hier oain Geskäft. Do maaste fon him hieden Weerskup- un Lieuwensmiddel-Geskäfte.
Min Bruur Wilhelm un iek wieren 51 Jiere touhoope in Geskäfte.

Hier is die Fersäik, genau tou begjuchten wät angungt Doaten, Noomen un Huusnoomen. Dät kon oaber eenige Failere änthoolde:

In 1970 foar Publikation tou Ferföigenge stoald fon Herman Ahlrichs, Cincinnati; USA.

## Wo dät wäkke Skäddeler in Cincinnati fergeen
"Cincinnati is ne groote Stääd un doo Ljuude fon Skäddel woonje aal in ferscheedene Fjoondele. Toufoarne, loange Jiere haar, woonden wi aal in ju Stäädmidde. Man in doo lääste twintich Jiere woonje jo in n Radius fon 15 af 20 Mielen (24 bit 52 KM).

Gjucht min Ljuude fon Skäddel wonderden ien tou doo Fereende Stoate. Fuul koomen fon Börger, Börgermoor un Vreden. Aal do Seelter fon foar 1900 do in Cincinnati woonden, sunt dood (1972).
Iek hiede trjo Möie (mien Määmes Sustere), do in dät Franziskaner Klaaster in Oldenburg/Indiana geen sunt. Jo wieren bädden Foken, Huusnoome Steuver Wilke in Skäddel.

Suster Maria Silveria, geb. dän 5. Meerte 1865, stoorf dän 19. Januar 1913. Ju waas do 50 Jiere oold un 17 Jiere int Klaaster. Hiere Noome Adelaide.

Suster Maria Ludgeria, geb. dän 25. Okt. 1877 as Elisabeth Foken. Stoorf dän 1. Moai 1946 un waas dan 69 Jiere oold un.4l Jiere int Klaaster.

Suster Mary Gregory, geb. dän 2. Feb. 1874 as Helen Foken, stoorf fergeene Häärst dän 28. Okt. 1971. Geen int Klaaster dän 21. Apr. 1898. Ju waas 97 Jiere oold un 75 Jiere int Klaaster.

In 1895 waas ju in do USA ienwonderd, in 1897 geen ju noch moal tourääch ap Besäik in Skäddel un dan in 1898 geen ju int Klaaster fön doo Sustere fon Sänt Franziskus. Mien Möie waas woarschienelk ju Ooldste in dän Oarden. Ju waas alsoo ju Ooldste fon doo Seelter in do Fereende Stoate.
Bie hier Liuend int Klaaster wuuden hier ap minste 20 ferscheedene Missione apdrain, in un buute Cincinnati.

Hiere Foar William Foken (Steuver Wilke) hied njuugen Bäidene. Mien Määme, Regina, waas ju eensichste ju in Düütsklound bleeuw. Do uur wonderden mäd do Jiere aal ien in dit Lound. In 1902 stoorf Steuver Wilke un ju uurblieuwende Familie fon fjauer Ljuude koom uk ätter Amerika." [HA 1972].

## Weblinks
* Seeltersk on-line course in English.
* Radio Transmissions in Seeltersk over internet.
* German-Saterfrisian vocabulary.

alle two jier is een grooted "Family Reunion"  von de Ahlrichs-Verwandschkop in Cincinnati Ohio, ur 150 Ludene kumme der to soamen, det läste was vegene Samstach 7.August 2010
Assimilation (Phonetik)

**Assimiliation** is n phonetisk Protsäs. Dät rakt two Soarten Assimilation, regressive un progressive Assimilation. Regressive Assimilation rakt dät ap maaste.

## Regressive Assimilation
Ju wirket ätter links, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät eer kumt.

### Assimilation fon Steede
Deerbie wäd n Luud fon sien Artikulationssteede leeken, so t.B. dät *n*, dät gewöönelk dentoal uutspreeken wäd:
*Foar dät veloare *k* of *g* annert dät *n* sik tou dät veloare *ng* []. 
Biespil: *en gouden Gong* wäd tou *e*'ng** goudn Gong'' []. Deeruut sjucht me, dät ju Assimilation nit altied apträt: in dät Biespil kumt ju Kombination n-g twäie foar, man bloot in dän eerste Fal rakt dät Assimilation. 
*Foar dät [[Artikulation|bilabioale]] ''m'', ''p'', of ''b'' annert sik dät ''n'' tou dät bilabioale m.
Biespil: ''dien Määme'' wäd tou ''die**m** Määme'' [].

=== Assimilation fon Stämme ===
Deerbie rakt dät two Haudräägele.
;Stämloosen Plosiv
*Stämloosen Plosiv + stämhaften Plosiv wäide tou ne stämhafte Luudgruppe. 
Biespil: ''apbierge'' wäd tou ''a**b**bierge'' [].
;Stämloos Wrieuweluud
*Stämloos Wrieuweluud + stämhaft Luud wäide tou ne stämhafte Luudgruppe.
Biespil: ''loos läite'' wäd tou ''loo**z** läite'' [], wierbie ''z'' stoant foar stämloos Wrieuweluud [].

== Progressive Assimilation ==
Ju wirket ätter gjuchts, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät leeter kumt.
*Stämloos Wrieuweluud of stämloosen Plosiv + ''d'' fon litje Woude as ''di, dät, disse, dan, der, doo'' moaket dät ''d'' stämloos. 
Biespil: ''ap dän Bierich'' wäd tou ''ap **t**än Bierich'' [].
*Dät ''s'' fon dät Foarwoud ''se'' wäd tou ''z'' [].
Biespil: ''wol se'' wäd tou ''wol **z*'e* [].

## Ferbiendengen
*Experimentelle Untersuchung zu Stimmhaftigkeitsunterschieden im Niederdeutschen.
*Assimilation im Saterfriesischen. (Meent fuul Uunräägelmäitegaide tou fienden).
Middelmeer

Dät **Middelmeer** lait twiske Europa, Afrika un Deele fon Asien (Deele fon Faanderasien, t.B. die Deel Littik Asien). Truch juu Sträite fon Gribraltar is dät Middelmeer mäd n Atlantisken Ozean ferbuunen, uur dät Marmarameer uk mäd juu Swotte See un truch dän kunstelk bauden Suez-Kanoal uk mäd dät Roode Meer, dät ja n Uutlooper fon n Indisken Ozean is.

Wichtige Äien, do deer oane fljoote, sunt

* Nil, 
* Eb­ro,
* Tiber,
* Rhone,
* Cheliff
* un Po.

Daach is apgruunde fon ju hooge Ferdampenge die Soalt-Oundeel mäd 3,8 % wät haager as in dän Atlantik, die bloot 3,5% Soalt änthoaldt.

Uum't Middelmeer tou häd sik uum't Middelmeer een heele Riege fon äddere Hoochkultuuren äntwikkeld, biespilswiese do oolde Ägyptere, do Hethitere do Minoere, do Oolde Griechen, do Phöniziere, do Oolde Roomske. Dät Middelmeer liech in't Säntrum fon't Roomske Riek un wuude deeruum ap Latiensk al *Mare Mediterraneum* ("Middelloundske See") of eenfach *Mare Nostrum* ("Uus See") naamd.

Däälich is dät Middelmeer waareldwied deerfoar bekoand, dät älk Jier groote Massen oun Ljuude deer oane ferdrinke, do in'e Hoopenge ap'n beeter Lieuwend fersäike, fon Afrikoa ätter Europa tou kuumen.

## Ailounde in't Middelmeer

Do fieuw grootste Ailounde fon't Middelmeer sunt in düsse Riegenfoulge

* Sizilien (25.426 km²)
* Sardinien (24.090 km²)
* Zypern (9.251 km²)
* Korsika (8.680 km²)
* un Kreta (8.261 km²)

Ieuwenske düsse groote Ailounde rakt dät uk noch wichtige Ailound-Koppele in't Middelmeer, dät sunt fon't Wääste ätter't Aaste:

* do Balearen mäd dät Haud-Ailound Mallorca, dät Ailound Menorca un do Pityusen, deer Eivissa (= Ibiza) un Formentera tou tälle;
* wäkke Ailoundkoppele fon Italien, so die Toskoanske Archipel un die Kampoanske Archipel, do Äoliske, Ägadiske un Pelagiske Ailounde;
* Malta mäd Gozo un wäkke litjere Ailounde;
* Do Ailounde fon'e Lagune fon Venedig;
* Do Kroatiske Ailounde, do in Ailoundkoppele so as do Kornaten unnerdeeld sunt;
* Do Ioniske Ailounde
* Do Ägäiske Ailounde, do sälwen in litjere Ailoundkoppele unnerdeeld sunt, so biespilswiese do Kykladen, Sporaden, do Saroniske un do Noud-Ägäiske Ailounde.
* Do Kerkenna-Ailounde foar ju Kuste fon Tunesien.
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner, ätter dän gregorioanske Kalänner: 31. Meerte 1685 - 28. Juli 1750) waas n düütsken Komponist. 

Hie skreeuw Musik foar Oargel, foar Klavezimbel un foar Orkest. Sien bekoandste Wierke sunt do Brandenburger Konzerte.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Hans Matuszak

**Hans Matuszak** uut Wilhälmshoawen promovierde dän 7. Februoar 1951 in Bonn ap sien Oarbaid 'Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes'. Deermäd waas hie n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake.

Dät Besunnere fon ju Oarbaid is, dät hie in phonetiske Skrift do Woude fon do tjo Seelter Dialekte ieuwenske do fon tjo läichdüütske Noaberdialekte sätte. Dät wieren do Dialekte fon Lier, Loorp un Ait, also Fertreedere fon bäätnunner dät Aastfräiske, dät Hümmlinger un dät Munsterloundske Plat.

## Oarbaidswiese
In do Jiere 1947/48 wuuden do Woude in do tjo seelter Säspeltäärpe Roomelse, Strukelje un Skäddel sammeld, antoufangen mäd Roomelse. Deerbie wuuden ljoost allere Ienwoonere oufräiged, uum uk ferallerde Woude meetoukriegen, do dan as so besunners beteekend wuuden. Insteede foar sukke Woude bruukten do dan ju plat- of hoochdüütske Foatenge, man oafte honnelde dät sik uk uum Woude foar Seeken, do nit moor in Gebruuk wieren.
Foar do läichdüütske Noaberdialekte wuud ap jusälge Wiese foargeen, wan uk ap ferallerde Woude fersichted wuude. Uk foar besunners ap ju seelter Situation sik beluukende Woude roate dät oafte neen Woude ap Plat. Ap ju Geslächtsbeteekenge wuude hier fersichted, deer dät Woudgeslächt - uurs as ap Seeltersk - oafte nit fääststoald wäide kuude.

## Uutfierenge
Bestimd truch ju Ätterkriechstied un do besunnere Teekene kuud dät nit n fluch Drukwierk wäide. Ienfierenge un Uutwäidenge sunt deeruum in Skrieuwmaskineskrift. Di grootste Paat mäd do phonetiske Teekene is oawers in düütelke Hondskrift un ferfuulfooldiged mäd Luchtdruk. Do Woude fon do ferskeedene Dialekte sunt in Spalten ieuwenskenunner sät ap älkemoal two juunuurstoundene A4 Sieden, touhoope mäd ju hoochdüütske Uursattengen un kuute etymologiske Bemäärkengen. Do Liesten beslo 162 Sieden mäd sowät 4000 Woude in älke Dialekt. Ju Anoardnenge is alphabetisk, man mäd apaate Liesten foar foarallen dialektgeographiske Besunnerhaide.

## Wierke
* *Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes.* Diss. Bonn, 1951.
* "Saterland, Volk und Sprache", in: *It Beaken*, XV, 1953, 138-151.
Straasbuurich

**Straasbuurich** is n Stääd in dät Elsass. Deer woonje 272.123 Moanskene (2007). Woarteeken fon ju Stäad is ju *Cathédrale Notre-Dame*.

Straasbuurich is bekoand wuuden uum dät Europäiske Parlemänt.

## Weblinks

* Websiede fon ju Stääd
Borkum

**Borkum** is n aastfräisk Ailound. Dät Ailound is ne Stääd un ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 5.133 Moanskene (2010) un ju häd ne Flakte fon 30,74 km².

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Borkum ap Genealogie-Forum
Bunde

**Bunde** is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 7.524 Moanskene (2010) un ju häd ne Fläche fon 121 km². Ieuwenske Bunde heere do Täärpe Boen, Bunderhee, Dollart un Wymeer tou ju Meente.

In Bunderhee stoant ju ooldste ärheeldene aastfräiske Buurich, dät Steenhuus Bunderhee.

Bunde lait in dän aastfräiske Deel fon ju historiske Loundskup Reiderlound.

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Bunde ap Genealogie-Forum
Moormerlound

Dät **Moormerlound** is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Lengenerlound een fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. 

Die aastfräiske Haudling Uko Fockena, Foar fon dän Haudling Focko Ukena is woarskienelk in 1408 in Oldersum bädden.

## Meente Moormerlound
N grooten Deel fon dät oolde Moormerlound is däälich ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 22.500 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 122 km². Dät is ju twäide Meente fon dän Loundkring. Sit fon ju Meente is Warsingsfehn.

In do Täärpe fon dät Moormerlound stounde ne ganse Riege oolde Säärken. In Gandersum stoant dät Oamsespeerwierk.

## Täärpe
 
* Warsingsfehn
* Neermoor
* Veenhusen
* Jheringsfehn
* Oldersum
* Boekzetelfehn
* Hatshausen
* Tergast
* Rorichum
* Terborg
* Gandersum

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Moormerlound ap Genealogie-Forum
Rauderfeen

**Rauderfeen** is ne Gemeende in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 17.309 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 102,92 km².

## Täärpe un Buurskuppe
* Backemoor
* Holte
* Burloage
* Collinghorst
* Klostermoor
* Raude
* Raudermoor
* Schatteburg
* Wäästrauderfeen
* Loangholt

## Museen
* Feen- un Skeepfoartsmuseum Wäästrauderfeen

## Säärken

File:ChurchWestrhauderfehn.jpg|Evangelske  "Hoffnungskirche" in Wäästrauderfeen
File:ChurchBackemoor.JPG|St. Vincenz- und Laurentius in Backemoor
File:ChurchRhaude.jpg|Ju Säärke in Raude
File:ChurchCollinghorst.jpg|Ju "Dreifaltigkeits"-Säärke in  Collinghorst
File:ChurchLangholtEv.jpg| Ju evangelske Trinitatis-Säärke in Loangholt uut 1901
File:ChurchWestrhauderfehnCath.jpg| Ju katoolske St. Bonifatius-Säärke in Loangholt


## Määlne

Bielde:Holtange Windmühle.JPG|Brääch un Määlne in Hahnentange
File:Rhaude Windmühle.jpg|Galeriehollounder-Määlne in Raude
Bielde:Burlage Windmühle.jpg|Ju Määlne in Burloage


## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Meente Rauderfeen ap Genealogie-Forum
* Wäästrauderfeen ap Genealogie-Forum
Uplengen

**Uplengen** is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 11.448 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 149 km². Sit fon ju Meente is Remels.

Uplengen lait in dät historiske Lengenerlound

## Täärpe
* Bühren
* Großoldendorf
* Großsander
* Hollen
* Jübberde
* Klein-Remels
* Kleinoldendorf
* Kleinsander
* Meinersfehn
* Neudorf
* Neufirrel
* Nordgeorgsfehn
* Oltmannsfehn
* Poghausen
* Remels
* Selverde
* Spols
* Stapel
* Stapelermoor
* Südgeorgsfehn

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Uplengen ap Genealogie-Forum
Weener

**Weener** is ne Meente un litje Stääd in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 15.676 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 81,24 km². Weener is Sit fon ju Meente. Ju Stääd lait wäästelk fon ju Oamse

Weener is ieuwenske ju Meenten Bunde un Jemgum un dät Täärp Bingum ju eensige Stääd in dän aastfräisken  Deel fon ju historiske  Loundskup Reiderlound. In Weener stound dät Organeum.

## Täärpe
* Weener
* Möhlenwarf
* Tichelwarf
* Holthusen
* Stapelmoor
* Stapelmoorerheide
* Diele
* Holthuserheide
* Weenermoor
* Kirchborgum
* Vellage
* Dielerheide
* Beschotenweg
* Halte
* St. Georgiwold

## Historisk Ienwoonertaal
* 1821 – 2.345
* 1885 – 3.724
* 1919 – 3.678
* 1939 – 4.338
* 1950 – 5.966
* 1960 – 5.461
* 1980 – 14.115
* 1990 – 14.320
* 2008 - 15.676

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Weener ap Genealogie-Forum
* Websiede fon ju Stääd Weener

## Bielde

Bielde:Organeum2.JPG|Dät Organeum in Weener
Bielde:WeenerArmenhaus.jpg |Heematmuseum, fröier dät Äärmenhuus
File:Eems bij Weener.JPG |Ju Oamse bie Weener
Bielde:Weener Hafen.jpg |Die oolde Hoawen
File:Mühle Stapelmoor.JPG |Määlne in Stapelmoor
Bielde:ChurchWeenerCathJoseph.jpg| Katolske St. Joseph-Säärke
Bielde:Stapelmoor Kreuzkirche IMGP0050.jpg| "Kreuzkirche" in Stapelmoor
Bielde:Kaakebogen.jpg |Die "Kaakebogen"
File:Weener Georgskirche Nordost.jpg |St. Georgsgssäärke
File:ChurchWeenermoor.jpg |Säärke in Weenermoor
File:ChurchMöhlenwarf-3.jpg| Säärke in Möhlenwarf
File:ChurchKirchborgum.jpg |Säärke in Kirchborgum
File:ChruchVellage.JPG |Säärke in Vellage
File:ChurchHolthusen.jpg| Säärke in Holthusen
Wästuurledingen

**Wästuurledingen**(Westoverledingen) is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 19.828 Moanskene (2010) un ju häd ne Fläche fon 111,9 km².

Westoverledingen lait in ju historiske aastfräiske Loundskup Uurledingerlound.

## Täärpe
* Völlen
* Floaksmeer(düütsk Flachsmeer)
* Ihrhove
* Ihren
* Steenfelde
* Großwolde
* Folmhusen
* Breinermoor
* Esklum
* Mitling-Mark
* Grotegaste
* Driever
## Museen
* Skoulmuseum Folmhusen

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Westoverledingen ap Genealogie-Forum
Amerikoanske Burgerkriech

Die **Amerikoanske Burgerkriech** waas n militärisk Konflikt in do Jiere 1861-1865 twiske do noudelke un suudelke Stoaten fon do Fereende Stoaten.
Octavianus

**Gaius Octavianus**, leeter mäd dän däälich täämelk bekoanden Titel **Augustus** (die Eerwöidige) beteekend, waas Adoptievsuun un Haud-Äärwe fon Gaius Iulius Caesar un uut düssen Gruund die eerste roomske Kaiser (*Caesar*, benutsede also sin Adoptivfoar sin Noomen as Titel. Ätter n Dood fon Gaius Iulius Caesar hiede hie noch fuul Konkurrenten, deer waas ja al sänt loange Tied Burgerkriech, man unner sien Heerskup wude wier binneren Free in't Roomske Riek häärstaalt, juu sonaamde Pax Augusta, die "augustäiske Free".
Europäiske Räid

Die **Europäiske Räid** is n Instituut fon dän Europäiske Union. In die Räid sunt do Stoats- un Regierengsliedere fon do EU-Meedglide un dän Foarsittende fon de Europäiske Kommission. Alle säks Mounde kricht n uur EU-Meedglid de Räidfoarsit. Die Foarsittende roupt dän Europäiske Räid two moal in höölich Jier bienunner. As dät nöödich is kon dän Foarsittende fräigje uum n uungewöönelke Träffen fon de Europäiske Räid.

Ätter Artikkel 15 fon dät EU-Ferdraach:

Die Europäiske Räid is wät uurs as dän Räid fon ju Europäiske Union un de Räid fon Europa.
Europäisk Parlemänt

Dät **Europäisk Parlemänt** (uk wäil **Europarlemänt**) is dät direkt wäälde Parlemänt fon dän Europäiske Union. Dät Europäisk Parlemänt häd sien Sit in Straasbuurich un Brussel. Do Woale sunt älke fieuw Jier.

## Touhoopestaalenge
### Sitferdeelenge ätter Paatai
Sitferdeelenge ätter ju Europawoal fon 2009:

## Sitferdeelenge ätter Lound
In dät Parlemänt sitte 736 uut do 27 EU-Meedglidlounde:
*  Aastriek - 19
*  Belgien - 22
*  Bulgarien - 18
*  Dänemark - 13
*  Düütsklound - 99
*  Estlound - 6
*  Finlound - 13
*  Frankriek - 74
*  Griechenlound - 22
*  Groot-Britannien - 73 
*  Irlound - 12
*  Italien - 73
*  Letlound - 9
*  Litauen - 12
*  Luxembuurich - 6
*  Malta - 6
*  do Niederlounde - 26
*  Polen - 51
*  Portugal - 22
*  Rumänien - 33
*  Slowenien - 8
*  ju Slowakäi - 13
*  Spanien - 54
*  Sweden - 20
*  Tschechien - 22
*  Ungarn - 22
*  Zypern - 6
Appalachen-Ängelsk

**Appalachen-Ängelsk** is n amerikoansken Ängelsken Dialekt in do Appalachen, N Bierich-Gestrich fon do Fereende Stoaten, ap maaste in suudewäästelk Virginia, suudelk Wääst Virginia, aastelk Kentucky, wäästelk Maryland, aastelk Tennessee, wäästelk Noude Carolina, noudaastelk Alabama, noudelk Georgia un suudelk Ohio.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Woudelieste fon't Suud-Appalachenängelske
Renault

**Renault** is n Autohäärstaaler uut Frankriek. Truch sien Allianz mäd Nissan is ju Renault-Nissan Gruppe däälich een fon do grootste Autohäärstaalergruppen ap ju Waareld. 

Renault wuude in 1899 apgjuchtet fon Louis Renault. Renault waas loange tied Oaindum fon dän frantsööske Stoat unner ju Noome 'Régie Nationale des Usines Renault'.

In 2005 un 2006 won dät Renault Formel-1-Team ju Formel 1.

## Aktuelle Modelle
* Twingo II (2008)
* Modus (2004)
* Clio II (1998)
* Clio III (2005)
* Kangoo (1998)
* Trafic (2003)
* Mégane III (2008)
* Scénic II (2003)
* Grand Scénic (2003)
* Laguna III (2007)
* Espace IV (2002)
* Vel Satis (2002)

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Websiede Renault
* Renault F1 Team
Tel Aviv

**Tel Aviv** is ju twäidgrootste Stääd in Israel an dät Middelmeer. Ju Stääd wuud 1909 apgjucht.

Appe Naite fon Tel Aviv lait die grootste Lufthoawen fon Israel, Ben-Gurion.
Ho-Chi-Minh-Stääd

**Ho-Chi-Minh-Stääd** (vietnamesisk:*Thành phố Hồ Chí Minh*, aleer *Saigon*) is ju grootste Stääd fon Vietnam. Deer woonje ungefeer 8.224.400 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtschaftelke un kulturelle Säntrum fon Vietnam. Siet dät Jier 1956 rakt et ju Universität Saigon.
Vietnam

**Vietnam** is n Lound in Asien. 

## Geografie
Vietnam wäd begränsed fon:
* Ju Foulksrepublik China, in dät Noude,
* Gulf fon Tonkin, in dät Aaste,
* Suud-Chineeske Meer, in dät Suude,
* Kambodscha un Laos, in dät Wääste.

## Ferkier
* 'Noi Bai' is dän Lufthoawen foar ju Haudstääd Hanoi.
* 'Tan Son Nhat' is dän Lufthoawen fon Ho Chi Minh City.
* 'Dong Hoi' is dän Lufthoawen fon Đồng Hới.
* 'Lufthoawen Vinh' is dän Lufthoawen foar Vinh, Bac Trung Bo Vietnam. 
* 'Lufthoawen Can Tho'
Hanoi

**Hanoi** is ju Haudstääd fon Vietnam. Buuten ju Stääd lait dän internationoalen Lufthoawen 'Noi Bai'.
Lufthoawen Tan Son Nhat

**Tan Son Nhat** is die Lufthoawen bie ju Stääd Ho Chi Minh City, Vietnam. Dät is die grootste Lufthoawen in Vietnam. Tan Son Nhat lait 7 km fon dät Säntrum fon Ho Chi Minh City.
Lufthoawen Dong Hoi

**Lufthoawen Dong Hoi** is die Lufthoawen foar Đồng Hới, Quang Binh Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Dong Hoi.
Ääntjen

Dät **Ääntjen** is ne Technik, juu foarallen benutsed wäd, uum Fruchtboome vegetativ tou fermoorjen (also tou kloonjen). So kon me ne Fruchtsoarte fääretuchtje, sunner dät juu sik uurloang genetisk ferannerd. Me äänted mongs oaber uk uur Plonten.

Uum n Fruchtboom tou ääntjen, bruukt me n jungen, uut Säid woaksenen jungen Boom, dän litjen Ant, as Unnerloage. Fääre bruukt me ne Takke, juu sonaamde Äänte, fon juu Soarte, juu man fermoorje wol, juu skuul oaber nit moor as tjo Knoaspen hääbe, uurs ferdruugje doo buppere, un dan kon me se uk gliek ousniede. Die litje Ant wäd oukapped, hie skuul neen oaine Spiere moor hääbe, deermäd hie aal sien Energie inne Äänte stikked, juu so ap dän Ant befäästiged wäd, dät doo bee touhoopewoakse konnene. Deertou rakt dät uunerskeedelke Techniken.
Waareldkriege

As **Waareldkriech** beteekend me Kriege, wier ap moorere Waarelddeele kamped wäd un die truch sien Grööte waareldwied fon Betjuudenge is.

Däälich beteekend me foarallen dän Eersten Waareldkriech un dän Twäiden Waareldkriech mäd dän Begriep.
Otto Schmitz-Hübsch

**Otto Schmitz-Hübsch** *(* [[26. Februoar]] [[1868]] ap't Riedergoud Winnenthal bie Xanten; † [[2. November]] [[1950]] in Merten bie Bonn)* waas n läich-rhiensken Fruchtboom-Tuchter.

## Lieuwend un Wierken
Sin Bääsjebaabe, Johann Anton Schmitz, sänt sien Oadelenge Johann Anton Schmitz-Hübsch, waas n Grootgruund-Oainer un Ökonomie-Räid. Die Foar interessierde sik al foar Fruchtboom-Tucht.

Otto Schmitz-Hübsch säärm waas uk fon Juugend oun deerfon begäisterd un wüül ätter ne Uutbildenge un Studienraisen mäd n rienen Frucht-Ounbau-Bedrieuw ounfange, wät foar düsse Tied täämelk modern waas, toumoal ju Fruchtboomtucht fröier ja eer foar dän oaine Gebruuk waas. Hie foont ne Loundskup, ju sik deertou oainde, twiske Kölln un Bonn, wäästelk fon n Rhien (düütsk: Vorgebirge). In't Jier 1896 laide hie ne Plontenge oun, wier hie systematisk swäk woaksende Boome as Ante foar sien Boome benutsede. Sien Läichstom-Fruchtboome kuude hie tichter plontje.

In't Jier 1923 äntdäkte Otto Schmitz-Hübsch dän Rooden Boskoop, ne Mutation fon ju allere Aapelsoarte Boskoop. Schmitz-Hübsch moorde ju näi äntdäkte Soarte truch Ääntjen.

Ounfang fon do 1930er Jiere tuchtete hie ne näie Boomfoarm ju der ap düütsk "Schlanker Spindelbusch" hat. Dät is uk ne litje Foarm, ju t.B. deertou benutsed wäd, uum do Boome bolde as Wien-Ranken, ticht touhoope plonted, an n Träid tou luuken.

1939 broachte hie dän Rooden Boskoop unner dän Noome "Roter Boskoop Schmitz-Hübsch" in n Honnel.

Ätter sin Dood 1950 kuuden sik do näie litje Boomfoarmen algemeen truchsätte, wiermäd bit däälich die traditionelle un natuurnaie Hoochstam-Frucht-Ounbau tou kampjen häd. Njuugentich Prozent fon aal do europäiske Fruchtboome heere däälich tou ju Foarm "Schlanker Spindelbusch".
Ant

As **Ant** beteekend me n uut Säid woaksenen litjen Fruchtboom, wierap ne Äänte fon ne Soarte äänted wäide skäl.
Rooden Boskoop

Die **Roode Boskoop** is ne Aapelsoarte, gnauer kweeden, ne roode Mutation fon juu allere jeele Soarte Boskoop. Die truch Knoaspenmutation äntsteene **Roode Boskoop** wude in't Jier fon n Fruchboom-Tuchter Otto Schmitz-Hübsch äntdäkked, die juu näie Soarte dan truch Ääntjen moorde un 1939 unner dän Noomen "Roter Boskoop Schmitz-Hübsch" in n Honnel broachte.
Boskoop

Dät Woud Boskoop kon two Betjuudengen hääbe:
* Meente un Täärp Boskoop in doo Niederlounde
* Juu Aapelsoarte Boskoop, juu uut dät Täärp kumt
Boskoop (Niederlounde)

**Boskoop** is n Täärp in juu Provinz Suudhollound in doo Niederlounde. Dät Täärp is wäägen sin fruchtboaren Eed-Boudem sänt Jierhunnerde foar dän Frucht-Ounbau berüümd, bit däälich moaked dät Täärp dät maaste Jäild mäd sien Boomskoulen. Uut dät Täärp kumt uk juu Aapelsoarte "Froaien uut Boskoop", kuut "Boskoop" naamd.
Froaien uut Boskoop

Die **Froaie uut Boskoop** is ne Aapelsoarte, juu in dät suudholloundske Täärp Boskoop toufällich uut Säid woaksen is. Die eerste Boom wuude 1856 äntdäkked un wäägen doo goude Aapele truch Ääntjen fermoord. Uut dän **Boskoop** is truch Mutation fon ne Knoaspe die Roode Boskoop äntsteen.

## Oainskuppe
In dän Aapel is fuul Süüre, so oaint hie sik goud foar Aapelbräi, toun Boakjen un toun Bräiden. Deeruum dät hie min Allergen in sik häd, is hie nit foar älken Aapel-Allergiker skoadelk. Die Aapel änthaalt oaber fuul Sukker un is deeruum nit so goud foar Diabetikere.

Buutewais is die Boskoop triploid.
26. Februoar

## Skjoonisse
* 1266: Koarl I. fon Anjou wint in ju Slacht bie Benevent juun een düütsk-sisilioansk Heer unner Manfred fon Sizilien. Mäd Manfred sin Dood in ju Slacht eended ju Heerskup fon do Staufere in't Suude fon Italien.
* 1900: Foar dät Unnerhuus rakt die britiske Kriechsminister bekoand, dät in dän Twäide Buurenkriech uk Wieuwljuude un Bäidene "tou hier Skuul" in Konsentratsjoonsleegere fäästheelden wäide. Do Ljuude kriege nit nouch tou ieten.
* 1937: Eerstbestiegenge fon dän Anden-Bierich Nevado Ojos del Salado truch do bee poolske Bierichstiegere Jan Szczepanski un Justin Wojszins

## Tou Waareld keemen
* 1802: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer
* 1868: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter

## Stuurwen
* 1266: Manfred, Köönich fon Sizilien (* 1232)
2. November

## Skjonisse
* 2000: Ju Internasjonoale Ruumtestation is sänt düssen Dai truchgungend fon Ruumtefierdere bewoond.
* 2004: Präsidentskups-Köär in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. George W. Bush wäd mäd sjuunelke Moorhaid alwier foar'n US-Präsident kädden, juun him ferljust John F. Kerry.
* 2017: Uumdät sik die ousätte, politisk ferfoulgede kataloanske Ministerpräsident Carles Puigdemont mäd fjauer Liede fon sien ousätte Regierenge ätter Brussel ousät häd, rakt Spanien aan Europäisken Hoaftbefeel uut. Belgien lät do nit uutlääwerje.

## Stuurwen

* 1950: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. Sien näie, swäk woaksende Boom-Foarmen kuuden sik eerste ätter sin Dood algemeen truchsätte.
* 2019: Bogaletch Gebre, äthiopiske Mikrobiologinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude
1950

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1947 - 1948 - 1949
- **1950** -
1951 - 1952 - 1953 -
----


## Geböärnisse
* 4. Januoar: Israel ferkloort Jerusalem foar sien Haudstääd un ferstat deermäd juun do Besluute fon ju UNO.
* 26. Januoar: Ju Ferfoatenge fon ju näi konstituierde Republik Indien wäd jäildend.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Constanze Engelbrecht, düütske Skauspielerske

## Stuurwen
* 2. November: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. Sien näie, swäk woaksende Boom-Foarmen kuuden sik eerste ätter sin Dood algemeen truchsätte.
30. Januoar

## Skjonisse
* 1933: Adolf Hitler wäd fon n Riekspräsident Paul von Hindenburg toun Riekskansler benaamd. In't foaren hiede Hindenburg sik loange struuwed, man me hiede him bedoard, Hitler waas nit so oarich gefoarelk, deeruum dät ne konservative Moorhaid in't Kabinett siet.
* 2020: Ju WHO oardent COVID-19 as Suundegaidelke Noodlääse fon internasjonoale Betjuudenge ien.

## Tou Waareld keemen
* 1946: Ottorino Assolari, italieensken Biskop
* 1946: Christophe Pierre, frantsöösken Erzbiskop un Vatikoandiplomoat

## Stuurwen
* 1963: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist
* 2002: Inge Morath, aastriekiske Fotogroafinne
* 2020: Gisela Eckhardt, düütske Physikerske
1. Februoar

## Skjonisse
* 1793: Frankriek ferkloort Grootbritannien un do Niederlounde dän Kriech.
* 1933: Ap Wonsk fon Adolf Hitler wäd die düütske Rieksdai fon n Riekspräsident aplöösed.
* 1979: Ayatollah Khomeini kumt ätter füüftien Jiere in't Exil wieruume ätter dän Iran.
* 2003: Dät US-amerikoanske Ruumtefeer (nieper: Space Shuttle) Columbia bräkt bie'n Wier-Ientreed in ju Äid-Atmosphäre stukken. Aal do soogen Ruumtefoardere oun Boud stierwe deerbie.

## Tou Waareld keemen
* 1801: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler

## Stuurwen
* 2002: Hildegard Knef, düütske Skauspielerske
* 2019: Ursula Karusseit, düütske Skauspielerske un Regisseurinne
Đồng Hới

**Dong Hoi** is ju Haudstääd fon Quang Binh, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Dong Hoi.
5. Meerte

## Skjonisse
* 1770: Bie dät Massaker fon Boston wäide bie een Sträitenslacht fieuw Ziwilisten truch een provozierde britiske Bewoakengs-Eenhaid uumebroacht. Ätter dän Foarfaal sunt do Kolonisten noch minner toufree.
* 1848: Ju Heidelberger Fersammelenge beslut ju Iensättenge fon n Räid fon Soogen Mon, een wichtige Foar-Äntskeedenge foar dät Äntstounden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge
* 1933: Juu lääste fräie Köär in Nazi-Düütsklound: Juu NSDAP kricht 43,9% fon doo Stämmen.

## Tou Waareld keemen
* 1512: Gerhard Mercator, Mathematiker, Geograph, Philosoph, Theologe und Kartograf (stuurwen ap dän 2. Dezember 1594)
* 1685: Georg Friedrich Händel, Komponist fon dän Barock.
* 1871: Rosa Luxemburg, poolsk-düütske Politikerske fon dän Kommunismus
* 1991: Die irakiske "Kommando-Räid fon ju Revolutsjoon" ferkloort ju Annexion fon Kuwait foar uungultich, uumdät die Irak in dän Twäiden Gulfkriech toureeeke mout.

## Stuurwen
* 1827: Pierre Simon Laplace, frantsöösken Mathematiker un Astronom
* 1827: Alessandro Volta, italieensken Physiker
*? 1944: Rudolf Harbig, düütsken Spoartler
* 2003: Marianne Baudler, düütske Chemikerske

## Foutnooten
21. Oktober

## Geböärnisse
* 1345: In ju Slacht fon Auberoche in ju Gascogne winne do ängelske Troppen mäd 1500 Mon truch aan uunferwachteden Oungriep juun do Frantsööske Troppen mäd 7000 Mon. 
* 1792: Ju Fäästenge Mainz rakt tou foar do frantsööske Revolutsjoonstroppen.
* 1805: In ju Slacht fon Trafalgar, een Seeslacht in dän Trääde Koalitsjoonskriech, faalt die britiske Vize-Admiroal Horatio Nelson, man do Briten slumpet een äntskeedende Uurwinnenge uur do frantsööske un spoanske Skiepe unner Vize-Admiroal Pierre de Villeneuve un ferhinnert somäd ju fon Napoleon ploande Iennoame fon do Britiske Ailounde. Ju Seeslacht foar dät Koap Trafalgar bie dät suudspoanske Cádiz lait dän Gruundsleek foar ju moor as hunnertjierige Foarheerskup fon do Briten ap ju See.
* 1888: Ju Sosjoaldemokroatiske Paatäi fon ju Swaits (SP) wäd gruunded.
* 1983: Die Meeter wäd näi definierd: Dät is nuu die Wai, dän dät Lucht in Vakuum in ne Tied fon 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde bäätelait (sjuch: Luchtgauegaid).

## Bädden
* 1790 - Alphonse de Lamartine, Frantsöösken Dichter un Stoatsmon

## Stuurwen

* 1939: Dr. Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake
1. September

## Geböärnisse
* 1900: Grootbritannien moaket bekoand, dät dät Transvaal in Suudafrikoa in Besit nuumen häd.
* 1932: Die Kolumbioansk-Peruoanske Kriech bräkt uut, uumdät Apstoundiske uut Peru dän Skeed-Ferloop twiske Peru un Kolumbien ätter dän Ferdraach fon Salomón-Lozano nit ounnieme wollene.
* 1939: Nazi-Düütsklound begint dän Twäide Waareldkriech
* 2016: In ju venezoloanske Haudstääd Caracas gunge sowät een hoolwe Million regierengskritiske Demonstranten ap ju Sträite un aaskje ju Ousättenge fon dän sosjoalistisken Präsident Nicolás Maduro. Dät is ju grootste politiske Kundreekenge in Venezuela sänt Jiertjaande.
27. Februoar

## Geböärnisse
* 1594: Hinnerk IV. wäd in ju Katedroale Notre-Dame de Chartres toun Köönich fon Frankriek kround.
* 1814: Befräiengskriege: Frankriek wäd in ju Slacht bie Bar-sur-Aube fon Bayern, Aastriek un Ruslound un uur Ferbuundede sloain.
* 1867: Die ätter ju Ungariske Revolutsjoon aploosede ungariske Rieksdai wäd in dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek wier häärstoald.
* 1884: Mäd ju Unnerteekenge fon ju London Convention kricht ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal wier ju fulle Uunouhongegaid.
* 1932: Ju Tiedskrift Nature moaket aan Artikkel fon James Chadwick eepentelk die deer ju Existenz fon dät Neutron beskrift.
* 1933: Snoagens ap n 28. Februoar baadend dät Huus fon n Rieksdai in Berlin un die innerddäid politisk links orientierde Marinus van der Lubbe wäd fäästnuumen un beskeeldiged, hie hiede dät däin. Innerdoat läide hie juu Doat, man me weet nit, mäd wäkke Methoden doo Nazis dät fielicht uut him uutprääsed hääbe. Doo Nazis raacheden, dät waas die Begin fon n Komunistisken Apstand. Woo dät wuddelk waas, deertou rakt dät moorere Theorien: 

:1. Theorie: Doo Nazis häbe dän Rieksdai säärm oubaadend, deermäd jo aan Gruund häbe foar hiere Sanktionen.

:2. Theorie: Marinus van der Lubbe häd wuddelk alleenich dän Rieksdai oubaadend, foar doo Nazis n wäilkeemenen Toufal, dän se as Ienweensel foar hiere Sanktionen benutseden.

:3. Theorie: Doo Nazis toachten in n Ounfang wuddelk, deer waas n kommunistisken Apstand un häbe dan leeter juu ferkierde Fermoudenge as Däidseeke beteekend, uut doo Gruunde, dät jo een Ienweensel foar hiere Sanktionen häbe un buutewais, dät jo sik nit blamierje.
* 2015: Die ruske Opositsjoonelle Boris Jefimowitsch Nemzow wäd midde in Moskau doodskeeten. Sien Möärendere kuume uut Tschetschenien un uur Kaukasus-Republiken.
* 2022: Rusk-Ukrainisken Kriech - In Butscha konnen do Ukrainiske Ferdäägenere tjo Deege ätter Begin fon ju ruske Invasion een heele ruske Militärkolonne mäd Pansere un aal fernäile.

## Tou Waareld keemen
* 1825: Guillaume-Marie-Romain Sourrieu, Erzbiskop fon Rouen un Kardinoal

## Stuurwen
* 2015: Die ruske Opositsjoonelle Boris Jefimowitsch Nemzow. (Moort, Kiek buppe)
12. August

## Geböärnisse

* 1883: Dät lääste Quagga *(Equus quagga quagga)* stäärft in n Zoo fon Amsterdam. Deermäd is juu Unneroard uutstuurwen.
* 1983: Manuel Noriega wäd die Uppermon fon dät panamaiske Militär un deermäd *de facto* die Diktoator fon dät Lound.

## Stuurwen
* 30 f. Kr.: Kleopatra VII. (ju brangt sik sälwen uume)
22. Moai

## Skjonisse
* 1455: Mäd ju Slacht fon St Albans beginne in Änglound do Rousenkriege, do mäd Unnerbreekengen bit 1487 tou uum ju ängelske Kroune uutfächted wäide.
* 1866: Füürst Koarl I. fon Rumänien lukt fierdelk in Bukarest ien. Rumänien stoant in düsse Tied noch aaltied unner ju Hoohaid fon't Osmoanske Riek.
* 1882: Die 15.003 Meetere loange Gotthardtunnel wäd fierelk eepend un tjoon Deege leeter in Bedrieuw nuumen.
* 2014: Ju Europaköär begint mäd do Oustämmengen in do Niederlounde un dät Fereende Köönichriek

## Tou Waareld keemen
* 1813: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik.
* 1946: Francesco Montenegro, Erzbiskop fon Agrigent un Kardinoal

## Stuurwen
* 1885: Victor Hugo, frantsöösken Skrieuwer