Insekte

Do **Insekte** *(Insecta)* sunt litje Dierte, do träi groote Körper-Deele hääbe, un, as aal do Dierte uut ju Uurklasse *Hexapoda*, säks Beene hääbe. 
## [[Woudgeschichte]]
Dät Insekt sjucht mäd sin träi groote Deele so uut as af wäl et ounsnieden häd. Dät is die Gruund, wieruum se Insekten of *Insecta* heete: dät latienske Woud "insecare" betjut so fuul as 'ounsniede' un Insectum, wierfon die Moortaal Insecta hat, is dät Partizip II derfon. Dät me do Dierte "ounsniedene [Dierte]" naamt un nit uurs, kumt in dissen Faal uut dät Griechiske, man dät rakt in dät Düütske uk dät Woud "Kerfe" as Synonym foar "Insekten", wät fielicht mäd dät Woud "Kerbe" (Seeltersk: Käärf) touhoopehonget.

## Määrkmoale un Körperbau

Do Insekte hääbe, as al kweeden is, träi groote Körper-Deele, do bloot mäd gans smälle Ferbiendengen touhoopehongje: Die Kop (Fäkwoud: *Caput*), ju Brust (Fäkwoud: *Thorax*) un dät Bääterdeel (Fäkwoud: *Abdomen*). Buppedät hääbe se n Exoskelet uut Chitin un säks Beene.

### Do Nerve
Dät Nervesystem fon do Insekte häd eenige Ganglia (Eentaal: Ganglion); dät sunt litje Nerveknätte, do mongs as ne gjuchte Brainge oarbaidje. Dät grootste Ganglion, wät mäd do Woarniemengen fon do Oogene un do Fäilere oarbaidet, naamt me sogoar "Brainge". Unner disse Brainge, noch in dän Kop, man nai bie ju Brust, deer is dät twäide Ganglion, dät deer ju Muule bie dät Mäil stjuurt. In ju Brust sunt träi Ganglia, do der dät Fljoogen un dät Gungen stjuure. In dät Bääterdeel sunt uk eenige Ganglia (hiere Antaal kon fon Oard tou Oard ferscheeden weese), do do binnerste Deele kontrollierje. Buute do Ganglia rakt et noch two Nerveferbiendengen: Dät periphere Nervesystem ferbiendt do Ganglia mäd do Muskele (deermäd sik dät Insekt bewäägje kon) un dät vegetative Nervesystem ferbint do Ganglia mäd do binnerste Deele.

### Die Kop
. Gans apfaalend an dän Kop sunt do Facetten-Oogene, do fuul, man nit aal fon do Insekte-Oarde hääbe, un do Fäilere.

Do Facetten-Oogene sunt two groote Oogene, do uut n Boudel fon litjere Oogene touhoopesättet sunt. Deerätter hääbe moonige Insekte nai bie do af mongs insteede fon do Facetten-Oogene noch eenpelde Oogene. Do Fäilere hääbe do Insekten, uum tou taasten un bie moonige Oarde ok uum tou ruuken. Ju Muule kon ferscheeden weese: Wät uursproangelk ju Buppelippe (Fäkwoud: Dät *Labrum*), ju pooriske Buppekeeuwe (Do *Mandibele*), ju pooriske Unnerkeeuwe (Do *Maxillen*) af ju Unnerlippe (dät *Labium*) waas, wuude truch ju Evolution deelwiese stäärk ferannerd, toun Biespiel tou n Roor! So konnen do Flinnerkene Nektar suuge.

Buppedät is in dän Kop uk dät Brainge un dät twäide Ganglion (sjuch deer)

### Ju Brust
Ju Brust (Fäksproake: Die *Thorax*) häd 3 Segmente: die *[[Prothorax]]*, die *[[Mesothorax]]* un die *[[Metathorax]]*, 3 poore fon Fäite, un monges 2 Poore fon Juuken *(Alae)*. Dät *Protonum*, as me dän Rääch fon dän *Prothorax* in ju Fäksproake naamt, häd neen Juuken.
* A:Ju Hufte af *Coxa*
* B:Die Stiltering af *Trochanter*
* C:Die Stilte af *Femur*
* D:Ju Schiene af *Tibia*
* E:Die Fout af *Tarsus*
** e1:Dät eerste Foutpaat af *Metatarsus* af die eerste *Tarsomerus*
** e2:Dät twäide Foutpaat af die twäide *Tarsomerus*
** e3:Dät träide Foutpaat af die trääde *Tarsomerus*
** e4:Dät fjoode Foutpaat af die fjoode *Tarsomerus*
** e5:Dät füüfte Foutpaat af die füüfte *Tarsomerus* af die *Praetarsus*
Wain ju Identifikation hääbe do Been-Deele spezielle Noomen So naamt me toun Biespiel do *Coxae* fon do Beene an dän Prothorax *"Procoxae"* un do *Coxae* fon do Beene an dän *Mesothorax* *"Mesocoxae"* etc.

### Bääterdeel
Tou dät Bääterdeel fon do Insekten kon me nit fuul kweede, buute dät do Geslächtsdeele un fuul fon do binnerste Deele deeroane sunt.

## Interne Systematik fon düt [[Taxon]]
Ju Systematik fon do Insekte is nit seeker. Dät rakt nu fuul Wiesen, se tou klassifizierje, un hier is bloot een Variante:

**Insekte ''(Insecta)***
* *'Unnerklasse: *[[Archaeognatha]]***
******* Oardenge:''[[Archaeognatha]]''
* **Unnerklasse: *[[Dicondylia]]**'
** Deelklasse: *Thysanura*
******* Oardenge:*Monura* †
******* Oardenge:*Thysanura*
** Deelklasse: *Pterygota*
*** Legion: *Ephemeroptera*
******* Oardenge: *Ephemeroptera*
*** Legion: *Odonata*
******* Oardenge: *Protodonata*
******* Oardenge: [[Päärtjene]] *(Odonata)*
*** Legion: *Neoptera*
******* Oardenge: *Protoperlaria*
******* Oardenge: *Paraplecoptera*
******* Oardenge: *Protorthoptera*
******* Oardenge: *Protelytroptera*
******* Oardenge: *Plecoptera*
******* Oardenge: *Grylloblattodea*
******* Oardenge: [[Gaffeltongenoardiche]] *(Dermaptera)*
******* Oardenge: *Mantophasmatodea*
******* Oardenge: *Embioptera*
******* Oardenge: *Zoraptera*
**** Unnerlegion: *Orthoptera*
******* Oardenge: *Dictyoptera*
******* Oardenge: *Blattodea*
******* Oardenge: *Isoptera*
******* Oardenge: *Mantodea*
**** Unnerlegion: *Paraneoptera*
******* Oardenge: *Heteroptera*
******* Oardenge: *Homoptera*
******* Oardenge: *Thysanoptera*
******* Oardenge: *Psocoptera*
******* Oardenge: *Anoplura*
******* Oardenge: *Mallophaga*
******* Oardenge: *Zoraptera*
**** Unnerlegion: *Endopterygota*
******* Oardenge: *Strepsiptera*
******* Oardenge: [[Ruste]] *(Coleoptera)*
******* Oardenge: *Mioptera*
***** Kohorte: *Neuropterida*
******* Oardenge: *Megaloptera*
******* Oardenge: *Neuroptera*
******* Oardenge: *Raphidioptera*
***** Kohorte: *Mecopterida*
****** Uuroardenge: *Antliophora*
******* Oardenge: *Paramecoptera*
******* Oardenge: [[Flee'e]] *(Siphonaptera)*
******* Oardenge: *Mecoptera*
******* Oardenge: *Diptera* (N Taxon mäd [[Määgen]] un [[Fljoogen]])
****** Uuroardenge: *Amphiesmenoptera*
******* Oardenge: Tonnebikker-Oardiche *(Trichoptera)* 
******* Oardenge: [[Flinnerkene]] *(Lepidoptera)*
******* Oardenge: *Hymenoptera*

== Literatuur ==
Heiko Bellmann: *Welches Insekt ist das?'' Franckh-Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09874-5