open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2009

----

----

Hier sunt Geböärnisse fon **2009**, ätter ferscheedene Themen oardend. Moonige sunt in moorere Apsatse tou fienden, wült joo in ferscheedene Kategorie paasje.

## Foarfalle
### Politik
* 2. Januoar: Carlos Gomes Júnior wäd as Ätterfoulger fon Carlos Correia die Premierminister fon Guinea-Bissau.
* 7. Januoar: John Atta-Mills wäd die Präsident fon Ghana, as Ätterfoulger fon John Agyekum Kufuor.
* 20. Januoar: Barack Hussein Obama II wäd as Ätterfoulger fon George Walker Bush die Präsident fon doo USA.
* 27. Januoar: Protäste juun ju Regierenge fon Madagaskar unner Marc Ravalomanana beginne, uumdät ju aan Kanoal fon't Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Didier Ratsiraka uurdrain hiede. Anfierder fon do Protäste is die Oainer fon dän Kanoal un Buurmääster fon Andry Rajoelina, die een Juunregierenge uutropt.
* 18. Februoar: Poststempel mäd ''Seelterlound'' >
* 4. Meerte: Seelter bie Merkel.
* 6. Meerte: Andry Rajoelin, Anfierder fon do Protäste juun ju madagassiske Regierenge, un Boas fon ju sälwen uutruupene Juunregierenge, fluchtet in ju frantsööske Boskup.
* 10. Meerte: Dät Militär uurnimt ju Macht in Madagaskar. Jo uurreeke ju Macht ätters an ju fon Oppositsjoons-Anfierder Andry Rajoelin uutruupene Juunregierenge.
* 7. Juni: Europaköär (Direktwoal fon dät Europarlamänt) in Düütsklound. Doo uur EU-Loundere hääbe dät uk twiske dän 4. un dän 7. Juni moaked.

### Wietenskup
* 19. Moai: Juu eerste wietenskuppelke Beschrieuwenge fon juu uutstuurwene Primatenoard *[[Darwinius masillae]]* wäd bekoand moaked. Juu Oard wuude truch dän norwegisken Paläontologe Jørn H. Hurum mäd Hälpe fon dän Holotypus, dät 47.000.000 Jiere oolde Fossil "Ida", wät 1983 in juu Grube Messel bie Darmstadt fuunen wuude, beskrieuwen.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 11. Januoar: Quirino De Ascaniis, italieensken roomsk-kathoolsken Pestoor un Missionoar in Hongkong
* 11. Januoar: Pio Laghi, italieensken roomsk-kathoolsken Kardinoal
* 11. Januoar: Pat Lindsey, US-amerikoanske Politikerske
* 14. Januoar: Angela Morley, britiske Komponistinne un Dirigentinne

## HS-Näis, Ättergjuchte un Seelter Seeken
### Seelterlound un juu Seelter Sproake

* 18. Februoar: Poststempel mäd ''Seelterlound'' > 

* 4. Meerte: Seelter bie Merkel.

* 6. Meerte: Karl-Peter Schramm uur dän Besäik.

* 11. April: 24 junge Schäddeler besäike Kurs Seeltersk 

* 5. Juni: Seelterfräiske Wikipedia häd 1.000 Artikkele. Artikkel 1.000 waas n Artikkel uur Pier Gerlofs Donia. 

* 18. Juni: Die litje Prins ap Seeltersk ärschienen. Sjuch uk hier un deer.

* 4. Sept.: Symposium uur Seeltersk. Lusterjet hier!

* 4. Okt. 19:30: NDR-Seendenge uur Seelterlound. KIEKJET!

* 12.Okt.: Seelter Buund behaalt Foarstand.

* 15.Nov.: Poapst gröitet Besäikere restaurierde Fräisensäärke.

* 1.Dez.: Lound tält 5700 Euro foar Woudebouk tou.

* 2. Des.: Sunnerkloas traktiert seelter Bäidene.

### Wikipedia ap Seeltersk
* 21. Meerte:  ap Seeltersk!

* 5. Juni: Seelterfräiske Wikipedia häd 1.000 Artikkele.
Desiderius Erasmus

**Desiderius Erasmus** (* 27. Oktober 1465 [of 1469] in Rotterdam; † 12. Juli 1536 in Basel) waas n bekoanden Humanist, Philosoph un Skrieuwer fon fuul Bouke. Een fon sien wichtichste Wierke waas ju Uursättenge fon dät Näie Testamänt in dät Näigriechiske. Do maaste Wierke sunt tou fienden in ju Meentebibliothek fon Rotterdam.

Hie waas uurigens uk bekoand mäd dän Moaler Hans Holbein dän Jungere.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Erasmus online *Ängelsk*, *Niederloundsk*
Kimswert

**Kimswert** is n Täärp in ju Meente Súdwest Fryslân, suudelk fon Harns.

### Befoulkenge
* 1954 - 665
* 1959 - 587
* 1964 - 558
* 1969 - 526
* 1974 - 545
* 2004 - 607

## Groote Suune fon Kimswert
* Pier Gerlofs Donia
1498

----

----

## Foarfaale
* 7. April: Koarl VIII. stäärft. Ätters foulget him Ludwig XII..
* 20. Moai: Die portugiesiske Äntdäkker Vasco da Gama roaket ju Stääd Kalikut un häd deermäd dän Seewai ätter Indien fuunen, so as dät sin Apdraach waas.
* 23. Moai: Die fon Poabst Alexander VI. as „Häretiker, Schismatiker un Minoachter fon dän Hilligen Stoul“ exkommunisierde Präätjer Girolamo Savonarola wäd ap ju *Piazza della Signoria* in Florenz ferbaadend.
* 30. Moai:  Christoph Kolumbus begint sien trädde Raise ätter Amerikoa. Hie kumt in 1500 wieruume.
*17. Dezember: Ätter ju Inthronisierenge fon Ludwig XII. in Frankriek wäd mäd Wieten fon Poabst Alexander VI. ju sänt 22 Jiere bestoundende Ächte mäd Jeanne de Valois säärkelk be'eended.

* Eende fon ju Fräiske Fräiegaid.
Andorra

**Andorra** is n litje Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Andorra la Vella un do 
Ko-Prinsen fon dät Prinsdum sunt Josep-Lluís Serrano Pentinat, Biskop fon Seu d'Urgel (siet 2025) un Emmanuel Macron, Präsident fon Frankriek (siet 2017).
Lieste fon fräiske Medien

In disse Lieste kuume do Medien uut Noud-Fräislound, Aast-Fräislound un Wääst-Fräislound foar, do uk in ju fräiske Sproake schrieuwe of seende.

## Aast-Fräislound
* Ems-Vechte-Welle *Radio*
* Eala *Tiedschrift*

## Wääst-Fräislound
* Omrop Fryslân *Radio un TV*
* Radio Middelsé *Radio*
* Froeks.tv *Internet TV*
* Fynst *Internet Säitenge*
* De Moanne *Tiedschrift*
* Styl *Tiedschrift*
* Switsj *Tiedschrift*
* LinKk *Tiedschrift*

In Wääst-Fräislound wäd in do Säitengen uk Fräisk schrieuwen, man do Säitengen schrieuwe moor Niederlounsk. Et rakt fuul Organisatione do hiere Fereensblääd ap Fräisk schrieuwe, do sunt nit in disse Lieste apnuumen wuuden.

## Noud-Fräislound
* Radio magic music *Radio*
* Nordfriisk Radio NFR *Radio*
Natuurwietenskuppe

As **Natuurwietenskuppe** wäide doo Wietenskuppe beteekend, doo sik mäd juu lieuwjende af nit lieuwjende Natuur befoatje. Doo klassiske fjauer Natuurwietenskuppe sunt:

* Biologie
* Chemie
* Geologie
* Physik
Albanien

**Albanien** is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Tirana un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Ilir Meta.

## Geografie
Albanien wäd begränsed fon:
* Serbien un Montenegro in dät Noude,
* Noudmakedonien in dät Aaste,
* Griechenlound in dät Suude,
* Adriatiske See in dat Wääste.
7. Januoar

Wichtige Skjonisse ap dän **7. Januoar**

## Foarfaale
* 49 f. Kr.: Die Roomske Senoat beslut, dät Gaius Iulius Caesar eerste sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien, deellääse skuul, eer hie wier näi foar dät Konsuloat kandidierje duur. Pompeius kricht dän Apdraach, ju Roomske Republik juun Caesar tou ferdäägenjen.
* 1878: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne
* 1959: Juu kubaniske Regierenge unner Fidel Castro wäd truch doo USA anärkoand.
* 2009: John Atta-Mills wäd die Präsidänt fon Ghana, as Ätterfoulger fon John Agyekum Kufuor.
* 2015: Bie n islamistisken Terror-Sleek truch twäin Kampere fon Al-Qaida in dän Jemen ap ju frantsööske Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo wäide in Paris tweelich Moanskene uumebroacht.

## Tou Waareld keemen
* 1800: Millard Fillmore, fon 1850 tou 1853 tou die trättienste Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa
* 1830: Albert Bierstadt, Kunstler fon ju Romantik
* 1899: Francis Jean Marcel Poulenc, frantsöösken Komponist

## Stuurwen
* 1989: Hirohito, Kaiser fon Japan (* 1901).
* 2003: Erich Beyreuther, düütsken luthersken Theologe un Säärkenhistoriker
* 2018: France Gall, frantsööske Sjungerske
* 2021: Henri Schwery, Swaitser roomsk-kathoolsken Kardinoal un Biskop fon Sitten
Internet

Dät **Internet** is ne Samlenge fon Computernätte wierbie fuul Computere mädnunner ferbuunen sunt un Doaten uuttuuskje. Deertruch kon me Internettjoonste as E-mail, Doatäiuurdreegenge, WWW, Telefonie, Radio un Fiersjoon nutsje. Wült n Computernät gewöönelk apbaud is uut köärperelke Komponente (Koabele, Skaltengen usw.), bestoant n Internet bloot uut ne Riege Protokolle, in dän Fal fon dät gängelke Internet dät sonaamde IP (Internet Protokol). Computere in ferskeedene Nätte un mäd unnerskeedelke Bedrieuwssysteme konnen truch dät Anweenden fon do Protokolle mädnunner kommunisierje.

## Nätte
N köärperelk Computernät is maast begränsed tou n Gebiet of ne Organisation. Dät System fon juunsiedige Kommunikation in sun bekniepen Gebiet wäd uk je wäil Intranet naamd. Uut aal moor Intranätte häär is uk Tougong muugelk tou dät Internet, wült uursuume däälich uk wäkke Sieden ap dät Waareld-wiede-Wäb (*www*) bloot foar Persoone of Organisatione tougongelk sunt, do deer apaat foar ärmächtiged sunt.

Wät in dän Spreekgebruuk as “dät Internet” beteekend wäd, is n groot eepenbeer Computernät, n Nät fon Nätte, wierbie me sik haalt an do *Requests For Comments* (*Bidden uum Bemäärkengen*), ferwalted fon ju *Internet Engineering Task Force*.  Eegentelk rakt dät naan Oainer fon dät Internet.

## Protokolle
Do Foarskrifte fon dät Internet sunt apstoald uum dät muugelk tou moakjen, dät ferskeedene Nätte ferbuunen wäide. Deerbie is ju Apsicht, dät sogoar dän Ferljus fon wäkke Ferbiendengen dät Nät nit kuutbräkt. Bloot wan Deele fon dät Internet goarneen Ferbiendengen moor hääbe, roaket dät Nät apdeeld in Paate, do der dan in sik noch funktionierje konnen.

## WWW
 
Wült dät Internet an sik 1983 änsteen is, is dät eerste in dän Loop fon do Jiere foar älkuneen tou Ferföigenge keemen. Ne groote Unnerstutsenge deerbie waas, dät in n August 1991 HTML ienfierd wuude. Deertruch kon dät Internet ferwoand wäide as n Waareldwied Nät fon Sieden, do der ferbuunen sunt fon Koppelengen, do me ‘anklikke’ kon. Do maaste Dokumente do der uur dät Internet apruupen wäide konnen, sunt nu apstoald in HTML.
  
## WAP
Een fon do näiere Foarskrifte is ju WAP-Foarskrift. Dät stoant foar Wireless Access Protocol un bestimt, wo Jou Handy of Jou Houndcomputer träidloos mäd dät Internet kommunisierje kon. Fuul Handys konnen in dän WAP-Stand sät wäide toun Internetjen. WAP-Programme, as fon Google un Wapedia, reeke biewielen ju Muugelkhaid, fluks in do Doatäinoomen - nit do Unnerskrifte - fon Bielden tou säiken.
1986

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1983 - 1984 - 1985
- **1986** -
1987 - 1988 - 1989 -
----


## Foarfaale
* Spanien un Portugal wäide Meedglid in ju Europäiske Union.

* 6. Januoar: Unner een näie Ferfoatenge wäd Samuel K. Doe, die sik al in 1980 oun'e Moacht putsked häd, as Stoatspräsident un Regierengsboas fon Liberia fereediged.
* 6. Juni: Dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen wäd gruunded.
* 18. Juni: In un uum ju peruoanske Haudstääd Lima kumt dät tou Moiteräien in Kitjene, uk mäd Jeeselnoame. Ju Regierenge slacht do Moiteräien blouderch deel, hunnerde Fangene wäide doodskeeten, uk fuul, do sik al roat hääbe.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Christina Arend, düütske Foutbaal-Spielerske
* 14. Januoar: Cristina Aicardi, peruoanske Badminton-Spielerske
* 14. Januoar: Stefanie Sargnagel, aastriekiske Skrieuwerske un Cartoon-Teeknerske

## Stuurwen
* 14. Januoar: Donna Reed, US-amerikoanske Skauspielerske
* 14. Januoar: Fatma Rikkat Kunt, turske Illuminatoorinne un Kalligroafinne
1985

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1982 - 1983 - 1984
- **1985** -
1986 - 1987 - 1988 -
----


## Foarfaale
* 1. Januoar: Gräinlound ferlät ju Europäiske Union.
* 10. Januoar: Die käddene Daniel Ortega fungiert as näien Präsident fon Nicaragua. Man uumdät do USA un uur Stoaten nit akseptierje wollene, wät bie ju Köär in'n November 1984 ruutkeemen is, kumt dät tou aan Stöän fon dän Contra-Kriech juun ju Regierenge.
* 15. Januoar: Tancredo Neves wäd as Präsident fon Brasilien kädden, wiermäd eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur eendje.
* 21. Februoar: 13. Alwestäädetuur won truch Evert van Bethem uut St. Janskleaster in n Tied fon 6.47 Uure.
* 15. Oktober: Michael Gorbatsjov introdusiert sien *[[perestrojka]]* Politik.
* 6. November:  Guerilleros fon ju M-19 nieme dän Justiz-Palast in Bogotá, ju Haudstääd fon Kolumbien, ien. As ju Stoatsmoacht dän tourääch-äroobert, kuume hunnerde Ljuude tou Dood.
* 13. November: In Kolumbien bräkt die Nevado del Ruiz uut, wiertruch dät ap dän Top fon dän Bierich tou een Snee-Smilte kumt un in'e Foulge een Hoochwoater fon ju Äi *Lagunilla* ju Stääd Armero in Mudde ferskäddet. Duusende kuume in ju Floud uum't Lieuwend un foar fuul, do dät uurlieuwje, wäd ju Haudstääd Bogotá een näie Heemat.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 14. Januoar: Wolfgang Bücherl, düütsk-brasilioansken Biologe un Arachnologe
* 2. September: Abe Lenstra, fräisken Foutbalspieler (*1920)

## Nobelpriese
* Physik: Klaus von Klitzing
* Chemie: Herbert A. Hauptman und Jerome Karle
* Medizin: Michael S. Brown und Joseph L. Goldstein
* Literatuur: Claude Simon
* Freenobelpries: International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW)
* Wirtskupswietenskup: Franco Modigliani
Stiekelboars

| Dissen Artikkel is uur dän gewöönelken Stiekelboars (*Gasterosteus aculeatus* - düütsk: Dreistachliger Stichling). Ieuwenske disse Oard kon me uk uur Oarde uut juu Familie *Gasterosteidae* "Stiekelboarse" naame.

Die **Stiekelboars** (*Gasterosteus aculeatus* - düütsk: Dreistachliger Stichling) is ne Oard fon doo Bunkenfiske. Die Stiekelboars frät foarallen Äisen, litje Krääpse un Moaden fon Insekten un mongs uk litjere Fiske.

## Määrkmoale
Die Stiekelboars is normoal 4 bit 8 cm, säilden uk bit tou 11 cm groot. Sien Häid is glääd un ap sin Rääch häd hie normoal träi Stiekele, man in dän noudwäästelken Deel fon Schottlound rakt dät uk Stiekelboarse sunner Stiekele. Wan doo Stiekelboarse meerje, häd dät Montje ne blaugräine Bupperkaante un n rooden Buuk, wiertruch him dät Wiefken as Montje ärkanne kon.
Greifswald

**** is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern. 

Deer woonje 53.845 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 50,5 km².
Schwerin

**** is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Mecklenbuurich-Foarpommern. 

Deer woonje 95.855 (31. Dez. 2007) Moanskene un dät häd ne Fläche fon 130,46 km².
Flensbuurich

**** (Noud-Fräisk **Flansbörj**, dt. *Flensburg*, Deensk *Flensborg*) is ne kringfräie Stääd in Släswiek-Holstein. 

Deer woonje 87.792 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 56,38 km².
Kiel

**Kiel** is ne kringfräie Stääd un Haudstääd fon Släswiek-Holstein. 

Deer woonje 236.902 (31. Dez. 2007) Moanskene un ju häd ne Fläche fon 118,6 km².
Huang Xianfan

**Huang Xianfan** (Hoochchinesisk: 黄現璠/黄现璠), (*13. November 1899, Fusui - †18. Januoar 1982, Guilin) waas n Historiker fon China.

## Lieuwend
Ätter dän Internoatsbesäik in Guangxi studierde Huang Xianfan siet 1926 an ju Pädagogiske Universität fon Peking (Haudstääd fon China) do Feeke Geskichte, Flugge Literatuur un Ängelsk, leeter an ju Universität fon Tokio (Haudstääd fon Japan). Siet 1941 waas Huang Xianfan Professor an ju Universität Sun Jatsen, leeter an ju Universität fon Guangxi. Fon 1943 bit 1953 hiede Huang Xianfan ne Professur foar Geskichte an ju Universität fon Guangxi un fon 1954 bit 1982 an ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. In disse Tied, nämmelk 1943/1982, moakede hie sien Studien fon ju Anthropologie un fon dät Zhuang (Chinesisk Minnerhaidsfoulk) an ju Universität fon Guangxi un ju Pädagogiske Universität fon Guangxi.

## Wierke
* Chinesiske Geskichte, Ⅰ-Ⅲ, Peking, 1932-1934.
* Geskichte fon dät Zhuang, Nanning,1957.

## Sjuch uk
* Ängelsk:Geskichte fon dät Zhuang 
* Düütsk: Zhuang http://de.wikipedia.org/wiki/Zhuang
* Ängelsk: Studien fon dät Zhuang http://en.wikipedia.org/wiki/Zhuang_studies

## Weblinks

* Hoochchinesisk: Chinesisken historiker Huang Xianfan http://bk.baidu.com/view/826826.htm
* Hoochchinesisk: Chinesiske Anthropologie https://web.archive.org/web/20170701032342/http://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm
* Hoochchinesisk: Professur fon dät Zhuang: Huang Xianfan https://web.archive.org/web/20091101194025/http://mz.china.com.cn/?action-viewnews-itemid-2300
Bosnien un Herzegowina

**Bosnien un Herzegowina** sunt touhoope een Lound ap dät Balkan-Hoolichailound (Suudaast-Europa). Ju Haudstääd is Sarajevo. Die Ministerpräsidänt is hoast Denis Zvizdić (Stound:2016).

## Loage
Bosnien un Herzegowina wäide beskat fon:
* Kroatien in dät Noude un Wääste,
* ju Adriatiske See in dät Wääste,
* Montenegro in dät Suude,
* Serbien in dät Aaste.

## Befoulkenge, Gloowe un Sproaken
Do Ienwoonere fon dän Stoat naamt me aaltouhoope Bosnier. Monken do Bosniere sunt do as grootste Befoulkengsdeele do muslimiske Bosniaken, do orthodoxe Serben un do katoolske Kroaten. 

In dän grootste Deel fon dät Lound boalt me ijekaviske Dialekte, dät heert tou ju štokaviske Dialekt-Gruppe fon dät Serbokroatiske. Ap dät Ijekaviske gruundet sik ju kroatiske, bosniske un montenegriniske Skrift-Sproake. Uk ju Serbiske Skriftsproake gruundet sik ap štokaviske Dialekte.

Bosnisk, Serbisk un Kroatisk sunt as ferskeedene Skrift-Sproaken uk aal tjo Amtssproaken, uk wan jo sik so äänelk sunt un sik ap jusälge Dialekt-Gruppe gruundje. Besunners wichtich is dät, uumdät ju Serbiske Skriftsproake in Kyrilliske Skrift, ju Bosniske un ju Kroatiske oaber in Latienske Skrift skrieuwen wäide.

Fääre rakt dät in Bosnien un Herzegowina Roma, do baale Romani; buppedät Sephardiske Juden, do Sephardisk baale, wät nai bie dät Spoanske stoant. Man düsse bee Minnerhaide moakje touhoope minner as een Prosänt fon ju heele Befoulkenge uut.

## Apdeelenge
Sänt dän Dayton-Ferdraach, die in 1995 dän Bosnienkriech be'eendigede, deelt sik die Stoat Bosnien un Herzegowina in twäin, uum niep tou weesen, träi Ferwaltengs-Rebätte: ju Föderation Bosnien un Herzegowina (Federacija Bosne i Hercegovine) un ju Serbiske Republik, buppedät ju Stääd Brčko, ju as besunneren Distrikt do bee touhoope, also faktisk direkt dän Säntroal-Stoat unnerstoant.

Hier is ju Apdeelenge ap een Koarte tou sjoon. Ju Föderation Bosnien un Herzegowina is in blau, ju Republika Srpska in rood un die Brčko-Distrikt in jeel deerstoald. Unnerskeedelke Faawtoone reeke ferskeedene Kantone wier:
Thuner

**Thuner** (Wääst-Fräisk: *Tonger*) waas n fräisken God. Hie waas die God fon do Natuurkrafte. Dät wääst-fräiske Woud *tonger* is sin Noome, man kon uk in dät Seelterfräiske uursät wäide mäd 'Grummelschuur'. Foar do Fräisen waas hie aan fon do wichtichste Godde, die Noome Tuunsdai is ätter Tuner (in dät Oold-Fräiske: *Thunresdei* of *Thunersdei*, Wääst-Fräisk: *Tongersdei*) naamd. 

Tuhner waas die eensige God die ne Weerreewe hiede. Dät waas n Hoomer, die älke Moal ätter him wieruume keem as hie deermäd smeet. 

## Sjuch uk
* Fräiske Mythologie

## Literatuur
* D. Kalma, *Skiednis fan Fryslân, ([[Grou]], 1965)* *Wääst-Fräisk*
Juudendum

Dät **Juudendum** is die Gloowe fon do Juuden, man uk Seeken as juudske Kultuur un Geskichte heere tou dät Juudendum. Doo Juuden wäide deelwiese nit bloot as religiöse Gruppe, man uk as Foulk blouked. Et rakt ungefeer 13,5 Millione Juuden ap ju Waareld, wierfon ungefeer 6,8 Millione in Israel woonje.

## Gloowe
Dät Juudendum is n monotheistisken Gloowe, do Juuden leeuwe also dät et aan God rakt. Dät is uk die ooldste monotheistiske Gloowe. Dät Juudendum waas ju Gruundloage foar do uur twäin monotheistiske Gloowen, dät Kristendum un dän Islam.

### Hillige Schriften
Dät hillige Bouk fon do Juuden hat die Tanach, dät is dät Oolde Tästamänt fon do Kristen, bloot mäd ne uur Iendeelenge un Riegenfoulge fon do oankelde Bouke. Deer sunt Deele fon dän Tanach schrieuwen wuuden in dät Aramäiske, man die grootste Deel is ap Hebräisk. Man die Tanach is nit een eenhaidelk Bouk, juu wäd apdeeld in träi Deele, doo sik sälwen wier apdeele:

#### Juu Tora

Juu Tora, Thora af Torah is die eerste un wichtichste Deel fon dän Tanach un bestoant uut doo Bouke fon Mose:

#### Nevi'im - Doo Propheten
As „Nevi'im“ beteekent me doo Prophetenbouke fon doo Juuden.
* Bouk Josua
* Bouk Gjuchter
* Dät eerste un twäide Bouk Samuel
* Dät eerste un twäide Köönichsbouk
* Jesaja
* Jeremia
* Ezechiel
* Tweelichprophetenbouk

#### Ketuvim – Schriften
* Bouk fon doo Psoolme
* Ijob (uk "Job" af "Hiob")
* Bouk fon doo Spräkwoude 
* Bouk Rut 
* Dät Hooge Läid 
* Kohelet 
* Kloageläide fon Jeremias
* Bouk Ester
* Bouk Daniel
* Bouk Esra un Nehemia
* Dät eerste un dät twäide Chronikbouk

## Diskriminierenge

Juu Diskriminierenge juun Juuden wäd as "Antisemitismus" af gnauer "Antijudaismus" beteekend. Doo Juuden wuuden in juu Geskichte oafte diskriminierd, wät wäil deerfon kumt, dät joo, sänt juu Fernäilenge fon Jerusalem un dän juudsken Stoat in dät 1. Jierhunnert ä.Chr. unner Hadrian, aaltiede as Minnerhaid twiske uur Religionen lieuweden, un Minnerhaide wieren aaltiede n wäilkuumen Offer foar doo, doo n Offer bruuke. In dät Middeloaler häd me oafte fon Sakrileg un uur Ferbreeken boald, un dan koom mongs n Pogrom. Juu Ansicht, doo Juuden hieden Jesus möärend, waas uk n Ienweensel foar Diskriminierenge un Feroachtenge. Die grootste un äiländichsde Moort waas oawers wäil, wät doo Nazis däin hääben: Joo hääbe doo Juuden feroachted un in groote Deele fon Europa bestäälen, ienspeerd, pieniged un innerdoat gans organisierd morded. Twiske 5600000 un 6300000 Juuden wuuden fon doo Nazis organisierd uumebroacht.
Gnauedierte

Doo **Gnauedierte** *(Rodentia)* sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte. Deertou heert toun Biespil alles, wät me so as "Muus" beteekend, man toun Biespil uk die Kateeker.

## Systematik
Doo Gnauedierte sunt wäil mäd 29 rezente Familien, 468 Sleeke un 2052 Oarde juu grootste Oardenge fon doo Suugedierte. Traditionell häd me joo, foarallen mäd doo Määrkmoale fon juu Keeuwenmuskulatuur un dän Schäädel, in 3 Unneroardengen ienoardend. Doo *Sciuromorpha* (t.B.: die Kateeker), doo *Myomorpha* (t.B.:alles, wät me so as Rotten un Muuse beteekend) un doo *Hystricomorpha* (t.B.: *Hystrix cristata*, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein). Owwol disse Systematik bit däälich noch mongs in Gebruuk is, kweede moonige Ljuude, dät dät komplisierder is: Dät rakt n näier System, wät innerdoat bloot 2 Unneroardengen häd, doo mäd Hälpe fon dän Unnerkeeuwenapbau apdeeld wäide, man deel wäd dät komplisierder mäd Deeloardengen, Uurfamilien un Familien, doo foarallen mäd Hälpe fon Keeuwen-Anatomie un doo Tusk-Määrkmoale oardend wuuden:

* Oardenge *'Gnauedierte (Rodentia)
** Unneroardenge [[Sciurognathi]]
*** Deeloardenge [[Protrogomorpha]]
***** Familie [[Aplodontidae]]
*** Deeloardenge [[Sciuromorpha]]
***** Familie [[Sciuridae]] (t.B.: Die [[Kateeker]])
*** Deeloardenge [[Castorimorpha]]
***** Familie [[Castoridae]] (t.B.: *Castor fiber* düütsk: Europäischer Biber)
*** Deeloardenge [[Myomorpha]]
**** Uurfamilie [[Geomyoidea]]
***** Familie [[Geomyidae]]
***** Familie [[Heteromyidae]]
**** Uurfamilie [[Dipodoidea]]
***** Familie [[Dipodidae]]
**** Uurfamilie [[Muroidea]]
***** Familie [[Muridae]] (t.B.: Juu [[Fäildmuus]])
*** Deeloardenge [[Anomaluromorpha]]
***** Familie [[Anomaluridae]]
***** Familie [[Pedetidae]]
*** Deeloardenge [[Ctenodactylomorpha]]
***** Familie [[Ctenodactylidae]]
*** Deeloardenge [[Glirimorpha]]
***** Familie [[Myoxidae]] (t.B.: *Glis glis*, düütsk:Siebenschläfer)
** Unneroardenge [[Hystricognathi]]
*** Deeloardenge [[Bathyergomorpha]]
***** Familie [[Bathyergidae]]
*** Deeloardenge [[Hystricomorpha]]
***** Familie [[Hystricidae]] (t.B.: *Hystrix cristata*, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein)
*** Deeloardenge [[Phiomorpha]]
***** Familie [[Petromuridae]]
***** Familie [[Thryonomyidae]]
*** Deeloardenge [[Caviomorpha]]
**** Uurfamilie [[Erethizontoidea]]
***** Familie [[Erethizontidae]]
**** Uurfamilie [[Chinchilloidea]]
***** Familie [[Chinchillidae]] (t.B.: juu [[suudamerikoa]]nske Oard *Lagostomus maximus'', düütsk: Viscacha)
**** Uurfamilie Cavioidea
***** Familie Dinomyidae
***** Familie Caviidae
***** Familie Hydrochaeridae
***** Familie Dasyproctidae
***** Familie Agoutidae
**** Uurfamilie Octodontoidea
***** Familie Ctenomyidae
***** Familie Octodontidae
***** Familie Abrocomidae
***** Familie Echimyidae
***** Familie Capromyidae
***** Familie Heptaxodontidae
***** Familie Myocastoridae
Euarchontoglires

Doo ***Euarchontoglires*** sunt ne Uuroardenge fon doo Suugedierte. Deertou heere wie *(Homo sapiens)* uk.

Placentalia (Eutheria)
* Afrotheria
* Exafroplacentalia
** Xenarthra
** Boreoeutheria
*** Laurasiatheria
*** Euarchontoglires

## Binnere Systematik

* Uuroardenge: ***Euarchontoglires***
** Taxon sunner Stappe: *Euarchonta*
**** Oardenge:*Scandentia* (düütsk:Spitzhörnchen)
*** Taxon sunner Stappe: *Primatomorpha*
**** Oardenge:*Dermoptera* (düütsk:Riesengleiter)
**** Oardenge:*Primates* (Oapen un Moanskene, doo biologisk touhoope een Taxon sunt, düütsk: Primaten)
** Taxon sunner Stappe: Glires
**** Oardenge:Hoasenoardige *(Lagomorpha)*
**** Oardenge:Gnauedierte *(Rodentia)*
Hoasenoardige

Doo **Hoasenoardige** *(Lagomorpha)* sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte, juu me apdeele kon in 2 lieuwjende Familien un fääre in 13 Sleeke un 81 Oarde.

* Familie: *Ochotonidae*
* Familie: *Leporidae* (Doo sunt bekoand truch Hoase un Kanienken.)
Glires

Doo ***Glires*** sunt n Taxon fon doo Suugedierte. Dät kon me apdeele in doo Oardengen Hoasenoardige un Gnauedierte. Fröier toachte me, doo Hoasenoardige wieren ne binnere Gruppe in doo Gnauedierte, man deer roate dät ferskeedene Argumente juun disse Ansicht. Ätterdät doo Wietenskuppere joo as gans ferskeedene Oardengen ienoardend hääbe, leeuwe joo däälich maasttieds, dät doo Hoasenoardige mäd doo Gnauedierte so nai früünd sunt (man nit deertou heere), dät me doo bee Oardengen touhoope in een Taxon, disse ***Glires***, ienoardenje kon.
Käädenkraftwierk

N **Käädenkraftwierk** (de. *Kernkraftwerk*) of *Atomkraftwierk* is n thermisk Kraftwierk dät Elektrizität produziert mäd Hälpe fon Käädenenergie. Ju Gruundloage fon n Käädenkraftwierk is dät Winnen fon Energie truch Käädenkleeuwenge. Deerbie wäd Waarmte wonnen, ju bruukt wäd uum Woater tou ferdampjen. Die Damp gungt dan ätter ju Turbine wai, deermäd wäd n Generator in Bewäägenge sät. Dät Köilmiddel wät truch dän Reaktor fljut is Gas (t. B. Helium of CO2) of n fljooten Metal (t. B. Natrium of ne Bläi-Legierenge), dät dan truch n uur Köilruumte mäd Woater fljut, deertruch äntstoant Damp foar dän Turbine. N Käädenkraftwierk is truch ju Radioaktivität gjucht gefoorelk. 

## Apbau un Funktionswiese
Atomkraft kon ap Käädenkleeuwenge of Käädenfusion beraue. Bau un Bedrieuw fon Kleeuwengsreaktore rakt dät al n Moanskenlieuwend, wült ju Ferweendenge fon Fusionsreaktore noch aal sieläärge in ju Wröigephase sit. Unner Käädenenergie beträft also foar allen Kleeuwenge.

Die Käädenreaktor is die zentroale Deel fon n Käädenkraftwierk. Die Reaktor moaket do energie-produzierende Käädenreaktione muugelk.  Ju Energie kumt hääruut as Waarmte of ionisierende Stroalenge. Ju lääste moaket unnerskeedene Foarme fon Ouskirmenge nöödich. Ju Waarmte wäd deertou benutsed, Woater tou ferdampjen. Woaterdamp unner hoogen Druk wäd Turbinen toufierd, do ju Waamte in elektriske Energie uumesätte. Ätter dän Goang truch ju Turbine kondensiert die Woaterdamp wier. Dát deertou nöödige Köilwoater kon n Äi of ju See äntnuumen wäide. 

### Drukwoaterreaktor

N Drukwoaterreaktor (PWR - Pressurized Water Reactor) is n Reaktortyp, wier Moderator un Köilmiddel bestoant uut gewöönelk Woater unner hoogen Druk. Die hooge Druk moaket, dät dät Woater nit sjut. In n Dampgenerator wäd ju Waarmte uurbroacht ap Woater unner läigen Druk, dät also fräi sjoode kon un dän damp foar ju Turbine lääwert. Dit is ju maast foarkuumende Typ Reaktor in de Waareld. Sowät dän Haaldeel fo n aal Reaktore in kommerzielle Käädenkraftwierke ferwoant dissen Prinzip. 

### Sjoodenwoater-Reaktor

N Sjoodenwoater-Reaktor (BWR - Boiling Water Reactor]] häd uk ne groote Ferspreedenge ap waarelwieden Basis. In dissen Reaktor wäd köild un moderierd fon dätsälge Woater unner läigen Druk, dät also fluks dän Damp foar ju Turbine lääwert. Deerätter wäd dät kondensierd un ätter dät Reaktor-Fät touräächfierd.

## Ougefal
As Ougefal rakt n Käädenkraftwierk ou-oarbaidede Atom-Fjuurenge. Ju Feroarbaidenge deerfon is n Problem. Atommul kon ätter n Ruundgong truch ju Wierapoarbaidengsanloage fääre ferwoand, iensät bie ju Häärstaalenge fon Käädenwaffen of bäätuut laid wäide. In dän Uumgong mäd Atommul mout uuterste Foarsicht äiwed wäide, deer dät deelwiese hooch radioaktiv is un nit in ferkierde Hounde faale duur.
Groningen

Die Noome **Groningen** häd moorere Betjuudengen:

*Ju Stääd/Meente: Groningen (Meente).
*Ju Provinz: Groningen (Provinz).
Seelter Trjoue

As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd **Seelter Trjoue**, *Tidschrift foar alle Seelter*. Disse eerste wuudelke seelter Tiedschrift ärscheen bloot schablonierd in jierelk fjauer Goawen fon 12 Sieden. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972.

## Meeoarbaidere
Ju eerste Nummer bjut bloot Biedraage fon Kramer, man ju twäide Nummer fäng Janssen al oun mäd sien Serie *Ap do Spuren fon do Seelter Fräisen*, (leeter *Ap do Foutstappen fon us Foarfoaren*. Fääre bood dät Blääd Geriemsele, Seekgeschichte, wät uur ju Sproake, n Rubrik foar do Bäidene un n Serienroman. 
Leeter lääwerde Janssen uk noch Fertälstere uut Seelterlound un Sproak-Unnergjucht foar do Bäidene as uk Stukke uur ju näie politiske un moanskelke Geschichte. 1967 koom uk n Biedraach uur ju Sproake fon n amerikoansken Professor, Marron C. Fort, die dän Winter toun eersten Moal Seelterlound besoachte. Dän uur Winter lääwerde Fort uk noch n Geschichte.
So geen dät aal fääre. Dan ärscheenen moal n poor litje Teekengen un n Lieste fon Pestoore un Huusnoomen (mäd Koarten) un Spitsnoomen.
Tjooter foont sik 1969 mäd n Twiegespräk fon Gesina Dumstorf, ätter dät al eer n oolden fon Pestoor Schulte roat waas. In n füfte Jiergong fängen dan do Biedraagen oun fon Herman Ahlrichs uut Cincinnati uur dät Lieuwend fon do Seelter in Amerikoa. Dan rakt et uk n Äntwurp foar n seelter Flaage.
Ap n 5. April 1971 is Hermann Janssen stuurwen, ätter dät hie al n poor Mounde nit moor schrieuwen hiede. Die soogendie Jiergong fangt noch oun mäd n ätterlät Stuk fon him, man deermäd waas ju Tiedschrift daach die wichtichste Meeoarbaider loos un ju heerde ap. As lääste ärscheenen noch n poor grattere Sunneruutgoawen: 1971 *Louts Hinerks Tjoue*, n Tjooterstuk fon Gesina Lechte-Siemer uut 1931/32 un 1972 *Ne Koare ful Spoas*, n Uutwoal fon Stukke uut dät *[[Lesebouk foar Seelterlound|Lesebouk]]*.

## Aploage
Eerste kuud me sik bloot abonnierje uur de Post, man ju twäide Nummer rakt al in älke Täärp ne Ouhoaladrässe. N grooten Ärfoulch wuud dät oawers nit un ju Aploage koom nit buppe n 100 Stuk. Do Ljuude wieren domoals wäil uk nit so an t Leesen woand.
Groep fan Auwerk

Ju **Groep fan Auwerk** (Stf.: *Gruppe fon Aurk*) is ne Organisation, ju sik foar n uunouhongich Fräislound iensät.

## Siele

Ju Groep fan Auwerk foardert n uunouhongigen fräisken Stoat. Deertou skällen do naiste Deelgebiete heere:
* Provinz Fryslân in dän Niederlounden
* Provinz Groningen in dän Niederlounden
* Region Wääst-Fräislound in dän Niederlounden
* Region Aast-Fräislound in Düütsklound
* Kring Noud-Fräislound in Düütsklound
* Kring Ditmarske in Düütsklound
* Loundkring Cuxhaven in Düütsklound
Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas.

Ju Groep fan Auwerk oarbaidet foar ne stäärkere fräiske Identität in do fräiske Lounde. N Biespil deerfoar is ju Beandreegenge foar ju fräiske Nationalität: Ätter ju Groep fan Auwerk skäl ju fräiske Nationalität muugelk weese foar aal Fräisen, ieuwenske hiere düütske of niederloundiske Stoatsburgerskup.

## Geskichte

Ju Gruppe is 2003 äntsteen. In dät Jier 2005 begon hiere eerste politiske Aktivität: Die fräiske Stoatsburgerskup wuude in ju niederloundiske Provinz Fräislound beandrain. Deerätter wuude bie n Stikker-Aktion ap Euro-Kenteeken ju offizielle Loundoukuutenge in dät blaue Beend links an dät Nuumerskild in n „FRL“ foar Fräislound ferannert, so konnen uur Ljuude sjo, dät do Moanskene mäd „FRL“ appe Woain ljoower Fräisen as Niederlounder of Düütske sunt.

In 2005 keem noch n uur Aktion fon ju Groep fan Auwerk. Ju fierde ju 1-Jier-Anärkannenge fon do Fräisen as nationoale Minnerhaid mäd n Bräifmäärk.

Buppedeem feranstaltede ju Organisation ferskeedene uur Aktionen, so as ju *Anti-Nazi-Helme*-Aktion, gjucht juun do Weermachtshelme as Fanartikel fon ne niederloundske Firma foar de Foutbal-Waareldmästerskup 2006.

Ap n 23. September 2006 präsentierde ju Groep fan Auwerk n Foarsleek foar ne interfräiske Flaage, foar aal do fräiske Regione, wiertruch die Interfräiske Räid in Juni 2007 ne Kommission ienstoalde.. 

In n Moai 2008 skreeuw ju Groep fan Auwerk in n Prässe-Ättergjucht uur Wierstand fon do Fräisen as ju Provinz Fryslân oulöösed wuuden skäl fon ju niederloundiske Regierenge.

In n September 2008 moakede ju Gruppe Ferkiersapklieuwere in ju wääst-fräiske Sproake.

## Politik
Ju Gruppe is politisk aktiv, man dät is nit bekoand wäkke Ljuude Meeglid sunt. Foar do Meegliedere sunt ju fräiske Identität un ju fräiske Wirtskaft Haudsiele. Ju Groep fan Auwerk is juun do Gas-, Soalt- un Ouljegreeuwengen in Fräislound, dät Jäild blieuwt ätter ju Gruppe in Den Haag of Berlin. Uk Kustenskuts un dät Behoolden un Uutspreeden fon Oarbaidssteeden is wichtich foar ju Groep fon Auwerk.

## Bielden

 Bielde:Nordfriesischeflagge.svg|Noud-Fräiske Flaage
 Bielde:Flag of East Frisia.svg|Aast-Fräiske Flaage
 Bielde:Frisian flag.svg|Flaage fon Provinz Fryslân
 Bielde:Flag of Groningen.svg|Flaage fon Provinz Groningen
 Bielde:West-Friesland_vlag.svg|Wääst-Fräiske Flaage 
 Bielde:Flag of Frisia.svg|Interfräiske Flaage


## Ferbiendenge ätter Wälle


## Weblinks
* Groep fan Auwerk
Lesebouk foar Seelterlound

Dät **Lesebouk foar Seelterlound** waas ne Riege fon seelter Saitengstukke. 

## Die Aproup
Dän 13.2.1953 ärskeen in dän *General Anzeiger* fon Wäästrauderfeen n *Aproup an dät seelter Foulk*. Dät geen uut fon dän 1952 apgjuchte (oolde) Seelterbuund, wierfon wät uur ju Foargeskichte fertäld wäd. Dan hat et: *Wie wollen fersäike mäd älk interessierjende Artikkele as Geskichten, Dööntjene, Fertälstere un uut oolde Tieden, wät uus uus Oolden un Grootoolden fertäld hääbe*. Dan foulget wät uur ju Skrieuwwiese un dan: *Dät Feentjer Blääd (GA) wol uus Artikkele alle Fräindeege brange mäd "Foutsättenge foulget" un so sätte, dät wie dät drukte uutsniede un apwoarje konnen. Wan älke Seelter do Stukke uutsnit un bienunner lait, so hälpt hie meeoarbaidjen an ju Ärhooldenge fon de seelter Sproake*. Wäl noch bestimde oolde Bouke uur Seelterlound hied, kuud sik weende an *[[Hermann Janssen]]*.

## Meeoarbaidere
Ju uur Wiek koomen dan do Satsengen foar de *[[Seelterbuund fon 1952|Seelterbuund]]* un uk glieks al n Fertälster uur *Ju fon de Waareld ferjeetene Sproakeninsel*. Un deermäd fäng dan ne ganse wiekse Riege oun. An Meeoarbaidere fiende sik uut Roomelse ieuwenske Janssen noch *[[Konrad Burmann]]*, *[[Casper Deeken]]* un *[[Gesina Lechte-Siemer|Gesina Siemer]]* un uut Strukelje *[[Engelbert Wallschlag]]*, *[[Sixtus Kordes]]* un *[[Sixtus Schröer]]*. Do Skäddeler moakeden do eepenbeer noch nit mee.

## Skrieuwwiese
In n Ounfang wuuden do Haudwoude littik skrieuwen, man al in Nummer 11 wuud begjucht, dät die Tweelwerroat besleeten hiede, *groottouskrieuwen*, *wil man dät ap Düütsk gewoond is un lichter leese kon*. Uk leeter wuud an ju Skrieuwwiese noch wäil wät annerd.

## Artikkele
Ätter n poor Jiere waas fon aal do Meeoarbaidere oawers bloot Janssen uurichblieuwen. Wan do seelter Texte aape wieren, woande hie sik an *Uursättengen* fon Artikkele uur Seelterlound, so fon Pestoor Schulte sien Oarbaiden, man uk fon Artikkele uut Saitengen un Skoulbouke, wiertruch hie ju ganse Waareld un hiere Geskichte ap Seeltersk eepenlaide, fon dät Atom bit tou Atlantis. Dan un wan koomen uk noch Seeken uut Seelterlound, as ju Beoarbaidenge fon do Spräkwoude bie Bröring.

## Ju Woudelieste un dät Eende
Eende 1957 fäng Janssen oun mäd ne groote seelter *Woudelieste*, ju der 48 Foulgen anheelt. Dan koomen noch eenige Foulgen uur ju Grammatik un dan wier 17 Foulgen mäd Spräkwoude un Glieknisse. Wan dät maastens uk gans uur Spräkwoude wieren as do eer apnuumene, so ferträtte dät wäil daach ju Saitenge, dan deerunner geenen jo in Suumer 1959 uur ap ne Foulge fon insen in do fjautien Deege un leeter sogoar insen in t Mound. Janssen hied deertruch wäil dän Moud ferlädden un sien lääste Artikkel ärskeen dän 28.12.1962. Deerätter lääwerde Pyt Kramer dan noch eenige Artikkele, bit dan dän 11.10.1965 ju lääste Nummer (Nr. 368) ärskeen. In Foulge deerfon koom dan leeter Seelter Trjoue.

## Sjuch uk
*
* Seelterfräiske Literatuur
* Hermann Janssen
* Pyt Kramer

## Ferbiendenge ätter buuten
*Text in Originoal-Apmoakenge.
Bäärsel

**Bäärsel** (Düütsk: *Barßel*) is n Täärp in ju Meente Bäärsel in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 84 km² un 12.714 Ienwoonere (2015). Bäärsel is Sit fon ju Meente un ju is ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound

## Loage
Bäärsel gränset in dät Noude an dän Loundkring Lier un deermäd an Aastfräislound, in dät Suud-Wääste an Seelterlound, in dät Suud-Aaste an ju Stääd Ait un in dät Noud-Aaste an dän Loundkring Ammerlound mäd ju Meente Edewäächt in dät Aaste.

## Täärpe un Buurskuppe
Tou ju Meente Bäärsel heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe:
* Bäärsel
* Bäärselerfoan
* Carolinenhof
* Elisabethfeen
* Harkebrääch
* Lohe
* Loher-Ostmark
* Loher-Westmark
* Neuland
* Neulohe
* Aasterhusen
* Reekenfäld
* Roagebierich

## Bauwierke
* Ju fröiere Koksfabrik in Elisabethfeen.

### Säärken
* Säärke St. Cosmas und Damian in Bäärsel
* Christussärke in Elisabethfeen
* St. Marien-Säärke in Harkebrääch

### Wiendmäälne
* Ebkensche Wiendmäälne fon 1854 in Bäärsel

## Woater
* Soiste
* Bootshoawen in Bäärsel

## Sjuch uk
* Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen
* Elisabethfeenkanoal

## Ferbiendengen ätter buuten
Gysbert Japiks

**Gysbert Japiks** (1603, Boalsert - 1666, Boalsert), waas Skrieuwer, Kantor un Koaster. Die Gysbert Japikspriis is ätter him naamd.

## Lieuwend
Hie is apwoaksen in Boalsert, wier sin Baabe dät Räidhuus fon Boalsert baud häd. As hie uutwoaksen waas look hie uum ätter Wytmarsum, wier hie as Koaster oarbaidede. Leeter geen hie tourääch ätter Boalsert wai, deer waas hie Koaster un Kantor in ju Martinisäärke fon Boalsert. Japiks stoorf in 1666 an ju Pest.

## Ienfloud
Mäd Japiks fäng ju mid-wääst-fräiske Tied gjucht oun. Hie moakede ne näie Gjuchtskrieuwenge foar dät Wääst-Fräiske. Dät waas uk ju Boasis foar ju Gjuchtskrieuwenge fon dät Näi-Wääst-Fräiske in dät 19. Jierhunnert. Ieuwenske sien Sproakwietenskuppelke Laistenge waas hie uk die bääste wääst-fräiske Renaissanceskrieuwer.
In sien Gedichte benutsede Japiks uk klassiske Motive, do hie foont in dät Frantsööske.

## Wierk
*1640: *Friessche Tjerne* 
*1668: *Friesche Rymlerye* (postuum ärskienen)

## Sjuch uk
* GYSBERT JAPICX, Wurken. Bisoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma. Two Beende, Boalsert 1966, twäide Aploage, 408 un 397 Sieden.
* BRANDSMA, W.L.Het werkwoord by Gysbert Japicx, Assen 1936.
* KALMA, DOUWE - Gysbert Japiks; in stúdzje yn dichterskip, Dokkum 1938.
* C. KRAMER, Gysbert Japicx as oersetter en biwirker, Assen 1943.

## Ferbiendengen ätter buuten
*Dät Gysbert Japiksmuseum *Wääst-Fräisk*
Aastfräisk Huus

Dät **Aastfräiske Huus**, uk **Gulfhuus** namd, is n Huustyp uut Aast-Fräislound un Groningerlound, die ätter dän groote Bround in Skäddel uk in dät Seelterlound ienwonderd is. 

## Apbau

Woonhuus un Staal sunt innerdoat unner een Täk baud, oaber uurs as in t eepene Huus, fonunner tränd truch ju Broundmuure. Dät Täk fon dän Staal (Bääterhuus) is wieder häärunnerleeken as dät fon t Woonhuus (Faanderhuus), wiertruch dät Bääterhuus bradder is. Dät Huus wäd nit fon do Muuren drain, man fon do holtene Stiepele int Binnere.
Dät Gulfhuus is namd ätter dät Aadenleeger inne Midde fon dät Huus, dän Gulf. Die is nit appe Been, man appe Gruund, so dät me eenfach mädde Woain truch ju Grootdoore inne Göäwel appe Toal fiere konn, die Aaden ienleegerje un truch ju uur Grootdoore an t Faandereend wier ruutfiere kon. Ap ju uur Siede is ju Groupe, wier do Bäiste stounde un inne bääterste Timpe dät Plumpsklo is. Ieuwenske dän Gulf sunt Hukke foar Swiene un Koolwere un n Hoangstestaal, wieruur noch n Been foar Hoo un Aaden is.

## Geskichte
Dät Aastfräiske Huus is äntsteen in t 16. un 17. Jierhunnert in Aastfräislound. Do Buuren bruukten n gratter Leeger, wil jo truch beetere Technik moor Aaden hieden. In t foaren räkte dät Leeger appen Been fon t Ooldfräiske Buurenhuus. Fon deer oun wiedede t sik in gans Noudwäästdüütsklound un sogoar in Hollound un Flandern uut. Ätter dän groote Bround fon Skäddel 1821 koom t dan uk in t Seelterlound, wier t dan dät eepene Huus fertroang.
1603

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1600 - 1601 - 1602
- **1603** -
1604 - 1605 - 1606 -
----


## Foarfaale
* 24. Meerte:  Köönich James VI. fon Skotlound uut dät Huus Stuart wäd as James I. uk Köönich fon Änglound un Irlound, ätterdät ju oolde Kööniginne Elisabeth I. sunner Bäidene stuurwen is. Foar dät eerste Moal bruukt hie dän Uutdruk Grootbritannien, die toufoarne bloot geographiske Betjuudenge hiede, uk politisk, uum ju breekelke Personoal-Union Stöän tou reeken. 
* 20. April: Hüsem (dt. Husum) in Noudfräislound kricht dät Stäädgjucht.

### Foarfaale sunner niep Doatum
* Tjo Jiere ätter ju Uurwinnenge fon sin grootsten Juunstrieder Ishida Mitsunari lät sik Tokugawa Ieyasu fon dän Tennō dän Titel Shōgun reeke. Deermäd begint dät Tokugawa-Shogunoat. Düssen uk as Edo-Tied bekoanden Deel fon ju japoanske Geskichte, wier uk ju loangste freedelke Tied fon ju Näitied ien faalt, skäl moor as twohunnert Jiere duurje.
* Naresuan, Köönich fon dät siameesisk Köönichriek Ayutthaya, roaket in aan trääden Siameesisk-Kambodschoansken Kriech 1603 ju Uppermonskup uur Kambodscha, uumdät hie deer mäd Reachea IV. n Marionetten-Köönich an ju Heerskup brangt.
* Johann Bayer rakt in Augsbuurich ju Uranometria uut, dän eersten Stiern-Atlas, wier ju heele Heemelskuugel ap is. Man die Atlas änthoaldt bloot Stierne, do deer mäd bloote Oogene sjuunelk sunt, uumdät dät domoals noch naan Fierkieker roate. In ju Uranometria fiert Bayer een System ien, uum Stierne mäd griechiske un latienske Bouksteeuwen tou beteekenjen, wät däälich noch unner dän Noome Bayer-Beteekenge bruukt wäd.

## Tou Waareld keemen
### Niep Doatum nit bekoand
* Abel Janszoon Tasman, niederloundsken Seefoarer un Äntdäkker.
*Gysbert Japiks, wääst-fräisken Skrieuwer.

## Stuurwen
* 24. Meerte - Elisabeth I., Köönigin fon Ängelound un Irlound
1666

----

----

## Foarfaale
*Newton sien Gravitationsgesäts

## Bädden
*6. September - Tsaar Ivan V. fon Ruslound († 1696).

## Stuurwen
*Gysbert Japiks, wääst-fräisken Skrieuwer
*6. August - Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld (* 1622)
1622

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1619 - 1620 - 1621
- **1622** -
1623 - 1624 - 1625 -
----


## Foarfaale

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Molière, frantsöösken Komödien-Dichter, Tjooter-Regisseur un Skauspieler (fermouded Doatum)
* 6. August: Tsjerk Hiddes de Vries, wääst-fräisken Seefoarer un Seehäld († 1666).

## Stuurwen
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Roger [[Vicomte]] de Saint-Exupéry** [] (kuut *Antoine de Saint-Exupéry* * 29. Juni 1900 in Lyon; † 31. Juli 1944 tichte bie ju Île de Riou bie Marseille) waas n frantsöösken Skriftstaaler un Fljooger.

Antoine de Saint-Exupéry waas bie sien Lieuwendstied n anärkoanden un ärfoulchrieken Autor un wuud, fielicht uk weegen sin ädderen un mysteriösen Dood, n Kultautor fon do Ätterkriechsjiere, wan hie sik sälwen uk eer as n bloot deerieuwenske skriftstaalenden Berufspilot saach.

Dät Bäidensbouk *Le petit prince* is 2009 truch Margaretha Grosser ätter ju seelterfräiske Sproake uursät wuuden (Die litje Prins).

## Wierke
* 1926: *L'aviateur* – „Der Flieger”
* 1928: *Courrier Sud* – „Südkurier” (Rauch, 2001, ISBN 3-7920-0034-2)
* 1931: *Vol de nuit* – „Nachtflug” (Niemeyer, Hameln, 1991, ISBN 3-8271-0756-3)
* 1939: *Terre des hommes* – „Wind, Sand und Sterne” (ISBN 3-7920-0030-X)
* 1941: *Lettre a un otage* – „Bekenntnis einer Freundschaft”, (Rauch, 1999, ISBN 3-7920-0031-8)
* 1942: *Pilote de guerre* – „Flug nach Arras” (Karl Rauch-Verlag, 2002; ISBN 3-7920-0035-0)
* 1943: *Le petit prince* – „Der kleine Prinz” (Karl Rauch-Verlag, ISBN 3-7920-0027-X)
** Ap Seeltersk: “Die litje Prins” (Verlag Tintenfass un Oldenburgische Landschaft), 2009, (ISBN 978-3-937467-64-1)

;posthum
* 1948: *Citadelle* posthum; unvollendet – „Die Stadt in der Wüste” (Rauch, 2002, ISBN 3-7920-0037-7)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Bielden fon dän Skrieuwer
Bliende

Juu **Bliende** *(Haematopota pluvialis)*, juu der Bloud sucht, is n Insekt. Doo Dierte fljooge fon Moai bit Oktober, besunners an n Wooldraant un in eepene fuchtige Loundskuppe. N besunners apfaalend Määrkmoal fon disse Oard sunt doo bunte wällige Striemele ap doo Facetten-Oogene.
Omsk

**Omsk** (rusk Омск) is ne ruske Stääd in Sibirien, Haudstääd fon ju Oblast Omsk un ju soogendgröötste Stääd fon Ruslound mäd 1.134.800 Ienwoonere (Stand 2007). Ju Stääd lait wier do Äien Irtysch un Om touhoopeloope.

## Geographiske Doaten
Ju Stääd is in fieuw Stääddeele (okrug/округ) iendeeld, deerfon fjauer gjuchts fon dän Irtysch: 
* Zentralny (271.400 Ienwoonere, Stäädzentrum un noudaastelk fon dät Stäädzentrum)
* Oktjabrski (162.400 Ienwoonere, aastelk fon dät Stäädzentrum)
* Sowjetski (256.100 Ienwoonere, noudwäästelk fon dät Stäädzentrum)
* Leninski (194.400 Ienwoonere, suudelk fon dät Stäädzentrum)
Links fon dän Irtysch lait die Kirowski okrug (238.000 Ienwoonere).

Die Tiedunnerskeed tou Moskau bedrächt tjo Uuren (UTC +06:00), die Oustand tou Moskau is 2555 Kilometer. Der härsket kontinentoal Klima mäd kuuten, heeten Suumer un koolden Winter, truchsnittelke Temperatuure:
* Jierstruchsnit: 0,4&nbsp;°C
* Suumer: +19,5&nbsp;°C, Winter: -18,9&nbsp;°C
* Hoochste meetene: + 36,4&nbsp;°C, joopste: - 44,1&nbsp;°C

## Geskichte
Do maaste Ruslounddüütske in uus Loundkring Kloppenbuurich kuume deer häär.
Oamse

Ju **Oamse** is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Ju Äi begint in Senne un fljut truch dän Dullert un dät Wattenmeer ätter ju Noudsee wai. Ju Oamse is 371 km loang, 238 km deerfon is Foarwoater. 

Die Oamse-Jade-Kanoal, die bie Oamde begint, ferbient ju Oamse mäd ju Jade. N groot Deel fon dän Dortmund-Oamskanoal fljut deer an loangs. Bie Lier lapt ju Leda in ju Oamse.

In Gandersum in ju Meente Moormerlound stound dät Oamse-Speerwierk.
Griechisk

Dät **Griechiske** is ne Indo-Germaniske Sproake. Dät is ju offizielle Sproake fon Griechenlound un Zypern. Ju Sproake wuude fröier baald in Griechenlound, bie do Kuste fon Littik Asien loangs un in dät Suude fon Italien. Dät waas uk ju Amtssproake in dät Roomske Riek. Do Griechen naame hiere Sproake Ελληνικά (Helleniká).

Dät Griechiske häd ne Geschichte fon moor as 3.500 Jiere. Dät is aller as do maaste europäiske Sproaken. Däälich baale ungefeer 15 millione Ljuude Griechisk. Do Baalere lieuwje foar n groot Deel in Griechenlound un ap Zypern.

Do Griechen hääbe hiere oaine Alphabet. Dät Latiensk Alphabet (dät wie bruuke foar do fräiske Sproaken un fuul uur europäiske Sproaken) kumt fon dät Griechiske Alfabet. Dät griechiske Alphabet waas uk ju Gruundloage foar uur Alphabette, so as dät Kyrilliske Alphabet. Do Griechen hääbe dät Alphabet nit sälwen uutfuunen, dät kuumt fon do Phönizier.
Posterholt

**Posterholt** (Limbuurchsk: *Postert*) is n Täärp in Limbuurich, do Niederlounde. In Posterholt rakt et uungefeer 4500 Ienwoonere. Dät Täärp heert bie ju Meente Roerdalen. In Postert boalt me Limbuurchsk.
Telefonie

**Telofonie** of **Telefon** is elektrisk Reeskup. Dät Woud is ne Touhoopestaalenge fon dät Griechiske Leenwoud tèle-phónè (τῆλε (tèle, fier) un φωνή (phónè, luud). Dät is n Telekommunikationsysteem wiertruch two Ljuude mädnunner baale konne sunner dät do tichte bienunner stounde. Deerfor hääbe bee ne Telefon nöödich, un et skäl ne Ferbiendenge twiske do Reewe reeke. Ju Ferbiendenge kuud ne direkte Koabelferbiendenge weese (foar n Huustelefon), man dät rakt däälich uuk Reewen, do mäd ju Telefonsäntroale ferbuunden sunt mäd n waareldwied Nät un dan is ju Ferbiendienge sunner (direkten) Koabel.