open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Upstalsboom

Die **Upstalsboom** waas in dät Middeloaler ne Thingstede bie Rahe, suudwäästelk fon Aurk. Fertreedere fon do Fräisen träfden sik deer in dät 13. un 14. Jierhunnert ap dän Täisdai ätter Pingster. Do Fertreedere koomen ut do Fräiske Soogen Seelounde. Bie dän Upstalsboom koomen do Fertreedere dan touhoope um Gjucht tou spreeeken un Besluute tou foatjen. Ieuwenske Gjucht un Besluute sunt uk Täkste uurlääwerd, do n Militärallianz twiske do unnerskeedelke Soogen Seelounde beskrieuwe. Bie ju Upstalsboomfersamlenge fon 1327 kreech Appingedam sien Stäädgjuchte. Dät Monumänt wät deer däälich stoant is deer in dät Jier 1833 deelsät. Do oolde Flintsteene sunt fon ne oolde oubreekene Säärke uut Aurk. Siet 2004 organisiert dät Friesisches Forum älk Jier ne Upstalsboomfersamlenge ap n Täisdai ätter Pingster. In dät Jier 2005 fierde die Fräiske Räid dät 50-jierige Jubileum fon dät Fräiske Manifest bie dän Upstalsboom.

## Literatuur
* Ernst Andreas Friedrich: *Wenn Steine reden könnten.* Landbuch-Ferlach, Hannover 1989, ISBN 3-7842-0397-3
* Pieter Gerbenzon: *Apparaat voor de studie van Oudfries recht*. Beoarbeidet fon Barendina S. Hempenius-van Dijk. 2 Beende. 1981.
* Gerhard Köbler: *Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte*. München: C.H. Beck 1997, S. 593.
* Karl von Richthofen: *Friesische Rechtsquellen*. Reprint  Uutgoave Berlin 1840, Uutgoave  fon Karl Otto Johannes Theresius von Richthofen. Aalen: Scientia Ferlach 1960.
* Hajo van Lengen: *Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende*, Uutgoave fon  'Ostfriesische Landschaft', 2003, ISBN 3-932206-30-4, Siede 424

## Sjuch uk
* Upstalsboom - der "Altar der Freiheit" (Ostfriesische Landschaft)
Navajo (Sproake)

**Navajo** (Uk: *Navaho*, Oainbeteekenge: *Diné bizaad*) is mäd 150.000 Baalere ju grootste Indioanersproake in do USA. Man dät rakt een Äntwikkelenge, ju uus wiest, dät düsse Sproake fielicht uk bolde betroued is: Die Andeel fon rien ängelsk-sproakige Bäidene (fieuw bit soogentien Jiere oold) is twiske 1980 un 2000 fon 11,8 % ap 48,7 % woaksen.

Unner dän Twäide Waareldkriech wuud ju Sproake bruukt as Kode in dän Pazifikkriech truch Navajo-Kodespreekere uum stilkene militäre Begjuchte uur dät Radio tou seenden. Dät hied dän Foardeel, dät dät n gjucht gaue Methode foar ferslöätelde Kommunikation waas. Ju Kode is sieläärge nit fon do Japaner breeken wuuden.  

## Ienoardenge

* Na-Dené-Sproaken
***Eyat-Athapaskiske Sproaken
****Athapaskiske Sproaken
*****Apache-Sproaken
******Navajo

## Sjuch uk
Wikipedia in Navajo, juust gratter as uuse.
Interlingue

**Interlingue**, nit tou ferwikseljen mäd Interlingua, is een kunstelke Toal, man ju is ful minner bekoand as Esperanto, Ido, Interlingua un Volapük. Die Toacht, die ju Toal Interlingue tou Gruunde lait, is, dät me Woude nimt, do in masse fon do wäästelke Toale (Europa, Amerikoa uas.) äänelk sunt un ju Toal deeruum foar Europäere un Amerikoanere eenfach tou ferstounden moaket. Uumdät sik dät uurspröängelk foar allen ap dät Wääste gruundet, hiet dät uurspröängelk ***Occidental***. Man dät wude uumebenaamd un deer wäd nu argumentierd, dät dät uk foar Ljuude uut dät Aaste eenfach tou leeren is, uumdät stuurere Woude maast an eenfache Woude uut dän Gruundwoudskats anliend sunt. Uumdät do Woude, do in ju Wäästelke Waareld aalmeen ferstoundelk sunt, maast Lienwoude uut dät Latienske sunt, sjucht Interligue nit ful uurs uut as een romoanske Toal.

Die Ätterdeel fon Interlingue is, as bie aal düsse bewisd eenfache ärfuunene Toale, dät me deer neen goude Riemsele (un aal sowät) fon moakje kon, uumdät dät aal eenfach tou steril is.

## Literatuur
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.

## Foutnooten


## Ferbiendengen ätter buute
* Wikipedia ap Interlingue
* Interlingue-Internätsiede (ap Interlingue)
Navajo

Die Begriep **Navajo** af **Navaho** wäd

* sowäil foar een Indioanerfoulk, sjuch Navajo (Foulk)
* as uk foar hiere Sproake, sjuch Navajo (Sproake)

bruukt.

Deerfon oulat sunt uk Noomen fon Steeden:

* Navajo in Arizona
* Navajo in New Mexico
* Navajo in New Mexico
* Navajo in Montana
* Navajo Dam in New Mexico
* Navajo City in New Mexico
* Navajo Gospel Mission in Arizona

Fääremoor wude die Noome uk

* aan Film, sjuch: Navajo (Film)
* een Atombombe fon dän Käädenwoapentest "Operation Redwing"
* dän Gebruuk fon ju Navajo-Sproake as Code in dän twäiden Waareldkriech, sjuch: Navajo-Code
* un eenige Fljooger-Bauriegen uut ju Kategorie Piper PA-31

roat.
Tórshavn

**Tórshavn** is ju Haudstääd fon do Färöer. Deer woonje uungefeer 20.000 Moanskene (2009). In Tórshavn rakt et n litje Universität.
Färöer

Do **Färöer** sunt ne Ailoundgruppe in dän Noudatlantik, twiske dät Fereeniged Köönichriek, Norwegen un Ieslound. Touhoope sunt do Ailounde n autonoom Gebiet fon Dänemark. Haudstääd is Tórshavn. Do Färöer bestounde uut 18 Ailounde, deerfon sunt 17 bewoond mäd n Ienwoonertaal fon 48.856 (2009). 

Do Faeröer sunt siet dät 9.Jierhunnert fon Norwegen häär besiedeld wuuden. In dät 11. Jierhunnert wuuden do Ailounde Besit fon dän norwegiske Köönich. As Norwegen sälwen Deel fon Dänemark wuuden, koomen do Faeröer uk unner ju deenske Kroune. Ätters is dät so blieuwen, uk ätter dät Norwgeen eerste sweedisk un leeter oainständich wuude. In dät Jier 1948 kreegen do Ailounde wiedgungende Sälwenferwaltenge. Do Faeröer heere nit tou ju Europäiske Union. 

Muugelk sunt dät do Färöer Ailounde weesen do aal touhoope in dät 17. un 18. Jierhunnert as een Ailound mäd Noome *Frislân* oubielded wieren ap Seekoarten. Man die Ferbeend mäd Fräislound is noch nit düütelk. 

## Geographie
Die hoochste Bierich fon ju Inselgruppe is Slættaratindur mäd 882 Meter. Dät rakt 18 Ailounde, wierfon 17 bewoond sunt. Dät grootste Ailound Streymoy is uur ne Brääch ferbuunen mäd dät twäidegrootste, Eysturoy.

Do 17 bewoonde Ailounde sunt:

Dät achtiende uunbewoonde Ailound is Lítla Dímun.

## Befoulkenge
Ap aal do Ailounde woonje mädnunner sun 48.000 Ljuude. Do maaste Moasnskene, sowät 92%, kuume fon do Färöer sälwen. Uur Gruppen sunt Dänen, Isloundere un Gräinloundere. 
Norweger un Poole sunt ächte Minnertaale ap do Ailounde.
Ju eerste Sproake ap dät Ailound is dät Färöiske, dät fon uungefeer 44.000 Moanskene boald wäd un dät Fründ is tou dät Iesloundske. Ju uurde Sproake ap do Färöer is dät Deenske.
Färöisk

Dät **Färöiske** is ju Sproake fon do Färöer-Ailounde un wäd fon uungefeer 44.000 Moanskene baald.

## Ienoardenge

* Germaniske Sproaken
** Noudgermaniske Sproaken
*** Ailoundskandinaviske Sproaken *(wier uk [[Iesloundsk]] un dät uutstuurwene [[Norn]] tou heere)*
**** Färöisk

## Weblinks
* websters-online-dictionary.org Faroese-English (Online-Woudebouk Färöisk-Ängelsk)
* Føroysk orðabók (dät färöisk-färöiske Woudebouk fon 1998 online)
Swedisk

**Sweedisk** is een Toal, ju fon uungefeer 10 Millionen Moanskene boald wäd. 

## Algemeen
Sowät 8,5 Millionen Moanskene hääbe dät Sweediske as Määmesproake, deerfon woonje 8 Millionen in Sweeden un 290.000 as sweediske Minnerhaid in Finlound (5,5 % fon ju Befoulkenge). 

Ju autonome Ailoundgruppe Åland is ju eensige offiziell eensproakige Region in dät uurs twosproakige Finlound: Hier wäd bloot Sweedisk boald, un Finsk is in do Skoulen bloot n Woalfäk (man Ängelsk is Plichtfäk).

## Ienoardenge

* Germaniske Sproaken
** Skandinaviske af Noudgermaniske Sproaken
*** Fäästloundskandinaviske Sproaken
**** Sweedisk
Fräiske Fräiegaid

Unner ju **Fräiske Fräiegaid**, in dät leete Middeloaler, wieren do fräiske Lounde heerenloos. Formel hieden do Fräisen bloot dän Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek buppe sik. 

## Gebiet
Ju Region Wääst-Fräislound, dät Däälich in ju Provinz Noud-Hollound lait, waas bit tou 1297 fräi. Disse Region heerde nit tou dän Upstalsboombuund. 

Uum dät Jier 1300 uumfoatede do fräiske Lounde 27 Provinze von dät Noudwääste fon do Niederlounde uur Aast-Fräislound bit dät Lound Wursten noudelk fon Bremerhoawen tou.

## Legende
Ätter ju Legende skälle do Fräisen dät Gjucht fon Karl III. fon dät Frankenriek kriegen hääbe. 

## Sjuch uk
* Upstalsboom
Wilhelm Awick-Meyer

**Wilhelm Awick-Meyer** af *Meyer-Awick* (Bäätholt), bädden 12.5.1902, stuurwen ap sien 81. Gebuursdai ap n 12.5.1983, waas Buur. Hie waas fon 1.10.1946 - 4.4.1961 Burgermäster fon Skäddel.
Heinrich Schulte

Buurenroat (Landwirtschaftsrat) **Heinrich Schulte** (bädden 1875, Elisabethfeen) waas Buuräikoaster in Ait. Hie häd fuul schrieuwen uur Seelterlound un wät deer uumetou lait.
In Ait is ätter him ju *Heinrich-Schulte-Straße* naamd.

## Wierke
* Führer durch das Amt Friesoythe. Barßel i. O. [1928]
* Die Besiedelung des Amtes Friesoythe, Friesoythe 1930.
* [fielicht] Friesoythe in vergangenen Zeiten, Friesoythe 1930.
* Die Urpfarre Oyte und Gemeinde Altenoythe, Friesoythe 1974. (Original 1948)
* Alte Mühlen im Saterlande und in Markhausen. Volkstum und Landschaft 1951, Nr.11, S. 12-13.
* Das Saterland als friesisches Land. Heimatblätter, Beilage zur oldenburgischen Volkszeitung 33-40 (1952-1959). Mädnunner 41 Siden, hier anfierd as Side 1-41.
* Friesoythe, Die Stadt der Hansa. Als Manuskript abgezogen, Friesoythe 1969.
* H. Schulte, Das Kirchspiel Markhausen. Markhausen 1973. Mäd Anhang Mar A.
* Das Saterland, ein Land der Friesen. Roomelse 1979 (Schulzentrum Saterland). Fjauer Deele touhoope buunen: Ds1 (Grenzen, Besiedlung), Ds2 (Markenteilung), Ds3 (Dorfregister des Saterlandes), Ds4 (Die Johanniterkommende Bokelesch).
* Barßel an den Waterstrom, Barßel 1981 (Bürgerverein).

Sunner Jier
* Deutung der saterländischen Flurnamen. Hondschrift. Stadtarchiv Friesoythe.

## Ferbiendengen
* Berufsbildenden Schulen Friesoythe
* Gemeinde Saterland
* Heimatbund für das Oldenburger Münsterland
Wilhelm Awick

**Wilhelm Awick** (*litje Wülm*) hied n Skougeschäft in Skäddel. Hie waas die eerste Boas fon dän oolde Seelterbuund un aan fon do *Tweelwe*.

Wilhelm Awick waas bädden dän 13. Januoar 1883 in Skäddel. As Toank foar sien Wierk foar dät Seelterfräiske is ju *Saterstraße* in Skäddel, wier hie uk woonde, ätter him naamd.
Tuusterpäiter

**Tuusterpäiter** (in't Düütske Originoal "**Struwwelpeter**" naamd) is n Bäidensbouk fon Heinrich Hoffmann uut dät Jier 1845, dät fon Margaretha Grosser in dät Seelterske uursät wuuden is. Dät is n Bouk mäd pläsierdelke Dööntjene un snurrige Bielden.

Die "Struwwelpeter" is al in 130 Sproaken uursät wuuden un is in 2010 uk ätter dät Wäästfräiske as "Smoarge Piter" uursät fon Jacobus Quiryn Smink un ätter dät Noudfräiske (Sölring) as "Tuusipetji" fon Kai Klint.

Heinrich Hoffmann kuud seküür dät Seelterfräiske nit ferstounde, man dät is ountouniemen, dät hie mäd disse Uursättenge gans bliede weesen waas, so as mäd ju Uursättenge in uur Sproaken. Un seküür hiede hie dän Tuusterpäiter in ju internationoale Struwwelpeter-Familje wäilkuumen heeten un ju Uursätterske, Gretchen Grosser, ju dän Tuusterpäiter mäd hiere oaine Kompetenz un Riekdom an Ideen een näie seelterske Identitäit roat häd, foar dät flugge Wierk beglukwonsked.

## Uutgoawen
* Tuusterpäiter ap ju Websiede fon dän Ferlach Edition Tintenfass ISBN 978-3-937467-82-5
* Die wäästfräiske "Smoarge Piter" is touhope moaked fon dän Ferlach Edition Tintenfaß un dän Ferlach Hispel in Wiuwert, 32 siden, 2010, ISBN 978-3-937467-83-2
* Uutgoawe in Hollound: Hispel, Terp 31, 8637 VH Wiuwert, ISBN 978-90-74516-11-2
* Die wäästfräiske "Smoarge Piter" ap ju Webstee fon Jacobus Quiryn Smink
* Die noudfräiske (Sölring) "Tuusipetji"

## Ferbiendenge ätter buten
* "Struwwelpeter" in uur Sproaken
* "Tuusterpäiter" in dän General-Anzeiger
* Literatuur: Die Tuusterpäiter ap Seeltersk (NWZ)

*
Aastfräislound

**Aastfräislound** is dän Deel fon Aast-Fräislound, die der fröier unner ju Heerskup fon do Cirksena's stuud.

## Geschichte

ImageSize  = width:1000 height:80
PlotArea   = width:900 height:50 left:50 bottom:25

DateFormat = yyyy
Period     = from:700 till:2050
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:700

Define $dx = 25 # shift text to right side of bar

PlotData=
  bar:Leadors color:red width:15 mark: (line,white) align:left fontsize:S

  color:green from:700 till:789 shift:(-40,15) text:Fräiske Riek
  color:red from:789 till:1100 shift:(-40,15) text:Frankenriek, HRR, Wikinger
  color:green from:1100 till:1464 shift:(-40,15) text:Fräiske Fraiegaid
  color:red from:1464 till:1744 shift:(-40,15) text:Gr./Fd. Aastfräislound
  color:green from:1744 till:1806 shift:(-12,15) text:Prs.
  color:red from:1806 till:1815 shift:(-12,15) text:Fr.
  color:green from:1815 till:1866 shift:(-12,15) text:Hann.
  color:red from:1866 till:1946 shift:(-10,15) text:Prs.
  color:green from:1946 till:end shift:(-30,15) text:Lsk./Düütsklound
  

*HRR = Hillige Roomske Riek, Gr./Fd. = Groafskup/Furstendum, Prs. = Prüüsen, Fr. = Frantsööske Tied, Hann. = Hannover, Lsk. = Läichsaksen

## Iendeelenge
Aastfräislound uumfoatet däälich do naiste Kringe:
*Aurk
*Lier
*Oamde
*Wittmund
Buutere

**Buutere** (dt. *Butter*) wäd moaked fon Room fon Molk. Deertou kumt di Room in ne Säddene, dät is n Oard Fät, wieroun n Stamper mäd Goate (die Pulst) ap un deel bewääged wäd. 

## Oarbaidswiese
[Buutere wuud fröier in Seelterlound fon Wieuwljuude so moaked:] *Ju Molk, ju drooget me in n Roompot soloange, dät me sofuul häd, as me säddenje wol. Dan mout me ju Molk soloange stounde läite, dät se suur is un scheeten, dan kon me se säddenje. Is dät Suumerdai, dan kon me se so koold säddenje, is dät Winterdai, dan mout der heet Woater in de Säddene, uurs kon man dät nit touhoope kriege. Häd me dan n Sät säddend, dan foatet dät oun tou schiffen, deerbie kon me sjo, of dät buuterje wol. Wan me dan n Sätje wier säddent, dan kumt der Buutere ap de Molk. Dan mout me noch ieuwkes säddenje, dät ju Buutere in een Stuk kumt, dät hat ‘touhoope’.* 
*Dan kriege do Wieuwljuude n holtenen Näp häär un n holtene Lätse, deer kriege se ju Buutere mäd uut de Säddene in dän Näp. Dan mout ju Buutere truchmoaked wäide un hiered, un dan mout der Soalt oun. Dan wäd se in n ounsjoonelk Stuk moaked un dan is se kloor.*
*[[Sies]] wäd hier in Seelterlound nit moaked, wäil wie hier nit so fuul Molk hääbe".* Vk220R (Apnoame uum 1884).

Leeter wuud dät aal uurnuumen fon ju Molkeräi.
Molkeräi

Ju **Molkeräi** is ne Fabrik tou Beoarbaidenge fon Molk tou Produkte as Buutere, Sies un däälich noch sofuul moor.

In Seelterlound wuud 1902  ne Molkeräi baud in Skäddel (Heese 124, 394). *Düsse Janßen, dät was Lümke Wülm. Dät was en gouden klouken Käärl un uk n goudmööidigen Käärl. Di hied dän Binoome fon "Egyptische Josef" un di häd n Masse foar t Tärp Schäddel däin. Hi häd uk n Molkeräi deerwai baut, dät häd hi ap sien Loundstük apsät. Un doo hied hi deer je n Maierist oane, di hiet Olliges, un di Olliges di koom fon [[Äästerweede]].* Se20S. Ju Skäddeler Molkeräi stuud stump ieuwenske ju oolde Buurensteede fon Egeers aan n litjen Wai, die däälich "Alter Postweg" naamd is.

Leeter roate dät ju *Libby Molkeräi* midde in Seelterlound (Ls108, 1955). Ju stuud aastersiede Sträite twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun. (St3:4:7-8, 1968). Dät wier an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die "Combi-Markt" stuud, där wier nu ju Firma "Heizungsbau Drees" is.

Fröier stuud där uk suudelk Boukeläsk ne Molkeräi.

Do Seelter Molkeräien sünt nu al loang oubreken. Där is niks moor fon tou sjoon.

## Sjuch uk
*Lieste fon do Seelter Roupnoomen

## Bielde

**Bielde uut dät Fotoarchiv fon Theo Deddens:**

 
Bielde:Molkeräi-1.jpg| Dät oolde Buurenhus fon Egeers, där bääte ju Skossteen fon ju Molkeräi, gjuchts ju Hauptsträite, bääte in de Midde die litje Wai die ätter ju Molkeräi wai geen (uum 1955)
Bielde:Egeers.jpg|N glieke Bielde mäd moor Huusen in dät Tärp. In ne Midde gungt links die "Raiffeisendamm" ätter Loanghorst wai
Bielde:KlärenWilli1966-2.jpg|Willi Klären mäd Hoangste un Molkwoain in Skäddel, gjuchts ju Drogerie Huesmann,
Bielde:KlärenWilli1966-1.jpg| Willi Klären mäd sien Molkwoain in Skäddel, gans bääte dät witte Huus was Mensing un bääte dän grooten Boom do Skoosteen fon ju Molkeräi. Egeers was do wäil al oubreeken. Links die Bäidenstuun. (1966)
Aarhus

**Aarhus** is ne Stääd ap dät Fäästlound fon Dänemark in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 256.018 Ienwoonere (Januoar 2013), deermäd is Aarhus ju twäidgrootste Stääd fon Dänemark un ju grootste Stääd fon Jutlound. Ju Stääd häd siet 1928 ne Universität, fuulsiedige Industrie un n Seehoawen in dät Kattegat. Die regionoale Luchthoawen Aarhus befint sik in Tirstrup, uungefeer 36 km fon Aarhus.

Aarhus is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2017.
Århus Kommune

**Århus Kommune** is een deenske Meente in't Aaste fon ju Region Midtjylland. Ju Meente häd een Flakte fon  467,70 km² un tält 340.421 Ienwoonere (Stound: 1. Januoar 2018). Die Sit fon ju Ferwaltenge is in Århus (of Aarhus), ju grootste Stääd fon ju Meente. Århus Kommune wuude in ju Ferwaltengs-Reform fon 1970 bielded un heerde tou dät Århus Amt. Ju Kommune bleeuw bie ju Ferwaltengsreform 2007 ärheelden.

Ju Kommune äntstuude truch dän Touhoopesluut fon ju Stääd Århus mäd do Lound-Meenten Beder-Malling, Borum-Lyngby, Brabrand-Sdr. Årslev, Elev, Elsted, Harlev-Framlev, Hasle, Hjortshøj-Egå, Holme-Tranbjerg, Mårslet, Ormslev-Kolt, Sabro-Fårup, Tilst-Kasted, Todbjerg-Mejlby, Trige, Solbjerg, Vejlby-Risskov, Viby un Åby juust so as Deele fon do Säspele Skødstrup un Vitved.
Die litje Prins

**Die litje Prins** is ju Seelter Uursättenge fon dät frantsööske Bäidensbouk "Le Petit Prince" fon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943).  

## Täkstbiespil
**Hier aan litjen Tekst fon dän Skrieuwer:** 

*Säks Jiere waas iek oold. Do kreech iek moal een Bouk uur dän Urwald tou foatjen. Dät hiede ju Uurskrift: Weere Fertälster. Un deeroun foont iek een froaie Bielde. Dät stoalde een Riesenschlange deer, wo ju een Wüülddiert in’t Geheel ferslook un deerbie rukhoalsede. Iek hääbe ju Bielde hier foar die oumoalt.*

*Binne in düt Bouk stuud: „Boa rukhoalsed hiere Fangst ap eenmoal deel. Ätterdäm kon sik sun Boa nit moor röögje. Dan släpt ju säks Mounde, un in düsse Tied wät die Fangst ferknuused.”

*Iek hääbe domoals ful ättertoacht uur dän Dschungel un wät me deer binne nit alles belieuwje kon. Iek hääbe dan uk mäd’n Faawpänne ju allereerste Bielde in mien Lieuwend moalt. […]*
*Iek moaste mien Mästerwierk dan uk fluks do grooten Ljude wiesje un hääbe altied fräiged, of jo uk boang sunt foar mien Bielde.*

*'Die Foaks kwäd tou dän Prins:*'

*Hier is mien Stilkenhaid. Dät is gans eenfach.Man sjucht bloot mäd dät Haat goud. Dät Upperste is foar do Ogene nit tou sjoon.''

## Uursättengen in do fräiske Sproaken

Dät Bouk is uursät fon Margaretha Grosser, ju 2010 uk dät Bäidensbouk "Tuusterpäiter" ätter dät Seelterske uursät häd. Dät Bouk "Le Petit Prince" is ätter 140 uur Sproaken uursät un is 1998 uk uursät ätter dät Wäästfräiske fon Jacobus Quiryn Smink, die 2010 uk dät Bäidensbouk "Tuusterpäiter" ätter dät Wäästfräiske uursät häd. "Le Petit Prince" is uk ätter two Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake uursät wuuden.
* Ap Seeltersk: “Die litje Prins” (Ferlach Tintenfass un Oldenburgische Landschaft), 2009, (ISBN 978-3-937467-64-1)
* Ap Noudfräisk (Ferings): De letj prens (Ferlach Tintenfass ISBN 978-3-937467-67-2)
* Ap Noudfräisk (Moorings): Di latje prins (Ferlach Tintenfass ISBN 978-3-937467-66-5)
* Ap Wäästfräisk: De Lytse Prins (Ferlach Koperative Utjouwerij Boalsert © 1998 ISBN 90-6570-310-1)
* De Lytse Prins (wäästfräisk) ap ju Webstee fon Jacobus Quiryn Smink
* Die litje Prins in uur Sproaken (Ferlach Tintenfass)

## Ferbiendenge ätter buten

* Die litje Prins ap Seeltersk ärskeenen
* Die litje Prins ap ju Websteede fon dän Ferlach
* Bielden fon dän Skrieuwer
Weser

Ju **Weser** is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Weser Äi begint bie Hannoversch Münden, ap dät Steede weer do Fulda un Werra touhoope kuume. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Hessen, Noudrhien-Wäästfoalen, Läichsaksen un Bremen ätter ju Noudsee wai.
Birmingham

**Birmingham** is ju twäidgrootste Stääd in Änglound un dät Fereeniged Köönichriek.

## Historisk Ienwoonertaal
* 1550: 1.500
* 1650: 5.000
* 1750: 24.000
* 1800: 80.000
* 1900: 522.800
* 1981: 1.013.431
* 2002: 990.000
* 2005: 1.001.200
* 2009: 1.012.010
Universität

Ne **Universität** is ne Institution, wier me wietenskuppelk Unnergjucht foulgje kon, un wier Foarskenge moaked wäd. 

Universitäte kon me beskrieuwe as Hoochskoulen mäd Promotionsgjucht, man do Universitäten unnerskeede sik maast uk truch n breeden Fächerkanon. Typisk sunt do klassiske, al in dät Middeloaler ienfierde Fakultäten foar Philosophie, Medizin, Theologie un Gjuchtswietenskuppe. Deertou kuume do Natuurwietenskuppe, Mathematik, Wirtskaftswietenskuppe, Sozioalwietenskuppe un uur Oarbaidsgebiete.

Fon aal do hüütige Universitäte, is ju Universität Bologna ju ooldeste Universität (1088). Deerätter wuude ju Universität Oxford uum dät Jier 1170 gruunded. Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un is fon Ubbo Emmius in dät Jier 1614 gruunded. Ju Universität Heidelberg is 1386 gruunded wuuden, ju Universität Tübingen 1477. In do Jiere 1487-1489 wieren fjauer Seelterfräisen bie ju Universität Rostock mäldet, ju 1419 gruunded wuuden waas.

## Weblinks

* Universities Worldwide Lieste fon Universitäte uur ju ganse Waareld
Woudoard

Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude:
* Dät Geslächtswoud (die Artikkel) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud.
* Dät Haudwoud (Substantiv) beteekent n Ding af Begrip.
* Dät Biewoud (Adjektiv) beschrift, definiert of begränset n Hauptwoud.
* Dät Foarwoud kon insteede fon n Haudwoud stounde un ferwiest deer dan ätter. 
* Dät Taalwoud (Numerale) rakt dän Taal of ju Rangoardnenge.
* Dät Uumstandswoud (Adverb) beteekent n Tiedwoud naier.
* Dät Ferhooldniswoud (ju Präposition) beteekent dät Ferhooldnis twiske Hauptwoude usw.
* Dät Biendewoud (ju Konjunktion) ferbint two Woude of Satse.
* Dät Tiedwoud (Verb) beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess.

## Sjuch uk
* Silwe
Geslächtswoud

Dät **Geslächtswoud** (die *Artikkel*) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud. 
				
Dät rakt in ju seelter Sproake ferscheedene Artikkele, je ätter Bestimdhaid, Taal, Geslächt un Fal. Do sunt maast uut dät Ooldfräiske (afr.) outouleeden. Die 2. Fal is maast ärsät fon Konstruktione mäd *fon* usw. 

## Bestimde Geslächtswoude Eentaal
### Monnelk of maskulin (m.)

.* Wan dät sik honnelt uum bekoande Seeken, t.B. *Die Mon slacht dän Huund mäd *'de** Knäppel''. Hier häd sik also dät afr. ''thā'' truchsät un uurs in 3. un 4. Fal afr. ''thene''!<br />
Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (oukuuted tou ''s'' in ***s*'äiwens*).

=== Wieuwelk of feminin (f.) ===
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0"  width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;

. * t.B. *ju Kuu is in de Weede*. Also uk hier wäil dät afr. *thā* un uurs in aal Falle afr. *thiu*.
Die 2. Fal säilden, as *in Tied **der** Nood*.

=== Seekelk of neutroal (n.) ===
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0"  width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;

afr. *thā(m)* is hier bloot in Räste bewoard blieuwen, as t.B. *in **de** Huus*.
<br /> 
== Bestimde Geslächtswoude Moortaal ==
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0"  width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;

Hier äntstamt *do* [[Luudgesäts|luudgesätselk]] afr. *thā*. 
<br />			
== Uunbestimde Geslächtswoude ==
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0"  width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;


Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (t.B. ***eenes** Deeges'').

## Sjuch uk
* Woudoard
Sköäweljen

**Sköäweljen** (dt. *Schlittschuh laufen*, eng. *to skate*, fra. *patiner*, nl. *schaatsen*, nfr. *schure*, wfr. *reedride*) is sik uur dät Ies foutbewäägje ap n Oard Gliedstukke, do Sköäwele.

## Sköäweljen fröier in Seelterlound
Fröier wieren do Nieden in Seelterlound in de Winter unner Woater, un wan et dan froos, dan  roate et groote Flächen mäd Sköäwelies. Oold un jung un ju ganse Skouljuugend wieren ap de Sköäwele. Dät waas n Fergnöigen, Roupen un Sjungen, so loange jo sjo kuuden. Bie Mounskien wuud et leet bit älk fergnöigd un wuurich ätter Huus geen. So geen dät alle Deege so loange dät Ies noch heelt. Älk kuud sköäwelje. Litje Bäidene leerden dät bääte n Stoul. Älk moaste sköäweljen leere. Do nit wüülen, wuuden fon do Oolden twongen, dan do nit sköäwelje kuuden, goolten as Sunnerlinge.  

## Frachtferkier truch Sköäweler
Domoals roate et uk noch strommere Wintere as nu. Do bääste Sköäweler moakeden Tuuren ap de Seelter Äi un ju Leda ätter Lier un hoalden deer Weere häär. So wäd noch fertäld fon Oaltje Beernd. Hie waas an t Broodboaken un hied do Broode al kloor foarmd, as Antje him fertälde, dät jo goarneen Soalt moor bie do Koopljuude kriege kuuden un wüülen uutenemäiden sloachtje. ,,Dan stik dät Fjuur in de Ougend man oun, ik wol ieuwen Soalt hoalje fon Lier." As Antje dät Fjuur ounstikt, bint Beernd do Sköäwele unner, un as dät Fjuur ferbaadend waas, do waas Beernd deer in Hollen al wier fon Lier, mäd trüütich Puund Soalt ap de Skullere. Antje hied juust dät Fjuur uut de Ougend leeken un Beernd kuud dät Brood ounskuuwe. So geenen in loange stromme Wintere eenige Artikkele tou Eende, do uurs mäd et Skip fon de Stääd hoald wuuden. Reede wieren noch uunbekoand. So kon man sik foarstaale, wo die lichte Frachtferkier fon kräftige Sköäweler besuurged wuude. Ls51.
Bäidenstuun

Die **Bäidenstuun** (dt. *Kindergarten*) is ju eerste Stappe in dän Unnergjucht. In Seelterlound sunt 5 Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide.

## Sjuch uk
* Seeltersk in dän Bäidenstuun
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (* 8. Meerte 1929 in Taubaté, São Paulo, Brasilien) is ne brasilianiske Fiersjomoderatorin, Sjungerske un Tjoterspielerske.
Madeira

**Madeira** (fon portugiesisk *madeira* ‘Holt’) is n Ailound in dän Atlantiske Ozean, uungefäär 700 Kilometer wäästelk fon Afrikoa un 1000 Kilometer suudwäästelk fon ju portugiesiske Kuste. Dät häd 235.000 Ienwoonere ap ne Fläche fon 801&nbsp;km² un mät 57 km bie 22 km. Touhoope mäd Porto Santo un dät fääre ätter dät Suude lääsende Ilhas Desertas un do Ilhas Selvagens bildet dät ju autonome Region Madeira fon Portugal un heert also tou ju Europäiske Union. Do Azore hääbe binne Portugal diesälge Status. Ju grootste Stääd ap Madeira un tougliek ju Haudstääd fon ju autonome Region is Funchal.
Dät Klimoa ap Madeira is gjucht mild (ju Temperatuur lait maasttied twiske 16 un 22&nbsp;̊C.) un is weegen ju Natuur, fuul Buske un Bierge beljoowed bie Koierder un Natuurfrüünde. Deer ju Kuste foarallen bestoant uut staile Fälsenwoogen un Soundstrande 
bolde nit foarkuumen dwo, rakt dät ap Madeira neen Massen-Touristik. Do Ailounde hääbe n vulkoanisken Uursproang. Die hoochste Bierich is die Pico Ruivo (1862 m).

Ju bekoandste Spezialität fon Madeira is die stäärke Wien die der ätter dät Ailound benaamd  is. Buute dän Madeira-Wien is dät Ailound uk bekoand truch dän *[[Espada]]*; n loangen swotten Fisk, die der ap fuul ferscheedene Wiesen kloormoaked wäide kon.

Gjucht charakteristisk foar dät Ailound sunt aal doo eksotiske Bloumen, do deer wüüld woakse. Deeruum wäd dät uk dät Bloumenailound naamd. Buute do Kanariske Ailounde is Madeira ju eensichste Steede wier die Kanariefuugel wüüld foarkuumen däd.

Madeira is liekteekend truch sien eensich Nätwierk fon Bewoaterengsknoale, do ‘’Levadas’‘: smälle Sloote, do der uur dät ganse Ailound truch do Bierge anlaid wuuden sunt. Weegen ju staile Noudkuste is ju Besiedlenge ounfangd an ju minner stailer Suudkuuste, wier uk ju Haudstääd Funchal lait. Dät Woater wuud uut do Bierge häär truch do Levadas ätter dät soore Suuden broacht. Loangs do Levadas sunt fröier Paade anlaid wuuden tou ju Unnerhooldenge. Ap wäkke Steeden sunt do Paade man 20 cm breed un ferloope nai an n stailen Ougruund. Ap uur Steeden konnen do uur 2 m breed weese. Wan me goud ap do Schilde oachtet un dän Räid fon do Hiesige befoulget, sunt do Paade goud tou n Koierskup.  

## Iendeelenge
Madeira is apdeeld in do foulgjende Meenten:
* Calheta (Madeira)
* Câmara de Lobos
* Funchal
* Machico
* Ponta do Sol
* Porto Moniz
* Porto Santo
* Ribeira Brava
* Santa Cruz
* Santana
* São Vicente

## Fotogalerie

Bielde:Hofi0006-24.jpg|N uur Levada ap Madeira
Bielde:Madeira_Route_naar_Pico_do_Arieiro_2004_05_18.jpg|Wai ätter dän Pico do Arieiro
Bielde:Thunder lightning Garajau Madeira 289985700.jpg|Grummel un Lai, Garajau
Bielde:Madeiras Ostspitze.JPG|Ponta de São Lourenço, Madeiras Aastspitse


## Bädden ap Madeira
* Cristiano Ronaldo, Portugiesisken Foutbaaler
Die Hüüne Dädde

**Dädde** waas uk aan fon do lääste Hüünen in Skäddel. Deer wuud oafters fon boald. Hie waas gjucht gefällich, goudmöidich un stäärk, man hie kuud uk gjucht dul wäide. 
 
## Ferwiesengen
Wit fon't Minimum

Dät **Wit fon't Minimum** (düütsk:Gesetz vom Minimum / Minimumgesetz) kwäd, dät sik dät Woaksduum fon Plonten aaltied ätter dän litsten Woaksduumsfaktor orientiert.

## Biespile
Staale wie uus foar, dät in n Boudem tou min Stikstof, tou min Woater un tou min Koolestof oane is. Woater is minner deer as Stikstof, un fon n Koolestof rakt dät noch uk noch tou min, man fon doo tjo ap maaste. Nu kooped sik die Buur Stikstofmjuks, deeruum dät je tou min Stikstof in dän Boudem is. Hie mjuksed deermäd sin Fäild, man die Aaren blift juust so littik as in't lääste Jier. Hiede hie deerjuun geeten, dan hiede hie leeter n gratteren Aaren kreegen. Me skuul also aaltied dät fermoorje, wät ap minste in dän Boudem is. Wan du moor Stikstof hääst, un juust so min Woater as in't foaren, brangt dät die heel un aal niks. Waas deerjuun moor Woater as Stikstof in n Boudem, so brangt dät die niks, tou jooten, dan moast du mäd Stikstof mjuksje. Eerste, wan die littste Woaksduumsfaktor fergratterd is un nit moor die litste, dan kon die Buur fääregunge un wier dän litsten ferbeeterje.
Hüüne

**Hüünen** sunt in oolde Tälstere besunners groote un stäärke Ljuude. Tälstere un Mythen uum Hüünen rakt dät wäil ap ju heele Waareld un buute dät do aal groot un stäärk sunt, häbe jo gjucht ferskeedene Oainskuppe. In Seelterlound un deer uumetou sunt dät oafter Skeepere.

## Kiek uk bie
* Die Hüüne Dädde
* Beekmans Wille
* Fänne Jan
Fänne Jan

**Fänne Jan**
Fänne Oepken sin Foar Jan waas noch aan fon do Hüünen. Hie waas groot un stäärk.  

## Ferwiesengen
Johanna Evers

**Johanna Evers**, geb. Schulte, is 1953 bädden in Baalenje un woond in Baalenje. Ju is Koasterske in Roomelse. Deer rakt ju Seeltersk-Unnergjucht bie dät "Schulzentrum Saterland". Ju hääd uk Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD *10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten* fon dän Roomelster Bäidenstuun St. Jakobus. Ju is in dän Seelter Buund un touhoope mäd Karl-Peter Schramm Vertreder fon dän Seelter Buund bie dän EBLUL. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".

## Wierke
* Biedroage in: *Sprachenvielfalt und Demokratie in Deutschland*, Hrs.: EBLUL-Komitee Deutschland, Brüssel 2002, ISBN 2-9600341-0-4
* *Seelterlound, friesische Sprachinsel in Niedersachen*, Johanna Evers und Karl-Peter Schramm, Saterland, Siede 43 bit 57, in: *Neben Deutsch: die autochthonen Minderheiten- und Regionalsprachen Deutschlands (Diversitas Linguarum 23)*, fon Christel Stolz (Hrsg.), 146 Sieden,  Universitätsferlach Dr. N. Brockmeyer, Bochum, 2009, ISBN 978-3-8196-0730-1
* Biedroage in: *Die jungen Saterfriesen : eine Reise durch das Jahr ; 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten*, 2009
* Biedroage in: *10 Jahre Europäische Sprachencharta in Niedersachsen*, Hrs. Jörg Peters un Gabriele Diekmann-Dröge, Isensee-Ferlach Oldenburg, 2010, ISBN 978-3-89-995-712-9
* Seelterfräisk Leerbouk mäd CD "Seeltersk bale", 190 Sieden, Sambucus-Ferlach,  Dez. 2011
* Middewinter in 'n Staal, Seelterfräiske Uursättenge truch Johanna Evers, Nordfriisk Instituut, 2012, ISBN 978-3-22007-377-7

## Sjuch uk
*Seeltersk an do Skoulen
*Twosproakegaid (Apluukenge)
*Unnergjucht
**Tjosproakigen Unnergjucht

## Ferbiendenge ätter buten
* "Seeltersk bale", Näi Leerbouk mäd CD (NWZ 23.12.2011)
* Fideo: Seeltersk in ju Skoule (NWZ-TV 17.05.2011)
* Bäidene: Seeltersk lernen mit dem Saterfuchs (GA) - Die ganse Begjucht is  hier ap Siede 23 tou fiende
* Do eersten Sieden uut "Seelterlound, friesische Sprachinsel in Niedersachsen"
* [Ferlach Brockmeyer](http://www.brockmeyer-verlag.de/shop/article_448/Stolz%2C-Christel-(Hrsg.)%3A-Neben-Deutsch.html?shop_param=cid%3D1%26aid%3D448%26)
* Lehrer lernen Saterfriesisch (NWZ online, 6. November 2010)
Heinz Immer

**Heinz Immer** is 1949 bädden in Strukelje un woonde in Strukelje. Hie waas Koaster in Roomelse. Hie häd Seelterske Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD *"10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten"* fon dän Bäidenstuun St. Jakobus in Roomelse. Hie is 1996 ap junge Lieuwenstied fon 47 Jiere stuurwen.
Epistemologie

Juu **Epistemologie** (düütsk deerieuwenske uk "Erkenntnistheorie") is n feekeuurgriepend Deelgebiet fon juu Philosophie, dät sik mäd juu Äntstoundenge fon Wieten af uk skienboar Wieten uutnunnersät, un deermäd, wät foar aan Twieuwel aaltied bestounde kon.
Seelter Sjungere

Do **Seelter Sjungere** is ne Songgruppe fon dän Seelter Buund. Ju Gruppe wuud 1993 truch Adelheid Pörschke un uurse gruunded. Do sjunge oolde Seelterfräiske Läidere, so as toun Biespil dät Seelter Läid ap eepenbiere Fäste, toun Biespil bie dän "Heimatabend" fon dän Seelter Buund un uk bie uurse Feroustaltenge. Do hääbe flugge Drachten un wieren uk al in dät Wiedkiekjen. Ju Songgruppe häd 11 Meegliedere. Foarsitter is Adelheid Pörschke.

## Sjuch uk
* Seelter Sjungere
* Do Seelter Sjungere in ju Nordwest-Zeitung
Ingeborg Remmers

**Ingeborg Remmers**, *eerder Einhaus*, is bädden in Wietsound un woont in Wietsound. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju "Litje Skoule Skäddel" in Skäddel un is Laiterin fon dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".

## Sjuch uk
*Seeltersk an do Skoulen
*Twosproakegaid (Apluukenge)
*Tjosproakigen Unnergjucht.
*Unnergjucht

## Ferbiendenge ätter buten
* Europa zu Gast bei kleinen Saterfriesen (NWZ)
* Bäidene: Seeltersk lernen mit dem Saterfuchs (GA) - Die ganse Begjucht is  hier ap Siede 23 tou fiende
* Ingeborg Einhaus uur sik säärm un Seeltersk (NWZ)
* Unnergjucht: Seeltersk balen nach Noten (NWZ)
* Lehrer lernen Saterfriesisch (Nordwest Zeitung)
* Litje Skoule Skäddel
Wietsound

**Wietsound**, uk *Wietensound* af *Witsound*, düütsk *Wittensand*, is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Uutände un noudelk fon dän  Uutändjer Kanoal. Wäästelk fon Wietsound lait Idafeen, dät heerd däälich tou ju Meente Aastrauderfeen. Noudelk fon Wietsound läit Ubbehusen. Wietsound is in dät Jier 1847 äntsteen.

## Noome
"Fröier hääbe doo Ljude Sound deer wäch fierd un dan is hier witen Sound weesen, dät deertruch di Noome wäil äntsteen is." (Lound un Noomen, Siede 98)

## Geskichte
"Aasterside fon ju oolde Schoule liegen doo wite Sounddünen. Doo Utänder brukten al Jierhunnerte fon dän Sound un naamden doo Sounddünen eenfach Sountstich. Bi de Määrkdeelenge 1819/20) wieren doo
Dünen al wächfierd. Um 1900 waas ut dät Soundstich n wülde Sumpplakke wuden mäd Woaterwülgene, ferkreepelde Riesene, Rääsken un Suurgäärs.  As et ätter dän Kriech neen Lound tou koopjen un tou paachtjen roate, paachteden eenige Witsountjer dät Soundstichlound un moakeden ut dät wülde Lound froai lik Weedelound. Deer bi t Krüs waas t fröier immer utgreeuen weesen." (Lound un Noomen, Siede 98)

## Skoule

Wietsound hied fröier ne oaine katoolske Skoule. 1884 wuude ju *Schulacht Wittensand* gruundet und ju Skoule wuud 1889 baud. 1897/98 wieren där 49 Sköilere, 1946 100 Sköilere in two Klassen. Där wieren uk Sköilere fon Idafeen. Ju Skoule wuude 1956 sleeten un ne naie Skoule baud, ju häd 51.104 DM kostet. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten. Die eerste Koaster wier Josef Dierkes uut Peheim fon 1884-1888.

Ju Skoule stound deer däälich noch.

Hier alle Koastere fon ju Skoule:
**Laitenge**:
* 1884-1888 Josef Dierkes
* 1888-1910 August Boschenhenke
* 1910-1919 Josef Vössing
* 1919-1919 Koaster Stukenborg (Fertredenge)
* 1920-1920 Franz Rolfes
* 1920-1939 Heinrich Röpke-Stadtholte
* 1945-1954 Martin Pille
* 1954-1967 Günter Wellbrock

**2. Koaster:**
* 1946 - 1946 Koasterske Feichtinger
* 1948 - 1948 Koaster Pulsfort
* 1949 - 1949 Änne Wilken
* 1953 - 1953 Maria Ellmann
* 1959 - 1959 Koasterske Voss
* 1960 - 1960 Josef Brackland

## Bädden in Wietsound
* Ingeborg Remmers, Koasterske foar Seeltersk an ju Litje Skoule Skäddel

## Bedrieuwe
* Athen Saterland Ei GmbH, produzierje Oaire
* Remmers Baubedrieuw

## Fereene
* Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V., ferounstaltet dät jierelkse Skutsfääst

## Sjuch uk
* Lound un Noomen, Siede 98
* Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V.

## Ferbiendenge ätter buten
* Heimat- und Böllerverein Wittensand (Noch in Oarbaid)
* Wietsound ap GOOGLE-Maps

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3 
* Georg Pahl: Witsound, (Geskichte fon do Huuse usw. 128 + 22 Sieden), Hsg. Michael Till Heinze, Langholt, 1994.
Ferhooldensbiologie

Ju **Ferhooldensbiologie** is n Deelgebiet fon ju Biologie, dät dät Ferhoolden fon Dierte ärfoarsket.

## Iendeelenge
Groaf lät sik ju Ferhooldensbiologie in tjo Deelgebiete iendeele:

* Ju Ferhooldensökologie - Ju befoatet sik mäd dät Ferhoolden in ju Evolution, t.B. mäd ju Froage, wieruume in ju Evolution n bestimd Ferhoolden n Diert n Foardeel broachte un düt Ferhoolden sik deeruum algemeen truchsät häd.

* Ju Ferhooldensontogenese - Ju ärfoarsket ju Äntwikkelenge fon dät Ferhoolden in n Loop fon't Lieuwend, wo dät leert, wo dät Diert al fon Gebuurt an n bestimd Ferhoolden häd, wo dät Diert angeboorene Ferhooldenswiesen fääre perfektioniert un wo Unnerfiendengen dät Ferhoolden fon dät Diert beienfloudje.

* Ju Ferhooldensphysiologie af Neuroethologie - Ju ärfoarsket ju Stjuurenge fon't Ferhoolden truch Näärwensystem un Woarniemengen.
Ferhoolden

As **Ferhoolden** beteekend me aal dät Dwoon un Reagierjen fon n Diert, aal doo sjuchtboare Bewäägengen, Hooldengen un aal ju Kommunikation - uunoardende un fielicht uunbewusden Uutdruk mäd Teekene un Luude juust so as een gramatisk truchoardende Sproake, as ju bie Moanskene tou ärkannen is. Dät **Ferhoolden** wäd ärfoarsked fon ju Ferhooldensbiologie.

## Uurseeken
Wan me ätter do Uurseeken fon n bestimd Ferhoolden fräiget, mout me eerste unnerskeede, af me doo naierlääsende (proximoate, f. latiensk proximum, dät naiste) af doo djappere (ultimoate, f. latiensk ultimum, dät lääste) Uurseeken wiete wol. 

Proximoate Uurseeken, dät sunt do Uurseeken, wääruume n Ferhoolden bie n bestimd Individuum in een bestimde Situation geböärt. Me fräiget deer ätter dät, wät juust in't foaren in't Näärwensystem geböärt is, befoar dät Dier düt Ferhoolden wiesd häd (een ferhooldensphysiologiske Froagestaalenge) un ätter doo Unnerfiendengen un Leerprozesse, doo bie düt Individuum dät Ferhoolden foaruutgeen sunt (een ferhooldensontogenetiske Froagestaalenge.

Ultimoate Uurseeken, deer mout me djapper gunge. Me fräiget nit moor ätter n bestimd Individuum un nit moor ätter een bestimde Situation, wier dät Ferhoolden wiesd wäd, sunnern me fräiget, wääruume sun Ferhoolden uurhaud foarkumt, wääruume dät t.B. in juu Evolution n Foardeel broacht häd un sik deeruum algemeen truchsät häd. Juu Froage ätter doo ultimoate Uurseeken is also eer een ferhooldensökologiske Froagestaalenge.
Adelheid Pörschke

**Adelheid Pörschke**, bäddene Waten, is dän 1. Dezember 1938 bädden in Skäddel un woont boppe an dän Skäddelerdom, wier die al tou ju Meente Ait heert. Ju ganse Familie Pörschke is aktief bie dän Seelter Buund. Hieren Mon Alfred Pörschke is in dän Foarstand fon dän Fräiske Räid, Sektion Aast, hieren Suun Heinrich Pörschke is Boas fon dän Seelter Buund un hieren Suun Hermann is Foarsitter fon dän Baier- un Böllerfereen Skäddel.

Adelheid Pörschke roat do Sproakkurse ap Seeltersk foar dän Seelter Buund un laitet dän "Seelter Stammtisch" in dät Seelterfräiske Kulturhuus in Skäddel. Ju heert tou ju Projektgruppe "Saterfriesisch" bie dän Bäidenstuun "Unterm Regenbogen" in Skäddel un is Meeapgjuchter un Foarsitter fon ju Songgruppe "Seelter Sjungere".

## Sjuch uk
* Adelheid Pörschke eerd - Kiek hier ap Siede 29 (GA E-paper)
* Seelter Sjungere
* Fräiske Räid, Deel Aasterkaante
* Adelheid Pörschke in ju Nordwest-Zeitung hier  un hier un hier
1790

----

15. -- 16. -- 17.
-- **[[18. Jierhunnert]]** --
19. -- 20. -- 21.
Jiere:  1787 - 1788 - 1789
- **1790** -
1791 - 1792 - 1793 -
----


## Foarfaale
* 23. Januoar: N poor Deege ätter hiere Ounkumst ap dät Ailound Pitcairn sätte do Moiterere fon ju Bounty dät Skip in Bround.

## Tou Wareld keemen
* 19. Meerte - John Tyler, tjaanden Präsidänt fon doo Fereende Stoaten fon Amerikoa
* 3. August - John Cockerill, Britisk-Belgisken Industriellen
* 21. Oktober - Alphonse de Lamartine, Frantsöösken Dichter un Stoatsmon
* 25. Oktober - Robert Stirling, Skotsken Uutfiender fon dän Stirlingmotor
* 30. Oktober - Rinse Posthumus, wäästfräisken Sproakkundigen
* 16. Dezember - Leopold I fon Belgien
* 23. Dezember - Jean-François Champollion, Frantsöösken Sproakkundigen, Gruunder fon ju Ägyptologie
19. Meerte

## Foarfaale
* 1848: Düütske Revolutsjoon 1848/1849: Ap ju "Neue Königsstraße" in Berlin wäide Barrikoaden baud. Sträitenslachten in ju Stääd aaskje 187 Doode.
* 1882: Die Gruundsteen foar ju Säärke Sagrada Família in Barcelona wäd laid.
* 2017: Frank-Walter Steinmeier wäd düütsken Buundespräsident.
* 2017: Martin Schulz wäd ap aan Paatäi-Dai fon ju SPD sunner Juunstämmen foar'n Buundesfoarsitter un Kanzlerkandidoat fon ju SPD foar ju Buundesdais-Köär 2017 kädden.

## Tou Waareld keemen
*1790 - John Tyler, tjaanden Präsidänt fon doo Fereende Stoaten fon Amerikoa

## Stuurwen
* 1823: Luis María de Borbón y Vallabriga, Infant fon Spanien, Kardinoal un Erzbiskop fon Toledo
3. August

Die **trääde August** is die 215. Dai in dän gregorioanske Kalänner (die 216. in Skaltjiere). Somäd blieuwe noch hunnertfüüftich Deege bit dät Eende fon't Jier tou.

## Foarfaale
* 1492: Christoph Kolumbus moaket sik mäd sien Skiepe Santa Maria, Niña und Pinta ap sien eerste Foarskengs-Foart.
* 1804: In Bordèu/Bordeaux beträt die düütske Natuurfoarsker Alexander von Humboldt ätter sien Amerikoa-Raise foar't eerste Moal sänt 1799 wier europäiske Äide.
* 1821: Die suudamerikoanske Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín wäd as Protektor fon ju näi-gruundede Republik Peru kädden.
* 1881: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal kricht ätter dän Apstound un dän Eerste Buurenkriech, die ap ju britiske Annexion foulged is, ne fiergungende Sälwenferwaltenge fon dät Fereende Köönichriek.
* 1914: Düütske Kriechsferkloorenge oun Frankriek, dät mäd Ruslound ferbuunded is, uumdät Ruslound Serbien Hälpe mai, dät ätter't Attentat fon Sarajevo in dän Kriech mäd Aastriek-Ungarn lait, un Aastriek-Ungarn is mäd Düütsklound ferbuunded.
* 1941: Die Munsterske Biskop Clemens August von Galen hoalt n Präätenje, wier oane hie dän Moort oun Behinnerde truch do Nazis bekloaget.
* 2019: Bie aan Terror-Ounsleek in ju texoanske Stääd El Paso skjut aan rassistisken Terrorist 22 Ljuude dood, buppedät rakt dät 24 ferseerde. Monken do 22 Doode sunt trättien US-amerikoanske, oachte mexikoanske un een düütsk Offer. Die Terrorist kwäd, hie wüül so fuul Mexikoanere as muugelk dood skjoote.

## Tou Waareld keemen
* 1770: Freerk Wülm III., prüüsken Köönich
* 1790: John Cockerill, Britisk-Belgisken Industriellen
* 1946: Keith Lynn Ackerman, US-amerikoansken Biskop
16. Dezember

## Skjonisse
* 1812: Do sloaine Räste fon Napoleon sien Grande Armée kuume fon Aaste uur ju Äi Memel un roakje Aastprüüsen. Bloot 5.000 fon in't Foaren 500.000 Suldoaten hääbe dän Ruslound-Fäildtoach mäd dät Lieuwend uursteen.
* 1815: Ätterdät die Portugiesiske Köönich al sänt Jiere in Brasilien residiert, wäd ju portugiesiske Kolonie Brasilien nu amtelk mäd dät Muurlound Portugal gliekstoald. Dät rakt nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wäd dät Brasilioanske Rio de Janeiro.
* 1880: Ju Buurenrepublik Transvaal ferkloort unner dän Noome Suudafrikoanske Republik hiere Uunouhongegaid fon Grootbritannien. Die Fäärme Buurenkriech begint.
* 1946: Die Iroan äroobert ju Republik Kurdistan, ju somäd nit moal n Jier bestounden diede. Ju Region is däälich Deel fon ju iroanske Provinz Wääst-Aserbaidschan
* 1951: In Württembierich-Baden, Baden un Württembierich-Hohenzollern stämt ju tou kjoosen begjuchtede Befoulkenge in uur een Fereenigenge fon do tjo Lounde tou een Buundeslound ou. Dät wäd mäd groote Moorhaid annuumen un dät näie Buundeslound Baden-Württembierich wäd leeter ap dän 25. April 1952 gruunded.

## Tou Waareld keemen

* 1790: Leopold I. fon Belgien
* 1836: Ernst von Bergmann, düütsk-baltisken Chirurg un Professor fon ju Medizin

### Twieuwelfaale
* Ätter dän gregorioanske Kalänner is die Gebuursdai fon dän Kunstler Wassily Kandinsky die 16. Dezember 1866. Domoals goolt oaber in Ruslound noch die julioanske Kalänner, ätter dän dät die 4. Dezember waas.

## Stuurwen
* 2001: Stefan Heym, düütsken Skrieuwer
* 2020: Lotte Brainin, aastriekiske Wierstounds-Kamperske juun do Nazis, ju dän Holocaust uurlieuwed hiede
23. Dezember

## Foarfaale
* 1959: Baubegin fon ju *[[Puente de las Américas]]*, een Brääch, ju dän Panama-Kanoal uurspont.
* 1993: In't hessiske Hohenstein-Steckenroth kon aan Bumben-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in lääste Minute ferhinnerd wäide: Fluchtlinge fiende een baadenjend Auto twiske hiere Woon-Containere. As jo dät Auto läsked hääbe, sjo jo een Roor-Bumbe ap ju bäätere Sit-Boank.
* 2020: In dän Ferloop fon dän Burgerkriech in Äthiopien rakt dät in ju Metekel-Zone in ju äthiopiske Region Benishangul-Gumuz een Massaker. Extremisten fon dät Foulk fon do Gumuz brange 207 Ljuude uume.

## Tou Waareld keemen
* 1790: Jean-François Champollion, Frantsöösken Sproakkundigen, Gruunder fon ju Ägyptologie
* 1876: Ju eerste skriftelk fäästlaide Ferfoatenge fon't Osmoanske Riek wäd gultich. Ju is foar groote Deele fon dän Reformer Midhat Pascha uutoarbaided.
* 1918: Helmut Schmidt, düütsken Politiker un Buundeskansler fon BRD.
9. Januoar

## Skjoonisse
* 1793: Eerste Balloonfoart in Amerikoa truch dän Frantsoose Jean-Pierre François Blanchard.
* 1964: Bewoapenden Twist twiske US-Troppen un panamaiske Burgere in ju US-Hoohaids-Zone uum dän Panamakanoal. Deer stierwe eenuntwintich Panamaere un fjauer US-Suldoaten.

* 2015: In Paris uurfaalt die Terrorist, die dän foarige Dai ne Dreguunerske möärend häd, n juudsken Supermäärket, deer hie noch fjauer Ljuude moor dooded un moor as Jeesele nimt. Hie bekant sik tou dän Organisatsjoon|IS. Die Terrorist wuude ätters fon Dräguunere doodskeeten.
* 2015: Do twäin islamistiske Terroristen, do twäin Deege in't foaren in Paris ju Redaktsjoon fon ju Satire-Tiedskrift Charlie Hebdo uurfaalen un tweelich Ljuude möärend hääbe, wäide in Dammartin-en-Goële, wier jo sik ferstopped hääbe, fon Dreguunere doodskeeten.

## Tou Waareld keemen
* 1867 - Theodorus Marius Theresius van Welderen Baron Rengers, n niederloundsken Politiker
* 1908 - Simone de Beauvoir, frantsööske Skrieuwerske, Philosophin un Feministin († 1986). 
* 1913 - Richard Nixon, US-amerikoansken Präsidänt.
* 1989 - Michaëlla Krajicek, niederloundske Tennisspielerske.

## Stuurwen
*1908 - Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde.
Bieuwelte

**Bieuwelte** (düütsk *Bibelte*) is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait noudelk fon Baalenje un aastelk Boukeläsk. Noudelk fon de Bieuwelte läit Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Do eerste Siedlere in Bieuwelte wieren uum 1820 Cornelius Looschen, S. Ahlrichs und Johann C. Schulte.

## Noome
Bieuwelte betjut so fuul as "bei den Bülten (Anhöhen)", also haager Lound.

## Sjuch uk
* Radbod

## Ferwiesenge ätter buuten
* Lound un Noomen, Siede 624U ff.
* Skutsenkameroadskup "Friesenkönig Radbod" in Baalenje-Bieuwelte