open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spoulen

Ju **Spoule** is n elektrisk Bauelement, dät bestoant uut Träid, die der winneld is ap n Kääden, die der uut Iersen bestounde kon.

## Magnete

Älkuneen häd wäil moal heerd fon n Magnet. Dät is n Stuk Metal dät Iersen anlukt.

Man ieuwenske do bekoande Duur-Magneten, rakt dät uk Elektro-Magnete, do bloot Iersen anluuke, wan deer n elektrisken Stroom an toufierd wäd. Dät beraut ap dän Effekt, dät n elektrisken Stroom truch n Träid n magnetisk Fäild ärreeget. Die Effekt wäd noch stäärker wan me dän Träid in n Slinge lait.

Älk häd uk wäil moal fon n Dynamo heerd; do sitte ap t Rääd. Wan dät litje Rääd fon n Dynamo rund troalt, dan fangt ju Räädlampe oun tou baadenjen. Dät beraut nu wier ap dän Effekt dät n *annerjend* magnetisk Fäid in n Träid ne elektriske Sponnenge ärreeget. In n Dynamo sit n Träid ju der in gans fuul Slingen apwikkeld is un do Slingen traale dan in af bie n Magnet.

## Anluukenge

Ne Spoule is eegentelk n Träid mäd fuul Slingen. Stjuure wie truch dän Träid n elektrisken Stroom, dan ärreeget die n magnetisk Fäild. Un wan die Stroom groot genouch is, dan lukt ju Spoule uk wier Iersen an.

Annerje wie nu dän Stroom, dan wäd in dosälge Slingen ne Sponnenge ärreeged. Dät hat, dät ju Spoule fersäkt dän Stroom gliektouhoolden. Ju Oainskup kon in ju Elektronik uk wier nutselk anlaid wäide.

## Sälweninduktion

Ju Oainskup uum sun Sponnenge tou ärreegjen, hat "Sälweninduktion" un wäd uutdrukt in Henry. Ne Spoule is 1 Henry (1 H) wan ju bie ne Stroomannerenge fon 1 Ampêre pro Sekunde ne Sponnenge fon 1 Volt ärreeget. Do maaste Spoulen sunt fuul litjer un ju Sälweninduktion wäd dan uk maasttied uutdrukt in Millihenry (mH)= 10^{-3} Henry af Mikrohenry (μH)= 10^{-6} Henry.
Ju Sälweninduktion wäd gratter bie moor Slingen 1), man wäd uk gjucht ferhööged wan me do Slingen lait uum n Kääden fon Iersen af Ferrit af soowät.

1) Twäie soofuul Slingen rakt n twäie so hooch magnetisk Fäild. Dät ärreeget in älk fon do Slingen uk wier twäie sofuul Sponnenge, also in Gansen fjauermoal sofuul. Bie twäie sofuul Slingen wäd ju Sälweninduktion also uk fjauermoal so groot !
Sproakannernge

**Sproakannernge** (de. *Sprachänderung*) is je Ärschienenge dät Sproaken sik mäd der Tied annerje. Foar sun Annernge kon dät ferscheedene Uurseeken reeke.

* Spreekere fon ne Sproake strieuwje bolde immer ätter **Fereenfachenge**; dät is ne Seeke fon Ekonomie. So wäd ap Seeltersk oafte boald fon *hä wie* un *ko wie*, insteede foar "hääbe wie, konnen wie*.
* *'Ienfloud fon n uur Sproake**. So wäd foar Seeltersk ''tjuude'' oafte ''düüdje'' kweeden, sicher truch Ienfloud fon [[Platdüütske Sproake|platdüütsk]] ''düden''.
* Bie [[Sproakwikselenge]] wäd ne Sproake uurnuumen truch Spreekere fon n uur Sproake un dät kon wäil moal **Ienfloud fon ju Substroatsproake** feruurseekje, toun Biespil as doo näie Spreekere sik toufuul Moite reeke mouten uum hiere näie Sproake tou leeren.
: N Biespil deerfon is: wier uur [[germaniske Sproaken]] Satse apbaue as ''Iek gunge ...'', boalt dät [[Ängelske]] fon ''I am going ...''. Dät is ju woudelke Uursättenge fon dät [[Walisike Sproake|Waliske]] ''Rydw i 'n mynd ...''. Die näie Spreeker hougede dan bloot ju Beegenge fon ''to be'' tou leeren un nit ju fon ''to go'' un aal do uur Tiedwoude. 
* Dät rakt noch fuul Aspäkte fon Sproakannernge, wier noch neen Uurseeken foar fuunen wuuden sunt. Wäkke toanke dan uk wäil an **spontoane Drift''', dät hat: ne Annernge sunner ätterwiesboare sproakkundelke Gesätsmäitegaid. Dät kuud dan fielicht ju Uurseeke weese fon do groote Luudannerngen wier aal do fräiske Sproaken uutnonner woaksen sunt. Man uk Homonymeflucht wäd as Ärkläärenge deerfoard anfierd.
Sproake

Ju **Sproake** (de. *Sprache*) is dät Systeem fon Luude, dät Moanskene mäd de Muule moakje un dät do Ljuude tjoont, sik mädnunner tou ferständigjen.
Ju oaine Sproake fon Seelterlound is dät Seelterske.

Do maaste Sproaken konnen reekend wäide as tou heeren tou Sproakfamilien.

Wät Besunneres is ne stilkene Sproake.

Mäd ju Sproake befoatet sik ju Sproakwietenskup.
Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum)

Ju **Soogenjiersbloume** (*Gnaphalium uliginosum*) is ne Tuunbloume mäd spitse Bleedere. Uut aan Steele kuume moorere Twiege uut, do aal bruunske Blöiten dreege, do druuwenfoarmich ieuwenskenunner sitte. Die Steele blift altied gräin, man do Bloumen wüülkje.

Die Noome "Soogenjiersbloume" kumt wäil deerhäär, dät dät ne Bloume is, ju me druuget un ju dan fielicht bit soogen Jiere bewoard wäide kon.

Dät is ne eenjierige Plonte, ju der heert tou ju Komposiete-Familie un in Europa foarkuumen däd. Die Noome Gnaphalium stamt fon dät griechiske Woud *gnaphalon*, wät sofuul hat as n Top Wulle.

Ju Plonte wäd 5 bit 20 cm hooch un is fon dän Fout ap uutsprat fertakked. Dät rakt oaber uk Plonten do der haager fertakje. Do behierde lanzetfoarmige Bleedere hääbe n smälleren Bläädfout. Do bupperste Steeldeele sunt filtich behierd.

Ju Soogenjiersbloume blöit fon Juni bit Oktober mäd jeelsk-wiete Bloumenkoppe. Do oairunde Koppe sitte bienunner in fon Bleedere uumroate Kljoune. Ap do Boudeme fon do Bloumenkoppe sitte neen Skubben. Do Uumwiendselbleedere sunt bruunsk bit jeelsk. Do Röirbloumen sunt jeelsk-wiet. Die Pappus bestoant uut oufaalende litje Hiere.
Spreedengswierstand

Wan me n Kontakt ap n Materioal sät, dan mät me deertwiske n Wierstand *Rs*, uk wan die Kontakt gans scheen is. Dät naamt me **Spreedengswierstand** (äng. *Spreading Resistance*, dt. *Ausbreitungswiderstand*). Die Wierstand wäd bestimd fon dän Radius (Hoolichmeeter) *a* fon dän Kontakt un dän spezifisken Wierstand *ρ* ätter *Rs =   ρ/4a*

as bereekend mäd Integroalreekenge.
Dissen Wierstand spielt ne Rulle, alleweegense wier gans litje Kontakte anwoand wäide, as in ju Mikro-Elektronik.

Ne apaate Anweendenge fon disse Oainskup fint sik in ju **Spreedengswierstand-Profilierenge**. Deerbie wäd die spezifiske Wierstand oulaited uut dän Spreedengswierstand. Ne Näddele mäd n hädden goud definierden Punkt wäd ap dät Materioal sät. Bie ne bestimde Häddegaid  fon dät Materioal un dän Näddelpunkt rakt n bestimden Kuugel-Radius *r* fon n Näddelpunkt uk n bestimden Kontaktradius *a*. Wan me nu die Spreedengswierstand twiske ju Näddele un dät Materioal mät, so kon me dän spezifiske Wierstand *ρ* in n gans litjet Gebiet meete. Licht me dan ju Näddele un sät ju foarsichtich ieuwen fääre wier deel, dan kon me sjo, of die spezifiske Wierstand deer fielicht uurs is. 
Ju Methode wäd anwoand ap Metalle un Hoolichlaiter-Materioale. Deerbie kon dät lichten un ieuwen fääre wier deelsätten fon ju Näddele automatisierd wäide. N praktisken Wäid foar *a* is ap Silizium 2 bit 4 Mikron.

Ne Variante fon ju Methode is **Djupte-Profilierenge** fon Loagenstruktuuren. Deerbie wäd dät Materioal fluch scheeuw ouslieped un lät me ju Näddele uur ju scheeuwe Kaante stappe. Ap ju Wiese kon me meete, wo *ρ* in de Djupte ferlapt, wierbie dan do Resultoate automatisk as Punkte in ne grafiske Deerstaalenge oudrukt wäide konnen.
Uum Ienfloud fon isolierjende Loagen tou fermieden, wäide deerbie oafte two Näddeln anwoand, do der gans prezise gjuchted uur dät Materioal stappe. Foarallen in ju Hoolichlaiter-technik wäd disse Methode anwoand.

Uurigens schäl dät Resultoat korrigierd wäide foar ju Tjukte fon do Loagen. Uk mout reekend wäide mäd Speerloagen un Tunneleffekte, wiertruch uk die Temperatuur Ienfloud häd.

## Ferbiendengen ätter buuten
*Temperatuur-Ienfloud
*Biespiele fon Djupte-Profile
Sproakgruppe

Ne **Sproakgruppe** (dt. *Sprachgruppe*) is ne Gruppe fon Sproaken, do der juunsiedich etymologisk düütelk touhoopehongje un also ferwant sunt.

Wäkke Sproakgruppen sunt: Germanisk, Romanisk, Keltisk.

Moorere Sproakgruppen touhoope konnen  wier ne Sproakfamilie bildje.
Sproakwietenskup

**Sproakwietenskup** (de. *Sprachwissenschaft*) is ju Wietenskup fon do Sproaken.

Ju lät sik t.B. ferdeele in:
* Luudleere
** Phonetik
** Phonologie
** Intonation (Sproakwietenskup)
* Morphologie af Foarmeleere
* Woudbildenge
* Lexikographie af Leere fon do Woudebouke
* Lexikologie af Woudleere
* historiske Luudleere
* Etymologie af Woudgeschichte
* Semantik af Betjuudengsleere
* Syntax af Satsleere
* Sproakgeographie
* Noomenkunde of Onomastik
* Hyperkorrektuur

Do Unnersäikengen konnen sik beluuke ap t.B.:
* Texte
* Toonapnoamen
* Spräkwoude
* Noomen

Mäd dät **Seelterske** sunt uk al fuul Unnersäikere tougong weesen. Gans wichtich is noch immer dät Fäästlääsen, ju Dokumentation fon ju Sproake, man deerätter kumt noch wät wie aal uut dät Materioal leere konnen. N Doatenboank kon uk ne goude Hälpe deerbie weese.

## Kiekje bie

* Sapir-Whorf Hypothese
* Sproakkundige Teekene
Statistik

**Statistik** is ne Wietenskup, ju sik befoatet mäd dät Beuurdeeljen fon Doaten. Toun Biespil, die groote Hannebuur wol wiete wo ferscheeden dät Gewicht fon do Oaiere is, dan do duuren nit tou licht weese. Un aal Oaiere tou weegen wäd him tou juur.

Hie nimt dan wäkke Oaiere, so man hier un deer een. Dan wächt hie do un fint dät dät Gewicht ne normoale Ferdeelenge häd. Dät is ounroat in ju Bielde: ju tichter bie dän Spitsenwäid M, je moor Oaiere dätsälge Gewicht hääbe. 

Ju normoale Ferdeelenge mäd ju fääste Foarm fint sik oafte. Deeruum kon me uk ne Standardouwiekenge s ounnieme, wierbinne 2 x 34,1 = 68,2% fan do Resultoate (hier Oaiergewichte) faale. Binne twäie ju Standardouwiekenge faalt dan 95,4% un binne 3 x s faalt sogoar 99,7 %. Wan do Hannen fon jusälge Soarte sunt un dätsälge Fodder kriege, dan kon die Hannebuur sien Kunden t.B. garantierje, dät nit moor as 0,3% fon do Oaiere lichter as 50 Gram is.

Hie mout dät fonsälwen wäil geräägeld fon näien ättergunge, dan do Uumstände konnen sik annerje. Toun Biespil wan wäkke Hannen kroank wäide, dan kumt deer ne ganse Masse litjere Oaiere un ferschuft ju Ferdeelenge un kricht fielicht sogoar two Spitsen.

Ap disse Wiese kon me uk ju Präzision fon **Meetreewen** usw. definierje, t.B. ju 2s-Präzision is 0,5%. Dät hat dan dät 95,4% fon do Resultoate binne 0,5% fon dän wuudelken Wäid lääse. 

Dit is oawers man een Anweendenge fon Statistik!

## Sjuch uk
* Mathematik
* Sproakstatistik
Sproaken

Dät rakt duusende fon **[[Sproake|Sproaken]]** ap de Waareld. Wäkke Ljuude meene dät dät bloot ju Kommunikation sturre moaket un dät wie beeter eene Sproake hääbe kuuden. Dät groote Striedpunkt is dan fonsälwen *wäkke* Sproake. Ap ju uur Siede is uk noch nit fuul bekoand uur ju Ienfloud fon ne spezifiske Sproake ap dät Toanken. Wan dät Toanken mäd Kloang-Assoziation oarbaidet, dan kuuden bestimde Siele in ju eene Sproake fielicht gauer beloanged wäide as in ju uur un sogoar kuuden sik deerbie uur Gesichtspunkte eepenje.

Do Sproaken wäide iendeeld in Sproakfamilien. Buute do Sproakfamilien stounde do isolierde Sproaken.

Ju eewige Annerenge fon do Sproaken hat ju Sproakannernge.

**Minnerhaidssproaken** sunt do Sproaken fon do Sproakminnerhaide.

* Sproakoukuutengen.

* Uur litje Wikipedien.

## Ferbiendengen ätter buuten
*Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde.

*Do Taale een bit tjoon in 5000 Sproaken fon de Waareld.

*Waareldatlas fon betruuede Sproaken.
Sproakfamilie

Ne **Sproakfamilie** (dt. *Sprachfamilie*) bestoant uut ferskeedene Sproakgruppen, do der juunsiedich etymologisk touhoopehongje un do deeruum as ferwant betrachted wäide. Of ju Ferwantskup wuudelk betjut dät aal do Sproaken in ne Sproakfamilie eene gemeenskuppelke Gruundsproake äntstamme, is oawers goarnit sicher.

Twisken Sproakfamilien bestoant gruundsätselk neen Ferwantskup, daach kon leeter Äntleenenge foarkuume. Ju Ferwantskup in ne Sproakfamile is uk nit immer düütelk. So wuud dät Keltiske toufoarne nit tou dät Indogermaniske reekend, bit daach ne Ferwantskup mäd do Indogermaniske Sproaken fuunen wude.

*Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde.

**Wäkke Sproakfamilien sunt:**
* Indogermanisk
* Finnisk-ugrisk
* Baskisk
* Kaukasisk
* Semitisk
* Altaiske Sproaken (striedich!)
* Tibetisk-chinesiske Sproaken
* Malaiisk-polynesiske Sproaken
* Inuit-Aleutiske Sproaken
* Bantusproaken
Stefan Tröster

**Tröster, Stefan** (1995). *Phonologie des Saterfriesischen*.
Unveröff. Magisterarbeit. Universität Osnabrück 1995.

**Tröster, Stefan** (1996). *Phonologischer Wandel im Saterländischen durch Sprachkontakt*.
Niederdeutsches Jahrbuch 119:179-191.  

**Tröster, Stefan** (1999). *Phonetische Untersuchungen zur Vokallänge im Saterländischen*. In H. Spiekermann & C. Noack (eds.) Phonetische Untersuchungen. 

Uk: Stefan Tröster-Mutz.
Stiernkunde af Astronomie

**Stiernkunde** af Astronomie is ju Wietenskup ju sik beskäftiget mäd ju Beooboachtenge un Ärkläärenge fon aal Dingere un Geböärnisse buute ju Atmosphäre fon ju Äide.

Ju Stiernkunde kon me ferdeele ätter do foulgjende Aspekte:
* Astrophysik 
* Komete 
* Kunstmoune 
* Messier-Objekte 
* Moune
* Planete
* Planetoiden 
* Stierne
* Stiernbielden 
* Sunnensystem
Stilkene Sproake

Ne **stilkene Sproake** of **Geheemsproake** (dt. *Geheimsprache*) is ne Sproake ju bloot fon Ienwäiden fersteen wäd. Wan dät uungunstich meend is, kwäd me fon *Gaunersproake*. Sowät is *Rootwälsk*. Uk foar Koopljuude is sun Sproake nutselk.

### [[Seeltersk|Seeltersk]] as stilkene Sproake
Do oolde Seelter wieren Skippere un Koopljuude un jo wollen sicher hiere Sproake wäil moal as stilkene Sproake benutsed hääbe. Deerfon rakt dät sogoar Fertälstere.

Nu oainde ju seelter Sproake sik truch hiere besunnere **Äärf-Woude** un **-Luudenge** al as stilkene Sproake, wan me hier fergliekt mäd do Noabersproaken:

Dät et sik uk wuudelk uum ne stilkene Sproake honnelde, kon me ouleese an ** dät besunnere Gebruuk** fon wäkke Woude un besunners an dät woarschienelk uut dät Rootwälske uurnuumene Woud *baale*:

Uk ju ganse Touhoopestaalenge fon ju Sproake tjut wai ap Gebruuk as stilkene Sproake.
Stoatsfoarm

Ätter dät Stoatshaupt kon n Stoat beteekend wäide as:
* Kaiserriek, mäd n Kaiser.
* Köönichriek, mäd n Köönich.
* Sultanoat, mäd n Sultan.
* Republik, mäd n Präsident.
Stoafsuuger

N **Stoafsuuger** (dt. *Staubsauger*) is ne Reewe, ju der Huusstoaf un litje Deele apsucht. Maastentieds sit deer n stäärken Elektromotor oane, die ne Zentrifugoalpumpe ruundtraale lät, sodät Luft un deermäd Stoaf anleeken wäd. Die Stoaf kon apfangd wäide in n Stoafsäk, of fon binnen juun de Buutensiede fon n ruunden Behoolder sloiderd wäide, sodät naan Stoafsäk nöödich is.

Uum 1900 wuud die Stoafsuuger uutfuunden, man bit 1960 hieden do maaste Ljuude noch naan. Do Matten un do Teppiche, as et do al roate, wuuden do feeged of buute uutklopped mäd däd Teppichklopper. Hier unner rakt dät Information uur dän eerste ächten Stoafsuuger un sin Ärfiender.

## Hubert C. Booth un ju Booth Maschine
Die Ingeniör Hubert Cecil Booth (1871-1955) wunnerde sik deeruur dät do Ljuude, wan do hiere Stoowe scheenmoakeden, bloot deerap oachteden, wo jo ju Keete wächbloasje kuuden. Wieruum kuuden jo dän Stoaf nit apsuuge un dan in n Säk apfange, meende hie. As hie hie dät betoacht hiede, moakede hie 1900 dän eerste bruukboare Stoafsuuger, ju Booth Maschine. Die waas gjucht sweer, hie wooch 50 Kilogram. 
Do Maschinen wieren montierd ap litje Woaine un wuuden leeken fon Hoangste. So geen ju Booth Maschine do Huuse bieloangs uum do scheen tou moakjen. Die Apperoat bleeuw buute biestounden un do Metalslauche wuuden uur ju Trappe of truch do Finstere in ju Stoowe broacht, ju der scheenmoaked wäide schuul. Aan Mon betjoonde dän Motor un n Uuren stoafsuugde do Foutbeene un Matten. Stoafsuugen waas djuur un bloot Bedrieuwe un rieke Ljuude kuuden dät betoalje. 
Dät eerste Moal, dät do Ljuude sik dät bekiekje kuuden, waas ap dän 25. Februoar 1902. Dän Dai wuude Köönich Edward VII kround un Booth stoafsooch deer do Teppiche. 

 Die Kädden fon dissen Artikkel is uursät ätter juu holloundske Wikipedia.
Stoarksbrood

**Stoarksbrood** (*Claviceps purpurea*, dt. "Mutterkorn") is n Skimmel, die der ap do Ieren fon Roage un Weete woaksen däd, säilden uk ap Jäärste, Hoawer af Gäärse. Dät lät ap Swotbrood, wäil deerhäär die Noome. Truch dän Gebruuk fon desinfizierd Säid kumt dissen giftigen Angriep däälich bolde nit moor foar.

Stoarksbrood produziert giftige Alkaloide, as Ergotamine, do der fiere konnen tou Tiermkrampe un Truchbläidengs-Probleme, wiertruch Fingere un Toonen oustierwe. Uk kon dät Hallizunatione reeke. Foar n woaksen Moanske kon fieuw bit tjoon Gram Stoarksbrood al döödelk weese.

Ap ju uur Siede konnen do Alkaloide uk n gunstigen Ienfloud hääbe ap hoogen Blouddruk af Migräne.

Foarallen in dät Middeloaler roate dät oafte Fergiftengen mäd infizierd Meel, wiertruch wäil ganse Täärpe un Stääde uutrooded wuuden. Do Alkaloide fiere tou Ergotismus, uk Antoniusfjuur naamd. Wan uk al in 1676 n Ferbeend fuunen wuude twiske dän Skimmel un do läipe Effekte, so häd dät daach in 1951 in Frankriek noch n Fal roat mäd 300 Offere. Desinfizierenge fon dät Säid blift also gjucht wichtich.
Stokpielenge

Ju **Stokpielenge** is ne Methode, uum ju Hööchte fon n relativ nai bie stoundend Objekt tou schätsjen. Ju wäd foarallen fon Buskoarbaidere un Förstere tou ju Gröötenbestimmenge fon Boome truchfierd. 

*Uursättenge in Tonk fon http://de.wikipedia.org/wiki/Daumensprung
## Bäätergruund

Disse Schätsenge lääse äänelk as bie dän Tuumesproang do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpailde Stok (Meetstoab) an dän uutsträkte Ierm fon n Woaksenen is sowät 70 Zentimeter fon dät Gesicht oawe. Bie bekoande Distanz tou dän Boom lät sik so ju Hööchte fon dän Boom mäd genöigende Genauegaid an dän Stok ouleese. 
Die Tuumensproang doocht hier nit tou, deeruum dät deermäd bloot ne horizontoale Schätsenge muugelk is.
## Kritiske Betrachtenge
In ju Grafik is ne Idealsituation foar ju Meetenge deerstoald. Deerbie lait ju Oogenhööchte fon dän Betrachter in Hööchte fon do Boomwuttele. Dät kuude biespilswiese bie aan hooger an n Bierich stoundenden Boom die Fal weese. Ju Loage is oawers in do maaste Falle so, dät do Fäite fon dän Betrachter sik in ju Hööchte fon do Boomwuttele befiende. Deertruch is naan gjuchten Winkel bie ju Meetenge roat. Ju deerbie aptreedende Ouwiekenge fon ju Meetenge houget me oawers nit tou oachtjen. Ap n Eende honnelt sich dät daach bloot uum ne Schätsenge.
## Truchfierenge
* Oustand tou dän Boom bestimme
* Aan mäd Meetmäärken fersäinen Holtstoab wäd an dän uutsträkten Ierm hoochheelden. 
* Uur ju unnerste Stoabmarkierenge wäd ju Boombasis anpield.
* Ju Markierunge fon dän Holtstoab, wier ju Baumspitse uur anpield wäide kon, wiest ju Hööchte fon dän Boom direkt of ätter Multiplikation mäd n Faktor an.

## Sjuch uk:
Pielenge, Fästeräägel, Tuumeräägel, Tuumesproang, Jookubsstoab
Ludwig Strackerjan

**Ludwig Strackerjan** häd in sien *Aberglaube...* ferskeedene Soagen uut Seelterlound apnuumen mäd Apgoawe *Saterld*. of *Handschriftl. (HS) a.d. Saterlande*. Do sunt aal ap Düütsk, bit ap ju Skäddeler Geskichte fon dän stäärke *[[Beekmans Wille]]* ap Sieden 417-418.

## Wierke
* L. Strackerjan: *Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg*, Beend 1 + 2, Oldenburg 1867.

## Ferwiesengen

''
* 

## Sjuch uk
* Fertälstere
* Johann Friedrich Minssen
Stroalenge

**Stroalenge** is dät Uutseenden fon Energie as Woogen (elektromagnetiske Stroalenge), do me sik uk toanke kon as litje Deele (Kwante).

Wan me mäd wäd Häddes juun n Saiseblääd slacht, dan klingt dät. Dät kumt deerfon, dät dät Saiseblääd trillet un dät Triljen an de Luft meedeeld wäd un so in uus Oore kumt. Deerbie kuume liek fon dät Blääd *longitudinoale* Woogen, deeruum dät jo in de Laangte trilje, wüült fon dän Snied un ju Rääch *transversoale* Woogen kuume, do der twäärs trilje.

Sukke **Luudwoogen** (dt. *Schallwellen*) bewäägje sik mäd ne Gauegaid fon 300 Meter pro Sekunde truch de Luft. Uk truch hädde Materioale plontje do sik goud fout, man nit truch dät Luftloose. Junge Moanskene konnen Luud heere dät 16 bit 20 Moal pro Sekunde trillet (16 Herz bit 20 Kiloherz, kut: 16Hz-20kHz). Deerbuute lait dan noch Infraluud (unner 16 Hz) un Ultraluud (buppe 20 kHz). Dät sunt also do haagere Frequenzen.

Gans uurs is dät mäd **elektromagnetiske Woogen**. Do bewäägje sik bolde alleweegense truch un hääbe in dät Luftloose ne Gauegaid fon 300 000 km pro Sekunde. Dät sunt gans ferskeedene Soarten fon Stroalenge, so as hier unner tou sjoon is:

Gjuchts sjucht me do Wikselstroome mäd gans läige Frequenzen fon 10 bit 10 000 (10^4)Hz (sjuch ap ju unnerste Skala); deertou heert t.B. uus gewöönelke Elektrizität-Nät mäd ne Frequenz fon 50 Hz. Bie sukke läige Frequenzen trät noch bolde neen Stroalenge ap. 

Eerste buppe 10 kHz (10^4 Hz) wäd ju Stroalenge wichtich un fange dan do Radiowoogen oun mäd Loang-, Middel- un Kuut-Wooge. Dät do Woogen bie haageren Frequenz immer kuuter wäide, kon me ferstounde uut hiere Gauegaid: trilje do 300 000 Moal pro Sekunde, dan is älke Wooge juust 1 km loang. Bie sun Frequenz oarbaidet ju Loangstwoogenseender bie Roomelse, deeruum dät haagere Frequenzen nit truch dät Woater tringe konnen.

Buppe sowät 10^7 Hz (Woogenlaangte uum 3 Meter) fange dan do UKW, VHF un UHF-Woogen oun un dan deerbuppe do Woogen do der foar Radar un Magnetron-Häide benutsed wäide. Dan n Aantje fääre kumt dan Teraherz-Stroalenge un deerbuppe ju Infrarood-Stroalenge, ju moaket dät wie ju **Waamte** fon n Häid af fon de Sunne fäile. Un dan kumt eendelk dät sichtboare **Lucht**. Dät is man n gans smällen Beend, wier ju Faawe annert fon rood bie 750 nm (juust minner as een duusendste millimeter) tou blau bie 400 nm. Do Faawen sitte uk aal in dät wiete Sunnelucht, so as me sjo kon in n Rienbooge.

Deerbuppe kumt dan ju ultraviolette Stroalenge en dät is wier die Gefoar anfangt. Dät kumt deerhäär, dät bie haageren Frequenz do Kwante immer haageren Energie kriege un somäd eer dät Lieuwend skoadje konnen. Dät hat ne **ionisierjende Stroalenge** un dät wäd noch läpper bie ju **Röntgen-Stroalenge**, ju der tougliek uk selektiv bruukt wäd uum Krebs-zellen dood tou moakjen. Uk nutselk is, dät ju truch dät Lieuwend skient, wiertruch wie sjo konnen af deer wät loos is.

Noch gefoarelker is ju bie Radio-aktivität aptreedende **Gamma-Stroalenge** un ju **Hööchte-Stroalenge**, ju in de Waareldruumte härsket.
Stäkräiwe (Brassica napus)

Ju **Stäkräiwe** (*Brassica napus subsp. rapifera*) is ne Äidfruucht.

Inne Kriegstied roate dät so oafte middeeges Stäkräiwe tou ieten, do Ljuude moaten düt Truchnunnerieten bolde nit moor sjo, däälich is dät wier een gans besunners smoakelk Ieten.

Ju Stäkräiwe heert tou do Koolplonten.
Substroatsproake

Ne **Substroatsproake** is ne Sproake ju in n bestimd Gestrich ärsät wuuden is fon n uur Sproake, ju Superstroatsproake. Biewielen wäd uk ju kuute Beteekenge *Substroat* bruukt. 

## Sproakannernge
Bie ne Sproakannernge wäd ne Sproake in n bestimd Gestrich ärsät fon ne näie Sproake. Ju ärsätte Sproake is dan ju Substroatsproake fon ju näie Sproake. Wan buute dät Gestrich noch n Foarm fon ju oolde Sproake boald wäd, dan is dät ne Adstroatsproake fon ju näie Sproake. Uumekierd is ju näie Sproake fon dät Gestrich ju Superstroatsproake fon ju oolde Sproake.

Deeruum dät dät Ärsätten maastens nit fulkeemen is, sunt in n Superstroatsproake oafte Räste fon de Substroatsproake wiertoufienden. Disse Räste, do der ouwieke fon do normoale Räägele fon de Sproake, konnen gewöönelke Woude weese, man uk Noomen, as oolde Steedenoomen of traditionelle Persoonsnoomen.

## Biespiele
Foar ju Angelsaksiske Invasion wuud in Änglound Keltisk boald. Dät Ängelske häd deer also n keltisk Substroat.
Eer do Germanen truch dän Limes brieken, wuud in Suud-Düütslound woarschienelk ne romaniske Sproake boald. Dät Düütske häd deer dan n romanisk Substroat.

## Foarooldfräisk
Uk fon dät Fräiske wäd ounnuumen, dät et ne Substroatsproake roat häd bie do Foulkere do der Fräisk baale af boald hääbe. Fon disse Substroatsproake fon dät Fräiske, beteekend as Foarooldfräisk, is noch nit fuul bekoand. Dät mouten wie leere truch Rekonstruktion uut Räste.

Bie disse Rekonstruktion wäd toueerst kieked ätter Woudfoarme, do ju germaniske Luudferschuuwenge nit meemoaked hääbe. So is dät Indogermaniske *p* an dän Woudbegin in aal germaniske Sproaken tou *f* wuuden (latynsk *pellis* wäd tou Seeltersk *Fäl*).

Wan dät nu in dät Seelterske Woude rakt mäd "p" an n Woudanfang, do nit leetere Äntleenenge of Luudmoaleräi äntstamme, dan mout dät sik uum **Substroatwoude** honnelje. Muugelke Biespiele sunt: *Paad* un *Poul*.

## Sjuch uk
* Hyperkorrektuur
* Woudskät

## Ferbiendengen ätter buuten
* Substrat, Superstrat, Adstrat
* Sprachwandel und Sprachkontakt
Stroom - Laistenge - Energie

Hier wäd ärkläärd, wo **Stroom**, **Laistenge** un **Energie** touhoopehongje.

## N Woater-Modäl

Wan Woater loange ap n Steen faalt, dan kumt ap ju Steede ne litje Kuule in dän Steen. Nu is dät je so, dät wie Woater gans fäin meete konnen, dan ne Druppe Woater is altied glieke groot. Do Druppen konnen wie t.B. moakje truch n Ommer mäd n Skoank-Nib ap de Siede tou hoolden. Un je moor Druppen faale - t.B. truch n braader Nib - je gratter dät Gat wäd. N Woaterstroom fon 10 Druppen pro Sekunde moaket in n Jier n tjoonmoal djapper Gat as n Woaterstroom fon 1 Druppe pro Sekunde.

Man wan dät Woater fon gans hooch faalt, dan is ju Uutwierkenge fuul gratter as wan dät läiger häär kumt. Angenuumen dät ne Druppe fon 10 Meeter hooch faalt, dan wäd ju litje Kuule 10 moal gratter as wan ju fon 1 Meeter Hööchte faalen däd.

Kuut gekweeden: ju Uutwierkenge - ju "Laistenge" fon dät Woater is proportionoal mäd ju Hööchte X dän Stroom. Af uurs gekweeden: een Druppe pro Sekunde fon 10 Meeter Hööchte moaket in ne bestimde Tied juust sun djoop Gat as twoo Druppen Woater pro Sekunde fon 5 Meeter Hööchte. 

Ju Totoal-Uutwierkenge - ju Energie - fon dät Woater honget uk noch ou fon ju Tied: in 10 X sofuul Tied wäd dät Gat uk 10 X so groot. Ju Grööte fon dät eendgultich äntsteene Gat is dan proportionoal mäd ju Energie, afwäil mäd Hööchte X Stroom X Tied.

## Uursättenge ätter dät elektriske Modäl
Elektriske Stroom konnen wie uk meete in altied glieke "Druppen", man do heete dan "Elektrone". Wie konnen dän Stroom also uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do Elektrone so littek sunt, ferweende wie ju Eenheid *[[Ampêre]]*, dät is 6.250.000.000.000.000.000 Elektrone pro Sekunde!

Un juustgliek as bie do Woaterdruppen ju Hööchte, is dät bie ju Elektrizität ju "Sponnenge", ju uk Ienfloud ap ju Laistenge häd. Ju Sponnenge drukke wie uut in *[[Volt]]*, wiel wie foar ju elektriske Laistenge ju Eenhaid *[[Watt]]* hääbe. Deerbie is 1 Watt = 1 Volt X 1 Ampêre. N Autolaampe foar 6 V ju der 10 Ampêre "lukt", ju ferbruukt also 6 x 10 = 60 Watt (W). Duusend Watt hat n Kilowatt (kW).

Wät ju Laistenge betjut, konnen wie düütelk sjo bie do Gloilaampen: ne Laampe fon jusälge Soarte mäd twäie sofuul Watts rakt twäie sofuul Lucht. Man wät wie betoalje skällen, honget eendgultich ou fon wo loange wie ju Laampe ienskalted häiwed hääbe, also fon ju ferbruukte Energie. Bruuke wie ne Laampe fon 100 Watt 10 Uuren loang, dan ferbrukt ju in ju Tied 100 X 10 = 1000 Watt-Uuren, afwäil 1 kiloWatt-Uure (kWh).
Sunnensystem

Ju Sunne is die eerste Fixstiern in uus Naite mäd aal do Planeten un Mounen un Kometen, do aal touhoope naame wie dät **Sunnensystem** (dt. *Sonnensystem*). Dan fangt et eerste oun mäd do Fixstierne, un älke Fixstiern häd sun Sunnensystem. Do maaste Stierne do wie in ne stiernkloore Noacht an n Heemel sjo, un nit täld wäide konnen, sunt sukke Fixstierne, litjer un gratter as uus Sunne.

Ju Sunne is n stilstoundenden Fix-Stiern fon gewaltige Grööte. Ju sälwen is heet un soant hället Lucht un Waarmte wied uum sik tou. Ju is uumsirkeld fon do Planeten mäd Mounen uumroat. Aal do Planete, wier uus Waareld uk tou heert, sunt dunkele Kuugele, un kriege hiere Lucht fon de Sunne.
Superstroatsproake

Ne **Superstroatsproake** is ne Sproake ju ne uur Sproake (ju Substroatsproake) in n bestimd Gestrich fertroangen häd: Dät Ängelske is in n Paat fon Änglound ju Superstroatsproake fon dät Keltiske. In Amerikoa is dät Ängelske deerjuun ju Superstroatsproake fon Indioanersproaken.

Biewielen  wäd uk dän kuutere Uutdruk *Superstroat* bruukt.
Surrealismus

**Surrealismus** is ne Kunstgjuchte. Die Noome kumt uut dät Frantsööske un schäl wiese, dät die Surrealismus "uur dän Realismus" is. Dät is juu Kunst fon dät uunwuddelke un droomhafte.


Bielde:Anastasiya Markovich Time.jpg|*Ju fergeene Tied* fon Anastasiya Markovich, 2006. 
Bielde:Cow-on_pole,_with_antlers.jpeg| *Ne Kuu ap n Peel* fon Captain Albert E. Theberge, 1970.

Bielde:Eloge du carnage.jpg| *Éloge du carnage* (Lof fon dät Bloudbad) fon Marcel Lefrancq.
Suugedierte

Do **Suugedierte** *(Mammalia)* sunt ne Klasse fon do Dierte, ju der uut 28 rezente Oardengen bestoant. Me leeuwt, dät do Suugedierte fon do *Sauropsida* oustamme. Do maaste Suugedierte konnen nit fljooge, sunnerje bloot gunge. Dät rakt innerdoat eenige Suugedierte, do gliede konnen, man gjucht fljooge konnen bloot do Flädderdierte *(Chiroptera)*: Fläddermuuse *(Microchiroptera)* un *[[Pteropodidae]]*.

## Määrkmoale
Wichtige Määrkmoale sunt:

1. Do Hiere. Toun Biespiel do *Cetacea* (Düütsk:Wale) hääbe innerdoat as Uutwoaksene Dierte neen Hiere, man as Embryo.

2. Suugedierte sunt meelk.

3. Träi litje Oorbunken: Hoomer, Ambold un Stieuwbail. Do Fiske hääbe neen Oorbunken, aal uurs Wirbelde Dierte buute do Suugedierte häbe bloot aan litje Oorbunke, die Stieuwbail.


Image:Opossum fur.jpg|Opossum-Fäl
Image:Equus asinus Kadzidłowo 002.jpg| N Iesel *(Equus asinus asinus)* sööget sin Foole
Image: Trommelfell.png|Do litje Oorbunken fon dän Moanske  a: Trummelfäl  b: Hoomer  c:Ambold  d: Stieuwbail  e:Middeloor


## Binnere Systematik fon düsse [[Taxon]]
Disse binnere Systematik is tou n grooten Deel ätter juu Wälle *Walkers Mammals of the World*. Bloot doo Unnerklassen sunt uut uur Wällen dertou föiget, dermäd disse Systematik gnauer wäd.

* Klasse: Suugedierte *(Mammalia)*
** Unnerklasse: Uursuugedierte *(Protheria)*
*** Oardenge:*Monotremata*
** Unnerklasse: Püütdierte *(Marsupialia)*
*** Oardenge:*Didelphimorphia*
*** Oardenge:*Paucituberculata*
*** Oardenge:*Microbiotheria*
*** Oardenge:*Dasyuromorphia*
*** Oardenge:*Peramelemorphia*
*** Oardenge:*Notoryctemorphia*
*** Oardenge:*Diprotodontia*
** Unnerklasse: *[[Eutheria]]* (Gans normoale Suugedierte)
*** Oardenge:*Xenarthra*
*** Oardenge:Insektefreetere *(Insectivora)*
*** Oardenge:*Scandentia*
*** Oardenge:*Dermoptera*
*** Oardenge:Flädderdierte *(Chiroptera)*
*** Oardenge: Oapen *(Primates)*
*** Oardenge: Roowdierte *(Carnivora)*
*** Oardenge: Rubben *(Pinnipedia)* Doo Rubben heere ätter fuul Wällen ook tou doo Roowdierte. Foar dissen Stried, sjuch deer!
*** Oardenge:*Cetacea* (dütsk: Wale)
*** Oardenge:Seebäiste *(Sirena)*
*** Oardenge:*Proboscidea*
*** Oardenge:*Perissodactyla*
*** Oardenge:*Hyracoidea*
*** Oardenge:*Tubulidentata*
*** Oardenge:*Bibymalagasia*
*** Oardenge:*Artiodactyla*
*** Oardenge:*Polidota*
*** Oardenge: Gnauedierte *(Rodentia)*
*** Oardenge: Hoasenoardige *(Lagomorpha)*
*** Oardenge:*Macroscelidea*

## Literatuur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Suurke (Rumex acetosa)

Ju **Suurke** af **Suurkstam** (*Rumex acetosa*) woakst ap maast ap suure Gruunde, oafte as Jood. Wäkke Soarten hääbe oafters ietboare Bleedere do in Saloate bruukt wäide.

Do Plonte änthoolde Oxoalsuur. Deertruch konnen do bie Ferteerenge fon groote Massen Fergiftengs-Symptome äntstounde bie Neerkauere un Hoangste.

Fon Suurbleede kon me uk fainen Seloat moakje. Uus rußlounddüütske Früünde sjoode deerfon 'n fain Truchnunner-Ieten mäd Room tougjuchtemoaked. Smoaked läkker.


 359 Rumex acetosa.jpg|Suurke (*Rumex acetosa*)   
 (MHNT) Rumex acetosa - Habit.jpg|Suurke (*Rumex acetosa*)
Suldoatensknoop (Succisa pratensis)

Die **Suldoatensknoop** (*Succisa pratensis*, dt. *Gewöhnlicher Teufelsabbiss*) is ne Weedebloume fon 15 cm Hööchte. Do Bleedere sunt spits un hääbe swotte Fläkke. An aan Steele sitte moorere blaue Blöiten, do gans sleeten, buppe plat sunt un as n Knoop läite.
Sunnebloume (Helianthus)

Ju **Sunnebloume** (*Helianthus annuus*, dt. *Sonnenblume*) stamt uut Amerikoa. Annuumen wäd dät ju deer al uum 1000 foar Kristus domestizierd wuude. Francisco Pizarro beoboachtede Inkas, do ju Sunnebloume as Oubielde fon hieren God fereerden. Oubieldengen as uk Säide fon ju Sunnebloume wuuden 1530 fon spoaniske Seefoardere uut Amerikoa in ju oolde Waareld broacht. Deer wuude ju toueerst as Sierplonte anbaud.
Swaits

Ju **Swaits** is n Lound in Midden-Europa. Ju Haudstääd is Bern un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2010 Doris Leuthard.

## Geographie
Swaits wäd beskadt fon:
* Düütsklound in dät Noude,
* Liechtenstein un Aastriek  in dät Aaste,
* Italien in dät Suude,
* Frankriek in dät Wääste.
Sweeden

**Sweeden** is n skandinavisk Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Stockholm.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kebnekaise (2.111 m). Do grootste Äien fon Sweden sunt do Klarälven, Torneälv, Dalälven, Umeälv un Ångermanälven. Do grootste Seen sunt Vänern, Vättern, Mälaren un Hjälmaren.

Sweden wäd begränsed fon:
* Norwegen, in dät Wääste un Noude
* Finlound un dän Botniske Golf, in dät Aaste
* ju Aastsee, in dät Aaste un Suude
* dät Kattegat un dät Skagerrak, in dät Suudwääste.
Uk do Oailounde Ölound un Gotlound heere tou Sweden. 

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $37.500 in 2007. In 2007 waas 1,5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 28,8% Industrie un 69,7% Tjoonste.
Swotte See

Ju **Swotte See** skat Ruslound un de Ukraine fon ju Turkäi in dät Suude, uur Lounde an ju See sunt Bulgarien un Georgien. Dät djoopste Punkt fon ju Swotte See is 2210 M. Ju Fläche is uungefeer 424.000 km². Ju See is bie Istanbul uur dän Bosporus un do Dardanellen mäd dät Middelmeer ferbuunden.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Symbolismus

Die **Symbolismus** beteekent een Kunststroomenge in ju Moalerkunst un ju Bieldehaueräi in't uutgungende 19. Jierhunnerd, sien hooge Tied waas twiske sowät 1880 un 1910. Dät rakt Uursniedengen mäd dän Juugendstil, man uk mäd ju Moaltechnik fon dän Reoalismus. Uumdät dät düsse Uursniedengen rakt, konnen nit aal do Wierke un Kunstlere kloor tou ju eene of uur Stilgjuchte touoardend wäide.

## Ienhoolde un Toanken
Do Kunstlere fon dän Symbolismus wüülen dät Unnerbewisde uutdrukje, jo wüülen Bielden mäd seeliske Jüpte moakje. In do Wierke fon dän Symbolismus rakt dät besunners fuul Motive uut ju antike Mythologie un uk biebelske Allegorien. Uur Theemen sunt Droom un Ekstase, wät Moanskene föile, wät nit tou ferkloorjen is, Kroankhaid, Dood, Sände un Liedenskup, dät Apwiesen fon gäistige Wuddelkhaid, Phantasie, Vision, Halluzination, Meditation un Äntfiendenge.

Do Symbolisten stoalden juust so heerdelk dät "Skeene, Eedle un hoochstoundende" in dän Sin fon do Präraffaeliten deer, as uk ju "tjuusterge Siede" uum do Themenkomplexe Sände, Eros, Verräid, Dood un Düüwel. Motive fon ju eerste Gjuchte sunt Ängele, Höiden-Idyllen, Religiöse Deerstaalengen juust so as riene un küüske Wieuwljuude, maasttieds in loange, wiete Kloodere. Typiske Fertreedere sunt Pierre Puvis de Chavannes, Maurice Denis, of Michail Wassiljewitsch Nesterow un Michail Alexandrowitsch Wrubel.

## Kunstlere
* Léon-François Comerre (1850–1916) 
* Eugen Bracht (1842–1921)
* Arnold Böcklin (1827–1901)
* Edward Burne-Jones (1833–1898)
* Pierre Puvis de Chavannes (1824–1898)
* Lovis Corinth (1858–1925)
* Henry Cros (1840–1907)
* Tivadar Kosztka Csontváry (1853–1919)
* Jean Dampt (1854–1945)
* Jean Delville (1867–1953)
* Maurice Denis (1870–1943)
* Francisco Durrio de Madrón (1868–1940)
* James Ensor (1860–1949)
* Léon Frédéric (1856–1940)
* Akseli Gallen-Kallela (1865–1931)
* Paul Gauguin (1848–1903)
* Henry de Groux (1866–1930)
* Dora Hitz (1856–1924)
* Ferdinand Hodler (1853–1918) 
* Ludwig von Hofmann (1861–1945) 
* Wjatscheslaw Iwanowitsch Iwanow (1866–1949)
* Rudolf Jettmar (1869–1939)
* Fernand Khnopff (1858–1921)
* Max Klinger (1857–1920)
* Georges Lacombe (1868–1916)
* Franz von Lenbach (1836–1904)
* Sigmund Lipinsky (1873–1940)
* Frances MacDonald McNair (1873–1921)
* Josef Madlener (1881–1967)
* Jacek Malczewski (1854–1929)
* George Minne (1866–1941)
* Gustave Moreau (1826–1898) 
* Edvard Munch (1863–1944)
* Michail Wassiljewitsch Nesterow (1862–1942)
* Max Nonnenbruch (1857–1922)
* Odilon Redon (1840–1916)
* Auguste Rodin (1840–1917)
* Félicien Rops (1833–1898) 
* Giovanni Segantini (1858–1899) 
* Leon Spilliaert (1881–1946) 
* Franz von Stuck (1863–1928)
* Jan Toorop (1858–1928)
* Adolfo Wildt (1868–1931)
* Jens Ferdinand Willumsen (1863–1958)
* Michail Alexandrowitsch Wrubel (1856–1910)

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Säikmaskiene

Ne **Säikmaskiene** is ne Siede ap Internet mäd n Program deeroane, wier me apsäike kon, wät aal ap Internet stoant. Die Gebruuk kostet die niks, dan ju Maskiene wäd betoalt uut n bitje Wierwenge, wät deerbie stoant. Of fielicht kon wäl sien Siede juun Betoalenge uk haager in do Resultoate kriege. Man uurs wäide do Fiendesteeden gewöönelk oudrukt ätter wofuul Besäikere do kriege.

Dät Gewaltige fon ne Säikmaskiene is, dät ju nit bloot do Tittele fon uur Internetsieden ättergungt, man sogoar älk Woud. Bloot wan die Moaker fon ne bestimde Internetsiede nit wol, dät sien Siede ap ne Säikmaschiene kumt, dan kon hie dät ounreeke mäd ne Kode. (In HTML stoant dan twiske  un : ). 

Dät rakt ferscheedene Säikmaskienen. Me kon do sälwen ferglieke. Ne ganse Lieste rakt dät ap
https://web.archive.org/web/20070816064149/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Computer/Internet/Suchen/Suchmaschinen/
Ap n 9. August 2007 foont iek ap ju Säikmaskiene Google **1250** x *seelter*. Wofuul finst du nu? Wofuul finst du ap uur Säikmaskienen?

Oafte kricht me eer toufuul as toumin Resultoate. Me kon dan n uur Woud deerbie sätte, wät dan uk in do Resultoate stounde schäl. Dan typt me t.B. *seelter Stukke* in dät Säik-Fäk. Nu rakt dät man **5** Resultoate un kon me sik beeter uutsäike wät me wol. Man dät kon noch toufuul wäide un dan kon me dät twiske Anfierengsteekene sätte: *"seelter Stukke"*. Nu kikt ju Säikmaskiene bloot ätter Fälle, wier do bee Woude wuudelk bäätenonner stounde un kriege wie bloot **een** Resultoat.
Säntjansbäien

Do **Säntjansbäien** (*Ribes*; düütsk: *Johannisbeeren*) sunt aan Sleek fon do Plonten. Dät rakt masse ferskeedene Oarde fon Säntjansbäien, in Middel-Europa häbe besunners ju Roode Säntjansbäie *(Ribes rubrum)*, ju Boukelbäie af Swotte Säntjansbäie *(Ribes nigrum)* un ju Kjuusbäie af Stikbäie *(Ribes uva-crispa)* een groote Betjuudenge.

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
* Bielde roode Säntjansbäie ap '''COMMONS'''
* Bielde swotte Säntjansbäie ap '''COMMONS'''
Tecklenbuurich

Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geschichte fon Seelterlound. Dät wäd as *Sagelterland* naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon **Tecklenburg** an dän Biskup fon Munster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tied Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Ap dät Woapen fon dän Groaf fon Tecklenbuurich uut ju Tied uum 1200 sünt al säks Poapskenbleede tou sjoon. Man weegen ju isolierde Loage schäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n "Greeuwenschät" fon 4½ Tonne Buutere. 

## Woapene uut Tecklenbuurich un dät Uumelound
Noch wät uurs rakt et, dät uk ätter Seelterlound waiwiest. Dät is, dät uk ju Stääd un Groafskup Tecklenbuurich Poapskenbleede in sien Woapen häd. Wie wieten dät Seelterlound tou Tecklenbuurich heerd häd, bit dät him 1400 ounuumen wuude. Me kon sik dan foarstaale, dät do Tecklenbuurger Groafen dät Poapskenblääd fierden uum tou wiesen, dät jo oolde Gjuchte in "Fräislound" hieden. Deerfon häd uk dät Woapen fon ju seelter Noaberstääd Ait sien two Poapskenbleede.
Die Ienfloud fon ju oolde Groafskup Tecklenbuurich sjucht me fääre nit bloot in ju Flaage un dät Woapen fon dän Loundkring Kloppenbuurich, man uk noch in do Woapene fon dän oolden Loundkring Tecklenbuurich un deeroun do Meenten Ladbergen un Lienen un fon dän näien Kring Steinfurt un deeroun ju Meente Lotte. 


Bielde:Graf Tecklenburg-Wappen.png| Woapen fon dän Groaf fon Tecklenbuurich, uum 1200, mäd säks Poapskenbleede
Bielde:DEU Kreis Tecklenburg COA.svg| Woapen fon dän oolden Loundkring Tecklenbuurich (bit 1974), häärd nu tou dän Loundkring Steinfurt
Bielde:DEU_Kreis_Steinfurt_COA.svg| Woapen fon dän näien Loundkring Steinfurt


## Sjuch uk
* '''Literatuur''' uur Seelterlound.
TLD

N **t**op **l**evel **d**omain of TLD is die uuterst gjuchte Deel fon n Internet Domainnoome (URL). Ju wäd truch ju ICANN toutäld an oainständige Stoate. So hääbe do düütske Websieden **.de** as lääste Deel fon ju URL; hierin is **de** ju TLD. Dissen Typ TLD bestoant uut 2 Bouksteeuwe (ISO 3166-1).

## Ferbiendenge ätter buuten
* Internet Corporation For Assigned Names and Numbers (ICANN)
Teppich fon Bayeux

Die **Teppich fon [[Bayeux]]** is mäd sien Loangte fon 70 meter un sien Hööchte fon 50 cm n Bielderoman mäd n Oaler fon bolde duusend Jiere. Deeroun wäd fertäld, wo do frantsööske Normandier Änglound iennoomen.

Tougliek is dät een fon do wichtichste Tjuugnisse fon dät Lieuwend in dät Middeloaler. So rakt et n Paat wier Loundoarbaiden wiesed wäide. Deer kon me gjucht düütelk sjo wo do Plouge un Aiden domoals touhoopestoald wieren.

Die ganse Teppich is gans fluch ferljoachted uutstoald in n apaaten Bau in Bayeux in Normandien (Frankriek).
Man me kon dän Teppich fon Bayeux uk bekiekje ap http://hastings1066.com/ mäd Ängelske Uursättenge fon do Latienske Uurskrifte.

## Ju Geskichte, ju in dän Teppich fertäld wäd
Die ganse Teppich wiest ne Bieldengeskichte mäd fuul Kommentoare ap Latiensk. Dät sunt deelwiese do Noomen fon do Ljuude, man tou n grooten Deel uk, wäkke Doat ap ju Bielde tou sjoon is. In ju Haudseeke wäd fertäld, wo Wülm die Äroberer Änglound eroberd häd. Hier is gans kuut die Inhoold fon ju Geskichte: Köönich Edward fon Änglound häd n Wänt: Harold. Ätter ne Tied stärft Edward un Harold is die näie Köönich. Man Wülm, n Anfierder uut ju Normandie, wol ook jädden Köönich weese. Hie sailt ätter Änglound wai. Leeter 1066 rakt dät n Kamp bie Hastings. As Harold stuurwen is, fluchtje do Änglounder un Wülm is die Sieger.

## Literatuur
*David M. Wilson: The Bayeux Tapestry ISBN-13: 978-0-500-25122-5
*http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost11/Bayeux/bay_tama.html
Theo Griep

**Theodor Griep** wier n seelter Skrieuwer.
Hie is bädden dän 27. Oktober 1916 in Skäddel un waas deer Buur un loangjierich Meeglid fon dän Meenteräid foar ju CDU. Theo Griep is dän 15. Moai 2007 stuurwen.

Hie waas aan fon dän Tweelwerräid fon dän oolde Seelterbuund fon 1952.
Leeter fäng hie oun tou Seeltersk skrieuwen. 

In 1999 häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer dät Bouk *Seelter Seeken* skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe truch Theo Griep oarich goud beskrieuwen.

Tou ju Tied uum dät Jier 2000 was Theo Griep boalde die lääsde oolde Skäddeler, die noch gjucht goud ap dät Gebied fon ju Skäddeler Heematkunde Beskeed wiste.

Ju Familie Griep rakt dät al siet dät Jier 1606 in Skäddel.

## Wierke
 
* *Seelter Seeken*, mäd Pyt Kramer un uurswäkke, 1999. Deer sammelde hie Huusnoomen un Huusriemsele fon Skäddel un Roomelse un skreeuw uk uur ju Geskichte fon Skäddel.

**Twiske Ticheläi un Baarenbierich*, Dööntjene, Gedichte un Tiedgeschichte uut un ätter dän twäide Waareldkriech, 2002.

**Die Besiedlung des Dorfes Sedelsberg* (ap Düütsk), 2002.

*Uk lääwerde hie moorere Texte foar Marron C. Fort, *Saterfriesische Stimmen*, 1990.


Bielde:Seelter Seeken.jpg|*Seelter Seeken* (Theo Griep un Pyt Kramer, 1999)
Bielde:TWISKET.JPG|*Twiske Ticheläi un Baarenbierich*, 2002


## Sjuch uk:
* Die eerste Seelterbuund fon 1952, apskrieuwen fon Theo Griep
* Seelterfräiske Literatuur
* Lieste fon do Seelter Roupnoomen

## Ferwiesengen

## Ferbiendengen ätter buuten
* *[http://seelter.16mb.com/SEELTSE9KB.pdf Seelter Seeken]* as PDF-Doatei, hääruutroat fon Theodor Griep un Pyt Kramer. Sälwenferlaach, 1999.
* Ju Familie Griep ap Internet .
Theodor Mommsen

**Theodor Mommsen** (30. November 1817 - 1. November 1903) waas n noudfräisken Koaster un Professor in do klassiske Feeke. Hie wäd aalmeen bikieken as die wichtichste klassiske Historiker fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaid uur ju roomske Skichte is däälich noch gjucht bitjuudend foar Ätterfoarskenge uur dät Themoa. Hie häd ju Nobelpries foar Literatuur kriegen in 1902 un waas uk n fierenden düütsken Politiker, as Meeglid fon dät prüüske as uk fon dät düütske Parlemänt. 

## Lieuwensloop
Mommsen is in Garding in Eiderstääd in Sleeswik bädden un is apwoaksen in Bad Oldesloe. Hie waas toufäärme Skichts-Professor an ju Universität fon Leipzig, is dan in 1858 Meelid wuuden fon ju Akademie fon Wietenskuppe un ätters in 1861 Professor in ju roomske Skichte an ju Universität fon Berlin.

Hie häd fuul Eerenbetjuugengen kriegen foar sien wietenskuppelke Laistengen: die “blaue Max”, ju hoochste militääriske Eerenbetjuugenge in 1868; Eerenburgerskup fon Room, un dän Nobelpries, aan fon do min Seekliteratuur-Schrieuwere, do der ju Tou-Ärkannenge kreegen.

## Wietenskuppelke Wierke
* Ju Geskichte fon Room: ju Oarbaid ärskeen in tjo Beende twiske 1854 un 1856. Ju däkt ju roomske Geskichte bit tou dät Eende fon ju roomske Republik un ju Heerskup fon Julius Caesar.
* Roomsk gruundsätselk Gjucht: (1871-1888)
* Roomsk Stroafgjucht (1899) 
* un moor as 1500 Wierke un Ferhonnelengen moor uur uur individuelle Themen.

## Nobelpriesfakte
Mommsen waas aal sieläärge ju ooldste Persoon uum dän Literatuurpries tou ärooberjen (hie waas do 85 Jier oold) un uk ju Persoon mäd dät ädderste Bäidedoatum (1817).

## Ferwiese ätter buuten
* 
* Kalliope: Mommsen, Theodor (1817-1903)
* Biographische Waiwiesengen
* Mommsens ''Roomske Geskichte,'' düütsk un ängelsk, bie Project Gutenberg
* ''Römische Geschichte'' ap privoate homepage
* Ätterroup uut ju Tied
* Phönix aus der Asche Theodor Mommsen un do *Monumenta Germaniae Historica*; Katalog tou ju Uutstaalenge ... an ju Berlin-Brandenburgiske Akademie fon do Wietenskuppe fon dän 25. November bit toun 21. Desämber 2005, Konzeption un Kataloggestaltenge fon Arno Mentzel-Reuters, Mark Mersiowsky, Peter Orth, Olaf B. Rader. (PDF, 8,32 MB, Leedetied bie DSL 1000 ca. 4 Min.)
* Lieuwensloop, Stamboom, Sitoate, Galerie ... ap privoate homepage fon ju Famielje Mommsen