open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bootjeräi

**Bootjeräi** is Skipfoart mäd Boote. Ju ferron uur ju Seelter Äi un haager uur Oaje un Marka. Me kon dät al sjo ap ju Koarte fon 1588 (gjuchts).
Bit sowät 1800 waas ju gjucht wichtich foar Seelterlound, man truch ju Kontinentoalspeere fon 1806-1814 koom ju stiltoulääsen un kuud sik ätters nit wier goud äntwikkelje. Daach foarnde noch uum 1915 die  Skäddeler Bootjer ap Lier. (B156U). 
Do Boote skällen uk al wäil ap Hällengen baud weese.

## Begjucht 1884
*In oolden Tiden, doo hieden wi in Seelterlound ne ganse Bootjeräi. Deer hieden wi Boote, deer fuuren Jan, Kloas un Hinnerk mäd. Wan se hiere Määme un hiere Wiue bi sik hieden, dan waas dät ganse Boot beleeden. As doo Seelter n bitje gratter wuden mäd Luxus un Stoat, deer moasten Määme un Wiue in Huus bliue. Doo wieren Jan un Hinnerk un Kloas soofuul klokker, doo bestoalden se hoolwe Mutten. Deer fuur Jan un Kloas un Hinnerk glukkelk mäd, as Määme un Wiue in Huus bleeuen. Deerap hää wi Seelterlound häärut bilded, dät wi doo Boote toun Düüwel joaged hääbe un Määme un Wiue in Huus lät hääbe. Deerap sunt wi nu soo wid un hääbe [[Schip|Schiepe]] un groote [[Mutte]]n un kweede aal Deege: "Vivat Seelterlound, häärut dermäd!"* Vk221U (Apnoame uum 1884).
Sumatra

**Sumatra** af **Sumatera** is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät heert tou Indonesien.

Sumatra un doo uumelääsende litjere Ailounde wäide in tjoon Provinzen iendeeld:

* Aceh
* Bangka-Belitung
* Bengkulu
* Jambi
* Lampung
* Riau Kepulauan
* Riau 
* Sumatera Barat 
* Sumatera Selatan
* Sumatera Utara
Bali

**Bali** is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound lait twiske doo Ailounde Java un Lombok un is ne Provinz fon Indonesien. Ienwoonertaal = 4.225.384 (2014).

Ju foarhärskjende Religion ap Bali is Hinduismus (93%).
Flores

**Flores** is een fon do litje Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound is bekoand deerfoar, dät dät deer noch bit foar tweelichduusend Jiere uurs een Moanskenoard roate, ju litje Oard *[[Homo floresiensis]]*, ju dan truch n fjuurspäienden Bierich uutstuurwen is.

Flores heert tou ju indonesiske Provinz Nusa Tenggara Timur.
Groote Sunda-Ailounde

Doo **Groote Sunda-Ailounde**, doo n Skeed twiske dän Pazifisken Ozean un dän Indisken Ozean bildje, sunt ne wichtige Ailoundgruppe in n Indonesisken Archipel.

Wichtige Ailounde sunt:

* Borneo
* Java (Ailound)
* Sulawesi
* Sumatra
Litje Sunda-Ailounde

Doo **Litje Sunda-Ailounde** sunt ne Ailoundgruppe in dän Indonesisken Archipel. Jo sluute suudaastelk an do Groote Sunda-Ailounde oun, besunners aastelk oun Java, wiermäd jo in een Riege lääse.

Wichtige Ailounde sunt:
* Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor)
Lombok

**Lombok** is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien un heert tou Indonesien. **Lombok** häd ne Flakte fon 4.725 km² un 2400000 Ienwoonere.
Sumbawa

**Sumbawa** is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien. Dät häd ne Flakte fon 15.448 km² un sowät 1.391.340 Ienwoonere (2014).
Sunda-Ailounde

Doo **Sunda-Ailounde** sunt ne Ailoundgruppe in dät Wääste fon n Indonesisken Archipel. Joo wäide unnerdeeld in doo Groote Sunda-Ailounde un doo Litje Sunda-Ailounde.

Doo wichtichste fon doo Groote Sunda-Ailounde:

* Dät Ailound Borneo (Is apdeeld an doo Stoaten Indonesien, Malaysia un Brunei)
* Dät Ailound Java (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sumatra (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sulawesi (heert tou Indonesien)

Doo wichtichste fon doo Litje Sunda-Ailounde:
* Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor)
Bangka-Belitung

**Bangka-Belitung** is ne indonesiske Provinz, juu sik uut doo Ailounde Bangka un Belitung touhoopesät, two litjere Noaberailounde aastelk fon Sumatra. Juu Provinz rakt dät sänt 2000, toufoarne wieren doo two Ailounde n Deel fon juu Provinz Sumatera Selatan.
Bangka

Dät indonesiske Ailound **Bangka** lait aastelk fon Sumatra un wäästelk fon Belitung un heert tou juu Provinz Bangka-Belitung.
Hydrophobie

**Hydrophobie** is ju Oainskup fon n Stof, die der Woater mit. Die Begriep **hydrophob** kumt uut dät Oold-Griechiske (ὕδωρ hýdor „Woater“ + φόβος phóbos „Boangegaid“) un betjudt fon Woud tou Woud "woater-miedend".

Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophobie die Touhoopesluut fon uunpoloare Koppele of Moleküle in een woaterhooldige Uumreekenge, apgruunde fon ju Tendenz fon't Woater, uunpoloare Koppele of Moleküle uuttousluuten. Mäd düssen Fäk-Uutdruk uut ju Chemie wäide Stoffe charakterisierd, do sik nit mäd Woater miskje un dät ap hier Bupperflakte oupäärlje läite. Wan een Bupperflakte wuddelk stäärk woaterouwiesend is, boalt me uk fon "Superhydrophobie".

Uunpoloare Stoffe as Fatte, Woakse, Alkohole mäd loange Alkylräste - also mäd Uutnoame fon Methanol, Ethanol un Propanol - Alkane, Alkene un aal sowät sunt hydrophob.

## Sjuch uk
* Hydrophilie
Otomops wroughtoni

Juu Fläddermuus-Oard ***Otomops wroughtoni*** lieuwet in Suud-Indien. Ju Oard is täämelk betroued un kumt truch Lieuwendsruumfernäilenge uk bloot noch in n Gebiet mäd minner as 100 km² foar.

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Mäidhanne

Ju **Mäidhanne** (*Gallinago gallinago*, düütsk: Bekassine / Himmelsziege), uk **Aalke-Fokke sin Fuugel** naamd, is n Fuugel, die in fuchtige Loundskuppe, toun Biespil in n Foan, tou fienden is. Ne Betrouenge is ju Lieuwendsruumfernäilenge, man dät rakt noch 5.400.000 bit 7.500.000 Mäidhannen, so is ju Oard, wan uk in wäkke Rebätte, waareldwied noch nit nai an't Uutstierwen.
Kauliflorie

**Kauliflorie** is juu Oainskup fon eenige Plonten, dät hiere Blöiten fluks an n Stom af an tjukkere oolde Takken groie un nit as meenwoanelk an doo jungste Takken. **Kauliflorie** kumt t.B. bie n Kakaoboom *(Theobroma cacao)* foar.


Bielde:Theobroma cacao0.jpg|Kakaoboom mäd Blöiten
Bielde:Cocoa Pods.JPG|Kakaoboom mäd Fruchte
Belitung

**Belitung** is n indonesisk Ailound aastelk fon Sumatra un Bangka. **Belitung** bildet touhoope mäd Bangka juu Provinz Bangka-Belitung.
Hydrophilie

**Hydrophilie** (fon ooldgriechisk *ὕδωρ* *hýdor* „Woater“ un *φίλος* *phílos* „fjuund“ / „ljoof hääbend“) betjudt *wasser ljoof hääbend*, wät kwäd, dät aan Stof stäärk mäd Woater (of uurswäkke poloare Stoffe) wäkselwierket Dät Juundeel fon Hydrophilie hat *[[Hydrophobie]]*. Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophilie ju Solvatations-Tendenz fon een Molekül in Woater. Wan een Bupperflakte aiske stäärk woater-anluukend is, boalt me uk fon *Superhydrophilie*.

## Oainskuppe
**Hydrophile Substanzen** sunt maasttieds woaterlooselk man dät rakt uk hydrophile Substanzen, do nit woaterlooselk sunt, t.B. wäkke Hydrogele of Colestipolhydrochlorid. Deeruum is *hydrophil* nit mäd *woaterlooselk* gliek tou sätten. Hydrophile Substanzen heere gewöönelk tou een fon do foulgjende Kategorien: Eerstens Soalte (Ionenferbiendengen) of twäidens poloare Substanzen, do sik in dät uk poloare Woater äntspreekend goud loosje läite.

Hydrophilie belukt sik bloot ap ju Wikselwierkenge mäd Woater un nit ap ju Looselkgaid un uk nit ap ju Fäidegaid, Woater heroun tou luuken un tou bienden. Aan Stof, die dät kon, wäd hygroskopisk naamd. Hydrophile Stoffe sunt oafter tou sälge Tied limnophob, loosje sik also läip in Fatte un Ouljen. Substanzen, do hydrophil un lipophil sunt, beteekent me as amphiphil; hier tälle biespilswiese Tenside tou. Amphiphilie is een spezielle Oainskup fon een Molekül, dät hydrophobe un hydrophile Funktjsoonelle Koppele drächt.

Uk Bupperflakten konnen hydrophil weese. Do sunt aaltied fon aan maasttieds nit sjuunelken Woaterfilm bedäkt. Do maaste Metalle sunt hydrophil, juust so uk Glääs-Bupperflakten. Hydrophile Bupperflakten hääbe juunuur Woater Kontaktwinkele nai bie 0°.

## Sjuch uk
* Hydrophobie

## Wällen
* Touminst groote Deele fon düssen Artikkel sunt uut ju düütske Wikipedia uursät.

### Foutnooten
Zoozönologie

Ju **Zoozönologie** af **Diertesoziologie** (düütsk:*Zoozönologie / Tiersoziologie*) is n Deelgebiet fon ju Biologie, dät sik mäd Gemeenskupsbildenge fon Dierte befoatet.
Plasmolyse

**Plasmolyse** is, wan me mäd n hypertonisk Buutenmedium (dät Plasmolytikum) dät Woater uute Vakuole fon ne Sälle lukt (Osmose), wierbie die ganse Protoplast skrämpt un sik fonne Sälwooge oulööst. Dät is oaber reversibel, truch Deplasmolyse kumt dät fluks wier in n Uurtoustand. Wan in n Experiment ju **Plasmolyse** foarsichtich uutfierd wäd, is dät uk nit skoadelk foar ju Sälle.

## Bielden
Hier sunt mikroskopiske Bielden fon ne Epidermis fon *Tradescantia discolor* (fröier: *Rhoeo discolor*):


Rhoeo Discolor epidermis.jpg| Hier fälle do Vakuolen (rosa) bolde ju ganse Sälle uut.
Rhoeo Discolor - Plasmolysis.jpg| Hier wuude truch Plasmolyse dät Woater uut do Vakuolen leeken, do nu litjer sunt.


## Literatuur
Günther Throm: *G<small>RUNDLAGEN DER</small> B<small>OTANIK</small>* 2. Auflage NIKOL-Verlag ISBN 13: 978-3-937872-61-2   ISBN 10: 3-937872-61-2
1874

----
16. -- 17. -- 18. -- **[[19. Jierhunnert]]** -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1871 - 1872 - 1873 - **1874** - 1875 - 1876 - 1877 -
----

## Geböärnisse
* Josep Maria Bocabella häd ju Idee, in Barcelona een Votiv-Säärke tou bauen. Oachte Jiere leeter begint die Bau fon ju Sagrada Família.
* 10. Januoar: Bie ju Rieksdaisköär in't Düütske Kaiserriek roakje do liberoale Paatäie moor as 50 % fon do Mandoate.
* 24. Januoar: Aceh wäd fon niederloundske Troppen unner Generoal van Swieten iennuumen. Do konnen dät oaber sieläärge nit gjucht unner Kontrolle kriege.
* 5. April: In Neudörfl fäng die Gruundengspaatäidai fon ju Sozioaldemokratiske Oarbaiderpaatäi in Aastriek oun (däälich: SPÖ)
* 19. April: Ju eerste Totoal-Revision fon ju Swaitser Buundes-Ferfoatenge sjucht dän Uutbau fon do Buundeskompetenzen un Foulksgjuchte foar. Mäd düsse Totoal-Revision wäd ju ju Muugelkhaid fon Referenden uur Wätte (dt. Gesetzesreferendum) ap Buundes-Ieuwene ienfierd.

## Tou Waareld keemen
* 11. Februoar: Elsa Beskow, sweediske Bäidensbouk-Skrieuwerske, Moalerske un Ilustratoorinne

## Stuurwen
* 17. Januoar: Chang un Eng Bunker, noomensreekende siameesiske Twillinge
* 17. Januoar: Claude de Perrot, Swaitser evangeelsken Pestoor un Hoochskoulkoaster
1875

----
16. -- 17. -- 18. -- **[[19. Jierhunnert]]** -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1872 - 1873 - 1874 - **1875** - 1876 - 1877 - 1878 -
----

## Wietenskup
* Hermann Möller kricht in Leipzig sien Doktorwürde uur ne Unnersäikenge an ju Palatoalriege, wier hie uk do Unnerskeede bespriek twiske Ängelsk un Fräisk ap ju eene Siede un Läich- un Hoochdüütsk ap ju uur Siede.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Walther Schücking, düütsken Politiker un Foulkegjuchtler
* 14. Januoar: Albert Schweitzer, düütsken Dokter, evangeelsken Theologe, Philosoph, Missjonoar un Pazifist, Dreeger fon den Nobelpries foar dän Free
* 13. Februoar: Traugott Hahn, düütsk-baltisken luthersken Pestoor, Theologe un Märtyrer (Doatum ätter dän Gregorioansken Kalänner, uk wan domoals in Livlound, wier hie tou Waareld keemen is, noch die julioanske Kalänner goolt, wierätter dät die 1. Februoar waas)

## Stuurwen
* 4. August: Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere
* 22. Februoar: Jean-Baptiste Camille Corot, frantsöösken Moaler
Ungarisk

**Ungarisk** is ne Finno-Ugriske Sproake, ju fon moor as 13.500.000 (fielicht sogoar bit tou 15.000.000) Ljuude boald wäd. 

## Offiziellen Stoatus

Ungarisk is Amtssproake in...
*  Ungarn
*  ju Vojvodina, Serbien
*  ju Europäiske Union

Ungarisk is anärkoande Minnerhaidesproake in...
*  Kroatien
*  Burgenland, Aastriek
*  Rumänien
*  ju Slovakäi
*  Slovenien
*  Transkarpatien, Ukraine
Hypertonisk

**Hypertonisk** af **Hyperton** is ne Löösenge, wan juu n gratteren osmotisken Druk häd as juu Fergliekslöösenge, dät is, wan deer moor Soalt oane is. In juu Biologie is juu Fergliekslöösenge maasttieds die Ienhoold fon juu Vakuole, in juu Medizin is juu Fergliekslöösenge maasttieds Bloud, me meend oaber me boald oaber uk bie n haageren Blouddruk fon n hypertonen Blouddruk, un fon ne uunphysiologisk aphöögede Muskelsponnenge.

## Sjuch uk
* hypotonisk af hypoton (dät Juundeel fon hypertonisk)
* isotonisk af isoton (juu Oainskup fon ne Löösenge, juu dän sälgen osmotisken Druk häd as juu Fergliekslöösenge)
* Plasmolyse (juu geböärt, wan hypertoniske Löösengen ap ne Sälle ienwierkje)
1873

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1870 - 1871 - 1872
- **1873** -
1874 - 1875 - 1876 -
----


## Skjonisse
* 11. Februoar: Ju Eerste Spoanske Republik wäd uutruupen.
* 26. Meerte: Doo Niederlounde fange n Kriech oun juun Aceh, dät in düsse Tied noch n uunouhongich Sultanoat is.
* 28. April: Die Kraton (juu Fäästenge fon n Sultan) fon Aceh waas so krewäl ferdäägend wuden, dät doo niederloundske Troppen wier wäch geen sunt.
* 17. November: Juu Stääd Budapest wude uut doo Stääde Buda, Pest un Óbuda bilded.
* 11. Dezember: Unner Generoal van Swieten kuume wier niederloundske Troppen ätter Aceh wai.
* Dät eerste bruukboare Stiekelwier wäd in in De Kalb, Illinois, foarstaald.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Karl Straube, düütsken Oargelist
* 31. Januoar: Melitta Bentz, Ärfienderske fon ju Koafjeteemse.

## Stuurwen
* 18. April: Justus von Liebig, düütsken Chemiker (* 1803)
* 7. Oktober: Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist (* 1803)
1876

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1873 - 1874 - 1875
- **1876** -
1877 - 1878 - 1879 -
----


## Skjonisse
* 31. Januoar: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd.
* 25. Juni: Slacht an n Little Bighorn River (Montana): Dät soogende US-amerikoanske Kavallerieregiment unner George A. Custer wude fon Sioux- un Cheyenne-Indioanere unner hiere Anfierdere Sitting Bull un Crazy Horse aiske sloain.
* 1. August: Colorado wäd Buundesstoat fon doo USA.
* 23. Dezember: Ju eerste skriftelk fäästlaide Ferfoatenge fon't Osmoanske Riek wäd gultich. Ju is foar groote Deele fon dän Reformer Midhat Pascha uutoarbaided.
* Eende fon ju brasilioanske Besättenge in ju paraguayiske Haudstääd Asunción.

## Tou Waareld keemen
* 5. Januoar: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
* 23. Januoar: Rupert Mayer, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Jesuit, Wierstoundler juun do Nazis
1880

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1877 - 1878 - 1879
- **1880** -
1881 - 1882 - 1883 -
----


## Skjonisse
* 4. Januoar: Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel roakje as eerste Bierichstiegere dän Top fon dän Anden-Bierich Chimborazo.
* 27. Juli: Britiske Troppen wäide in juu Slacht fon Maiwand fon Afghanen sloain.
* 16. Dezember: Ju Buurenrepublik Transvaal ferkloort unner dän Noome Suudafrikoanske Republik alwier hiere Uunouhongegaid fon Grootbritannien. Die Fäärme Buurenkriech begint.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Paolo Giobbe, vatikoansken Diplomoat un Kardinoal
* 14. Januoar: Pierre-Marie Gerlier, frantsöösken roomsk-kathoolsken Äärts-Biskop fon Lyon un Wierstoundler juun do Nazis
* 18. Januoar: Alfredo Ildefonso Schuster, seelich-spreekenen italieensken Benediktiner-Mönk, Äärts-Biskop fon Mailound un Kardinoal
* 8. Februoar: Franz Marc, düütsken Moaler fon dän Expressionismus
Deplasmolyse

**Deplasmolyse** is dät Juundeel fon Plasmolyse. Wan me mäd ne hypertoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier moor Soalt oane is, dät Woater uut juu Vakuole fon ne Sälle leeken häd, dät is Plasmolyse, dan kricht me dät Woater truch Deplasmolyse wier oane: Me lait dät Präparat in ne hypotoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier minner Soalt oane is as in dät Cytoplasma.

## Sjuch uk
* Osmose
1881

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1878 - 1879 - 1880
- **1881** -
1882 - 1883 - 1884 -
----


## Foarfaale
* Ju Frantsööske Panamakanoal-Sälskup begint mäd dän Bau fon dän Panamakanoal.
* 16. Februoar: Die frantsööske Offisier un Afrikoa-Foarsker Paul Flatters un sien Monskup wäide bie een Expeditsjoon tou ju Ärkundenge fon aan Ferloop foar ju Transsahara-Boan fon Tuareg in een Falle lokket un uumebroacht.
* 27. Februar: Ju Slacht fon Majuba in dät Rebät Transvaal äntskat dän Eerste Buurenkriech foar do niederloundsk-stommige Buuren, do do Briten deelslo konnen.
* 23. Meerte: Dät Fereende Köönichriek slut mäd ju Suudafrikoanske Republik (aan Buuren-Stoat in't Rebät Transvaal) n Freeferdraach, die dän Eerste Buurenkriech be'eendet.
* 23. Juli: Chile un Argentinien eenigje sik uur hiere Rebätte ap Fjuurlound un in Patagonien.
* 3. August: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal kricht ätter dän Apstound un dän Eerste Buurenkriech, die ap ju britiske Annexion foulged is, ne fiergungende Sälwenferwaltenge fon dät Fereende Köönichriek.
* 10. Oktober: Juu eerste Uutgoawe fon dät Bouk *The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms, with Observations on their Habits*, "Juu Häärstaalenge fon Baulound-Boudem truch juu Aktivität fon Äisen, mäd Beoboachtengen fon hiere Oainskuppe", kumt hääruut.
* Hermann Möller häd in Strukelje sin Woudebouk apnuumen.

## Tou Waareld keemen
* 13. Februoar: Eleanor Farjeon, britiske Skrieuwerske

## Stuurwen
* 16. Februoar: Paul Flatters, frantsöösken Offisier un Afrikoa-Foarsker
1882

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1879 - 1880 - 1881
- **1882** -
1883 - 1884 - 1885 -
----


## Skjonisse
* 7. Februoar: Ju Berliner Stäädboan nimt hieren Bedrieuw ap, man foar't eerste bloot in'e Naiferkier.
* 19. Meerte: Die Gruundsteen foar ju Säärke Sagrada Família in Barcelona wäd laid.
* 22. Moai: Die 15003 Meetere loange Gotthardtunnel wäd fierelk eepend un tjoon Deege leeter in Bedrieuw nuumen.
* 13. September: Slacht fon Tel-el-Kebir: Ju Armee fon Ahmad Urabi Pascha wäd truch ne britiske Armee unner Garnet Joseph Wolseley sloain. Dät is dät Eende fon ju Urabi-Bewäägenge un die Begin fon ju Britiske Heerskup in Ägypten.
* Mäd man litjen Ärfoulch begint Alexander Fjodorowitsch Moschaiski sien Fersäike mäd Damp-bedrieuwene Fljoogere.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Fan Noli, albanisken Biskop un Politiker
* 18. Januoar: Anna Siemsen, düütske Koasterske, Politikerske un Skrieuwerske
* 22. Juli: Edward Hopper, aan Moaler uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa

## Stuurwen
* 11. Februoar: Maria Lenzen, düütske Skrieuwerske
1883

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1880 - 1881 - 1882
- **1883** -
1884 - 1885 - 1886 -
----


## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Alexei Nikolajewitsch Tolstoi, rusken Skrieuwer
* 3. Juli: Franz Kafka, Skrieuwer in Düütske Toal

## Stuurwen
* 11. Januoar: Jenny Longuet, düütske Skrieuwerske, Dochter fon Karl Marx
* 13. Februoar: Richard Wagner, düütsken Komponist fon ju Romantik

## Skjonisse
* 12. August: Dät lääste Quagga *(Equus quagga quagga)* stäärft in n Zoo fon Amsterdam. Deermäd is juu Unneroard uutstuurwen.
* 20. Oktober: Die Ferdraach fon Ancón be'eendet dän Salpäiterkriech twiske Chile un Peru.
Hokkaidō

**Hokkaidō** (北海道), in juu fon't uutstierwen betruuede Ainu-Sproake **Mosir** naamd, is n Ailound fon Japan, dät in juu Ferwaltenge dän Stoatus fon ne Präfektuur häd.
1877

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1874 - 1875 - 1876
- **1877** -
1878 - 1879 - 1880 -
----


## Foarfaale
* 10. Januoar: Bie ju Rieksdaisköär in't Düütske Kaiserriek winne do konservative Paatäie un do Sosjoaldemokroaten Stämmen bietou.
* 12. April: Dät Fereend Köönichriek annektiert ju fon wirtskuppelken Kröäk taagede Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal. Die Twist mäd do niederloundsk-stommige Buuren skäl ätters tou dän Eerste Buurenkriech leede.

## Tou Waareld keemen
* 15. Dezember: Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake
1879

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1876 - 1877 - 1878
- **1879** -
1880 - 1881 - 1882 -
----


## Geböärnisse
* 11. Januoar: Ätter dän Ouloop fon een Ultimoatum, dät do Zulu nit ounnieme wüülen, marskierje britiske Troppen unner Frederic Thesiger, 2. Baron Chelmsford in't Köönichriek Zululound ien un beginne deermäd sunner Kriechsferkloorenge dän Zulu-Kriech.
* 14. Februoar: Ätterdät Bolivien in dän Januoar do chileenske Salpäiter-Unnerniemen äntoaind häd, besät Chile ju bolivioanske Hoawenstääd Antofagasta un loost deer dän Salpäiterkriech mäd uut.
* 5. April: Salpäiterkriech: Chile ferkloort Peru un Bolivien dän Kriech.

### Sunner niep Doatum

* Die Düütske Lothar Meyer un die Russe Dmitry Mendeleyev publizierden juu eerste Periodiske Tabelle.
* Näiskäddel wude fon't Seelterlound outränd.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Hermann Mulert, düütsken evangelisken Theologe
* 14. Meerte: Albert Einstein, Wietenskupper 
* 18. Dezember: Paul Klee, Kunstler
Honshū

**Honshū** (本州) is dät Haudailound fon Japan, wierap uk ju japaniske Hööftstääd Tokio tou fienden is.
1872

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1889 - 1870 - 1871
- **1872** -
1873 - 1874 - 1875 -
----


## Wietenskup
* Hermann Möller fäng mäd ne Noudfräiske Sproakleere oun, wierfoar hie uk dät Ooldfräiske un Ooldängelske studierje moaste. Deerbie foont hie uut, dät dät Noudfräiske eegentelk ap two Sproaken touräächgungt: 1. dät Fräiske fon dät Fäästlound, do Halligen un dät oolde Noudstrand, dät mäd dät Aast- un Wäästfräiske ferwant is, un 2. ju Sproake fon do Oailounde Sylt, Föhr, Amrum un Hälgelound, ju der fuul naier ferwant is mäd dät Angelsaksiske un dät Ängelske.

## Stuurwen
* 21. Januoar: Franz Grillparzer, aastriekisken Skrieuwer
1871

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1868 - 1869 - 1870
- **1871** -
1872 - 1873 - 1874 -
----


## Geböärnisse
* 18. Januoar: Die prüüske Köönich Wülm I. wäd in dän Speegelsoal fon't Slot Versailles foar'n Kaiser uutruupen un dät Düütske Kaiserriek wäd gruunded.
* 16. Februoar: In dän Düütsk-Frantsöösken Kriech gunge do lääste militäriske Operatsjoonen tou Eende. Ätter 108 Deege Beleegerenge wäd ju aastfrantsööske Stääd Belfort do düütske Troppen uurroat.
* 18. Meerte: Ju Pariser Kommune, die Fersäik fon ne sosjoalistiske Revolutsjoon, begint in Frankriek.
* 21. Meerte: Otto von Bismarck wäd tou'n düütsken Riekskansler un toun Füürst moaked.
* 10. Moai: Die sonaamde Free fon Frankfurt be'eendet dän Düütsk-Frantsöösken Kriech.
* 21. Moai: Frantsööske Regierengstroppen kuume in ju Binnestääd fon Paris, die Begin fon ju "Bloudwiek", do ju Pariser Kommune deelsloain wäd.
* 28. Moai: Ju Pariser Kommune is truch Regierengstroppen deelsloain.
* 8. November: Friedrich Ferdinand von Beust wäd as Buuteminister un Riekskanzler fon Aastriek-Ungarn äntlät. Ätters wäd hie Boskupper fon dät Lound.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Ottilie Gerhäuser-Saint-Georges, düütske Skauspielerske
* 10. Januoar: Enrica von Handel-Mazzetti, aastriekiske Skrieuwerske
* 14. Januoar: Nikolaus Bares, roomsk-kathoolsken Biskop fon Hildesheim un Berlin
* 4. Februoar: Friedrich Ebert, eersten Riekspräsident fon ju Weimarer Republik
* 5. Meerte: Rosa Luxemburg, poolsk-düütske Politikerske fon dän Kommunismus
* 27. Meerte: Heinrich Mann, düütsken Skrieuwer
* 4. Juli: Hubert Cecil Booth, n ängelsken Ingenieur, die foar sien Pionieroarbaid in n Stoafsuuger-Bau bekoand is
* 13. August: Karl Liebknecht, düütsken sosjoalistisken Politiker
* 19. August: Orville Wright, US-amerikoanisken Luchtfoart-Pionier un Fljooger-Konstrukteur

## Stuurwen
* 7. Februoar: Heinrich Engelhard Steinweg / Henry E. Steinway, düütsk-US-amerikoansken Klavier-Bauer (Gruunder fon Steinway & Sons)
* 24. Oktober: Julius Theodor Christian Ratzeburg, düütsken Zoologe, Entomologe un Foarstwietenskupper
1939

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1936 - 1937 - 1938
- **1939** -
1940 - 1941 - 1942 -
----


## Geschichte
* 1. September: Nazi-Düütsklound begint dän Twäide Waareldkriech.
* Foar dät Militär fon Nazi-Düütsklound wäd die eerste Düsen-Fljooger, ju Heinkel He 178, baud.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Murray Rose, austroalsken Swimmer, Olympia-Winner
* 14. Januoar: Ute Starke, düütske Turnerske
* 13. Februoar: Beate Klarsfeld, düütsk-frantsööske Saitengs-Skrieuwerske un Striederske foar ju Apkloorenge un Ferfoulgenge fon NS-Ferbreeken

## Stuurwen
* 21. Oktober: Dr. Jacob Botke, n wäästfräisken Biologe un Unnersäiker fon juu Seelter Sproake
1870

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1867 - 1868 - 1869
- **1870** -
1871 - 1872 - 1873 -
----


## Skjonisse
* 1. Meerte: Die Tripel-Allianz-Kriech eendet, as die paraguayiske Diktoator Francisco Solano López in dän Kamp mäd brasilioanske Suldoaten faalt.
* 13. Juli: Ju sonaamde Emser Depesche brangt Frankriek deertou, n Kriech juun Prüüsen tou beginnen, wier natüürelk dät "Schutz- und Trutzbündnis" ap prüüske Siede meekampet. Dät is die Ounfang fon n Düütsk-Frantsöösken Kriech.

### Seelterlound
* Juu Skäddeler Määlne wude baud.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Ida Dehmel, roate Kunstlere Stöän, skreeuw un streed foar do Gjuchte fon Wieuwljuude.

## Stuurwen
* 1. Meerte: Francisco Solano López, paraguayisken Diktoator.
* 23. September: Prosper Mérimée, frantsöösken Skrieuwer (* 1803)
1869

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1866 - 1867 - 1868
- **1869** -
1870 - 1871 - 1872 -
----


## Geböärnisse
* 7. August: In Eisenach wäd ap Initiative fon August Bebel un Wilhelm Liebknecht die Gruundengskongress tou juu Sozialdemokratiske Oarbaiderpaatäi (SDAP) begind, uut juu juu düütske SPD häärfoargungt. Bebel wäd toun Foarsitter köärd.
* Tokio (toufoarne "Edo" naamd) wäd juu Hööftstääd fon Japan.

## Tou Waareld keemen
* 11. Januoar: Gottfried Traub, düütsken evangelisken Pestoor un Politiker
* 11. Februoar: Adelheid Popp, aastriekiske Sosjoalistinne un Striederske foar do Gjuchte fon Wieuwljuude
* 11. Februoar: Else Lasker-Schüler, düütsk-juudske Dichterske un Teeknerske
1868

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1865 - 1866 - 1867
- **1868** -
1869 - 1870 - 1871 -
----


## Foarfaale
* 10. Januoar: Waigjuchtenge fon dän Swaitser Stroafdäider Héli Freymond in Moudon in dän Kanton Waadt, wierbie moor as 20.000 Ljuude toukiekje. Dät is dät lääste Moal, dät een Doodesstroafe in ju Swaits truchfierd wuude, eer ju tiedwiese in ju Ferfoatengsrevision fon 1874 ouskaffed wuuden is.

## Tou Waareld keemen
* 26. Februoar: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter.

## Stuurwen
* 10. Januoar: Héli Freymond, Swaitser Ferbreeker
* 11. Januoar: Maria von Mörl, Suudtiroler Mystikerinne
* 11. Februoar: Léon Foucault, frantsöösken Physiker un Optiker

## Wietenskup
* Die Frantsoose Pierre Janssen un die Änglounder Norman Lockyer äntdäkke bee uunouhongich fonnunner dät Element Helium.
1867

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1864 - 1865 - 1866
- **1867** -
1868 - 1869 - 1870 -
----


## Geböärnisse

* Waarelduutstaalenge in Paris
* 27. Februoar: Die ätter ju Ungariske Revolutsjoon aploosede ungariske Rieksdai wäd in dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek wier häärstoald.
* 15. Meerte: Ferdraachsunnerteekenge fon dän Aastriekisk-Ungariske Uutgliek, Gruundenge fon Aastriek-Ungarn
* 30. Meerte: Ap Bedrieuwen fon dän US-Buuteminister William Henry Seward lat dät domoalige Tsoaren-Riek Ruslound dän Ferkoop fon Alaska foar 7,2 Millionen US-Dollar oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa ien.
* 9. April: Do USA unnerteekenje dän Koopferdraach fon dät aleer ruske Alaska.
* 8. Juni: Mäd ju fierdelke Krounenge fon Kaiser Franz Joseph I. un sien Wieuwmoanske Elisabeth tou dät ungariske Köönichspoor findt die Aastriekisk-Ungariske Uutgliek n fierdelken Ousluut.
* 23. Juni: Die Buuteminister fon Aastriek-Ungarn, Friedrich Ferdinand von Beust, kricht buppedät aan Riekskanzler-Titel.
* 1. Juli: Ju Ferfoatenge fon dän Nouddüütske Buund wäd gultich, wiermäd die Buundesstoat gruunded is. Dät Buundespräsidium lait bie ju Prüüske Kroune un deermäd bie dän Prüüske Köönich (un leetere düütske Kaiser) Wülm I.
* 11. September: Die eerste Beend fon Karl Marx sin Wierk Das Kapital ("Dät Kapitoal") ärschient in Hambuurich.
* 18. Oktober: Ätter dän Ferdraachs-Ouslut in't Foarjier wäd Alaska fierdelk fon Ruslound oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa uurroat.
* 21. Dezember: Die Aastriekiske Kaiser Franz Joseph I. sanktsjooniert ju Dezemberferfoatenge.

## Tou Waareld keemen
### Sunner Doatum
* Julius Bröring, Unnersäiker fon ju Seelter Foulkskultuur.

### Mäd Doatum
* 21. Januoar: Ludwig Thoma, düütsken Skrieuwer
* 8. Juni: Frank Lloyd Wright, amerikoansken Baukunstler (Architekt). Stuurwen in 1959
10. Moai

Die **tjaande Moai** is die hunnerttrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die hunnerteenuntrüütichste in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntrüütich Deege tou dät Eende fon't Jier tou.

## Geböärnisse
* 1865 Die Suudstoaten-Präsident Jefferson Davis wuud mäd Famielje un Gefoulge fon Troppe fon ju Union gefangen nuumen.
* 1871: Die sonaamde Free fon Frankfurt be'eendede dän Düütsk-Frantsöösken Kriech.
* 1906: Zar Nikolaus II. eepent mäd een Rääde ju eerste käddene Stoats-Duma in't Ruske Kaiserriek in Sänt Päitersbuurich.
* 1927: Carlos Ibáñez del Campo wäd Präsident fon Chile. Hie bruukt deelwiese diktoatooriske Methoden.
* 1933: Unner doo Nazis wäide in Düütsklound Bouke fon kritiske Skrieuwere ferbaadend, unner dät Motto "wider den undeutschen Geist" (Juun dän uundüütsken Gäist)
* 1940: Nazidüütsklound gript doo näitroale Stoaten oun: Belgien, Luxembuurich un do Niederlounde
* 1957: Die kolumbioanske Diktoator Gustavo Rojas Pinilla, die in 1953 truch n Putsch oun ju Moacht keemen waas, uurlät dät Lound ne militäriske Junta.
* 1994: Nelson Mandela, die eerste swotte Präsident fon Suudafrikoa, kumt in sien Amt.

## Stuurwen
* 2001: Dorothy Burr Thompson, US-amerikoanske Oalerdums-Wietenskupperske un Archäologinne
1863

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1860 - 1861 - 1862
- **1863** -
1864 - 1865 - 1866 -
----


## Geböärnisse
*Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Granada-Konföderatsjoon äntstounde ätter n Burgerkriech do Fereende Stoaten fon Kolumbien.
*1. Januoar: Abraham Lincoln unnerskrift ju Emanzipationsakte, deertruch kriege doo Swotte in doo USA gjuchtelke Fräiegaid.
*22. Januoar: Begin fon n polnisken Januoarapstand juun ju Ruske Heerskup
*26. Oktober: In Genf is die Begin fon ne internationoale Konferenz, dät Resultoat is ju Internationoale Rood Kjuus un Roode hoolwe Moune-Bewäägenge, ju wie däälich hääbe.
* 8. Dezember: Ju Jesuiten-Säärke *Iglesia de la Compañía* in Santiago de Chile wäd truch een Fjuur fernäild. Moor as twoduusend Ljuude stierwe.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Adolf Paul, düütsk-sweedisk-finnisken Skrieuwer
1862

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1859 - 1860 - 1861
- **1862** -
1863 - 1864 - 1865 -
----


## Foarfaale
* Wier däälich Belize lait, wäd ju britiske Krounkolonie Britisk Honduras iengjucht. *De facto* stuude dät al toufoarne unner britiske Kontrolle.

* 16. Februoar: Mäd ju bedingengsloose Kapitulatsjoon fon do Konföderierde unner Simon Bolivar Buckner eendet ju fieuw Deege loange Slacht uum Fort Donelson in dän Amerikoansken Burgerkriech. Ju Iennoame fon ju Fäästenge moaket dät muugelk, dät ju Union unner Ulysses S. Grant fääre foarsteete kon.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: August Oetker, düütsken Industriellen
* 14. Januoar: Rosalía Abreu, Tuchterske un Ärfoarskerske fon Moansken-Oapen
* 14. Februoar: Agnes Pockels, düütske Physikerske un Chemikerske
* 26. August: Theodor Siebs, düütsken Germanist.

## Stuurwen
* 11. Februoar: Elizabeth Eleanor Siddal, britiske Moalerske un Dichterske
1861

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1858 - 1859 - 1860
- **1861** -
1862 - 1863 - 1864 -
----


## Geböärnisse
* 2. Januoar: Wülm I. wäd ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. Köönich fon't Prüüske Riek.
* 10. Januoar: Florida trät as trääden fon do Suudstoaten uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is Florida Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa.
* 11. Januoar: Alabama trät uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is dät Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa.
* 4. Februoar: Separatiske Stoaten in dät Suude fon do Fereende Stoaten sluute sik tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope.
* 8. Februoar: In do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wäd ne provisooriske Ferfoatenge besleeten.
* 9. Februoar: Jefferson Davis wäd in do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa foar'n Präsident kädden.
* 13. Februoar: Köänich Franz II. fon bee Sizilien kapituliert mäd ju Fäästenge Gaeta foar do Troppen fon Viktor Emanuel wilst dät italieenske Risorgimento.
* 18. Februoar: Jefferson Davis wäd as Präsident fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa fereediged.
* 26. Feburoar: Ärlät fon't Februoarpatent, ne Ferfoatenge foar Aastriek.
* 12. April: Begin fon dän Oungriep ap Fort Sumter un deermäd fon dän Amerikoanske Burgerkriech truch do Konföderierde Stoaten.
* 24. Dezember:Rumänien wäd fereend.

## Stuurwen
* 2. Januoar: Köönich Freerk Wülm IV. (Prüüsen)
1860

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1857 - 1858 - 1859
- **1860** -
1861 - 1862 - 1863 -
----


## Geböärnisse
* 6. November: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA köärd.

## Stuurwen
* 6. Januoar: William Martin Leake, ängelsken Armee-Offisier un Archäologe
* 29. Januoar: Ernst Moritz Arndt, düütsken Skrieuwer un Dichter, Ouoardenden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge
* 1. Juli: Charles Nelson Goodyear, n US-amerikoansken Ärfiender un Pionier in ju Gummi-Feroarbaidenge.
* M. Seeling
1865

----

----

## Geböärnisse
* 9. April: Juu Noud-Virginia-Armee, n wichtigen Deel fon dät Heer fon doo Konföderierde Stoaten fon Amerikoa (Suudstoaten) kapitulierd in't Gejuchtshuus fon Appomattox foar doo Noudstoaten.
* 14. April: Ansleek ap dän US-Präsident Abraham Lincoln. N Dai leeter stäärft hie an sien Seeregaid.
* 26. April: Juu konföderierde Tennessee-Armee kapitulierd foar doo Noudstoaten.
* 26. April: John Wilkes Booth, die Möärender fon Abraham Lincoln, wäd in ne Skäin in Virginia fuunen un dooddäin.
* 1. Moai: Brasilien slut sik mäd Uruguay un Argentinien tou ju Tripel-Allianz touhoope, uum dän loopenden Kriech juun Paraguay tou winnen.
* 10. Moai Die Suudstoaten-Präsident Jefferson Davis wäd mäd Foamielje un Gefoulge fon Troppen fon juu Union gefangen nuumen.
* 23. Juni: Dät Eende fon n Sezessionskriech
* 24. Dezember: Ätter n ferläddenen Sezessionskriech wäd die rassistiske Ku Klux Klan fon 'tt'ruuswai keemene Suudstoaten-Suldoaten gruunded.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Leopold Fonck, düütsken roomsk-kathoolsken Theologe, Jesuit un Hoochskoul-Koaster
1864

----

----

## Geböärnisse
* 16. Januoar: Prüüsen un Aastriek kweede, wan Dänemark nit binne twäin Deege juu Novemberferfoatenge touräächnimt un uut dät Heertoachduum Slääswiek ferswint, wol dät n Kriech reeke. Düssen Düütsk-Deensken Kriech begon dan uk n poor Deege leeter.
* 17. Februoar: Dät konföderierde U-Boot CSS Hunley is in dän Amerikoansken Burgerkriech dät eerste U-Boot fon ju Waareld, dät mäd aan Spierentorpedo een fäindelk Skip, ju USS Housatonic, deelsakket. Man bie düsse Kansje gungt ju Hunley säärm ferlädden.
* 22. August: Ap een internatsjonoale Konferenz in Genf wäd - ap Initiative fon dät in't foarangeene Jier truch Henry Dunant gruundede Internasjonoale Komitee fon't Roode Kjuus - fon tweelich Stoaten ju haudseekelk truch Gustave Moynier uutwierkede eerste Genfer Konventsjoon unnerteekend, ju sik foar in't Sleekfäild seerde Suldoaten iensät.
* 3. Oktober: Truch dän Free fon Wien wäd die Düütsk-Deenske Kriech be'eended.
* 8. November: Abraham Lincoln wint ju Präsidäntskupsköär in do Fereende Stoaten 1864 mäd 55 % fon do Stämmen juun George B. McClellan. Vizepräsidänt wäd Andrew Johnson.
* 13. Dezember: Die paraguaiske Diktoator Francisco Solano López ferkloort Brasilien dän Kriech. In't Foulgejier slut Brasilien mäd Uruguay un Argentinien ju Tripel-Allianz, deeruum hat die Kriech Tripel-Allianz-Kriech.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Joseph-Daniel Dussault, kanadisken Oargelist un Musik-Pädagoge
1859

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1856 - 1857 - 1858
- **1859** -
1860 - 1861 - 1862 -
----


## Geböärnisse
* 14. Februoar: Oregon wäd in sin Skeedferloop fon däälich uut dä Oregon-Territorium uutloosd un as 33. Buundesstoat in do USA apnuumen. Die aastelke Deel fon dät foarige Territorium wäd dät Washington-Territorium tousloain.

* 24. November: Charles Darwin sien Oarbaid *[[The Origin of Species]]*, n wichtich Wierk tou juu Evolutionstheorie, kumt hääruut.

## Bädden
* 6. Januoar: Alfred Baudrillart, Kardinoal fon ju roomsk-kathoolske Säärke
* 16. Januoar: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler
* 9. Oktober: Alfred Dreyfus, frantsöösken Offisier.
1858

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1855 - 1856 - 1857
- **1858** -
1859 - 1860 - 1861 -
----


## Foarfaale
* August Ferdinand Möbius äntwikkelt dät Möbiusbeend.
* Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Republik Näi-Granada äntstoant ju Granada-Konföderatsjoon.

* 14. Januoar: Foar ju Pariser Oper begunge n poor Ljuude uum Felice Orsini aan Bumben-Ounsleek juun ju ounkuumende kaiserdelke Woain-Kolonne, man Napoleon III. un Kaiserinne Eugénie blieuwe uunferseerd. Dät Attentat wäd die Gruund foar dän Bau fon een näi Opernhuus, ju Opéra Garnier.
* 12. Februoar: In Japan häd die Gebruuk fon Fumien n Eende. (Fumien wieren Bielden fon Jesus, Maria af uur kristelke Motive, do in ju japaniske Kristenferfoulgenge sänt 1629 bruukt wuuden wieren, uum tou ärkannen, af n Moanske kristelk waas af nit. Deer moaste dan swädden wäide, dät me nit kristelk is, un dan moaste me toun Bewies, dät me nit kristelk is, ap ju Bielde (Fumie) hääruumetrampelje. Fuul japaniske Kristen wüülen dät nit dwo un wuuden dan waigjucht.)
* 7. Oktober: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup.

## Tou Waareld keemen
* 22. Dezember: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't *[[Fin de siècle]]*.

## Stuurwen
* 5. Januoar: Josef Wenzel Radetzky von Radetz, Fäildmarschall un betjuudenden Heerfierder fon't Kaiserdum Aastriek. Ätter him is die Radetzky-Marsch benaamd.
1857

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1854 - 1855 - 1856
- **1857** -
1858 - 1859 - 1860 -
----


## Geböärnisse
* Ärfiendenge fon dän Phonautograph truch Édouard-Léon Scott de Martinville. Mäd düsse Reewe kuude hie Toon graphisk apteekenje, dät roate Oaber noch neen Technik, uum doo Toonapnoamen outouspieljen. Man 2008 kuude uut sunne Teekenge die Toon rekonstruiert wäide, sodät juu ooldste Toonapnoame, juu wie däälich ouspielje konnene, fon Édouard-Léon Scott de Martinville stommet. Juu wuude 1860 apnuumen.

* 4. Februoar: Hermann Schaaffhausen begjucht ätter ju Unnersäikenge fon fossile Bunken uur aan bit nu tou uunbekoanden Ädder-Moanske, dän Neanderdoaler, in ju läichrhienske Sälskup foar Natuur- un Heelkunde in Bonn. Junner wiest hie aan Gips-Oudruk fon dät Skäädel-Täk, dät Johann Carl Fuhlrott in't Neanderdoal fuunen häd.
* 27. Juni: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal ferkloort sik uunouhongich.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Alice Pike Barney, US-amerikoanske Moalerske
* 22. Februoar: Heinrich Hertz, Physiker

## Stuurwen
* 6. Januoar: Albert Schwegler, düütsken Theologe, Philosoph un Historiker
1856

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1853 - 1854 - 1855
- **1856** -
1857 - 1858 - 1859 -
----


## Geböärnisse
30. Meerte: Truch dät Unnerskrieuwen fon n Trääden Pariser Free wäd die Krimkriech be'eended.
1855

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1852 - 1853 - 1854
- **1855** -
1856 - 1857 - 1858 -
----


## Geböärnisse
* 11. Februoar: Ätterdät hie do Füürstendume fon Äthiopien unner sien Heerskup fereend häd, wäd Füürsk Kassa Hailu as Kaiser fon Abessinien kround. As *[[Negus]]* nimt hie dän Noome Teeder II. (amharisk: ቴዎድሮስ = Téwodros, düütsk: Theodor) oun.
* 2. Meerte: Alexander II. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Nikolaus I. rusken Zar, in juu Tied fon n Krimkriech.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Petrus Johannes Blok, niederloundsken Historiker
1852

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1849 - 1850 - 1851
- **1852** -
1853 - 1854 - 1855 -
----


## Skjonisse
* 17. Januoar: Dät Fereende Köönichriek un sowät fieuwduusend Buurenfoamieljen unnerteekenje ju Sand River Convention, ju do Buuren ju Uunouhongegaid in do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal touärkoant (kiek uk ap ju Siede Transvaal!).

## Tou Waareld keemen
* 25. Juni: Antonio Gaudi, katalanisken Kunstler un Architekt.

## Stuurwen
* 6. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju bit däälich maast-bruukte Blienden-Skrift (ju Braille-Skrift)
1851

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1848 - 1849 - 1850
- **1851** -
1852 - 1853 - 1854 -
----


## Geböärnisse
* 3. Januoar: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon.
* Napoleon III. brangt sik in Frankriek mäd Gewalt an juu Macht, wint een Oustämmenge uur een näie Ferfoatenge un een Oustämmenge, af dät Kaiserdum wier häärstaald wäide skäl. Ätters moaket sik säärm dan tou dän Kaiser fon Frankriek.
* 17. Moai: Een Iersenboan-Ferbiendenge twiske ju peruoanske Haudstääd Lima un ju tichtebie lääsende Hoawenstäät Callao wäd eepend. Düt is ju eerste Iersenboan-Linie in Suudamerikoa.

## Stuurwen
* 19. Dezember: Joseph Mallord William Turner, aan ängelsken Moaler fon ju Romantik.
1850

----
16. -- 17. -- 18. -- **[[19. Jierhunnert]]** -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1847 - 1848 - 1849
- **1850** - 1851 - 1852 - 1853 -
----


## Skjonisse
* Offizielle Ienfierenge fon juu Braille-Skrift an doo Bliendenskoulen fon Frankriek.

## Bädden
* 13. Januoar - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede.

## Foutnooten
1849

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1846 - 1847 - 1848
- **1849** -
1850 - 1851 - 1852 -
----


## Skjonisse
* 9. Februoar: In dän Säärkenstoat ropt Giuseppe Mazzini in dän Roome fon't Risorgimento ju Roomske Republik uut. Dät fiert straks tou dät Iengriepen fon frantsööske un spoanske Troppen, do ju Republik bit tou dän 3. Juli mäd Gewalt deelslo.
* 28. Meerte: Freerk Wülm IV. fon Prüüsen wäd fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar'n Kaiser kädden.
* 3. April: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon.
* 31. Moai: Meerterevolution: Juu düütske Nationoalfersammelenge sit foar't lääste Moal in Frankfurt an n Main, ätters lukt juu as Rumpparlament uume ätter Stuttgart wai.
* 18. Juni: Dät ätter Stuttgart uutwiekene Rumpparlament fon ju [Frankfurter Nasjonoalfersammelenge wäd fon't Militär aplooset. Nit-Württembierichske Ouoardende mouten uut dät Lound gunge.
* Die [Fljooger-Pionier George Cayley testet aan fon sien Glied-Fljoogere mäd aan Wäänt oane. In't Foaren hiede hie dät bloot mäd Dierte oane fersoacht.

## Stuurwen
* 7. Oktober - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (bädden in 1809)
Sälorganellen

**Sälorganellen** (kuut: **Organellen** sunt Funktionseenegaiden in ne Sälle. Dät rakt unnerskeedelke gnauere Definitione, mongs wäd kweeden, dät sunt doo Funktionseenegaiden, doo fon ne Biomembran uumesleeten sunt, sodät dan uk Vesikele as **Organellen** betrachted wäide.

Eenige Organellen sunt ätter juu Endosymbiontentheorie truch Endosymbiose mäd prokaryotiske Sällen äntsteen.
1853

----

16. -- 17. -- 18.
-- **[[19. Jierhunnert]]** --
20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1850 - 1851 - 1852
- **1853** -
1854 - 1855 - 1856 -
----


## Geböärnisse
* 8. Juli: Die Amerikoanske Admiroal Matthew C. Perry kumt mäd sien Swotte Skiepe in n Hoawen fon Uraga in Japan un ferloanget ne Eepenenge fon dät sänt 200 Jiere isolierd lieuwjende Lound.

## Tou Waareld keemen
* 18. Januoar: Fanny Stresow, düütske Moalerske
* 9. Februoar: Leander Starr Jameson, britisken Dokter, Politiker, militärisken Uppermon in ju Kapkolonie un Ounfierder fon dän Jameson Raid, n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik.
* 30. Meerte: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler
Hyphen

**Hyphen** sunt Träide fon n Poagenstoul, do touhoope dät Myzel, dän Vegetationskörper, bildje. Die Apbau kon unnerskeedelk weese, dät is so, dät se uut Säl-Kätten, also *[[trichoal]]* af uut Säl-Roore, also *[[siphonoal]]* apbaud weese konnene.
Trichoal

***Trichoal*** is, wät as Kätte uut Sällen apbaud is. Oafter (man nit aaltiede) is dät aan Begriep foar ju Oarganisatsjoons-Stappe fon heele Lieuweweesen, dät hat, dät een heel Lieuweweesen as Kätte fon Sällen apbaud is. Dät is dan een gjucht eenfache Foarm fon Lieuwen in moorere Sällen.
Siphonoal

As ***Siphonoale Stappe*** beteekent me ju Organisatsjoonsstappe fon een Plonte of n Pilts, wier die heele Thallus uut een oankelde, makroskopisk sjuunelke Sälle mäd moorere Käädene bestoant. Dät häd dan Sluukfoarm, Biespil sunt Sluuk-Algen un wäkke Piltse, besunners do Hyphen fon Piltse.
Latienamerikoa

**Latienamerikoa** is die politisk-kulturelle Begriep fon Lounde in Amerikoa, wier Spanisk un Portugiesisk boald wäide.

## Lounde
Deer heere bolde dät heele Suud- un Zentroalamerikoa tou, man is nit gans, deeruum dät fjauer Lounde in düt Gebiet uur Amtssproaken hääbe (sjuch in n Apsnit Uutnoamen). Buutewais heert deer uk dät Noudamerikoanske Mexiko tou, wier uk Spanisk Amtssproake is. Tjo karibiske Lounde heere uk tou Latienamerikoa.

### Uutnoamen
Suriname mäd juu Amtssproake Holloundsk heert nit deertou, Guyana mäd juu Amtssproake Ängelsk heert nit deertou, Frantsöösk-Guyana mäd juu Amtssproake Frantsöösk heert nit deertou un in Middelamerikoa heert Belize mäd juu Amtssproake Ängelsk nit deertou.
1665

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1662 - 1663 - 1664
- **1665** -
1666 - 1667 - 1668 -
----


## Geböärnisse
* 4. Meerte: Koarl II. fon Änglound fangd n Kriech oun juun juu Republik fon doo fereende Niederlounde. Düssen Kriech is bekoand wuden as Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Seekriech.
1664

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1661 - 1662 - 1663
- **1664** -
1665 - 1666 - 1667 -
----


## Geböärnisse
* Doo Ängloundere uurnieme Nieuw Amsterdam fon doo Niederlounde un naame dät nu New York.

## Tou Waareld keemen
* 13. Februoar: Theodor Andreas Potocki, Biskop fon Kulm un Äärmlound, Äärts-Biskop fon Gnesen un Primas fon Polen-Litauen

## Stuurwen
* 14. Januoar: Françoise Madeleine d’Orléans, frantsööske Prinsässinne
1604

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1601 - 1602 - 1603
- **1604** -
1605 - 1606 - 1607 -
----


## Geböärnisse
* Moritz fon Oranien äroobert in n Tachentichjierigen Kriech ju Stääd Sluis, ju do Spaniere in 1587 ärooberd hieden.

## Stuurwen
* 11. Januoar: Johann Adam von Bicken, Äärtsbiskop un Kuurfüürst fon Mainz
1605

----

14. -- 15. -- 16.
-- **[[17. Jierhunnert]]** --
18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1602 - 1603 - 1604
- **1605** -
1606 - 1607 - 1608 -
----


## Geböärnisse
*5. November: Die Gunpowder Plot fon Guy Fawkes juun dän Köönich fon Änglound James I. wäd äntdäkt.