open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asien

**Asien** is fon sien Flakte, 44.614.500 km², sowät n Träädel fon ju Loundmasse, die grootste Waarelddeel; juust so is dät uk mäd moor as fjauer Milliarden Moanskene, moor as n Haaldeel fon ju Moanskhaid, die befoulkengsstäärkste. Touhoope mäd dät litjere Europa wäd Asien oafter tou Eurasien touhoopefoated. Uumdät Asien so groot is, uumfoatet dät masse ferskeedene Klima- un Vegetatsjoons-Rebätte fon do noudelke Poloar-Rebäte in Sibirien uur ju mäitigede Soone, uur do kontinentoale Steppen biespilswiese in Kasachstan un druuge Binnenwöisten as ju Taklamakan, bit tou dät fon'n Monsun bestimde Tropiske Klima in't Suude. Dät sunt uk bloot Biespile.

## Lounde
Asien bestoant däälich politisk uut do naiste Stoate:

*  Aast-Timor
*  Afghanistan
*  Armenien
*  Aserbaidschan
*  Bangladesch
*  Bahrain
*  Bhutan
*  Brunei
*  Foulksrepublik China
*  do Fereende Arabiske Emiroate
*  Georgien
*  Indien
*  Indonesien
*  Irak
*  Iran
*  Israel
*  Japan
*  Jemen
*  Jordanien
*  Kambodscha
*  Katar
*  Kasachstan
*  Kirgisien
*  Kuweit
*  Laos
*  Libanon
*  do Maledive
*  Malaysia
*  ju Mongoläi
*  Myanmar (Burma)
*  Nepal
*  Noud-Korea
*  Oman
*  Pakistan
*  Palästina
*  do Philippine
*  Ruslound
*  Singapore
*  Syrien
*  Sri Lanka
*  Suud-Korea
*  Tadshikistan
*  Taiwan
*  Thailound
*  Turkäi
*  Turkmenistan
*  Usbekistan
*  Vietnam
Antarktikoa

**Antarktikoa** is n Waarelddeel uum dän Suudpool fon ju Äide, mäd ne Loundmasse fon 13,2 Millionen km². Uum dän Waarelddeel tou lait die Antarktiske Ozean, die uurgungt in dän Pazifiske Ozean un dän Indiske Ozean. Uungefeer 90 % fon aal dät Ies ap ju Äide un 75 % fon do Swäitwoater-Reserven sunt in ju bit tou 4500 m tjukke Iesdäkke äntheelden. Wan dät antarktiske Ies aal smilt, sticht die Peegel fon ju See uum sowät 58 Meetere. Uungefeer 280.000 km² fon dän Waarelddeel is iesfräi, dät is sowät 2,4 Prozent fon ju ganse Loundfläche.

Et rakt neen Lounde ap Antarktikoa, man dät rakt Lounde do Ansprüche moaked hääbe ap Deele fon Antarktikoa. Do fertreedene Lounde moakje Foarskenge ap dät Waarelddeel un deerfoar rakt et ferscheedene Foarskengsstatione. Die Arktiske Ferdraach is fon ferscheedene Lounde unnerteekend. Deeroun stoant, dät do nit bewoonde Gebiete fon Antarktikoa twiske 60 un 90 Groad suudelke Bratte bloot foar freedelke Benutsenge of wietenskuppelke Foarskenge foarbeheelden blieuwe.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Bahamas

Do **Bahamas** (ängelsk: *Commonwealth of The Bahamas*) sunt n Ailoundkoppel in dät Karibiske Gebiet. Dät rakt uungefeer 700 Ailounde, deerfon 40 bewoond. 

## Geografie
Do grootste Ailounde fon dän Koppel sunt Eleuthera, Cat Island, Long Island, San Salvador Island, Acklins, Crooked Island, Eksuma un Mayaguana. Ju Steede fon ju Haudstääd Nassau lait ap dät Ailound Näi Providence. Die hoochste Bierich fon dän Äiloundekoppel is die Mount Alvernia (63 m). Do Bamahas lääse an ju Aastsiede fon do Fereende Stoaten, noudelk fon Kuba.
Kanada

**Kanada** is n Lound in Noud-Amerika, twiske dän Atlantiske, dän Arktiske un dän Pazifiske Ozean. Dät eensige Loundskeed is mäd do Fereende Stoaten. Wan me bloot ju Fläche fon dät Lound reekent, is Kanada dät twäidgrootste Lound fon de Waareld.

## Demografie
In Kanada wäide foarallen two Sproaken boald, dät sunt Ängelsk un Frantsöösk, man dät rakt uk noch uur Sproaken. Ieuwenske do wiete Ljuude lieuwje uk Inuit un Indioaner in Kanada.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Sproakenkoarte fon Kanada.
Australien (Lound)

**Australien** is die grootste Deel fon dän Waarelddeel *Australien* un dät säkstgrootste Lound ap ju Waareld. Siet 1901 is Australien uunouhongich fon Groot-Britannien, man dät heert noch tou dät Britiske Commonwealth.

## Deelstoate
Do säks Buundesstoate sunt:
* New South Wales 
* Queensland 
* Tasmanien 
* Victoria
* Western Australia 
* South Australia 

Do tjo Territorien sunt:
* Australian Capital Territory
* Northern Territory 
* Jervis Bay Territory

Ieuwenske do Buundesstoate un Territorien rakt et noch soogen Buutengebiete (säks Ailounde/Ailoundgruppen un n Deel fon ju Antarktis).

## Stääde
Gaius Iulius Caesar

**Gaius Julius Caesar**, (bädden dän 13. Juli 100 f. Kr. in dän Stääddeel Subara in Room, stuurwen dän 15. Meerte 44 f. Kr. in Room) waas n roomsken Militär un Stoatsmon die dät Roomske Riek apgjucht häd. Oafte wäd hie **Julius Caesar** naamd. Uur Noomen sunt Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar sin Divus Julius. Sin Noome belukt sik ap do Woude Kaiser un dät Mound Juli.
Mäd Stöän fon dän rieke Marcus Licinius Crassus un dän ärfoulchrieke Militär Gnaeus Pompeius Magnus mäd do hie in dät sonaamde Eerste Triumviroat touhoopeoarbaidede, kuude hie 59 f.Kr in dät Konsuloat kuume. In do ätterfoulgjende Jieren ärooberde hie as Prokunsul fon Suud-Gallien dän noudelke Deel fon Gallien bit tou dän Rhien. Die roomske Burgerkriech (49–45 f.Kr.) fierde tou ju Diktatorskup fon Julius Caesar. Die Senoat waas deermäd nit ienfersteen un wüül ljauer ju roomske Republik wieruume hääbe. An n 15. Meerte 44 f.Kr. wäd Julius Caesar truch Meegliedere fon dän Senoat dooddäin. Ätter dän Dood fon Julius Caesar waas ju Befoulkenge fon Room lälk, wült hie gans beljoowed waas. Ätter fuul Kriech in dät Roomske Riek wuude Caesars Bruursbäiden un adoptierden Suun Augustus Octavianus in dät Jier 27 f. Kr. die eerste Kaiser fon dät Roomske Riek.
2000

----

----

## Foarfaale
* 15. Februoar: Do Bietreeds-Ferhonnelengen twiske ju EU un Lätlound juust so as Bulgarien un ju Slowakäi beginne.
* 26. Meerte: Wladimir Putin wäd toun Präsidänt fon Ruslound kädden.
* 1. Juni - 31. Oktober: Expo 2000 in Hannover.
* 1. Juli: Ju Öresund-Ferbiendenge, een 16 Kilomeetere loange Ferbiendenge fon Kopenhagen ätter Malmö, bestoundend uut ju Öresundbrääch een kunstelk Ailound un dän Drogdentunnel, wäd fon Kööniginne Margarethe II. fon Dänemark un Köönich Carl XVI. Gustaf fon Sweeden fierdelk eepend.
* 27. Juli: Sprängstof-Ounsleek in Düsseldorf - Een Gruppe fon in ju Moorhaid juudske Migranten wäd ap dän Boanhoaf Düsseldorf Wehrhahn mäd een Roor-Bumbe ful TNT oungriepen. Dät rakt tjoon Ferseerde, een dreegend Wieuw ferljust dät Bäiden. Die Neonazi, die as fermoudelken Deeder unner Fertoacht is, kon eerste soogentien Jiere leeter fäästnuumen wäide.
* 30. Juli: Tou dät duusendjierige Jubiläum fon dät eerste Apgjuchten fon aan Säärkenbau in Ieslound skoankt Norwegen Ieslound ju Stäfsäärke Heimaey, aan Näibau, die sik oun ju histooriske Stäfsäärke Haltdalen orientiert. Ju näie holtene Säärke wäd ap dät litje Ailound Heimaey apstoald.
* 17. Juli: Baschar al-Assad wäd as Präsident fon Syrien fereediged. Hie kricht dät Boantje in Ätterfoulge fon sin Foar, die dät Lound fon 1970 bit tou sin Dood diktoatoorisk regierd hiede. Ju Köär is wäil nit fräi weesen.
* 28. September: Die israeliske Oppositsjoons-Politiker Ariel Scharon besäkt dän unner arabiske Ferwaltenge stoundende Tämpelbierich. In ju Foulge kumt dät tou ju Twäide Intifada.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 11. Januoar: Helena Carter, US-amerikoanske Skauspielerske
* 14. Januoar: Angèle Albrecht, düütske Donserske
* 14. Januoar: Meche Barba, mexikoanske Skauspielerske un Donserske
* 11. Februoar: Jacqueline Auriol, frantsööske Pilootinne
* 10. Juni: Hafiz al-Assad, Diktoatoor fon Syrien 1970-2000
* 29. September: Jopie Huisman, Moaler (* 1922).
* 1. Oktober: Rosie Douglas, Premier-Minister fon Dominica.
1999

----

----

## Foarfaale
* Bietreedenge fon Polen, Tschechien un Ungarn in ju NATO.
* 3. Januoar: Die Mars Polar Lander, ne Ruumte-Sonde fon ju NASA, wäd in ju Gjuchte fon dän Mars skeeten.
* 15. Februoar: Die Kurden-Fierder un Foarsitter fon ju ferbeedenge Oarbaider-Paatäi fon Kurdistan (*PKK*), Abdullah Öcalan, wäd fon dän tursken stilkenen Tjoonst *[[Millî İstihbarat Teşkilâtı]]* äntfierd un ätter ju Turkäi ap dät Kitjen-Ailound İmralı broacht.
* 30. Juni: Roman Herzog trät as düütsken Buundespräsident ou.
* 1. Juli: Johannes Rau wäd düütsken Buundespräsident.
* 31. Dezember: Panama kricht ju fulle Hoohaid uur dän Panamakanoal.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Ntsu Clement Mokhehle, lesothisken Politiker
* 11. Januoar: Naomi Mitchison, skottiske Skrieuwerske un Dichterske
* 11. Januoar: Josefina Plá, spoansk-sproakige Skrieuwerske un Dichterske
1998

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1995 - 1996 - 1997
- **1998** -
1999 - 2000 - 2001 -
----


## Foarfaale
* 20. November, die eerste Deel fon ju ISS gungt ätter dät Al wai.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 11. Januoar: Cecilia Banu, sowjetiske / ruske Iroanistinne, Dichterske un Uursätterske
* 14. Januoar: Safiye Ayla, turske Sjungerske
* 14. Moai: Frank Sinatra, amerikoansken Sjunger.
1997

----

----

## Foarfaale
* 1. Januoar, Noomsferannerenge fon Provinz Friesland ätter Provinz Fryslân.
* 22. April: Ju sänt Dezember fon Jeeselniemere besätte japoanske Boskup in ju peruoanske Haudstääd Lima wäd fon Suldoaten stoarmd. Aal do fjautien Jeesel-Niemere, een Jeesel un twäin Suldoaten kuume deerbie uum't Lieuwend. 71 Jeesele wäide befräid.
* 11. Dezember: In ju japoanske Stääd Kyōto wäd dät Kyoto-Protokoll besleeten, wieroun sik do Industrielounde ferplichtje, minner Gräinhuus-Gase uuttousteeten. Gultich wäd dät eerste in 2005.

## Stuurwen
* 2. August, James Krüss, noudfräisken Skrieuwer.
Room (Stääd)

**Room** (italieensk/latiensk: ***Roma***, düütsk ***Rom***) is ju grootste Stääd in Italien mäd sowät 2,7 Millionen Ienwoonere. Truch Room fljut ju Ai Tiber. 

## Geskichte
Fröier hääbe do Moanskene altied toacht dät Romulus un Remus ju Stääd stifted hieden. In dät Roomske Riek waas Room ju Haudstääd. In dät äddere Middeloaler geen dät Wääst-Roomske Riek unner, un do Ienwoonere looken ätter uur Woonsteeden. 

In 1808 wuude ju Stääd besät truch Napoleon Bonaparte. In 1871 wuude Room ju näie Hööftstääd fon Italien. In 1929 äntstoant Vatikanstääd monken Room. In 1936 äntstoant ju Oakse-Room-Berlin wiertruch Room ju Hööfdstääd fon dät faksistiske Italien wuude. Die oolde Deel fon ju Stääd stoant siet 1980 ap ju UNESCO Waareldkultuuräärwgoud-Lieste. 

## Panorama

## Sjuch uk
* Fräisensäärke

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websiede fon ju Stääd Room *Italienisk*
Euro (Jäild)

Die **Euro** is ju Wäärenge fon ju Europäiske Wäärengsunion un is ju Wäärenge fon 20&nbsp;europäiske Lounde (Stound: 2023), do touhoope ju Euro-Soone bildje. Die Euro-Wäärengskode is „EUR“. 

## Euro-Soone
: Haudartikkel: Euro-Soone
Ju Eurosone sänt dän 1. Januoar 2023:

# Aastriek
# Belgien
# Düütsklound
# Estlound 
# Finlound
# Frankriek
# Griechenlound
# Irlound
# Italien
# Kroatien
# Letlound
# Litauen
# Luxembuurich
# Malta 
# Niederlounde
# Portugal
# Slowakäi
# Slowenien
# Spanien
# Zypern

### Uur Lounde
Die Euro wäd uk in ferskeedene uur europäiske Stoate bruukt so as Andorra, Monaco, San Marino un Vatikanstääd. Mäd disse Lounde häd ju EU ferskeedene Ferdreege tou dät bruuken fon n Euro as ju offizielle Wäärenge. Sukke Ferdreege rakt et nit mit Kosovo un Montenegro, daach wäd dän Euro deer uk bruukt.

## Dät Jäild
Et rakt 100 'Sänt' foar aan Euro. Et rakt Munten fon 1, 2, 5, 10, 20 un 50&nbsp;Sänt un fon 1 un 2&nbsp;Euro. Do 1 un 2&nbsp;Sänt-Munten wäide in fuul Lounde nit moor bruukt. Aal do Munten hääbe ne Bielde fon Europa ap eene Siede, ap ju uur Siede stoant bie älk Lound wät uurs.

Hierunner stounde do Euroskiene:

## Historiske Wikselkuurse
Do Wikselkuurse foar do oolde Wäärengen sunt:

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Wikselkuurs ap xe.com (*Ängelsk*)
* Wikselkuurs ap Yahoo (*Ängelsk*)
* Euroskiene un do oolde Wäärengen fon do europäiske Lounde (*Düütsk* un *Ängelsk*)
Kopenhagen

**Kopenhagen** is ju Hööftstääd fon Dänemark. Deer lieuwje uungefeer 510.000 Moanskene. Mäd dän Metropoolregion Hovedstaden woonje deer aaltouhoope 1,6 Millione Moanskene. Kopenhagen lait in dät Noudaaste fon dät Ailound Sjælland. Do maaste Bauwierke in dät historiske Sentrum sunt in dät 17. Jierhunnert baud wuuden. Foar do Uurloofsgaste is dät 1,25 m. Bauwierk fon *Dät litje Meerjungwucht* uut dät Märchenbouk fon Hans Christian Andersen wät Besunneres. 

## Ienwoonertaal
* 2008 - 509.861
* 2004 - 502.204
* 2000 – 495.699 
* 1975 – 562.405
* 1950 – 768.105 
* 1901 – 360.787 
* 1850 – 129.695 
* 1801 – 100.975 
* 1700 – uungefeer 65.000 
* 1500 – uungefeer 10.000
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (bädden ap dän 2. April 1805 in Odense ap dät deenske Ailound Fünen; stuurwen ap dän 4. August 1875 in Kopenhagen) is n gjucht bekoanden Dichter un Skrieuwer. In 1827 häd hie sien eerste Bouk skrieuwen *Det døende Barn* (Dät stierwende Bäiden).

## Wierke
H.C. Andersen is gjucht bekoand uum sien Tälstere:

* „Ju Prinzessin ap de Aate“ 
* „Dän Kaiser sien näie Kloodere“ 
* „Ju Sneeköönigin“ 
* „Dät litje Wucht mäd do Swieuwelstikken“ 
* „Dät litje Meerjungwucht“ 
* „Do Galoschen fon dät Gluk“ 
* „Dät Fjuurtjuuch“ 
* „Ju hässelke litje Oante“ 
* „Die standhooldende Tinsoldoat“ 
* „Ju Noachtegoal fon dän Kaiser“
Nik & Jay

**Nik & Jay** sunt n deensk Hip-Hop-Duo uut Værløse in Dänemark. In dät Jier 2003 hääbe do Hip-Hoppere mäd hiere Single *„Hot!“* bie do Danish Music Awards dän Pries as bääste näie Spielljuude.

Musikalisk miskje *Nik & Jay* R&B mäd Hip-Hop. Dät twäide Album *„2“* waas laanger as een Jier in dän deenske Top-40-Album-Charts.

## Diskografie
### Alben
* 2002: *Nik & Jay*
* 2003: *Det vi gør* (DVD)
* 2004: *2*
* 2006: *3: Fresh, Fri, Fly*

### Singles
* 2002: *Nik & Jay*
* 2002: *Hot!*
* 2003: *Elsker hende mere*
* 2003: *Pige*
* 2004: *Pop-pop!*
* 2004: *En dag tilbage*
* 2004: *Lækker*
* 2005: *Lækker (Remix)*
* 2005: *Kan du høre hende synge*
* 2005: *Strip*
* 2005: *Strip (Remix)*
* 2006: *Boing!*
* 2006: *Når Et Lys Slukkes*
* 2006: *Boing (Remix)*
* 2006: *I Love Ya*
* 2007: *Et Sidste Kys*
* 2007: *Op På Hesten*

## Sjuch uk
* Rap

## Ferbiendenge ätter buuten

* Offizielle Homepage fon Nik & Jay
* Nik & Jay bie Nordische-Musik.de
Aast-Düütsklound

Ju **Düütske Demokratiske Republik** (Düütsk: *Deutsche Demokratische Republik*, DDR) of **Aast-Düütsklound** waas n Lound dät äntsteen is in 1949 as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Ju DDR bleeuw n Lound bit tou ju Wierfereenenge ap n 3. Oktober 1990 twiske Wääst- un Aast-Düütsklound.

## Geografie

Dät Gebiet fon ju DDR uumfoatet uungefeer do Buundeslounde Mecklenbuurich-Foarpommern, Brandenbuurich, Saksen-Anhalt, Saksen, Thüringen un dän aastelke Deel fon Berlin.

## Demografie
### Ienwoonere

Ju Ienwoonertaal waas glieks ätter ju Twäide Waareldkriech uum do 19 Million Ienwoonere. Man truch dän Bau fon de Berliner Muure sunt fuul Aast-Düütske ätter dät Wääste wai geen wil deer ju ekonomiske Situation beeter waas.

### Sproaken
In ju DDR roate dät tjo Sproaken, Düütsk un Sorbisk un Läichdüütsk.

## Literatuur
;Algemeen
* Lutz Niethammer: *Die volkseigene Erfahrung. Eine Archäologie des Lebens in der Industrieprovinz der DDR.* Berlin: Rowohlt, 1991. ISBN 3-87134-009-X
* Stefan Wolle: *Die heile Welt der Diktatur. Herrschaft und Alltag in der DDR 1971-1989.* 3. Auflage. Berlin: Links, 2009, ISBN 978-3-86153-554-6

;Medien
* Patrick Conley: *Der parteiliche Journalist.* Berlin: Metropol, 2012. ISBN 978-3-86331-050-9

## Sjoch ek
* Berliner Muure
* Düütsklound
* Koolde Kriech
1996

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1993 - 1994 - 1995
- **1996** -
1997 - 1998 - 1999 -
----


## Foarfaale
* 18. Januoar: Lübecker Bround-Ounsleek - Fermoudelk Neonazis lääse in een Asylbewierwer-Heem in Lübeck Fjuur. Deerbie stierwe tjoon Ljuude, soogen deerfon noch Bäidene. 55 moor wäide ferseerd. Ju Fjuurlääse wäd nit apkloord.
* 29. Februoar: Moor as two Mounde ätter Unnerteekenge fon dät Oukuumen fon Dayton eendet ju Beleegerenge fon Sarajevo, ju loangste Beleegerenge fon't twintichste Jierhunnert. Sarajevo is 1425 Deege loang beleegerd wuuden.
* 17. Dezember: In Lima, ju Haudstääd fon Peru begint een Jeesel-Noame: Wilst aan Äntfang stoarmje fjautien Liede fon dät Movimento Revolucionario Túpac Amaru ju japoanske Boskup un nieme masse wichtige Persoonen as Jeesele. Jo hoolde ju Boskup noch moorere Mounde besät, eer ju in dän April 1997 fon Suldoaten stoarmd wäd.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 8. Januoar - François Mitterrand, frantsöösk Presidänt.
1995

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1992 - 1993 - 1994
- **1995** -
1996 - 1997 - 1998 -
----


## Foarfaale
* 1. Januoar: Bietreedenge fon Finlound un Sweden tou ju Europäiske Union.
* 22. Juli: Die eerste oaine Drieuwwoain VT98 fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound (MAS) häd sien "Jungfernfahrt".
* 21. November: Die Dayton-Ferdraach be'eendet dän Bosnien-Kriech

## Bädden

## Stuurwen
Koolde Kriech

Die **Koolde Kriech** waas in dän Tiedruum 1945 bit tou 1991. Die Begriep *koold* in *Koolde Kriech* kwäd wät uur dät diplomatiske Ferhältnis twiske do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion ätter dän Twäide Waareldkriech. Do Lounde do juunuur nunner stuuden wieren do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion. Bee Lounde kreegen Stöän fon Meeglidlounde fon ju NATO (Fereende Stoaten) un dän Warschaupakt (Sowjetunion). Ätter dän Fal fon ju Berliner Muure 1989 waas die Koolde Kriech boalde foarbie. In 1991 rakt et neen Sowjetunion un naan Koolden Kriech moor.
Sowjetunion

Ju **Sowjetunion** (Oukuutenge: *USSR*) waas apgjucht 1922, ätter ju Ruske Revolution, fon Wladimir Lenin. Bit tou 1991 häd et ju kommunistiske Sowjetunion roat. Deerätter sunt do 15 Stoaten fon ju Sowjetunion uunouhongich wuuden.

## Militäär
* Roode Armee

## Sjuch uk
* Ruslound
Wääst-Düütsklound

Wääst-Düütsklound waas n Stoat in dän Tiedruum  1949-1990.

## Buundeslounde
Do naiste Boundeslounde heerden in dän Koolden Kriech tou Wääst-Düütsklound:

# Baden-Würtembierich (*Baden-Württemberg*)
# Bayern
# Bremen
# Hambuurich (*Hamburg*)
# Hessen
# Läichsaksen (*Niedersachsen*)
# Noudrhien-Wäästfoalen (*Nordrhein-Westfalen*)
# Rhienlound-Pfalz (*Rheinland-Pfalz*)
# 1957: Saarlound (*Saarland*)
# Släswiek-Holstein (*Schleswig-Holstein*)

* Wääst-Berlin heerde tou Wääst-Düütsklound, man dät kuuden do Politiker nit offiziel kweede.
* Dät Saarlound waas n Deel fon Frankriek bit tou 1957.

## Literatuur
* Wolfgang Benz: *Die Gründung der Bundesrepublik. Von der Bizone zum souveränen Staat.* 5. Auflage. München: dtv, 1999. ISBN 3-423-04523-X
* Peter Brückner: *Versuch, uns und anderen die Bundesrepublik zu erklären.* Berlin: Wagenbach, 1978. ISBN 3-8031-1081-5
* Marie-Luise Recker: *Geschichte der Bundesrepublik Deutschland.* München: Beck, 2002. ISBN 3-406-43315-4

## Sjuch uk
*Aast-Düütsklound
*Düütsklound
Nazi-Düütsklound

**Nazi-Düütsklound** waas n Stoat fon 1933 bit 1945. Die Holocaust, dät waas die systematiske un organisierde Moort an Milionen fon Juuden, Roma, Jeniske, politiske Fäinde un uur, waas wäil dät grootste Ferbreeken fon do Nazis.

## Stoatsljuude
Die Opperstoatsmon waas Adolf Hitler un in do lääste Mounde Karl Dönitz.

## Organisatione
** Sicherheitsdienst - Ättergjuchtetjoonst
** NSDAP - Paatäi fon do Nationoal-Sozialiste
** SS - Sicherhaidstjoonst
** Gestapo - Poliziste fon ju SS
** Waffen-SS, militärisken Deel fon ju SS
** Hitlerjugend - Organisation foar Jungfoulk

## Sjuch uk
* Holocaust
* Twäide Waareldkriech
* Clemens August von Galen
Holocaust

Die **Holocaust** is n Begriep foar dän Foulkermoort an Juuden truch ju Regierenge fon Nazi-Düütsklound. Uungefeer 6 Millionen Moanskene sunt deerbie stuurwen in skräkkelke Doodenleegere. Ätter ju Nazi-Ideologie waas ju ariske Rasse ju bääste Rasse ap ju Waareld un minnerwäidige Froamdrassen as do Juden, do Roma un do Sinti, as uk Behinderde, Homoseksuelle un Jehovas Tjuugen moasten doodmoaked wäide. Dät Doodmoakjen waas eerste mäd n Geweer, man leeter keemen Doodenleegere wier fuul moor Moanskene doodmoaked wuuden sunt.

## Sjuch uk
* Twäide Waareldkriech
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (20. April 1889 – 30. April 1945) waas die politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound. Hie waas eerste Uppermon fon dän NSDAP un wuud 1933 wääld as Riekspräsident un wuude dan Diktator. Hie häd sik sälwen dood moaked in 1945. Sin Ätterfoulger waas Karl Dönitz. 

## Geskichte
* 1919: Ientreed in dän NSDAP
* 1921: Woal tou n Foarsittende fon de NSDAP
* 1923: Fersäik tou Machtsuurnoame Rieksregierenge
* 1924: Fäästengshaft in Landsberg / Lech
* 1924: Hitler uurrakt aastriekske Stoatsbuurgerskup un wäd stoatenloos
* 1925: Näigruundenge NSDAP
* 1925: "Mein Kampf", Band 1
* 1927: "Mein Kampf", Band 2
* 1932: düütsk Stoatsburger
* 1933: Riekskansler
* 1934: Führer un Riekskansler
* 1938: Buppeste Befeelshääber fon dän Wehrmacht
* 1941: Buppeste Befeelshääber fon dät Heer
* 1945: Sälwenmoort

## Sjuch uk
* Nazi-Düütsklound
Karl Dönitz

**Karl Dönitz** (Grünau, 16. September 1891 - Aumühle, 24. Dezember 1980) waas n düütsken Admiroal un Upperbefeelshääber fon ju düütske Marine (Kriegsmarine). Hie waas uk Ätterfoulger fon Adolf Hitler as Riekspräsident. Deertruch waas hie die lääste politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound (1. bit toun 23 Moai) bit tou dät Eende fon dän Twäide Waareldkriech.
Togo

**Togo** is n Lound in dät Wääste fon Afrikoa. Ju Haudstääd is Lomé un in dät Lound lieuwje 5,8 Millione Moanskene.

## Geskichte
* 1960, uunouhongich fon Frankriek
* 1967, Gen. Gnassingbe Eyadema wäd militär un politisk Uppermon
* 2005, Gen. Gnassingbe Eyadema stuurwen, fräien Woal in Oktober 2007
* 2007, eerste fräie Woalen

## Geografie
Togo wäd begränsed fon Benin (Aaste - 644 km), Burkina Faso (Noude - 126 km) un Ghana (Wääste - 877 km). Dät Lound gränset an dän Atlantiske Ozean in dät Suude. Dät Klima is tropisk woorm, dät fäilt sik in dät Noude druuger oun un in dät Suude wät wäiter. Fon dät Noude ätter dät Suude rakt dät ne Savanne, dan Höäwele un dan ju suudelke Fläche mäd litje Seen un Marsk an ju Kuste. Die hoochste Bierich is die Mont Agou (986 m) 

## Demografie
Der lieuwje uungefeer 5,8 Millione Ljuude in Togo, maastens Jungfoulk. Fuul Ljuude stierwe fon AIDS. 
;Etniske Gruppen
99% afrikoansk (37 ferskeedene Foulksgruppen, wierfon do wichtichste Ewe, Mina un Kabre sunt), 1% europäisk un syrisk-libisk.
;Religione
29% is kristelk, 20% moslim un 51% uur.
;Sproaken
Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Ewe un Mina sunt bee Minnerhaidssproaken in dät Suude, Kabye un Dagomba sunt two Minnerhaidssproaken in dät Noude.

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt fon Toge pro Kop waas $900 in 2007. In 2003 waas 40% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25% Industrie un 35% Tjoonste.

## Militär
;Deelstriedkräfte
Heer, Marine (Marine du Togo), Luftwaffe (Force Aerienne Togolaise, FAT), Nationoale Gendarmerie (2008

;Weerplichtelk Oaler 
2 jier Weerplicht: 18 Jier 

;Tou ferföigenge
Monnelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 897,195
Wieuwelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 913,327
Bruttoinloundsprodukt

Mäd dät **Bruttoinloundsprodukt** (**BIP**) of **Bruttobinnenloundskprodukt** kon me ju Wirtskaft fon n Lound bereekenje. Maastens wäd dät Bruttoinloundsprodukt pro Jier bereekend.

Dät BIP kon so bereekend wäide:
**BIP** = *Ferbruuk* + *Investitione* + *(Uutgoawen Regierenge)* + *(Export - Import)*
Amerikoanske Dollar

Die **Amerikoanske Dollar** is siet 1785 ju nationoale Munte fon do Fereende Stoaten. Uk uur Lounde bruuke dän Dollar. Ju offizielle ISO-4217-Kode fon dän Dollar is USD.
 
## Do Dollarlounde
In do naiste Lounde/Uunouhongige Gestriche wäd dän Dollar as Munte bruukt:

* Aasttimor
* Amerikoanske Wuchter-Oailounde
* Amerikoansk Samoa
* Britiske Wuchter-Oailounde
* Ekuador
* El Salvador
* Guam
* Do Marshallailounde
* Mikronesien
* Noudelke Mariane-Oailounde
* Palau
* Puorto Rico
* Turks- un Kaikos-Oailounde

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Dollarskiene (*Düütsk* un *Ängelsk*)
Appingedam

**Appingedam** is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,62 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007).

## Politik
Die Räid fon ju Meente häd 17 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld:

* CDA - 4
* PvdA - 4
* ChristenUnie - 4
* GroenLinks - 3
* VVD - 2
Kommunismus

**Kommunismus** is een Foarm fon Politik wierbie it neen Unnerskeede rakt in ju Meenskup un die Loon is uk nit unnerskeedelk. Dät Kommunistiske Manifest (1848) as Gruundengsuurkunde - skrieuwen fon Karl Marx un Friedrich Engels - is Basis foar dän moudeerne Kommunismus. 

Uur bekoande Kommuniste sunt:

* Wladimir Lenin 
* Leon Trotsky 
* Mao Zedong
* Rosa Luxembourg
Eersten Waareldkriech

Die **Eerste Waareldkriech** waas fon 1914 bit tou 1918. Et wäd die *eerste* naamd, wil et die eerste Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe.

## Literatuur
* Ahlrich Cordes, *Aus meinem Leben/ Uut mien Lieuwend*, Mildaam 2004.
Groningen (Meente)

**Groningen** (uk: *Gräinen*, Wääst-Fräisk: *Grins*) is ju Haudstääd fon ju Provinz Groningen. Dät is ju grootste fräiske Stääd mäd ungefeer 197.823 Ienwoonere (2014). Groningen is foarallen ne Stääd mäd fuul Studente, mäd die fon Ubbo Emmius apgjuchte Universität Groningen (RUG) un Hanshoochskoule Groningen. Do hääbe mädnunner moor as 40.000 Studente. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien 97 m hooge Martinitouden.
Marum

**** is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,88 km² un deer woonje 10 061 Moanskene (2007). Sit fon ju Meente is uk Marum. 

De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insigen Täärpe in ju Provinz Grins, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.
Reiderlound

Dät **Reiderlound**, *düütsk: Rheiderland, niederloundsk: Reiderland*,  is n Gestrich in Düütsklound un do Niederlounde. Dät gränsed ruchwai in dät Aaste an ju Oamse, in dät Noude an dän Dullert, in dät Suude an Papenburg (Oamselound) un ju Meente Bellingwedde  un in dät Wääste an do fröiere Meenten Winschoten un Scheemda in do Niederlounde.

## Düütsklound
In Düütsklound heere do Meenten Weener, Bunde, Jemgum un dät Täärp Bingum (Meente Lier) tou dät Reiderlound. Ju grootsde Steede in dät Reiderlound is ju Stääd Weener. In dät Reiderlound wäd fuul dät *Reiderlounder Platt* boald.

Dät Reiderlound is ieuwenske dät Uurledingerlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Fröier wieren deer in dät Suude fon dät Reiderlound Foane fon dät Bourtanger Foangebiet. Iewenske ne litjed Foan bie Wymeer is dät Eed däälich aal ougreewen. Dät Reiderlound häd fuul Weeden und deer bröide ne ganse Riege ferskeedene Fuugelsoorten. Dät Gebiet is siet dät Jier 2000 *Europäsk Fuugelskutsgebiet*.

In dät Reiderlound rakt dät ne ganse Riege historiske Säärken un Oargele. Ju bekoandste is ju Arp-Schnitger-Oargel in ju St. Georg-Säärke in Weener. In dät Täärp Bunderhee stound dät oolde Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound.

## Niederlounde

**Reiderland** in do Niederlounde waas bit tou n 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen. Dät Gebiet fon ju Meente waas 156,72 km² un deer woonden 7 004 Moanskene (2007). Däälich heerd dät Reiderland tou ju Meente Oldambt.

Diräkt ieuwenske dän düütsken Skeed juunuur Bunde lait dät Gränstäärp Bad Naiskans *(nl:  Bad Nieuweschans, düütsk: Bad Neuschanz)*, dät truch sien Thermoalbad "Fontana" uk in Nouddüütsklound gjucht bekoand is.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Reiderlound ap Genealogie-Forum
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)
Hoogezand-Sappemeer

**Hoogezand-Sappemeer** waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 73,05 km² un deer woonje 34 403 Moanskene (2007). Haudstääd fon ju Meente is Hoogezand.
Scheemda

**** was bit toun 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 117,46 km² un deer woonden 14 107 Moanskene (2007).

Däälich heerd dät Gebiet fon Scheemda tou ju Meente Oldambt.
Drente

**Drente** (Niederloundsk: *Drenthe*, Läichsaksisk: *Drenthe / Drentie*) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 680 km² un deer woonje 502 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Assen.

## Meenten (12)

## Ferwiese ätter buuten
* Provinz Drente
* Statistik fon Drente
Aa en Hunze

**** is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 278,86 km² un deer woonje  Moanskene (, Wälle: CBS).
Vlagtwedde

**** waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 170,51 km² un deer woonje 16 589 Moanskene (2007).

Dät Fäästenge-Täärp Bourtange lait ap dät Gebied fon jun Meente Vlagtwedde.
Uuriesel

**Uuriesel** (Niederloundsk: *Overijssel*, Läichsaksisk: *Oaveriessel*) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 3 421 km² un deer woonje 1 184 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Zwolle.

## Meenten (25)

## Ferwiese ätter buuten
* Provinz Uuriesel
* Statistik fon Uuriesel
Gelderlound

**Gelderlound** (Niederloundsk: *Gelderland*, Läichsaksisk: *Gelderlaand*) is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 136 km² un deer woonje 2 134 000 Moanskene (2023). Haudstääd is Arnhem.

## Meenten (51)

## Ferwiese ätter buuten
* Provinz Gelderlound
* Statistik fon Gelderlound
Waffen-SS

**Waffen-SS** waas die militäre Deel fon dän Schutzstaffel (SS). Die Waffen-SS hied uursproangelk fieuw militäre Eenhaide fon touhoope 19.000 Monljuude:

1. SS Panzer Division *Leibstandarde Adolf Hitler*
2. SS Panzer Division *Das Reich*
3. SS Panzer Division *Totenkopf*
4. SS Polizei Division
5. SS Panzergrenadier Division *Wiking*
Slacht uum Berlin

Ju **Slacht uum Berlin** waas Eende April Ounfang Moai 1945. Dät waas ne lääste Sowjet-Offensive juun Nazi-Düütsklound. Adolf Hitler hied sik sälwen Dood moaked ap n 30. April. In ju Slacht uum Berlin sunt uungefeer 300.000 Moanskene stuurwen. In do lääste Deege fon dän Kriech hääbe uk Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped.
Gestapo

Ju **GESTAPO** waas ju stilkene Stoatspolizei (düütsk: Geheime Staatspolizei, deerfoar is "GESTAPO" uk juu kuute Foarm) un waas n Deel fon juu Schutzstaffel (SS) twiske 1933 un 1945. 

## Sjuch uk
* Heinrich Himmler
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** (München, 7. Oktober 1900 – Lünebuurich, 23. Moai 1945) waas n düütsken nationoal-sozialistisken Politiker. Hie is feroantwoudelk foar dän Holocaust. Hie waas Uppermon fon dän Schutzstaffel (SS).
Limbuurchsk

Dät **Limbuurchske** (*Limburgs/Lèmbörchs, Plat*, de. *Limburgisch*) is ne Gruppe fon Wäästgermaniske Dialekte, ju fon sowät 1.400.000 Moanskene boald wäd in Belgien, Düütsklound un Do Niederlounde. Uk baale Moanskene in do Fereende Stoaten fon Amerikoa do Sproaken. Limbuurchske Dialekte sunt tou n Biespil Montfortisk, Zentroal-Limbuurchsk, Kleverloundsk, Höäwelloundsk, Ripuariske Uurgongssproaken, Belgisk Limbuurchsk un Maastrichtisk. Dät rakt two wichtige Skrieuwwiesen: *Veldeke* (etymologisk: *Limburgs/functie/computerke*) un *Nasjenaal* (gjucht ap ju Uutsproake: *Lèmbörchsj/fönksje/kepjöjteke*).

## Sproaken
Dät Limbuurchske dät in Do Niederlounde spreeken wäd, is ientoudeelen in uungefeer füftien Gruppen. Fon Noud ätter Suud: Kleverloundsk - Zentroal-Limbuurchsk - Belgisk Limbuurchsk - Etsbergisk - Montfortisk - Sint-Joostisk - Putbroeksk - Deelgoardisk - Koningsbosch - Heerenstraat - Ripuariske Uurgongssproake - Höäwelloundsk - Eijsdensk - Epensk - Ripuarisk. Eenige Ljuude fiende dät Maastrichtiske uk n apart Dialekt, oaber do maaste fiende dät et tou dät Zentroal-Limbuurchske, Belgisk Limbuurchske af dät Höäwelloundske heert. Die Dialekt fon Venlo wäd betrachted as ne Uurgongssproake twiske dät Zentroal-Limbuurchske un dät Kleverloundske.

## Dialektkoarte


## Fergliek mäd uur [[Germaniske Sproaken]]
Hitlerjugend

Ju **Hitlerjugend** waas ne Organisation fon ju NSDAP in dän Twäide Waareldkriech in Nazi-Düütsklound. Do Bäidene in de Hitlerjugend wieren twiske 10 un 18 Jiere oold. Jo sunt uutbilded wuuden tou Soldoaten of Ferwaltengsmee-Oarbaidere.

In 1945 hääbe gjucht fuul Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped juun do Alliierde.
Bronckhorst

**** is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 286,41 km² un deer woonje  Moanskene (, Wälle: CBS).
Boom

Mäd dän Begriep **Boom** wäd neen Taxon, sunnern n phänotypisk Fonsuun fon ne Plonte beteekend:

Aal doo Plonten, doo me as Boome beteekent, sunt holterch, groot woaksen, hääbe n Boomstom, Boomwuttele un n Krop mäd Bleedere. N Blääd fon n Boom kon gans ferskeeden uutsjo: Mongs as n normoal Blääd, so as dät fuul uur Plonten uk hääbe, man mongs uk gans smäl un spits, wät me uut dissen Gruund as Näddele beteekent. So wäide doo Boome uunwietenskuppelk in Näddelboome un Loofboome apdeeld. Bloot doo Näddelboome *(Pinales)* sunt n Taxon, dät betjut, dät älke Näddelboomoard mäd aal doo uur Näddelboome naier früünd is as mäd ne Oard, juu nit tou doo Näddelboome heert.
2008

----

18. -- 19. -- 20.
-- **[[21. Jierhunnert]]** --
22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2005 - 2006 - 2007
- **2008** -
2009 - 2010 - 2011 -
----


**2008** waas n Skaltjier twiske 2007 un 2009. Dät begon ap n Täisdai.

## Foarfaale
* 17. Februoar: Die Kosovo ferkloort eensiedich sien Uunouhongegaid fon Serbien.
* 10. Meerte: Prof. Fort wäid Eerenlid fon dän Seelter Buund
* 19. Februoar: Fidel Castro känniget an, dät hie sik as Stoatspräsidänt tou Raue sätte wol.
* 24. Februoar: Dät Parlemänt fon Kuba kjust Raúl Castro toun Ätterfoulger fon sin Bruur Fidel Castro as Stoatspräsidänt.
* 12. Moai: Een läip Äidbieuwjen in't Suude fon China doodet sowät soogentichduusend Ljuude.
* 13. Juli: Ju Union foar dät Middelmeer wäd gruundet.
* 7. August: An dät Skeed fon Georgien ätter Suudossetien begint mäd dät Iensätten fon militäriske Ferbeende fon Georgien die Kaukasuskriech.
* 16. August: Eende fon dän Kaukasuskriech; Georgien moaste toureeke.
* 26. August: Ruslound ärkoant do fon Georgien beanspröäkede separatistiske Regionen Abchasien un Suudossetien as Stoaten oun.
* 4. November: Barack Obama wäd tou dän 44. Präsidänt fon do USA kädden. Hie is die eerste Swotte in düt Amt.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 11. Januoar: Edmund Hillary, näiseeloundsken Bierichstieger, touhoope mäd Tenzing Norgay Eerstbestieger fon dän Mount Everest

## HS-Näis, Ättergjuchte un Seelter Seeken
* 4. Januar: '''SEELTER WIKIPEDIA ANÄRKOAND!!!!!'''

* 23. Januar: Lounddai rakt € 10.000 foar Seeltersk

* 10. Meerte: Prof. Fort Eerenmeeglid Seelter Buund

* 2. April: Diskussion uur ''Schäddel'' of ''Skäddel''

* 10. April: Leer-Anboad Seeltersk wäd uutbaud

* 1. Moai: Seelter Seendenge nu uk ap Internet.

* 15. Moai: Grootoolden wiese hiere Spiele

* 13. Juni: 50.800 x ''seeltersk'' ap Internet juun 7380 x *saterfriesisch*, 175 x *seelterfräisk* un 6 x *satersch*.

* 15. Juni: Näie Spielsteede foarstoald.

* 16. Juni: Ju seelter Wikipedia häd **400** fulle Artikkele!

* 23. Juni: Kommentoar uut ju 'Waareldpresse'.

* 28. Juni: Suun fon *Freya ut Seelterlound* kricht twäide Pries!

* 29. Juni: Ju seelter Wikipedia häd **1004** Sieden!

* 6. Juli: Wie sunt nu uk ap Handy: klik buppe WAP!

* 17. Juli: Theo Deddens häd aal oolde Huuse ap CD fäästlaid.

* 22. Juli: 9 seeltersk-Studentinnen uut Bremen ap Besäik.

* 26. Juli: Ju seelter Wikipedia häd **500** fulle Artikkele!

* 6. August: Toanksteen foar Gesina Lechte-Siemer.

* 6. August: Europaräid foardert ap tou seelter Unnergjucht.

* 7. September: Juu seelter Wikipedia häd **600** fulle Artikkele!

* 5. Oktober: Seelter Homisse ap Radio

* 16. November: Ju seelterfräiske Wikipedia häd **700** fulle Artikkele!

* 19. November: Euregua-Spil uk ap Seeltersk.

* 3. Dezember: 'Määme fon Wäästfräislound' stuurwen. 

* 17. Dezember: 106.000 x seeltersk ap Internet.
Etsbergisk

**Etsbergisk** is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 50 Moanskene boald wäd in Etsberg. In Etsberg kwäd me *Etsbèrgersj*. 

Etsbergisk is uurs as uur Limbuurichske Sproake. In uur Limbuurichske Sproake is 'ou' (as in *goud* un *Bouk*) 'oo', in Etsbergisk is dät 'à': *good* un *gàd* (goud) *book* un *bàk* (Bouk).

## Määrkmoale
 i**ch** - meu**k**e - **doe** - b**öw**m - hön**dj** - **sjl**angk - **sj**aop - rich**< >** (*[[Limbuurchsk#Määrkmoale|Limbuurchsk]]*)

## Grammatik
Dät Etsbergisk hät ne swierelke Grammatik. Do Falle sunt gjucht wichtich. t Räkt 6 Falle: Nominativ, Genitiv, Accusativ, Dativ, Lokativ un Vokativ. t Räkt uk n Moortaal.

### Dät Biewoud
*goud* is *gàd*.
Mythologie

Ju **Mythologie** is een Sammelenge fon Mythen. Do Mythen konne touhoope beskrieuwet wäide in ju Literatuur man uk as Religione tjoonje. Ju Mythologie kon me bie ferskäidene Foulke wieruume fiende in hiere Foulksfertällenge. Mongs wäid uur God skrieuwen of uur dät Eende fon ju Waareld. In fuule Dööntjene wäid nit uur ju Weerhaid fertält, man oafte sunt Mythologiske seeke bloot Saagen.
Ju Mythologie beskäftiget sik oaber uk mäd die Froage ätter dät Häärkuumen fon Mythen un ju Ferhooldenge tou uure Fertälfoarme so as Legende, Märchen, Saagen un Epos. Foarallen do Märchen wäide mädnunner as degradierte Mythen ounsjo.

## Sjuch uk
* Fräiske Mythologie
Fräiske Mythologie

Ju **Fräiske Mythologie** beskrieuwt do Dööntjene fon do oolde Fräisen. Dät sunt foarallen foar-kristelke Fertälstere un ju Uursproang un Geskichte fon Gode, ju Waareld un do Moanskene.

## Fertälstere
So uum 1845 sunt fuule Märchen, Saagen un Fertälstere touhoopesäiket wuuden truch ju fräiske Beweegenge in Wääst-Fräislound. Do bruure Joast Halbertsma un Eeltsje Halbertsma touhoope mäd Waling Dykstra hääbe fuul ärfoarst un deeruur skrieuwen.

## Leeuwe
Uur dät Leeuwe wierfon fuule Fertälstere woarskienelk häärkuume, rakt et nit fuul Information. Fon do oolde Fräisen weet me bloot dät do de Gode eeret hääbe in Buske un moonige Buske sunt do as Hillich ferklooret. De Fräisen hääbe uk hiere Doode eeret. Do moakeden wälleoffer foar do Gode, soangen begüüchelliedere un diede kultiske honnelenge ap Steene. Do hääbe uk süüwerenge truch Fjuur moaked. Do Fräisen hääbe uk Moanskeoffer häiwed. Uum dät Jier 785 häd Karel die Groote een strom Gesäts moaked wiertruch doode Moanskene nit loanger moor truch do Fräisen ferbaanet wäide kuude. Man dät Gesäts waas uk juun Moanskeoffer un dät eerjen fon Wällen, Boome un Buske.

Do wichtichste Gode fon do Fräisen wieren:
* Weda (Wotan/Wodan/Woden) 
* Tuner (Tonger/Thor/Donar) 
* Tuisto
* Freya (Frija/Fro/Freyja) 
* Týr (Tiwaz) 
* Forsite

## Kristelk Leeuwe
Dät Heidendum waas dät normoale Leeuwe in Fräislound bit tou dät 8. Jierhunnert. Truch dät frankiske Heerskup uur Fräislound kon dät Kristendum sik uutspreede. Man ieuwenske do frankiske Preetengljuude roate dät eegentelk moor Angelsaksiske Preetengljuude do skutset wuuden sunt truch do Franken.

## Sjuch uk
* Mythologie

## Literatuur
*D. Kalma, *Skiednis fan Fryslân, (Grou, 1965)* *Wääst-Fräisk*
* S.J. van der Molen, *Ta in "Fryske Mythology"*, in *De Frije Fries*, Deel 53 (1973). *Wääst-Fräisk*
Waling Dykstra

**Waling Dykstra** (14. August 1821, Froubuorren - 15. Januoar 1914, Holwert) waas n Skrieuwer uut Fryslân. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien *Frysk Winterjûnenocht*, dät alleweegense in wäästfräiske Tjootere tou sjoon waas.

## Lieuwend
Waling Dykstra waas Bakkersuun. Hie is eerste Bakker wuuden un begon in 1839 mäd dät Skrieuwen fon Dööntjene un Fertälstere. Deerfoar kreech hie immer moor Jäild, bit hie fon sien Skrieuwoarbaid lieuwje kuude. Dät Bakker weesen waas foar him tou tiepelich un hie fersoachte Fultied tou skrieuwen. Dykstra hilkede Afke Jans de Boer un hie kreech mäd hier alwen Bäidene. Mäd dät Skrieuwen fon wäästfräiske Bouke un Tjooterstukke kuuden hie un sien Wieuw un hiere alwen Bäidene goud lieuwje.

## Bibliografie

* *De Fryske Thyl Ulespegel of De wonderlike Libbenskiednis fen Hantsje Pik* 1860
* *De sulveren rinkelbel* - 1856

### Dööntjene/Fertälstere
* *It heamiel by Gealeboer* 1850
* *Winterjounen by Gealeboer* 1851
* *Ut en Thús* 1880
* *Net nij, ek net wei* 1912

### Bäidensbouke
* *Blommekrânske for de Fryske berntsjes* 1851
* *Hûsnocht for de bern* 1852
* *De blide berntsjes* 1853

### Uur Seeken
* *Uit Frieslands Volksleven* - 1892 (Niederlounsk)
* *Friesch Woordenboek* - 1895

## Ferbiendenge ätter buuten
* Waling Dykstra bie Tresoar *Wääst-Fräisk*
Woodan

**Woodan** (Ooldnorwegisk: **Óðinn**, Swedisk un Deensk: **Oden**) wäd betrachted as die Haudgod in ju Nordiske Mythologie. Wääst-Germaniske Noomen fon Odin sunt **Weda** (Oold-Fräisk), **Woden** (Ooldängelsk un Oolddsaksisk), **Wodan** (Oold-Frankisk), **Wuodan** (Alemannisk), **Wotan** of **Wothan** (Germanisk) un **Guodan** (Lombardisk). 

In dät Niederloundiske lieuwet die Noome fon dän God noch in "*woensdag*" (Midwiek). In dät Ängelske in "*wednesday*" (uk Midwiek), in dät Düütske waas dät "*Wotanstag*", oold-Seeltersk "*Goudensdai*" bit ju RK-Säärke deerfon *Mittwoch* (Midwiek) maaked hiede. Die Noome WOODAN (fon Watanaz= Wietjende-God) kon fon sowät kuume as "wietende" un uk "Woater".

Die Noome WODAN foar die Haudgod waas algemeen in Wääst-Europa: in uur Foarme fint me WODAN leeter in dät Wääste, Noude un Aaste; man foarallen in Noud-Europa as *Odin*.
Froubuorren

**Froubuorren** is een Täärp in ju Meente It Bilt in Fryslân. Deer woonje ungefeer 740 Moanskene.

## Äntwikkelenge Ienwoonertaal
* 2004 - 620
* 1974 - 792
* 1969 - 747
* 1964 - 817
* 1959 - 940
* 1954 - 947
* 1913 - 2.419
* 1848 - 1.892

## Groote Suune fon Froubuorren
* Waling Dykstra
Wääst-Fräisk

Wääst-Fräisk is n holloundsk-fräisken Dialekt, die in dät Gebiet fon Wääst-Fräislound in ju niederloundske Provinz Noudhollound boalt wäd.
Personal Computer

Een **Personal Computer** [ˈpœːɐ̯sənɛl kɔmˈpjuːtɐ], kuut **PC**, is een (Mikrocomputer), die der fuul elektroniske Seeken moakje kon. 

## Apbau

Een aktuellen PC ferföiget maastens uur do naiste Komponenten:
# Bieldeskärm/Monitor
# Muurboud
# Haudprozessor (CPU)
# RAM-Stoapel
# Uutwiedengskoarte
# Stroomfersuurgenge
# CD/DVD Station
# Fäästplatte
# Muus
# Tastatuur

## Sjuch uk
* Computer
Martes

***Martes*** is n Sleek fon doo Moddere *(Mustelidae)*. Deertou heere toun Biespiel doo heemske Oarde Boommodder un Steenmodder.

## [[Rezent]]e Unnerdeelenge fon düt [[Taxon]]

*Sleek: ***Martes***
** Unnersleek: *Martes*
*** Oard: Steenmodder *(Martes foina)*
*** Oard: Boommodder *(Martes martes)* (Juu Nominatfoarm fon dissen Sleek)
*** Oard: *[[Martes zibellina]]*
*** Oard: *[[Martes melampus]]*
*** Oard: *[[Martes americana]]*
** Unnersleek: *Pekania*
*** Oard: *[[Martes pennanti]]*
** Unnersleek: *Charronia*
*** Oard: *[[Martes flavigula]]*
*** Oard: *[[Martes gwatkinsi]]*

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Jetske Bilker

**Jetske Bilker** (* 16. April 1960, Seisbierrum) is ne wääst-fräiske Skrieuwerske. Ju häd de eerste Wääst-Fräiske Harry Potter-Uursättenge moaked.

Fon Februoar 2003 bit tou 2005 häd ju in de Redaktion fon ju Internettiedskrift *Farsk* meemoaked. Ieuwenske Skrieuwen moaket ju däälich Literatuurkritik foar do Saitengen in Fryslân.

## Wierk
* 1988 - *Imitaasjelear - (Imitationsleere)*
* 1997 - *In nacht fan hûs - (N Noacht fon Huus)*
* 2004 - *Oar plak oare tiid - (Uur Steede, uur Tied)*

**Uursät ätter dät Niederloundske**
* 2004 - *Andere plaats andere tijd* (*Oar plak oare tiid*)

**Uursät ätter dät Wääst-Fräiske**
* 2007 - *Harry Potter en de stien fan 'e wizen - (Harry Potter un die Steen fon do Wiese)* (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*)

## Ferbiendenge ätter buuten
* Jetske Bilker ap ju Websiede fon Tresoar *Wääst-Fräisk*
Gröitnis

*Moin* is ne wichtige **Gröitformel** in Seelterlound, ju der ieuwen so goud smiddeeges un säiwens bruukt wäd as smäidens. Ätter Minssen skäl fröier ap Seeltersk deerjuun kweeden wuuden weese:

* Gouden Mäiden
* Gouden Ättermidddai
* Gouden Äiwend
do der däälich säildener bruukt wäide, un
* Gouden Dai 
dät nu noch wät oafter ferskient.
Amerikoa

**Amerikoa** is n Waarelddeel, die normoal apdeeld wäd in twäin litjere Waarelddeele: Noudamerikoa un Suudamerikoa, die smälle Middeldeel hat Middel-Amerikoa. Mongs, wan me fon Amerikoa baalt, sunt uk doo Fereende Stoaten fon Amerikoa, meend.

## Sjuch uk
* Indioaner
Teneriffa

**Teneriffa** (span. Tenerife) is dät grootste Ailound fon do Kanariske Ailounde.

## Geografie
Teneriffa lait wäästelk fon Marokko.

Die Pico del Teide is die hoochste Bierich fon Teneriffa. Teneriffa is een Vulkan-Ailound.
Hoomer

N **Hoomer** is een Sleek-Reewe, deerbie truch Touhoopewierkjen fon Duulegaid un Heeuweltegesäts ju Sweeregaid fon dän truch ju moanskelke Hounde uut-äiwde Sleek truch ne Ferlaangerenge fon dän Heeuwelte-Ierm ferstäärked wäd. Mäd dän Hoomer is dät muugelk, n hooch Quantum kinetiske Energie beoarbaidjend, fernäilend of energie-uurdreegend ap fääste Köärpere ienwierkje tou läiten.
Bredevoort

**** (Niedersaksisk: **Breevoord**) is ne litje Stääd in ju Provinz Gelderlound, in do Niederlounde. Deer woonje 1 525 Moanskene (, Wälle: CBS).

## Groote Suune un Dochtere fon Bredevoort
* Hendrickje Stoffels
* Nout Wellink
* André van der Leij

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websteede fon ju Stääd 


Bielde:Molen Prins van Oranje, Bredevoort.jpg|
Bielde:Bredevoort_aalterpoort.jpg|
Bielde:Bredevoort_markt.jpg|
Amsterdam

**Amsterdam** is ju Haudstääd fon do Niederlounde. Deer lieuwje ungefeer 905.000 Moanskene (2022). In ju Agglomeration Groot-Amsterdam woonje ungefeer 1,5 Million Moanskene. Ju Stääd is in dät 13. Jierhunnert äntsteen. Eerste ätter dät Middeloaler is ju Stääd groot wuuden. Truch ju liberoale Politik in do Niederlounde is Amsterdam siet 1976 dät Säntrum foar Drogentourismus in Europa. Do maaste Drogennutsere sunt oaber Uutloundere. Fon do ungefeer 750 Coffee Shops in do Niederlounde sunt twiske do 300 un 400 in Amsterdam.

## Ienwoonertaal
* 2022 – 905.000
* 2008 – 755.269
* 1984 – 680.000
* 1963 – 870.000 
* 1925 – 714.200
* 1899 – 510.900 
* 1815 – 140.000 
* 1600 – 60.000 
* 1300 – 1.000

## Ferbiendenge ätter Buuten
Lissabon

**Lissabon** is ju grootste Stääd un ju Haudstääd fon Portugal. In ju Stääd woonje ungefeer 520.000 Moanskene, in dät Gebiet Groot-Lissabon woonje ungefeer 2.800.000. Lissabon is een Hoawenstääd un Regierengssit in dät Wääste fon dät Lound.

## Geskichte
### Ooldheid
Lissabon wuude al fon do Phönizier besiedelt, do deer n Hondelsstääd gruunded hääbe. Do Phönizier wieren ne Foulk, do uut dät Rebäit fon dät hüütige Libanon un Syrien koomen. Deerätter wuude Lissabon fon do Roomer ärooberd un as *Felicitas Julia* näi gruunded. Ju Stääd wuude ne wichtige Hondelsstääd un hiede n grooten Ienflaud ap dät Rebäit.

### Middeloaler un Renaissance
In dät 5. Jierhunnert wuude Lissabon fon do Sueben, n germanisken Stam, ärooberd. Deerätter wuude ju Stääd fon do Westgoten, n uur germanisken Stam, ärooberd. In dät 8. Jierhunnert wuude Lissabon fon do Mauren, n islamitisk Foulk, ärooberd. Do Mauren hääbe Lissabon foar moor as 400 Jiere besät.

In dät 12. Jierhunnert wuude Lissabon fon do Kristen tourääach ärooberd un wuude ju Haudstääd fon Portugal. Ju Stääd wuude ne wichtige Handelsstääd un hädde n grooten Inflood ap dät Rebäit. In dät 15. Jierhunnert wuude Lissabon ne wichtige Stääd foar ju Seefoart un wuude ju Uutgongspunkt foar do portugiesiske Seefoart-Expeditsionen.

### 17. bit 19. Jierhunnert
In dät 17. un 18. Jierhunnert wuude Lissabon ne wichtige Stääd foar ju Kultuur un ju wuude Haudstääd fon Portugal. Ju Stääd wuude ne wichtige Stääd foar ju Musik, ju Kunst un ju Architektuur. Ju Äidbieuwenge fon 1755 fernäilde boalde ju ganse Stääd. Deerätter moast ju wierapbaud wäide. 

Lissabon krabede sik ätter ju Äidbieuwenge wier hooch un kreech 1780 sien eerste Sträiteluchtere mäd Oueljelatärnen. Dät eerste Postamt epende in dät Jier 1800. 1807 wuude Portugal fon franske Truppen besät. Ju Köönichsfamielje fluchte ätter Brasilien. Foar kuute Tied wuude Rio de Janeiro ju Haudstääd fon Portugal. In dät 19. Jierhunnert wuude Lissabon ne wichtige Stääd foar ju Industrie. Ju Stääd wuude ne wichtige Stääd foar ju Politik un wuude Sit fon do portugiesiske Köönige.

## Historisk Ienwoonertaal
* 1801 - 203.999
* 1849 - 174.668
* 1900 - 350.919
* 1930 - 591.939
* 1960 - 801.155
* 1981 - 807.937
* 1991 - 663.394
* 2001 - 564.657
* 2004 - 529.485