open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bretonisk

Dät **Bretoniske** (*Brezhoneg*) is ne Insel-Keltiske Sproake, ju der trots ju Klassifikation daach ap dät Fäästlound boald wäd. Disse Sproake äntstamt also nit dät Galliske, man is eer äntsteen uut do Brythoniske Sproaken, foarallen uut dät Korniske. Leeter koomen do Bretone ätter dät Fäästlound ( 4. bit 7. Jierhunnert) un deerbie noomen jo hiere Sproake mee, wierbie jo uk noch eenige Elemente uurnoomen fon dät in Gallien domoals noch sporadisk boalde Galliske.

In dit Gestrich fon Asterix wäd uk noch Gallo boald, ne litje Sproake, ju der fon dät Latienske oustammen däd un also Romanisk is, just as dät Frantsööske.

Dät Bretoniske waas ju Sproake fon do hooge Ljuude bit dät 12. Jierhunnert, wierättter die Oadel dät ätter hiere Meenenge stilfullere Frantsööske as Standoardsproake uurniemen diede. As schrieuwene Sproake wuude in ju Bretagne, ju der bit in dät 16. Jierhunnert altied ne gewisse Uunouhongegaid hiede, dät Latienske ferwoand, man ou dät 15. Jierhunnert uurwon hier uk dät Frantsööske.

Dät Bretoniske wäd däälich noch fon sun 300.000 bit 500.000 Ljuude boald un fersteen, fuul minner as do 1.300.000 Ljuude do dät in 1930 kuuden. Dät is je so, dät ju Sproake maast noch fon do allere Ljuude boald wäd un dät ju also fon Uutstierwen betruued wäd. Fääre kon me noch bemäärke, dät uum 1900 älkuneen in ju Bretagne Bretonisk koande un bolde dän Haaldeel fon ju Befoulkenge Bretonisk baalen diede. Ju Taal gungt noch altied stoadich tourääch. Daach rakt dät noch immer ne interessante Literatuur ap Bretonisk.

Dät Bretoniske is ju eensichste Keltiske Sproake, ju der bit ap däälich nit eepentelk anärkoand is. Dät frantsööske Gesäts kwäd daach “ju Sproake fon de Republik is Frantsöösk”.

Dät Bretoniske häd 4 Dialekte:
* dät Cornouallais
* dät Léonard
* dät Trégorrois
* dät Vannetais

## Sjuch uk
* Wikipedia ap Bretonisk.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Bretonisch-Deutsches und Deutsch-Bretonisches Wörterbuch
* Kurs Bretonisk ap Düütsk
Brummelbäie

Juu **Brummelbäie**, **Brommelbäie** af **Brummelse Bäie**, woaksje an dän **Brummelbäiestruuk** *(Rubus sectio Rubus)*, ne Sektion uut dän Sleek *[[Rubus]]*. Dät rakt fuul ferskäidene Soorten. Do Plonten woakse fuul an Sträiten un Dome un dät raakt deerfon fuul ferskeedene Oarde. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.

## Sjuch uk
* Bäien
* Plonten
* Bielde ap '''COMMONS'''
Bruune Anemoonfisk

Ju **Bruune Anemoonfisk** (*Amphiprion biaculeatus*, fröier:*Premnas biaculeatus*) is n Fisk un heert tou do Dierte *(Metazoa)*. Ju tropiske Fisk kumt foar bie do Riffe un do Lagunen fon die Indo-Australiske Arkipel. Ju Bruune Anemoonfisk kon 17 cm loang wäide. Me toachte fröier, disse Oard heert tou n oainen Sleek *(Premnas)* un mout uut dissen Gruund *(Premnas biaculeatus)* heete. Man ätter ne ärfoulchrieke Hybridisierenge (Fermiskenge) mäd ju nai früünde Oard *Amphiprion ocellaris* kon me nu fermoudje, dät disse Oard uk tou dän Sleek *Amphiprion* heert.


File:Wuppertal - Zoo - Premnas biaculeatus 02 (0) ies.webm| thumb |ju bruune Anemoonfisk
Image:Premnas biaculeatus juvenile.jpg
Bulgarien

**Bulgarien** is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Sofia un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2017 Rumen Radev (Румен Радев).

## Geografie
Bulgarien wäd begränsed fon:
* Rumänien in dät Noude,
* ju Turkäi in dät Suude,
* Noudmakedonien un ju in dat Suudwääste.
* Serbien in dat Noudwääste.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Musala (2925 m). Do grootste Äien fon Bulgarien sunt Donau, Iskar, Mariza un Struma.

## Geskichte
* 681-1018, Eerste Bulgariske Riek
* 1393-1876, Bulgarien besät fon dät Osmaniske Riek
* 1915-1918, Eerste Waareldkriech in Bulgarien
* 1941-1944, Twäide Waareldkriech in Bulgarien
* 1945-1990, in die Koolde Kriech is Bulgarien besät fon ju Sowjetunion
* 1990, Bulgarien komplet uunouhongich.

## Demografie
Der lieuwje uungefeer 7,8 Millione Ljuude in Bulgarien. Ju Befoulgenstichte lait bie 70 Ienwoonere /km². 

;Etniske Gruppen
Ätter ju Foulkställenge 2001 sunt 83,9 % fon ju Befoulkenge etniske Bulgaren; 9,4 % sunt Türken, 4,7 % Roma un noch wät litjere Gruppen. 

;Religione 
83,9% is kristelk, 12,2% is islamisk.

;Sproaken 
Bulgarisk is ju offizielle Sproake. Ieuwenske ju offizielle Loundsproake rakt et Türkisk, Romani un Armenisk.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.800 in 2007. In 2007 waas 6,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 32,3% Industrie un 61,5% Tjoonste.
Bullekruud

Dät **Bullekruud** (*Drosera rotundifolia*) frät Insekten, un heert also tou doo Konsumente uur Plonten sunt deerjuun Produzente. Dät wäd uk Bäiste roat, dät do bulje wollen.
Buundesstoat fon do Fereende Stoaten

Aan **Buundesstoat in do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]]**, uk kuut **US-Buundesstoat** (ängelsk: U.S. state) is aan Deelstoat. Do Fereende Stoaten sunt aan Föderoalen Stoat mäd hoast füüftich deel-souveräne oankelde Deelstoaten. Do eerste Buundesstoaten sunt in 1776 truch ju US-Ferfoatenge uut do 13 Kolonien foargeen. Foaraaln truch dät Foarsteeten ätter't Wääste, man uk truch dän Louisiana Purchase, dän Bietreed fon ju Republik Texas un ju Uumewonnelenge fon Hawaii un Alaska in Buundesstoaten koomen deer noch masse moor bietou. Touhoope mäd dän Buundesdistrikt un do Buute-Rebätte bilgje do Buundesstoaten dät Stoats-Rebät fon do Fereende Stoaten.

Fjauer Stoaten - Kentucky, Massachusetts, Pennsylvanien un Virginia - hääbe ju formelle Beteekenge Commonwealth, sunner dät deer moor Gjuchte of Plichten uut äntstuuden - uurs as do Commonwealth-Territorien Puerto Rico un Noudelke Marioanen.
Boone

Do **Boone** *(Phaseolus)*, so, as dät Woud däälich maasttieds bruukt wäd, sunt n Sleek fon Leguminosen, do uurspröängelk uut Amerikoa twiske 37 °N und 30 °S foarkoomen. Dät rakt sowät soogentich Oarde fon düssen Sleek.

## Boone-Ounbau
In Suudamerikoa rakt ju Archäologie Tjuuchnis, dät ju Meene Boone *(Phaseolus vulgaris)* al uum 2700 foar Kristus ounbaud wuude, dät waas also juust in ju Tied, as do Ljuude in Suudamerikoa mäd ju Buuräi begonnen (Neolithiske Revolutsjoon). Ätter ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch do Europäere wuuden do Boone ätter Europa broacht.

Wäkke deerfon wäide as Ietelweeren ounbaud. Do wichtichste sunt in Seelterlound two Oarde mäd unnerskeedelke Soarten:

* Ju Meene Boone *(Phaseolus vulgaris)* mäd unnerskeedelke Soarten, apliested fon läich tou hooch:

** Kruupboone af Paadligger 
** Buskboone af Gräine Boone
** Stokboone

Ätter ju Anweendenge: Snippelboone un Iensätboone.

* Ju Prunkboone *(Phaseolus coccineus)*

## Woudgeskichte
Dät Woud seelterske Woud *Boone* kumt uut Ooldfräisk *bāne* un fääre, so as me dät rekonstruierd, fon Ooldgermanisk **baunō*. Düt germaniske Woud häd sik in masse germaniske Sproaken ärheelden, so as Düütsk *Bohne* (uur Middelhoochdüütsk bōne, fääre Ooldhoochdüütsk *bōna*); Ängelsk *bean* (uur Ooldängelsk *bēan*), Iesloundsk *baun* (uur Ooldnoudisk *baun*). So is dät goud ättertouwiesen. Een indogermaniske Wuttel is wät stuurer tou fienden.

Juust düsse Plonten, do wie däälich deer mäd beteekenje, kuuden oaber eer ju Äntdäkkenge fon Amerikoa goarn't meend weese, uumdät dät do hier noch nit roate. Dät Woud Boone wuude also foar äänelke Leguminosen, so as ju Hangsteboone *(Vicia faba)* bruukt. Eerste leeter wuude dät ap dän Sleek *Phaseolus* uurdrain, die däälich so tou tällen dän Prototyp fon dät deerstoalt, wät wie mäd *Boone* meene.
Buutergäärs (Hoonepootplonte)

Dät **Buutergäärs** mäd do *Buuterbloumen* (*Ranunculus repens*), düütsk *gelbe Ranunkel* sjucht me gjucht oafte un woakst maast ap gjucht fuchtige Steeden un is oafte fon uur Gewoakse uurdäkt.
Chemie

Ju **Chemie** is ju Wietenskup fon do chemiske Gruundstoffe un do chemiske Ferbiendengen as uk do Ferannerengen deerfon, sowied do nit ap Atomkäädenreaktione beraue. Ju Chemie befoatet sik mäd ju Touhoopesättenge fon do Stoffe, hieren Apbau uut do Elemente, hiere Oainskuppe un Uumsättengen.

## ...
Ju Chemie ferdeelt sik in:

* skeene Chemie un 
* anwoande Chemie
af in
* anorganiske Chemie un 
* organiske Chemie

## Analysemethoden
* ...
* ...
* Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES)
* Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)

## Sjuch uk
* Periodiske Tabelle
Comitia Sygeltra

Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende **Comitia Sygeltra** heerde. Dät is oawers daach uunsicher af ju Besiedelenge uk fon dät Suude häär geböärd is.

## Literatuur
* Josef Möller,  Im Saterland Sögeler Friesen?, Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 1999, S. 99-130.
Cajun-Musik

Ju **Cajun-Musik** is n Musikstiel, die fon do 1755 uut Kanada ferdrieuwene Akadier (Frantsoosen) ätter Louisiana broacht wude. Dät is uursproangelk Foulksmusik uut Frankriek. Ju moanskelke Stämme waas dät wichtichste Instrument, man deerieuwenske wuud klatsked, tikked un rattersked mäd do Hounden, mäd Lätsen, mäd Waaskbreede un wät et man roate. Jo bruukten uk sälwen moakede Instrumente, do der ätter een Fjoole lieten.
Fon hiere Noabere in Kanada koomen deer uk ängelske un keltiske Ienfloude oane un leeter in Louisiana uk Jazz, Blues un Soul. Man ap ju uur Siede koom uk ju bie Jazz ferbeedene Kwätskeboode in Bruuk un noch däälich spielje Harmonikas un Akkordeone een groote Rulle.

## Ferbiendengen ätter buuten
*https://web.archive.org/web/20070926232301/http://www.schwarzaufweiss.de/cajun/musik.htm
*http://npmusic.org/artists.html Cajun music mp3
*https://web.archive.org/web/20071218214252/http://www.accordionman.net/CAJUN/ Cajun MIDI
Computer

N **Computer** is n Apparoat dät ätter n Program Doatäie feroarbäidet. Fuul Computere sunt digitoal, man et rakt uk analoge Computere.

## Geskichte

Die eerste Computer waas kloor ap n 5 Dezember 1941, die Z3 fon Konrad Zuse. Man deeruum dät die Twäide Waareldkriech waas, un düssen Z3 bie n Bombardement fernichted wuude, waas dät nit bie älkuneen bekoand. Deeruum wuude toacht, dät die ENIAC-Computer fon do Fereende Stoaten die eerste ächte Computer waas. 

Do Amerikoaner hääbe dän Computer fääre äntwikkeld, daach roate et ätter dän Twäide Waareldkriech ferskeedene Soarten Computere.

## Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe
: *Kiek uk ap: [[Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe|Seelterfräiske Computer-Begriepe]]*

Dät rakt noch nit fuul offizielle Seelterfräiske Computer-Begriepe, man in dät Seelterfräiske wäd uk uut dät Düütske of Ängelske uursät un dan hat ne ängelske *Mouse* ap Seelterfräisk Muus. Fuul Begriepe sunt also uut uur Sproaken häär uurnuumen wuuden.

## Sjuch uk
* Computerspil
* Personal Computer
* Säikmaskiene
* Doatenboank
Computerspil

N Compjuterspil of *Video-Spil* is n Spil, wierbie die Spieler interaktiv beleeken is mäd n *Gamepad*, wiertruch ne visuelle Interaktion ap dät Bieldskerm kumt. Et rakt ferscheedene Mediums, wiermäd man n Compjuterspil spielje kon. Fröier kuud dät mäd n Spilcompjuter of n persöönelke Compjuter, un dät wäd uk spield mäd PDA's, Handy's un litje dreegboare Spilcompjutere.

Bie näie kommerzielle Spiele is dät Wichtichste dät visuelle Effekt fon dät Spil. Microsoft (mäd ju Xbox) un Sony (mäd ju Playstation) sunt gjucht bekoand. Bie uur Spiele is ju Äntwikkelenge fon bloot dät Spieljen wichtich (*Gameplay*). 

## Ferscheedene Compjuterspiele

Ne Uursicht fon Compjuterspiele mäd Biespiele fon bekoante Tittele:
Dialektgeographie

**Dialektgeographie** of Sproakgeographie is ne Technik, ju sik beskäftiget, ju Ferspreedenge fon Woude un Utsproak-Unnerskeede ap Koarten tou brangen. Deertruch äntstounde Sproakatlanten.

In Düütsklound un uur Lounde wäd al siet loange Tied an sukke Atlanten oarbaided. Foar Seelterlound wichtige Unnerniemen sunt deerbie:
***Deutscher Sprachatlas** (DSA), anfangd fon Georg Wenker (1852-1911). Deerbie wuuden an 40.000 Steeden an do Koastere Froagenboogen soant. Deerbie wieren dan do 40 sonaamde Wenkersatse, t.B.  *Im Winter fliegen die trockenen Blätter in der Luft herum*, do der bie do Ljuude oufräiged un dan uutfäld wäide skuulen. In Seelterlound sunt so do Boogen 1879/80 foar aal tjo Täärpe uutfäld wäide. Dät Materioal wuud dan ap Koarten uurbroacht un is däälich as Digitaler Wenker-Atlas (DiWA) ap dät Internet tou betrachtjen.Moor Anwiesengen. *Biespiele*: Bäiden - uur 'über'.
*Deer uk '''Pronomina in Nordwest-Deutschland'''.
*'''Deutscher Wortatlas'''. Von Walther Mitzka und [ab Band 5] Ludwig Erich Schmitt. [Ab Band 18:] Redigiert von Reiner Hildebrandt. 22 Bände. Gießen: Wilhelm Schmitz Verlag, 1956–1980. Deerfoar wuuden in 1938/39 noch 200 uur Woude ap jusälge Wiese oufräiged.
*'''Niedersächsisches Wörterbuch''' mäd 20 Froagenboogen in  1936/38.
*'''Westfälisches Wörterbuch''' im Auftrage der Kommission für Mundart- und Namensforschung des Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe, Neumünster, 1973-1991. Deerfon Froagenboogen uutfäld foar Roomelse uum 1950.
*'''TONAG''' = K. Heeroma, *Taalatlas van Oost-Nederland en aangrenzende gebieden*. 3 Beende mäd "Toelichting", Assen 1957ff. Deerfoar sunt 27 Froagen 1956 beoantwouded in aal tjo Täärpe.
*'''Atlas linguarum Europae (ALE)'''. Vol.I, 1986. Oufräiged 1975 in Hollen.
* Hans-Joachim Mews, **Die Mundart des oldenburger Ammerlandes**, Oldenburg 1971.

## Ienfloud ap ju Betjuudenge
Wan näie Woude in Gebruuk kuume, konnen oolde Woude n Paat fon ju Betjuudenge hoolde of sogoar foar uur Betjuudengen bruukt wäide. Ponten häd dät unnersoacht foar Woude mäd ju Betjuudenge 'Koark' in dät Aastfräiske un dät Hoochalemanniske.
* Jan Peter Ponten, *Obturamentum Lagenae*, Untersuchungen zum Begriffsfeld eines dialektalen Wortverbandes. N.G. Elwert Verlag Marburg, 1969. 

## Sjuch uk

## Ferbiendengen ätter buuten
* Do Woude ''Bäiden'' un ''uur'' in Seelterlound un deeruumetou
* Do Wenkersatse
* Digitoale Wenker-Atlas.
* Sproakkoarten fon ju ganse Waareld
Casper Deeken

**Casper Deeken** waas Buur, Oargelist un Koorleeder in Roomelse, wier hie dän 30.6.1912  bädden waas.

Eenige Läidertexte fon him stounde in dät *Lesebouk foar [[Seelterlound]]* Nr. 9: 
* *Nu kumpt ju flugge Vorjierstied*
* *Litje Lound in de grote Fohn*

## Sjuch uk
*Text fon dät ''Lesebouk fon Seelterlound'' hier online
Dierte

Do **Dierte**, af in Strukelje **Däirte**, *(Animalia)*, sunt n Riek fon Lieuweweesen. N normoal Diert frät organiske Stoffe un kon sik bewäägje. N Uutnoame sunt toun Biespiel do Swomme un do Seeanemonen, do fääst ap dän Gruund woakse.

Wan me fon Dierte spräkt, meent me normoal do *Bilateria*, do uut toun Biespiel do Wirbelde Dierte (mäd Fiske, Amphibien, do Suugedierte un do *[[Sauropsida]]*, dät is n Taxon fon do Fuugele un do Reptilien) bestounde. Tou do *Bilateria* heere uk do Insekte (Flinnerkene, Ruste, Fljoogen etc.)

## Binnere Systematik fon düt [[Taxon]]
Do Dierte kon me ferdeele in Gruppen:

*Riek: Dierte *(Animalia)*
**Oudeelenge: *Parazoa*
**Oudeelenge: *Eumetazoa*
***Unneroudeelenge: *Bilateria*


Image:Vaasspons2.jpg|*Xestospongia testudinaria*, n Oard fon Swom as Biespiel foar do Parazoa
Image:Aurelia aurita 001.JPG| *Aurelia aurita*, düütsk: *Ohrenqualle*, as Biespiel foar do Eumetazoa, do der *nit* tou dät Taxon *Bilateria* heere.
Image:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg| Hoangste *(Equus caballus)* as Biespiel foar do *Bilateria*


## Sjuch uk

* Diertenoomen
Dioden

Ju **Diode** is n elektrisk Bauelement mäd twäin Anslusse, dät ju Elektrizität bloot in eene Gjuchte truchlät.

## Prinzip

Moakje wie ne tänne Loage P-Typ Hoolichlaiter ap ne Loage N-Typ, dan äntstoant ap dän Uurgong af "junction" fon do bee ne **Speerloage**, ju sonaamde PN-barriere. Dät kumt deerhäär, dät fon ju N-Typ Siede bloot Elektrone truch ju Speerschicht wollen (dan uur Soarten rakt dät nit in N-Typ) un fon ju P-Typ Siede bloot Goatere. Dät hat, dät ju Elektrizität man in eene Gjuchte truch ju Speerloage wol !

Sluute wie dän Plus-Pool fon n Batterie an ap ju P-Typ Siede, dan lukt dät do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage, dan Uungliek lukt sik an. Un deeruum dät wie dan fonsälwen tou glieke Tied dän Minus-Pool fon de Batterie ap ju N-Typ Siede ansleeten hääbe, wäide do Goatere fon ju P-Typ Siede deerhäär leeken: in dän uur Wai truch ju Speerloage also. Truch ju Speerloage lapt dan n elektrisken Stroom: ju Diode stoant in ju Foudels-Gjuchte.

Traale wie nu ju Batterie uume - die Minus-Pool an je P-Typ Siede, dan wäide do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage oustat, juustgliek as do Goatere fon ju P-Typ Siede. Dan lapt neen elektrisken Stroom: Ju Diode stoant in ju Speer-Gjuchte.

## Uutfierenge

Sun Struktur mäd two Loagen un ne Speerloage hat ne Diode. Dät Ganse sjucht oafte uut as ne litje Röire mäd two Träide. Ne Diode häd ju uuterst nutselke Oainskup, dät ju de Elektrizität man ätter eene Siede wai laitet. Do wäide deeruum oafte anwoand (sjuch bie Gliekgjuchtenge).

Wan n Diode in de Foudelsgjuchte stoant, dan stoant deeruur daach noch ne bestimde Sponnenge, ju sonaamde Speerloage-Sponnenge. Ju bedrächt bie Silizium-Dioden sowät 0,5 V, man bie do sonaamde Schottky-Dioden bolde 0 V. Ne Diode kon in ju Foudelsgjuchte uk nit aal Stroome ferdreege; die maximoal toulätte Stroom lait twiske eenige Tjaaner mA un ferscheedene Tjaaner Ampêre, ouhongjende fon dän Dioden-Typ. Bie grattere Stroome gungt ju Diode stukken. 

In ju Speergjuchte lapt truch n Diode uk altied noch n litjen Stroom, die sonaamde Speerstroom, maasttied in ne Grööte fon een μA. Ju toulätte Sponnenge in ju Speergjuchte is uk nit gliek foar älke Diodentyp un lait twiske eenige Tjaaner un moor as duusend Volt.
Doorik

Die **Doorik** af **Doodriek** *(Rhinanthus angustifolius / uur Synonyme rakt dät uk)* is ne Plonte, juu in Düütsklound, owwol juu in Gefoar is, nit besunners schutsed is. Hie woakst in dät Gäärslound un besunners jädden, wier dät säädsoamen un fuchtigen Leem rakt. Hie wäd bit tou 60 cm groot un häd fon Moai bit Juli jeele Blöiten.

## Wällen
*Ap Floraweb.de
*Dietmar Aichele:*Was blüht denn da?*KOSMOS*naturklassiker* ISBN 3-440-08598-8
Dopheede

**Dopheede** (Erica tetralix) woakst ap sumpige Foan un läige Soundgruunde. Ju blöit wät eer as de Riesheede in Klokkenfoarm, flaaskrood un wiet fon Juni tou Oktober. Deer wuuden Bäiseme uut moaked foar de Köäkene un Stoowe un Heedebounere foar de Waskköäkene.  Uut Dopheede wäide Bäiseme moaked. Ne äänelke Oard, juu me ook Dopheede naamt, is een uut de Alpen hierhäärkeemen as Tuunplonte "Erica carnea" un blöit flaaskrood fon Meerte tou Moai.
Duusendtakke

Ju **Duusendtakke** (*Achillea millefolium*) hat so ätter dät gjucht ferdeelde Bläád, wiertruch dät lät, as wan dät uut gjucht fuul litje Bleedere bestoant. Ju Plonte kumt algemeen foar in Europa un Noud-Amerikoa un häd n apaaten Röäk. Die latienske Noome is oulat fon Achilles, die ju Duusendtakke mäd sien Heer meenoom tou Behonnelenge fon Kriechswuunden.

Ju Plonte wäd 15 bit 50 cm hooch un bildet unnergruundsk Wuttelstokke foar vegetative Ferspreedenge. Ju Duusendtakke bloit fon Juni bit November mäd wiete bit rosa litje Bloumen.

Ju kumt foar ap neerrieke, ferstöörde Gruunde un ap Broakäkkere. Ju kon goud Druuchte ferdreege.

Ju Duusendtakke is ne Heelplonte.
Dongele

Ju **Dongele** af **Dommele** (*Galeopsis*, dt. Hohlzahn) is n eenjierich Kruud. Dät häd Stiekele an do Säidkapsele un an dän gräine Steele. Uut do Säide kon Oulje sloain wäide. Dät is n Sleek mäd tjoon ferskeedene Oarde un fääre uk masse Bastardisierengen, do sik maast in Eurasien fiende.
Do Fräisen

**Do Fräisen** (Düütsk: *Die Friesen*,  Aastfräisk (Niederdüütsk): *De Freesen*) sunt ne politiske Paatäi in Aast-Fräislound. Ju Paatäi is ap dän 24. Juni 2007 gruunded wuuden un wol in n Januar 2008 dän Woal in Läichsaksen meemoakje .

## Geskichte
In 2005 un 2006 koom dät Friesisches Forum touhoupe in Aast-Fräislound om uur ne politiske Paatäi tou baalen. Fräindäi dän 16. Meerte 2007 is der n Träffen in dät Aast-Fräiske Hesel weesen, uur ju Struktur fon de Paatäi. Jo hääbe bie dät Upstallboom-Träffen fon n 29. Moai 2007 sik sälwen foarstoald as politiske Paatäi. An n 24. Juni 2007 waas ju Paatäi offiziel gruunded wuuden, un deer wuud ferspreeken dät jo dän Lounddaiwoal fon 2008 in Läichsaksen meemoakje wollen.
Op 7 maaie 2023 is de partij ûntbûn om't it net hannelje koe.

## Ferbiendenge ätter buuten
* offizielle Heemsiede fon ju Paatäi
Eala (Tiedskrift)

**Eala** waas ne Fäktiedskrift foar Fräiske Geskichte un Kultuur. Ju Tiedskrift wuude twosproakich skreeuwen, ap Düütsk un Seelterfräisk. Dät rakt pro Jier two Uutgoawen fon ju Tiedskrift.
Elektrizität

**Elektrizität** is die Uurbegriep foar aal Ärskienengen, doo mäd Stroom af rauende Leedenge tou dwoon hääbe.

## Sjuch uk
* Stroom - Laistenge - Energie
* Wierstand
* Laitere un Isolatore
* "ächte" Wierstande
* LED-Lampe
* Leedenge
* Plus un Minus
* Kondensatore
* Riegenskaltenge un Parallelskaltenge
* Spoulen
* Transformatore
* Skaltteekene
* Hoolichlaitere
* Dioden
* Glieksponnenge
* Wikselsponnenge
* Gliekgjuchtenge
* Transistore
* Ferstäärkere
* Fäild-Effekt-Transistore
* Elektrone-Röire

### Elektriske Meettechnike
* Spreedengswierstand
* Fjauerpunktsmeetenge
Elektrone-Röire

Eer as do Transistore un Hoolichlaiter-Dioden roate dät **Elektrone-Röire**. Foar eenige Speziel-Anweendengen wäide do noch bruukt.

Die eenfachste is ju *Diode*, ju der in Prinzip bestoant uut ne Gloilaampe mäd ne apaate Platte deeroane - ju Anode. Die glöinige Gloiträid soant Elektrone uut, do truch ju Anode apfangd wäide. Ju (koolde) Anode kon neen Elektrone uutseende un also kon die Stroom man een Kaante uut loope.

Ferstäärkje kon mäd ne *Triode*. Ju häd twiske Anode un Gloiträid n Roster ("Gitter") wiermäd die Anodenstroom be-ienflouded wäide kon. Uum die Ienfloud fon ju Anode litjer tou moakjen, kon twiske Roster un Anode noch n Skiermroster stoald wäide un so kricht me: ju *Tetrode*. Do lääste Elektrone-Röire hieden twiske Skiermroster un Anode noch n Brämsroster montierd; do hieten dan: ju *Pentode*.
Elektronemikroskop

Dät **Elektronemikroskop** (de. *Elektronenmikroskop*) is ne Reewe, ju me bruukt uum mäd Hälpe fon Elektrone Dingere tou bekiekjen, do der tou littik sunt foar n optisk Mikroskop (also litjer as sun hoolwe Mikron).

Dät rakt moorere Soarten, t.B.:
* Dät **Transmissionselektronemikroskop** (TEM). Deerbie Wäide do Elektrone truch ne tän sliepede Schieuwe fon ju tou bekiekjende Materioalprobe scheeten un dan projektierd ap ne fluoreszierende Platte, so dät me se sjo kon. Do Bielden konnen photographisk fäästlaid wäide.

* Dät **Rasterelektronemikroskop** (REM), ängelsk Scanning Electron Microscope (SEM). Deerbie wäd dät Materioal ätter n Raster outaasted fon n fienen Elektronestroal. Do reflektierde Elektrone wäide apfoangen un dän eene Punkt ätter dän uur fäästlaid in ne Bielde. Fergratterenge bit 100.000 Moal is muugelk, mäd n aplöösend Fermuugen fon sowät een Nanometer. Weegen dän fiene Stroal is ju Schäärptedjupte gjucht groot, wiertruch oafte n 3D-Effekt äntstoant. Ju Gauegaidssponnenge bedrächt twiske 100V un 30 kV, wierbie ju Lääste gans fiene Bielden rakt, man dät Materioal uk moor stukken moaket. Foarallen bie organiske Materioale bruukt me deeruum ljauer läigere Sponnengen.
Foar REM houget ju Materioalprobe eerste nit slieped tou wäiden un deerfoar is dät ne fuul mäkkelker Methode as TEM. Bloot houget ju Luft ut ju Probekoomere pumped tou wäiden, dan dät Elektron kon sik bloot in Vakuum (ne luftloose Ruumte) fräi bewäägje. In n Rasterelektronemikroskop konnen uk Analysemethoden truchfierd wäide as Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES) un Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS).
Elektronik

Ju **Elektronik** is dät Gebiet fon ju Elektrotechnik, dät sik beschäftiget mäd dät Ferhoolden fon elektriske Stroome in Vakuum, Gaase un Hoolichleedere un ju Ferweendenge deerfon in dät Stjuuren fon Lucht-, Luud- un Radiowoogen un uk techniske Prozessen un Reekenoperatione.

Elektronik basiert ap ju Wierkenge fon Elektrizität.
Düüwelsbit

Die **Düüwelsbit** (dt. *Gift-Hahnenfuß*) is ne Oard fon Hoonepoot un woakst in Sloote. In do Bleedere sit n wiet Sap. Dät skäl n Heelplonte weese. Ju Plonte is giftich.

## Sproakelke Ferwikselenge
Dät honnelt sik NIT uum jusälge Plonte as Suldoatensknoop (Succisa pratensis Moench) - die der ap Düütsk *Teufelsabbiss* hat - dan ju wäd apaat in dätsälge Kapittel fon Minssen naamd.

Düssen Düüwelsbit sjucht gans uurs uut as Suldoatenknoope, hie is nit blau, sunnern jeel sunt do Blöiten.
Elektrotechnik

**Elektrotechnik** is monken do Ingenieurswietenskuppe kju, ju sik mäd ju Foarskenge un ju Äntwikkelenge juust so as ju Produktsjoonstechnik fon Elektroreewen befoated, do touminst foar n Deel ap elektriske Energie foutje. Deer heert Biespilswiese die Beriek fon do Uumegjuchtere tou, do elektriske Maskienen un Bauelemente juust so as Skaltengen foar ju Stjuur-, Meet-, Räägelengs- un Reeknertechnik bit tou ju Techniske Informatik un Energietechnik.

## Kiek uk bie

* Stäärkstroomtechnik
* Elektronik
* Informatik
Element

N chemisk **Element** is n Element, dät nit mäd ne gewöönelke chemiske Methode in litjere Paate tou ferdeelen is. N Element is apbaud uut Atome. N Element unnerschat sik fon uur Stoffe (chemiske Ferbiendengen) also deertruch, dät et bie Ferdeelen bit ap dät Litste daach sien Oainskuppe behaalt. Deerjuun sunt aal Ferbiendengen apbaud uut moorere Elemente.

Do Oainskuppe fon n Element wäide bestimd truch sien Atomtaal, dät is ju Taal fon Protone in sien Atomkääden. Do Atomtaale loope fon 1 bie Woaterstof bit 92 bie Uran. Dät Gewicht fon een Atom (Atommasse) wäd bestimd fon do Protone touhoope mäd do neutroale Neutrone. Wan me ju Atommasse fon Woaterstof ap 1 definiert, dan häd Uran ne Atommasse fon uungefeer 238. Buppe Uran rakt dät noch swarrere Elemente, man do äntstounde bloot bie Käädenreaktione un klinge ätters wier ou, so dät do in ju fräie Natuur bolde nit bestounde. Do wäide *nit stabil* naamd.
Uk rakt et bie älke Element Sunnerfoarme (Isotope), do der moor of minner Neutrone hääbe. Fon do Isotope rakt et uk wier stabile un instabile. Sun Element is also ne Moangelse fon Isotope; deeruum sunt do Atommassen uk neen ganse heele Taale.

Do Oainskuppe fon do Elemente annerje sik ouhongich fon ju Atomtaal in Bulgefoarm, wät uutdrukt wäd in ju Periodiske Tabelle. Deer sjucht me t.B. Alkalimetalle as Lithium (Atomtaal 3), Natrium (11) un Kalium (19), Edelgase as Helium (2), Neon (10), Argon (18), do agressive Halogene as Fluor (9), Chlor (17), Bromium (35), do Metalle Kooper (29), Säälwer (47) un Gould (79). 

## Sjuch uk
* Lieste fon chemiske Elemente
* Periodiske Tabelle fon Elemente
Engelbert Wallschlag

**Engelbert Wallschlag** uut Strukelje, gebooren 1902, lääwerde as EW eenige Geschichten foar dät *[[Lesebouk foar Seelterlound]]* (ounroat mäd Siedenummer):
* 18. *Kasper koopede sik n Bril*.
* 18. *Di Fersjoogong*.
* 23. *Ake ap Fräiersfäite*.
* 36. *Dät Aler gunkt vorut*.

## Ferwiesenge
Enzyklopädie

Ne **Enzyklopädie** is ne strukturierde, skrieuwene Samlenge fon moanskelk Wieten, oafte uutwieded mäd Bielden, Luudapnoamen un Video-Materioal.

Enzyklopädien konnen algemeen weese un Artikkele änthoolde uur allerhound Themen, af do konnen spezialisierd weese (mintwain ne mediske Enzyklopädie af ne sproakkundige Enzyklopädie af ne Enzyklopädie uur n bestimd Lound af Gestrich).

Ne Enzyklopädie wäd touhoopestoald fon Enzyklopädiste. Gewöönelk rakt dät ne zentroale Redaktion, ju der Fäkspezialiste anstoalt uum Artikkele tou skrieuwen af tou beoarbaidjen.
Estlound

**Estlound** (*Eesti*, dt. *Estland*) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Tallinn un die Präsidentin fon ju Republik is siet 2016  Kersti Kaljulaid.

## Geografie

Estlound is litjer as Läichsaksen. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Suur Munamägi (318 m). Ju grootste Äi fon Estlound is die Narva. Dät grootste Meer is die Peipsi Järv. Tou dät Lound heere moor as 1500 Ailounde.

Estlound wäd begränsed fon:
* Ruslound in dät Aaste,
* Letlound in dät Suude,
* Ju Aastsee in dät Noude un Wääste.

## Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 3% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 28,5% Industrie un 68,5% Tjoonste.

## Befoulkenge
Estlound häd 1.340.021 Ienwoonere (2008), deerfon woonje 403.505 in ju Haudstääd Tallinn (2006). 68% fon do Ienwoonere sunt Esten, 25% is Rusk un 7% sunt Uurswäkke. Dät Estniske is ju offizielle Sproake in Estlound, dät Ruske is ju grootste Minderhaidssproake.
Europa

**Europa** is n eurasisken Subkontinent, die in dät eeuwendloundiske Toanken daach moor as n Kontinent beteekend wäd. Dät is in dät Wääste kulturäl un historisk feronkerd is. Europa häd ne Fläche fon 10,5 Mio. km² un is deermäd ätter Australien die twäidlitste Kontinent. Mäd uungefeer 680 Mio. Ljuude, do deer lieuwje, häd et oawers moor Ienwoonere as Australien, Noud- of Suudamerikoa.

Europa gränset in dät Suude an dät Middelmeer, in dät Wääste an dän Atlantik, in dät Noude an ju Arktis un dät Skeed in dät Aaste is nit gans fäästlaid, deer rakt dät Diskussione, man maastens wäide dät Gebierge Ural mäd glieknoomigen Flus Ural, as Kaspisk Meer, dän Kaukasus un ju Swotte See as natüürelk Skeed juun Asien nuumen.

## Lounde
Europa bestoant däälich politisk uut 46 souveräne Stoate:

## Befoulkenge
Europa häd mäd 680 Mio. Ienwoonere ätter Asien un Afrikoa die träädgrootste Befoulkengstaal fon aal Kontinente un heert tou do ticht besiedelde Deele fon de Waareld. Ju Befoulkengstichte is in n Truchsleek 65 Ienwoonere/km². Ap hoochste is ju in Wääst-, Middel- un Suudeuropa, in Gjuchte Noude un Aaste wäd ju läiger.

## Geskichte
Fuul europäiske Lounde oarbaidje nu touhoope in ju Europäiske Union.

## Sproake
Moor as 90 Prozent fon do Ienwoonere baale indogermaniske Sproaken. Ap maaste ferbrat sunt slawiske, germaniske un romaniske Sproaken. Uk Griechisk, Albanisk, do baltiske un keltiske Sproaken un Romani heere tou do indogermaniske Sproaken.

Nit indogermanisk sunt: Baskisk; Ungarisk, Estnisk, Finnisk, Samisk, Samojedisk; Kalmukisk, Tursk un wäkke Kaukasus-Sproaken.

## Sproaken fon Europa in 1990

## Sjuch uk
*
Fereende Arabiske Emiroate

Do **Fereende Arabiske Emiroate** is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Abu Dabi un die Präsident fon ju Federation is siet 2004 Scheich Khalifa bin Zayed Al Nahayan.

## Geografie
Die Stoat fon do Fereende Arabiske Emiroate lait an ju aastelke Kuste fon ju Arabiske Hoolfinsel, an dän Persiske Gulf. 

Do Fereende Arabiske Emiroate wäide begränsed fon:
* Dän Persiske Gulf in dät Noude;
* Oman un dän Gulf fon Oman in dät Aaste;
* Saudi-Arabien in dät Suude un Wääste.

## Geschichte
Ätter Jierhunnerte fon Konflikte moakje düsse Emiroate in dät 19. Jierhunnert Touhoopeoarbaid mäd Groot-Britannien. Do Emiroate wäide 1971 wier n oainen Stoat mäd säks Emiroate, in 1972 kumt dät soogende Emiroat by ju Union.

In 1990-1991 moakje do Fereende Arabiske Emiroate dän Kriech in dän Persiske Gulf mee.

## Politik
Soogen Emiroate foarmje ju Union:

* Abu Dabi 
* Adjman 
* Dubai 
* Fudjeira 
* Raas al-Chaima 
* Sjardja 
* Om al-Keiwein 

Ju Union rakt neen demokratisk Systeem, man die Lieuwendsstand is aan fon do bääste ap de Äide. Scheich Zayed bin Sultan Al Nahyan waas die Präsident fon ju Union siet ju Stiftinge fon ju Union bit tou hie doodgeen ap dän 2. November 2004. Sin Suun, Khalifa bin Zayed Al Nahayan häd him ätterfoulged.

## Fierdeege

Do Fereende Arabiske Emiroate hääbe ätterfoulgjende Fierdeege:

## Ferbiendengen ätter buuten
* Regierenge fon do Fereende Arabiske Emiroate
Fereende Natione

Do **Fereende Natione** (dt. *Vereinte Nationen*, äng. *United Nations*) is ne Touhoopeoarbaid fon 192 unouhongige Stoaten, ju der 1945 gruunded is. 

## Sjuch uk
* UNESCO
Fereende Stoaten fon Amerikoa

Do **Fereende Stoaten fon Amerikoa** (äng. *United States of America*, kuut *USA*, de. *Vereinigte Staaten*), in amtelke kuute Foarm **Fereende Stoaten**, un nit amtelk oafte **Amerikoa** naamd (äng. America), sunt ne Buundesrepublik in Noudamerikoa, do (sänt 1959) 50 Buundesstoaten umfoatet. Mäd ju Buundesstoat Hawaii un litje Buutengebiete hääbe ju uk n Deel in Ozeanien. Die Presidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa is Joe Biden.

## Geskichte
Dät Gebiet wier däälich do Fereende Stoaten sunt, waas fröier bewoond fon Indioaner. 

In 1776 hääbe trättien Stoaten sik uunouhongich moaked fon Groot-Britannien. Man dät waas die Begin fon dän Amerikoanske Uunouhongichkaidskriech juun Groot Britannien. In dän näie Stoat sunt do Gruundgesätse uurnuumen wuuden un in dät Jier 1789 roat et ne Regierenge.

In dät 19. Jierhunnert wuude die Unnerskeed twiske do noudelke un do suudelke Stoaten gratter, t.B. uur ju Sklaaweräi. Weegen do groote Unnerskeede fäng 1861 die Burgerkriech oun. Die Burgerkriech häd bit tou 1865 duurt, wierbie do noudelke Stoaten sieget hääbe. 

In dät 20. Jierhunnert hääbe do Fereende Stoaten dän eerste un twäide Waareldkriech meemoaked. Ätter dän twäide Waareldkriech sunt do Fereende Stoaten n Grootmacht wuuden. Bit tou 1989 touhoupe mäd Ruslound, man ätter dät sljuchtjen fon ju Berliner Muure un dät be-eendjen fon dät Warschaupakt alleenich. Sänt 1989 sunt do Fereende Stoaten ju eenigste Grootmacht ap ju Waareld.

## Stoaten
Do naiste Stoaten sunt mädnunner do Fereende Stoaten:

Alabama - Alaska - Arizona - Arkansas - Delaware - Vermont - Virginia - Florida - Georgia - Hawaii - Idaho - Illinois - Indiana - Iowa - Kalifornien - Kansas - Kentucky - Colorado - Connecticut - Louisiana - Maine - Marylound - Massachusetts - Michigan - Minnesota - Mississippi - Missouri - Montana - Nebraska - Nevada - New Hampshire - New York - New Jersey - New Mexico - North Dakota - North Carolina - Ohio - Oklahoma - Oregon - Pennsylvanien - Rhode Island - South Dakota - South Carolina - Texas - Tennessee - Utah - Washington - West Virginia - Wyoming - Wisconsin
 
Bie ju Uunouhongichkaidsärkläärenge fon 1776 roate et bloot 13 Stoaten.

### Stääde
# New York
# Los Angeles
# Chicago
# Houston
# Philadelphia

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede fon ju Regierenge ''(Ängelsk)''
* Sproakenkoarte fon dät Lound
Fergratterengsglääs

Dät **Fergratterengsglääs** af ju **Lupe** is ne positive Linse ju ne fergratterde Bielde rakt fon Dingere do tichter bie sunt as ju Baadenwiete fon ju Linse.
Ferstäärkere

Die **Ferstäärker** (dt. *Verstärker*) is ne Reewe ju wät Litjes (besunners ne litje elektriske Sponnenge) uumesätte kon tou wät Gratteres.

Ju foulgjende Teekenge rakt n eenfach Schema fon n Transistor-Ferstäärker. Ju Iengongssponnenge wäd toufierd twiske Basis un Nul, wült ju Uutgongssponnenge ounuumen wäide an dän Kollektor-Wierstand R3. N Emitter-Wierstand R4 kon touföiged wäide uum dän Stroom truch dän Emitter tou begränsjen un die Iengongsstroom ap ju Basis läiger tou moakjen.

Die Kondensator links lät wäil ne Wikselsponnenge truch man neen Glieksponnenge. Dät is also n Wikselsponnengsferstäärker, toun Biespiel foar Audio (Musik usw.). R1 un R2 suurgje deerfoar, dät ju Basis ju goude Glieksponnenge kricht. Deeruum dät die Basisstroom Ib fuul litjer is as die Kollektorstroom Ice, is ju Ferstäärkenge sowat gliek an R3/R4.
Expressionismus

**Expressionismus** rakt foarallen Geföile wier, toun Biespil truch ne nit-realistiske Anweendenge fon Faawen un truch dät Akzentuierjen fon Ferfoarmengen in ju Bielde. 

Moalere: Die Brücke - Der blaue Reiter (t.B. Franz Marc) - Latem-Schoule - Constant Permeke - Gustaaf De Smet - Frits Van den Berghe- Bergener Schoule - Die Ploeg (Plouch; Groningen) - Jan Altink - Johan Dijkstra - Willem Hofhuizen - Hendrik Werkman - Jan Wiegers - Marcel Caron - Max Beckmann - Conrad Felixmüller - Ludwig Meinder - Otto Dix - Max Pechstein - Oskar Kokoschka
Faawe

**Faawen** af **Klöäre** sunt optiske Oainskuppe, wier dät Ooge fon n Moanske neen Struktuur ärkanne kon, heel niep nuumen sunner deerap tou kiekjen, wo ljoacht af junkelch dät is. Fäästlaid wäd dät truch ju Buulgenloangte fon't Ljoacht un fon fiene, nit sjoboare ärkanboare Struktuuren, do dät Ljoacht fon bistimde Buulgenloangte touräächsmiete un dan in düsse Faawe ärskiene.

Haudfaawen sunt:

* rood

* blau

* jeel

Uut disse Haudfaawen kon me fuul miskje:

* rood + jeel = orange

* rood + blau = lila

* jeel + blau = gräin

Dät sunt noch man min, man wan me ferskeeden fuul fon älke Faawe niemen däd, sjucht me uk, dät do Resultoate aal n bitje ferskeeden sunt. Mäd swot un wiet kon me regulierje, wo ljoacht af dunker me ju Faawe jädden hääbe mai. Swot un Wiet sunt niep nuumen neen gjuchte Faawen, deeruum dät *swot* niks uurs betjut as "so junkelch, dät dät nit moor junkelger gungt" un *wiet* "so ljoacht, dät dät nit moor ljoachter gungt".
Finlound

** Finlound ** is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Helsinki un die Präsident fon ju Republik is siet 2012 Sauli Niinistö.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Haltitunturi (1324 m). Ju grootste Äi fon Finlound is die Kemijoki.

Finlound wäd begränsed fon:
* Norwegen, in dät Noude,
* Ruslound in dät Aaste,
* ju Aastsee in dät Suudwääste
* Sweden in dät Wääste.

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $36.000 in 2007. In 2007 waas 3,1% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 32,6% Industrie un 64,3% Tjoonste.
Firmenich

**Johannes Matthias Firmenich** roate in sien *Völkerstimmen* 1846 two seelter Läidertexte, do der leeter fon Minssen un uk noch fon Bröring ap Toon sät sunt:
* *Iek kon nit sitte, iek kon nit stounde*
* *Iek stounde foar mien Ljoofstes Finster*
un two Gespräkke in ju originoale Schrieuwwiese ap disse Oard:

*Babbe, wett wollen wie daelich* dwo?
*Du kust Heede mjoh, ihk wall eed fäúre, men du kust irst wei fäure, un hahljen ehn Fouger Eed, un etters kuste etter Fahn gounge.*

Weegen *fäúre* = *fäire* 'fiere' is dät wäil Strukeljers.

## Literatuur
* Johannes Matthias Firmenich,Germaniens Völkerstimmen. Sammlung der deutschen Mundarten in Dichtungen, Sagen, Märchen, Volksliedern u.s.m. Berlin, Friedberg & Mode, Bd.I [1846], S. 233-235.
Fjauerpunktsmeetenge

Ju **Fjauerpunktsmeetenge** is ne Methode tou dät Meeten fon dän spezifiske elektriske Wierstand fon Materialien.

Truch Benutsenge fon apaate Punkte foar Stroom un Sponnenge spielt also ju Kontaktwierstand neen Rulle. Gewöönelk wäd die elektriske Stroom *I* toufierd twiske do bee buuterste Punkte un wäd ju Sponnenge *V* meeten twiske do binnerste Punkte. Wan nu die Oustand twiske twäin apfoulgjende Punkte immer gliek *s* is un dät Materioalmuster is fuul tjukker as *s*, dan foulget:

V = I.rho/2.pi.s

Is dät deerjuun ne tänne Loage mäd ne Tjukte *t*, ju der fuul litjer is as *s*, dan jält:

V = I.rho.ln4/2.pi.t,

wierbie rho die spezifiske Wierstand is in ohm.cm, wan ju Sponnenge roat wäd in Volts, die Stroom in Ampere un do Oustande *s* un *t* in cm.

In Twiskefälle, wierbie also t nit nit fuul litjer of gratter is as s, skäl me n Korrektion anweende, ju juust as do bee buppestoundene Formeln mäd Integroalreekenge bereekend wäide kon.

## Anweendenge
Ju Fjauerpunktsmeetenge wäd däälich foarallen anwoand ap Hoolichlaiter-Materioale, man waas al loange wai ju Methode tou dät Meeten fon dän Äidwierstand.
Fjauertaktmotor

So oarbaidet n **Fjauertaktmotor** (sjuch ju Bielde gjuchts).
Die Motor wäd eerste fon de Hounde of fon n Anläiter (Elektromotor) tougong broacht. Dan troalt sik ju Oakse ('Kurbelwelle') un ju Bewäägenge wäd fon ju Drieuwstange of Pleuelstange (ljoachtgräin) uurbroacht ap dän Kolwe, die der dan in dän Zylinder ap un deel schuft.
Buppe sjo wie links dät Uutläit-Ventil un gjuchts dät Ienlät-Ventil. Do bee Ventile wäide wikselwiese fon n Nubbeloakse ('Nockenwelle') eepen stat (deelstat). Twiske do Bee is ju Stikkäärse ('Zündkerze'), ju der ap ne bestimde Tied elektriske Hoochsponnenge kricht.
:1. **Takt** Ansuuge - Luft un dampfoarmige Fjuurenge (blau) wäide binne leeken.
::Dät gjuchter Ventil eepent sik, die Kolwe gungt deel un lukt dät friske Gas binne
:2. **Takt** Fertichtje - Fjuurenge-Damp un Luft wäide touhoopeprässed un antunderd.
::Do Ventile sunt ticht; die Kolwe gungt hooch un prässet dät Gas touhoope.
:3. **Takt** Oarbaidstakt - Ju Fjuurenge ferbaadent un die Kolwe wäd ätter unnern taid.
::Do Ventile sunt noch ticht. Wan die Kolwe gans hooch is, spoorket ju Käärse un stikt so dät Gas oun, wät dan explodiert un dän Kolwe deel drift.  
:4. **Takt** Uutsteet - Do Uutpufgase (bruun) wäide ätter buuten drieuwen.
::Dät Uutläit-Ventil is eepen un  die Kolwe gungt wier hooch un drift do ferbaadende Gase ätter buuten.

Fon do fjauer Sleeke fon dän Kolwe is also man aan produktiv. Deertruch schokket die Motor sik. Uum dän moor gliekmäitich loope tou läiten, ferwoant me fjauer Zylindere, do der wikselwiese dän Oarbaidstakt hääbe (4-Zylindermotor).
Fjuurenboome

Do **Fjuurenboome** *(Pinus)* sunt n Sleek fon do Näddelboome, die der moor as hunnert Oarde uumfoatet, do oafte tou fienden sunt un do der wäkke nutselke Oainskuppe hääbe. Do kuume foarallen foar in kallere Regione as in do Bierge un in Skandinavien. In Seelterlound sunt do besunners benutsed wuuden uum dät Sluup- un Waaisound fäästtoulääsen.

## Määrkmoale
Do ferskeedene Fjuurenboome sunt truchuut as Boome, mongs oawers uk as Struuke tou fienden. Jo wäide normoal bit tou 45 Meeter hooch, die grootste Fjuurenboom ap de Waareld wuud 66,70 Meeter hooch, wät oawers uungewoond is.

Bielde:Nadelnkieferp.jpg|Loange Näddele
Bielde:800px-Stam-Fjuurenboom.jpg| Twäärssnied fon n fieuw-jierigen Stam
Bielde:Zapfen von Pinus halepensis mugo und pinea.jpg|Appele fon *Pinus halepensis*, *P. mugo* un *P. pinea*

## Uunnatüürelke Uutspreedenge
Ju Oard *Pinus sylvestris* is truch ju Forstwirtskup aan fon do maast foarkuumende Boom-Oarde in Düütsklound. 

Bielde:PinusSylvestris.jpg|Gewöönelken Fjuurenboom (*Pinus sylvestris*)
Bielde:Pinus-sylvestris-cone-2.jpg
Foisches

**Foisches** is ne Meente in dät frantsööske Departement Ardennes (Regio Champagne-Ardennen) un häd 211 Ienwoonere (2004). Dät Täärp heert tou dät Arrondissement Charleville-Mézières.

## Geografie
Dät Gebiet fon Foisches is 4,7 km² groot, ju Befoulkengstichte is 44,9 Ienwoonere per km². 

## Demografie
Taal fon Ienwoonere (Uursproang: INSEE-Tällenge).

                                                
ImageSize  = width:250 height:200                          
PlotArea   = left:40 right:10 top:10 bottom:20            
TimeAxis   = orientation:horizontal                       
AlignBars  = justify                                       
Colors =                                                
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy                                 
Period     = from:1960 till:2010                 
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =                          
  bar:300 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:200 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:100 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =       
  layer:front    
  points:(48,141)(84,140) color:blue  width:2 #1962 bit 1968. Ienwoonertoal 1962: 214 1968: 212
  points:(84,140)(100,131)    color:blue    width:2 #1975: 196
  points:(100,131)(128,128)   color:blue    width:2 #1982: 190
  points:(128,128)(160,142)   color:blue    width:2 #1990: 215
  points:(160,142)(196,129)   color:blue    width:2 #1999: 193
  points:(196,129)(228,140)     color:blue    width:2 #2004/5 
  


## Links ätter Buuten
*Loage fon ju Meente (Koarte in Mäite 1:100.000) ap Mapquest
*Moor statistiske Informatione uur ju Meente ap www.insee.fr
Foulkskultuur

**Foulkskultuur**, (dt. *Volkskultur*) is n uum ju Weende tou dät 20. Jierhunnert tou Ougränsenge fon ju “*Hoochkultuur*” änsteenen Begriep tou Beteekenge fon ne regionoal feronkerde foarindustrielle Kultuurfoarm, foarallen fon Buuren un Hondwierkere. Dät belukt sik ap ju Fästkultuur, man uk ap uur Gebruuke un ap ju materielle Kultuur.

## Foulksspiele
* Balspil
* Spil
* Kuusje
* Kaalje
* Foutbal

## Foulksdonse
* Foulksdons

## Foulksgloowe un mündelke Uurdracht
*Foulksfertälstere

## Materielle Kultuur

*Dracht
*Eepen Huus
*Eedgreeuwe
*Floaksferoarbaidenge
*Hällenge
*Haspel, Kroune, Schäärlaadere
*Imkeräi
*Plouch
*Sies
*Wäil
*Weeuwerstäl
*Wiendmäälne

## Plonten un Dierte
* Plonten
* Dierte
* Diertenoomen

## Ferwiese ätter buuten
*Museumstäärp, Cloppenburg.
*Määlne mäd Seelter Heematmuseum, Skäddel (Saterland-Scharrel).
*Moor- und Fehnmuseum, Elisabethfehn.
*Fehn- und Schiffahrtsmuseum, Westrhauderfehn.
Foutbal

**Foutbal** is n Balspil, wier die Bal nit mäd doo Hounde kaald wäd, man mäd Fäite, Kop etc..

## In Seelterlound

* Foutbaalfereen BWR

## Uur
* SK It Hearrenfean
Foutbalfereen BWR

## Adresse
**SV "Blau-Weiß" Ramsloh 074 410**

1. Vorsitzender Josef Kramer
Bergstraße 9
26683 Saterland-Ramsloh

SV Blau-Weiß Ramsloh
Postfach 1107
26677 Saterland-Ramsloh


## Ferbiendenge ätter Buuten
*  SV Blau-Weiß Ramsloh eV - Moor as Sport
Foanwoaterspeegel

Mäd **Foanwoaterspeegel** wäd dïe Woaterstand fon dän Hooge Foan beteekent, die der äänelk as n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsenden oainen Woaterspeegel apwiest. 

Die Hooge Foan stoant, in Juunsats tou dän Läige Foan nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge. Hie kon in Gestriche mäd ne woateruuntruchläitende Loage bie n fuchtich Klima äntstounde un deerbie fon ju Midde in de Hööchte woakse, so dät n halloosjeglääsfoarmigen moorere Meter hoogen Stoapel fon Loagen änstoant. Die Woaterspeegel fon n hoogen Foan fint sik dan ainewaine in Hööchte fon ju buppeste Loage. Die eegentelke Gruundwoaterspeegel lait deerbie unner ju woateruuntruchläitende Loage.

In Juunsats deertou sunt läige Foane biespilswiese bie ju Ferloundenge fon näärstofrieke Meere (Woaterpoule) äntsteen, in Seelterlound uk in dät läige Lound bie de Äi. Do wäide fon Gruundwoater un fljooten Woater fersuurged un paasje sik hier Uumgestrich bolde fulständich an. Jo hääbe deeruum naan oainen Woaterspeegel.

## Sjuch uk
Foan, Foankultivierenge

## Literatuur
* M. Succow, L. Jeschke - *Moore in der Landschaft*, Verlag Harry Deutsch Thun und Taxis, Frankfurt/Main 1990
* Sarah Weßmann - *Veränderung der Landschaft durch Moorkultivierung und ihre Auswirkungen auf die Siedlungs- und Wirtschaftsstruktur am Beispiel Elisabethfehn*, Selbstverlag, Cloppenburg 2001
* Krewerth, Rainer A. - *Naturraum Moor und Heide*, Meyster Verlag, München 1981
Frantsööske Sproake

**Frantsöösk** is ne romaniske Sproake. Ju is Stoatssproake in Frankriek.

## Sjo uk
* Cajun Frantsöösk
Friedrich Paulsen

**Friedrich Paulsen** (bädden in Langenhorn/Sleeswik, dän 16. Juli 1846, stuurwen Berlin/Steglitz dän 14. August 1908) waas n Noudfräisken Philosoph un Pädagoge. Sien Oolden wieren Buurenljuude: Paul Frerck un Christine Ketelsen. Fon dät füüfte Lieuwendsjier ou koom hie in ju Täärpsskoule un dan 1859 in ju Skoule fon dän Koaster Sönke Brodersen. Die föärderde Paulsen mäd alle Kräfte un so kuud hie dan 1863 in dät Christianeum in Altona. Deerätter studierde hie in Erlangen, Bonn un Berlin, wier hie 1878 n buutengewöönelken Posten kreech as Professor in Philosophie un Pädagogik. In 1896 foulgede hie Eduard Zeller ätter as Professor in ju Moroalphilosophie in Berlin.

Hie waas die Grootste fon do Sköilkere fon Gustav Theodor Fechner, wäls Doktrin fon Panpsychismus hie groote Betjuudenge roate truch sien *Einleitung in die Philosophie* (1892; 7. Aploage 1900). Man hie geen fuul fääre as Fechner in dät hie fersoachte ne epistemologiske Deerstaalenge tou reeken fon dät Wieten fon dät Psychophysiske. Wan hie uk Kant sien Hypothese anärkoande, dät wie truch innerelk Geföil us bloot bewust sunt fon dän Seelentoustand, so meende hie daach dät dit Bewustweesen n Wieten is fon dät Dingen sälwen, wier sik Kant juun sätte. Ju Seele is deerätter ne praktiske Realität, ju Paulsen, mäd Schopenhauer, betrachtede as bekoand truch ju Wille. Man disse is naan rationellen Wonsk, neen uunbewuste irrationelle Wille un uk neen bewuste intelligente Wille, man n Instinkt, ne Wille tou Lieuwjen (Zielstrebigkeit), oafte unnerbewust, Ziele ferfoulgjend, man sunner deeruur ättertoutoanken. Disse Apfoatenge fon Wille, wan uk beständich un mäkkelk foar ju algemeene These, skäl düütelk unnerskat wäide fon ju gewöönelke Betjuudenge fon Wille, dät is rationell Begierjen.

Paulsen is bolde beeter bekoand truch sien apluukende Skrifte, as as n süüweren Philosoph. Sien Geskichte des gelehrten Unterrichts is ne Oarbaid fon grooten Wäid.

## Wierke

* *Aus meinem Leben* (1909)
* *Geschichte des gelehrten Unterrichts auf den deutschen Schulen und Universitäten*  (1885)
* *Symbolae ad systemata philosophiae moralis historicae et criticae* (1871)
* *System der Ethik mit einem Umriß der Staats- und Gesellschaftslehre* (1889)
* *Versuch einer Entwicklungsgeschichte der Kantischen Erkenntnistheorie* (1875)

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* http://www.fps-niebuell.de/friedrichpaulsen.htm
* https://web.archive.org/web/20210920085021/http://www.paulsengymnasium.de/