open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ängelske Sproake

**Ängelsk** (dt. *Englisch*, eng. *English*) is ne Germaniske Sproake. Ju ängelske Sproake heert tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Ängelsk wäd truch ungefeer 380 million Moanskene baald, foarallen in Groot-Britannien, Irlound, Australien, Näi-Seelound, do Fereende Stoaten un dät suudelke deel fon Afrikoa. Truch rieke Ljuude un Bedrieuwe in Groot-Britannien un do Fereende Stoaten häd dät Ängelsk fuul ienfloud ap ju Waareld. Tou Biespil in Indien, wier dät Ängelsk ju Ferwaltengssproake is, baald truch n groot Deel fon ju Befoulkenge, man neen Määmesproake is.

## Äntwikkelenge
Dät Ängelsk häd sik daach uurs äntwikkeld as dät Fräisk. In dät 8. Jierhunnert gungen Ljuude uut Fräislound, Saksen un Jutlound ätter Britannien wai. Deertruch äntstounde ju ängelsaksiske Sproake in Britannien, wier deerfoar allerwaiens Keltisk baald wuude. Truch die ienfloud fon do Wikinger un Normandier ferannere dät oolde Ängelsaksiske sik tou dät Mid-Ängelsk. Truch ju ängelske Luudferschuuwenge äntstounde in dät 15. Jierhunnert dät moderne Ängelsk, dät as Dialekt fon ju Haudstääd Londen fääre uur dät Lound wiede häd.

## Biespielsats (Fergliek mäd äänelke Sproaken)
**Ängelsk**:* The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.*
Seeltersk:* Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.*
Noudfräisk (Mooring): *Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.*
Wäästfräisk:* De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.*
Aastfräisk Läichdüütsk: *De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.* 
Holloundsk:* De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.*
Läichsaksisk uut Hollound:*De jonge strek 't dearntje um de kinne en gaf heur een smok*
Aastfäälsk:*De Jung strakele de Deern umt Kinn un gaww öhr een Säuten up de Wangen.*
Düütsk:* Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.*
Hoangst

Die Begriep Hoangst kon moorere Seeken betjuude:
* Dät Suugediert, dät der Hoangst hat (sjuch Hoangst (Suugediert)
* Juu Insekte-Oardenge *Odonata*, fon juu me doo Oarden, doo dertou heere, Hoangst af Päärtjen naamt(sjuch unner Päärtjene)
Roowdierte

Do **Roowdierte** (*Carnivora*, dt. *Raubtiere*) sunt ne Oardenge fon do Suugedierte *(Mammalia)*.

## Systematik
Ätter dät Bouk *Walkers Mammals of the World* rakt dät 8 rezente Familien, 97 rezente Sleeke un 246 rezente Oarde in disse Oardenge, man disse Wälle tält do Rubben nit tou do Roowdierte. Moonige Wällen as *Mammal Species of the World* af *Animal Diversity Web* tälle do Rubben tou do Roowdierte bietou, man nit as eenhaidelk Taxon, sunnern aal trjo Rubbenfamilien as *eenpelde* Familien binne ju Unneroardenge fon do Huundeoardige *(Caniformia)*. Ne uur Wälle, dät *Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie* in Zürich kwäd, dät do Rubben innerdoat n Roowdierte-Taxon sunt, man buute do Huundeoardige.

### Systematik ätter ''Walker's Mammals of the World''

* Oardenge: Roowdierte *(Carnivora)*
** Familie: Huunde-Äänelke *(Canidae)*
** Familie: Boare *(Ursidae)*
** Familie: *Procyonidae*
** Familie: Moddere *(Mustelidae)* (Walkers Mammals of the World leeuwt ook, dät do Stjunkdierte tou do Moddere heere)
** Familie: Viverridae
** Familie: Herpestidae
** Familie: Hyaenidae
** Familie: Katte *(Felidae* af *[[Feloidea]])

=== Systematik ätter *Mammal Species of the World* ===
* Oardenge: Roowdierte *(Carnivora)*
** Unneroardenge: Katte-Oardige *(Feliformia)*
*** Familie: Katte *(Felidae)*
*** Familie: *Viverridae*
*** Familie: *Eupleridae*
*** Familie: *Nandiniidae*
*** Familie: *Herpestidae*
*** Familie: *Hyaenidae*
** Unneroardenge: Huundeoardige *(Caniformia)*
*** Familie: Huundeäänelke *(Canidae)*
*** Familie: [[Boare]]*(Ursidae)*
*** Familie: Otariidae (Ne Rubbenfamilie)
*** Familie: Odobenidae (Ne Rubbenfamilie)
*** Familie: Phocidae (Ne Rubbenfamilie)
*** Familie: [[Moddere]] *(Mustelidae)*
*** Familie: Stjunkdierte *(Mephitidae)*
*** Familie: Procyonidae
*** Familie: Ailuridae

=== Systematik ätter *Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie* in Zürich ===
* Roowdierte *(Carnivora)*
** [[Boare]] *(Ursidae)*
** Huunde-Äänelke *(Canidae)*
** *Hyaeninae*
** Katte *(Felidae)*
** *Procyonidae*
** *Herpestidae*
** [[Moddere]] *(Mustelidae)*
** Rubben *(Pinnipedia)*
** *Viverridae*

== Wällen ==
=== Ferbiendengen ätter buuten ===
* [https://web.archive.org/web/20061116144837/http://www.infochembio.ethz.ch/links/zool_saeuget_raubtiere.html Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie in Zürich]
* [https://web.archive.org/web/20130529080950/http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000001 Ju Internetversion fon dät Bouk *Mammal Species of the World*]
=== Bouke ===
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World'' Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Sleesisk (slawiske Sproake)

Ju **Sleesiske Sproake** (Slesisk *ślůnsko godka*, *ślůnski*, bietiede uk *pů našymu*) is ne Sproake ju der boald wäd in Buppesleesien in Polen, man uk in Tschechien un Düütsklound. In 2011 ärkläärden 509 000 Ljuude, dät Sleesisk hiere Määmesproake waas, man ju Taal Baalere mäd schätsed ap 1 250 000.

Sleesisk is nai früünd tou ju polniske Sproake, wieruum dät fon wäkke Sproakwietenskuppere as Polnisk betrachted wäd.

## Alphabet
Dät rakt nit een sleesisk Alphabet. Do sleesiske Baalere sunt deeran woand, hiere Sproake mäd do polniske Teekene tou schrieuwen. In 2006 wuud n näi sleesisk Alphabet foarstoald, gruunded ap aal do sleesiske Schrieuwwiesen (deerfon rakt dät tjoon). Dät wäd alleweegense bruukt ap dät Internet, as uk in ju sleesiske Wikipedia.

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Un wäkke Digraphe: Ch Dz Dź Dž.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Ju Sleesiske Wikipedia
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
Kat

Die **Kat**, gnauer: **Huuskat**, (*Felis silvestris catus*, de. *Katze*) is ne Oard fon do Roowdierte. Hie stamt fon dän Afrikoanske Wüüldkat *(Felis silvestris lybica)* ou. Säilden rakt dät ook Misklinge uut dän Europäiske Wüüldkat *(Felis silvestris silvestris)* un dän Huuskat, man doo sunt säildener as allebee skeene Foarme, wült jo nit so goud an dät Lieuwend in dän Woold un uk nit so goud an dät Lieuwend bie do Moanskene anpaased sunt.

## Sjuch uk
* Manske Kat
Stellingwerfsk

Dät **Stellingwerfske** *(Stellingwarfs, wäästfräisk uk Oertsjongersk naamd)* is n läichsaksisken Dialekt, die der boald wäd in dän grootste Deel fon do Meenten Aast- un Weststellingwerf (touhoope do Stellingwerve), Steenwijkerlound un n litjen anlääsendenden Deel fon Drenthe. Uutnoamen sunt do Täärpe Haulerwijk un Waskemeer (bee Ooststellingwerf), wier Wäästfräisk boald wäd, un dät Gestrich uum dät Täärp Noordwolde tou, wier sik unner Ienfloud fon do Feenkolonie ne oaine Sproake äntwikkeld häd. Do Stellingwerve sunt n Gebiet in Wäästfräislound wier siet oolden Tieden neen Fräisk boald wäd. Dät Skeed twiske Stellingwerfsk un Fräisk Gebiet wäd markierd fon ju Äi die *Kuunder* [küünder], die der ap Wäästfräisk *[[Tsjonger]]* hat. Die wäästfräiske Noome *Uurtsjongersk* foar dät Stellingwerfske kumt deerhäär.

## Stellingwerfske Bouke
Ju Biebeluursättenge in dät Stellingwerfske waas ap n 12. Moai 2010 ärskienen.

Dät Stellingwerfsk Woudebouk (Stellingwerfsk-Niederloundsk) bestoant uut fjauer Beende mäd uungefeer 70.000 bit 80.000 Woude. 
2005 ärskeenen n   Hondwoudebouk Stellingwerfsk-Niederloundsk un ne Woudelieste Niederloundsk-Stellingwerfsk.

N gjucht bekoanden Dialektskrieuwer is Johan Veenstra. Hie häd Bouke in dät Stellingwerfske skrieuwen un sien maast ferkoopede Bouk *Een brogge van glas* is in dät Wäästfräiske uursät wuuden.

## Stellingwerfsken Pop-Soang
Do lääste Jiere häd sik Pop-Soang in dät Stellingwerfske äntwikkeld.
Dät lapt ju fon tradionelle Donsmusik as
* De Muiters 
bit Soang mäd n Striek-Ensemble as fon
* Carolien Hunneman

## Spreekerantaal

Wofuul Stellingwerfsk, Wäästfräisk un Niederloundisk in do bee Meenten boald wäide, is unnersoacht wuuden in n Quick-Scan fon ju Provinz Fryslân in do Jiere 2007 un 2011. Do Resultoate sunt so:







Minner as 5 % fon dät Jungfoulk boalt Stellingwerfsk.

## Sjuch uk
* Dialekte in Fryslân

## Externe Ferbiendengen
*Stichting Stellingwarver Schrieversronte
*Stichting Stellingwerfs Eigen (mäd t.B. Biebeluursättenge)
*  Hondwoudebouk Stellingwerfsk-Niederloundsk
Boaren

Do **Boaren** *(Ursidae)* sunt ne Familie fon do Roowdierte. In Düütsklound is juu europäiske Unneroard - juu Nominatfoarm - fon dän Bruunboare *(Ursus arctos)* autochthon, man disse Boarenoard is nu in groote Deele fon Europa, ook in Düütsklound, uutstuurwen, wült hie mongs do Huusdierte fon do Moanskene friet. In Afrikoa roate dät ook bloot ne Unneroard fon dän Bruunboare, gnau: in do Atlas-Bierge. Hier is hie sänt dät 19. Jierhunnert uutstuurwen (fermoudelk uum sowät 1870-1880) un dät rakt neen gnauere Informatione uur disse Population. In Noudamerikoa rakt dät ook two Bruunboaren-Unneroarden un in Asien ook n poor. Juu Kost fon do Bruunboaren is Flask, Bäien, Huunich, Gäärs, Fiske un Poagestoule. Die Amerikoaniske Swotte Boare *(Ursus americanus)* lieuwet ook in Noudamerikoa un frät foarallen Plonten, un wan hie Dierte frät, sunt dät normoal Insekte, man säilden ook groote Suugedierte, wierbie dät maastens kroanke Dierte sunt. Äänelk uutsjo-ende Oarde rakt dät in Asien ook: Die Asiatiske Swotte Boare *(Ursus thibetanus)*, die Malayiske Boare *(Ursus malayanus)* un, n bitje knooperger, juu Oard *Melursus ursinus*. In Suudamerikoa rakt dät bloot een Boarenoard, dän Anden-Boare *Tremarctos ornatus)*, juu ook swot is. In juu Arktis rakt dät dän Iesboare *(Ursus maritimus)*. Die "Panda", as me ne chinesiske swotbunte Boaren-Oard naamt *(Ailuropoda melanoleuca)*, frät bienaist bloot Plonten, foarallen Bambus.
Sleesisk

**Sleesisk** (dt. *Schlesisch*) belukt sik ap

* ju Region Sleesien, 
* do Ienwoonere fon Sleesien, do Sleesier,

* Sproaken, sjuch
** dän fröier in Sleesien boalde un däälich bienaist uutstuurwene Deel fon ju Aastmiddeldüütske Dialektgruppe, sjuch Sleesisk (germaniske Sproake)
** ju slawiske Sproake in Buppesleesien un in Teschener-Sleesien, sjuch Sleesisk (slawiske Sproake)
Końskowola

**Końskowola** (IPA : [kɔɲskɔ'vɔla]) is n Täärp in Polen in juu Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Kurów an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd .

## Ferbiendenge ätter buuten
* Websiede
Needer

**Needer** is n Noome foar ferskeedene Taxa
* Ju Oard *[[Needer (Vipera berus)|Vipera berus]]*, ju der ap düütsk Kreuzotter hat
* Foar ju Familie *Colubridae* - Disse Dierte heete uk ap Düütsk "Natter" wät etymologisk dät sälge is.
* "Slangen" in't Meene.
Phänotyp

Dät Froamdwoud **Phänotyp** stoant in ju Biologie foar dät bloote Uutsjoon fon n Lieuweweesen. Juunuur dän Genotyp is die Phänotyp nit altiede n Märkmoal, dät ju systematiske Ställenge anwiest - bloot ju Ökologiske Niske kon me smoals an dän Phänotyp sjo.
Paltsersk

**Paltsersk** (Düütsk: *Pfälzisch*; oaine Beteekenge:*Pälzisch [ pɛltsɪʃ ])* is n Dialekt fon dät Düütske. Dät Paltserske kon besunners in ju Uutsproake fon Täärp tou Täärp unnerskeedelk weese. Toun Biespiel kon dät Woud "noa" (hoochdüütsk:nein) ap Paltsersk disse Lokal-Varianten hääbe: nǽ [næ ̃ː], ney [nɛɪ] un nää [nɛː]. Dät Paltserske häd as n Dialekt ook neen ofizielle Skrieuw'wiese, un so skrift, wäl dissen Dialekt uurhaud skrift, as hie wol. In Pennsylvanien baale moonige Ljuude ook n düütsken Dialekt, die dät ooldewaareldske Faanderpaltserske gans äänelk is, wült fuul fon do Ljuude uut ju Faanderpfalz ätter Amerikoa uutwonderd sunt. Sälwen beteekend sik dissen Dialekt as "Deitsch", wät die Paltserske Noome foar "Düütsk" is, of uk as "Pensilfaanisch" (ap Seeltersk "Pennsylvoansk").

## Fergliek fon dät Woud weese (sinn)
Ju Paltserske Miskenge uut dät Hoochdüütske „sch“ un dät hoochdüütske „ch“ is hier as n „sh“ skrieuwen. N gjucht ch rakt dät bloot in dät Suudpaltserske. Dät „ái“ wäd bienaist so boald as dät hoochdüütske „ai / ei“, man dät A is n bitje stäärker betoond. Dät hier is ne Oard fon Noud-Paltsersk.

## Weblinks
Ägypten

**Ägypten** is n Lound in Noudaast-Afrikoa. Ju loangste Äi fon ju Waareld, die Nil, fljut truch Ägypten. Ägypten is bekoand foar sien Fergeenhaid mäd een tiedige Hoochkultuur. 

## Geografie un Geologie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Jabal Katrina (2.637 m). Ju grootste Äi fon Ägypten is die Nil.

Ägypten wäd begränsed fon:

* Dät Middelmeer, in dät Noude,
* Israel, in dät Noudaaste,
* Saudi Arabien, in dät Aaster,
* Sudan, in dät Suude,
* Libyen, in dät Wääste.

## Sjuch uk
* Afro-Asiatiske Sproaken
* Semitiske Sproaken
Älfenbeenkuste

Juu **Älfenbeenkuste** is n Lound in Wäästafrikoa. Juu Flagge fon juu Älfenbeenkuste sjucht bienaist uut as juu fon Irlound, man Irlound häd links gräin un gjuchts orange.

## Geographie
Juu wäd begränsed fon...
* Liberia un Guinea in dät Wääste
* Mali un Burkina Faso in dät Noude
* Ghana in dät Aaste
* Dän Atlantik in dät Suude
Rapmusik

**Rapmusik** heert tou ju Hiphopkultuur. Rapmusik is am maasten moaked mäd n Beat, man oafte uk A capella. Dät Woud 'rappe' is äntsteen in ju amerikoanske Uumgongssproake un dät betjut *baale*. Mäd dän Begriep „Rap-Musik“ beteekent me uk ju Hip-Hop-Musik. 

## Bekoande Rappere
* Tupac Shakur
* 50 Cent
* Dr. Dre
* Eminem
* Snoop Dogg
* Timbaland

## Rapkoppel
* Wu-Tang Clan
50 Cent

**Curtis James Jackson III** (* 6. Juli 1975 in New York City), beeter bekoand as **50 Cent**, is n Gangsta-Rapper uut do Fereende Stoaten.
## Diskographie
### Alben

### Filmographie
* 2005: Get Rich Or Die Tryin'
* 2006: Home of the Brave

## Ferwiesenge ätter Wälle
Algerien

**Algerien** is n Lound in Noudafrikoa. 

## Geografie
Algerien wäd begränsed

* in dät Noude fon dät Middelmeer
* in dät Wääste fon Marokko, Mauretanien un juu striedige Wäästsahara
* in dät Suude fon Mali un Niger
* in dät Aaste fon Libyen un Tunesien

## Sjuch uk
* Afro-Asiatiske Sproaken
Eminem

**Eminem** (uk *Slim Shady*; * 17. Oktober 1972 in St. Joseph, Missouri as *Marshall Bruce Mathers III*) is n Rapper un Musikproduzent uut do Fereende Stoaten. Hie is Grammy- un Oscar-Priesdreeger.

## Disko un Filmographie
### Alben un EPs

### DVDs
* Hits and Disses
* The Slim Shady Show
* E
* The Up In Smoke Tour
* All Access Europe
* The Wash
* 8 Mile
* Fuck You All
* The Eminem Show
* Who's The Best
* The Anger Management Tour
* Eminem - Live From New York City

### Kino
* *Da Hip-Hop Witch* (2000)
* *The Wash* (2001) 
* *[[8 Mile]]* (2002)

### Filme uur Eminem
* Behind the mask: The unauthorized biography (DVD)
* His true face (DVD, 2005)

## Weblinks
* Offizielle Siede (ängelsk)
* Offizielle Siede (düütsk)
Timbaland

**Timbaland** (* 10. Meerte 1972 in Norfolk, Virginia as *Timothy Z. Mosley*) is n Hip-Hop- un R&B-Spielmon un Produzent uut do Fereende Stoaten, wäls Produktions- un Arrangement-Stil sänt hoolichwais de 90er Jiere gjucht ienfloudriek in dät Genre is.

## Diskographie
### Soloalben

### Timbaland & Magoo

## Ferwiesenge ätter Wälle
Snoop Dogg

**Snoop Dogg** (* 20. Oktober 1971 in Long Beach, Kalifornien as *Calvin Cordozar Broadus, Jr.*), is n Rapper un Schauspieler uut do Fereende Stoaten. Fröier häd hie n laangeren Noome häiwed, **Snoop Doggy Dogg**.

## Diskographie

### Alben
* 1993: *Doggystyle* (Death Row Records)
* 1994: *Murder Was The Case OST*
* 1996: *Tha Doggfather* (Death Row Records)
* 1998: *Da Game Is to Be Sold Not to Be Told* (No Limit Records)
* 1998: *Smokefest
* 1999: *No Limit Top Dogg* (No Limit Records)
* 2000: *Dead Man Walkin' * (Death Row Records)
* 2000: *Tha Eastsidaz: Snoop Dogg Presents Tha Eastsidaz*
* 2000: *Tha Last Meal* (No Limit Records)
* 2001: *Tha Eastsidaz: Duces N' Trays - The Old Fashioned Way*
* 2002: *Doggy Style Allstars: Welcome to Tha House* (Doggystyle Records)
* 2002: *Paid Tha Cost To Be Da Bo$$* (Priority&nbsp;/ Capitol Records / Doggystyle)
* 2003: *Tha Dogg- The best of the works* (Death Row Records)
* 2004: *R&G (Rhythm & Gangsta): The Masterpiece* (Doggystyle Records&nbsp;/ Geffen Records&nbsp;/ Star Trak)
* 2004: *213 - The Hard Way* (Doggystyle Records)
* 2005: *Snoop Dogg presents: Welcome To Tha Chuuch - Da Album* (Doggystyle Records / Koch Records)
* 2006: *Tha Dogg Pound: Cali Iz Active*
* 2006: *Tha Blue Carpet Treatment*
* 2007: *Snoop Dogg presents: The Big Squeeze* (Doggystyle Records / Koch Records)
* 2007: *Tha Shiznit - Episode 1,2,3* (Snappermusic)
* 2008: *Ego Trippin’''
Dr. Dre

**André Romell Young** alias **Dr. Dre** (* 18. Februoar 1965 in Compton, Kalifornien) is n Rapper uut do Fereende Stoaten un jält as aan fon do maast bekoande Hip-Hop-Produsänte un as aan die der dän G-Funk meegruunded häd.

## Alben
### Solo
* 1992: *The Chronic*
* 1999: *2001*

### Mäd N.W.A.
* 1987: *N.W.A. and the Posse* (Macola)
* 1988: *Straight Outta Compton* (Ruthless) 
* 1990: *100 Miles and Runnin' * (Ruthless)
* 1991: *Niggaz4Life* (Ruthless)

### In Touhoope-Oarbaid mäd
* 1994: *Concrete Roots* (Triple X)
* 1996: *First Round Knock Out* (Triple X)
* 1996: *Back 'N The Day* (Blue Dolphin)
* 1996: *Dr. Dre Presents... The Aftermath* (Aftermath Entertainment/Interscope)
* 2002: *Death Row Records Presents The Chronicle: The Best Of The Works...* (Death Row)
* 2005: *Dr. Dre & Friends* (K-Town)
* 2006: *Greatest Hits* (Street Dance)
* 2006: *Chronicles - Death Row Classics* (Death Row)

## Filmographie
* 1996: Set It Off
* 1999: Whiteboys 
* 2001: Training Day
* 2001: The Wash

## Weblinks
* Websiede fon Dr. Dre
Tupac Shakur

**Tupac Amaru Shakur** (* 16. Juni 1971 in Brooklyn, New York City as *Lesane Parish Crooks*; † 13 September 1996 in Las Vegas, Nevada), uk bekoand as **2Pac** un **Makaveli**, waas aan gjucht bekoanden Rapper uut do Fereende Stoaten. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 75 Millione Toondreegere ferkooped. Uk ätter sien Dood sunt sien Archivapnoamen Ferkoopärfoulge wuuden.
Angola

**Angola** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Angola wäd begränsed fon...
* Dän Atlantik in dät Wääste
* Namibia in dät Suude
* Sambia in dät Aaste
* Juu Demokratiske Republik Kongo in dät Noudaaste un Noude.
Benin

**Benin** is n Lound in Afrikoa, an dän Golf fon Guinea.

## Geographie
Benin wäd begränsed...
* in dät Noude fon Niger
* in dät Aaste fon Nigeria
* in dät Suude fon dän Atlantik (gnauer: fon dän Golf fon Guinea; noch gnauer: fon juu Bucht fon Benin)
* in dät Wääste fon Togo
* in dät Noudwääste fon Burkina Faso
Botsuana

**Botsuana** (internationoal:**Botswana**) is n Lound in Afrikoa. Die Woalspruch un die Noome fon juu Munte (Pula, ap Seeltersk: *"Rien"* af *"Rien schäl kuume"*, wät ook n Gröitnis is), heere sik fielicht foar n europäisken Moanske n bitje kerjöölsk an, man in sun heet un soor Lound fraue sik doo Ljuude, foarallen doo Bauloundbuure, uur älk bitjen Rien. Rien betjut foar disse Ljuude Riekdum af nit gans so groote Äärmoud. Uut dissen Gruund is dät ook die Noome foar dät Jäild, un juu Unnerdeelenge fon dät Jäild, Thebe (een Pula sunt hunnert *Thebe*), ook Riendruppe.

## Geographie
Botsuana wäd begränsed...
* In dät Noude un Wääste fon Namibia
* In dät Suude, foarallen oawers in dät Suudaaste fon Suudafrikoa
* In dät Noudaaste fon Simbabwe
* In dät Noude ook mäd n litjen Timpe fon Sambia.
Äquatorioal Guinea

**Äquatorioal Guinea** is n Lound in Afrikoa.

## Geografie
Äquatorioal Guinea wäd begränsed...

* In dät Wääste fon dän Atlantik
* In dät Noude fon Kamerun
* In dät Aaste un in dät Suude fon Gabun
Äthiopien

**Äthiopien** af **Abessinien** (wät gans gnau nuumen bloot dät Hoochlound fon Äthiopien beteekent) is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Äthiopien wäd begränsed...
* In dät Wääste un Noudwääste fon dän Sudan
* In dät Suude un Suudwääste fon Kenia
* In dät Suude, Suudaaste un Aaste fon Somalia
* Ook in dät Aaste fon Dschibuti
* In dät Aaste un Noudaaste fon Eritrea, wät fröier n Deel fon Äthiopien waas.


Bielde:Ethiopian highlands 01 mod.jpg|Äthiopisk Hoochlound
Bielde:Semien Mountains 02.jpg|Bierge in dän Semien-Nationoalpark


## Sjuch uk
* Afro-Asiatiske Sproaken
* Semitiske Sproaken
Burkina Faso

**Burkina Faso** is n Lound in Wääst-Afrikoa.

## Geographie
Burkina Faso wäd begränsed...
* In dät Noudwääste un Noude fon Mali
* In dät Noudaaste fon Niger
* In dät Suudaaste fon Benin
* In dät Suude fon Togo un Ghana
* In dät Suudwääste fon juu Älfenbeenkuste
Buutergäärs

**Buutergäärs** is die Noome foar ferscheedene Plonten:

* Ne Oard fon Hoonepootplonte (sjuch Buutergäärs (Hoonepootplonte))
* Juu Plonte, juu ap düütsk "Beinbrech" hat (sjuch Buutergäärs (Narthecium ossifragum))
Burundi

**Burundi** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Burundi wäd begränsed...
* In dät Noude fon Ruanda
* In dät Aaste bit Suude fon Tansania
* In dät Wääste fon ju Demokratiske Republik Kongo
Dschibuti

**Dschibuti** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Dschibuti wäd begränsed...
* In dät Noude fon Eritrea
* In dät Aaste fon dät Roode Meer
* In dät Suudaaste fon Somalia
* In dät Suude bit Wääste fon Äthiopien
Eritrea

**Eritrea** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie
Eritrea wäd begränsed...
* Noudelk bit wäästelk fon dän Sudan
* Suudwäästelk fon Äthiopien (Eritrea waas fröier ook n Deel fon düt Lound)
* Suudelk fon Dschibuti.
* Aastelk fon dät Roode Meer
Wu-Tang Clan

Ju **Wu-Tang Clan** is n Hiphopkoppel uut New York, Fereende Stoaten. 

## Ol’ Dirty Bastard
Fröier häd die Koppel 9 mc's häiwed, bit Ol’ Dirty Bastard stoorf in 2004.

Meegliedere fon dän Koppel wieren:
*RZA
*GZA
*Ghostface Killah
*Ol’ Dirty Bastard (d. 2004)
*Raekwon
*Method Man
*U-God
*Inspectah Deck
*Masta Killa

## Diskografie
### Albums

### Singels
*1992 "Protect Ya Neck/M.E.T.H.O.D. Man"
*1993 "Protect Ya Neck"
*1994 "Can It Be All So Simple"
*1994 "C.R.E.A.M."
*1994 "Da Mystery OF Chessboxin'"
*1997 "Triumph"
*1997 "Reunited"
*1997 "It's Yourz"
*2000 "Protect Ya Neck (The Jump Off)"
*2000 "Gravel Pit"
*2001 "I Can't Go To Sleep"
*2001 "Careful (Click, Click)"
*2002 "Uzi (Pinky Ring)"
*2002 "Rules"
*2002 "Back In The Game"
*2007 "The Heart Gently Weeps"

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle heemsiede
Han-Chinesiske Sproaken

Do **Han-Chinesiske Sproaken** (dt. *Han-Chinesisch*, Hoochchinesisk:Hànyǔ, Seeltersk: *Han-Sproake*, dissen Begriep wäd in ju Uumgongssproake foarallen foar dät Hoochchinesiske bruukt) sunt do Sproaken fon do Han-Foulke. Do Han-Chinesiske Sproaken heere tou do Tibetisk-chinesiske Sproaken.
Goddeshankene

Doo **Goddeshankene** *(Coccinellidae)* sunt ne Familie fon Ruste. Ap juu Waareld rakt dät sowät 6.000 ferskeedene Oarden fon Goddeshanken! N poor sunt hier in juu Bieldengallerie:

Image:BIEDRONA.JPG|Goddeshanken-Oard *Coccinella septempunctata* mäd soogen Tuddelke.
Image:Marienkäferlarve (Coccinellidae) 1.jpg|Juu Moade fon disse Oard



Bielde:Psyllobora.vigintiduopunctata.6920.jpg|Juu Oard *Psyllobora vigintiduopunctata* mäd eenuntwintich Tuddelke
Bielde:Psyllobora.vigintiduopunctata.6921.larva.jpg|Juu Moade fon disse Oard



Bielde:Harmonia axyridis01.jpg|Bielde mäd ferskeedene Varianten fon dät Asiatiske Goddeshanken, dän et hier as Neozoon rakt.
Bielde:Harmonia axyridis larvae 3.jpg|Juu Moade fon disse Oard
New York

**New York** (offiziel *City of New York*) is ju grootste Stääd fon do Fereende Stoaten in dän Stoat New York. Ju Stääd is dät Säntrum fon internationoalen Hondel, Politik, Musik, Moude un Kultuur. Deer sunt fuul goude Museen un groote internationoale Bedrieuwe.

## Demografie
Fon ju Befoulkenge is 11,7 % aller as 65 Jier. Ju Oarbaidloosegaidtaal is soowät 5,7 %. Uungefeer 27 % fon do Ienwoonere sunt Hispanic of Latino, 26,6 % kuumt uut Afrikoa, un 9,8 % uut Asien. Ju Taal Ienwoonere wuuks fon 7.322.564 in 1990 ätter 8.008.278 in 2000 un ätter 8.336.817 in 2019. 
Stuuns woonje deer uungefeer 8,3 millione Ljuude.
Pinyin

Ju **Pinyin-Uumskrift** is ne Methode, dät Hoochchinesiske, wät normoal sien oaine Skrift häd, mäd latienske Skrift tou skrieuwen. Die chinesiske Noome fon disse Uumskrift, **Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn** betjut so fuul as *Programm foar ju Fixierenge fon do Kloange in dät Chinesiske*. Disse Uumskrift is innerdoat bloot foar dät Hoochchinesiske, owwol dät Woud "Hànyǔ" nit bloot dät Hoochchinesiske, sunnern aal Han-Chinesiske Sproaken beteekent. *Hàn* sunt do Han-Chinese, *yǔ* betjut niks uurs as Sproake. Die gans gjuchte Begriep foar dät Hoochchinesiske is "Pǔtōnghuà".

## Do Toone

Dät Hoochchinesiske häd fjauer Toone, do der in Pinyin truch Akzente skrieuwen wäide:

1. Toon: fān - truchwöile, uursätte,...

2. Toon: fán - Uumstände moakjend, in ne groote Masse existierjend, stööre,...

3. Toon: fǎn - tourääch, uumekiere

4. Toon: fàn - wät ferbreeke,...

Dät rakt natüürelk ook Vokale sunner n Toon, dät sunt maastens Woude mäd ne grammatiske Betjuudenge (as dät Woud "de", wät foarallen in ju Strukturierenge fon n Sats ne Rulle spielt, man ook ap Seeltersk "fon" betjuude kon).
Loundkring Celle

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Celle.

## Kringdai
Die Kringdai (foar juu Köär an n 10. September 2006) waas so apbaud:

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede Düütsk
Loundkring Cuxhaven

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Cuxhaven.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Webside *Düütsk*
Loundkring Diepholz

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Diepholz.

## Steeden un Meenten

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Webside *Düütsk*
Loundkring Gifhorn

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Gifhorn.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Webside *Düütsk*
Loundkring Ammerlound

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Westerstede.

## Politik

In dän Ammerloundske Kringdai is et siet 10. September 2006 so ferdeeld:
Loundkring Aurk

Die **Loundkring Aurk** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Aurk. Uk do Ailounde Baltrum, Juist un Norderney heere tou dän Loundkring Aurk.

## Politik
In dän Aurkske Kringdai is et siet n 10. September 2006 so ferdeeld:

## Ienwooner-Äntwikkelenge

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Webside *Düütsk*
Loundkring Fräislound

Die **** (dt. *Friesland*) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Jever. Do historiske Landstrieke fon dän Loundkring sunt dät Jeverlound un ju Fräiske Weede. Tou dän Loundkring heert dät aastfräiske Ailound Wangerooge.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Websiede *Düütsk*
Loundkring Lier

Die **** is n Loundkring in Aast-Fräislound in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Lier.

## Meenten

## Politik
Aktuelle Touhoopestaalenge fon dän Kringdai ätter do Kommunoalwoalen 2011 (gultich ap n 1. November 2011):
* SPD: 39,6 % / 21 Sitte
* CDU: 33,1 % / 18 Sitte
* Grüne: 13,5 % / 7 Sitte
* AWG: 4,6 % / 3 Sitze
* Die Linke: 2,7 % / 2 Sitte
* BfR (Bürger für Rhauderfehn): 2,6 % / 1 Sit
* FDP: 2,0 % / 1 Sit
* Do Fräisen: 1,1 % / 1 Sit

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Websiede *Düütsk*
Loundkring Uelzen

Die **** is n Loundkring in Aast-Läichsaksen. Sien Haudsteede is Uelzen.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Websiede Ap Düütsk
Loundkring Wittmund

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Wittmund. Tou dän Loundkring heere 19 Meenten, wierunner do two aastfräiske Ailounde Langeooch un
Spiekerooch.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede *Düütsk*
Loundkring Heidekreis

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Bit 31. Juli 2011 waas dät die Loundkring Soltau-Fallingbostel. Sien Haudsteede is Bad Fallingbostel.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Websiede *Düütsk*
Loundkring Schaumburg

Die **** is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Stadthagen.

## Ferbiendenge ätter buuten
*  Offizielle Websiede *Düütsk*
Kring Dithmarschen

Die **** is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudstääd is Heide.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede *Düütsk*
Kring Ostholstein

Die **** is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Eutin.

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede *Düütsk*
Kring Pinneberg

Die **** is n Kring in Släswiek-Holstein. Ju Haudstääd is Pinneberg. Dät Oailound Hälgelound heert uk tou dän Kring Pinneberg.

## Stääd
* Uetersen 

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede *Düütsk*
Kring Nordfriesland

Die **** is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Husum.

## Sjuch uk
* Regio Noudfräislound

## Ferbiendenge ätter buuten
* Offizielle Websiede *Düütsk*
Doarne

Ju **Doarne** af **Doddene** *(Vespa crabro)* is  een groote Oard fon Häspe un heert also tou do Insekte. Dät rakt moorere Unneroarden in disse Oard. Ju Doarne is in fuul Loundskuppe aiske säilden un stoant deer unner Natuurskuul.

## Määrkmoale

Ju Doarne sjucht bolde so uut as een heel woanelke Häspe uk, man mäd ne Loangte fon 18-35 mm is ju besunners groot. Ju monnelke Doarne is mäd bit tou 23 mm litjer as dät Wieuwke mäd bit tou 35 mm. Dät Kop-Skild fon ju Doarne (n Skild ap dän Kop (*Caput*), unner juu Stierne) is jeel. Die Räst fon dän Kop un uk fon dän *Thorax* (Brustousnied fon n Insekt) is swot un rood. Uk dät *Abdomen* (Bääterdeel fon n Insekt) häd n litjen rooden Deel, die Räst derfon is swott un jeel strieped.
Gjuchts un links sjucht me do groote Facettenoogene, ap ju Stierne tjo Punktoogene, in ju Midde sunt do Fäilere anwoaksen un deerunner is dät jeele Kopskild.
Ju Doarne häd, as die Nome (fergliek him mäd dät Düütske Woud "Dorn" foar "Stiekel", wät woarschienelk etymologisk früünd is), n Stiekel. 500 bit 1000 Stääke sunt freeselk foar normoale Moanskene. Een Doarne stat uk nit fluks, man ju moaket aan Fluchtfersäik, bloot, wan ju nit fluchtje kon af wan me dät Nääst fernäile wol, is dät heel normoal, dät ju stat.

## Stoat fon do Doarnen
Doarnen lieuwje, as Iemen uk, in een Meenskup, aan sonaamden Stoat. Niep so as bie do Iemen wäd dissen Stoat fon een Muur, ju aal do Oaiere lait, gruundet. Do Moaden groie uk in Moarten, man do sunt bie Doarnen nit uut Woaks, man uut ne Oard "Papier" moaked sunt. Huunich kon me nit fon Doarnen winne, uumdät jo hiere Moaden nit mäd Huunich, man mäd litje Insekte un Spinnen fodderje.

Image:0706Hornissenei.JPG|Dät Oai
Image:Vespa crabro nest detail1.jpg|Doo Moarten fon ne Doarne
Bielde:Hornisse schluepft.jpg|Een litje Doarne kumt uut een Moarte
Image:Vespa crabro nest full.jpg|Een Doarnennääst


## Wällen
*Heiko Bellmann: *Welches Insekt ist das?* Franckh-Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09874-5
*Gerd Ohnesorge un Bernd Scheiba: Tierspuren & Fährten *in Feld und Wald* Bassermann-Ferlaach ISBN 978-3-8094-2071-2
Tadarida brasiliensis

***Tadarida brasiliensis*** is ne Oard fon doo Fläddermuuse un juu eensiche Oard uut dän Unnersleek *Rhizomops*. Die Lieuwendsruum fon disse Oard is in groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa. 

## Lieuwend fon suk een ''Tadarida brasiliensis''
Ätter juu Foartplontenge-Tied, dät is in Noudamerikoa Februoar un Meerte, wäd in dän Juni af dän Juli dät litje Bäiden bädden. It wächt 3-4 Gramm. Juu Muur mout dät Bäiden 5 Wieke söögje. Mongs stält n uur Bäiden juu Molk fon uurs een Muur, man maasttieds ärkant juu Muur hier Bäiden, filiecht an dän Röäk un juu Stämme.  In n Oaler fon 38 Deege kon juu litje Fläddermuus al gjucht fljooge un is mäd 60 Deege uutwoa AWESOME RANDOMNESS ksen. Mäd 18 bit 22 Mounde kon juu Fläddermuus al sälwen Bäidene kriege. Suk een *Tadarida brasiliensis* wäd, wan't aal goud gungt, touminst 8 Jiere oold.

## Unneroarde
Disse Oard häd n poor Unneroarde:

**T. b. brasiliensis* (Juu Nominatfoarm)
**T. b. antillularum*
**T. b. bahamensis*
**T. b. constanzae*
**T. b. cynocephala*
**T. b. intermedia*
**T. b. mexicana*
**T. b. murina*
**T. b. muscula*

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
*Ju Internetversion fon dät Bouk "Mammal Species of the World" Ju Internetversion fon Mammal species of the World
Molossinae

Doo ***Molossinae*** sunt ne Unnerfamilie fon doo *Molossidae* un heere tou doo Fläddermuuse.

## Sleeke
Doo Molossinae kon me apdeele in Sleeke:
* *[[Chaerephon]]*
* *[[Cheiromeles]]*
* *[[Cynomops]]*
* *[[Eumops]]*
* *[[Molossops]]*
* *[[Mops]]*
* *[[Mormopterus]]*
* *[[Myopterus]]*
* *[[Nyctinomops]]*
* *[[Otomops]]*
* *[[Platymops]]*
* *[[Promops]]*
* *[[Sauromys]]*
* *[[Tadarida]]*

## Wällen
*Juu Internetversion fon dät Bouk ''Mammal Species of the World
Molossidae

Do ***Molossidae*** sunt ne Familie fon Fläddermuuse.

## Unnerfamilie
Me kon do apdeele in Unnerfamilien:
* *Tomopeatinae* MILLER, 1907 - (Bloot een Oard, *[[Tomopeas ravus]]*)
* *[[Molossinae]]*, GERVAIS, 1856

## Wällen
* Ju Internetversion fon dät Bouk ''Mammal Species of the World''
Tomopeas ravus

***Tomopeas ravus*** is ne Fläddermuus un juu eensige Oard fon dän Sleek *Tomopeas* un juu Unnerfamilie *Tomopeatinae*. Moonige Ljuude kweede ook, dät disse Oard tou juu Unnerfamilie *[[Vespertilionidae]]* heert. Die Lieuwendsruum fon disse Oard sunt Deele fon Peru in Suudamerikoa. Juu ganse Körperloangte fon n uutwoaksen Diert is 73 bit 85 mm, juu Stäitloangte 34 bit 45 mm. Die Unnerierm (in dissen Fal die "Unnerjuuke") is 31,2 bit 34,5 mm loange. *Tomopeas ravus* wächt 2 bit 3,5 Gramm.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
*Juu Internetversion fon dät Bouk ''Mammal Species of the World
Chaerephon

***Chaerephon*** is n Fläddermuus-Sleek mäd 14 Oarde. Dät rakt disse Oarden in Deele fon Afrikoa, Asien un Australien.

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Tadarida

***Tadarida*** is n Sleek fon doo Fläddermuuse. Dät rakt 2 rezente Unnersleeke un 8 rezente Oarde in dissen Sleek.

## Systematik
* Sleek *Tadarida*
** Unnersleek *Tadarida*
*** Oard *[[Tadarida teniotis|T. teniotis]]* Middelmeerregione fon Europa un Afrikoa bit Japan, Taiwan, Madeira un doo Kanariske Ailounde.
*** Oard *T. lobata* uut Kenia un Simbabwe
*** Oard *T. fulminans* uut groote Deele fon Afrikoa
*** Oard *T. ventralis* uut Äthiopien, Kenia, dät Aaste fon juu Demokratiske Republik Kongo, Malawi, Sambia, Suud-Sudan un dät Noude fon Suudafrikoa.
*** Oard *T.aegyptica* uut Ägypten, Algerien, Nigeria, Sudan, Suudafrikoa, juu sudelke Arabiske Hoolfinsel, Iran, Pakistan, Indien un Sri Lanka
*** Oard *[[Tadarida australis|T. australis]]* uut Deele fon Australien
*** Oard *T. kuboriensis* uut Deele fon Papua-Näiguinea
** Unnersleek *Rhizomops*
*** Oard *[[Tadarida brasiliensis|T. brasiliensis]]* uut groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Tadarida teniotis

***Tadarida teniotis*** is ne Oard fon Fläddermuus juu dät in doo Middelmeer-Regione fon Europa un Afrikoa bit Japan, Taiwan, Madeira un doo Kanariske Ailounde rakt. Die Wietenskupper YOSHIYUKI kwad 1989, dät juu japaniske Foarm ne oaine Oard is un *Tadarida insignis* hat, man dät is unner doo Biologen noch striedich.

## Unneroarde
* *Tadaria tenitotis teniotis* RAFINESQUE, 1814, Juu Nominatfoarm, uut dän grootsten Deel fon dän Lieuwendsruum, beschrieuwen mäd Dierte uut Sizilien un dät italieniske Fäästlound.
* *Tadaria teniotis rueppellii* TEMMINCK, 1826, uut Ägypten un juu Arabiske Hoolichinsel

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
*Ju Internetversion fon dät Bouk "Mammal Species of the World" Ju Internetversion fon Mammal species of the World
Rousettus

**Rousettus** is n Sleek fon doo *[[Pteropodidae]]*, doo, as doo Fläddermuuse ook, tou doo Flädderdierte heere.
Rousettus aegyptiacus

***Rousettus aegyptiacus*** is ne Oard fon do *[[Pteropodidae]]*, do der, as do nai früünde heemske Fläddermuuse uk, tou do Flädderdierte heere. Disse Oard is ju eensige fon do *Pteropodidae*, ju sik, as dät normoal bloot Fläddermuuse moakje, mäd Echolot orientierje kon. Disse Oard frät bienaist bloot Fruchte, man fon ju Boomoard *Ceratonia siliqua* ok gans litje Bleede.

## Lieuwendsruum
Jo lieuwje ap Zypern, gans in dät Suude fon ju Turkäi, in Israel, Jordanien, Iran, Pakistan, Saudi Arabien un in dät Nil-Delta in Ägypten. Ätter SPITZENBERGER, 1979, kuud me do in disse Tied noch in gans groote Gruppen fon bit tou 800 Dierte in Höölen fiende, do der 20 bit 40 Minuten ätter dän Sunnenunnergong uutkoomen. Man wült do Appeltuun-Oainere disse Oard (owwol ju bienaist bloot fuule Fruchte frät) fernäile wollen, kon me der däälich bloot noch litje Gruppen mäd bit tou 20 Dierte fiende.

## Määrkmoale

*Rousettus aegyptiacus* häd ne keetich griesbruune Faawe, man is an ju Unnersiede un an ju Näkke moor bruunelk jeel. Junge fon disse Oard hääbe äänelke Faawen, man jo hääbe n kuuter Fäl.

### Mäiten
Ju Laangte fon Kop un Rump is 138 bit 168 mm. Die Stäit is 16,8 bit 24,5 cm un die Unnerierm (beeter gekweeden: Unnerjuuke) is 89 bit 100 mm loange. Ju Juuken-Sponwiete is sowät 60 cm. N Diert fon disse Oard wächt 135 bit 175 g.

## Wällen
* Willfried Schober un Eckhard Grimmberger: *Die Fledermäuse Europas* KOSMOS ISBN 3-440-07597-4
Rhinolophus mehelyi

***Rhinolophus mehelyi*** is ne Oard fon Fläddermuus. N Bäiden fon disse Fläddermuus wäd eenpeld bädden. Dät kon in dän twäiden Juni-Haaldeel fljooge un ätter 2 bit 3 Jiere sälwen Bäidene kriege. Disse Oard kon säilden bit tou 12 Jiere oold wäide, man in n Truchsleek bloot 2,5 bit 3 Jiere. Dät rakt disse Fläddermuusoard in fuul Gegende uum dät Middelmeer.

## Wällen
*Wilfried Schober, Eckhard Grimmberger: *Die Fledermäuse Europas <small>Kennen Bestimmen Schützen</small>* **KOSMOS** naturführer ISBN 3-440-07597-4
Sinti un Roma

Do **Sinti un Roma** sunt ne Minnerhaid in ferskeedene europäiske Lounde. Sinti un Roma sunt twäin ferskeedene Sammelnoomen foar two ferskeedene Foulkskoppele. Ju tjo nit so fuul moor truch Wääst-Europa, man ap dän Balkan moakje jo dät noch immer. In Düütsklound un ätter europäisk Gjucht sunt do Sinti un Roma ieuwenske do Fräisen un Sorben skutsed.

## Sjuch uk

*Romani
Ersjanisk

**Ersjanisk** (rusk: эрзянь кель *erzjan kel*) is een fon do bee Sproaken, do der touhoope mäd dät Mokscha tou dät Mordwiniske reekend wäide. Dät wäd boald fon sowät ne hoolwe Millione Ljuude in dät Wääste fon ju Republik Mordovien un anlääsende Gestriche as Nischni Nowgorod, Tschuwaschien, Pensa, Samara, Saratow, Orenburg, Uljanowsk, Tatarstan un Baschkortostan, aal in dän Föderationskring Wolga.

Ne Foarm fon dät Erzjaniske rakt dät uk in Armenien, Estlound, Kasachstan un uur knu uunouhongich wuudene Lounde in Zentroal-Asien. Dät Erzjaniske wäd schrieuwen in ne nit-anpaasede Foarm fon dät ruske kyrilliske Alphabet. In Mordovien is dät ieuwenske dät Ruske ju eepentelke Sproake, man ju Loage is betruued, deeruum dät dät Unnergjucht in Rusk roat wäd. Ju Sproake heert tou ju mordwiniske Takke fon do Finnisk-Permiske Sproaken, ne Unnertakke fon do Finnisk-ugriske Sproaken. Erzjani lät ap Mokscha, man is wät uurs in Uutsproake un Woudschat.

## Sjuch uk
*
Finno-ugrisk

**Finno-ugrisk** is ne Sproakfamilie.

Tou juu Finno-ugriske Sproakfoamilje wäide do ätterstoundene Sproaken / Sproakgruppen reekend:
* Finno-Permisk:
** Finsk
** Estisk
** Ersjanisk
** Livisk
** Samiske Sproaken
* Ugrisk:
** Ungarisk
Nyctinomops macrotis

***Nyctinomops macrotis*** is ne Oard fon Fläddermuus. In n Truchsleek wächt ne kubaniske *Nyctinomops macrotis* 20,6 Gramm (Unnersoacht wuuden 9 Dierte). Ätter Unnersäikengen in Arizona lieuwet disse Oard in ferscheedene Loundskuppe, toun Biespiel in ne Loundskup mäd Plonten as *Pinus ponderosa* (Dät is ne Oard fon Fjuurenboom), Näddelboome uut dän Sleek *Pseudotsunga* (ap Dütsk: Douglasie), man ook in Wüüsten-Gestrup un in Loundskuppe as Steenbierge mäd Kleeuwe, uum tou släipen: Fläddermuuse hongje sik jädden toun släipen in ne Fäls-Kleeuwe un släipe deer mäd dän Kop ätter unnern.

## Synonyme
Disse Oard wäd ook mäd uur wietenskuppelke Noomen beteekend:
*...aequatoralis J. A. ALLEN, 1914
*...affinis J. A. ALLEN, 1900
*...auritus WAGNER, 1843
*...depressus WARD, 1891
*...megalotis DOBSON, 1876
*...molossa HERSHKOVITZ, 1949 (nit bloot as *"Nyctinomops molossa"*, man 1959 fon HALL un KELSON ook as Oard uut dän Sleek Tadarida, also *"Tadarida molossa"*
*...nevadensis H. ALLEN, 1894

## Wällen
*Juu Internetversion fon dät Bouk "''Mammal Species of the World''"
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Nyctinomops

**Nyctinomops** is n Sleek fon do Fläddermuuse. Moonige Wietenskuppere kweede ook, dät waas n Unnersleek fon dän Sleek *[[Tadarida]]*.

## Oarde
Dät rakt fjauer Oarde in dissen Sleek:

* *[[Nyctinomops aurispinosus]]* (PEALE, 1848) fon do mexikaniske Kusten (Aast un Wääst), in dät Suude ook in dät mexikaniske Inlound, Kolumbien, Peru, Bolivien, Venezuela un Aast-Brasilien. Ook ap Kuba.
* *[[Nyctinomops femorosaccus]]* (MERRIAM, 1889) uut do suudwäästelke USA un ook Noud- un Wääst-Mexiko.
* *[[Nyctinomops laticaudatus]]* (E. GEOFFROY, 1805) uut dät suudelke un dät aastelke Mexiko bit Noud-Argentinien un Suud-Brasilien.
* *[[Nyctinomops macrotis]]* (GRAY, 1840) uut do USA, Noud- un Zentral-Mexiko, groote Deele fon Suudamerikoa, Kuba, Hispaniola, Jamaika, ap maaste noudelke Populatione bit Suudwääst-British Columbia un Iowa, normoal nit so fier ätter dät Noude, ap maaste aastelke Populatione in South Carolina.

## Wällen
*Ju Internetversion fon dät Bouk ''Mammal Species of the World
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Aastfräisk

Die Begriep **Aastfräisk** (dt. *ostfriesisch*) stoant foar two Seeken:

* Ju oolde Fräiske Sproake fon Aastfräislound, ju däälich mäd Uutnoame fon dät Seelterske uutstuurwen is, sjuch Aastfräiske Sproake
* Ju Platdüütske Sproake fon Aastfräislound, sjuch Aastfräisk (Läichdüütske Sproake)
Emilianisk

**Emilianisk** of **Emiliano-Romagnolo** (dt. *Emilianisch*) is ne Romaniske Sproake. Geographisk un sproakelk kon ju iendeeld wäide bie do Gallo-Romaniske Sproaken, juust as dät Frantsööske, dät Katalaniske, dät Oksitaniske, dät Lombardiske, dät Piemontesisk, dät Liguriske un dät Venetiske. Dät wäd betrachted as ne Minnerhaidssproake, is strukturell schat fon dät Italieenske un stoant ap ju Roode Lieste fon betruuede Sproaken fon UNESCO. Wan do Italjener un sogoar Baalere fon ju Sproake sälwen dät as n Italjeensk Dialekt betrachtje, so äntstamt ju Sproake daach nit dät Italjeenske.

## Gestrich
Dät Emilianiske wäd boald in do noud-italjeenske Regione Emilia-Romagna un [Lombardije]] (in do Provinze Pavia un Mantua, do zentroal-italjeenske Regione Toskana (Provinz Massa-Carrara) un Marche (Italien) (Provinz Pesaro e Urbino) un in ju Republik San Marino.

## Biespiele
**Emilianisk fon Bologna**
*Pèder nòster* (= Uus Foar) 

Pèder nòster,
ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
ch'ai véggna al tô raggn,
ch'ai séppa fâta la tô volontè,
cómm in zîl, acsé anc in tèra.
Dâs incû al nòster pan d ògni dé,
e dscanzèla i nûster dèbet,
cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
mo lébbres dal mèl.
Âmen.*

*'Italjeensk*'
*Padre nostro''

Padre Nostro
Che sei nei cieli
Sia santificato il tuo nome
Venga il tuo regno
Sia fatta la tua volontà
Come in cielo, così in terra
Dacci oggi il nostro pane quotidiano
E rimetti a noi i nostri debiti
Come noi li rimettiamo ai nostri debitori
E non ci indurre in tentazione
Ma liberaci dal male
Amen.

## Literatuur
* Pietro Mainoldi, Manuale dell’odierno dialetto bolognese, Suoni e segni, Grammatica - Vocabolario, Bologna, Società tipografica Mareggiani 1950 (Rist. anast.: Sala Bolognese, A. Forni 2000) 
* Fabio Foresti, Bibliografia dialettale dell’Emilia-Romagna e della Repubblica di San Marino (BDER), Bologna, IBACN Emilia-Romagna / Compositori 1997 
* E. F. Tuttle, Nasalization in Northern Italy : Syllabic Constraints and Strength Scales as Developmental Parameters, Rivista di Linguistica, III: 23-92 (1991) 
* Daniele Vitali e Luigi Lepri [vitali d. e lepri l., Dizionario italiano-bolognese, bolognese-italiano, Ed. Vallardi, 2000 

## Weblinks

* Al sît bulgnaiş
* Dialetto reggiano online
* Dialetto piacentino
Roode Lieste fon betruuede Sproaken

Ju **Roode Lieste fon betruuede Sproaken** (**Red Book of Endangered Languages**) wäd hääruutroat fon UNESCO un rakt ne fulständige Lieste fon aal Sproaken in de Waareld, do der fon Uutstierwen betruued wäide.

## Betruuede Sproaken

Ätter UNESCO sunt moor as dän Haaldeel fon do sowät 6000 Sproaken (Schätsengen gunge fon 3000 bit 10000 un wäide bestimd fon ju Definition fon ‘Sproake’, ju me hontiert) in de Waareld gefoarelk uuttoustierwen. 96% fon do 6000 Sproakne wäide boald fon bloot 4% fon Waareldbefoulkerenge. Truchnunner ferswint älke fjautien Deege ne Sproake.

## Sjuch uk

*Betruuede Sproake

## Externe links

*UNESCO Red Book of Endangered Languages (Dät Seelterske fint sik deer in Europa as Eastern Frisian; ju Information stimt nit gans tou Sproakstatistik un Uursproang).
*Internet rakt betruuede Sproaken Toukumst
Niger-Kongo Sproaken

Doo **Niger-Kongo-Sproaken** sunt ne Sproakfamilie mäd bienaist 1400 Sproaken deer oane.

## Biespiele

* Igbo
Gjuchtshondskrifte

Biespiele foar **Gjuchthondskrifte** sunt

* Dät Seelter Loundgjucht, 1587, läichdüütsk  
* Dät Brookmer Gjucht, 13. Jierhunnert, ooldfräisk
* Die Skäipebreeuw fon 1228, ooldfäröisk
* Dät Edictum Theoderici (Gjucht fon Theodorich dän Grooten, latiensk, ätter dät Jier 500 ätter)

Bielde:Loundgjucht2d.jpg| Dät Seelter Loundgjucht
Bielde:Brokmerbrief.jpg| Dät Brookmer Gjucht
Bielde:Sheep Letter, p 1.jpg| Die Skäipebreeuw
Bielde:De restitutione patriae - Niccolo Canussio.jpg| Dät Edictum Theoderici


## Literatuur
* Josef Möller,  Im Saterland Sögeler Friesen?, Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 1999, S. 99-130.
Bruunkoole-Winnenge

**[[Bruunkoole]]** wäd oafte **oubaud** in eepene Gate, sodät me Täärpe un Loundskuppe oubaagerje mout, uum dät Tjuch tou kriegen. Wan heele Täärpe fernäild wäide, uum Bruunkoole uuttougreeuwen, wäide uk Toankmoal-skutsede histooriske Bauwierke oubreeken, so as ju Säärke St. Lambertus in Immerath un die Duisserner Hoaf in Lützerath. Dät is uk juun dän Wille fon masse Ienwoonere, man deer wäd aaltied dät Bierich-Gjucht foarheelden, dan wäd kweeden, dät dät aal foar dät aalmeene Wäil weese skäl, un dan is aal dät uur niks moor wäid. Natuur, Klima, Heemat, Kultuuräärfgoud skäl aal wieke.  Juu Bruunkoole wäd foarallen wonnen, uum juu in Kraftwierke tou ferbaadenjen. Bie dät ferbaadenjen entstoant CO2, wäd n Ienfloud ap juu Klimaferannerenge häd: Dät CO2 honget in juu Luft. Et reflektiert n bitje fon dät Sunnenlucht, wät fon buuten kumt, man juu Energie, juu fon binnen kumt un fon Natuur uut in dät All gunge kuud, wäd tou n fuul gratteren Deel tourääch ap juu Äide smieten, juu dertruch woormer wäd. Dissen Effekt entstoant nit bloot truch dät Ferbaadenjen fon Bruunkoole, man ook truch dät Ferbaadenjen fon Oulje (toun Biespiel in n Auto) un fon uur fossile Fjuurengen. Ätter Rheinbraun häd die Oubau fon Bruunkoole juunuur uur Energie-Gewinnengen dän Foardeel, dät dät besunners billich weese schäl. Joo kweede ook, Bruunkoole hiede besuuners litje Emissione, wät nit weer is: Bruunkoole stat in't Ferhooldnis tou ju wunnene Energie moor CO2 uut as Steenkoole, Äid-Oulje of Äid-Gas. Uumdät ju Bruunkoole bloot deelwiese uut Koolestof bestoant, man tou düssen Deel two Suurstof-Atome ap älk Koolestof-Atom truch dät Ferbaadenjen bietoukuume, kumt me ap sowät juust so fuul CO2, as me Räi-Bruunkoole uutgreeuwen häd, dät hat, een Tunne räie Bruunkoole moaket een Tunne CO2. Dät is fonsäärm een Naierenge, Bruunkoole is nit gliek Bruunkoole, dät kon fon Steede tou Steede variierje. Me bemöit sik ook, doo Loundskuppe wier mäd Natuur- un Kultuur tou fersjoon, man dät is ook kloor, dät disse kunstelke Natuur nit as dät Originoal weese kon. So kon me in sonaamde "rekultivierde" Loundskuppe oafte n grooten Fiskediek sjo, wier fon Natuur uut neen waas, wült doo Ljuude wieten nit, wät me uurs as Woater in dät groote Gat moakje schäl, wier me juu Bruunkoole uuthoald häd. Uk wäidfulle Löss-Gruunde, so täämelk dät bääste Baulound, dät Buuren in Middel-Europa hääbe konnene, wäd foar ju Bruunkoole fernäilt, ju deer unner lait.



## Sjuch uk
*Sorbisk

## Wällen