open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wien (Stääd)

**Wien** is ju Haudstääd fon Aastriek un fon dät Buundeslound Wien. Deer woonje ungefeer 1.600.000 Moanskene. Ju Stääd is ätter Berlin un Hambuurich ju träädgrootste düütsksproakige Stääd ap de Waareld. Ju Donau fljut truch ju Stääd un bloot 40 Kilometer in dät Noude lait ju slowakiske Haudstääd Bratislava. Do waareldberümde Komponiste Beethoven, Mozart un Strauss hääbe in ju Stääd oarbaided un sunt deer stuurwen.

## Historisk Ienwoonertaal
* 1754 -	175.460
* 1810 -	224.548
* 1869 -	900.998
* 1900 -	1.769.137
* 1916 -	2.239.000
* 1934 -	1.935.881
* 1939 -	1.770.938
* 1951 -	1.616.125
* 1981 -	1.531.346
* 2007 -	1.670.347
* 2019 -        1.897.491


Wien-vom Oberen Belvedere-112-2009-gje.jpg
Wien-Parlament-108-aus Volksgarten-2008-gje.jpg
Wien-Hofburg-130-Amalienburg-Franz I-Reichskanzleitrakt-2007-gje.jpg
Wien-Hofburg-137-Josefsplatz-2008-Stiegen-gje.jpg
Wien-Favoriten-Wasserturm-04-2009-gje.jpg
Wien-Kohlmarkt-60-Innenhof-2009-gje.jpg
Wien-St-Ulrichs-Platz-14-Laden-2007-gje.jpg
Wien-Operngasse-24-Nr 10-Hofbarbier-2009-gje.jpg
Wien-Heuriger Poetzleinsdorf-04-2009-gje.jpg
Pico del Teide

Die **Pico del Teide** [ˈpiko del ˈteiðe] is mäd 3.718 Meter die hoochste Bierich in Spanien ap dät Kanariske Ailound Teneriffa.
Madrid

**Madrid** is ju Haudstääd fon Spanien. Deer woonje 3,1 Million Moanskene. Mäd dän Metropoolregion woonje deer 5,8 Million Moanskene. 

## Ferbiendenge ätter buuten

* Websiede fon ju Stääd
Lieste fon Haudstääde

Hier rakt et een Uursicht fon ferskeedene Haudstääde.

## Haudstääde fon ju Europäiske Union
* Amsterdam (do Niederlounde)
* Athene (Griechenlound)
* Berlin (Düütsklound)
* Bratislava (ju Slowakäi)
* Brussel (Belgien)
* Budapest (Ungarn)
* Bukarest (Rumänien)
* Dublin (Irlound)
* Helsinki (Finlound)
* Kopenhagen (Dänemark)
* Lissabon (Portugal)
* Ljubljana (Slowenien)
* London (Groot-Britannien)
* Luxembuurich Stääd (Luxembuurich)
* Madrid (Spanien)
* Nicosia (Zypern)
* Paris (Frankriek)
* Praag (Tschechien)
* Riga (Letlound)
* Room (Italien)
* Sofia (Bulgarien)
* Stockholm (Sweden)
* Tallinn (Estlound)
* Valletta (Malta)
* Vilnius (Litauen)
* Warschau (Polen)
* Wien (Aastriek)
Koartenspil

N **Koartenspil** is n Spil, wät in dät weesentelke bloot mäd Koarten spield wäd.

Bekoande Koartenspiele sunt:

* Bridge
* Quartett
* Schäipekop

## Sjuch uk

* Truuf
Athene (Stääd)

**Athene** is ju Haudstääd fon Griechenlound un ju grootste Stääd in Griechenlound. Deer woonje ungefeer 2,8 Millione Moanskene, in Groot-Athene woonje ungefeer 3,7 Millione. Ju Stääd is ungefeer 5000 Jiere oold un et rakt fuul oolde Bauwierke, as do fon ju Akropolis.

## Historiske Ienwoonertaal
Ju Ienwoonertaal is in ju Geskichte ou- un tounuumen. Hier sunt bloot do Taale fon ju moderene Tied:
* 1833 - 4,000
* 1870 - 44,500
* 1896 - 123,000
* 1971 - 867,023
* 1981 - 885,737
* 1991 - 772,072
* 2001 - 745,514

## Ferbiendenge ätter buuten
Praag

**Prag** is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Tschechien. Deer woonje ungefeer 1,2 Million Moanskene (2005). Ju grootste Äi in Praag is ju Moldau.
Bratislava

**Bratislava** is ju Haudstääd fon ju Slowakäi un mäd 427.000 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. An ju Gränse mäd Ungarn un Aastriek is dät ju eensige Stääd ap ju Waareld ju direkt oun two Stoaten gränsed.

## Historisk Ienwoonertaal
* 1450 - 5.000 
* 1720 - 11.000 
* 1820 - 34.400 
* 1900 - 61.500 
* 1930 - 123.800 
* 1939 - 138.500 
* 1950 - 184.400 
* 1970 - 291.100 
* 1980 - 380.300 
* 1991 - 442.197 
* 2001 - 428.672
Fräisk-Frankiske Kriege

Do **Fräisk-Frankiske Kriege** (dt. *Friesisch-Fränkische Kriege*) sunt ferscheedene Kriege twiske dät frankiske Riek un dät fräiske Köönichriek in dät 7. un 8. Jierhunnert.

Do Kriege wieren maastens bie dät Rhien-Delta. Man ätter dän Dood fon dän fräiske Köönich Redbad kuuden do Franke fääre ätter dät Noude tjo. In 734 sunt do Fräisen in ju Slacht an ju Boarn sloain fon do Franke, deerätter kuuden do Franke dät Gebiet twiske Vlie un ju Lauwers annektierje. Bloot dät Stuk Fräislound aastelk fon ju Lauwers kuud uunouhongich blieuwe. Do Fräisen aastelk fon ju Lauwers ferloosen hiere Uunouhongichkaid in 772. Die lääste Kriech waas n Apstand in 793 fon do Fräisen, deerätter hääbe do Fräisen Schieregaid moaked mäd Korl dän Groote.

## Kriege
* 690 - Slacht bie Dorestääd
* 716 - Slacht bie Köln
* 716 - Slacht bie Amel
* 734 - Slacht an ju Boarne
* 772 - Annektierjen fon Fräisound aastelk fon ju Lauwers
* 782-785 - Apstand fon do Fräisen un Saksen unner Widukind
* 793 - Apstand fon do Fräisen

## Sjuch uk
* Fräiske Riek
Anatomie

**Anatomie** is n Deelgebiet fon Medizin un juu Biologie. Juu befoatet sik mäd doo Binnerste Deele, doo Bunken un uur Seeken, doo in dän Apbau fon n Körper ne Betjuudenge hääbe.

## Geschichte
Al in juu Hööle fon Pindal, in Noud-Spanien, häd me uut dän alleren Deel fon juu Steentied ne Bielde fon n Elefant, woarschienelk n Mammut, fuunen, wier dät Haat ienteekend is. Dät waas woarschienelk in disse Tied nit, as juu Wietenskup fon däälich, bloot juu Medizin tou hälpen un juu moanskelke Näiskieregaid tou doaljen, sunnern woarschienelk foar juu Jaacht. Natüürelk waas sun groot Diert gefoarelk un me häd düt nit alle Deege joaged, sunnern in moonige Gebiete sogoar bloot Mammut-Oas un stierwende Mammute ferwoand. Gans seeker moasten sik doo Ljuude oawers ferdäägenje, wan n Mammut schandoald häd. Un dan waas dät goud tou wieten, wier dät Haat is. Doo Aborigines in Australien, doo däälich mongs noch as in juu Steentied lieuwje, moalje in hiere Oubieldengen fon Dierte uk mongs binnerste Deele.
In juu Antike roate dät mäd Hippokrates un Galenos twäin berüümde Doktere. Do hiere Anatomiske Meenenge stuude foarallen ap juu Ounnoame, dät dät Gliekgewicht fon ferskeedene Safte gjucht wichtich is. In dät Middeloaler roate dät in Europa foarallen Kwaksalwere. Eerste in juu Renaissance häd Andreas Vesalius juu oolde Anatomie lakschaued un wäd as die Foar fon juu Anatomie fon däälich blouked.
Astrophysik

Ju **Astrophysik**, n Deelgebiet fon ju Physik, befoatet sik mäd doo physikaliske Uurseeken fon Dingere, doo me in Stierne un algemeen in dät Al sjo kon. Dät is uk n Deelgebiet fon ju Astronomie.

* Hubble Waareldruum-Teleskoop
Madagaskar

Dät Lound **Madagaskar** is n Ailound-Stoat un heert tou Afrikoa. Deer lieuwje 19,4 Millionen Moanskene ap dät Ailound.

## Geografie
Madagaskar is dät fjoodgrootste Lound appe Waareld. Fon dät säntroale Deel ätter ju Aastkuuste wai wäd dät Ailound haager (800-1600 m.), un in disse Region sunt ferskeedene Bierge un uk Fulkane so as die Maromokotro (2886 m.). In dät Aasten faalt dät Hoochlound liekdeel un an ju Kuuste wai is dät Lound relativ flak. An ju Aastsiede faalt dät heele Jier fuul Rien, aal do uur Regione hääbe foarallen in Suumerdai fuul Rien.

## Skichte

Dät Ailound wuude aleer fon Moanskene uut Suud-Asien besiedeld. In dät 16. Jierhunnert keemen do Portugiesen un Frantsosen an ju Kuuste. Madagaskar wuude 1896 ne frantsööske Kolonie. Touhoope mäd do uur frantsööske Kolonien in Afrikoa kreech Madadagaskar begränsede Autonomie, eerste in dät Jier 1960 wuude Madagaskar dan heel un aal uunouhongich fon Frankriek. 

In 1975 wuude ju Macht truch n Putsch uurnuumen fon dät Militäär. Stoatsboas fon 1975 bit 1993 un fon 1996 bit 2002 tou waas Didier Ratsiraka. Do Präsidäntswoalen 2001 wuuden wonnen truch Oppositionsanfierder Marc Ravalomanana, die in 2002 dät Boantje uurnoom, un bie do Woalen fon 2006 wuude hie noch insen as Präsidänt köärd. 

Fon dän 27. Januoar 2009 oun wuude juun ju Regierenge fon Ravalomanana protestiert, uumdät jo aan Kanoal fon dät Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Ratsiraka uurdrain hiede. Die Uppermon fon do Protäste waas Andry Rajoelin, die Buurmääster fon Antananarivo, die uk die Oainer fon dän Kanoal waas. Hie ruup een nit-demokroatiske Juunregierenge uut, deer hie die Boas fon waas. Eerste saach dät so uut, as wan dät nit slumpje skuul, ap dän 6. Meerte moaste Rajoelin in ju frantsööske Boskup fluchtje. Man ap dän 10. Meerte uurnoom dät Militär ju Kontrolle un sätte Rajoelin sien Regierenge uurgongswiese an ju Macht. Ätter ju Köär in 2013 wude ap dän 25. Januoar 2014 Hery Rajaonarimampianina die näie Präsidänt fon Madagaskar.

## Befoulkenge
Sowät 45 Prosänt fon ju Befoulkenge is kristelk, sowät 5 Prosänt sunt Muslime, die Rest honget traditionelle Religione an. Ju Befoulkenge bestound uut moorere Befoulkengsgruppen mäd ferskeedene stäärke malaiiske un afrikoanske Ienfloude.

## Wirtskup
Ju Loundwirtskup lääwert foar dän Eksport Ries, Sukkerroor, Katuun, Koafje, Vanille, Krüüderäi, Sisal, Tebak un Kakao.  In dät Wääste wäide Zebubäiste un Skäipe heelden. An Gruundskätte rakt et Chrom, Grafiet, Glimmer, Bauksit un Koole. Uk ju Tekstil-Industrie is wichtich foar dän Eksport. Do grootste Hoawen sunt Toamasina, Mahajanga un Antsiranana.
Llionesisk

Ju **Llioniske Sproake** of **Llionisk** (llingua llïonesa, llïonés) is ne romaniske Sproake uut ju ibero-romaniske Gruppe, ju deer in do Provinzen Llion, Zamora un Salamanca (Spanien) as uk in Bragança (Portugal) prootet wäd. Touhoope mäd Asturisk un Mirandesisk moaket ju Llioniske ju astur-llioniske Sproakgruppe uut. Hüüte proote uungefäär 55.000 Moanskene disse Sproake, maasttieds oolde Ljuude in dörpske Gebiete.
## Skiedenis un geograafiske Ferbreedenge
Die Ursprung fon ju Llioniske Sproake gungt tourääch bit tou dät 10. Jierhunnert, as Asturien Deel fon dät kristlike Köönichriek Llion waas. Ju Sproake häd sik nit uut ju kastilioanske Sproake äntwikkeld, man ju kumt direktemang fon do spättlatienske Formen in Noudspaanien, n Deel fon dät Iberiske Skierelound, dät nit fon do Araber besät waas.
In dän Loop fon ju Tied häd ju Llioniske Ienfloud fon do Noobersproaken kriegen: Galicisk-Portugesisk in dän Westen un Kastilioansk in dän Oosten.
Ju Inlieuwenge fon dät Köönichriek Llion in dät Köönichriek Kastilien in 't Jier 1301 häd do Muugelkhaide foar ju Ferbreedenge fon ju Llioniske in ju *Reconquista* stäärk litjer moaked. Unner duurenden Druck fon 't Kastilioanske häd ju Llioniske as offizielle Sproake in ju Fereenigenge fon Kastilien un Aragonien hiere Stääde ferlieren, besunners in do näie Gebiete. Dit häd tou n stäärken Ounfaal fon ju Wichtichkaid fon ju Sproake fierd.
## Linguistiske Kenteekene
### Fergliekenge mäd uur romaniske Sproaken
Ju Llioniske wiest typiske Unnerskeede tou uur romaniske Sproaken, wät ju Evolutsion fon 't Latienske oubetraft:
[1]
## Wietenskapelke Studie
In 't 19. un 20. Jierhunnert häd ju Llioniske internationale Opmärksuamkaid fon Ändersöökere un Linguiste kriegen, do sik systematisk mäd ju Sproake beschäftigeden.
Die eerste wichtige Bidrach kumt fon dän Düütsken Emil Gessner, die 1867 in Berlin sien Wäärk *Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen* publizierde un deerbie ju Sproake fon dät oolde Köönichriek Llion as „Llionisk" identifizierde.
1896 häd Friedrich Hanssen mäd *Estudios sobre la conjugación leonesa* Pionierarbaid in ju Verb-Morfologie läästet. Ju wuddelke Weendenge in ju Ändersöökengen kumt 1906 fon dän Spanier Ramón Menéndez Pidal mäd sien Wäärk *El dialecto leonés*, in dät hie ju Llioniske as n oogenstoundich Sproakgebiet klassifizierde.
## Gjuchtsstatus
Ju Llioniske is as Minnerhaidsproake offiziel fon ju Region Kastilien un Llion ounerkand. Spanien as Unterteekener fon ju Europäiske Charta foar Regional- of Minnerhaidsproaken ärkent ju Sproake offiziel as Minnerhaidsproake oun.
## Referenzen
Budapest

**Budapest** is ju Haudstääd fon Ungarn. Deer woonje ungefeer 1,7 Million Moanskene, dät is een-füüfte Deel fon alle Ienwoonere fon Ungarn. Truch ju Stääd fljut ju Donau. 

## Gechichte
Ju Geschichte fon Budapest fangt oun uum 89 as n roomsk Militärleeger in n Gebiet wier do Kelten lieuwden.

Ju Stääd is 1873 touhoope keemen, deerfoar roate et two Stääde; *Buda* ap ju Wäästsiede fon ju Donau un *Pest* ap ju Gjuchtersiede. 

## Historiske Ienwoonertaale

1800: 54.200 Ienwoonere
1830: 102.700
1850: 178.000
1880: 370.800
1900: 733.400
1925: 957.800
1985: 2.000.007
2002: 1.800.000
2005: 1.695.000

## Panorama

## Ferbiendengen ätter buuten

* Offizielle Websiede fon ju Stääd *Düütsk*
1994

----

----

## Foarfaale
* 12. Februoar, 17. Olympiske Winterspiele in Lillehammer.
* 25. Meerte: Neonazis lääse in ju Lübecker Synagoge Fjuur. Do fieuw Ljuude, do buppe in ju Synagoge woonje, konnen rädded wäide. Dät is dät eerste Moal, dät ätter 1945 in Düütsklound wier een Synagoge in Bround sät wuude.
* 26. bit 29. April: In Suudafrikoa rakt dät ju eerste meene un fräie Parlemäntsköär in Suudafrikoa. Dät is dät Eende fon ju Apartheid. Die African National Congress (ANC), ju Paatäi fon Nelson Mandela, kricht do maaste Stämmen.
* 9. Moai: Nelson Mandela wäd die eerste swotte Präsidänt fon ju Republik Suudafrikoa.
* 30. Juni: Richard von Weizsäcker trät as düütsken Buundespräsident ou.
* 1. Juli: Roman Herzog wäd düütsken Buundespräsident.
* 20. August, in dät Hearrenfean wäd dät Abe Lenstra Stadion eepend.

## Tou Waareld keemen
* 14. Januoar: Gisela Pulido, spoanske Kite-Surferske
* 14. Januoar: Vivien Wulf, düütske Skauspielerske un Skrieuwerske

## Stuurwen
* 14. Januoar: Federica Montseny, spoanske Skrieuwerske, Anarchistinne un Politikerske
* 11. Februoar: Joseph Cordeiro, indisken roomsk-kathoolsken Gäistelken, Biskop fon Äärts-Biskop fon Karatschi un Kardinoal
* 5. April: Kurt Cobain, Amerikoansken Sjunger un Gitarist fon ju Rockband Nirvana (* 1967).
* 22. April: Richard Nixon, Amerikoansken Presidänt (* 1913).
* 29. Moai: Erich Honnecker, foarigen Uppermon fon ju DDR
1993

----
17. -- 18. -- 19. -- **[[20. Jierhunnert]]** -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1990 - 1991 - 1992 - **1993** - 1994 - 1995 - 1996 -
----

## Foarfaale
* Ätterdät ju Gjuchtsferhonnelenge juun dän foarige DDR-Stoatsräid-Foarsitter Erich Honecker apgruunde fon sien läipe Suundegaid ienstoald wuuden is, fluchtet hie ätter Santiago de Chile.

* 14. Februoar: Ju internasjonoale Fereenigenge *[[Euroregion Karpaten]]* wäd in Debrecen fon fjauer Stoaten gruunded.
* 14. Februoar: In ju junge Ruske Föderatsjoon wäd ju Ätterfoulger-Paatäi fon ju KPfjSU gruunded, ju Kommunistiske Paatäi fon ju Ruske Föderatsjoon.
* 17. April: In München wäd Fjuur in een Fluchtlingsheem laid. Alwen Bewoonere wäide ferseerd.
* 23. Dezember: In't hessiske Hohenstein-Steckenroth kon aan Bumben-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in lääste Minute ferhinnerd wäide: Fluchtlinge fiende een baadenjend Auto twiske hiere Woon-Containere. As jo dät Auto läsked hääbe, sjo jo een Roor-Bumbe ap ju bäätere Sit-Boank.
* 25. Dezember: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in't släsiek-holstenske Koldenkarken (plattdüütsk, düütsken Noome: Kaltenkirchen) stäärft aan Turke.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar Dizzy Gillespie, US-amerikoansken Jazzmusiker, Komponist, Sjunger un Bandleader
* 6. Januoar Elke Kast, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne
* 31. Juli, Köönich Baudouin I. fon Belgien (*1930)
1992

----

----

## Foarfaale
* 6. Januoar: Die georgiske Stoatspräsident Swiad Gamsachurdia wäd fon Deele fon ju Nasjonoalgarde un paramilitäriske Koppele unner Tengis Kitowani un Dschaba Iosseliani deelsmieten. Eduard Schewardnadse wäd in Foulge as Foarsitter fon dän Georgisken Stoatsroat in't Lound hoald.
* 15. Januoar: Jugoslavien uutnunner.
* 31. Januoar: Träi junge Monljuude sätte in Lampertheim een Fluchtlings-Heem in Bround. Deerbie rakt dät tjo Doode (een Familie uut Sri Lanka).
* 7. Februoar: In Maastricht wäd fon dän Europäisken Räid die Ferdraach fon Maastricht unnerteekend. Deer oane wäd ju Europäiske Union gruuded un hiere "träi Stonnere" wäide fäästlaid, näämelk do Europäiske Meenskuppe, ju meensoame Buute- un Seekergaids-Politik juust so as ju Touhoopeoarbaid fon Dreguunere un Justiz in Stroafseeken.
* 23. Februoar: Ju juudske Blanka Zmigrod wäd in Frankfurt an'n Main ap eepene Sträite fon aan sweedisken Neonazi doodskeeten.
* 14. Meerte: Bie aan Oungriep fon sowät 40 junge Neonazis ap een Asylbewierwer-Heem in Saal (Foarpommern) wäd aan 18-jierigen Rumäne doodsloain.
* 4. April: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Asylbewierwer-Heem in Hörstel kumt aan in't Heem unnerbroachten Düütsken uum't Lieuwend.
* 28. Moai: Mannheim - Bit tou 400 Neonazis uut ju Noaberskup fersäike, een Asylbewierwer-Heem tou stoarmjen un wäide fon Dreguunere deer oun hinnerd. Man in ju Foulgetied kumt dät daach noch tou Uurgriepe.
* 3. Oktober: Sinéad O'Connor moaket in Fiersjoon ne Bielde fon dän Poapst stukken.
* 21. November: In een Ooldenheem in Wülfrath gript aan Bewooner, die in Nazi-Düütsklound Bupper-Stoarmfierder fon ju Organisatsjoon Todt waas, aan juudsken Mee-Bewooner oun, die dän Holocaust uurlieuwed hiede. Die Oungriepene kricht deertruch aan Haat-Infarkt un stäärft.

## Bädden

## Stuurwen
* 30. Moai - Karl Carstens, fon 1979 bit 1984 die füüfte Buundespräsidänt fon Düütsklound.
1991

----
17. -- 18. -- 19. -- **[[20. Jierhunnert]]** -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1988 - 1989 - 1990
- **1991** - 1992 - 1993 - 1994 -
----

## Foarfaale
* 6. Januoar: Jorge Antonio Serrano Elias wint in dän twäiden Woalgong ju Woal foar'n Stoatspräsident fon Guatemala. Hie is dät eerste protestantiske Stoatsupperhaud fon aan latien-Amerikoansken Stoat.
* 16. Januoar (ätter US-Aastkusten-Tied) / 17. Januoar (ätter ju Tied junner): Een Allianz unner Fierenge fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa gript dän Irak in ju Operation Desert Storm oun, uum Kuwait fon ju irakiske Besättenge tou befräien.
* 17. Januoar: Die Düütske Buundesdai köärt Helmut Kohl, ätterdät die ju Buundesdais-Köär 1990 wunnen häd, foar dät trääde Moal as Buundekanzler fon Düütsklound, dät eerste Moal ätter ju Wierfereenigenge.
* 17. Januoar: Mäd dän Dood fon sin Foar Olav V. wäd Harald V. die näie Köänich fon Norweegen.
* 13. Februoar: Twäiden Gulfkriech - In Al-Amiriya, aan Stääddeel fon Bagdad, kuume moor as tjohunnert Zivilisten, do in aan Bunker sitte, truch Bumbardierenge fon Koalitsjoons-Striedkrääfte uum't Lieuwend.
* 5. Meerte: Die irakiske "Kommando-Räid fon ju Revolutsjoon" ferkloort ju Annexion fon Kuwait foar uungultich.
* 12. April: Aan Woapenstilstound twiske dän Irak un do Koalitsjoons-Striedkrääfte wäd gultich. Düt is dät amtelke Eende fon dän Twäiden Gulfkriech.
* 26. September: Dät Experimänt Biosphäre 2 (die Fersäik, aan fon ju Äidatmosphäre ousleetenen Lieuwendsruum mäd ferskeedene Ökosysteme tou ärhoolden) begint.
* 3. November: Ätter een Foutbaalspil uurfaale in Griepswold moor as 200  froamdenfäindelke Hooligans fon dän BFC Dynamo een Asylbewierwer-Heem. 35 Ljuude wäide ferseerd, deelwiese läip. In dät Heem is fuul fernäild.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen
* 6. Januoar: Ahmed Adnan Saygun, tursken Komponist
* 14. Januoar: Heli Finkenzeller, düütske Skauspielerske
* 17. Januoar: Olav V., norweegisken Köänich
* 11. Februoar: Galina Djuragin, ruske Skrieuwerske
* 21. November: Freddie Mercury Sjunger fon juu Band Queen.
Roomske Riek

Dät **Roomske Riek** (Latiensk: *Imperium Romanum*) waas aan Stoat twiske dät 6. Jierhunnert f.Kr. un 395 ä.Kr. Room waas dät politiske Säntrum. In dät groote Riek wieren fuul Sproaken, man bloot two Amtssproaken: Latiensk in dät Wääste un Griechisk in dät Aaste. 
__NOTOC__
## Geskichte
Ju Geskichte fon dät Roomske Riek kon me apdeele in säks Tieden: 
# Köönichstied (753 f. Kr.–510 f. Kr.)
# Ju Tied fon de Republik (509 f. Kr.–133 f. Kr.)
# Tied fon do Burgerkriege (ou 133 f. Kr.)
# Kaisertied (Roomske Kaisertied I, ou 27 f. Kr.)
# Leetantike, in ju oolde Foarskenge uk Dominat naamd (Roomske Kaisertier II, ou 284 ä. Kr.)
# Unnergong fon dät Riek in dät Wääste un uurgong ätter dät Byzantiske Riek in dät Aaste (ou 395 ä. Kr., noch tou dät Leetantike tou reekenjen)

## Sjuch uk
### Bauwierke
* Kolosseum

### Persoone
* Julius Caesar

## Ferbiendenge ätter buuten

* ''Roomske Geschichte'' in Projekt Gutenberg, skrieuwen fon Theodor Mommsen
1990

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1987 - 1988 - 1989
- **1990** -
1991 - 1992 - 1993 -
----


## Foarfaale
* 3. Januoar: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen.
* 31. Januoar: Dät eerste McDonald’s-Lokoal fon Moskau wäd eepend.
* 11. Februoar: Michail Gorbatschow rakt bie aan Besäik fon Helmut Kohl sien Toustämmenge tou ju Düütske Wierfereenenge.
* 11. Februoar: In Suudafrikoa wäd Nelson Mandela, Moanskengjuchts-Aktivist un Uppermon fon dän African National Congress, ap Bedrieuwen fon Regierengs-Boas Frederik Willem de Klerk ätter moor as 27 Jiere Fangenskup sunner Bedingengen uut dät Kitjen fräilät. Düt is die Begin fon dät Eende fon ju Apartheid in Suudafrikoa.
* 11. Meerte: In Chile uurnimt Patricio Aylwin ju Präsidentskup fon Augusto Pinochet. Deermäd sunt soogentien Jiere Diktoatuur in dät Lound tou Eende.
* 2. August: Die Twäide Gulfkriech begint mäd ju militäriske Iennoame fon Kuwait truch dän Irak.
* 28. August: Kuwait wäd truch dän Irak annektierd.
* 3. Oktober: Wierfereeninge fon Wääst- un Aast-Düütsklound.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Marlene Zapf, düütkse Hondbaal-Spielerske
* 10. Januoar: Meta Menz, düütsk-aastriekiske Ballettmäästerske un Solodonserske

## Stuurwen
* 6. Januoar: Pawel Alexejewitsch Tscherenkow, rusken Physiker
* 14. Januoar: Eve Balfour, britiske Buurske un Agrar-Wietenskupperske
* 16. Februoar: Keith Haring, US-amerikoansken Kunstler
1989

----

----

## Foarfaale
* 10. Januoar: Die Kuboanske Militär-Iensät in Angola äntwikkelt sik so, dät Kuba ätter trättienjierige Präsenz deer mäd begint, Stuk foar Stuk sien Troppen uut Angola ou tou luuken.
* 31. Januoar: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen. Do Meeoarbaidere sätte sik juun dät Eende fon dät traditsjoonsrieke Blääd.
* 14. Februoar: Truch een Fatwa ouseekerd, ropt die Revolutsjoons-Fierder Ruhollah Chomeini in dän Iran tou ju Doodenge fon dän Skrieuwer Salman Rushdie ap, un smit him foar, dät hie mäd sien Bouk *The Satanic Verses* juun dän Islam, Mohammed un dän Koroan skrieuwen hääbe skäl.
* 9. November: Fal fon ju Berliner Muure.
* 20. Dezember: Do USA beginne een Invasion in Panama. Gruund deerfon is eerstens, dät sik Panama in sien Kanoal-Politik moor un moor juun US-Interessen sätte wol, man uk, dät dät Lound un sogoar die Diktoator Manuel Noriega sälwen in dän Drogen-Honnel ferwikkeld is.

## Tou Waareld keemen
* 10. Januoar: Luise Kraushaar, düütske Histoorikerinne un Wierstounds-Striederske juun dän Nasjonoalsosjoalismus
* 14. Januoar: Lærke Møller, deenske Hondbaal-Spielerske
* 14. Januoar: Aomi Muyock, Swaitser Skauspielerske

## Stuurwen
* 7. Januoar: Hirohito, Kaiser fon Japan (* 1901).
* 14. Januoar: Dinah Nelken, düütske Skrieuwerske un Traalbouk-Skrieuwerske
* 23. Januoar: Salvador Dalí, kataloansken surreoalistisken Moaler
1988

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1985 - 1986 - 1987
- **1988** -
1989 - 1990 - 1991 -
----


## Geböärnisse
* 20. August - Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iran un Irak truch aan Woapenstilstound.

## Tou Waareld keemen
* 18. Januoar: Angelique Kerber, düütske Tennis-Spielerske
* 29. Februoar: Benedikt Höwedes, düütsken Foutbaaler

## Stuurwen
* 10. Januoar: Hilde Bussmann, düütske Disktennis-Spielerske
* 11. Januoar: Robert F. Kennon, US-amerikoansken Politiker
* 11. Februoar: Kamma Svensson, deenske Moalerske, Grafikerske un Illustratoorinne
* 14. Februoar: Nora Astorga Gadea, nicaraguoanske Unnergruund-Kamperske un Politikerske
* 9. Meerte: Kurt Georg Kiesinger, CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound
1987

----

17. -- 18. -- 19.
-- **[[20. Jierhunnert]]** --
21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1984 - 1985 - 1986
- **1987** -
1988 - 1989 - 1990 -
----


## Foarfaale
* 1. Januoar: Pierre Aubert wäd Buundespräsidänt fon juu Swaits.
* 28. Januoar: Michail Gorbatschow aasket in sien Rääde bie dät Plenum fon't Säntroalkommitee fon ju Kommunistiske Paatäi fon ju Sowjetunion Reformen: Dän Begin fon Glasnost un Perestroika.
* 28. Moai: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau.
* 12. Juni: Dät Skoulmuseum Folmhusen wäd eepend.
* 31. August: Dschibuti wäd Meeglied in juu UNESCO.
* 29. Dezember: die russiske Kosmonaut Juri Wiktorowitsch Romanenko wier ap ju Äide ätter 326 Deege in juu Ruumstation Mir.

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Muna Jabir Adam, sudoaneeske Hurden-Looperske

## Stuurwen
* 22. Februoar: Andy Warhol, amerikoansken Kunstler
* 13. Meerte: Bernhard Grzimek, Dierte-Dokter, Filmer un Foarsker.
Noudlucht

**Noudluchte** sunt tou sjoon, wan loadene Deele fon n Sunnenwiend in juu Atmosphäre kumt. Dät rakt dät foarallen in doo Polar-Regione, wült dät Magnetfäild fon juu Äide (af n uur Planet), doo litje Deele lat.
1878

----
16. -- 17. -- 18. -- **[[19. Jierhunnert]]** --20. -- 21. -- 22.
Jiere:  1875 - 1876 - 1877 - **1878** - 1879 - 1880 - 1881 -
----

## Geböärnisse
* 7. Januar: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne
* 20. Februoar: Dät Konklave kjust Vincenzo Gioacchino Pecci toun Poabst, die sik Leo XIII. naamt.
* 12. April: Cesáreo Guillermo wäd Präsidänt fon juu Dominikaniske Republik, as Ätterfoulger fon Buenaventura Báez.
* 17. Oktober: John A. Macdonald wäd Premierminister fon Kanada, as Ätterfoulger fon Alexander Mackenzie.

* 19. Oktober: Die düütske Rieksdai besluut dät "Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie"
* 25. November: John Campbell wäd Generoalgouverneur fon Kanada, as Ätterfoulger fon Frederick Hamilton-Temple-Blackwood

## Tou Waareld keemen
* 6. Januoar: Adeline Genée, deenske Ballett-Donserske
* 16. Meerte: Die Gäistelke Clemens August von Galen, die foar sin Wierstand juun doo Nazis bekoand is.
* 18. Dezember: Die sowjetiske Diktator Josef Stalin

## Stuurwen
* 7. Februoar: Poabst Pius IX.
London

**London** is ju Haudstääd fon Änglound un Groot-Britannien. Deer woonje ungefeer 7,5 Million Moanskene in ju Stääd (2006), 8,3 Million in ju Agglomeration (2001) un 14 Million in dän *Metropolitan Area* (2001).

## Geografie
London lait an ju Themse, in n Truchsleek lait ju Stääd 15 m. buppe dän Meerresspeegel. Ju Noudsee, ju 80 km ätter dät Aaste tou fienden is, häd uk Ienfloud ap ju Tiede fon ju Themse.

## Geschichte
Londen is äntsteen as Roomske dät Gebiet besiedelden un deer an ju Noudsiede fon ju Themse *Londinium* stifteden in dät Jier 43 ätter Kristus. In disse Tied lieuwden deer uk Kelten, man et rakt naan Bewies dät foar do Roomske deer ne Siedelenge fon do Kelten weesen is. In 61 is ju roomske Stääd fon keltiske Kriegere fernäild wuuden. Ju Stääd is deer ätter wier apbaud wuuden un waas dan n wichtigen Honnelsstääd, wier in dät twäide Jierhunnert ju eerste Brääch fon dät moderne London ounlaid wuuden is. London waas domoals een fon do grootste Stääde fon dät Roomske Riek.

In dät 12. Jierhunnert wuude London ju Haudstääd fon Änglound un wuuks ju Stääd wier. Deerätter foulgeden Süükten un Ploogen so as die Swotte Dood in 1348 un ju Pest in 1665. N groot Deel fon ju Stääd geen ferlädden in dät Jier 1666 truch Bround, deertruch is däälich noch bloot een littik Deel fon ju oolde Stääd uur blieuwen. Twiske 1825 un 1925 waas London ju grootste Stääd ap de Waareld. An n Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech is ju Stääd läip bombardierd wuuden, in 1944/45 foulgede ne twädde Oungriepswälle mäd V1- un V2-Raketen. Knap 30.000 Ljuude stuurwen, hunnertduusende wuuden Täkloos. Ätter ju Kriechstied wuude *Greater London* apgjucht, wierbie Täärpe un Stääde uum London bie London koomen. 

## Demografie
;Historisk Ienwoonertaal
* 50: 7.500
* 500: 500
* 1000: 10.000
* 1300: 100.000
* 1600: 200.000
* 1750: 675.000
* 1801: 1.096.784
* 1851: 2.651.939
* 1901: 6.506.889
* 1939: 8.615.050
* 1951: 8.196.807
* 1981: 6.608.598
* 2001: 7.172.091

## Ferkier
Die grootste Lufthoawen fon London is London Heathrow, dät lait 24 km wäästelk fon London. Uur Lufthoawen sunt:
* City, 15 km fon London City.
* Gatwick, 45 km suudelk fan London.
* Luton, 50 km noudwäästelk fon London.
* Stansted, 55 km noardeastlik fon London.

## Panorama

## Ferbiendenge ätter buuten

* Meente London
Riga

**Riga** is ju Haudstääd fon Letlound un is ju grootste Stääd fon do Baltiske Stoate. Deer woonje ungefeer 700.000 Ljuude.

## Geografie
Ju Stääd lait an ju Düna un ju Aastsee, 7m buppe dän Meeresspeegel. 

## Historie
Riga is in dät leete 12. Jierhunnert äntsteen as Hondelsstääd unner foarallen düütsken Ienfloud. In dät leete 17. Jierhunnert keem Riga bie Sweden, man 1710 keem Peter die Groote fon Ruslound un äroberde Riga. In dän Eerste un dän Twäide Waareldkriech hääbe Düütske Riga besät. Ätter dän Twäide Waareldkriech waas Riga bit tou 1991 n Stääd in ju Sowjetunion. Deerätter wuude Letlound uunounhongich un Riga wuude ju Haudstääd.

## Ljuude
Do maaste Ljuude sunt lettisk (45%) un 40% is russisk.

;Historisk Ienwoonertaal
* 1800 - 29.500
* 1920 - 185.100
* 1940 - 353.800
* 1945 - 228.200
* 1970 - 731.800
* 1990 - 909.135
* 2000 - 764.329
* 2008 -	719.613

## Panorama

## Ferbiendengen ätter buuten

* Homepage fon ju Stääd Riga (lett., russ., ängl., frants.)
Megaherbivoretheorie

Doo Fertreedere fon juu **Megaherbivoretheorie** leeuwe, dät truch dän Ienfloud fon Dierte uut juu Ökologiske Niske fon doo Megaherbivore (Groote Plontenfrättere) fuul Europäiske Loundskuppe fon Natuur uut nit, as dät juu Algemeene Meenenge is, Uurwoold wieren, sunnerje eepene Loundskuppe. Foarbielden foar disse Theorie sunt t.B. doo afrikoanske Savannen. Kritikere kweede oawers, dät dät uk fon dät Klima ouhongich is, of deer ne eepene Loundskup is of nit. Nu moakede me n Fersäik in dät Natuuräntwikklengsgebiet Oostvaardersplassen un bekiekede sik dät: Innerdoat äntstuuden deer eepene Loundskuppe. Me mout oawers uurlääse, dät doo Megaherbivorepopulatione in Oostvaardersplassen fuul gratter sunt as fon Natuur uut, wült deer doo groote Roowdierte, as die Wulf, uutstuurwen sunt. Also is Oostvaardersplassen naan Bewies foar juu Theorie. In dän Białowieża-Uurwoold in Aast-Polen un Wääst-Wietruslound rakt dät Bäiste fon juu Oard *[[Bison bonasus]]* (Düütsk: Wisent/Europäischer Bison), doo dät fon Natuur uut in bienaist dät ganse Europa roate, doo oawers in bienaist dän gansen Lieuwendsruum fon Moanskene uutroodet wuuden. Joo fernäile dän Woold nit. Dät hongt filiecht deermäd touhoope, dät et in Białowieża Wulfe rakt, doo doo *Bison bonasus*-Populatione kontrollierje.

Bielde:The leading gnu.JPG|N Koppel Gnue in dän Ngorongoro-Kroater
Bielde:Koniks4.JPG|Konik-Hoangste in Oostvaardersplassen
Bielde:Bison live in Bialowieza forest 2.jpg|*Bison bonasus* lapt uur n Wai truch dän Białowieża-Uurwoold.
Bielde:2005-09 Białowieski Park Narodowy 2.jpg|Uur Bielde fon Białowieża.


## Sjuch uk
* Ökosystem
Megaherbivore

Doo **Megaherbivore** sunt ne Ökologiske Niske. Dät sunt groote Dierte, doo Plonten frätte. Ätter juu striediche Megaherbivoretheorie skälle joo n grooten Ienfloud ap dät Ökosystem hääbe un eepene Loundskuppe ärhoolde.

## Biespiele foar Megaherbivore

File:Capreolus capreolus, Poland.jpg|Räi
File:Cow Bickerton Aug 2007.jpg|Ju Kuu, n domestizierden Megaherbivor
File:Bull Bison in Mud Volcano Area-750px.JPG|Amerikoansken Bison
Bielde:Cervus elaphus 11.jpg|Die Hart *[[Cervus elaphus]]*
Konsument (Ökosystem)

As **Konsumente** (Ferbruukere) wäide in dät Ökosystem aal Ökologiske Nisken beteekend, do uur Lieuweweesen freete. Do eerste Ferbruukere sunt aal, do Ärtjuugere (dät sunt foarallen Plonten), freete. Wan disse eerste Ferbruukere (Primärkonsumente) besunners groot sunt un besunners fuul freete konnene, wäide jo Megaherbivore naamd. N twäiden Ferbruuker (Sekundärkonsument) frät do eerste Ferbruukere, un dät gungt dan so fääre, bit die lääste Ferbruuker kumt, die fon neemens ieten wäd.
Produzent (Ökosystem)

Doo **Produzente** (Ärtjuugere) in n Ökosystem, dät sunt foarallen Plonten, sunt doo Lieuweweesen, doo (foarallen truch Photosynthese) organisk Materioal ärtjuuge un dän Suurstof (O2) uut dät Koolestofdioxid (CO2) hoalje. Uut dissen Gruund kon dät sunner Ärtjuugere neen Ökosystem reeke. Fuul **Produzente** sunt skienboar neen puure Produzente, joo woakse uk oafte ap dood organisk Materioal as Mul, Eed, Mjuks un mongs uk ap uumefaalene Boome.
Hoolichmetal

N **Hoolichmetal** (dt. *Halbmetall*) is n Hoolichlaiter mäd n negativen indirekten Beendoustand (äng. *band gap*).

In sukke Materiale lait ju Spitse fon dän Valenzbeend haager in Energie as die Boudem fon dän Laitengsbeend, man ju Spitse un die Boudem lääse ap n uur Punkt in ju Brillouinzone. Ju Foulge is, dät et groote Antaale Goate in dän Valenzbeend rakt, as uk Elektrone in dän Laitengsbeend, deeruum dät dät Ferminiveau bee Beende truchkjuuset. Dät rakt goude elektriske Laitenge. In fuul Aspekte hääbe sik disse Materiale also as n Metal, man in n ächt Metal lait dät Ferminiveau midde in n breeden Beend un rakt dät man een Soarte Laitengsdreegere.

Dät Element Tin is n goud Biespil fon n Hoolichmetal. Fon Koolestof rakt dät uk ne Modifikation ju n Hoolichmetal deerstoalt, nämmelk Graphit. Interessant is, dät dät et n (hexagonoal) Bornitrid BN rakt, dät bolde jusälge Struktuur häd as Graphit, man mäd n litjen positiven Beendoustand. Bee Stoffe hääbe n delokalisierd System fon Pi-Elektrone. Ju Lokalisation is feroantwoudelk foar ju Bratte fon dän Beend un ju Mobilität fon do Laitengsdreegere deeroane, man ju is an sik nit genouch uum tou metallisk Behääben tou fieren.

Ju Bielde wiest ne schematiske Fergliekenge fon ju Loage fon do Laitengs- un Valenzbeende in A) n direkten Hoolichlaiter, B) n indirekten Hoolichlaiter un C) n Hoolichmetal. Ju Energie fon bee Beende is ouhongich fon dän Woogevektor k, die hier bloot in een Dimension wiesd is. Die Woogevektor kon uk betrachted wäide as dän Impuls fon do Laitengsdreegere. N uur Interpretation is ju fon n (rüümelken) Frequenz, uumekierd proportionoal mäd ju Woogelaangte fon dät Elektron, betrachted as ne Wooge-Ärschienenge.
Fäildmuus

Juu **Fäildmuus** *(Microtus arvalis)* is n eurasisk Suugediert. Me sjucht doo nit oafte, owwol dät in Middeleuropa fon aal Suugedierte ap maaste Fäildmuuse rakt (sogoar moor as Moanskene). Natüürelk is juu Oard (ätter juu IUCN, 2008) nit in Gefoar (*least concern*).

## Lieuwendsruum
Dät rakt Fäildmuuse fon dät noudelke Iberiske Hoolichailound bit Sibirien un juu Mongoläi in dät Aaste. In groote Deele fon Suud-Europa rakt dät neen Fäildmuuse, uk nit in Skandinavien. Ap dät Kanoalailound Guernsey rakt dät uk Fäildmuuse. Ap doo britiske Ailounde rakt dät fon Natuur uut uk neen Fäildmuuse, man ap doo Orkney-Ailounde wuuden joo prähistorisk ienfierd.

In dissen Lieuwendsruum is juu in ne Hööchte fon bit tou 2600 m tou fienden.

## Wällen
* IUCN-Siede uur juu Fäildmuus, ap Ängelsk
Microtus pennsylvanicus

***Microtus pennsylvanicus*** is nai früünd mäd juu Fäildmuus un wächt 28 - 70 g. Juu Oard lieuwet in groote Deele fon Noudamerikoa, foarallen in fuchtich Gäärslound. Die Lieuwendsruum fon eenpelde Dierte is oawers fuul litjer: N Montje häd n Lieuwendsruum fon 300 m2 un n Wieuwke n Lieuwendsruum fon 140 m2. In Fräiegaid kricht n Wieuwke in n Truchsnit 3,5 moal in dät Jier moorere Bäidene. In Gefangenskup gungt dät sogoar bit tou 17 moal.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
*IUCN-Siede uur ''Microtus pennsylvanicus''
Microtus xanthognathus

***Microtus xanthognathus*** uut groote Deele fon Kanada un Alaska heert tou doo grootste Oarde in dän Sleek *[[Microtus]]*. Juu Oard is nai früünd mäd juu heemske Fäildmuus.

## Lieuwend fon sun ''Microtus xanthognathus''
Doo Dierte lieuwje in junge Woolde ieuwenske Siepen af Sumpe in n 15-20 cm unnergruundsk Muusenääst uut Ho. Deer wäide in Suumerdai doo litje Bäidene bädden. Sun Bäiden fon disse Oard wäd gau groot un frät dan foarallen Gäärs, man uk uur Plonten. Dät Diert uurwintert dan touhoope mäd eenige Moate in dät Muusenääst, wier joo uk n Foorroat hääbe. Oafte stäärft in dän Winter n oold Diert. Wan die Winter foarbie is, kumt dät Diert wier uut dät Muusenääst. Wan dät Suumer wäd, is it al groot nouch, uum sälwen Bäidene tou kriegjen. Dan wäd dät Diert oold. Maasttied stäärft dät in dän touken Winter.

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
*Smithsonian Institution's National Museum of Natural History <small>Ap Ängelsk</small>
*Juu IUCN-Siede fon juu Oard
Rhinolophus ferrumequinum

***Rhinolophus ferrumequinum*** is ju grootste europäiske Oard uut dän Fläddermuus-Sleek *[[Rhinolophus]]*. Afwäil ju IUCN ju Oard as „Least concern“ (Nit in Gefoar) ap hiere Roode Lieste häd, is ju in fuul Gebiete uutstuurwen, toun Biespiel in do Niederlounde un in Belgien, fielicht uk ap Malta. In Düütsklound rakt dät uk bloot noch een Gebuurtsstoowe in Bayern, wierbie uum Trier tou uk wäkke uut Luxembuurich fljooge.

## Määrkmoale
### Noose
As aal do Fläddermuuse in dän Sleek *Rhinolophus*, häd ju Oard n komplizierden Apbau fon ju Noose. So rakt dät in dissen Sleek uur do Noosepiepen n Deel, wät as *Sella* beteekend wäd, un disse *Sella* ärinnerd n bitje an ne Äkse un häd two oustoundende Eenden.

Bie disse Oard, *Rhinolophus ferrumequinum*, is dät buppere Eende stump un dät uur spits.

### Faawe
Dät Fäl is ap ju Bupperkaante griesbruun af gries un n bitje rood is uk deerbie. Ju Unnerkaante ljoachtgries un mongs n bitje jeelsk. Junge Dierte sunt ap ju Bupperkaante so gries as Äske. Ju Häid an do Flöägele un do Oore is ljoacht-griesbruun.

### Mäiten
Kop un Rump sunt touhoope 57-71 mm, die Stäit is 35-43 mm un die Unnerflöägel 54-61 mm loange. Dät Diert kon sien Flöägele 35-40 cm uutbreedje un wächt 17-34 g.

## Unneroarde
Ju binnere Systematik is noch striedich, uut dissen Gruund sunt do Wällen hier uk niep anroat.
* *Rhinolophus ferrumequinum ferrumequinum* (Uut Middel- un Suudeuropa)
* *Rhinolophus ferrumequinum creticum*(Uut Kreta)
* *Rhinolophus ferrumequinum irani*
* *Rhinolophus ferrumequinum korai*
* *Rhinolophus ferrumequinum martinoi* (Uut Noudmakedonien, Griechenlound un Sizilien)
* *Rhinolophus ferrumequinum nippon*
* *Rhinolophus ferrumequinum obscurus* (Uut Spanien, Sardinien, Korsika un Noud-Afrikoa)
* *Rhinolophus ferrumequinum proximus*
* *Rhinolophus ferrumequinum tragatus*

## Wällen


* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
* Ju IUCN-Siede
Literatuur (Begriepskloorengssiede)

**Literatuur** (fon Latiensk *littera*, Bräif/as wieuwelken Singular uk Boukstäf un *litterae*, Wietenskup etc.) kon sik beluuke ap...

* Flugge Literatuur

* Wietenskuppelke Literatuur, toun Biespil uur Seelterlound
Alpen

Doo **Alpen** sunt hooge Bierge in Europa. Die Montblanc (4.811 m) is deer die hoochste Bierich fon. Doo Alpen heere tou ferscheedene Lounde: Monaco, Frankriek, Italien, Swaits, Liechtenstein, Aastriek, Düütsklound un Slowenien.
Rhien

Die **Rhien** is ne Äi in Europa, ju Äi is 1.230 km loang. Die Rhien fljut truch ju Swaits, Liechtensteen, Aastriek, Frankriek, Düütsklound un do Niederlounde.

## Ferloop

Do bee wichtichste Wäl-Äien buppe in do Swaitser Alpen sunt die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien. Jo fljoote in Reichenau ap'e Naite fon Chur in Graubünden touhoope, wier die Alpen-Rhien bie äntstoant. Die Alpenrhien fljut fon Graubünden uut een Antje loangs dät Skeed twiske ju Swaits ap'e eene, Liechtensteen un Aastriek ap'e uur Siede.

Bie Hard, ap'e Naite fon Bregenz in't aastriekiske Buundeslound Vorarlberg, fljut die Alpenrhien in dän Bodensee. Die Bodensee, iendeeld in Buppersee un Unnersee, do truch dän See-Rhien bie Konstanz ferbuunen sunt, tält al tou dän Hoochrhien. Die gungt unner dän Bodensee noch fääre bit ätter Basel. Ju wichtichste Äi, ju in dän Hoochrhien fljut, is ju Aare. Dät is uk ju loangste Äi, ju bloot in'e Swaits ferlopt. Bekoand is die Hoochrhien uk foar dän Rhienfaal bie Schaffhausen

Die Bupperrhien twiske Basel un Bingen häd two wichtige Sieden-Äien fon gjuchts, näämelk dän Neckar bie Mannheim un dän Main ap dät Juunouger juunuur Mainz. Fon links kuume, bie Straßbuurich, ju Ill, un bie Bingen, wier die Bupperrhien eendet, ju Nahe.

Unner ju Nahe-Mundenge bie Bingen begint die Middel-Rhien. Bie Koblenz mundet ju Mosel in dän Rhien, juunuur fon Koblenz kumt ap dät uur Ouger ju Lahn fon gjuchts. Die Middelrhien gungt bit Bonn, wier (ap't uur Ouger) fon gjuchts ju Sieg oanefljut.

Unner Bonn begint die Läige Rhien. Wichtige Äien, do deer oanefljoote, sunt Ruhr un Lippe. Noudwäästelk fon Emmerich un Kleve roaket die Rhien dät Skeed fon do Niederlounde.

Ap Niederloundsk Rebät begint die Delta-Rhien: Die Stroom deelt sik ap in do Äien Waal, Ijssel un Lek. Bloot die Ijssel fljut ätter dät Ijselmeer, do uur fljoote ätter de Noudsee. Die Rhien is een fon do drokste Woatersträiten ap de Waareld.


Bielde:Rheinzusammenfluss.JPG|Faanderrhien un Bääterrhien fljoote touhoope
Bielde:SchaffhausenRheinfall1.jpg|Die Rhienfaal oun'n Hoochrhien
Bielde:St.Goarshausen Loreley Burg Katz 2016-03-27-17-13-57.jpg|Die Middelrhien bie St.Goarshausen mäd'e Buurich Katz un ju Loreley in'n Bäätergruund.
Bielde:Biesbosch 20050928 40011.JPG|Die Niederloundske Nasjonoalpark De Biesbosch, een Loundskup in't Rhiendelta.
Luxembuurich (Stääd)

**Luxembuurich Stääd** (Frantsoosk: *Luxembourg*, Düütsk: *Luxemburg*) is ju Haudstääd fon Luxembuurich. Deer lieuwje ungefeer 83.000 Moanskene (2007). In ju Agglomeration woonje ungefeer 110.000 Ljuude.

## Geskichte
In 963 baude Groaf Siegfried fon Luxembuurich n Kastäil mäd ne eenfache Ferdäägenengsmuure ap dän Bock-Fäls. Deertruch is Luxembuurich äntsteen. In do naiste Jierhunnerte sunt an ju Wäästsiede noch two Ferdäägenengslinien moaked. Bie dät Kongräs fon London 1867 wuude Luxembuurich neutraal ferkloord un moasten do Ferdäägenengswierke oubaud wäide.

## Ferbiendenge ätter buuten
Rhinopoma

***Rhinopoma*** is die eensiche Sleek uut juu Familie ***Rhinopomatidae***. Dät rakt disse Fläddermuuse in Deele fon Afrikoa un Asien.

## Määrkmoale
Kop un Rump sunt touhoope 53 bit 90 mm loange. N apfaalend Määrkmoal is die loange Stäit mäd 43-75 mm, wierbie juu Flöägelhäid, juu bie dissen Sleek, as bie doo uur Fläddermuuse uk, uum doo bääterste Beene hääruume gungt bit tou dän Stäit, deer oawers gjucht kuut is. Sun Diert wächt 6 bit 14 g.

## Oarde
* *Rhinopoma microphyllum* (Marokko, Mauretanien, Burkina Faso, Nigeria, Kamerun, Ägypten, Sudan, Israel, Saudi-Arabien bit Afghanistan un Suud-Indien, uk ap Sumatra)
* *Rhinopoma muscatellum* (Fereende Arabiske Emirate, Oman, Iran, Suud-Afghanistan, Pakistan un Indien)
* *Rhinopoma hardwickei* (Marokko un Senegal bit Ägypten un Somalia, Israel un Yemen bit Afghanistan un Indien, uk ap Sokotra)
* *Rhinopoma macinnesi* (Äthiopien, Kenia un Somalia)

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Malawi

**Malawi** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Sambia
* Mosambik
* Tansania
Mali

**Mali** is n Lound in Afrikoa

## Geographie

* Dät wäd begränsed fon...

* Algerien
* Niger
* Burkina Faso
* juu Älfenbeenkuste
* Guinea
* Senegal
Noudamerikoa

**Noudamerikoa** is n Kontinent un heert tou Amerikoa. Tou dän grootsten Deel bestoant dät uut Kanada, doo Fereende Stoaten fon Amerikoa un Mexiko. Man dät rakt toun Biespil uk Ailoundstoaten un ouhongige Ailounde, doo tou Noudamerikoa heere.
Flinnerkene

Doo **Flinnerkene** *(Lepidoptera)* sunt ne Oardenge fon doo Insekte.

## Määrkmoale
Doo Flinnerkene hääbe gjucht schalferche Juuken, doo oafte buunt sunt. Mongs hääbe joo sogoar n Röäk. Buutendät hääbe joo komplisierde Muulereewen: Joo suuge hiere Kost mäd ne Oard Roor.

Bielde:Aglais urticae microscope 2.jpg|Juuke fon juu Oard *[[Aglais urticae]]* unner dät Mikroskop
Bielde:Kleiner Fuchs (Nymphalis urticae).jpg|Juu ganse Flinnerke *Aglais urticae*, düütsk:Kleiner Fuchs
Suud-Amerikoa

**Suudamerikoa** is n Kontinent. Dät heert tou Amerikoa.

## Lounde
*  Argentinien
*  Bolivien
*  Brasilien
*  Chile
*  Ecuador
*  Falkland-Ailounde (heert tou Groot-Britannien)
*  Frantsöösk-Guayana (heert tou Frankriek)
*  Guyana
*  Kolumbien
*  Paraguay
*  Peru
*  Suriname
*  Uruguay
*  Venezuela
Mauretanien

**Mauretanien** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* juu Wääst-Sahara
* Algerien
* Mali
* Senegal
* dän Atlantik
Emballonuridae

Doo ***Emballonuridae*** sunt ne Familie fon doo Fläddermuuse. In disse Familie rakt dät 13 rezente Sleeke, doo in 49 Oarde apdeeld wäide.

## Sleeke
* Taphozous
* Saccolaimus
* Mosia
* Emballonura
* Coleura
* Rhynchonycteris
* Centronycteris
* Balantiopteryx
* Saccopteryx
* Cormura
* Peropteryx
* Cyttarops
* Diclidurus

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Aquarium

N **Aquarium** is n Woaterbäkken uut Glääs, deeroane kon me Fiske un uur Woaterdierte pleegje. Deerbie is toun Biespil die pH-Wäid gjucht wichtich.
Sahara

Juu **Sahara**, fon Arabisk صحراء‎, ṣaḥrā (Wüüste), is ne Wüüste in Noud-Afrikoa. Juu is so'wät 8,6 Millionen km2 groot. Juu is gjucht loangsk, juu Truchmäite fon Aaste (Port Sudan) ätter Wääste (Nouadhibou) bedrächt 5500 km, fon Noude ätter Suude an juu breedeste Steede (Biskra ätter Agadez) "bloot" so'wät 2000 km.

Suudelk fonne **Sahara** kumt die Sahel.

## Relief
Die grootste Deel fon juu Sahara wierket as ne Ieuwene, man juu Qattara-Molle in dät Noud-Wääste fon Ägypten lait 137 m djoop unner dän Meeresspeegel, man dät rakt uk doo Ahggar-Bieriche in dät Suude fon Algerien un doo Tebesti-Bieriche in dän noudelken Tschad. Deer kon me Bieriche mäd moor as 3000 m Hoochte fiende.

## Geologie
68 % fon juu Sahara sunt steeniche Ieuwenen, 22 % Soundwüüste mäd Duunen un 10% sunt Steenbierge un Höäwele. In dän Noudelken Haaldeel fon juu Wüüste kon me foarallen Kalksteen un Laie fiende, man dät rakt uk bienaist aal uur Steene in juu Sahara. Die Sound koom fon groote Sarksteenbieriche in juu Midde fon juu Sahara. Doo sunt dan ferweederd, wiertruch die Sound äntstuude, die dan truch Äien in ferskeedene Deele fon juu Sahara späilt wuude un in dät Pleistozän truch Wiend un Woater fääre ferdeeld wuude.

## Lounde
*  Algerien
*  Tschad
*  Ägypten
*  Libyen
*  Marokko
*  Mauretanien
*  Mali
*  Niger
*  Sudan
*  Tunesien
*  Wäästsahara
Mosambik

**Mosambik** af **Mozambique** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Tansania
* Malawi
* Sambia
* Simbabwe
* Suudafrikoa
* Swasilound
* dän Indiske Ozean
Namibia

**Namibia** is n Lound in Afrikoa

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Angola
* Sambia
* Botswana
* Suudafrikoa
* un dän Atlantik
Neotenie

As **neoten** beteekend me besunners bie Amphibien n Diert, wät foar sin ganse Lieuwend n "Jung Diert" blift (toun Biespil n Poagestäit), man daach Bäidene kriege kon. Bekoand foar düt Määrkmoal is dät Axolotl *(Ambystoma mexicanum)*, bie disse Oard kon die Schildkäddel dät Hormon Thyroxin nit uutflappe, wiertruch dät Diert neen Metamorphose moakje kon.
Metamorphose

Juu **Metamorphose** is juu Ferannerenge fon dän Phänotyp, wan junge Dierte, toun Biespil Insekten un Amphibien, eerste Moaden af Poagestäite sunt un sik, wan joo gratter wäide, tou n uutwoaksen Insekt af n uutwoaksenen Poage äntwikkelje.
Taphozous

***Taphozous*** is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien un Australien.

## Määrkmoale
Kop un Rump sunt touhoope 62 bit 100 mm loange, die Unnerierm is 50 bit 75 mm un die Stäit 12-35 mm. N Diert uut dissen Sleek wächt 10 bit 50 g. Juu Unnerkaante fon sunne Fläddermuus is oafte ljoachter as juu Bupperkaante.

## Binnere Systematik
* Sleek ***Taphozous***
** Unnersleek *Taphozous*
*** Oard *Taphozous mauritianus*
*** Oard *Taphozous hildegardae*
*** Oard *Taphozous perforatus*
*** Oard *Taphozous longimanus*
*** Oard *Taphozous melanopogon*
*** Oard *Taphozous philippinensis*
*** Oard *Taphozous theobaldi*
*** Oard *Taphozous georgianus*
*** Oard *Taphozous hilli*
*** Oard *Taphozous kapalgensis*
*** Oard *Taphozous australis*
** Unnersleek *Liponycteris*
*** Oard *Taphozous hamiltoni*
*** Oard *Taphozous nudiventris*

## Wällen
*Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9