open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antonio Lucio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** *(maast in ju Kuutfoarm *'Antonio Vivaldi** binaamd; bädden ap dän [[4. Meerte]] [[1678]] in [[Venedig]]; stuurwen ap dän [[28. Juli]] [[1741]] in [[Wien]])'' waas aan venesioansken Komponist. Hie komponierde toufäärme [[Musik]] in dän Stil fon dän [[Barock]], ätters wikselde hie dan tou ju [[Galante Musik]], ju een Foarfoarm fon ju [[Klassik]] waas. Man dät wüülen dan do Ljuude in Venedig nit moor heere, also geen hie ätter Wien, wier hie sowät een Jier leeter stoorf. Dät bikoandste Wierk fon **Vivaldi''' sunt wäil Do fjauer Jierstiede.
Aquarellfaawe

**Aquarellfaawe** af **Aquarellklöär** is een in Woater löösboare Faawe, ju, mäd een normoale Woatermasse fermoald, nit däkket (dät hat, die Unnergruund skiemert truch). Ju bistoant uut een Biendemiddel (Gummi arabicum) un Pigmente un wäd mäd Woater fertänd.

## Kiek uk bie

* Aquarellmoaleräi
Arnold Böcklin

**Arnold Böcklin** (bädden ap dän 16. Oktober 1827 in Basel; stuurwen ap dän 16. Januar 1901 in San Domenico bie Fiesole, Provins Florenz, Italien) waas aan Swaitser Moaler, Teekner, Graphiker un Bieldehauer fon dän Symbolismus.

## Biespil-Wierke
Hier een poor Wierke. Uumdät dät symolistisk is, kon deer fuul uutinterpretierd wäide.

Arnold Böcklin - Venus Genitrix.jpg|"Venus Genitrix" - Latiensk foar: Venus, ju Ärtjuugerske.Venus waas in dät Oolde Room ju Goddine fon ju Ljoofte. Hier nimt Böklin ju Sinbielde un wiest deermäd, wo wichtich sowät as Ljoofte is, dät dät Lieuwend in Gong blift. Uk Venus hieren Suun, Amor (Latiensk foar: Ljoofte), uk naamd "Cupido" (Liedenskup), spiedelt een wichtige Rulle, hie stikket unner dät Poor een Fjuur oun, wier een Sinbielde. Dät Böcklin ju Foarm fon dät Triptychon bruukt, ju aleer maasttieds foar Altoarbielden bruukt wude, wiest, dät him dät wichtich waas, dät düsse Seeke aleer in dän heedenske Gloowe een wichtige Rulle spiedeld häd.
Arnold Boecklin - Island of the Dead, Third Version.JPG|Dät Dooden-Ailound (III).Die Dood spiedelde foar Böcklin een wichtige Rulle. In sien Lieuwendstied ferloos hie aachte fon sien fjautien Bäidene, hie kreech säärm dät Narrenfiewer un aan Sleek. Bie ju fäärme un ju twäide Version noch nit, man fon ju trääde Version oun skreeuw hie sien Initioalen ap een fon do Grääfkoomeren in dän Fäls.
Arnold Boecklin-fiedelnder Tod.jpg|Säärmportrait mäd dän fjooljende DoodDät is foar dän sälge Bäätergruund tou bikiekjen as "Dät Doodenailound". Böcklin gript hier dän oolden Toacht ap, wierätter die Dood sien Offere donsje lät. Sukke Doodendons-Bielden roate dät al sänt dät 14. Jierhunnert.


## Ferbiendengen
*
Carl Spitzweg

**Carl Spitzweg** *(mongs uk: *'Karl Spitzweg*'; bädden ap dän [[5. Februoar]] [[1808]] in [[München]]; stuurwen ap dän [[23. September]] [[1885]] in München)* waas aan düütsken Moaler uut dät Njuugentienste Jierhunnert. Hie waas aan rieken Mon un kuude sik dät laistje, tou moaljen, sunner Bielden tou ferkoopjen un ju Moalerkunst hiede hie sik maast säärm biebroacht. Hie gjuchtede sik also nit ätter Koastere un uk nit ätter do Wonske fon Kunden, deeruum häd hie aan gjucht oainen Stil. Mongs wäd hie dät Biedermeier touoarderd (aan Stil, die ju Idylle fon dät Burgerdum beswoor), man dät paaset uk nit so gjucht, uumdät Carl Spitzweg dät Burgerdum un sien Idylle nit säilden in sien Bielden ferspotede - aaldät hie deer säärm tou heerde. Spitzweg sien Kunst is ful fon Wit un Spot, me kon fuul fon sien Bielden as karikatuurenhaftich beteekenje.

Ieuwenske ju Moalerkunst befoatede hie sik uk mäd Dichtenge.

## Biespil-Wierke

Jagdunglueck (Carl Spitzweg).jpg|"Joagd-Uunluk"Ju Bielde wiest aan uunbiholpenen Sundaisjeeger
Carl Spitzweg 021.jpg|"Die Boukewurrm"
Carl Spitzweg 039.jpg|"Die braidjende Foarpost"
Carl Spitzweg 020.jpg|"Die Postlooper in't Rousendoal"
Caspar David Friedrich

**Caspar David Friedrich** (tou Waareld keemen ap dän 5. September 1774 in Griepswoold; stuurwen ap dän 7. Mai 1840 in Dresden) waas aan düütsken Moaler fon ju äddere Romantik. Hie belieuwde säärm dän Ferfaal fon dät Hillige Roomske Riek un waas nit toufree mäd dät in litje Fürstendume kleeuwde Düütsklound. Sien Loundskupsbielden wiese nit aaltied, man oafter ferskeedene Düütske Regionen, un uk oun ju Dracht fon Ljuude, do hie moalde, lät sik ärkanne, dät hie sik een eenich Düütsklound wonskede.

## Biespil-Wierke

Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|Wonnersmon uur een See fon Dook, 1818
Caspar David Friedrich's Chalk Cliffs on Rügen.jpg|Kriet-Fälsen ap Rügen, 1818
Caspar David Friedrich - Das Eismeer - Hamburger Kunsthalle - 02.jpg|Ju Ies-See, 1823 / 1824
Caspar David Friedrich - Der Watzmann.jpg|Die Watzmann, 1824 - 1825


## Ferbiendengen
*
Violoncello

Dät **Violoncello**, oafter kuut **Cello** naamd (in Seelterske Skrieuwwiese: "Tsjällo"; Moortaal: Celli) is een wichtich Striek-Instrument, dät een Fjoole lieket, man fuul gratter is un apgjucht spiedeld wäd, juust so as aan Kontrabass. In een Striek-Kwattät häd dät Cello ju Tenor-Stämme.

## Moor Bielden

Bielde:Cello study.jpg|Naiapnoame
Bielde:Ernst Reijseger 5257427.jpg|Ernst Reijseger mäd Cello
Bielde:LBoccherini.jpg|Luigi Boccherini (18. Jierhunnert) spiedelt Cello. Goud tou ärkannen is, dät dät in düsse Tied noch naan Stiekel hiede un mäd do Beene heelden wude.
Cembalo

Dät **Cembalo** *(Uurspröängelk: *'Clavicembalo**, uk: **Gravicembalo*'; in Seelterske Skrieuwwiese: Tsjämbalo; Moortoal: Cembali)* is aan Foarlooper fon dät Klavier, bie dän do Säiden mäd Fuggenkiele tuuked wäide. Cembali rakt dät sänt dät Füüftienste Jierhunnert, jo hieden hiere Bloitetied in ju Renaissance un dän Barock. Wier äntdäkked wude dät Cembalo in dät äddere twintichste Jierhunnert, man in düsse Tied häd me dät oolde Intrumänt unner Ferweendenge fon näimoudiske Klavier-Technik baud, un dät klingt nit so goud. Do läipe Ätterbaue uut düsse Tied häbe dän Roup fon dät Cembalo foar loange Tied ferduurwen. Däälich bruukt me wier moor ju oolde, histooriske Technik.
César Franck

**César Auguste Jean Guillaume Hubert Franck** *(bädden ap dän [[10. Dezember]] [[1822]] in [[Lüttich]], [[Belgien]]; stuurwen ap dän [[8. November]] [[1890]] in [[Paris]])* waas aan belgisk-frantsöösken Komponist un Oargelist mäd limbuurichske un düütske Wuttele. Hie wäd ju Romantik touoarderd un komponierde fuul Säärkemusik.

## Ferbiendengen
*
Charles Dickens

**Charles John Huffam Dickens** *(as Pseudonym uk *'Boz*'; bädden ap dän [[7. Februoar]] [[1812]] in [[Landport]] bie [[Portsmouth]], [[Änglound]]; stuurwen ap dän [[9. Juni]] [[1870]] ap [[Gad’s Hill Place]] bie [[Rochester]], Änglound)* waas aan ängelsken Skrieuwer. In sien Bäidenstied waas hie gjucht äärm un moaste Jäild fertjoonje, uumdät sin Foar mäd dän Räst fon sien Foamielje in dät Pieson waas, uumdät hie Skeelden hiede. Do Bilieuwnisse uut ju Äärmoud fiende sik wier in Charles Dickens sien Literatuur, wier oane hie sik oafter kloor ap ju Siede fon do äärme Ljuude stoalt, un do rieke un gietsige Ljuude kritisiert.

Tou do bikoandste Wierke fon Dickens heere Oliver Twist un Een Wienoachtstälster.
Charles Spencer Chaplin

**Sir Charles Spencer Chaplin**, naamd **Charlie Chaplin** (bädden ap dän 16. April 1889 fermoudelk in London; stuurwen ap dän 25. Dezember 1977 in Vevey, Swaits) waas aan britisken Komiker, Skauspiedeler, Regisseur, Komponist un Film-Produsänt.
Charles-Édouard Jeanneret-Gris

**Charles-Édouard Jeanneret-Gris**, bikoand unner dän Kunstlernoome **Le Corbusier** *(bädden ap dän [[6. Oktober]] [[1887]] in [[La Chaux-de-Fonds]] in dän Swaitser [[Kanton Neuenburg]]; stuurwen ap dän [[27. August]] [[1965]], in [[Ròcabruna Caup Martin]] in Suudaast-Oksitanien, tichte bie [[Monaco]])* waas aan swaitserisk-frantsöösken Baukunstler, Baukunsttheoretiker, Stäädploaner, Moaler, Teekner, Bieldehauer un Mööbelploaner.

## Biespil-Wierke

Centre Le Corbusier 2011-06-18 18-10-04.jpg| "Centre Le Corbusier" in Zürich
Weissenhof Corbusier 1.jpg|Huus in Stuttgart-Weißenhof
Palace of Assembly Chandigarh 2007.jpg|Een fon do eepentelke Iengjuchtengen in Chandigarh, Indien
Corbusierhaus Berlin B.jpg|Huus in Berlin
Chor (Musik)

Me boalt fon aan **Chor**, wan moorere Sjungere mädeenuur sjunge, un, in dän Fal, dät jo moorstämmich sjunge, älke Stämme fon moor as aan bisät is. Is älke Stämme bloot eenpeld bisät, boalt me fon een Vokoal-Ensemble. Die Bigriep fon dän Chor as Koppel fon Sjungere wude toufäärme in dät 17. un 18. Jierhunnert definierd, eer kwad me dät tou älken Koppel fon Musikere.
Bieldehaueräi

Ju **Bieldehaueräi** is een Foarm fon ju Bieldende Kunst, ju tjodimensionoale Kunstwierke häärstoalt.

Dät sunt 

* Skulptuuren:  Uut Steen häuwene, uut Holt snitkede af uurs uut fääst Materioal moakede tjodimensionoale Kunstwierke

* Plastiken: Uut Metall geetene, uut Toon foarmde af uurs uut wook Materioal moakede tjodimensionoale Kunstwierke

* Reliäffe: Moor of minner flakke Skulptuuren af Plastiken, do bloot een bitje in't tjodimensjonoale gunge.

Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide.
Claude Monet

**Claude Monet** *(bädden ap dän [[14. November]] [[1840]] in [[Paris]] as *'Oscar-Claude Monet*'; stuurwen ap dän [[5. Dezember]] [[1926]] in [[Giverny]])* waas aan Moaler uut Frankriek. Sien ädder Wierk gjuchtet sik ätter dän Realismus, man dät wonnelde sik moor un moor ätter dän Impressionismus, sodät Claude Monet däälich as Impressionist bekoand is. Monet sien Skilleroatsje "Impression, riesende Sunne" roate dän Impressionismus uurigens sin Noome. Monet is uk bekoand foar sin Tuun, dän hie säärm bääte sien Huus in Giverny ounlaid häd, deerfon hie uk eenige Skilleroatsjen moald häd.

## Biespil-Wierke

Claude Monet - Camille.JPG|"Camille in't gräine Klood"Skilleroatsje fon 1866, deerap Monet sien leetere Wieuwmoanske moald häd.
Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|"Impression, riesende Sunne"Skilleroatsje fon 1872, deerap Monet dän Hoawen fon Le Havre moald häd.
Claude Monet 004.jpg|"Boanhoaf Saint Lazare in Paris, Ounkumst fon aan Toach"Skilleroatsje fon 1877, deerap Monet aan Boanhoaf moald häd.
Claude Monet 025.jpg|"Tuunwai"Skilleroatsje fon 1902, deerap Monet aan Wai in sin Tuun in Giverny moald häd.
Skulptuur

Een **Skulptuur** is een uut Steen häuwen, uut Holt snitked af uurs uut fääst Materioal moaked tjodimensionoal Kunstwierk. Dät Moakjen fon Skulptuuren (uk Skulptuur naamd, as dät Ärtjuugnis) is ieuwenske ju Plastik aan Deelbiriek fon ju Bieldehaueräi. Däälich wäd die Uutdruk Skulptuur oafter uk in aan wiederen Sin bruukt, ju Plastik heert deer dan uk mee tou. Düsse nit moor so stromme Trännenge twiske do bee Bigriepe mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide.
Plastik (Kunst)

Een **Plastik** is een uut Metall geeten, uut Toon foarmd af uurs uut wook Materioal moaked tjodimensionoal Kunstwierk. Dät moakjen fon Plastiken is ieuwenske ju Skulptuur aan Deelbiriek fon ju Bieldehaueräi. Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide.
Bieldende Kunst

Ju **Bieldende Kunst** is aan Deelbiriek fon ju Kunst, in dän dät deeruum gungt, Wierke tou moakjen, do me griepe kon (uurs as t.B. in ju Musik, ju me bloot heere kon). Ju Bieldende Kunst säärm lät sik groaf iendeele in:

* Baukunst
* Bieldehaueräi
** Plastik
** Skulptuur
* Moalerkunst in dän gratteren Sin
** Kolloasje
** Kunst-Pränt
** Moalerkunst
** Teekenge
Moalerkunst

**Moalerkunst** (uk: **Moaleräi** af eenfach **Moaljen**) is dät Moakjen fon normoal twodimensionoale (flakke) Kunst-Wierke mäd Hälpe fon Faawe, ju ap Flakten apbroacht wäd. Deertruch unnerskadt sik ju Moalerkunst in dän strommen Sin fon ju Teekenge, ju nit uut Faaw-Flakten, man uut Faaw-Linien bistoant. Deertwiske rakt dät fonsäärm uk Uurgongs-Foarmen, do sik nit kloor ienoarderje läite. Ju Moalerkunst stoalt Skilleroatsjen häär.

## Ferskeedene Foarmen
Ätter do bruukte Faawen un Techniken kon me twiske do foulgjende wichtige Foarmen fon Moalerkunst unnerskeede:

* Acrylmoaleräi
* Aquarellmoaleräi
* Fresko
* Ouljemoaleräi

un moor.

Fonsäärm kon me dät aal uk ätter Stilgjuchten iendeele, man een Iendeelenge ätter Stilgjuchten is een Seeke, ju sik nit bloot spesjoal ap ju Moalerkunst, man ap älke Foarm fon Kunst, iensluutend Musik, Literatuur un wät dät noch aal rakt, bilukt.

## Ferbiendengen ätter buute
Allegorie

**Allegorie** is, wan ju Kunst een Seeke (oafter aan abstrakten Bigriep) truch uurs een Seeke, ju is griepboar, uutdrukt. Bisunners bikoand is ju Allegorie in ju Bieldende Kunst, deer rakt dät fuul allegoriske Skilleroatsjen, Skulptuuren uas. Man uk in ju Literatuur rakt dät Allegorien. Oafter sunt Allegorien Personifikationen. So sunt uk wäkke fon do griechiske blw. roomske Godde skiere Allegorien tou een Themoa, so toun Biespil ju roomske Godinne Iustitia - dät is Latiensk un hat fääre niks as Gjuchtfäidegaid.
Diego Rivera

**Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez**, kuut: **Diego Rivera** *(bädden ap dän [[8. Dezember|8.]] af [[13. Dezember]] [[1886]] in [[Guanajuato]]; stuurwen ap dän [[24. November]] [[1957]] in [[Mexiko-Stääd]])* waas aan bikoanden mexikoansken Moaler fon ju Moudeerne. Hie skäl kreoliske, ruske un indioanske Foaroolden häbe, man fielicht kwad hie dät uk bloot so. In sien Bielden ferwierkede hie uk sien kommunistiske Uurtjuugenge. Hie waas twäie mäd Frida Kahlo ferhilked.

## Biespil-Wierke

Palacio Nacional Murals view.JPG|Deele fon do Fresken unner ju Biteekenge "Epos fon dät mexikoanske Foulk", äntsteen twiske 1929 un 1935 in dän Palacio Nacional.
Mexico Today and Tomorrow.JPG|Uk uut dät "Epos fon dät mexikoanske Foulk": "Mexiko däälich un mäiden". Wan me ju Bielde toufäärme in sien Symbolik bikikt un ätters in dän Touhoopehong fon dät heele Kunstwierk sjucht, is tou ärkannen, wäkke Hoopenge Rivera mäd dän Komunismus ferbindt. Do Bielden deerfoar wiese dän Kamp twiske Azteken, un noch deerfoar wiese jo do Azteken mäd hier Moanskenoffer. Man mäd düsse Bielde lät Rivera do Ljuude positiv in ju Toukumst kieke.
Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 4.jpg|"Die Moanske foar ju Paad-Skiere" (1934 in dän Palacio de Bellas Artes in Mexiko-Stääd) - düsse Bielde is moald ätter dän atheistiske Toacht, dät die Moanske säärm dän Loop fon ju Waareld stjuurje kuude.
SEP Who wants to eat, should work.JPG|"Wäl iete mai, skuul wierkje" - düsse Bielde lät säildsoam: Hier wäd juust aan Kunstler ferhäuwen, un dät unner dän Titel "Wäl iete mai, skuul wierkje" is fielicht säärm-kritisk, man fielicht uk een Kritik oun Ljuude, do so toanke.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (kristend ap dän 6. Juni 1599 in Sevilla; stuurwen ap dän 6. August 1660 in Madrid, waas aan barocken Moaler uut Spanien, die foarallen foar sien Portrait-Moalerkunst bikoand is. Hie hiede uk Kontakt tou Peter Paul Rubens, die fon him mäd ju spoanske Kunst fertjoud moaked wäide wüül. Skilleroatsjen fon Velázquez hieden in eenige Faale Ienfloud ap ju leetere Moalerkunst.

## Biespil-Wierke

La adoración de los Reyes Magos, 1619, Velázquez.jpg|Ounbeedenge truch do Hillige träin Keeninge, Bielde fon 1619
Felipe IV de castaño y plata, by Diego Velázquez.jpg|Bielde fon Philipp IV. (Spanien), Skilleroatsje fon sowät 1631 / 1632
Velázquez – Bufón don Sebastián de Morra (Museo del Prado, c. 1645).jpg|Bielde fon dän Dwäärch Sebastian de Morra, die as Hoaf-Jöäkel heelden wuude, äntsteen twiske 1635 un 1645.
Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg| "Las Menias" - Do Hoafwuchtere, Skilleroatsje fon 1656
Diego Velázquez

**Diego Velázquez** is die oukuutede Noome fon...

* Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, Moaler fon dän Barock uut Spanien

* Diego Velázquez de Cuéllar, Ärooberer un fäärme Gouverneur fon Kuba
Florenz

**Florenz** is ju Haudstääd fon ju Region Toskana in Italien un waas fon 1865 bit 1870 ju Haudstääd fon dät Köönichriek Italien. In et 14. un 15. Jierhunnert blöide ju Stääd un hiede n grooten Ienfloud ap ju europäiske Kunst un Kultuur. Foar ferskeedene Kunstler un Geleerden waas Florenz hiere Woonsteede of Geboortstääd (so as Leonardo da Vinci un Dante Alighieri).

## Ferbiendenge
God

Aan **God** - in wäkke Religionen gungt me fon moorere Godde uut - is foar ferskeedene Mythologien, Religionen un Gloowensuurtjuugengen as uk in ju Metaphysik een buppenatüürelk Weesen of een haagere Macht. In do ferskeedene Leeren fon do religiöse Uurtjuugengen häd aan God bisunnere Oainskupe un kricht een bisunnere Fereerenge.

## Ferbiendenge
Jerusalem

**Jerusalem** is ju Haudstääd fon Israel un wäd uk as Haudstääd fon do Palästinensiske Autonomielounde in Ansproak nuumen, uumdät in dät Aaste ful Arabere lieuwje un foarallen uumdät Jerusalem uk foar do Muslime een Betjuudenge as hillige Stääd häd. Ju lait in do Judäiske Bierge twiske dät Middelmeer un Doode See un häd 933,200 Ienwoonere.
12. Juni

## Skjonisse
* 1550: Helsinki, leeter ju Haudstääd fon Finlound wäd ap Befeel fon Gustav I. Wasa gruunded.
* 1817: Die badiske Ärfiender Karl Drais is foar dät eerste moal mäd sien "Loopmaskiene" ap Paad. Ju Maskiene jält as ooldsten Foarlooper fon dät Flitsepee.
* 1848: Bie dät twäide Wartburgfääst aaskje Studenten, oun ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge gjuchted, ju Uurfierenge fon do Universitäten in Nasjonoal-Oaindum, akademiske Sälwenferwaltenge un Finansierenge truch dän heele Stoat.
* 1866: Twiske dän frantsööke Kaiser Napoleon III. un dät Kaiserdum Aastriek wäd die Aastriekisk-Frantsööske stilkene Ferdraach ousleeten, die in dän Faal fon ne Aastriekiske Uurwinnenge Venetien uum dän Pries fon dät näitroalblieuwen fon Frankriek toutält. Uk Aastriek bräkt deermäd do Ferienbeerengen fon ju Düütske Buundesakte.
* 1935: Eende fon dän Chacokriech twiske Bolivien un Paraguay. Dät uumkampede Rebät Gran Chaco faalt an Paraguay.
* 1940: Ätterdät düütske Troppen ju Maginot-Linie truchbreeken hääbe, rüümje do frantsööske Eenhaide Lothringen.
* 1987: Dät Skoulmuseum Folmhusen wäd eepend.
* 1990: In dän Ferfaal fon ju Sowjetunion ferkloort Ruslound sien stoatelke Souveränität.
* 2018: In Singapur mäite sik US-Präsident Donald Trump un Kim Jong-un, die Diktoatoor fon Noud-Korea. Dät is dät eerste Moal, dät do Stoats-Upperhaude fon do bee Atoom-Moachte touhoope kuume.

## Tou Waareld keemen
* 1827: Johanna Spyri, Swaitser Skrieuwerske
* 1981: Nora Tschirner, düütske Skauspielerske un Moderatorinne.

## Stuurwen
* 2001: Paula Wiesinger, Bierichstiegerske un Ski-Looperske uut Suud-Tirol
* 2003: Gregory Peck, US-amerikoansken Skauspieler
* 2014: Frank Schirrmacher, düütsken Saitengs-Skrieuwer
Diderik Buxtehude

**Diderik Buxtehude** (bädden uum 1637 woarskienelk in Helsingborg, stuurwen ap dän 9. Moai 1707 in Lübeck, maast ap Düütsk "**Dietrich Buxtehude**" naamd) waas aan uut Deenemäärk stommenden Oargelist, die fon 1668 oun in ju Säärke St. Marien in Lübeck wierkede, wier hie as barocken Komponist bikoand wude. 1705 koom Johann Sebastian Bach tou Fout moor as 400 Kilomeetere fon Arnstadt ätter Lübeck wai, uum Buxtehude spiedeljen tou heeren; fermoudelk wude hie deer uk fon Buxtehude unnergjuchted.
Heinrich Christian Wilhelm Busch

**Heinrich Christian Wilhelm Busch** (15. April 1832 in Wiedensahl bie Stadthagen - 9. Januoar 1908 in Mechtshausen, däälich n Stääddeel fon Seesen in dän Harz) waas n betjuudenden Humorist un Satiriker, un wäd reekend as Stamfoar fon do Bieldefertälstere (Comics).

## Biographie
Busch waas die Ooldste fon ne Familie mäd soogen Bäidene. As hie 9 Jiere oold waas, koom hie 1841 unner ju Suurge fon sin Oom Georg Kleine, Pestoor fon Ebergötzen bie Göttingen). Eerst trjo Jiere leeter saach er sien Oolden wier. Busch sin Oom roat him Privoatunnergjucht. In n Häärst 1846 look Wilhelm Busch mäd ju Familie Kleine ätter Lüthorst bie Solling, wier hie 1847 fon Pestoor Kleine konfirmierd wuud.

In dätsälge Jier begon hie n Maskinenbau-Studium an ju Polytechniske Universität fon Hannover. 1851 unnerbriek hie sien Studium un studierde Bieldjende Kunst in Düsseldorf, Antwerpen un toulääst in München.

In dät Jier 1854 wuud Wilhelm Busch Meeglid fon dän Kunstfereen *Jung München*. Ätterdät sien Suster stoorf in n Juni 1858, konzentrierde hie sik intensiv ap anatomisk Teekenjen un Moaljen. Do Gjuchte ap Max un Moritz ferkoopede er in dät Jier 1865, as hie Student waas, foar 1700 GouldMaak an sin Ferlääser Kaspar Braun, die deermäd n Fermuugen fertjoonde. Eerste in n hoogen Oaler kreech Wilhelm Busch fon dän Ferlaach noch n Bedraach fon 20.000 Gouldmaak, die er fääreroate foar wäildeedige Swäkke.

1864 roate hie dät satiriske Stuk *Der Heilige Antonius von Padua* uut, dät ferbeeden  wuude un eerste säks Jiere leeter ärskeen. 1872 look Busch ätter Wiedensahl, fon wier hie oafte ap Raisen in t Uutlound geen, bit Italien un do Niederlounde. 1872 skreeuw un teekende Busch do trjoo Bieldegeskichten *Die fromme Helene*, *Bilder zur Jobsiade* un *Pater Filuzius*.
1873 ärskeen *Der Geburtstag* un 1874 *Dideldum*. 1898 wikselde hie tou sien Bruursbäiden in Mechtshausen.

Ieuwenske sien Skrifte moalde Busch uk sun 1000 Ouljebielden, do der eerste ätter sin Dood in dät Jier 1908 fereepentelked wuuden.

MaxMoritz.jpg| Max un Moritz
Fipps.jpg|Oape Fipps
Knopp.jpg |Heer un Frau Knopp
Huckebein.jpg |Hans Huckebein

## Ferbiendengen

* Wilhelm-Busch-Museum Hannover
* Bieldeserie Max un Moritz
* ap ju Steede fon sien Bäidentied in Ebergötzen
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (9. of 10. Oktober 1813 - 27. Januoar 1901) waas n italieensken romantisken Komponist, die der foarallen Opern komponierde. Hie waas aan fon do ienfloudriekste Komponiste fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaiden wäide oafte uutfierd in Opernhuuse uur ju ganse Waareld, un do Themen uut eenige fon sien Wierke hääbe al siet loang Fout foated in ju populäre Kultuur, as "La donna è mobile" uut *[[Rigoletto]]*, *[[Va, Pensiero]]", die hebräiske Skloawechor fon *Nabucco*, *Libiamo ne' lieti calici", Drinkliäid uut *[[La traviata]]* un die Triumphmarsk uut * [[Aida (Oper)|Aida]]*. Wan sien Oarbaid uk kritisierd wäd foar ju Ferweendenge fon ne Standoard-diatoniske musikaliske Sproake insteede foar ne chromatiske un ne Naigenge tou hääben tou Melodram, dominierje Verdi sien Mästerwierke daach dät algemeene Opernrepertoire, 150 Jiere ätterdät jo komponierd wuuden.

## Musik
* Enrico Caruso sjungt La donna è mobile fon Verdi sien Opera Rigoletto, uum 1908

## Opern
* *[[Oberto (opera)|Oberto, Conte di San Bonifacio]]* (1839)
* *[[Un Giorno di Regno]]* (1840)
* *[[Nabucco]]* (1842)
* *[[I Lombardi alla prima crociata]]* (1843)
* *[[Ernani]]* (1844)
* *[[I due Foscari]]* (1844)
* *[[Giovanna d'Arco]]* (1845)
* *[[Alzira (opera)|Alzira]]* (1845)
* *[[Attila (opera)|Attila]]* (1846)
* *[[Macbeth (opera)|Macbeth]]* (1847)
* *[[I masnadieri]]* (1847)
* *[[Jérusalem]]* (1847)
* *[[Il corsaro]]* (1848)
* *[[La battaglia di Legnano]]* (1849)
* *[[Luisa Miller]]* (1849)
* *[[Stiffelio]]* (1850)
* *[[Rigoletto]]* (1851)
* *[[Il trovatore]]* (1853)
* *[[La traviata]]* (1853)
* *[[Les vêpres siciliennes]]* (1855)
* *[[Il Trovatore|Le trouvère]]* (1857) 
* *[[Simon Boccanegra]]* (1857) 
* *[[Aroldo]]* (1857)
* *[[Un ballo in maschera]]* (1859)
* *[[La forza del destino]]* (1862)
* *[[Don Carlos]]* - Académie Royale de Musique Paris, 1867
* *[[Aida]]* (1871)
* *[[Otello]]* (1887)
* *[[Falstaff (opera)|Falstaff]]* (1893)
Haudwoud

Dät **Haudwoud** (Substantiv) beteekent n Ding af Begrip.

## Konkrete Substantive und abstrakte Substantive
*Konkrete Substantive* (of *Konkreta*) beteekenje physiske Eenhaide, do der,  in n Prinzip toumindest, fon een fon do Sinsorgoane beooboachted wäide konnen (t. B. *Stoul*, *Appel* of *Atom*, man uk Noomen as *Sienke*). Deerjuun ferwiese *Abstrakte Substantive* (of *Abstrakta*) ap abstrakte Objekte, dät hat, Ideen of Konzepte (t. B. *Fräiegaid* of *Hoopenge*, man uk eenfach *Keelde* of *Djuurte*, also wät me nit sjo kon). Maastens is dissen Unnerskeed uutsluutend, man daach hääbe eenige Substantive moorere Betjuudengen, eenmoal konkret un eenmoal abstrakt, t.B. dät Substantiv *Kunst*, dät sik in de Räägel belukt ap n Konzept (t.B. *Kunst is n wichtich Element fon ju moanskelke Kultuur*), man wät sik uk ap ne bestimde Grafik beluuke kon (t.B. *iek klieuwje uus Wucht hiere Kunst an dät Köilskap*).

Eenige abstrakte Substantive hääbe n abstrakten, as uk n konkreten Sin, wierbie die eerste truch figurative Äntwikkelenge uut dän lääste äntsteen is. Deertou heere *Koai* un *Sieuwe*. Ap Seeltersk sunt fuul abstrakte Substantive bilded uut Oainskupswoude un Tiedwoude mäd Eendengen as *-e, -enge, -haid, -dum, -skup*). Biespiele sunt *Ljoowe* (fon dät Oainskupswoud *ljo*), *Deelenge* (fon dät Tiedwoud *deele*), *Falskhaid* (fon *falsk*), *Oaindum* (fon *oain*), *Bliedskup* (fon *bliede*).
Nazi

**Nazi** is maasttieds aan Kuut-Begriep foar Ounhongere fon dän Nasjonoal-Sosjoalismus, besunners foar Fertreedere fon ju NS-Diktoatuur unner Adolf Hitler.

Uurspröängelk waas deer die Nasjonoal-sosjoale Fereen (Nazionalsozialer Verein) unner Friedrich Naumann twiske 1896 un 1903 meend, die niks mäd do leetere Nasjonoal-Sosjoalisten tou dwoon hiede. Sänt 1923 belukt sik die Uutdruk definitiv ap ju NSDAP. Däälich unnerskat me twiske Oold-Nazis, do in ju NS-Diktoatuur däidich wieren un Neo-Nazis, do in een leetere Tied moanskenfäindelke un rassistiske Thesen fertreede, do ju NS-Ideologie äntspreeke of touminst naikuume. In ju Politik fon däälich wäide Ounhongere fon ju NPD, man toumäts uk fon ju AfD as Nazis beteekent, uumdät jo sukke moanskenfäindelke un rassistiske Thesen fertreede un deelwiese Oold-Nazis ferdäägenje un hiere Rhetorik bruuke.
Avril Lavigne

**Avril Ramona Lavigne** (* 27. September 1984 in Belleville, Ontario) is ne kanadiske Rock- un Pop-Sjunferske, Gitarristin, Songwriterske, Skauspielerske un Designerske, ju bie eenige fon hiere Läidere uk uk Produzentin waas.
UNESCO-Waareldäärwe

Ju UNESCO ferloant dän Tittel **Waareldäärwe** (**Waareldkultuuräärwe** un **Waareldnatuuräärwe**) an Steeden, do sik apgruund fon hiere Eensichoardegaid un hiere Authentizität deerfoar kwalifizierje un do fon do Stoaten foar dissen Tittel foarsloain wäide. Ju UNESCO ferloant dissen Tittel in dän Roome fon ju fon uur 185 Stoaten ratifizierde Waareldäärwekonvention fon 1972. Deermäd nimt ju UNESCO disse Steeden in ju **Waareldäärwelieste** ap. Uur Klassen sunt dät *[[Waarelddokumentenäärwe]]* (hääruutraagjende Dokumente fon de Moanskhaidsgeskichte) fon ju UNESCO un dät ieuwenfals ap ne Konvention (fon 2003) stuttede *[[Immaterielle Waareldäärwe]]* (t.B. Dons, Tjooter, Musik, mundelke Literatuur un Hondwierkstraditione).

## ju Lieste
In uus Naite heert tou ju Lieste ju Wäädsee. 

## Weblinks

* Doatenboank fon ju UNESCO mäd uumfangrieke Beskrieuwengen fon do eenpelde Steeden (englisch, französisch)
* Samlenge fon dät UNEP-WCMC mäd eenhaidelke Doatenbleedere tou aal Steeden fon dät Waareldnatuuraärwe blw. miskede Steeden
* Schätze der Welt – Hier kon me sik Dokumentationsfilme uur do maaste Kultuur- un Natuurtoankmoale mäd dät UNESCO-Prädikat as fjoondelsuure RealPlayer-Videos ankiekje un -heere
Nationoales:
* Nationoale UNESCO-Kommissione: Düütsklound, Aastriek, Swaits
Pennsylvanien

**Pensilvanien** (ängelsk: *Pennsylvania*; latiensk foar „Penn sien Wooldlound“), offiziellen Noome „Commonwealth of Pennsylvania“ is n Buundesstoat in dät Aaste fon do Fereende Stoaten. Sin Noome häd dät fon William Penn. Pennsylvanien is een fon do Trättien Kolonien, do do Fereenigde Stoaten gruunded hääbe. In dät Aaste stat sien Skeed an New Jersey, in dät Suudaaste an Delaware, in dät Suude an Maryland, in dät Suudwääste an West Virginia, in dät Wääste an Ohio un in dät Noude an dän Buundesstoat New York un an dät Eriemeer. Aaltouhoope is Pennsylvania 119.283 km² groot.

## Sjuch uk
* Paltsersk
* Philadelphia
* Pittsburgh
* Universität fon Pensilvanien (UPenn)
* Staatliche Universität fon Pensilvanien (Penn State)

## Ferbiendengen
Tom Puss

**Tom Puss** (holloundsk *Tom Poes*) is ju bekoandste Comicfiguur fon dän niederloundske Comicteekener Marten Toonder.

## Äntwikkelenge
Die anthropomorphe Koater *Tom Puss* wuud al 1938 äntwikkeld, ferskeen eerste oawers bloot in Argentinien un ju Tschechoslowakei. In do Niederlounde ferskeen *Tom Puss* toun eersten Moal dän 16. Meerte 1941 in dät Deegeblääd De Telegraaf. Al in ju trääde Foulge bie dän *Telegraaf* kreech *Tom Puss* mäd dän ieuwenfals anthropomorphe Boare *Oliver Bommel* n räägelmäitigen Beglaiter. Fon n 28. November 1947 bit toun Juni 1951 ärskeen in do Niederlounde mäd *Tom Poes Weekblad* n Comicwiekenblääd, dät ieuwenske dän Titelfiguur noch moor Protagoniste äntheelt. ref>''Tom Poes Weekblad'' bie lambiek.net (nl.) Ju lääste Geskichte fon *Tom Puss & Hr. Bommel* ärskeen 1986.

Waas ju Figuur fon dän *Tom Puss* toueerst foar litje Bäidene as Sielgruppe anlaid, so gjuchte sik die Comic in do 1960er un 1970er Jiere moor an Jungfoulk un junge Woaksene. Deerbuute wuud ju uk in Teekentrickfilme un as Wierwedreeger iensät.

In n Ounfang äntheelten do Comics mäd *Tom Puss* neen Spräkbläisen, man die Text waas bloot unner do Bielden anoardend. Eerste 1945 wuude dät tiedwiese annerd.

In dän düütsksproakigen Ruum ferskeen *Tom Puss* unner uur in do Jiere 1983 bit 1985 bie Carlsen.

Ap Wäästfräisk ferskeenen Tom Puss- of Bommel-Geskichten in ju Leeuwarder Courant un leeter as Bouke in do Jiere 1994 bit 2007 bie Chat Mort.

## Figuure
* *Tom Puss* is altied die Wieste, die do Failere fon do Uur löösen däd, besunners fon sin Fründ Oliver Bommel.
* *Bommel* is n rieken Heer, die der n “foaroalerk” Kastäil bewoont, wät hie sälwen baue lät häd. Hie wol “in t Stille Goudes dwo” un immer wiese, “wät n Heer fermai”, man dät wäd je aal niks.
* *Johann*, sin Tjooner, die der räägelmäitich Ouskeed nimt.
* Professor *Prschikowski*, die Geleerde in Toachten: "Dit is aal ja gans uunwietenskuppelk." 
* Die Psychologe *Breinbreier*: “Dät sjo iek so oafte in mien Praxis”.

## Literatuur
* Franco Fossati: *Das große illustrierte Ehapa Comic Lexikon*, Ehapa Verlag, Stuttgart 1993, ISBN 3-7704-0865-9, S. 260—261
* Andreas C. Knigge: *Comic-Lexikon*, Ullstein, Frankfurt am Main, Berlin und Wien 1988, ISBN 3-548-36554-X , S. 432—433

## Ätterwiese
Johannes Vermeer

**Johannes Vermeer** (dööped Delft, dän 31. Oktober 1632 - deer begreeuwen dän 15. Dezember 1675) is aan fon do bekoandste Niederloundske Kunstlere uut dät Goulden Tiedoaler fon do Niederlounde. Hie wuud in dät 19. Jierhunnert ju *Sphinx von Delft* naamd, deeruum dät sun Bitjen uut Lieuwend bekoand waas. Vermeer hied buutendät ne Foarljoowe foar tiedloose, sljuchte Momente. Hie blift weegen sien nit ättertoumoakjende Faawen un dän ferblufjende Luchtienhoold räätselhaft. 

Vermeers Skilleroatsjen, maast Genrebielden un n poor Historiemoaleräie, Allegorien un Stäädbielden, teekenje sik uut truch ne subtile Ferweendenge fon Faawen un ne perfekte Komposition. Hie ferwoande bietiede djuure Pigmente un hied ljoust Skoanelkenblau un Loodtin-jeel.

## Ferbiendengen
* Skilleroatsjen in dät Rijksmuseum Amsterdam
*  Die wuddelke Vermeer
*  Johannes Vermeer ap Artcyclopedia mäd fuul Ferbiendengen
*  Web Galerie fon Kunst
* Vermeerzentrum Delft
* Falskenge Van Meegeren 
* Websiede uur it Interieur un Inventoar bie Vermeer touhuus
Nha Trang

**Dong Hoi** is ju Haudstääd fon Khanh Hoa, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Cam Ranh.

*Nha Trang - Wikivoyage
Ba Ria

**Ba Ria** is ju Haudstääd fon Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Long Thanh.
Vung Tau

**Vung Tau** is ju Haudstääd fon Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Long Thanh, Lufthoawen Vung Tau.
Jane Austen

**Jane Austen** (* 16. Dezember 1775, Steventon, Hampshire; † 18. Juli 1817, Winchester, Änglound) waas ne Skrieuwerske uut Groot-Britannien.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Jane Austen (Kritikatur)
Sänt Päitersbuurich

**Sänt Päitersbuurich** is ju grootste Stääd in Ruslound an ju Äi Newa, mäd ne Flakte fon 1.439 km2. Ju Stääd häd 4.953.219 Ienwoonere.
Domínikos Theotokópoulos

**Domínikos Theotokópoulos** (In griechiske Skrift "***Δομήνικος Θεοτοκόπουλος***", uk bekoand as "***El Greco***"; bädden uum 1541 ap Kreta, stuurwen 1614 in Toledo, Spanien), waas aan Moaler. Hie moalde toufäärme in dän Stil fon ju Skoule fon Kreta, ju dän oolde Ikonen-Stil mäd ju Renaissance fermiskede, leeter, as hie in Venedig un Rom waas, moalde hie in ju Renaissance, in Spanien moalde hie in dän Manierismus un ap't lääste is hie gjucht oainwillich wuden.

## Lieuwend

Toufäärme waas hie Ikonen-Moaler ap Kreta. Kreta waas in düsse Tied unner ju Heerskup fon ju Republik Venedig, man ju Kultuur fon dät unnergeene byzantienske Riek wierkede noch ätter. Theotokópoulos heerde tou ju Skoule fon Kreta ju do Stile fon ju Renaissance un fon ju oolde Ikonen-Moaleräi ferboont.

Dan geen wonnerde hie uut sien Heemoat uut un look truch do wäästelke Middelmeer-Lounde. Uut düsse Tied kumt uk sin Öökelnoome "El Greco", die hoolich spoansk un hoolich italieensk is:

Uum 1565 begon hie, in ju Wierksteede fon Tiziano Vecellio ("Tizian") in Venedig tou wierkjen un stuude uk unner dän Ienfloud fon Jacopo Bassano un Jacopo Tintoretto. In 1570 geen hie ätter Rom wai, deer in düsse Tied ju Kunst fon Michelangelo in Moude waas. Dät wüül Theotokópoulos nit un look in 1577 toufäärme ätter Madrid, fon deer uut fääre ätter Toledo wai, deer hie bit tou sin Dood tou wierkede.

Foar aal'n dät leete Wierk fon Theotokópoulos is untypisk foar ju Tied. Wan me wäkke fon düsse Bielden sjucht, kon me licht toanke, dät do uut dät twintichste Jierhunnert wieren. Dät kumt deerfon, dät sik in dät 20. Jierhunnert fuul Kunstlere ätter dät leete Wierk fon Theotokópoulos gjuchted häbe.

## Biespil-Wierke

Dormition El Greco.jpg|Ikone fon ju Äntsläipenge fon Maria, moald foar 1567
Bielde:7222 Adoración de los Reyes Magos.jpg|*Adoration of the Magi*, 1568, Museo Soumaya, Mexico City
Annunciation by El Greco (1570-1575, Prado).jpg|Ju Ounkändigenge - moald fon 1570 - 1575
El Greco - The Burial of the Count of Orgaz.JPG|Dät Deelbjoor fon dän Greeuwe fon Orgaz, moald 1586 - 1588 tou.
El Greco, The Vision of Saint John (1608-1614).jpg|Ju Eepenenge fon dät füüfte Siegel (Uut ju Eepenbeerenge); moald twiske 1608 un 1614, bloot noch aan Deel fon ju Bielde is ärheelden, dät wichtichste is deer nit moor ap.
Lufthoawen Cam Ranh

**Lufthoawen Cam Ranh** is die Lufthoawen foar Nha Trang, Khanh Hoa Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 36 km fon dät Säntrum fon Nha Trang.
Luchtfoartjuuch

Een **Luchtfoartjuuch** is een Reewe, ju in ju Lucht foare kon. Dät rakt deer gjucht ferskeedene Funktsjoonswiesen, do me groaf iendeele kon in Luchtfoartjuuge, do sweerer sunt as ju Lucht (Fljoogere, Hoochskruuwere) , un wäkke, do lichter sunt as Lucht (Ballone un Luchtskiepe).

## Fergeenhaid
Bee do Ideen sunt aller, as me toankt. 

Litje Skienfät-Ballone, do Kǒng-Míng-Skienfeete wuden al foar bolde twoduusend Jiere fon dän Chineesiske Politiker Zhūgě Liàng ärfuunen. Ju fäärme Ballonfoart mäd Moanskene an Boud waas in 1783, die groote Ballon waas fon do Bruure Mongolfier ärfuunen wuden. 

In ju Theorie wuden al foar moorere hunnert Jiere Luchtfoartjuuge uuttoacht, do sweerer sunt as Lucht, t.B. fon Leonardo da Vinci, man bit dät funktjoonierde, duurde dät noch een Tied.  Albrecht Ludwig Berblinger, bekoand as "die Snieder fon Ulm" stoalde al in 1811 aan Glied-Fljooger foar, die oaintelk funktsjoonierde, man as hie deermäd uur ju Donau fljooge skuul, geen dät nit, uumdät deer do Wiend-Ferhooldnisse läip sunt. Deeruum is hie bloot uutlaached wuden.

Loange Tied heelt me do Luchtskiepe foar ju Technik fon ju Toukumst, man däälich sunt do Fljoogere ap't wichtichste.


Bielde:Montgolfiere 1783.jpg|Heetlucht-Ballon fon do Bruure Mongolfier
Bielde:Zeppellin NT amk.JPG|Zeppelin NT ("Neuer Technologie")
Bielde:Gleiter von Ulm.jpg|Glied-Fljooger fon Albrecht Ludwig Berblinger
Bielde:Emirates A380 2.JPG|Aan moudeernen Fljooger
14. August

## Skjonisse
* 1842: Die twäide Seminolenkriech, in dän do Fereende Stoaten fersoacht häbe, do Seminolen uuttouroodjen af in Reservoate tou ferdrieuwen, eendet mäd aan Deel-Ärfoulch foar do USA. Wäkke fon do Seminolen sunt bit däälich in Florida blieuwen un häbe naan amtelken Free-Ferdraach mäd do USA moaked.
* 1919: Ju Weimarer Ferfoatenge loost dät Wät uur ju foarloopende Rieks-Moacht ou.
* 1947: Die Stoat Pakistan wäd uunouhongich fon Britisk-Indien.

## Stuurwen
* 1908: Friedrich Paulsen, noudfräisken Philosoph un Pädagoge.
* 2003: Helmut Rahn, düütsken Foutbaal-Spieler
Spacelab

Dät **Spacelab** was een wierferweendbeer Ruumtelabor, uum wietenskuppelke Fersäike in ju Sweereloosegaid tou moakjen. Dät waas bloot in een Space Shuttle, een Oard fon Ruumtefeer, tou bruuken. Deer kuude dät in dän Leederuum ienbaud wäide.
Edgar Allan Poe

**Edgar Allan Poe** *(bädden ap dän [[19. Januoar]] [[1809]] in [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|USA]]; stuurwen ap dän [[7. Oktober]] [[1849]] in [[Baltimore]], [[Maryland]])* waas aan amerikoansken Skrieuwer, die foarallen foar sien gruusige Tälstere bekoand is. Man hie häd sik uk mäd ju Dichtenge fon Riemsele befoated.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Edgar Allan Poe (Perlentaucher)
7. Oktober

## Skjonisse
* 1858: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup.
*1949: Ju Gruundenge fon ju DDR skjucht truch ju Konstituierenge fon dän twäide Düütske Foulksräid fon ju Sowjetiske Besättengs-Soone as Provisoorisken Foulkskoomer; Tougliek wäd ju fon dän Foulksräid ap dän 30. Moai bewilligede Ferfoatenge tou ju Ferfoatenge fon dän näie Stoat ferkloord. Tou dän eerste Ministerpräsidänt wäd Otto Grotewohl kädden.
* 1979: Ju Bremer Gräine Lieste roaket as eerste gräine Paatäi Mandoate in een Loundsparlemänt un lukt mäd fjauer Ouoardende in ju bremiske Burgerskup ien.
* 2001: Unner dät Propaganda-Motto "Kriech juun dän Terror" beginne do USA dän Kriech juun do Taliban in Afghanistan.
* 2023: In aan groot ounlaiden Oungriep, wier do Terroristen fon dän Gaza-Striepe uut tou Lound, Lucht un See Israel oungriepe un foaruurgungend uk Lound besätte, begint ju Terrormiliz Hamas aan Massenmoort oun ju Befoulkenge. 1182 Ljuude wäide uumebroacht, do maaste Doode sunt israeelske Juuden. Sänt ju Schoah sunt foar dät eerste Moal so fuul Juuden ap aan Dai möärend wuuden. Monken do Doode sunt 695 israeelske Zivilisten (deerbie uk 36 Minnerjierige), 373 Liede fon do israeelske Seekerhaidskrääfte un 73 Buutloundere. Moor as 5400 Ljuude wuuden ferseerd un 250 as Jeesel ätter dän Gaza-Striepe wai broacht.

## Tou Waareld keemen
* 1520: Alessandro Farnese, italieensken Kardinoal
*1920: Georg Leber, düütsken Politiker fon ju SPD.
*1952: Wladimir Putin

## Stuurwen
* 1849 - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1809)
* 1873 - Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist (tou Waareld keemen in 1803)
Hilaire Germain Edgar de Gas

**Hilaire Germain Edgar de Gas** maasttieds bekoand unner dän Noome **Edgar Degas** (* 19. Juli 1834 in Paris; † 27. September 1917 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, die dän Impressionismus naistuude. Daach unnerskadt sik sien Moalwiese deerfon truch ju niepniemende Struktuurisierenge fon sien Bielden. Hie moalde maast Ljuude, man uk uurswät.

## Biespil-Wierke

Edgar Germain Hilaire Degas 055.jpg|Bielde fon een jung Wieuw
Edgar Germain Hilaire Degas 065.jpg|Kuste bie Äbbe, moald sowät 1869 - 1870
Edgar Germain Hilaire Degas 004.jpg|Ballettprouwe, moald in 1873
Edgar Germain Hilaire Degas 027.jpg|Wieuw bie't Hiere-Keemen, moald uum 1894
Hümmling

Die **Hümmling** is n Geest bit tou 73 m buppe NN in dät Oamselound. 

## Geografie
Die Hümmling lait in dät Noude fon dät Oamselound, uungefeer 10 km aastelk fon ju Oamse. Fon dät Noude ätter dät Suude is dän Hümmling uungefeer 28 km, dät Gebiet is fon dät Wääste ätter dät Aaste wai sun 14 km groot. Dät Gebiet lait suudelk fon dät Kustenkanoal un begint in dät Noude bie Äästerweede, dät maast suudelke Täärp is Stavern.

## Sproake
Ju Hümmlinger Sproake fon Loorp is beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, ‘Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart’, Sögel 1993, 1998.

## Sehenswürdigkeiten
*Ju Region is bekoand uum do prehistoriske Steengreewe (Hunengreewe). 
*In Äästerweede rakt et n Informationssäntrum foar dät fröiere KZ Äästerweede. 
*Bie Suugel lait dät bekoande Slot Clemenswerth.
Édouard Manet

**Édouard Manet** (* 23. Januoar 1832 in Paris; † 30. April 1883 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, fon dän kweeden wäd, dät hie aan wichtigen Foarlooper fon ju moudeerne Moalerkunst waas.

## Biespilwierke

Bielde:Édouard Manet - Le chanteur espagnol, 1860.jpg|Bielde fon aan spoansken Sjunger, moald in 1860
Bielde:Manet, Edouard - Le Déjeuner sur l'Herbe (The Picnic) (1).jpg|Dät Mäddenmäil in't Gräine, moald in 1863
Bielde:Edouard Manet 003.jpg|Bielde fon two Ljuude bie ju Seine in dät Täärp Argenteuil, moald in 1874
Bielde:Edouard Manet 004.jpg|Bielde fon een Bar in do Foiles-Bergère, moald 1881-1882
Bielde:
Edvard Munch

**Edvard Munch** (* 12. Dezember 1863 in Løten, Hedmark, Norwegen; † 23. Januoar 1944 in Oslo) waas aan wichtigen expresjonistisken Moaler uut Norwegen.

## Ferbiendengen
*
Edvard Hagerup Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** (* 15. Juni 1843 in Bergen; † 4. September 1907 juust deer) waas aan norsken Komponist fon ju Romantik.

## Ferbiendengen
*
Edward Hopper

**Edward Hopper** *(* [[22. Juli]] [[1882]] in [[Nyack]], [[New York (Buundesstoat)|Buundesstoat New York]]; † [[15. Moai]] [[1967]] in [[New York City]], Buundesstoat New York)* waas aan amerikoansken Moaler.
Kluntje

N **Kluntje** of **Kandis** is n Kristal fon Sukker, die fuul in Aastfräislound in dän Tee bruukt wäd.

Kluntjes wäide tou dät swäiten fon Tee bruukt un hääbe ne groote Betjuudengen in ju aastfräiske Teekultuur. Traditionel is dän aastfräiske Tee mäd Kluntjes un ne bitje Molk. Sunner Kluntjes is Aastfräisentee neen Aastfräisentee, da de echte Smoak fon dän Tee bepeelt wäd truch do Kluntjes.
Bernhard Wilkens

**Bernhard Wilkens**, Roupnoome: *Hinnerksin*, was Buur un woonde in Bäätholt, nit fääre fon ju oolde Bäätholter Skoule. Hie was hilked mäd Karola, geb. Awick, un hied two Dochtere, do däälich in Munster un in Wäästoverledingen woonje.
 
Hie hied Dr. Marron Curtis Fort fuul uur Seeltersk un dät oolde Seelterlound fertäld un häd Biedroage läwerd tou dät Bouk "Saterfriesische Stimmen" fon Dr. Fort. 

## Wierk
* Biedroage in: Marron C. Fort: *Saterfriesische Stimmen*, Ostendorp Verlag, Rhauderfehn 1990. Foulkskundelke Texte mäd düütske Uursättenge ut Skäddel (fertäld fon Maria Awick, Theodor Griep, Heinrich Kröger, Fokke Hämken, Leni Seeger, un Bernhard Wilkens), 196 Sieden A4.
Liliʻuokalani

**Liliuokalani** (Honolulu (Hawaii), 2. September 1838 - deer, 11. November 1917) waas Köönigin un läästen Monarch fon dät Köönichriek Hawaii. Ju wuud uk wäil **Lydia K. Dominis** naamd.

Ap n 16. September 1862 hilkede ju John Owen Dominis, dän Gouverneur fon O'ahu un Maui. Liliuokalani hieren Bruur, Köönich Kalakaua stoorf dän 17. Januar 1891, wierap ju dän 29. Januar dän Thron besteech. Ju fersoachte ätter hiere Kröönenge n näi Gruundgesäts ientoufieren, deeruum dät ju ap dän Moment gultige Bayonet Constitution ju Gewalt fon dän Fürst gjucht ienskränkede un uk ju politiske Ienfloud fon ienheemske Hawaiianere. Die Sukkerhonnel twiske Hawaii un do Fereende Stoaten waas in Hounden fon ne Gruppe amerikoanske Geskäftsljuude, do der Hawaii sunner Stuts fon ju amerikoanske Regierenge fersoachten ientoudeelen bie do USA uum hieren Honnel tou beskutsjen. In dät Jier 1893 wuud ju Köönigin ousät un ne pro-amerikoanske Regierenge anstoald. Ju Obrigkaid fon do Fereende Stoaten ferkloorde ju Machtsuurnoame foar uungültich un bood Liliuokalani hieren Throon an, as ju aal do Feroantwoudelken foar dän Coup pardonierje wüül. Ju Köonigin liende dät Bod ou weegen ju Gewalt ju anwoand waas bie hiere Ousättenge; Präsident Grover Cleveland laide ju Seeke foar an dän Amerikoanske Kongres, die der fluks ju Republik Hawaii uutruup mäd Sanford Dole as eerste Stoatsuurhaud.

In n Januar 1895, eenige Deege ätter n misglukkeden Stoatsstriek fon Robert Wilcox, wuud Liliuokalani fäästnuumen ap Fertoacht fon illegoalen Besit fon Fjuurwoapene. Ätters 1896 wuud ju änlät un liude in dät Washington Place bit hieren Dood (truch n Sleek) in 1917. Unner hiere Tied in dät Washington Place (un uk eer) skreeuw ju Bouke un Läidere, wierbie He Mele Lahui Hawaii (Nationoalhymne fon Hawaii fon 1866-1876) un dät bekoande Aloha 'Oe.

## Wällen
* Lili‘uokalani, *Hawai‘i's Story by Hawai‘i's Queen* (ISBN 0804810664)
* Helena G. Allen, *The Betrayal of Lili‘uokalani: Last Queen of Hawai‘i 1838-1917* (ISBN 0935180893)

## Sjuch uk
*Köönichriek Hawai’i
*Iolanipalast
*Victoria Ka‘iulani
*Kalakaua
*Liliuokalani Botanical Garden
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** (* 19. Moai (nit seeker) 1881 in Thessaloniki, † 10. November 1938 in Istanbul) waas die turske Stoatsgruunder un eerste Präsident fon ju Turkäi.
Lufthoawen Buon Ma Thuot

**Lufthoawen Buon Ma Thuot** is die Lufthoawen foar Buon Ma Thuot, Tay Nguyen Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Buon Ma Thuot.
Hande Yener

**Makbule Hande Özyener** beeter bekoand as Hande Yener (bädden dän 12. Januoar, 1973, Istanbul, Turkäi) is een turske Sjungerske un Songskrieuwerske.

## Ju Discografie
### Alben
* *Senden İbaret* (2000)
* *Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
* *Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
* *Apayrı* (2006)
* *Nasıl Delirdim?* (2007)
* *Hipnoz* (2008)
* *Hayrola?* (2009)
* *Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
* *Hande'yle Yaz Bitmez* (2010)
* *Teşekkürler* (2011)
* *Rüya* (2012)

### EP
* *Extra* (2001)
* *Hande Maxi* (2006)
Peking

**Peking** of **Beijing** is ne Stääd in dät Noudaaste fon dän Foulksrepublik China.


Beijing-Tiananmen-72-Blumenkorb-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Halle der hoechsten Harmonie-12-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-96-Halle des unendlichen Gluecks-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-66-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-014-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-32-Terracottapferd und -figuren-2012-gje.jpg
Beijing-Liulichang Dongjie-28-Baustelle-gje.jpg
Beijing-66-Peking-Ente-2012-gje.jpg
Geskichte fon do Skäddeler Skoulen

Ju Unnergjuchtsgeskichte fon Skäddel begint aal in dät 17. Jierhunnert. Däälich häd Skäddel ne Gruundskoule, ju häd dän Noome "Litje Skoule Skäddel".

## Katoolske Skoule

* Uut 1613 is deer n Dokument, dät die Pestoor do Bäidene Unnnergjucht rakt. 
* Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel.
* Ju eerste Skoule wuud 1658 baud, die eerste Koaster waas Hermann Kiep. 
* Deer wäd begjucht, dät deer in een Jierhunnert bloot Koastere mäd dän Noome Janssen wieren, dät waas fielicht in dät 18. Jierhunnert. 
* 1812 wuud deer ne näie Skoule baud, ju häd 792 Taler kosted. 
* In dät Jier 1855 wieren deer 157 Sköilere bie Koaster Bergemeister in dän Unnergjucht. 
* Koaster Bergemeister waas uur 50 Jiere an ju Skäddeler Skoule, fon 1827 bit 1878. 
* 1881 keem deer ne twäide Klasse bie. 
* 1906 wuud ne näie Skoule mäd 2 Klassen baud, 1936 wuud ju Skoule ap 4 Klassen fergratterd. 
* 1909 waas deer n Koaster Schrand.
* Fon 1940 bit 1950 waas ju Skoule sleeten. 
* 1969 koomen do Bäidene fon Bäätholt un fon ju evangeelske Skoule deerbie. 
* 1973 wuud ju Skoule ne Gruundskoule. 
* 1996 un 2002 wuud ju Skoule wier fergratterd un deer wieren 156 Bäidene in 1996. 
* Ju Skoule häd in 2001  8 Klassen un 140 Sköilere.

Hier do Noomen fon n poor fröiere Koastere ätter do 1950er Jiere:
* Maria Kronisch
* Koaster Kuhlmann
* Alois Hoheisel
* Christel Hasler
* Hedwig Schmidt (techn. Koasterske)
* August Ahrens (Laiter)
* Hermann Loots (Laiter)
* Elisabeth Glende (Laiterske)

Ju Gruundskoule stoant der däälich noch un häd siet 2008 dän Noome "Litje Skoule Skäddel". Ju Laiterin is Rektorin Christa Jelinek (2011).

## Evangeelske Skoule

Siet 1945 wieren deer uk two evangeelske Klassen mäd 75 Bäidene. 1960 waas deer noch een Klasse. Ju evangeelske Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten. 

Do Koastere an ju evangeelske Skoule wieren:

**Laitenge:**
* 1948 - 1960: Gustav Bielefeld
* 1960 - 1965: Manfred Worth
* 1965 - 1969: Diedrich Orth

**2. Koaster:**
* 1951: Theodor Haas
* 1954: Johann Mennenga
* 1958: Ursula Krichler 
* 1960: Dieter Schiwinski

## Skoule foar Hushooldenge
Ap Näiwal was fröier ne Skoule foar Hushoolds-Wuchtere. Die Bau heerd däälich tou dät Nikko-Presswierk.