open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beringia

**Beringia** is die Noome foar dät Rebät twiske't aastelke Sibirien un Alaska, dät wilst dät Pleistozän moorere Moale truch dän läige See-Speegel druuch fäl un buppedät fräi fon Ies (Glitskere) waas. Uumdät dät ne Lound-Brääch waas, wier Dierte-Oarde un Moanskene twiske Eurasien un Amerikoa ap wai un wier kuuden, hat dät uk **Bering-Brääch** of **Bering-Loundbrääch**. Wilst ju lääste Kooldtied lieuwden deer foar moorere Jierduusende Moanskene. Eerste, as die See-Speegel wier tou riesen begon, wonnerden do Moanskene ou ätter't Suud-Aaste: So koom ju Besiedelenge fon Amerikoa truch do Foaroolden fon do Indioanere.
Venezuela

**Venezuela** is n Lound in't Noude fon Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Caracas.

## Geografie
Venezuela lait oun ju Atlantik-Kuste fon dät noudelke Suudamerikoa. Sien Noaberlounde sunt in dät Aaste Guyana, in dät Suude Brasilien un in dät Wääste Kolumbien.

### Loundskuppe
Venezuela lät sik in fjauer unnerskeedelke Loundskuppe iendeele:

In dät Noudwääste fon dät Lound lait dät Maracaibo-Jooplound. Dät is een Ieuwene, ju in dät Wääste, Aaste un Suude fon Bierichlound uumeroat is, bloot in dät Noude gungt ju bit ätter ju See. Midde in't Maracaibo-Jooplound lait die Maracaibo-See. Man dät is naan wuddelken See, hie häd näämelk ne smälle Ferbiendenge ätter dän Atlantik.

Suudaastelk sluute sik oun dät Maracaibo-Jooplound do Anden oun. In do Anden is uk die hoochste Bierich fon Venezuela, die Pico Bolívar (4978 m).

Ap ju suud-aastelke Kaante fon do Anden lait ju Orinoko-Ieuwene mäd Gäärslound un Sumpe. Oun't Suudelke Eende fon ju Ieuwene fljut ju Äi Orinoko.

Suudelk fon dän Orinoko lait dät Hochlound fon Guayana.
Boot

Dät **Boot** is dät litste Seelter Oard Skip. Dät wuude benutsed foar ju Bootjeräi.

**Woudelieste**
Nöösken n., Lik n., Sail n., Spreet m., Gik m., Mäst m., holtene Ringe pl., Ringe pl., Nöösken n., Dolle m., Mästboank m., Steewenge f., Flakstukke pl., Boudem m., Boudemholt n., Umeschotsplonken pl., Umeschotsholt n., Schoote f., Hälmholt n., Stjuur n., Hoake m., Knie-e pl., bäätere Knie-e pl., foarndere Knie-e pl., Roiboud f., Boud f., Schandäksele pl., holtene Pänne f., Pänne f.,Flakstukke pl., holtene Naile pl., Naile pl., Spon Kuurwe n., Kuurwe, Kuurich m., Mástboank m., Boudemholt n., Steeuenge f.
Kontinentoalspeere

Ju **Kontinentoalspeere** (Frantsöösk: *Blocus continental*) waas Deel fon ju Uutloundpolitik fon dän Frantsööske Kaiser Napoleon I. Dät waas Napoleon sien Oantwoud ap ju Blokkoade fon ju Frantsööske Kuste truch ju Britiske Marine. Ju Mäitnoame ferbood aal Honnel twiske dät Europäiske Kontinent un Grootbritannien. Ju ökonomiske Blokkoade bestuud fon dän 21. November 1806 bit dän 11. April 1814 un betjutte n Embargo ap aal Britiske Produkte un ap do fon do Briten toufierde Kolonioalweeren. Deertruch koom uk ju Seelter Bootjeräi toun Stilstounden.
Marka

Ju **Marka** is ju 28,7&nbsp;km loange, suudaastelke un orographisk gjuchte Siepe fon ju Seelter Äi. Ju fljut in do läichsaksiske Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich.

## Geographie
### Ferloop
Ju Marka äntspringt in dät Skeedgebiet fon do Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich. Hieren Uursproang lait ap dät Hase-Leda-Woaterskeed twiske dät Käädentäärp fon Lindern in dät Suudaaste un dät Linderner Täärp Neuenkämpen in dät Aastsuudaaste (Loundkring Kloppenbuurich), dät Wäidelter Täärp Bokholte in dät Wäästnoudwääste un dät Käädentäärp fon Wräis in dät Noudnoudaaste (Loundkring Oamselound). Hie fint sik an dän Suudaastraant fon dät maastendeels as Natuurskutsgebiet Bokholter Touse uutwiesde *Tousenfoan*&nbsp;– twiske do Hööchten Holthöhe () in dät Suudsuudaaste un Foarel () in dät Noude.

Ju Marka lapt eerste in noudaastelke Gjuchte. Deerbie gungt an Wräis foarbie in dät Wääste un an Peheim in dät Aaste, do der bee n Aantje fon ju Marka oawe lääse. Dan gungt ju wäästeelk an ju Molbiergener Buurskup Biskopsbrääch un an ju Aiter Buurskup Näimäärkhuusen. Fääre woant ju sik ätter dät Noude un lapt an dät aastelke Määrkhuusen, an dät wäästelke Näiwräis in dät Aaste un an dät aastelke Ällerbrouk foarbie. Ätter Passierjen fon dät aastelke Barkentange un dät wäästelke Heedbierich knikt ju ätter dät Wääste ou un slacht deerbie ne Linksbooge uum dät fääre fon dät Woater lääsende Näiskäddel.

Toulääst fereend sik ju Marka eenige Meeter suudelk fon dät ap dät Skeed fon Ait tou Seelterlound ferloopende Kustenkanoal, twiske Näiskäddel in dät Suudsuudaaste un Seedelsbierich in dät Noude, mäd ju Oaje tou ju Seelter Äi, ju linke Siepe fon ju Leda.

### Hase-Leda-Woaterskeed
Dät Wällegebiet fon ju Marka lait ap dät Hase-Leda-Woaterskeed: Fon ju Wälle fon ju Marka tou dän wälnaien Buppeloop fon ju noudnoudwäästelk äntspringende Middelradde bestoant ne kunstelk moakede un dän *Tousenfoan* äntwoaterjende Kanoalferbiendenge, ju uut dät Marka-Wällekanoal hääruut lapt. Ätter dissen Kanoal loope noch in dät Wällegebiet un wällenaien Buppeloop fon ju Marka moorere litje Sloote, deerunner die fon Wräis kuumende *Vreeser Graben*. Wült ju Middelradde, ju der noudelk buppe dän *Tousenfoan* äntspringt, in uurweegend suudwäästelke Gjuchte ap ju Hase toulapt, lapt dät Woater fon ju Marka in maast noudelke Gjuchte ju Seelter Äi un dan ju Leda tou; Hase un Leda sunt direkte Oamse-Touflusse.

## Literatuur
* Rainer Hausfeld: *Das Markatal, eines der letzten naturnah erhaltenen Bachtäler Nordwestdeutschlands*. In: *Jahrbuch für das Oldenburger Münsterland 1984*. Vechta 1983, S.&nbsp;184–207

## Eenpeldätterwiese
Oaje

Ju **Oaje** is ju linke Siepe fon ju Seelter Äi un heert deermäd tou dät Äiesystem fon ju Oamse. Ju fljut truch do Meenten Spahnharrenstätte, Böärger, Bräddenbierich, Ästerweede, Hilkenbrouk un Näiskäddel.

## Wälle (Uursproang)
Ju Oaje äntspringt wät suudelk fon dät Natuurskutsgebiet „Buppeloop fon ju Oaje“  ap dät Gebiet fon ju oamseloundske Meente Spahnharrenstätte.

## Touflusse
Suudelk fon ju Humlingmeente Ästerweede fljut ju Loorper Beeke in de Oaje.

## Muude
Ju Oaje lapt eenige Meetere suudel fon dät Kustenkanoal in Näiskäddel mäd ju Marka touhoope un bildet ju Seelter Äi.

## Energienutsenge
In dät19. un 20. Jierhunnert wuud ju Kroasje fon dät fljootende Woater fon ju Oaje truch moorere Määlnen nutsed, as t. B. truch ju nit moor bestoundende Walkemäälne in Böärger.

## Tourismus
Dät Gebiet fon ju Oaje is fon n „wooken“ Tourismus 
liekteekend.
In ju Määrk Böärger fiert n Deel fon dän Hummelsken Pilgerwai an dät Ouger fon ju Oaje foarbie.

## Literatuur
* Reinhard Rolfes (Hrsg.): *Börger – Geschichte des Hümmlingdorfes.* 2005 

## Weblinks
* https://web.archive.org/web/20210305132844/http://neuscharrel.de/html/geschichte2.htm
* Koartenskizze fon dän Hummelsken Pilgerwai; deeroun: Oaje
Slot Clemenswerth

Dät **Slot Clemenswerth** is n foar Clemens August I. fon Bayern gjuchten Jaachtsit in de Naite fon dät oamseloundske Suugel. Ju uut n sentroal Hööftslot un oachte Pavillons bestoundende Anloage heert tou do Hööftwierke fon dät wäästfoalsk liekteekende Barok. Dät Jaachtslot un sien Ieuwenskebauwierke sunt foar Besäikere tougängelk un behärbiergje dät *Emslandmuseum Schloss Clemenswerth*.

## Geskichtelken Uurblik
Ju Slotanloage wuude fon 1737 bit 1747 foar Kurfürst Clemens August I. an dän noudelken Raant fon sien wied ferstraid Heerskuupsgebiet apbaud. Do Äntwurfe stamden fon dän wäästfoalsken Baumäster Johann Conrad Schlaun, die der al an dät Slot Augustusbuurich foar dän Kuurfürsten tougoang waas. Tou do Foarbielde fon ju Anloage tälle ju Pagodenbuurich in Rastatt, ju Eremitage in Waghäusel un dät Slot Marly-le-Roi. Dät barokke Slot un sien Nutsenge foar groote Jachtsälskuppe tou ju Tied fon Clemens August I. stounde in dät Middelpunkt fon ju Heematnovelle fon dän Priester un Skriftstaaler Bernhard Köster.

Dät rakt uk ne Ferbiendenge mäd Seelterlound: “Iek wüül ätter n Iesk wai tou tieljen, man do ron mie dät Jool uut dät Plouchstal uute” hiede die oolde Hinnerk Willems kweeden in Schäddel kweeden, as hie tou klê’menswerth dän Kuurfürst gjucht wät Stuures in de seelter Toal foarbaale skuul. (Minssen, Mittheilungen 2: Siede 69).
Clemens August I. fon Bayern

**Clemens August fon Bayern** (Brüssel, 16. August 1700 - Ehrenbreitstein, 6 Februoar 1761) waas Suun fon Maximilian II Emanuel fon Bayern un Theresia Sobieska fon Polen. Infoulge fon dän spoaniske Äärwfoulgekriech roakede sien Familie fersprat un bleeuw hie bit in 1715 in Huusarrest in Wien. Truch sin Oom Joseph Clemens von Bayern (1671-1723) wuud hie Fürstbiskop fon Regensbuurich un leeter Ärtsbiskop fon Köln un deertruch Kurfürst. Hie waas deertou Biskop fon Munster, Ossenbrääch, Paderborn un Hildesheim un Grootmäster fon dän Düütske Oarden.

In 1742 krounde hie sin Bruur Karel Albrecht in Frankfurt tou Kaiser. Clemens August foarderde do Kunste un liet do Kastäile Augustusbuurich un Falkenlust in Brühl (Rhienlound) baue un uk ju Sänt-Michaelissäärke in München en fonsälwen dät Kastäil Clemenswerth bie Suugel, wier hie sik wät Stuures ap Seeltersk foarbaale liet.
Kurfürst

N **Kurfürst** (latiensk *princeps elector imperii* of *elector*) waas aan fon do eerste soogen, leeter njuugen ranghoochste Fürste fon dät Hälge Roomske Riek, do der siet dät 13. Jierhunnert dät alleenige Gjucht tou dän Woal fon dän roomsk-düütsken Köönich toustuud. Mäd dissen Köönichstittel waas traditionell dän Anspruch ap ju Kröönenge toun roomsk-düütsken Kaiser truch dän Poapst ferbuunen. 

Ju Beteekenge *Kurfürst* gungt ap dät middelhoochdüütske Woud *[[Kur (Hälge Roomske Riek)|kur]]* of *kure* foar *Köär* tourääch, wier uk dät näihoochdüütske *küren* uut äntsteen is.
Sproake un Toanken

Ne Ferskeedenhaid fon Autoren, Theorien un Fäildere behauptje dät dät Ienfloude rakt twiske **Sproake un Toanken**.
Fuul beliekteekenje dän skienboar gesuund-moanskelken Geföil, dät wie toanke in ju Sproake in ju wie baale. Ne Riege fon Autoren un Theoretiker häd ap disse Idee fääre toacht.  

## Literatuur
* Judith Anna Bahmer, "Sprache und Denken"
Käädenreaktsjoon

As **Käädenreaktsjoon** beteekent me aan physikoalsken Prosäss, bie dän aan Atomkääden truch Touhoopesteeten mäd uurs n Atomkääden of Deeltje in sin Toustound of sien Touhoopesättenge uurs wäd. Oafter wäide do elastiske Steete fon Käädene nit deertou reekend, uumdät sik deerbie bloot do Impulse fon do bee Steet-Partnere uurje, toumäts uk nit do uunelastiske Steete, bie do uk noch aan fon do Steet-Partnere in aan Anräägeden Toustound fersät wäd. Bie do uurige Faale - do Kääden**reaktsjoonen** in dän wuddelken Sin fon dät Woud - uurje sik do Käädene truch Oureeken of Apniemen fon Deeltjene in hiere Touhoopesättenge. Ju Toal fon aal do Nukleonen, do deer sunt, blift aaltied, as ju is; in do maaste bekiekede faale uk ju Toal fon do Näitronen un do Protonen je foar sik.

Nit tou do Käädenreaktsjoonen tält die Radioaktive Ferfaal, uumdät hier ju Kääden-Uumewonnelenge spontoan skjucht, also naan Steet tou Uurseeke häd. Uurs as düsse "natüürelke Radioaktivität" wäd ju as Foulge fon wäkke Käädenreaktsjoonen aptreedende Radioaktivität uk as **kunstelke Radioaktivität** beteekend.

Mäd ju *Ärfoarskenge* fon Käädenreaktsjoonen befoatje sik foaraaln ju Käädenphysik ju ju Deeltjephysik. Een wichtige Rulle spielje Käädenreaktsjoonen bie ju Äntstoundenge fon do Nuklide, kiek bie Astrophysik, Kosmochemie. *Anweendengen* rakt dät biespilswiese in ju Energietechnik (kiek bie Käädenreaktor, Fusionsreaktor) un ju Medizintechnik (Häärstaalenge fon Radionuklide foar Nukleoarmedizin un Stroalentherapie).

Truch ju Impuls-Ärhooldenge un Energie-Ärhooldenge rakt dät bie do Käädenreaktsjoonen bestimde Beskeedengen (kiek bie Kinematik). Uk uurswäkke Ärhooldengsgrööten as ju Baryonentoal spielje een Rulle.

## Kiek uk bie

* Käädenfusion 
* Käädenkleeuwenge
Parallaxe

Ju **Parallaxe** is ne Ferskuuwenge in dän skienboare Position fon n Objekt bieloangs two unnerskeedelke Sichtlienjen betrachted, un wäd truch dän Houk twiske disse bee Lienjen meeten. Ju bilget ne Mäite foar dän Oustand fon dät teekende Objekt.
Lucht

**Lucht** is die foar dät moanskelke Ooge sichtboare Deel fon ju elektromagnetiske Stroalenge. In dät Elektromagnetiske Spektrum uumfoatet die Beräk fon dät Lucht Woogenloangten fon sowät 380&nbsp;nm bit 780&nbsp;nm. Dit äntspräkt Frequenzen fon sowät 789&nbsp;THz bit 384&nbsp;THz. N nau Skeed lät sik nit ounreeke, deer ju Ämpfiendelkhaid fon dät Ooge an do Woarniemengsskeede nit abrupt, man bie litjen ounimt. Do an dät **sichtboare Lucht** angränsjende Beräkke fon ju Infrarood- (Woogenlaangten twiske 780&nbsp;nm un 1&nbsp;mm) un Ultravioletstroalenge (Woogenlaangten twiske 10&nbsp;nm un 380&nbsp;nm) wäide oafte ieuwenfals as *Lucht* beteekend.
Vakuum

**Vakuum** (plural *Vakua*) is in ju Physik ju Ouweesenhaid fon Materie. Tou dät Moakjen fon Vakuum is foarallen wichtich, Gas uut dät Volumen wächtouhoaljen. Is die ferblieuwende Gasdruk man n Bitje minner as dän atmosphäriske Druk, dan spräkt me korrekterwiese nit von n Vakuum, man fon ferminnerden of reduzierden Druk of n *Unnerdruk*.
Photon

**Photone** (φοτος, photos = Lucht) ("Luchtdeele") sunt n Ferskienengsfoarm fon elektromagnetiske Stroalenge. Ouhongich fon ju ferwoande Meetapstaalenge wol Stroalenge (n Foarm fon Energie) sik foardwo as Woogen of as n Stroom fon massenloose litje Deele, do Photone. Do wäide bietiede antjut mäd dät Symbol γ (ju trääde Griechiske Bouksteeuwe gamma).
Ruumte (Astronomie)

Die Uutdruk **Ruumte** wäd in ju Astronomie in algemeenen ferwoand uum Paate fon dät Universum buute ju Äide, dät Sunnensystem of uur Heemelköärpere antouwiesen, of  algemeener do relativ "loose" Deele fon dät Universum. Dät is foarallen ju intergalaktiske Ruumte. Utdrukke as Ruumfoart un Ruumsonde beluuke sik uk ap disse Ferweendenge fon dän Utdruk *Ruumte*.

Ju Ruumte is neen ächt VaKuum, man bestoant hauptseekelk uut Plasma fon Woaterstof un Helium, elektromagnetiske Stroalenge (besunners kosmiske Bäätergruundstroalenge) un Neutrinos. Ju Ruumte änthaalt gans min Atome fon uur Elemente (Metalle) un Stoafdeele. Ju intergalaktiske Ruumte änthaalt man eenpelde Woaterstofatome pro Kubikzentimeter (ienommede Luft änthaalt soowät 1019 Atome pro Kubikzentimeter). Ätter do maaste Theorieën is ju Ruumte deertou riek an dunkere Energie un dunkere Materie. Uk konnen sik Objekte deertruch bewäägje, as Meteoroiden un Komete.
Ecuador

**Ecuador** is n Lound in't Wääste fon Suud-Amerikoa. Fon't 15. Jierhunnert oun heerde dät heele Rebät tou dät Riek fon do Inka un fon't 16. Jierhunnert Deel fon't spoanske Kolonioalriek, eer Groot-Kolumbien uum 1820 tou sien Uunouhongegaid roakede, wier Ecuador sowät tjoon Jiere tou heerde. Ap dän 13. Moai 1830 moakede sik Ecuador uunouhongich fon Groot-Kolumbien.

## Geografie

### Noaberlounde
Do Noaberlounde fon Equador sunt:

* Kolumbien in dät Noude
* Peru in dät Aaste un Suude

### Koarte

### Loundskuppelke Iendeelenge fon Ecuador
Ecuador lait oun ju Pazifik-Kuste fon Suud-Amerikoa. Duusend Kilomeetere foar ju Kuste lääse do truch Vulkoanismus äntsteene Galapagos-Ailounde, do uk noch tou Ecuador heere. Jo sunt foar hiere Biodiversität bekoand.

Dät Fäästlound deelt sik in do tjo Berieke *Costa* (Kuste), *Sierra* (Bierichlound fon do Anden un *Oriente* (dät Aaste in ju Amazonas-Niede):

Die wäästelke Kusten-Beriek (*Costa*) fon't Fäästlound bestoant uut Swämlound un minner hooch Bierichlound. Een wichtige Äi in düt Rebät is die Río Guayas. In dät Noude is die Kusten-Beriek tropisk, in dät Suude druuger.

Midde truch dät Lound lukt sik fon't Noude ätter't Suude dät Bierichlound (Sierra) fon do Anden mäd stäärken Vulkoanismus. Deer lait uk die Chimborazo, die hoochste Bierich fon dät Lound (6310 Meetere). Ap ne Hööchte fon 2.850 Meetere lait in do Anden ju Haudstääd Quito, ju is somäd ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld.

In dät Aaste (Oriente) lait ju tän besiedelde Amazonas-Niede mäd Tropisken Rienwoold. Tou ju Äi Amazonas sälwen häd Ecuador sänt dän ferläddene Kriech juun Peru in 1941/1942 naan Tougong moor. 


Bielde:Gianttotortoises002.jpg|Galapagos-Hüünenskildpudden ap dät Galápagos-Ailound Santa Cruz
Bielde:Ecuador aguablanca sulfur laguna.jpg|In dän Kusten-Beriek fon't Fäästlound (Costa)
Bielde:Vicuña - Chimborazo, Ecuador.jpg|Sierra: Een Vikunia foar dän Chimborazo
Bielde:Amazonia ecuador.jpg|Oriente: Amazonisken Rienwoold


## Geskichte
Dät Rebät fon Ecuador waas eer dän Kolonioalismus noch fon uunouhongige Indioaner-Foulke bewoond, do deelwiese kultuurellen Kontakt mädnuur hieden. Eerste juun Eende fon't 15. Jierhunnert hääbe do Inka dät heele Lound militärisk iennuumen, man jo wuuden al in't 16. Jierhunnert wier fon do Spoaniere deelsmit. Wilst ju Kolonioaltied noom ju *[[Real Audiencia de Quito]]* dät Rebät ien, wier däälich Ecuador lait. Dät Lound kampede sik unner Simón Bolívar un Antonio José de Sucre in 1821 fräi fon Spoanien un heerde bit 1830 tou Groot-Kolumbien. As dät dan een oain Lound waas, waas dät politisk un territorioal läip instabil. Aalmatou roate dät Putsche un Stoatsstrieke. In't 19. Jierhunnert roate dät wier un wier kuutere Burgerkriege, een Äntwikkelenge, ju ätter ju Midde fon't Jierhunnert truch ju Regierenge fon Gabriel García Moreno foar wäkke Jiere unnerbreeken wäide kuude. In ju Juun-Reaktsjoon slumpede dät Eloy Alfaro oun't Eende fon dät Jierhunnert, eeen eerste radikoalliberoale Regierenge aptougjuchten.
Pruning (Neuronale Plastizität)

Mäd dän Uutdruk **Pruning** (Outakjen) of **synaptiske Pruning** wäd in ju Neurofysiologie dän Prozess ountjut, wierbie eer bildede synaptiske Ferbiendengen wier uungedäin moaked wäide. *Pruning* is deeruume dät Juunstoalde fon Synaptogenese. Dät 'Wächsnieden' fon eer anlaide synaptiske Ferbiendingen geböärt spontoan en is toun grooten Deel ju Foulge fon dät nit Aktivierjen, also dät nit Bruuken deerfon. Pruning is oawers n natüürelken un noodweendigen Prozess, deeruum dät dät ju Bildenge fon tjoonelke Nätwierke in dät Näärwensystem muugelk moaket, do der beoantwoudje an ju Äntwikkelenge fon Kunde un Geskikkelkhaid.
In dän Sin sunt Pruning un Synaptogenese komplementär. Me kon dät so betrachtje, as wan Synaptogenese suurget foar dän Apbau fon dän grootsten Taal muugelke Ferbiendengen un dät synaptiske Pruning suurget dät do nit bruukte muugelkhaide uk fysiologisk wächsnieden wäide.

Bie de Gebuurt häd ne Braingezelle sowät 2500 Synapsen. Ju Taal hööget sik ap bit sowät 15.000 pro Zelle bie n Bäiden fon tjo Jiere. Juun me uutwoaksen is, sunt fon aal do Ferbiendengen sowät n Haaldeel wächsnieden in Foulge fon Pruning.

Pruning belukt sik apfaalend ap dät Anleeren fon Sproakfäiegaid. Ne näigeboorene Litje kon aal Sproakluude unnerskeede, do der in gliek wäkke Sproake foarkuumen dwo. Fon hier säkste Mound bit tou een Jier wäide do Luude fon ju Määmesproake ap maaste heerd un registrierd un tougliek nimt truch Pruning ju Ämfiendelkhaid läiweloa ou foar Luude, do der nit in ju Sproake uumetou foarkuumen dwo. N bekoand Biespil is die Unnerskeed twiske *r* un *l* bie Japaniske Bäidene, of die Unnerskeed die wie nit heere dwo twiske do fuule Chinesiske *a*-Luude of do ferskeedene Indiske *s*-Luude.

Ju Feranloagenge fon dät Sjofermuugen is fääre n Biespil, in dät Pruning ne Rulle spielt. Dät moaket dät ju Woarniemenge fon ‘betjuudengsloose’ Doaten ounimt un ferswint tougunsten fon ju Woarniemenge fon Dingere, do der beleeken ap ju Uumgeebenge wichtich sunt.  Me kon kweede, dät Pruning biedrächt tou ju Fäiegaid, dät Noodweendige tou unnerskeeden.

## Literatuur
*  2007 *Excess of neurons in the human newborn mediodorsal thalamus compared with that of the adult*, Oxford, Oxford Journals http://cercor.oxfordjournals.org/cgi/reprint/bhl163v1?maxtoshow=&HITS=80&hits=80&RESULTFORMAT=&fulltext=neuron+pruning&searchid=1&FIRSTINDEX=0&resourcetype=HWCIT (Creative commons license)
* , *Het maakbare brein*, Bert Bakker/Amsterdam, 2006. ISBN 978 90 351 3036 4
* , 1999 *Neuronal Regulation: a mechanism for synaptic pruning during brain maturation* Israel:Stanford Journals http://ai.stanford.edu/~gal/Papers/chechik_nr_del.pdf (Geen licentie gespecificeerd)
Jolin Tsai

**Jolin Tsai** (bädden ap dän 15. September, 1980) is ne taiwaansken Pop-Singer-Songwriter. 

## Ju Discografie
* 1999: *1019*
* 2000: *Don't Stop*
* 2000: *Show Your Love*
* 2001: *Lucky Number*
* 2003: *Magic*
* 2004: *Castle*
* 2005: *J-Game*
* 2006: *Dancing Diva*
* 2007: *Agent J*
* 2009: *Butterfly*
* 2010: *Myself*
* 2012: *Muse*
* 2014: *Play*
* 2018: *Ugly Beauty*
Gäddelfisker

Die **Gäddelfisker** (*Megaceryle alcyon*, düütsk: Gürtelfischer) is n Fuugel, die in Noud-Amerikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Familie fon do Iesfuugele *(Alcedinidae)*, is also wiedloftich mäd uus Europäisken Iesfuugel *(Alcedo atthis)* fjuund.
Jesus Kristus

**Jesus Kristus** waas die Messias fon Kristendum, as foaruuttäld in dät Oolde Testament. Jesus is in dät Näie Testament beschrieuwen.

## Sjuch uk
* Kristendum
* Biebel

## Ferbiendenge ätter buuten
Äkse

As **Äkse** beteekent me een Reewe uum tou hauen, foar aaln uum Holt tou kleeuwen of n Käärf tou't faalen fon n Boom tou äksjen. Dät rakt oaber uk Kriechsäksen.

Fon ne Biele unnerskat sik ne Äkse truch hiere Grööte, ne Äkse mout maast mäd two Hounden heelden wäide. In ju Archäologie, wier do holtene Skäfte fon Reewen maasttieds nit ärheelden sunt, is dät wichtige Kriterium foar ju Unnerskeedenge dät Gat inne Midde. Wät n Gat foar n Skäft häd, is ne Äkse, wät uurs skäfted wäd, is ne Biele. Ätter düsse archäologiske Definitsjoon faale fonsäärm uk do maaste moderne Bielen unner dän Begriep "Äkse".

## Biespile foar Ferskeedene Äksen

Bielde:Copper age 4000-2700BC polished ax stones IMG 0962.JPG|Sliepene Steen-Äkse uut Ungarn, uut dät fjoode of äddere trääde Jierduusend foar Kristus
Bielde:Tools, arsenical copper, Naxos, 2700–2200 BC, BM, GR 1969.12-31, 142703.jpg|Äksen moaked uut Arsen-Brons, uut Naxos, äddere kykladiske Brons-Tied (2700-2200 f. Kr.)
Bielde:Felling axe.jpg|Ferskeedene näitiedelke Äksen uum Boome tou faalen
Bielde:Špalek na štípání.jpg|Ne gewöönelke Äkse foar't Kleeuwen fon Holt
Käädenwoape

**Käädenwoapen**, uk **Atomwoapen** of **Nukleoarwoapen** (dt. *Kern- / Atom- / Nuklearwaffen*) naamd, sunt Woapen, do truch kääden-physikoalske Reaktsjoonen so as Käädenkleeuwenge of Käädenfusion hiere Wierkenge hääbe. Wan ne Käädenwoape loosgungt, wäd masse Engergie in Foarm fon Hatte, Drukwällen un ionisierjende Stroalenge fräi, wät binne kuute Tied masse Doode un Fernäilenge reeke kon. Somäd tälle Käädenwoapen ieuwenske biologiske un chemiske Woapen tou do Massen-Fernäilengs-Woapen. Mäd do Käädenwoapen, do dät däälich (Stound: 2016) rakt, kuude ju Moanskhaid moorere Moale fernäild wäide (Overkill). Käädenwoapen rakt dät in Foarm fon Bomben, Raketen un uur.

Do foulgjende Lounde sunt amtelke Atommoachte:

* Do Fereende Stoaten fon Amerikoa
* Dät Fereende Köönichriek
* Frankriek
* Ju Foulksrepublik China

Do foulgjende Lounde sunt faktiske Atommoachte:

* Israel
* Indien
* Pakistan
* Noudkorea

Do foulgjende Lounde fersäike fermoudelk uk, Atomwoapen häärtoustaalen:

* Iran
* Saudi-Arabien
Baager

Aan **Baager** (dt.: *Bagger*) is ne Baumaskiene, ju mäd ne Oard Skuppe, säilden uk uur besunnere Reewen, t.B. n Boitel, uutrusted is, uum Boudem un Fäls loos tou moakjen un fon'e Steede tou brangen. Foaraaln tou dät Uutgreeuwen un Wierapfällen fon Äid-Goate, t.B. ap Bauploatse, wäide Baagere iensät, man uk in dän Sträitenbau, in Steenbreeke, bie ju Winnenge fon Bruunkoole un Arste un nit toulääst Eed in dän Deegebau un uk wäil moal foar groawere Oarbaiden ap archäologiske Uutgreeuwengen (man maasttieds wäide deer fienere Methoden bruukt). Dät rakt Baagere mäd Joole un mäd Kätten, Swimbaagere un Skuppenrääd-Baagere sunt Sunnerfoarmen.
Biele

As **Biele** beteekent me een litje Reewe mäd Sniede, wier mäd häuwen wäd. Fon ju Äkse unnerskat sik ju Biele truch hiere litjere Grööte, een Biele kon uk mäd een Hounde fierd wäide. Bielen wäide foar masse ferskeedene Oarbaide bruukt, do foaraaln mäd Holt tou dwoon hääbe. Dät rakt oaber uk Uutfierengen foar ferskeedene Köäken-Oarbaide of as Woape.

In ju Archäologie, wier ju Loangte fon dän Skäft oafter nit moor bekoand is, is dät wichtige Kriterium, dät ne Biele neen Gat foar dän Skäft truchboord is, sunnern uurs deer oun fääst moaked wäd. Fonsäärm jäilde dan do maaste fon uus moderne Bielen as "Äksen".

## Biespile foar ferskeedene Bielen

Bielde:Feuersteinaxt.jpg|Ne Flint-Biele uut ju Steentied
Bielde:Mittelständiges_Lappenbeil_Tüllenbeil.jpg|Ferskeedene Biele-Typen uut de Bronstied: Buppe ne Lappen-Biele, unnern ne Tüllenbiele mäd rekonstruierden Skäft.
Bielde:Bredbile.jpg|Ferskeedene Breed-Bielen, do t.B. foar't Behauen fon Boolken uut rund Stom-Holt bruukt wäide.
Bielde:Kitchen_hatchet_full_view.jpeg|Ne gewöönelke, moderne Biele
Boor

Dät **Boor** is ne Reewe, uum truch Traalenge n Gat in'n Wierkstuk tou moakjen. N Boor häd bloot an sien Spit ne Sniede, man wäkke (toun Biespil do Boor-Apsätte fon Boor-Maskienen), hääbe noch ne Spiroale uumetou, uum do Spounen ätter buppe uut dät Materioal tou kriegen.

Dät rakt deer masse unnerskeedelke Typen fon:

* In ju Steentied bruukte me oafter n Boor mäd n skäärp Steen-Spit, dät wäil oun n Stok fäästmoaked waas un mäd ne Oard Flitsebooge wai un wier troald wuude.
* n Hoaskeboor (dt: Löffelbohrer), die wäd Biespielswiese foar ju Häärstaalenge fon Hoasken bruukt, wierfon hie sin Noome häd.
* dät rakt noch masse moor Typen Hounde-Boore
* ne Boormaskiene - ju modernste Foarm
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге)  is ju stêd  in Bosnien un Herzegowina,  ap  Suudaast-Europa.
Šiprage häd 788 Ienwoonere (2013).
## Klimat

## Referenzen

## Weblink

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Fuurke

Ju **Fuurke** is ne Oard Reewe, ju foaraaln in'e Buuräi bruukt wäd.  Ju teekent sik truch aan loangen Steel un moorere Tinden uut. Me kon deermäd wät nieme truch rounsteeten, un bit tou n bestimden Groad kon me deer uk mäd skupje, wät fonsäärm je beeter gungt, je moor Tinden ju häd un je tichter do sitte. Dät rakt näämelk ferskeedene Fuurken, t.B. Hoofuurken mäd tjo, säildener uk two Tinden un Mjuksfuurken mäd fjauer Tinden. Buppedät rakt dät Eedfuurken (do heete uk Prikken of Sätfuurken) juust so as Koksfuurken, do hääbe oafter noch moor. Somäd konnen Fuurken aal ätter hieren Typ bie't Mjoon, Fodderjen, Uutmjuksjen, Eedgreeuwen, Bäiten un masse moor Oarbaide iensät wäide. Die Steel fon ju Fuurke is maasttieds n holtenen un ju Beweerenge is maasttieds uut Metall. Me fermoudet oaber, dät do allerooldste Fuurken, as dät in'e Jungsteentied al Buuräi roate, man noch neen Metallurgie, gans uut Holt wieren. Foarstaale kon me sik ne Takke, ju al fon Natuur uut in two of tjo litjere Takken apdeeld is, do me eenfach bloot ounsnitkje moaste. Uurs ne Muugelkhaid is, dät me dät truch kleeuwen fon ne Takke moakede, äänelk as bie ne holtene Rieuwe, wier dät toumäts bit däälich so is.
Hoochskruuwer

Aan **Hoochskruuwer** of **Helikopter** (düütsk: Hubschrauber) is n Luchtfoartjuch, dät in't Lood stoundend wächfljooge un loundje kon, uumdät sik ju Motorkrit ap aan of moorere Rotoren foar Apdrift un Foardrift uurdrächt. Die Rotor of do Rotoren oarbaidje so tou tällen as sik traalende Juuken.

Dät Wort Helikopter, kuut uk **Heli**, sät sik touhoope uut ne deklinierde Foarm fon ooldgriechisk  ἕλιξ hélix „Windenge, Spiroale“ un πτερόν pterón „Juuke“.

Nit tou do Hoochskruuwere täld wäide Miskfoarmen uut Fljoogere un Hoochskruuwere, t.B. Dreegeskruuwere (dt: Tragschrauber)

## Histooriske Äntwikkelenge
Wilst ju Idee foar n Hoochskruuwer wuddelk oold is (al Leonardo da Vinci häd deer ne Teekenge fon moaked) is dät ätter masse ferskeedene Fersäike un Foarskengen eerste in dät twintichste Jierhunnert slumped, funktsjoonierjende Hoochskruuwere tou bauen. Die eerste dokumentierde fräifljoogende Hoochskruuwer, die foar n poor Sekunden fon dän Boudem uumehoochkoom, waas in't Jier 1907 dät sonaamde fljoogende Flitsepee fon Paul Cornu (dät hiede oaber uk al n Motor). Fon 1910 oun äntwikkelde Boris Nikolajewitsch Jurjew dät Konzept fääre un äärfoont ju foar ju Stjuurenge wichtige Tuumelskieuwe. In ju Armee fon Aastriek-Ungarn hieden se juun Eende fon dän eerste Waareldkriech n Hoochskruuwer, wier se bit tou füüftich Meetere mäd hooch koomen. Ju Äntwikkelenge geen oaber ätter't Kriechseende deer nit fääre.

In 1922 hiede Étienne Œhmichen sin Œhmichen N°2 baud, dät waas die eerste wuddelk bruukbeere Hoochskruuwer, wier hie uk moal n Kilometer mäd fljooge un oun ju sälge Steede wier loundje kuude. Deerfoar won hie uk n Pries.

In ju Foulgetied wuuden do Hoochskruuwere immer beeter.

Die düütske Focke-Achgelis Fa 223, die Eende fon do trüütiger Jiere äntwikkeld wuude, waas fon 1941 oun die eerste Hoochskruuwer, die in Serie baud wude, un fermoudelk uk die eerste, die in n Kriech as Räddengs-Hoochskruuwer bruukt wude (n eersten Räddengs-Iensät ap n 6. Meerte 1945).

Foar Räddengs-Iensätte häbe Hoochskruuwere bit däälich ne wichtige Betjuudenge, uumdät jo in'e Lucht stounde blieuwe un in't Lood stoundend loundje un wächfljooge konnen. Jo konnen also bolde allerweegense loundje un wächfljooge, wät foar gewöönelke Fljoogere nit foartoustaalen is, man juust so as düsse konnen jo in'e Luchtlinie uur'e Loundskup fljooge un sunt unner wäkke Ferhooldnisse deeruum gauer in't Kroankenhuus as n Auto.

Uurs n wichtigen Hoochskruuwer, die al tou Begin fon do njugentieunhunnertfjautiger Jiere in Serie häärstoald wuude, waas ju Flettner Fl 282, ju mäd two uurnunnersittende juunloopende Rotoren oarbaidede. Säilden rakt dät düsse Funktsjoonswiese noch däälich.


Bielde:Leonardo_da_Vinci_helicopter.jpg|Da Vinci sien Teekenge fon uum 1490
Bielde:Cornu Nr 2 Nachbau vor Hubschraubermuseum 11 07 2008.jpg|Ätterbau fon't sonaamde fljoogende Flitsepee fon Paul Cornu fon 1907
Bielde:Oemichen2.jpg|Œhmichen N°2 fon 1922
Bielde:Fa223 modell.png|Focke-Achgelis Fa 223
Dampskip

Een **Dampskip** of n **Damper** is een Skip, dät mäd een of moorere Dampmaskienen bedrieuwen wäd.

## Geskichte
Dät eerste Dampskip waas in 1707 fon dän Hugenotte Denis Papin baud wuden, die deer mäd ap n 24. September 1707 fon Kassel uut ju Fulda deel fuur ätter Hannoversch Münden, wier ju Fulda un ju Werra touhoopefljoote tou ju Weser, wier hie Leedenge, Passagiere un Personoal mee hiede. Fon Münden uut wüül'er fääre ju Weser adeel, man do Mündener Skippere moakeden sien Skip stukken.

Eerste in do 1780er Jiere koom ju Äntwikkelenge so gjucht tougong. Claude François Jouffroy d’Abbans baude in 1783 een Dampskip. Ap n 1. Februoar 1788 lieten sik do US-Amerikoanere Isaac Briggs un William Longstreet dät Dampskip foar't eerste Moal patentierje, Robert Fulton, uk n Amerikoaner, kreech ap n 11. Februoar 1809 n Patent foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge.

Düsse äddere Dampskiepe hieden maasttieds noch Saile bietou, dät me deer uk mäd sailje kuude, t.B. wan't moal niks moor tou bäiten roate of uur techniske Probleeme aptrieden. Ju Dampmaskiene troalde tou Begin fon düsse Tied noch een Sköifelrääd oun'e Siede fon dän Damper. Eerste fon  1836 sätte sik ju Skipsskruuwe truch, ju die Aastrieker Josef Ressel ärfuunen hiede. Bäiten diede me loange Tied bie ferskeedene Modelle mit Holt, Koole of Briketts, wierbie ju Steenkoole loange Tied ju wichtichste Fjuurenge waas.

Je gratter do Skiepe wuden, je moor moaste me bäite, deeruum bruukte me ap n grooten Ozean-Damper uum 1900 masse Oarbaidere, do unner stuure Bedingengen häd tou knooien hieden. Dach waas dät ju Blöitetied fon't Dampskip, uumdät dät neen in Gauegaid un Bereekenbeergaid fergliekbeere Skiepe roate.

Ätter dän eerste Waareldkriech wuuden masse Dampskiepe uumerusted, sodät jo mäd Sweeroulje bedrieuwen wuuden. Buppedät begon in dän eerste Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert ju Uutspreedenge fon Skiepe, do mäd Diesel fjuurd wuuden - dät wieren oaber tou Begin bloot litjere Skiepe. Eerste in dän twäide Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert, as Fljoogere groote Deele fon dän Passagier-Ferkier uurnoomen un dät uk moor un moor groote Diesel-Skiepe roate, ferloos dät Dampskip sien Betjuudenge. Wäkke wuuden noch bit in do 1980er Jiere baud, oaber dät waas nit moor rentoabel un masse foarmoalige Dampskiepe wuuden ap Diesel-Bedrieuw uumerusted.

Däälich wäide Dampskiepe toumäts noch in'e touristiske Binne-Skipfoart sotoutällen as swimmende Museen bedrieuwen.
Motooren-Benzin

**Motooren-Benzin** is een komplexe Mongelse uut sowät hunnertfüüftich ferskeedene Koolenwoaterstoffe, ju in n Sjoodeberiek twiske Butan un Kerosin/Petroleum lait. Dät wäd foar dän grootste Deel uut fereedelde Ienhoolds-Stoffe uut de Äidoulje-Raffinatsjoon häärstoald un as Krääftstof iensät, wierwie litjere Massen uk in wäkke Camping-Sjoodere ferbaant wäide konnen. Motooren-Benzin wäd uk oafter "Otto-Krääftstof" naamd, man in dän wiedere Sin rakt dät noch moor Otto-Krääftstoffe.
Benzin

Die Uutdruk **Benzin** kon ferskeedene Betjuudengen hääbe:

Foaraaln wäd deer n ganse Riege fon Krääftstoffe mäd beteekend:

* Motooren-Benzin (minner nauniemend uk wäil "Otto-Krääftstof" naamd)
* Licht-Benzin, ferskeedene Soarten
* Alkyloat-Benzin, Reewenbenzin
* AvGas, hooch-oktoanich Benzin foar Fljoogere mäd Kolbenmotor
* MoGas, uk ne Krääftstof-Soarte foar Fljoogere
* Fier-Benzin, dät normoale, minner klopfääste Benzin in ju Tied fon do 1930er Jiere bit Eende fon dän twäide Waareldkriech.

Loosengsmiddele:

* Test-Benzin, Test- un Spesjoal-Benzine as Loosengs- un Extraktsjoonsmiddel
* Seeregaids-Benzin (dt:Wundbenzin), kiek bie Petrolether

Dät rakt uk Täärpe mäd dän Noome Benzin:

* Benzin (Wedendorfersee), ien-meented bie ju Meente Wedendorfersee in dän Loundkring Noudwäästmecklenbuurich 
* Benzin (Kritzow), ien-meented bie ju Meente Kritzow in dän Loundkring Ludwigslus-Parchim
* ap düütsk hat uk een Täärp in ju däälich poolske Woiwodskup Pommern "Benzin". Die kaschubiske Noome is Bicëno, ap Poolsk hat dät Bięcino.
Anna Netrebko

**Anna Netrebko** (bädden dän 18. September, 1971, Krasnodar (Sowjetunion)), is ne russiske Sjungerske.
## Ferbiendenge ätter buuten
* annanetrebko.com
Pantogroaf

**Pantogroaf** (düütsk: ***Pantograph*** / ***Pantograph*** of ***Storchschnabel***) is n mechanisk Präzisions-Reewe foar't Uurdreegen fon Teekengen in dän sälge, man uk in n gratteren of litjeren Mäitstäf. Dät rakt eenfache Pantogroafen, do uut fjauer Liesten bestounde, as oubielded. 

Dät rakt oaber uk so naamde Fäildpantogroafen, do t.B. in ne archäologiske Uutgreeuwenge iensät wäide konnen, uum n Teekenge in ne äntspreekend litje Mäite truchtoupausen fon dät originoale Planum. Düsse Fäildpantogroafen hääbe dan ne fuul komplexere Mechanik, ju uk mäd Träide un Rullen oarbaided.
Groaf fon Mansfeld

**Groaf Peter Ernst II. fon Mansfeld**, maast eenfach „Ernst fon Mansfeld“ naamd 
(* 1580 in Luxembuurich; † 29. November 1626 in Rakovica bie Sarajevo), waas n betjuudenden Söldner- un Heerfierder in dän Trüütichjierigen Kriech. As privoaten Kriechsunnerniemer in heerskuppelken Apdraach waas hie in do Jiere 1620–1626 aan fon do fierende Söldnergeneroale in dän Kamp juun dän habsbuurchsken Kaiser un dän sien Ferbuundede (Spoanjen, Bayern un ju Katoolske Ligoa) un druuch uut persöönelke Gruunde weesentelk deertou bie, do Riekswirren uur do Unnerbreekengen fon 1620/21 un 1623 wai tou ferlaangerjen un tou n europäisken Kriech uuttouwiedjen.
Mansfelder

## Do Mansfelder
In n Häärst fon dät Jier 1622 besätte Groaf Ernst fon Mansfeld mäd sien twiske 5.000 un 8.000 Mon stäärke Truppen Aastfräislound (uk dän Buurich Stickhusen). Man deertruch äntstuud deer ne groote Knaphaid an Lieuwends- un Foddermiddele.
In n Winter fon 1622/23 koom n Deel fon do ätter Ait touräächkierende Truppen fon Mansfeld uur de fäärsene Foan in Seelterlound. Ätter ju Uurlääwerenge plunnerden,   
broundskatseden un fernäilden do aal wät him in dän Wai koom. So skällen do Skäddeler deeruum hiere Säärkenklokke in dän Krätseldoabe fersinke lät hääbe. 
Man dän uur Winter wuuden do Mansfelder bie Ooldenait sloain.

## Literatuur
* Hanne Klöver: *Spurensuche im Saterland: Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land*, S.96-99. SKN Druck & Verlag GmbH & Co., Saterland 1998, ISBN 3-928327-32-1.
* Annette Heese: *Das Saterland, Ein Streifzug durch die Geschichte*, S.48. Vechtaer Druckerei und Verlag GmbH & Co., Vechta 1988, ISBN 3-9801728-0-5.
* Franz Hellbernd in: Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk, S. 140-141. Vechta 1965, ISBN: 9783980657518
* Hermann Janssen in Lesebouk foar Seelterlound, S. 143.
Motor-Rääd

Een **Motor-Rääd** of **Motor-Jool** (Düütsk: Motorrad) is een eenspuurich motorisierd Vehikel foar dän Sträiten-Ferkier. Maasttieds hääbe do two Joole. Dät rakt een groote Fuulfoold fon loodige un lichte, gaue un minner gaue Bauwiesen wierfoar me dan uk unnerskeedelke Fierderskiene bruukt.

## Fergeenhaid
Aan eersten Foarlooper waas die sonaamde Riedwoain "Reitwagen", dän ju Firma Daimler in 1885 baude, uum dän gau loopenden, mäd Benzin bedrieuwenen Otto-Motor ap'e Prouwe tou staalen. Dät jält as dät eerste Motor-Rääd, uk wan't buute ju eene Spuur noch two litje Stöän-Reede hiede. In do foulgjende Jiere experimentierde die Rääd-Sportler Heinrich Hildebrand eerste mäd n Damp-Oundrieuw, dan mäd n Two-Takter, bit hie touhoope mäd dän Konstrukteur Alois Wolfmüller in 1894 ju Hildebrand und Wolfmüller mäd n Fjauertakt-Motor präsentierje kuude. Dät waas dät eerste in Serie baude Motor-Rääd. Al in 1897 begon nu uk ju Produktsjoon fon Motor-Reede in Frankriek, die Begin fon een groote Uutspreedenge. Bolde waas dät in Europa un Amerikoa een ärfoulchrieke Ärfiendenge.

In dän Twäiden Buurenkriech un do Balkankriege wuuden al Motor-Reede al militärisk iensät, man in n grooten Stil begon dät dan in dän Eersten Waareldkriech (1914-1918).

Ätter 1918 äntwikkelde sik die Amerikoanske Bedrieuw Harley-Davidson tou dän waareldgrootste Häärstaaler fon Motor-Reede.

In 1935 begon ju japaniske Firma Koto Trading Company, een Dochter-Firma fon Sankyo, foar't eerste moal mäd dän Lizenz-Ätterbau fon dät amerikoanske Modell *Harley-Davidson Flathead*. Dät waas dan dät eerste japaniske Motor-Rääd. Besunners foaroun geen dät in Japan oaber eerste ätter dän Twäiden Waareldkriech. Ätter 1945 begonnen Bedrieuwe as Honda (1948), Suzuki (1952), Yamaha (1945) un Kawasaki (1961), Motor-Reede tou bauen. Uk in Düütsklound ferhoalden sik do Bedrieuwe. So wuude in't Jier 1955 die düütske Bedrieuw NSU Motorenwerke Waareld-Määrked-Fierder foar Two-Reede (Flitsepee oaber mee ienreekend). Motor-Reede wieren je uk billiger as Automobile, wieruum do in'e Ätter-Kriechs-Tied ljauer kooped wuuden. Man do japaniske Firmen wuuden uk gratter. Ju japaniske Firma Honda äntwikkelde sik uurloang tou n grootsten Häärstaaler fon Motor-Reede un is dät bit däälich (Stound: 2017) blieuwen.


Bielde:Daimler Reitwagen.JPG|Die Daimler-Riedwoain fon 1885
Bielde:ZweiRadMuseumNSU Hildebrand Wolfmueller.JPG|Hildebrand & Wolfmüller (1894)
Bielde:Harley-Davidson 1000 cc HT 1923.jpg|Een Harley-Davidson fon 1923
Bielde:HONDA.CB750four-1975 02.JPG|Een Honda-Maskiene fon 1973
Bielde:Yamaha YZF-R1 (2) (MSP15).JPG|Yamaha YZF-R1 fon 1998
Kanoal (Woaterbau)

Een **Kanoal** in n Sin fon n Woaterbau is aan Woaterloop mäd n kunstelk häärstoald Bääd. Oafter tjoont hie as Woatersträite, toumäts oaber uum ju Woater-Fersuurgenge foar'e Buuräi un Huushollengen in druuge Rebätte tou seekerjen. Uk een natüürelke Äi, ju toufoarne een natüürelk Bääd hiede, kon uutbaud un somäd tou een Oard Kanoal moaked wäide. Kanoale hääbe toumäts Slüüsen ienbaud, näämelk wan deer n Hachten-Unnerskeed oane is. Wäkke Kanoale, so as die Suez-Kanoal sunt oaber eenfach bloot ap See-Hachte truch't Lound greeuwen.

Bekoande Kanoale ap'e Naite fon't Seelterlound sunt biespilswiese die Liesbetfeenkanoal un die Kustenkanoal. Buute ju Region sunt biespilswiese die Noud-Aastsee-Kanoal, die Suez-Kanoal un die Panama-Kanoal fon groote Betjuudenge.
Kanoal

Die Uutdruk **Kanoal** beteekent ferskeedene Seeken:

* Kanoal (Woaterbau) - aan kunstelken Woaterloop, toumäts as Woatersträite
* Ouwoaterkanoal - Een Unneräidiske Iengjuchtenge uum dät Ouwoater wächtousuurgjen
* Koabel-Kanoal - wier moorere Koabele oane ferlaid sunt.
* Funk-Kanoal - aan bestimden Frequenz-Beriek, in dän funked wäd.
* Ionen-Kanoal - een Ferbiendenge truch een biologiske Membran.

un masse moor.
Kättensoage

As **Kättensoage** of eenfach **Motoorsoage** beteekent me een Soage, ju mäd een motoorbedrieuwene Kätte snit. Dät kon n Otto-Motoor, n Elektromotoor weese of uk mäd Druklucht of Ouljedruk oarbaidje. Uk wan dät histooriske Modelle un besunnere Bauwiesen rakt, wier sik dät uurs ferhoalt, sunt do maaste Kättensoagen fon een Persoon mäd two Hounden tou fieren. Bie ju gewöönelke Kättensoage fon däälich lopt ju Kätte uum een Oard Fierengs-Skiene, ju as "Swäid" beteekent wäd. Deermäd kon me uk in't Holt rounsteete, uum t.B. aan Boom mäd ju Hooldebeend-Technik tou Faal tou brangen, wierbie dät wichtich is, ju gjuchte Technik tou kannen, uum dät Resiko tou minimierjen, dät ju Kätte bie't Steeten tourääch slacht. Standard is däälich, dät deer ferskeedene Seekerhaids-Baudeele ienbaud sunt, uum Uunfaale tou fermieden. Daach is dät uk wichtich, sik deer mäd uuttoukannen. Deeruum rakt dät uk Kurse, uum n Kättensoagen-Skien tou moakjen.
Trüütichjierigen Kriech

Die **Trüütichjierige Kriech** waas n groot politisk un religiös Konflikt wierbie ne Masse Europäiske Loundere beleeken wieren un dät foarallen fierd wuude ap Düütsken Boudem. Die Kriech duurde fon 1618 bit 1648 un eendigde mäd dän Free fon Wäästfoalen.

## Uurseeken
Do Uurseeken fon dän Kriech wieren do Juunsatse twiske Roomsk-Katoolske un Lutterske (Protestante), un dät Strieuwjen ätter Macht truch do ferskeedene litje Stoate, wieroun dät Düütske Riek ferdeeld waas. Bie ju Religionsfree fon Augsbuurich (1555) waas dät Ferhältnis twiske Katoolske un Protestante nit so toufreestaalend räägeld wuuden, dät dät Konflikte ätters toufoarkuume kuude. In dät Jier 1608 bildede sik n Ferbuund fon protestantiske Fürste, ju Union, unner dän kalvinistisken Fürst fon dän Pfaltz. Deer juunuur stoalde sik 1609 ju katoolske Liga unner dän Herzog fon Bayern. N Apruur in Böhmen, wier do Protestante fon Rudolf II in 1609 Fräiegaid fon Religion kriegen hieden, ne Fräiegaid ju der truch sin Ätterfoulger Matthias wier tourääch sät wuude, lätte 1618 dän Kriech ien.

Ätter dän Dood fon Matthias (1619) wäälden do Böhmere dän protestantisken Kürfürst Friedrich V as Köönich. Hie wuude stöänd fon wäkke Düütske protestantiske Fürste. Do finanzierden ju Armee unner Peter Ernst II. von Mansfeld tou ju Unnerstöänenge fon Böhmen.

Die näie Kaiser, die strom katoolske Friedrich II soante ne Armee unner Leedenge fon Fäildheer Johann Tzerclaes ätter Böhmen, ju in n November 1620 in dän Sleek ap dän Wiete Bierich, do Protestante fernichtjend sluuch. Die Kriech geen oawers fääre truch ienmiskenge fon uutloundske Mächte. Spanien stöände dän Kaiser, wülst Christiaan IV do Protestante tou Hälpe koom. Fon do kaiserelke Fäildheere Wallenstein un Tilly wuud dän Köönich oawers 1629 twoangen, Free tou sluuten (dän Free fon Lübeck).

N Jier leeter bräkt die Kriech fon näien uut as die Sweediske Köönich Gustaf II sik in dän Stried misket. Gustaf, die der sik fon Wallenstein betruued fäilde, faalt an un kricht deerbie Stöän fon ju Niederloundske Republik (sälwen noch beleeken in dän Tachtichjierigen Kriech) un in 1635 eepentelk fon dät katoolske Frankriek, wier Richelieu foarallen dän Macht fon do Habsbuurgere breeke wol. Gustaf II hoalde eenige wichtige Siege (Breitenfeld, 1631; Lech, 1632) man fäl in Lützen in 1632, in dätsälge Jier as uk sin Juunstounder die Groaf fon Tilly faalt. Die uur katoolske Fäildheer Wallenstein wuud 1634 fermöärend mäd Ienferstounden fon dän Kaiser, die der Nood hiede foar sin Macht.

Eende un Foulge
In dät Jier 1647 glukket dät dän frantsöösken Fäildheer Turenne, touhoope mäd Condé un do Sweden, Bayern tou ne Kapitulation tou twingen. In 1648 moaket die Westfoalske Free (in Münster un Ostnabrück) n sicheren Eend an dän Kriech. Ju der Free hied wiedgriepende Foulgen. Ju besiegelde dän Unnergong fon ju kaiserelke Gewalt in dät Düütske Riek un moakede ju fon do Rieksfürste stäärker.

In Seelterlound
Deer koom die Trüütichjierige Kriech as in n Winter 1622/23 do Mansfelder in Seelterlound koomen.
Katamaroan

Aan **Katamaroan** of **Dubbelrump-Boot** (düütsk: Katamaran) is n Skip of n Boot, dät twäin Rumpe häd, do fääst ferbuunen sunt. Sunne Ferbiendenge kon uut n Dreegedäk, man uk uut Boolken bestounde.

Dät rakt eenfache Katamaroane, do uut twäin ferbuunene Eenboome bestounde, man uk Motor-Boote un sogoar groote Feerskiepe, do as Katamaroan baud sunt.

Ju eerste Uurlääwerenge fon n Katamaroan kumt uut dän Twäiden Punisken Kriech. Domoals skällen do Striedkrääfte fon't Roomske Riek een Skip mäd twäin Rumpe bruukt hääbe, uum ju Stääd Syrakus ientouniemen. Man ju Bauwiese wuude al in't Oalerdum wier ferjeeten. Fon't 18. Jierhunnert oun sunt wier oankelde Katamaroane un Trimaroane in Europa baud wuden. In uur Rebätte fon'e Waareld wuuden traditsjoonell moor Katamaroane baud as in Europa. So foont die Frantsoose Éric de Bisschop (1891 - 1958) uut, dät do Polynesiere oafter mäd Dubbelrump-Boote ap'e hooge See unnerwaiens wieren un fersoachte dät sälwen uk moal. Dät skäl mee deertou biedrain hääbe, dät ju Technik bekoander wuude un in dän moderne Skipsbau ferstäärked iensät wäd.

Die etymologiske Uursproang fon dät Woud lait in ju Tamiliske Sproake, ju foar'aaln in Suud-Indien, Singapur un Sri Lanka boald wäd. Uus Uutdruk "Katamaroan" kumt fon dät Woud கட்டுமரம் (*kaṭṭumaram*), touhoope sät uut *kaṭṭu* (Beend, Pak) un *maram* (Boom) in n Sin fon "Boot uut touhoope pakkede Boomstomme".
Kenunne

Een **Kenunne** is een sweere Fjuurwoape. Dät Woud beteekent foar'aaln sukke sweere Fjuurwoapen, wiermäd me eenigermäiten liekuut skjut. 

Fonsäärm fljucht ju Leedenge aaltied in een Paroabel, man ju is in dän Fal fon ne Kenunne besunners sacht. In't Militärweesen fon dän foarige Warschauer Pakt waas ju Kenunne fon'e Äid-Artillerie as liekuutskjootende, sweere Fjuurwoape mäd een Roor-Haagerenge fon bit tou +40° un een Roorloangte fon moor as 30 bit 70 Kalibere definierd.

Haubitzen, Mörsere, Raketensmietere of Granatsmietere tälle also nit tou do Kenunnen, uumdät ju Leedenge fon düsse Woapen ap een krummere Boan fljucht, eerste liekap in'n Heemel un dan wier liekdeel.