Etymologie

Ju **Etymologie** befoatet sik deermäd, outouleeden wier uus Woude häärkuumen dwo. Foar do ‘groote’ Sproaken as dät Düütske is dät in wieduut do maaste Fälle al oarich uutsoacht wuuden en fäästlaid in Etymologiske Woudebouke.
Foar do litjere Sproaken - mäd Uutnoame fon t.B. dät Hümlingske - is dät oawers nit so. Foar fuul fräiske un uk wäkke seelter Woude bestounde oawers al Sunnerstudien. Foar dät Wäästfräiske kon me deerfon fuul bienunner fiende bie Spenter (1968) un foar dät Noudfräiske bie Löfstedt (1928) un (1931). Besunners Regionoalwoude fint me bie Book (1996). Fääre rakt dät oafte uk kuute etymologiske Bemäärkengen in ‘algemeene’ Woudebouke, as foar dät Seelterske in do al ärschienene Beende fon dät NSW. 
Deerbie honnelt sik dät dan uum kuute Ferwiese ätter uur Sproaken, wierbie do Ferhältnisse oafte noch goarnit uutoarbaided wuuden sunt.

## Teekene
Bie ju etymologiske Beschrieuwenge bruukt me bestimde Teekene, as:
:> wäd tou
:
Do behonnelde Woude wäide scheeuw stoald un ju Betjuudenge twiske ‘ ’.
Fääre wäide Sproakoukuutengen ferwoand.

## Häärkumst fon do Woude
Do Woude sunt ap ferscheedene Wiesen in ju Sproake keemen:

* **Äärfwoude.** Biespil: *kweede* "sagen", dät ooldfräisk *quetha* äntstamt. Deer ieuwenske koom al *sidza* foar, wier do Wääst- un Noudfräiske Woude an äntstamme. Foar *quetha* ferglieke noch gotisk *qithan* un noch fääre wäch ooldindisk *gadati* "kwäd". Uk dät ooldängelske *cwedan* heert deertou, wät me noch wierfint in dät literariske *quoth* "kwad". 

* **Leenwoude.** Biespil: *baale* "reden", dät gjucht woarschienelk uurnuumen is uut Roodwälsk *barlen*, dät sälwen wier uut Frantsöösk *parler* "baale" äntleend weese schäl. Hier kon me also wät uut leere uur ju Funktion fan dät Seelterske as Geheemsproake, wät me ferstounde kon deeruum dät do Seelter Schippere un Hondlere wieren.

* Woude mäd **Leenluudenge.** Dät sunt Woude doo hiere Luud uut n uur Sproake uurnuumen hääbe. Biespiele:

* **Babbelwoude.** Biespil: *Baabe* "Vater". Dät is also n Woud, dät in de Muule fon litje Bäidene bilded wuuden is, juust as dät moor algemeene *Papa*. Dät *b* fint sik uk in italienisk *babbo*, Swahili *baba*. Do Woude hääbe fääre niks mäd dät seelter Woud tou dwoon; sukke Woude äntstounde älkemoal wier.

* **Luudmoaljende** Woude. Biespiele: *brumje, koakelje, Kuukuuk, siskje*. Do Woude drukke also dät Luud uut, wät deertou heert.

## Ouleedenge
Hier betrachtje wie toueerst ju Ouleedenge fon Äärfwoude anhound fon eenige Biespiele.

### ''ätter''
Wo me deerbie ferfoart, wollen wie hier wiese anhound fon ju Woudgruppe uum *ätter* ‘nach’. 
In jusälge Betjuudenge fiende sik in uur Sproaken eng. *after*, noudfräisk Mooring *eefter*, Föhr *efter*, Sylt *eeðer* un uk noch ooldfräisk *efter*. Deermäd lät ju Etymologie genöigend ärkläärd, wan me bloot ap Seeltersk ne Äntwikkelenge -*ft*- > -*tt*- ounnieme kon.
Ap wäästfräisk hat *efter* oawers ‘bääte’ (‘hinter; hinten’), wäil in Ansluutenge ap ndl. nnd. *achter*, wiertou dan uk wäil nhd. *After* ‘Bäätere’ heert. Me mout dan wäil ounnieme, dät et hier ne Betjuudengsäntwikkelenge roat häd.

### ''bääte''
Dät seelter Woud *bääte* foar ‘hinter; hinten’ is düütelk ap n uur Wiese bilded. An ju strukeljer Foarm *bääfte* kon me sjo, dät et hier uk ne Äntwikkelenge -*ft*- > -*tt*- roat hääbe kon. Wie konnen deeruum rauelk ounnieme, dät dätsälge Woud is as ooldfräisk *bi-efta* mäd jusälge Betjuudenge. Dät lät ap *efter* sunner *r*-Uutgong, man insteede deerfoar ne Foarsilwe *bi*-, seeltersk *be*-. Dätsälge Woud is dan wäil middelniederloundsk *bachten* (‘hinter’). In ju glieke Betjuudenge fiende wie ängelsk *behind* mäd wäil jusälge Foarsilwe, man mäd ne Stamsilwe as in nhd. *hinter*.

### ''ätters''
As Trääde in disse Woudgruppe wollen wie *ätters* ‘nachher’ behonnelje. Dät sjucht uut as *ätter* + Uutgong -*s*. Ap Noudfräisk rakt et deerfoar Mooring *eeftert*, Föhr *eftert*, Sylt *eeðerst*, also mäd Uutgong -*t* of -*st*. Dät is ne säildene Bildenge un as muugelke Gruundfoarm lait deer ap de Hounde ooldfräisk *efter thet*, wierbie dät *th* sik dan tou *s* äntwikkeld häd, as algemeen ap Amringer Noudfräisk (wan dät in dit Woud daach *t* häd: *eftert*). Resultierjende Foarm waas dan **efter set* mäd muugelke wiedere Äntwikkelenge tou **efterst* (fgl. syltersk *eeðerst*) > **eftert* > *eeftert* of **efters* > *ätters*. Uum dät sluutend tou moakjen, bruukt me eegentelk noch uur Biespiele fon *th* > *s* ap Seeltersk.

### ''ättens'', ''äffens''
Insteede foar *ätters* kweede wäkke Seelter *ättens* of *äffens*. Deerfoar kuud me dan as Gruundfoarm ounnieme ooldfräisk **eften* ieuwenske *efter* ‘ätter’. Dät et dät uk wuudelk roat häd, wäd woarschienelk uut ooldängelsk *æftan*. Uut **eften thet* kuud sik dan as buppe *ättens* äntwikkelje, wierbie ju Ieuwenskefoarm *äffens* wiest, dät uk ne Äntwikkelenge *ft > ff* muugelk waas.

## fääre uutoarbaidje
Ju Ouleedenge hierbuppe is noch man provisorisk. Eegentelk schuul die Etymologe noch fääre gunge un bekiekje, wo dät in aal Sproaken sit un wo do seelter Foarme tou dät Ganse biedreege, uum so ätter dän uurgermaniske un fielicht sogoar dän indogermaniske Wuttel tou kuumen. So kon me t.B. fersäike ättertougungen, wo ju Wiksel fon do Uutgonge in *ätters* un *ättens* sik ferhoolde tou do in hoochdüütsk *hinter* un *hinten*. Bie dät alles schällen dan do Räägele fon ju Luudgeschichte un ju Betjuudengsleere beoachted wäide.

## Etymologie fon eenige seelter Woude
* ***baale*** (‘reden’). Do seelter Schippere hääbe bie dät Honneljen sicher hiere Sproake bruukt uum sik int Stilkene wät tou tällen. Nu failde dät Fräiske eepenbeer n Woud foar ‘baale’, as dät wäästfräiske *prate* un dät noudfräiske *snåke* uut do Noabersproaken uurnuumen wuuden sunt. Deeruum konnen wie ounnieme, dät jo dät Gaunerwoud *barlen* uurnoomen, dät ap sik wier fon frantsöösk *parler* häärkuume schäl. (Hoekema, 1989, 1990) 
* ***bäite*** (‘heizen’, platdüütsk *böten*) is wäil as ‘ferbeeterje’ dätsälge as ooldfräisk *bēta* ‘büßen’.
* ***blouked*** (‘gesehen’) heert wäil as Perfekt tou n ferlädden Tiedwoud **bloukje*, **beloukje*, fgl. wangeroogisk *bîlauk* ‘sjo’, wäästfräisk *beloaitsje* ‘betrachtje’ tou *loaitsje* ‘kiekje’, mooringer noudfräisk *löke*, fgl. ängelsk *to look*, ooldängelsk *belocian* ‘betrachtje’. Hierbie is fielicht dät ooldfräiske Perfekt *sên* ferlädden geen, wil dät nit as Geheemsproake paasjen diede. 
* ***Eed***' (‘Torf’), harlingisk *ayde*, wäästfräisk *eed[is]* schäl identisk weese mäd ooldängelsk *ād* m.n. ‘Scheiterhaufen, Fjuur, Flamme’, ooldhoochdüütsk un middelhoochdüütsk *eit* m. ‘Fjuur’, wät unnerbroacht wäd bie n Stam indogermanisk *ai-dh*, *i-dh* ‘brennen, leuchten’, wiertou uk noch ooldindisk *édha-h* ‘Baadenholt’. *Eed* hat also wäil ‘ Baadenmaterioal’. 
* ***Fugge*** (‘Feder vom Vogel’) is n gans apaat seelter Woud, dät sik fielicht ferhaalt tou *Fuugel* as *Kogge* ‘rund Schip’ tou *Kuugel*. 
* ***Hoangst*** (‘Pferd’), ooldfräisk *hanxt* wäd wäil ärkläärd as germanisk **hangista*, ‘die der ap bääste springt’. Düütsk *Hengst*, platdüütsk *Hingst* is dätsälge Woud, wierbie ju Betjuudenge sik beäänged häd tou ‘monnelken Hoangst’, wierfoar dät Seelterske wäil n uur Woud **Wränsk* hiede, fgl. dän roomelster Loundnoome *Wränskhäidene* un mooringer noudfräisk *wriinsche* , middelniederlounsk *wrêne*, man näi-seeltersk *Hingst*.
* ***Lätse*** (‘Löffel’), wangeroogisk *lets*, noudfräisk Halligen *leets* heert fielicht mäd Assibilation fon -*k*- tou Woude as ooldängelsk *leccan* ‘wäit moakje’, middelniederloundsk *lāke* ‘Meer, Sloot; Piekele’, wät ferbuunen wäd mäd n Wuttel indogermanisk *leg- 1* ‘drupje, siepje’. Semantisk moor ounluukend is oawers Anknättenge an dän Wuttel *leiĝh* ‘likje’, weegen walisisk *llwy* ‘Lätse’.
* ***Soaks*** (‘Messer’), ooldfräisk *sax*, ooldsaksisk *sahs* uk ‘Swäid’ heert tou n Wuttel *sek 2* ‘sniede’, wiertou uk *Säächgäärs*, *Sichte*, *Soage* un dän Foulkernoome *Saksen*. Dät düütske *Messer* äntstammt ooldhoochdüütsk *mezzisahs*, wät ärkläärd wäd as ‘Spiese-Soaks’ mäd **mezzi* as ‘Spiese’, wiertou fergliek seeltersk *Mät* ‘Wustflaask’.
* ***taie*** (‘drücken’) is wäil Sunnerbetjuudenge tou Woude as ooldhoochdüütsk *zouwen* ‘beoarbaidje’, gotisk *taujan* ‘moakje’, wiertou uk wier *Tau* un ängelsk *tool* ‘Reewe’.
* ***traale*** (‘drehen’) kon ferbuunen wäide mäd Woude as middelläichdüütsk *dral* ‘rund un fääst troald’ bie n Stam *ter- 3* ‘wrieuwe, traalend wrieuwe’.
* ***wuurich*** (‘müde’) schäl touhoopehongje mäd ooldsaksisk *wōrig* ‘müde, matt’, wier juunuur wäästfräisk *wurch*, aller *wirch* stimt tou ängelsk *weary*. Man aal schällen heere tou n indogermanisken Stam *ųōro*- ‘Duusegaid, Woansin’.

## Literatuur
* Heinrich Book, Wortwurzeln, etymologische Erörterungen zum Hümmlinger Wörterbuch, Werlte 1996.
* T. Hoekema, Us Wurk 38:60-62 (1989), 39:145-146 (1990).
* E. Löfstedt, Die nordfriesische Mundart des Dorfes Ockholm und der Halligen, I. Lund 1928.
* E. Löfstedt, Nordfriesische Dialektstudien. Lund/ Leipzig 1931. [Is 2. Beend fon Löfstedt 1928].
* A. Spenter, Der Vokalismus der akzentuierten Silben in der Schiermonnikooger Mundart. Kopenhagen 1968.
:Dit Bouk kon ferwoand wäide as n Wäästfräisk etymologisk Woudebouk mäd Hälpe fon: 
:Teake Hoekema, Lânfrysk-Skiermûntseager wurdlist c.a., Grins 1979.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Wier kumt dät Woud häär? Seelter Etymologie.
* Etymologisches Wörterbuch der (saterfriesischen) Flurnamenelemente.
* J. Pokorny, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch un klik ap *afries.* (altfriesisch) of *nhd.* (neuhochdeutsch).
* Köbler, Gerhard, Indogermanisches Wörterbuch, (5. Auflage) 2014