Wangeroogisk

**Wangeroogisk** waas ne Fräiske Sproake, juu deer fröier ap Wangerooge boald wuude.

## Klassifikation
Dät Wangeroogiske heert tou ju grote indo-europäiske Sproakfamilie, wier tou Biespil uk Sproaken as dät Fransk, Griechisk, Russisk, Persisk un Hindi tou here. Mäd dät Deenske, Norwegiske un Swediske heert dät tou do germoanske Sproaken, un binnen disse Gruppe bildet ju Sproake mäd dät Wäästfräisk, Düütsk, Niederloundsk un Jiddisk ju wäästgermoanske Sproakgruppe.

Dät Wangeroogiske is juust as dät Wäästfräisk Früünd tou dät Ängelsk un Skotsk, do aal Deel fonne noudwäästgermoanske Sproakgruppe sunt. Binnen disse Gruppe rakt et do angelsaksiske Sproake un do fräiske Sproaken. Binnen do fräiske Sproaken heert dät Wangeroogisk tou ju Kategorie Aastfräisk. Dät Aastfräiske bestiet uut twa Dialektgruppen: Dät Oamsfräisk dät in Groningerlound un wäästelk Aast-Fräislound boald wude un dät Weserfräisk dät in dät aastelke Deel fon Aast-Fräislound boald wude. Dät Wangeroogisk heert tou ju weserfräiske Dialektgruppe.

Ju Früündskup twiske do fräiske Sproaken un ju ängelske Sproake sjucht me foarallen in bepeelde Woude un grammatikaliske Besunnerhaide. In’t Middeloaler wieren Fräisk un Ängelsk noch altied äänge Früünde, man bie do näie Woude wuuksen do Sproaken uutnunner. Een fon do wichtichste Ienfloude is ju normandiske Invasion in’t Jier 1066. Dät Wangerooger Fräisk waas gjucht konservativ. Ju Sproake, ju dän maasten Ienfloud ap’t Wangeroogisk hiede waas Läichdüütsk.

Dät Noudfräisk, Wäästfräisk un dät Aastfräisk häbe uk hiere oaine Äntwikkelenge häiwed un dälich konnen sik do Balere nit moor gjucht ferstounde. Fermoudelk kuden do Balere fon’t Seelterfräisk un Wangeroogisk  sik noch ferstounde, uk wan ju seelterfräiske Sproake tou ju oamsfräiske Gruppe un ju wangerooger Sproake tou ju weserfräiske Gruppe heerde. Seelterfräisk un Wangeroogisk häbe bit in’t 20. Jierhunnert uurlieuwed. Dälich is ju seelterfräiske Sproake noch dät lääste Dialekt fon ju oolde aastfräiske Sproake.
Fergliekje do foulgjende Woude ap Wangeroogisk, Seelterfräisk, Noudfräisk fon’t Fäästlound (ap Mooring), dät Noudfräisk fonne Ailounde (Fering) un Wäästfräisk:

## Skichte
Uut ju ooldfräiske Tied sunt neen skriftelke Uurläwerengen fon’t Ailound Wangerooge bewoard bleeuwen. Mäd do bee *Rustringer häiwedskriften* fon om’t Jier 1300 (dät Asegabouk un n uur Gjuchtstäkst) sunt oaber Täkste uut dät weserfräiske Dialektgebiet bewoard bleeuwen, wierfon ju Sproakfoarm woarskienelk gjucht fuul ap dät OoldWangeroogesk liekt.

In’t 19. Jierhunnert waas dät Aastfräiske (of Aastlauwersk Fräisk) al siet Generationen uutstuurwen un truch do läichdüütske Dialekte ärsät. Bloot in two isolierte Gebiete kude dät Aastlauwersk Fräisk uurlieuwje. Disse Gebiete wieren dät Seelterlound, wier dät Seelterfräisk noch altied lieuwet, un dät Ailound Wangerooge. Truch sien isolierte Loage waas dät Fräisk loange Tied ju eensichste Toal ap’t Ailound un also ju Uumgoangssproake.

Ju Situation fon ju litje Toalmeenskup, minner as 1.000 Moanskene, waas bit ju Midde fon‘t 19. Jierhunnert stabil. Dät ferannerde sik oaber gau inne winter fon 1844/1845, as dät Ailound truch Stoarmfloude troffen wude un do Ailoundbewonere evakuierje moasten. Fonne uursproangelke Befolukenge woonden 1861 bloot noch 84 Moanskene ap’t Ailound. Do maaste Ienwoonere fon Wangerooge leken foar altied ätter’t Fäästlound wai, bie Varel gruunden jo n näi Täärp: Näi-Wangerooge. 1863 wude begonnen dät Ailound wier aptoubauen, man do maaste oolde Bewonere kemen nit wierume. Truch ju Delenge fonne Toalmeenskup kude ju Sproake appe Duur nit uurlieuwje. Daach kude dät Wangeroogisk noch n poor Jiertjaande ap’t Fäästlound un ap’t Ailound bestounde. Die lääste Baler ap’t Ailound stoorf 1930 un die lääste Baler ap‘t Fäästlound stoorf 1950.

Die Anwalt Heinrich Georg Ehrentraut (1798–1866) uut Jever begon in’t Begin fon’t 19. Jierhunnert dät Wangerooger Fräisk tou unnersäiken un fäästtouläsen. Hie häd ne tämelk wietenskuppelke Oarbeid skreeuwen. Noch foar do Stoarmfloude kude hie gjucht fuul fon’t Wangeroogisk dokumentierje. Sien Äntdekkengen un Täkstse wude in sien *Friesisches Archiv* publisierd. Inne 1990'er Jiere foont Pyt Kramer n groot Deel fon’t *Friesisches Archiv* dät silläärge noch nit publisierd waas. Truch do bee Dele fon’t Friesisches Archiv fon Ehrentraut is dät Wangeroogisk gjucht goud dokumentiert.

## Grammatik
### Substantiv & Artikel
Dät Wangeroogiske häd, juust as dät Seelterfräisk, monlike un wieuwelke Haudwouden. Dät Artikel *dan* (die) is monlik, *dju* (ju) is wieuwelk un *dait* (dät) is neutroal. Foar dät Plural wädt *da* bruukt. 

Inne Uutsproake fon’n wieuwelke Artikel 'dju' wude dät d maast nit uutboald, also ju Uutsproake waas maast 'ju' (so as do Seelter dät kwede). Bie bestimde Woude heerde dän fäästen Artikel 'deer': 'deer dûvel' (die Düwel), 'nâ deer dúnen' (ätter do Dunen), 'îk wul nâ deer tûn gung' (iek wol ätter’n Touden gunge). Wäkkenmoal rakt dät goarnaan Artikel: 'nâ bâd' (ätter Bääd), 'up tâfel' (ap’n Disk), 'up stôl' (appe Stoul), 'up schip' (ap't Skip).

#### Woudgeslächt
Dät Wangeroogisk häd tjo Geslächte: Monlik, wieuwelk un neutroal. Ätter Ehrentraut is dät Geslächt fon do wangerooger Woude nit altied kloor. Deertruch kon n Substantiv moorere Geslächte häbe. In Ehrentraut sien Woudelieste is bie älk Woud apskreeuwen wälk Geslächt, of Geslächte, dät Substantiv häbe kon.

Wan et uum ne bestimde Menge of Soarte gungt is dät Woudgeslächt altied neutroal: dait büter *(ju Butere)*, dait melk *(ju Moalk)*, dait hüver *(die Hoawer)*. Die  Plural *dait göder* (do Göidere) is uk neutroal. Tiedwoude, do substantiviert wäide sunt uk altied neutroal: Dait süpen *(dät Supen)*, dait spilin *(dät Spieljen)*.

#### Pluralbildenge
Bie Pluralbildenge sunt moor Eendengen mugelk.  

Et rakt Substantive, do gliek blieuwe. Tou Biespil 'dan wain' (die Woain) un die Plural 'da wain' (do Woaine).

Dät Wangeroogiske häd juust as dät Seelterfräisk uk n poor unrägelmäitige Pluralbildengen.

#### Diminutiv
Dät Diminutiv wädt mäd do Suffikse *-k*, *-ken*, *-iik* un *-uuk* bildet.

Dät Suffiks *-k* kumt ätter do Woude do ap *-el* of *-er* eende un woarskienelk uk ätter Woude do uut dät Läichdüütsk kume. Do Rägele foar do Suffikse *-iik* un *-uuk* sunt nit kloor. Dät besunnere fon do wangerooger Diminutive is dät dät Geslächt nit uurs wädt, juust as bie do noudfräiske Ailounddialekte. Ap Wäästfräisk, Düütsk, Niederloundsk un Läichdüütsk wäide do Substantive ätter n Diminutiv neutroal, man ap Wangeroogisk behoold dät Diminutiv dät uursproangelke Geslächt fon’t Substantiv bie.

### Pronomen
#### Personal & Possesiv

#### Demonstrativpronomen
Do Demonstrativpronomen do dät maaste bruukt wäide sunt: 'dit' (dit), 'din' (dit), 'dät' (dät), 'dize' (disse) un 'dis' (disse). Konstruktionen mäd *sülvig* sunt: 'dan sülvig' (diesälge), 'dju sülvig' (jusälge) un 'dait sülvig' (dätsälge). Instede fon disse Demonstrativpronomen konnen uk d Artikkele 'dan', 'dju', 'dait' un dät Plural 'da' bruukt wäide as Demonstrativpronomen. Dät Woud 'sucks' (suk) of 'sucks än' (so n, sukke) feruret nit.

#### Relativpronomen
Do Relativpronomen sunt 'dèr/deer' un 'dé'.

#### Interrogativpronomen
Do Interrogativpronomen sunt 'wô' (wäl), 'hu' (wo), 'woneer' (wanner), 'wolk' of 'wólker' (wälke), 'wut' (wät), 'wutfar' (wät foar) un 'weeruum' (wieruum).

### Adjektiv
Dät Adjektiv annert sik nit altied: dan göd mon *(die goude Mon)*, dä göd liüd *(do goude Ljude)*, djü göd faun (dät goude Wucht), dait göd bén *(dät goude Baiden)*, da göd fauner *(do goude Wuchtere)*. N Uutnoame is: än göden mon *(n gouden Mon)*.
Wan do Adjektive oaber n Eendenge kriege, dan lait dät ätter Heinrich Georg Ehrentraut an’n läich- of hoochdüütsken Ienfloud: hi ärbeert dan gänse di *(hie oarbaidet dän gansen Dai)*, da gänse diggen up schip *(do ganse Dege ap't Skip)*, ik häb de grätste deil des dis dör slipin *(iek häbe dät grootste Deel fon’n Dai släpt)*.

#### Komparation
Bie de Komparation wädt die Komparativ bildet mäd *-er* un die Superlativ mäd *-st*. 

Et rakt oaber uk komplet unrägelmäitige Adjektive:

### Tälwoud
Bie do eerste tjo Toalen is dät Geslächt wichtich. Juust as ap Seeltersk rakt et monnelke Tälwoude so as *än* (aan), *twein* (twäin) un *three* (träi), foar wieuwelke of neutroale Substantive wädt *ään* (een), *twoo* (two) un *thriuu* (tjo) bruukt.

Do Oardengstoale ap Wangeroogisk sunt:

### Tiedwoud
Et rakt two Infinitivgruppen:
*Infinitiv I ap *-e*, *-ii* of *-Ø*
*Infinitiv II ap *-e(n)*

Hier unner stounde do Tiedwoude 'heer' *(here)* un 'kumme' *(kume)*.

#### Hälptiedwoude
Ju Objektfoarm fon’t Personalpronomen mäd do Hälptiedwoude *wize* (wese), *wêr* (wäide), *wul* (wolle) un *sil* (skälle):

## Literatuur
* H.G. Ehrentraut in Friesisches Archiv 1. 
* H.G. Ehrentraut in Friesisches Archiv 2.
* Ehrentraut, H.G. Mittheilungen aus der Sprache der Wangeroger, Bearbeitet und herausgegeben von Arjen P. Versloot. Fryske Akademy, Leeuwarden 1997. Akademynummer 834. ISBN: 90 6171 834 1 . 743 Seiten (Foutsättenge fon Friesisches Archiv 2 ätter do ätterlätte Hondskrifte in dät Mariengymnasium in Jever).
* Spreeken Wangeroogisk.

## N wangeroogisken Text
Äskenbriddel_Saunsiddel

Hierunner ätter: H.G. Ehrentraut in 'Friesisches Archiv', 2.Band, Oldenburg, 1854: Siede 80 ff. 
*Mäd seelter Uursättenge.*

## Uursättenge ap Seeltersk

**Ääskenbrödel Soundsiddel***

. *) N Woud *siddel* is uurs in dät Wangeroogiske nit fuunen, man dät läit toanke an dät wäästfräiske *silje* 'sieuwje'. Man fielicht is *Saunsiddel* oulat fon dät frantsööske Woud *Cendrillon* foar ju äärme Fauene.
. **) Dät oolde seelter Woud foar 'Hochtied', wier do Wangerooger eepenbeer *Dronk* hieden.

* Foar ne fräie düütske Uursättenge sjuch Benno Eide Siebs, *Die Wangerooger*, Eine Volkskunde, Oldenburg 1928. Ätterdruk Leer 1974, ISBN 3-7963-0038-3. Sieden 48-49.