open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Föhring

**Föhring**, noudfräisk: *Fering*, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Föhr fon uungefäär 3.000 Ljuude boald. Fon dät Föhring rakt dät tjoo Dialekfarianten. Föhring un Amring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte.

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Ommo Wilts: Woudelieste Düütsk-Fering
Amring

**Amring**, noudfräisk: *Öömrang*, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Amrum fon uungefäär 600 Ljuude boald.  Amring un Föhring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte.

## Literatuur
* Nils Århammar: *Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur* in: Margot an Nico Hansen: *Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel*, Hansen & Hansen, Itzehoe 1964 
* Ommo Wilts: *Wurdenbuk för Feer an Oomram*, Quedens, Noorsaarep, 1986
* Reinhard Jannen: *Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang*, Manuskript, 1991-1992
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum*, Matthiesen, Hüsem 1995
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Fering-Öömrang Wurdenbuk*, Wachholtz, Neumünster 2002
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch*, 468 S., Quedens, Oomram, 2011

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Litjen Kurs Öömrang
Hallig

Do **Hallige** sünt litje Ailounde in dät Wäädsee fon Noudfräislound. Dät rakt deer 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm. Hallige sünt nit iendieked. Ap do noudelke  Hallige wäd aan fon do 10 Dialekte fon ju noudfräiske Sproake boald, dät Halligfräisk.

## Noomen fon do Hallige ap [[Halligfräisk]] un [[Mooringer]]
*Uallöön / Üülönj
*De Nees / Lungnees
*De Huuge / E Huug
*De Grööe / Grooe
*Haabel / Haabel / Hābel
*? / Norderuug
*? / Hamburjer Håli
*Lätj Moor / Latj Moos
*Saruug / Sööderuuge
*? / Südfål
## Literatuur
* Georg Quedens: *Die Halligen*. 13. Auflage. Breklumer Verlag, Breklum 1994, ISBN 3-7793-1114-3
* Ulli Harth: *Untergang der Halligen*. Rendsburg 1990, ISBN 3-87550-118-7
* Manfred Jakubowski-Tiessen: *Kein Zurück zur Natur. Wie Romantik und Kommerz die Diskussion über die Halligwelt nach der Sturmflut von 1825 prägten.* In: Ders. u. Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt (Hrsg.): *Dünger und Dynamit. Beiträge zur Umweltgeschichte Schleswig-Holsteins und Dänemarks.* Neumünster 1999, S. 121-136.
* Harry Kunz, Albert Panten: *Die Köge Nordfrieslands*. Nordfriisk Instituut 1997, ISBN 3-88007-251-5

## Ferbiendenge ätter Buuten
*Stiftung Nordfriesische Halligen
*Nordsee-Tourismus-Service
Amrum

**Amrum**, noudfräisk: *Oomram* af *Öömram*,  is n Ailound in Noudfräislound. Dät lait wäästelk fon Föhr un heert tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Amrum wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Amring boald.

## Literatuur
* Georg Quedens, Hans Hingst, Gerhard Stück, Ommo Wilts: *Amrum. Landschaft, Geschichte, Natur*. Verlag Jens Quedens, Amrum 1991, 
* Georg Quedens: *Amrum*. Breklumer Verlag, Breklum 2004, 
* Georg Quedens: *Insel unter weitem Himmel*. 3. Auflage, Breklumer Verlag, Breklum 2004, 
* Georg Quedens: *Das Seebad Amrum. „... und befürchten den Verderb der guten hiesigen Sitten ...“*. Veränderte Neuauflage. Verlag Jens Quedens, Amrum 2006,
Föhr

**Föhr**, noudfräisk: *Feer*,  is n Ailound in Noudfräislound un is 86 km2 groot. Dät heerd tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Föhr wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Föhring boald.

## Literatuur
* Margot und Nico Hansen (Hrsg.): *Föhr – Geschichte und Gestalt einer Insel*. Hansen & Hansen, Münsterdorf 1971, ISBN 9783779311119

## Febiendenge ätter Buuten
* Webcams üüb Feer
* Föhr-Forum
* Das Forum der Föhr-liebten
* Websiede Amt Föhr-Amrum
* Schutzstation Wattenmeer auf Föhr
Amt Bökingharde

Dät **Amt Bökingharde** was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju Flääche was ca. 137 km² mäd ca. 5700 Ienwoonere in do fjauer Meenten Dagebüll, Galmsbüll, Risum-Lindholm un Stedesand.

Ap n  1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Karrharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Wiedingharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll.

In n grooten Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Bökingharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Bökingharder boald.
Zhuang

**Zhuang** is ne Tai-Sproake mäd 18 Millione Spreekere, do der bolde aal in ju Guangxi Autonome Zhuang Provinz woonje (Chinees: 广西壮族自治区
/Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū). Zhuang is in dit Gebiet in Suud-China ne Amtssproake. Zhuang is een fon do fjauer groote Chinesiske Minnerhaidssproaken. Deeruum stoant Zhuang toun Biespil uk ap do Jäildskiene.
Die Standarddialekt is gruunded ap dän fon Wuming (Chinesisk: 武鸣县).

Zhuang is ne Toonsproake. Dät häd säks Toone in eepene Silwen.
Astrologie

**Astrologie** is n Sammelbegriep foar Ideen uur dät Ferbeend twiske dät Skiksal fon Moanskene un Geböärnisse ap de Äide un dän Toustand fon Heemelsköärpere. Die Noome "Astrologie" is oulat fon dät griechiske αστρολογια, "astrologia", ne Touhoopestaalenge fon άστρον (astron, Stiern of Stiernbielde) un λογος (logos, wät toun Biespil Theorie betjut. Dät honnelt sik foarallen uum dän Ferbeend twiske ju Bewäägenge fon Sunne, Moune un Planete, do bie do Antike uk as Stierne goolten.

Ju Bewäägenge fon Luchtpunkte as ju Sunne, ju Moune un do Planete un do Stierne an dän Heemel häd do Ljuude altied betöäwerd. Die Moanske häd Räägelmäitegaid in do Bewäägengen äntdäkt un fersoacht do tou beskrieuwen, wiertruch nit bloot do Luchtpunkte Noomen kriegen hääbe, man uk skienboare Touhoopestaalengen deerfon - do Stiernbielden un Stiernteekene. 
Truch ju Orientierenge an do Stierne äntwikkelden do arabiske Nomaden hiere Kunde fon Astronomie und Astrologie. Ieuwenske ju Beskrieuwenge fon do Heemelsköärpere in hiere Bewäägengen, ju Astronomie, hääbe Ljuude in Babylon un leeter uk Ägypten, China un uur Steeden Betjuudenge touspreeken an hiere Positione an dän Heemel, uum deeran toun Biespil ju Toukumst fon dän Stoat, ju Gratte fon dän Aaden, ju Stiegenge fon dän Nil of dät Skiksal fon n Härsker foaruuttoutällen. So is ju Astrologie äntsteen. 

Dät apfaalendste Element fon ju Astrologie is dät Gebuurthoroskop. Uut ju Position fon ju Sunne in dän Diertekring un fon do Planete unner wäls Gebuurt wäide sien Oainskuppe un sin Toukumst oulat. Do maaste Wietenskuppere betrachtje Astrologie as ne Skienwietenskup of as Uurgloowe. Daach is dät heel un aal nit striedich, dät düssen Uurgloowe in ju Wietenskupsgeskichte fuul biedrain häd tou ju Äntwikkelenge fon ju iedenste Wietenskup Astronomie.
 
## Sjuch uk
* Nomadismus
* Astrologie in dät 'Lesebouk'
Föhring-Amring

**Föhring-Amring** af, ätter do Säärm-Beteekengen: **Fering-Öömrang** bilde touhoope aan Ailounddialekt fon do tjoon noudfräiske Dialekte. Föhring wäd ap dät Ailound Föhr boald, Amring ap dät Ailound Amrum.

## Biespil-Fergliek
Do bee Baalwiesen wäide touhoopefoated, uumdät jo so nai fjuund sunt, dät do Ljuude fon do bee Ailounde sunner Stuurhaide mädnuur baale konnene. Man dät rakt daach uk een poor apfaalende Ferskiele. Een Biespil deerfoar is die Luud-Unnerskeed "t" un "s": Seeltersk "Täärp" hat ap Fering "Taarep" un ap Öömrang "Saarep"; Seeltersk "hie häd toacht" hat ap Fering "hi hee toocht" un ap Öömrang "hie hää soocht" un aal so fääre. Uk Vokoal-Ferskiele rakt dät, uk wäkke, do sik an ju Skrieuwwiese nit kanne läite: in't Fering gungt een "aa" een bitje in ju Gjuchte fon dän Luud, die ap Seeltersk "oa" skrieuwen wäd, wilst een "oo" juust dät sälge is. In dät Öömrang wäd dät "aa" ljoacht boald, wilst een skrieuwen "oo" so boald wäd, as een Seelter "oa".

Sjuch hier: 
Föhring (Fering)  
Amring  (Öömrang)
Skotlound

**Skotlound** (*Alba* in Skottisk Gälisk) is ne Nation in Noudwääst- Europa un Paat fon dät Fereenigde Köönichriek.
Manske Kat

Ju **Manske Kat** (Mansk: *Kayt Manninagh*) is ne besünnere Katterasse, ju sik fon uure Rassen truch ju Bäätepooten un dän Steert unnerskeedet. Ju Bäätepooten sunt longer as do Foarpooten. Ju Rasse is ap dät Ailound Man äntsteen.

Ju Manske Kat häd naan Steert af blood n kuuten Steert. Dät ju naan Steert häd, is truch natuurelke Mutatie äntsteen. 

Ne Manske Kat mäd loange Hiere noomd mon *Cymric* (*Welsk*).
Lübbecke

**Lübbecke** (Platdüütsk: *Lübke*) is ne Stääd in t Noudaaste fon Noudrhien-Wäästfoalen, tichte bie Diepholz. Ju an dän Noudhong fon dät  Wiehengebierge lääsende eemoalige Kringstääd mäd ruund 26.000 Ienwoonere heert tou dän aastwäästfoaliske Kring Minden-Lübbecke (Regierungsbezirk Detmold). Lübbecke wuud eerstmoals 775 as *hlidbek* skriftelk ärwäänt un besit siet 1279 do Stäädgjuchte.
Keelskap

Dät **Keelskap** (*Köilskap*, düütsk *Kühlschrank*) is een Skap uum Seeken köilich tou hoolden. Mongs wäd dät uk "Iesskap" naamd, man dät is in't Besunnere uk dät Woud foar düütsk "Gefrierschrank".
Potshuusen

**** is n noudelk Noabertäärp fon Seelterlound. Dät lait in ju Meente Aastrauderfeen in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. In dät Noud-Aaste gränsed Potshuusen an Stickhusen in ju Meente Tjootern. Potshuusen häd 398 Ienwoonere.
In 1756 hied Potshuusen 9 Ienwoonere. Fröier heerde Potshuusen tou dät Amt Stickhusen.

Potshuusen lait in dän suudelken Deel fon dät Leda-Jümme-Gebiet.  Al siet 1949 stounde der tjo litje Woolde mäd touhoope 1,7 Hektoar unner Natuurskuts. Der stound uk n 3,9 Hektoar groot Weedegebiet unner Natuurskuts.

Ju Säärke in Potshuusen is uut dät 19. Jierhunnert. In Potshuusen stound siet 1955 dät *"Evangelische Bildungszentrum Ostfriesland"*, uk *"Landvolkshochschule"* naamd.

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Potshuusen ap Genealogie-Forum
* Natuurskutsgebiet "Magerwiese bei Potshausen"
Roomske

Do **Roomske** wieren n Foulk dät lieuwde in Italien, sowät in dät Jierduusend uum Kristus tou. An n Ounfang fon uus Jiertällenge hääbe jo n Kaiserriek apbau, wät dät ganse Middelmeer un groote Paate fon Europa uumfoated häd.

In ju Tied hääbe jo uk do Fräisen träfd un in ju Tied, as dät Skeed fon hier Riek loangs dän Rhien ron, hääbe do suudelke Stamme, do der fon do Roomske Frisiavones naamd wuuden, Paat fon dät Roomske Riek weesen. Do Roomske hääbe uk n Paat fon Groot-Britannien] behärsked un wäkke fon do Frisiavones sunt in hieren Tjoonst deer uk weesen.

Do Roomske hääbe uk do noudelker Fräisen, do jo Frisii naamden, betwoangen, man jo hdenääbe do neen fääst Paat fon dät Riek moaked. Jo heelten, so as dät uutsjucht, nit fuul fon n Lound dät, as jo dät seegen, twäie deeges Lound un twäie deeges See wuude. 

In dät trääde Jierhunnert sunt do Roomske aal moor Gebiet looswuuden, bit dät lääste Stuk 476 fon do Germane uurwältiged wuude.

## Sjuch uk
* Roomsk Riek
* Roomske Kaisere
* Roomsk Heer
Sleeuwekanoal

Dät tou dän Atlantik heerende **Sleeuwekanoal** (ängelsk *English Channel* woudelk ‚ängelsk Kanoal‘, frantsöösk *La Manche* woudelk ‚Ju Sleeuwe‘) ferbint dän truch ju Sträite fon Dover mäd ju Noudsee, een fon sien Raantsee-e.
Suud-Samisk

Dät **Suud-Samiske** (Åarjelsaemien gïele) is ne Samiske Sproake ju der, juust as do uur Samiske Sproaken, mäd Uutstierwen bedrain wäd. Dät rakt sowät 2000 Ljuude mäd eenige Kunde fon ju Sproake, man bloot 500 fon him konnen dät slonk baale.

Do maaste Spreekere woonje in do Norwegiske Meenten Snåsa un Hattfjelldal.
Indigene Foulkere

**Indigene Foulkere** of **autochthone Foulkere** sunt ätter ne internationoal gebruukelke Definition marginalisierde Befoulkengsgruppen, do der Ätterkuumen sunt fon ne Befoulkenge foar ju Ärooberenge, Kolonisation of ju Gruundenge fon n Stoat of ne Region, do sik sälwen as n oanständich Foulk betrachtje un do hiere oaine sozioale, wirtskaftelke un kulturelle Institutione biebehoolde.
Luudstand

**Luudstand** beteekent in ne diachrone of diatopische Betrachtengswiese dät ganse System fon Luude fon ne Sproake. Wan sik die Luudstand, maastens uur n laangeren Tiedruum wäch, ferannert, so spräkt me fon Luudwondel. Oafte unnerskeede sik Dialekte fon ne Sproake truch dän Luudstand.
Betoonenge

Ju **Betoonenge** of **Akzent** is in ju Sproakkunde ne besunnere Oainskup fon ne bestimde Silwe in n Woud. 

In wäkke Sproaken, wierunner sowied bekoand aal europäiske Sproaken, kricht ne bestimde Silwe binne n moorsilwich Woud ne Betoonenge. Ju Wiese wierap ju Betoonenge phonetisk realisierd wäd, unnerskat sik fon Sproake tou Sproake: in wäkke Sproaken is ju betoonde Silwe wät luuder, un in wier uur foarallen wät laanger as do uunbetoonde Silwen. Dät is uk muugelk, dät Sälwenluude in uunbetoonde Silwen moor redusierd wäide (swäkker uutspreeken wäide) as Sälwenluude in fergliekboare betoonde Silwen. Dät sjucht so uut, dät in do maaste Sproaken disse fjauer Dimensione fon Betoonenge mädnonner fermoangd sunt.

Fon wäkke Toonsproaken wäd wäil kweeden, dät do goarneen Betoonenge kanne, of in älke Fal dät et stuur is, phonetiske Spuuren fon Betoonenge tou fienden.
Beegenge

Ju **Beegenge** (uk: **Flexion**, fon lat. *flectere*) beteekent in ju Grammatik ju Annerenge fon ju Gestalt fon n Woud (fon n Lexem) tou n Uutdruk fon sien grammatiske Funktion in n Sats. Dit geböärt mäd Hälpe fon Morpheme (Beegengselemente/Flexive). Sproaken mäd Beegenge hääbe, so kwäd me, n beegeden Sproakebau (flektierjenden Sproakebau). 

Ne Beegenge häd altied ne semantiske Funktion un foulgelk uk ne pragmatiske, so bie dän Kasus, Numerus, Genus un Tempus.
Woudbildenge

Ju **Woudbildenge** unnersäkt un beskrift Ferfoaren un Gesätsmäitegaide bie ju Bildenge fon näie komplexe Woude (Lexeme) ap Gruund fon al foarhoundene sproakelke Middele as al bestoundende Woude. Hierfoar wäide sproakelke Element as eenfache un komplexe Woude, Morpheme, Affixe un Fougenelemente iensät. Ju is also ne Muugelkhaid tou ju Woudeskätfergratterenge. Wiedere Oarden fon Woudeskätfergratterenge sunt Äntleenenge, Betjuudengswonnel un Näiskäppenge.
Ju Woudbildenge is ieuwenske Betjuudengswonnel un Äntleenenge een fon do Haudferfoaren fon ju Beteekengsfiendenge beluukengswiese dän Beteekengswonnel; do sunt Unnersäikengsdingere fon ju Onomasiologie. Haudferfoaren tou Bildenge fon näie Woude is uk in dät Seelterske ju Näikombination fon foarhoundene Woude of besunnere Woudbildengselemente.
Leenwoud

N **Leenwoud** is dät Resultoat fon ne sproakelke Äntleenenge, bie ju n Woud uut ne Sproake (Reekersproake, Wälsproake) in ne uur Sproake (Niemersproake, Sielsproake) uurnuumen wäd.
Wänt fon Burloage

Die **** af dät *Bäiden uut ju Äästerweeder Douse* uk *Burli* naamd, is ne Foanlieke fon n Wänt, die in dät Eedoubaugebied fon dät Foangoud Seedelsbierich, Meente Seelterlound, in ju Äästerweeder Douse bie dät Täärp Burloage, Meente Rauderfeen wäästelk fon dän Seelter Wäästfoan fuunen wuud.

## Fuund
Tichte bie Seelterlound in de Naite fon Burloage wuud ju Lieke ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer *Heinrich Breer* uutgreeuwen.  Ju Skelett-Lieke wuud eerste Jiertjaande in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Ooldenbuurich apbewoard.
Fon 2005 - 2009 wuud ju Lieke fon "Burli"  in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstoald.

## Unnersäikenge
In 2010 is ju Lieke in ju "Universitätsklinik Hambuurich-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Do hääbe fääststoald, dät dät n jungen Wänt waas, die twiske 12 und 14 Jiere oold waas as hie stuurwen is. Hie is twiske do Jiere 1046 un 1164 ätter Kristus stuurwen. 

## Ferblieuw
Ju Skelett-Lieke waas fon Mai-August 2011 in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Oldenbuurich uutstoald is in n Meerte 2012 wier tourääch keemen ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. Deer is *Burli* nu in ne Vitrine tou bekiekjen.

## Literatuur
* Mamoun Fansa, Eilin Jopp, Klaus Püschel (Hrsg.): Das Kind aus der Esterweger Dose: Dokumentation einer außergewöhnlichen Skelett-Moorleiche. Isensee, Oldenburg 2010, ISBN 978-3-89995-702-0.   
* Frank Both, Mamoun Fansa (Hrsg.): Faszination Moorleichen: 220 Jahre Moorarchäologie. Zabern, Philipp von, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-8053-4360-2, S. 97-106. (Auszüge aus Werk von 2010) 
* Hajo Hayen: Eine Moorleiche aus der Esterweger Dose (1939). In: Archäologische Mitteilungen aus Nordwestdeutschland. 3, 1980, ISSN 0170-5776, S. 11-20. In: Hajo Hayen: Funde aus dem Vehne-Moor - Das Gebiet der Esterweger Dose und des Schwaneburger Moores. In: Archäologische Mitteilungen aus Nordwestdeutschland. 3, 1980, ISSN 0170-5776, S. 9-29.

## Ferbiendengen ätter Buuten
* Websiede fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen
* ''Burli'' is wier in Elisabethfen (NWZ, 30.3.2012)
* General Anzeiger, Rhauderfehn, vom 05.03.2011, auf E-Paper Seite 53
* Göttinger Tageblatt 06.04.2010 Kurzer Überblick über Untersuchungsergebnisse
*  Journal of Archaeological Science: Dating bog bodies by means of 14C-AMS (**ängelsk**)
Foarel

**Foarel** (dt, *Varel*) is ne Stääd in Fräislound an dän Jadebousem in Läichsaksen, suudelk fon Wilhelmshaven. Ju is mäd sowät 25.000 Ienwoonere ju grootste Stääd in dän Loundkring Fräislound. 

## Ferbiendengen ätter buuten
* Foarel ap Genealogie-Forum
* Lieste fon do Oargele in dät Ooldenburger Lound 
* Websiede fon ju Stääd
Lufthoawen Vinh

**Lufthoawen Vinh** is die Lufthoawen foar Vinh, Bac Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 6 km fon dät Säntrum fon Vinh.
Fiersjoon

**Fiersjoon** (ätter dät Sproakgeföil skuul me eer *[[Fierkieker]]* kweede, man dät hat al wät uurs) is n Massenmedium wierbie Luud un Bielden fääreroat wäide ätter Fiersjo-Apparoaten. Do Apparoaten wäide maast kuut uk *Fiersjoon* naamd. Mäd Fiersjoon wäide gewöönelk uk do Fiersjo-Seendere un ju touheerige Technik fon dät Fiersjoon Moakjen beteekend.
Konrad Adenauer

**Konrad Hermann Joseph Adenauer** (* 5. Januoar 1876 in Köln; † 19. April 1967 in Rhöndorf, Stääddeel fon Bad Honnef, waas fon 1949 bit 1963 die eerste Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Ludwig Erhard

**Ludwig Wilhelm Erhard** (* 4. Februoar 1897 in Fürth; † 5. Moai 1977 in Bonn) waas fon 1963 bit 1966 die twäide Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Kurt Georg Kiesinger

Kurt Georg Kiesinger (* 6. April 1904 in Ebingen, Württemberg; † 9. Meerte 1988 in Tübingen) waas aan CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Willy Brandt

**Willy Brandt** (* 18. Dezember 1913 in Lübeck as *Herbert Ernst Karl Frahm*; † 8. Oktober 1992 in Unkel)  waas fon 1969 bit 1974 die fjauerde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Helmut Schmidt

**Helmut Heinrich Waldemar Schmidt** (* 23. Dezember 1918 in Hambuurich, † 10. November 2015 juust deer)  waas fon 1974 bit 1982 die füüfde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Helmut Schmidt (Perlentaucher)
Helmut Kohl

**Helmut Josef Michael Kohl** (* 3. April 1930 in Ludwigshoawen - 16. Juni 2017) waas fon 1982 bit 1998 die säksde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** (* 7. April 1944 in Mossenberg, Meente Blomberg),  waas fon 1998 bit 2005 die sjoogende Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** (geboorene Kasner; * 17. Juli 1954 in Hambuurich) is siet 2005 ju oachsde Buundeskanslerske fon ju Buundesrepublik Düütsklound un ju eerste wieuwelke Buundeskanslerske.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Theodor Heuss

**Theodor Heuss** (* 31. Januoar 1884 in Brackenheim; † 12. Dezember 1963 in Stuttgart) waas von 1949 bit 1959 die eerste Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Heinrich Lübke

**Heinrich Lübke** (* 14. Oktober 1894 in Enkhausen/Sauerland; † 6. April 1972  in Bonn)  waas von 1959 bit 1969 die twäide Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Walter Scheel

**Walter Scheel** (* 8. Juli 1919 in Höhscheid, däälich Stääddeel fon Solinge), waas von 1974 bit 1979 die fjoode Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Gustav Heinemann

**Gustav Walter Heinemann** (* 23. Juli 1899 in Schwelm; † 7. Juli 1976 in Essen) waas von 1969 bit 1974 die trääde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Richard von Weizsäcker

**Richard Karl Freiherr von Weizsäcker** (* 15. April 1920 in Stuttgart, † 31. Januoar 2015 in Berlin) waas fon 1984 bit 1994 die sääksde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
* 
* Richard von Weizsäcker (Perlentaucher)
Karl Carstens

**Karl Carstens** (* 14. Dezember 1914 in Bremen; † 30. Moai 1992 in Meckenheim)   waas fon 1979 bit 1984 die füüfde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Roman Herzog

**Roman Herzog** (* 5. April 1934 in Landshut - 10 january 2017)   waas fon 1994 bit 1999 die sjoogende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Johannes Rau

**Johannes Rau** (* 16. Januoar 1931 in Wuppertal; † 27. Januoar 2006 in Berlin)   waas fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Horst Köhler

**Horst Köhler** (*&nbsp;22. Februoar 1943 in Heidenstein, Generalgouvernement, däälich Skierbieszów, Polen)  waas fon 2004 bit 2010 die njuugende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Christian Wulff

**Christian Wilhelm Walter Wulff** (* 19. Juni 1959 in Osnabrück) waas fon n 30. Juni 2010 bit tou dän 17. Febr. 2012 die tjaande Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie is ap n 17. Febr. 2012 ätter ferskeedene Finanzaffären tourääch treeden. Wulff waas die jungste Buundespräsident fon Düütsklound, oawers mäd ne Amtstied fon bloot 598 Deege uk die Präsident mäd ju kuutste Amtstied.

Fon 2003 bit 2010 waas Wulff Ministerpräsident fon dät Buundeslound Läichsaksen. 

## Ferbiendengen ätter buuten
*
Christelk-Soziale Union

Ju **Christelk-Soziale Union** (*CSU*), offiziell: *Christlich-Soziale Union in Bayern e. V.*, is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ju hääd 153.890 Meegliedere. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 6,5% fon do Stämmen. Foarsitter is Markus Söder.
Dullert

Die **Dullert** is ne Seebucht ju uungefäär 100 km² groot is. Ju Seebucht lait in dät noudwääste fon Aastfräislound un wäästelk ju Muundenge fon ju Oamse, juunuur ju Hoawenstääd Oamde. Suudelk un wäästelk fon dän Dullert lääse do Niederlounde. Die Dullert is ferbuunen mäd ju Noudsee. Truch dän Dullert lapt ju Skeed twiske Düütsklound un do Niederlounde.

Die Dullert is wierskienelk uum dät Jier 1400 äntsteen. Uum 1500 geen die Dullert wied in dät Gebiet fon dät Reiderlound. Truch Ienpolderenge in dät 17. bit 20. Jierhunndert is ju Flääche ap 1/3 touräächgeen.
Bonn

**Bonn** is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 318.809 Moanskene (31. Dez. 2015).
Ossenbrääch

**Ossenbrääch**, *düütsk: Osnabrück*,  is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Läichsaksen. Deer woonje ungefeer 156.315 Moanskene (31. Dez. 2013). Ossenbrääch is Sit fon dän Loundkring Ossenbrääch.
Noudfräiske Ailounde

Do **Noudfräiske Ailounde** sunt n Ailoundkoppel, die in dän Wäädsee foar ju noudfräiske un deenske Kuste lait. Do düütske Ailounde sünt:

* Sylt (mäd ne Boanferbiendenge uur dän Hindenburgdamm ätter dät Fäästlound) 
* Uthörn (dirääkt ieuwenske Sylt)
* Föhr
* Amrum
* Pellworm
* Nordstrand is siet 1987 n Hoolich-Ailound mon wäd oafte noch tou do noudfräiske Ailounde reekend.
* Iewenske do Ailounde rakt dät deer noch 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm.
Wäästfräiske Ailounde

Do **Wäästfräiske Ailounde** sunt aan Ailoundkoppel foar juu niederloundske Kuste.

Do bewoonde Ailounde sunt fon Wääst ätter Aast:

* Tessel
* Flielound
* Skylge
* Amelound
* Schiermönkooge

* It Gryn is n uunbewoond Fuugelailound in die wäästfräiske Wäädsee.

Deer ieuwenske raakt dät deer noch ne Riege Soundplatten und nit bewoonde Ailounde (sjuch Bielde links).
Bluetooth

**Bluetooth** is in eerste Lienje n träidloos Computernätwierk foar kuute Oustande (WPAN). Eenige fon do Anweendengen sunt ap Computere, PDAs, Funk-Headsets un Mobiltelephone. In hiere maast foarkuumende Foarm (Bluetooth v. 1.0) wäd ne Uurdreegengsrate fon 1 Mb/s beloanged. Ju näiere EDR (Enhanced Data Rate)-Standard lät Gauegaide tou bit 3 Mb/s.

Bluetooth is naamd wuuden ätter Harald Blautusk (ängelsk:'Harold Bluetooth), fon wäl bekoand is, dät hie diplomatiske Ferhondlengen in Gong sät häd, wierbie dän Gruundsleek laid wuude toun hondeljen un kommunisierjen foar ferskeedene Paatäie. Die Noome wuud wääld, uum dät Siel fon dät Protokoll tou symbolisierjen: n meenskuppelken WPAN Kommunikationsstandard.     

Die Foardeel fon Bluetooth is, dät do Doaten relativ gau un mäd min Energieferbruuk uurdrain wäide konnen, sunner dät me n Ferbiendengskoabel lääse houget. Besunners ju Rauestroomapnoame is gjucht läich (bie dät Täiwen ap Doaten). Do maaste Mobiltelephone beienhooldje ne Klasse 2-Reewe mäd n Beräk fon sowät 100 m. 

Dät Bluetooth-Logo is touhoopestoald uut ne Rune-H un ne Rune-B, wät foar Harald Blautusk stoant.
Doatenuurdreegengsrate

Mb/s is ein Mäite-eenhaid foar ju **Doatenuurdreegenge**. Dät rakt ju Gauegaid in Megabit pro Sekunde. So betjut 1 Mb/s, dät Jie 1 Mbit (1024 Kilobit) = 128 Kilobyte pro Sekunde hoochleede konnen, deer 1 Byte  daach 8 Bit änthaalt.  Een Megabyte (MB) duuret deeruum 8 Sekunden toun uurdreegen (theoretiske Gauegaid).

1 Bit (b) is ju litste Doateneenhaid.

1 Bbyte (B) = 8 bit

1 kB = 1024 Bytes

1 MB = 1024 kB

1 GB = 1024 MB

1 TB = 1024 GB
Juunreformation

As **Juunreformation** beteekent me aalmeen ju Reaktion fon ju Katoolske Säärke ap ju fon Martin Luther in Wittenberg uutgungende Reformation, ju sik in dän Beräk fon ju Theologie un do Säärken ouspielde un maast ap gäistige Uutnonnersättengen begränsed bleeuw.

Die Begriep Juunreformation beteekent buutendät n Prozess fon ju Katoolske Säärke, ju der in Foulge fon dät Konzil fon Trient siet sowät 1545 fersoachte, dän sik so goud as politisk as uk institutionell etablierjende Protestantismus, uk gewaltsoam mäd Hälpe fon dän fon him stöände katoolske Habsbuurgske Kaiser) touräächtoutringen (fgl. Oawers uk ju sonaamde Katoolske Reform), ätterdät ju theologiske Argumentation be-eended waas. Do Mäitnoamen fon dän Katholizismus dienden sik ap dän säärkenpolitiske as uk ap dän waareldlike politisken Beräk uut un uumfoatede Mäitnoamen fon ju Rekatolisierenge fon protestantiske Territorien. Jo fierden in dät Touhoopespil mäd ne wiedere Riege Foktore tou dän Uutbräk fon dän Trüütichjierige Kriech.

## Juunreformation in Seelterlound
Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound. Dät rakt ne Ärkläärenge deerfoar, dät in Seelterlound ju Fräiske Sproake beheelden bleeuw, wüült ju in Aastfräislound aproat wuude.
Otto von Bismarck

**Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** (Schönhausen, 1. April 1815 - Friedrichsruh, 30. Juli 1898), mäd dän Bienoome *Die iersene Kanzler*, waas aan düütsken Stoatsmon.

Fon 1862 bit 1890 waas hie Ministerpräsidänt fon Prüüsen. In 1867 wuude Bismarck Buundeskanzler fon dän Nouddüütsk Buund. Ätter dän Düütsk-Frantsööske Kriech (1870-1871) wuude die Nouddüütske Buund aan Paat fon dät Düütsk Kaiserriek un Bismarck wuude die eerste Riekskanzler.

## Ferwiese ätter buuten
*
Näärwensälle

Een **Näärwensälle** wäd uk **Neuron** naamd.

## Apbau

### Die Säl-Lieuw
Älke Näärwensälle häd aan Säl-Lieuw *(Soma)*, dät is die plasmatiske Biriek uum dän Sälkääden. Dendriten un Axon heere deer nit tou. In dän Säl-Lieuw sunt buute dän Säl-Kääden noch uur Organellen, as toun Biespil dät (ruuge un glääde) Endoplasmatiske Retikulum, do Mitochondrien, die Golgi-Apparoat un uur.

### Do Dendriten
Do Dendriten, fon griechisk *dendron*, wät *Boom* hat, sunt fiene plasmatiske Fertwiegengen, do fon n Sällieuw uutgunge un uur Synapsen dän Kontakt tou uur Näärwnsällen häärstaale. Jo kriege Aktionspotentioale fon uur Sällen hiere Axone. Die Dendriten-Boom fon een moanskelke Näärwensälle kon mäd 100.000 bit 200.000 Spiere fon uur Näärwensällen in Ferbiendenge stounde.

### Die Axon-Höäwel
Ju Steede, wier die Säl-Lieuw in dät Axon uurgungt, dät is die Axon-Höäwel. Hier wäide postsynaptiske (ätter ju synaptiske Glieuwe kuumende) Potentioale in Aktionspotentioale uursät un oun dät Axon fääreroat.

### Dät Axon
Dät Axon is die loange "Stäit", die fon dän Säl-Lieuw uutgungt. Hier wäide do Aktionspotentioale uurdrain, bit oun't Eende wier Synapsen kuume un dät ap touken Sälle uurdrain wäd.
Uumroat is dät Axon fon do Myelin-Skeeden, dät sunt Schwann-Sällen, do uum dät Axon wikkeld sunt. Twiske do Wikkelengen is Myelin, een Miskenge uut Oaiwiete un Phospholipide. Älke Schwann-Sälle uumwikkelt sowät aan Millimeter fon dät Axon. Ju Glieuwe twiske two sukke Myelin-Skeeden hat Ranvier-Snurring, uumdät dät so uutsjucht, as wan deer dät Axon iensnurd waas. Deertruch jumpje do Näärwen-Impulse fon Snurring tou Snurring (*Saltatoriske Ärröögengslaitenge*) wiertruch dät fuul gauer gungt as bie Näärwensällen sunner Myelin-Skeeden (do rakt it uk).

### Ju Synapse

Do Eendknoope, uk Axonterminoalen af präsynaptiske Eendigengen naamd (präsynaptisk hat "foar ju synaptiske Glieuwe") sunt do Knoope, wierfon een Signoal oun een uur Sälle fääremälded wäd.

Ju Synapse säärm is ju synaptiske Glieuwe, die Twiskeruum twiske dän Eendknoop un dän Dendrit fon touken Näärwensälle.

Die Eendknoop seendet Signoale uut (Dät sunt maasttieds chemiske Signoale) truch so naamde Boodenstoffe af *Neurotransmitter*.

Düsse Boodenstoffe wäide dan oun dän Dendrit fon touken Sälle fon Rezeptoren apnuumen, wiertruch dät Signoal fääremälded wäd.
Uumelounde

Do **Uumelounde** sünt n Deel fon ju Provinz Groningen in do Niederlounde un een fon do Soogen Seelounde in do fröiere Fräislounde. Do Uumelounde wuuden uk wäil dät *Litje Fräislound* naamd. 
 
Do Uumelounde wieren bit tou dät 15. Jierthunnert Fräisksproakich.  In 1594 wuuden ju  Stääd Groningen un do Uumelounde touhoopeföiged tou ju Provinz *Stêd en Lân*, däälich ju Provinz Groningen.

In dän läichsaksiske Dialekt fon ju Provinz Groningen, dät *Grunnegs* sünt noch Elemente fon ju Fräiske Sproake tou fienden.
Glieuwen-Ounsluut

Aan **Glieuwen-Ounsluut** *(düütsk: *'Zell-Zell-Kanal**, oafter mäd dän ängelsken Bigriep **Gap junction** af **Gap cell junction**, af mäd dän [[Latiensk|latienske]] Begriep **nexus*', dät hat "Ferbiendenge", beteekend)* is een Ferbiendenge twiske two Sällen truch aan Ferbiendengs-Kanoal uut Oaiwiet.
West-Fryslân

**West-Fryslân** af Wääst-Fräislound waas fröier n fräisk Gebiet in ju hüüdige Provinz Noudhollound in do Niederlounde. Der wäd n holloundsk-fräisken Dialekt, dät Wääst-Fräisk boalt.
Aktions-Potentioal

Een **Aktions-Potentioal**, uk: **elektriske Ärröögenge** is een charakteristiske Ouwiekenge fon't Membran-Potential fon een biologiske Sälle fon dät Raue-Potentioal. Wichtich is dät in Näärwen-Sällen, wier een **Aktions-Potentioal** een Signoal fäärerakt.

## Ouloop fon n Aktions-Potentioal

Me unnerskat fjauer Phasen fon een Aktions-Potentioal:

1. In ju Initiationsphase lööst aan Raits ju Positivierenge fon ju Sponnenge bit toun Dräppel-Potentioal uut, dät foar ju Uutlöösenge fon een Aktions-Potentioal uurwuunen wäide mout. Die positivierjende Raits kon ju sik uutspreedende Potentioal-Annerenge truch een Aktions-Potentioal oun n Noaber-Membran-Ousnied weese, af aan Ionenstroom truch Kanoale, t.B. oun een chemiske Synapse.

2. Ju Depolarisation is die fälle Ounstich fon ju Sponnenge bit in dän positiven Beriek. Dän fäärme gjucht fälle Ousnied beteekend me as "Apstriek", ju Potentioal-Uumekierenge bit tou aan Beriek twiske +20 un +30 mV in't Positive as "Overshoot". Wilst ju Depolarisation annert sik dät Membranpotentioal fon negative bit tou positive Wäide.

3. Die ounsluutende Oufaal in Gjuchte fon dät Raue-Potentioal is ju Repolarisation.

4. Die lääste Ousnied wäd as Hyperpolarisation af as hyperpolarisierjend Ätter-Potentioal beteekend. Junner faalt ju Sponnenge ap aan Wäid fon -90 mV, eer ju sik truch noch een Repolarisation wier ap dät Niveau fon dät Raue-Potentioal ienstaalt. Wilst ju Hyperpolaristion kon de facto neen Aktionspotentioal uutlöösd wäide, wieruut sik uk ju Maximoalfrequenz fon Aktions-Potentioal-Fjuure ärsluute lät. (Een Aktions-Potentioal-Fjuur is ju Foulge fon moorere Aktionspotentioale bääte eenuur.) Deeruum kon sun Aktionspotentioal uk nit räägels loope, sunnern bloot in een Gjuchte: Wan in een Axon een Aktionspotentioal lapt, gungt dät bloot ätter foare, uumdät in dän Ousnied bääte dät momentane Aktions-Potentioal ju Hyperpolarisation is un neen Aktionspotentioal uutlöösd wäide kon. Wan me sik also mäd n Hoomer ap n Finger haut, gungt ju Piene liekuut ätter ju Brainge wai un nit räägels ätter n Finger tourääch, dät waas je uk uunsinnich.
Lieste fon Bloumen

Düsse Uursicht rakt ne **Lieste fon Bloumen** (wüülde un kultiwierde), do ap ju Seelterfräiske Wikipedia stounde. Do Noomen sünt ätter do Liesten fon Minssen, Dr. Botke, Pestoor Schulte mäd Touföigenge fon Theo Griep un Uurswäkke:

* Doorik 
* Duusendtakke 
* Düüwelsbit
* Goartjebloume (Calendula) 
* Hankebloume (Melandrium album)
* Häkkebloume (Tropaeolum) 
* Hoonkebloume (Melandrium diurnum)
* Hoangstebloume (Taraxacum)
* Huuslook (Sempervivum)
* Kladde (Arctium Lappa)
* Klokkerke (Campanula)
* Kuukuuksbloume (Orchis)
* Langejan
* Muurk (Eriophorum)
* Muugerk (Artemisia)
* Pingsterbloume (Convallaria majalis)
* Pispotte (Calystegia sepium)
* Poapske (Nymphaea) 
* Poaskebloume 
* Poatermutse (Aconitum)
* Skoanelke (Centaurea cyanus) 
* Snüüfkensbloume (Arnica montana)
* Sokkerai (Cichorium intybus)
* Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum)
* Stuuwenden Jan
* Suldoatensknoop (Succisa pratensis)
* Sunnebloume (Helianthus)
* Suugerke (Lamium album)
* Woaterkinkes (Nuphar lutea)
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116

**Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116** (uutspreeken as Albin) waas die Foarnoome fon n Sweedsken Wänt, bädden in 1991, dän hie in Moai 1996 fon sien Oolden uut Protest juun do Autoritäten klieg skull. Man do Autoritäten ha be don Nomme nit akzeptierd, un so breech die Want Dan Nome "Albin".

## Sjuch uk
*Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome n fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteewen
*Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales
*Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound
* Do loangste Woude in Ängelsk

## Ferbiendenge ätter Buuten
*''No laughs for Swede's name game''
*''Albin or Albyn or ... What's in a name?''
Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr.

**Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr.**, uk bekoand as **Wolfe+585, Senior**,  bädden ap n 29. Februoar 1904 in Hambuurich-Bergedorf waas die oukuutede Noome fon n Mon uut ju amerikoanske Stääd Philadelphia. Hie hied dän loangste Persoonennoome fon ju Waareld. Ju Toal "585" in dän kuute Noome stoant foar do Extroa-Bouksteeuwe in sin Huusnoome. Sin kompläite Noome fon 746 Bouksteeuwe waas:

:*Adolph Blaine Charles David Earl Frederick Gerald Hubert Irvin John Kenneth Lloyd Martin Nero Oliver Paul Quincy Randolph Sherman Thomas Uncas Victor William Xerxes Yancy Zeus Wolfe­schlegelstein­hausenberger­dorffvoraltern­waren­gewissenhaft­schaferswessen­schafewaren­wohlgepflege­und­sorgfaltigkeit­beschutzen­von­angreifen­durch­ihrraubgierigfeinde­welche­voraltern­zwolftausend­jahres­vorandieerscheinen­wander­ersteer­dem­enschderraumschiff­gebrauchlicht­als­sein­ursprung­von­kraftgestart­sein­lange­fahrt­hinzwischen­sternartigraum­auf­der­suchenach­diestern­welche­gehabt­bewohnbar­planeten­kreise­drehen­sich­und­wohin­der­neurasse­von­verstandigmen­schlichkeit­konnte­fortplanzen­und­sicher­freuen­anlebens­langlich­freude­und­ruhe­mit­nicht­ein­furcht­vor­angreifen­von­anderer­intelligent­geschopfs­von­hinzwischen­sternartigraum, Senior.*

## Sjuch uk
* Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt
* Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales
*Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound 
* Do loangste Woude in Ängelsk
Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu

**Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu**

af **Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu** (Maorisk: *Taumata-whakatangihanga-kōauau-a-Tamatea-pōkai-whenua-ki-tana-tahu*) is die Noome fon n Bierich in  Näi-Seelound. Die Noome kuumt uut ju Sproake fon do Maori, do uursproangelke Bewoonere fon Näi-Seelound.  Düsse Noome wäd oafte oukuuted tou *Taumata*. 

Die Noome mäd 92 Bouksteeuwe is apnuumen in dät Guinness Rekordbouk.

Die Noome betjut sofuul as:

*Ju Steede, an ju Tamatea, die Mon mäd do groote Kniebele, die Klieuwer fon do Bierge, die Loundsluuker die der uumetou raisede, sien Noose-Floite spielde foar sien Ljoofste.*

## Sjuch uk
* Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt
*Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746  Bouksteeuwe
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales
*Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Meente in Wales
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound 
* Do loangste Woude in Ängelsk
Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion

**Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion** waas die Noome fon ne Boanstation in Gwynedd, Wales.

Die Noome betjut sofuul as:

*„Die Mawddach-Boanhoaf mäd sien Droakentuske an ju noudelke Penrhyn-Sträite an dän gouldene Strand fon ju Cardiganbucht“*.

Ju Station hied dän Noome mäd 67 Bouksteewen kriegen foar n Iendraach in dät Guinness Rekordbouk. Die uursproangelke Noome was *Golf Halt*. Ju Boanstation häd dän uursproangelke Noome  *Golf Halt*  in 2007 offiziell wier tourääch kriegen. Deertruch häd ju Meente
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Wales wier dän Boanhof mäd dän loangste Noome.

## Sjuch uk
* Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt
*Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746  Bouksteeuwe
*Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound
*Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound
* Do loangste Woude in Ängelsk
Ie

**Ie**,  *([[Niederloundsk]]: Ee)* is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 890 Ienwoonere (2008). Ie häd dän kuutste Steedenoome fon do Niederlounde.

## Säärke
 Sänt-Gangulfussäärke uut dät 13. Jierhunnert

## Museen
In Ie rakt dät n Floaksferoarbeidengsmuseum.

## Stäädepartnerskuppe
Ie häd ne Stäädepartnerskup mäd ju frantsööske Meente Y un Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Wales, ju Meente mäd dän loangste Steedenoome fon Europa.
Bangkok

**Bangkok**, *[[Thaisk]]: กรุงเทพมหานคร Krung Thep Mahanakhon*, is ju Haudstääd fon Thailound. Die ganse Noome *Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit* häd 164 Bouksteeuwe, in ju thaiske Skrift 95 Bouksteeuwe.

Die Noome stuud in dät Guinness Rekordbouk un hat:
*Stääd fon do Ängele, groote Stääd [un] Residenz fon dät hälge Juweel fon Indra [Smaragd-Buddha], uunienniemboare Stääd fon God, groote Haudstääd fon de Waareld, aptunderd mäd njuugen wäidfulste Eedelsteene, riek an gewaltige köönigelke Palaste, do dät heemelske Heem fon dän wiergeboorene God glieke, Stääd, ju der fon Indra skoankt un fon Vishnukarm baud wuude.*

Bangkok is siet 1782 ju Haudstääd fon dät Köönichriek Thailound un is mäd 8.280.925 (2010) Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. In ju Metropolregion Bangkok woonje 14.565.547 (2010) Moanskene. Dät Nationalmuseum fon Bangkok is dät grootste in Suud-Aast-Asien.

## Sjuch uk
* Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Swedsken Wänt
* Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteewen
* Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon ne Boanstation in Wales
* Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, die Noome fon ne Stääd in Wales
* Do loangste Woude in Ängelsk

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Bangkok Stäädferwaltenge – Bangkok Metropolitan Administration (in Thai un Ängelsk)
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** is ne Meente in dät Suude fon dät 
Ailound Anglesey in dät Noud-Wääste fon Wales. Ju Meente häd 3.040 Ienwoonere.

Die Noome kuumt uut ju walisiske Sproake un betjut:
 
*„Mariensäärke (Llanfair) in ne Molle (pwll) mäd wiete Hoaselnuuteboome (gwyn gyll) in ju Naite (ger) fon n gauen Tweerel (chwyrn drobwll) un ju Thysiliosäärke (llantysilio) bie ju roode Hööle (ogo goch).“*

Oafte wäd die Noome mäd *Llanfair PG, Llanfair* af *Llanfairpwllgwyngyll* oukuuted. Do  Waliser kweede maastieds bloot *Llanfairpwll*. Do Änglounder naame dät *Gogogoch*. Uursproangelk waas die Noome: *Llanfair Pwllgwyngyll.*

Die Noome mäd 58 Bouksteeuwe is die loangste Meentenoome fon Europa un stuud 2002 in dät Guinness Rekordbouk.

Ju Stääd häd ne Partnerskup mäd dät Täärp **[[Ie]]** in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Meente **[[Y (Somme)|Y]]** in Frankriek.

## Sjuch uk
* Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, die Noome fon n Sweedsken Wänt
*Hubert Blaine Wolfe­schlegel­stein­hausen­berger­dorff, Sr., die kuute Noome fon Amerikoaner mäd n Noome fon 746 Bouksteeuwe
*Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound
* Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion, die fröiere Noome fon n walisiken Boanhof
* Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit, die offizielle Noome fon Bangkok, ju Haudstääd fon Thailound
* Do loangste Woude in Ängelsk

## Ferbiendenge ätter Buuten

* Offizielle Website (ängelsk)
* bbc.co.uk – BBC-Lexikonartikel tou Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch (ängelsk)
Y (Somme)

**Y** is ne litje Meente in Frankriek in ju Region Picardie in dät Département Somme. Y lait 20 Kilometer wäästelk fon Saint-Quentin. Y häd 81 Ienwoonere, do sik säärm „Ypsiloniens“ naame. Y is die kuutste Noome fon alle Steeden in Frankriek.

## Stäädepartnerskuppe
Y häd ne Stäädepartnerskup mäd dät Täärp Ie in ju niederloundske Provinz Fryslân un mäd Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ne Meente in dät Suude fon dät Ailound Anglesey in dät Noud-Wääste fon Wales.

## Sjuch uk
* Lieste fon Steedenoomen mäd aan Boukstäf
Tjalk

Ne **Tjalk** is n Sailskip foar dät Binnenwoater. Dät Woud „tjalk“ ärskient 1673 toun eersten moal in n fräisk Dokumänt.

Ne tjalk is smäl, loang, un lait nit so djoop in et Woater. Deertruch kon me mäd ne tjalk goud foare ap do Binnenwoatere so as Kanoale un Meere, un ap ju Wäädsee. Dät Skip wuude fröier oafte bruukt in Hollound un do fräiske Lounde. Däälich wäide do maaste Tjalke bloot noch bruukt foar Touristen.
Bruure Halbertsma

Do **Bruure Halbertsma** wieren träi gjucht bekoande wäästfräiske Bruure uut Grou, Meente Boarnsterhim in ju niederlounsdske Provinz Fryslân. Do hääbe fuul däin foar ju wäästfräiske Literatuur in dät 19. Jierhunnert. Jo oarbaideden uk an do Rimen en Teltsjes, n Foulksbouk mäd Fertälstere un Riemsele. Do hääbe touhoope mäd Waling Dykstra fuul ärfoarsked un deeruur skrieuwen. Hiere Ooldenhuus stoant in dän *Wilhelminapark* in Grou. Do Bruure wieren:
 
* Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869) waas Preetjer un skreeuw uk uur ju fräiske  Foulkssproake.

* Tsjalling Hiddes Halbertsma (1792-1852) wuud n rieken Honnelsmon in Sies un Buuter un skreeuw in ju Fräiske Sproake. 

* Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858) häd in Leiden un Heidelberg studierd un wuud dan Huusdokter in Grou. Humor waas ätter him ne goude Medizin juun ferskeedene Kroankheide. Siene Gedichte wieren dän Ounfang fon do "Rimen en Teltsjes". Hie skreeuw dät Läid  "De âlde Friezen", wät leeter ju Fräiske Foulkshymne wuud.


Bielde:Joast (Justus) Hiddes Halbertsma.jpg| Joast Hiddes Halbertsma
Bielde:Binnert Jans Tinga - Tjalling Hiddes Halbertsma.jpg|Tsjalling Hiddes Halbertsma
Bielde:Eeltje Hiddes Halbertsma.jpg| Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma
Bielde:Grou, Dr. Eeltsje Halbertsma Earebyld.jpg| Toankmoal foar Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma
De âlde Friezen

*  Dät Läid as Audio-Doatäi

**De âlde Friezen** is siet 1875 dät Foulksläid fon Fryslân. Dät Läid wuud skrieuwen truch Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma, aan fon do wäästfräiske Bruure Halbertsma. Ju Melodie is fon dät Läid "Vom hoh'n Olymp", fon Heinrich Christian Schnoor. Dät Läid wuud dät eerste Moal soangen bie dät Apstaalen fon n Toankmoal foar Eeltsje Hiddes Halbertsma in 1875 in Grou un wuud dan uk fluks dät Foulksläid fon Fryslân.

### Die Täkst




### Ferbiendenge ätter Buuten
* Partitur mäd Täkst
Grou

**Grou** *(niederloundsk: Grouw)* is n Täärp in ju  Meente Boarnsterhim in ju niederlounsdske Provinz Fryslân un Sit fon ju Meente. Grou häd uungefäär 5.600 Ienwoonere (2009). In Grou stoant dät Ooldenhuus fon do Bruure Halbertsma.

### Geographie
Grou lait aan dän Prinses Margrietkanoal.

### Kultuur
* St. Pitersäärke uut dät 13. Jierhunnert
* Määlne *de Borgmolen* uut 1895
* Museum *de Trije Gritenijen*

### Bädden in Grou
* do Bruure Halbertsma

### Bedrieuwe
* Van Vuuren Deuren - fröier Halbertsma-Doorefabriek, do hääbe al in do 1970-1980er Jiere Doore ätter ne Doorefirma in Roomelse exportierd
*  Halbertsma pallets, ne Palettefabriek


Bielde:Grouw - Haven.jpg|Hoawen fon Grou
Bielde:Oud schilderij Grou.jpg|Grou uum 1850
Bielde:Grou sintpiter.jpg|Sträite ätter ju Säärke wai
Bielde:De Borgmolen.JPG|Määlne *de Borgmolen*
File:Grou, Dr. Eeltsje Halbertsma Earebyld.jpg| Monumänt fon Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma