Klima

Mäd dän Begriep "**Klima**" beteekend me dän mäd meteorologiske Methoden fääststoalden Middelsleek fon do Atmosphären-Toustounde uur langere Tied, beleeken ap een bestimd Rebät. Me kon biespilswiese fon dät lokoale Klima in Roomelse baale, man uk fon dät globoale Klima, also fon ju heele Äide, man aaltied gungt dät uum een langere Tiedsponne. Dät oankelde Weeder-Geböärnis moaked somäd bloot n heel litjen Deel uut fon düsse Loangtied-Äntwikkelenge, deer heere deer uk Äntwikkelengen uur dät Jier wäch tou, so as die gewöönelke Loop fon do Jierstieden, un dät aal in't Middel uur ne langere Tied. Aan Klima-Wonnel, so as biespilswiese ju aktuelle fon Moanskene moakede Globoale Apwoormenge, is also uk nit oun oankelde uungewöönelke Jiere fäästtoustaalen. Uk hier wäde Truchsleeks-Wäide uut grattere Tiedsponnen ärmiddeld un deeruut n Fergliek leeken.

Juu Wietenskup fon dät Klima hat Klimatologie.

## Ju Normoal-Periode fon 30 Jiere un muugelke Alternativen
Dät Klima is also die Truchsleek fon Atmosphären-Toustounde uur ne langere Tied. Ne langere Tied, dät kon fonsäärm fuul heete. Ätter n Foarsleek fon ju UN-Organisatsjoon]] WMO, die aalmeen akzeptiert wäd, wäide Middelsleeke uut trüütich Jiere fääststoald, un dan kon n Fergliek leeken wäide. Deer wäide Normoal-Perioden fäästlaid, do as Referenz bruukt wäide konnen. Bit iensluutend 2020 wuude dät Klima twiske 1961 un 1990 as normoale Ferglieks-Mäitestikke bruukt. Mäd Begin fon dät Jier 2021 begon me, ju Tied twiske 1991 bit 2020 as Normoal-Periode tou behonneljen.

Grattere Tiedsponnen of litjere Tiedsponnen, dät häd aal sien Foar- un Ätterdeele:

Wan me biespilswiese dät Middel uut een Jierhunnert lukt, un dät mäd dät lääste Jierhunnert ferglikt, kon dät fuul kweede uur ounhooldende Äntwikkelengen kweede. Man gaue Äntwikkelengen, do sik al binne fieuw, tjoon, twintich of trüütich Jiere wiese, faale ap düsse Wiese nit gliek ap (uk wan jo alarmierjend sunt). Man uk die Fergliek fon kuute Tiedsponnen häd hiere Ätterdeele: Wan wie biespilswiese do lääste fieuw Jiere mäd do fieuw Jiere deerfoar fergliekje, sjo wie fiellicht Unnerskeede, man nit, of sik dät nit uur ne langere Tied wier bie n Truchsleek ienpändelt. Fonsäärm kon me uk unnerskeedelke Tiedsponnen fergliekje, wan me biespilswiese fääststoalt: "Die lääste Suumer waas die heetste sänt Begin fon do Weeder-Apteekengen." Suk n Fergliek fon een Jier mäd aan Middelwäid uut moor of minner tjohunnert Jiere (Weeder-Apteekengen begonnen in fuul Regionen in't 18. Jierhunnerd) kon wiese, dät düt Jier uungewöönelk is. Man foar langere Äntwikkelengen is dät bloot een Indiz, nit moor.

## Ienfloude, do ap dät Klima wierkje
Faktooren, do Ienfloud ap dät Klima hääbe, rakt dät een heele Masse. Een groote Rulle spielt touniemend uk ju moanskelke Technik, uumdät ju natüürelke Balancen truchnunner brangt.

Faktooren sunt biespilswiese:

* Ju Sunne. Wo stäärk ju skient, is nit aaltied heel gliek, un uk ju Uumeloop-Boan fon ju Äide un ju Staalenge fon ju Äid-Oakse blift nit aalmantou konstant.
* Ju Planetoare Albedo. Albedo betjudt Wietegaid. Wiete of ljoachtfaawede Flakten reflektierje moor Ljoacht, swotte of tjuusterch faawede absorbierje dät. Groote Flakten fon Snee un Ies ferstäärkje biespilswiese ju Albedo enorm.
* Ju Touhoopesättenge fon ju Atmosphäre. Wichtich is deerbie die Glääshuus-Effekt, also die Effekt, dät ju Atmosphäre, juust so as n Glääshuus, ju Äide woorm hoolde kon. Ju Sunne skient deer ien un dät Ljoacht wäd bloot deelwiese absorbiert. Man nit aal, wät fon dän Boudem reflektierd wäd, ferswint in ju Waareldruumte. Aan Deel wäd wier tourääch reflektierd un häd so een twäide Kansje, absorbierd tou wäiden. Deruum is een Glääshuus woormer as aan Tuun in't Fräie. Juustso as dät Glääs wierket uk uus Atmosphäre, ju hoalt ju Äide woorm. Bestimde Gase wierkje besunners stäärk in düsse Wiese. Je moor deerfon in ju Atmosphäre is, uumso stäärker wäd die Glääshuus-Effekt. Düsse Gase heete Glääshuus-Gase. Besunners wichtige Glääshuus-Gase sunt:
** Koolenstofdioxid (CO2)
** Methan (CH4)

### Natüürelke un moanskelke Ienfloude
Die Moanske is foar dän grootsten Deel fon ju Globoale Apwoormenge feroantwoudelk. Die wichtichste moanskelke Ienfloud is ju Ferstäärkenge fon dän Glääshuus-Effekt. Uk fon Natuur uut rakt dät Glääshuus-Gase in ju Atmosphäre, man truch Moanskene sunt dät fuul moor wuuden. Eerste truch Moanskene wäd dät tou ju Katastrophe, ju dät is. Man een Seeke ätter ju uur:

### Koolenstofdioxid
Wan wie biespilswiese ap Koolenstofdioxid (CO2) kiekje, sjo wie as natüürelke Faktooren, do dät in ju Atmosphäre brange, Fjuurspäiende Biergee un gewöönelk Fjuur. Lieuweweesen hääbe uk Ienfloude, jo konnen CO2 uut ju Atmosphäre luuke un wier oureeke. Fäästlaiden Koolenstof lait biespilswiese in Foarm fon Eed, Äid-Oulje, Äidgas, Bruunkoole un Steenkoole foar. Dät is orgoansk Materioal, dät uut Lieweweesen äntsteen is, uur loange Tied akkumulierd un nit wier tou CO2 oksidierd un in ju Atmosphäre oureeken wuuden is. Wan dät nu binne kuute Tied fon ju Industrie ferbruukt un ferbaadend wäd, betjudt dät: Ju sälge Masse Koolenstofdioxid, ju uur Jierduusende bit Jiermillionen uut ju Atmosphäre ruutleeken wuuden is, wäd so gau wier fräisät, as die fossile Baadenstof ferbaadend wäd. Mäd ju Industrie fon däälich kon dät wuddelk gau gunge. Dät ferkloort een Seeke: Ju Globoale Apwoormenge, ju fon Moanskene moaked is, gungt fuul gauer as uurs älken Klimawonnel in ju Äidgeskichte.

In dät foulgjende wäide do Foargunge (natüürelke un moanskenemoakede) nieper beskrieuwen:

#### Photosynthese un Ommenge
Buppedät hääbe uk Lieuweweesen aan Ienfloud ap ju Konzentration fon dät Gas: Lieuweweesen bestounde tou groote Deele uut Koolenstof-Ferbiendengen. Plonten luuke in ju Photosynthese CO2 uut ju Atmosphäre un kleeuwe dän ap. Koolenstof bruuke do Plonten foar Koolenstof-Ferbiendengen, so tou tällen as hiere Neerenge, man die Suurstof wäd as Räst, die nit bruukt wäd, fräi. Dierte sunt uurs: Do kriege al kloore Koolenstof-Ferbiendengen tou freeten, do direkt of indirekt ap Plonten touräächgunge. Wät Dierte uut ju Atmosphäre luuke moutene, is Suurstof, die dan ferstofwikseld wäd. Die Suurstof reagiert in dän Stofwiksel fon Dierte mäd Koolenstof, die uur dät Freeten apnuumen wäd, tou Koolenstofdioxid (CO2). Wät uutommet wäd, änthoalt moor Koolenstofdioxid. Touhoopefoatje kon me also (n bitje fereenfacht): Plonten luuke Koolenstofdioxid uut ju Atmosphäre, Dierte reeke Koolenstofdioxid in ju Atmosphäre ou.

#### Ferbaadenjen fon Koolenstof

##### Holt
Fonsäärm rakt dät uk noch uur Prozesse, do dät komplisierder moakje: As beskrieuwen, kon die Koolenstof, die in Plonten fäästlaid is, truch Stofwikselfoargunge fon Dierte of uur Lieuweweesen ätter kuute Tied wier in ju Atmosphäre touräächkuume. Dät rakt so fuul uur Muugelkhaiden, dät Koolenstof tou Koolenstofdioxid oxidierje kon: Biespilswiese, wan dät ferbaadent. Wan Holt baadent, wäd bloot so fuul CO2 fräisät, as die Boom apnieme moaste, uum dät Stuk Holt tou produzierjen. Wan also aan fjautichjierigen Boom ouholted un ferbaadend wäd, kumt die sälge Koolenstof (oksidierd tou Koolenstofdioxid) wier tourääch, die fon dän Boom binne sien fjautichjierige Lieuwendstied uut ju Atmosphäre leeken wuude. Wan also in ju sälge Tied exakt so fuul Holt ätterwoakst, as ferbruukt wäd, is dät aan perfekten Uutgliek. Uum seeker tou staalen, dät dät Ferbaadenjen fon Holt klima-näitroal is, mout me also bloot ap een Seeke oachtje: Ätterhooldige Foarst-Wirtskup.

##### Eed
Stuurer is dät, wan dät uum langere Tiedsponnen gungt. Fon Natuur uut rakt dät Situatsjoonen, wier plontelken Koolenstof uur wuddelk loange Tied akkumulierd wäd. Een eenfach Biespil is aan Foan: Die Koolenstof, die fon Plonten (Foaraaln:Eedmoas) uut ju Atmosphäre leeken wäd, blift unner do Bedingengen fon aan wäiten Foan in dät Eed duurhoaft fäästlaid.

Eed bestoant foar sowät n Haaldeel uut Koolenstof. Een bloot füüftien Säntimeetere tjukke Loage Eed änthoalt juust so fuul Koolenstof as aan hunnerdjierigen Holtbusk ap ju sälge Flakte, un aan Foan kon noch fuul haager wäide. Wäite Foane ferminnerje uurloang ju CO2-Konzentratsjoon in ju Atmosphäre baldoarich. Unner Woater oxidiert die Koolenstof eenfach nit. Sobolde as die Foan druuchlaid wäd un dät Eed oxidierje kon, kumt aal dät CO2 wier tourääch in ju Atmosphäre. Wo fuul dät in Volumen is, sjucht me al deer oun, dät ju Hööchte fon druuchlaide Foane uurloang baldoarich minner wäd. Man fuul gauer gungt dät, wan dät Eed ferbaadend wäd. Aan Foan woakst sowät aan Millimeter in een Jier. Eedgreeuweräi in dän grooten Stil kon somäd uunmuugelk ätterhooldich weese.

Een Bispil: Die Aastfoan is uur een Tied fon sowät 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. In düsse Tied is deer een Tjukte fon bit tou 10,3 Meetere Eed äntsteen. N bitje Eedgreeuweräi rakt dät deer al sänt Jierhunnerde, man die grootste Deel fon dän Aastfoan wuude in dät twintichste Jierhunnerd fernäild, as dät industriell bedrieuwen wuude un dan noch dät Joop-Plougjen koom. Fon dän Aastfoan is nit moor fuul uurich. Die heele Koolenstof is ju Oxidierenge tou CO2 uutsät - of dät Eed nu ferbaaden of natüürelk fergungt. Dät Biespil moaket kloor: Foar Moanskene is dät neen groote Seeke, binne n poor Jiertjaande aal dät CO2 fräi tou sätten, dät aan Foan in een Tied fon Jierduusende uut ju Atmosphäre leeken häd.

###### Fossile Fjuurengen
Fuul aller as Eed sunt do sonaamde fossile Fjuurengen: Äid-Oulje, Äid-Gas, Bruunkoole, Steenkoole. Deer wäd binne kuute Tied Koolenstof ferbaadend, die uur Tiedsponnen fon moorere Millionen Jiere uut ju Atmosphäre leeken wuuden is. So wäd CO2 in een Masse in ju Atmosphäre fräisät, ju deer al sänt Millionen Jiere nit moor weesen is - un dät binne n poor Jiertjaande.

Wan wie bispilswiese ap dät Bruunkoole-Gat Garzweiler in dät Rhienlound kiekje: Deer is ju Bruunkoole foar trüütich bit fieuw Millionen Jiere äntsteen (tou Begin unner äänelke Ferhooldnisse as Eed in n Foan, ätters unner hooge Sedimente touhoope prässt un ferkoold). Wan deer in een Jier 25 Millionen Tunnen Bruunkoole oubaud wäide, is kloor, dät dät aan Effekt ap dät Klima hääbe mout.

Truch dät ferbaadenjen fon Bruunkoole äntstoant sowät juust so fuul Koolenstofdioxid, as me räie Bruunkoole ougreeuwen häd. Dät klingt säildsoam, man is tou Ferstounden, wan me weet, dät räie Bruunkoole ieuwenske Koolenstof noch moor Stoffe änthoalt (foaraaln Woater). Ju nimt also oun Masse ou, wan ju druuch wäd, un wan ju ferbaadend, also oxidiert, kumt moor of minner juust so fuul Masse wier bietou, uumdät älk Koolenstof-Atom mäd two Suurstof-Atome ferbuunen wäd.