Iersen

**Iersen** (dt. *Eisen*) is n chemisk Element mäd Symbol Fe (la. *Ferrum*) un Atomnummer 26. Dät is n gries Uurgongsmetal.

Fon dät Foulk wäd dän Uutdruk *Iersen* oafte bruukt foar Materioal dät eegentelk Stäil hat; moor Angoawen uur dät Moakjen, ju Beoarbaidenge un ju Anweendenge deerfon kon me fiende unner Stäil.

## Äntdäkkenge
Uut Uutgreeuwengen stoalt sik hääruut, dät uum 4000 f. Chr. al Iersen bruukt wuude in Sumer un dät oolde Ägypten foar Speerspitsen un Ornamente. Maastens koom dät Iersen deerfoar fon iensloaine Meteorite (dät sonaamde Meteoriersen). In do Jierhunnerte deerätter wuud dät Gebruuk fon Iersen fersprat ätter Mesopotamien, Anatolien, dät Middel-Aaste un uur Gebiete. Ätter dät me uutfoont, wo me Iersen uut sien Arste winne kon un ätters smiedje, noom ju Anweendenge n grooten Apswung.

Twiske dät 12. Jh. f.Chr. un dät 10. Jh. f.Chr. noom Iersen ju Steede fon Bronze ien bie ju Produktion fon Reewen un Waffen. Dissen Uurgong fon Bronze ätter Iersen, die der ju Iersentied ienlatte, wuud nit juust feruurseeked truch beetere Oainskuppe fon Iersen, man eer truch dät knapper wäiden fon Tin, n Haudbestanddeel van Bronze. In dät Middel-Aaste äntdäkte me, dät ju Qualität ferbeeterd wäide kon truch dät räie Iersenarst te bäiten in n Bääd fon Holtkoole. In China wuud dät Prinzip fon dän Hoochougend ärtoacht un kuud ju Qualität fon dät Iersen fääre ferbeeterd wäide.

Dät Woud *Iersen* äntstamt mäd Metathese dät ooldgermaniske *îsarn*, wät an sik muugelk wier koom fon dät Etruskiske *aisar* "Godde". Die Latienske Noome hat *ferrum*, wierfon dät Symbol Fe oulat is..

## Anweendengen
Fon aal bekoande Metalle wäd Iersen ap maaste bruukt, apstuuns foarallen in Gestalt fon Stäil. Deeruum dät dät billich is un strääwich, wäd dät anwoand foar toun Biespil Autos, Skiepe un foar dän Bau fon groote Konstruktione. 

Uur Anweendengen fon Iersen sunt:
* In Transformatore (as Iersen of as Ferrit]].
* Gusiersen, wier dät smoltene Iersen in ne fjuurfääste Foarm geeten wäd. Sjuch uk Gröt, wät in Seelterlound wonnen wuude.
* Puddelstäil
* Iersenwierk, fröier in Hondwierk deerstoald fon n Smid in ne Smiede.

## Määrkwöidige Oainskuppe
Iersen is juust as Nikkel un Kobalt n ferromagnetisk Metal. Die Atomkääden fon ju maast foarkuumende Iersen-Isotope 56Fe häd ju hoochste Biendengsenergie fon aal Elemente, wiertruch Iersen dät sweerste Element is, wät exotherm moaked wäide kon truch Käädenfusion un dät lichtste Element wät sunner Energie-Ferljus moaked wäide kon truch Käädenkleeuwenge. 

## Uutsjoon
Ju Äidkoarste bestoant foar sowät 5% uut Iersen, maast foarkuumend as dät Mineroal Hematit; Iersentrioxide (Fe2O3). Skeen Iersen wäd deeruut isolierd truch dät Arst tou reduzierjen mäd Koolestof. In bolde aal Deele fon de Waareld sunt Iersenmine tou fienden. Do grootste Wingebiete lääse in China, Brasilien, Australien, Ruslound un Indien, mädnunner goud foar sowät 70% fon ju Waareldproduktion. 

## Besunnere Benaamengen fon Iersenferbiendengen
Ferbiendengen mäd Fe2+ wäide beteekend mäd *ferro-* of Fe(II); Fe3+ mäd *ferri-* of Fe(III) un Fe4+ mäd *ferryl-* of Fe(IV), aal ätter dän Oxidationstoustand. Toun Biespil Ferrocyanide un Ferricyanide (do bee Toustande fon Hexacyanoferraat)