open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dunkerque

**Dunkerque** (Wäästfräisk: *Dúntsjerk*, Niederloundsk: *Duinkerke(n)*, Düütsk: *Dünkirchen*) is ne industrielle Hoawenstääd in Noud-Frankriek äntloang ju suudelke Noudseekuste, sowät twintich Kilomeetere wäch fon ju wäästflämiske Meente De Panne an dät belgisk-frantsööske Skeed. Ju Stääd is ju Haudsteede fon dän glieknoomige Arrondissement wät uureenstämme bienaist mäd dät frantsööske Deel fon die Westhoek, in dät Noude fon ju aleer Provinz Frantsöösk-Flandern.

Dunkerque is uk ne Unnerpräfekture fon dät frantsööske Departement Nord un ne Meente in ju Region Hauts-de-France, mäd ne Flakte fon 43,89 Quadroatkilomeetere. Deer woonje uungefeer njuugenduusend Moanskene. Touhoope mäd säkstien uur Meenten bildet ju Stääd ju Stäädgemeenskup Dunkerque wier bolde dwoohunnertduusend Ljuude lieuwje.

Dunkerque is gjucht bekoand uum sien Seehoawen uum dän Sleeuwekanoal, wäkke dän träädwichtichste Seehoawengebiet fon Frankriek is, ätter dän fon Marseille un Le Havre, mäd twiske fjautich bit füüftich Millione Tonnen uumsloain jierelk.

Dunkerque rakt sien Noome an sien berüümd Karneval, ju sänt 1946 älk Jier heelden wäd.

## Geskichte

Dunkerque wuude wäil uum dät Jier 966 gruunded oaber ju ooldste Noomenmäldenge stamt uut 1067. Die Steedenoome, die ferwiest ap ju Gründenge fon ju Kapelle in do Dünen in dät Eende fon't 10. Jierhunnert, kumt uut dät Flämisk un betjudt woudelk uursät „Dünensäärke“. Doo waas Dunkerque n Fiskertäärp.

## Ferbiendengen ätter buuten
*  Offisjelle Websiede fon ju Stääd (ap Frantsöösk un Ängelsk)
*  Offisjelle Websiede fon dät Amt foar Tourismus (ap Frantsöösk, Ängelsk un Niederloundsk)
* Offisjelle Websiede fon ju Stäädgemeenskup (ap Frantsöösk)
*  Offisjelle Websiede fon dät Seehoawengebiet (ap Frantsöösk, Ängelsk un Mandarin)
Universität fon Pennsylvanien

Ju **Universität fon Pennsylvanien** (Ängelsk: *University of Pennsylvania*; **UPenn**) is ju Universität fon dän Buundesstoat Pennsylvanien in do Fereende Stoaten. Ju wuude in 1740 gruunded und häd mädnunner moor as 20.000 Studenten.

## Professore und Studente
* William Henry Harrison (1773–1841), Präsident fon do Fereende Stoaten
* Noam Chomsky (* 1928)
* Elon Musk (* 1971)

## Weblinks

* upenn.edu 

## Wällen
Cayenne

**Cayenne** [kaˈjɛn] is ju Haudstääd fon dät frantsööske Uursee-Département Frantsöösk-Guayana. Mäd 57.614 Ienwoonere un een Flakte fon 23,6 km² is dät uk ju grootste Stääd junner. Cayenne lait ap een glieknaamd Hoolich-Ailound in ju Mundenge fon dän Río-Cayenne, die deer in dän Atlantik fljut.

Een poor hunnert Meetere foar dät noudelke Spit fon dät Hoolichailound Cayenne lääse do tjo Îlets Dupont, do tou dän Kanton Cayenne-2 Nord-Est heere. 45 Kilometere noudwäästelk fon Cayenne lääse do tou ju Stääd un tou dän Kanton Cayenne-1 Nord-Ouest heerende Îles du Salut, do aleer as Stroaf-Kolonie fon Frankriek tjoond hääbe. Die Luchthoawen Cayenne lait sowät säkstien Kilomeetere suudwäästelk fon ju Stääd ap dät Rebät fon ju Noaber-Meente Matoury.

## Stäädgruundenge
Een eerste frantsööske Besiedelenge fon dät Hoolich-Ailound in 1604 truch een fon Hinnerk IV. soande Expeditsjoon moaste ätter een poor Jiere toureeke, uumdät do Portugiesen dät aal fernäilden. Ap dän 27. November 1643 wuude ju Stääd unner dän Generoalleutnant fon dän Köönich Charles Poncet de Brétigny wiergruunded. In't Jier 1652 wuuden do eerste Sklouen deer wai broacht.

## Bielden

Bielde:Cayenne hôtel de ville side view 2013.jpg|Dät Räidhuus
Bielde:Cathédralestsauveur.jpg|Ju Kathedroale
Bielde:Préfecture.JPG|Huus fon ju Präfektuur fon Guayana
Bielde:Cayenne place des palmistes vers l'ouest.jpg|Aan Ploats mäd Poolmen in ju Binnestääd
Chichén Itzá

**Chichén Itzá** is een fon do betjuudendste Ruinensteeden ap dät Hoolichailound Yucatán in Mexiko. Ju Ruinenstääd lait sowät 120 Kilomeetere aastelk fon Mérida in dän Buundesstoat Yucatán. Dät honnelt sik uum een oolde Stääd fon do Itzá, een Maya-Foulk. Twiske dät oachte un dät alfte Jierhunnert hiede ju Stääd Chichén Itzá een groote uurregionoale Betjuudenge, man Doaten fon archäologiske Uutgreeuwengen tjuude deer ap wai, dät dät in ju Midde fon dät 13. Jierhunnert mäd ju Stääd tou Eende geen. Däälich rakt dät Ruinen ap een Flakte fon 1547 Hektoar, deermäd is dät een fon do grootste Funst-Steeden in Yucatán.

Ju oolde Stäädmidde wäd fon toalrieke monumentoale Bauwierke iennuumen, do n religiösen un politisken Bäätergruund hieden. Besunners bekoand is monken do Bauwierke Kukulcán sien Pyramide, een groote Stappen-Pyramide, ju goud ärheelden un deelwiese uk wier ap Steede broacht is.

Die Noome fon ju Stääd kumt uut dät Mayathan (ju Maya-Sproake fon Yucatán) un betjudt „An'n Rant fon dän Sood fon do Itzá“. Die Noome ist touhoopesät uut do tjo Woude chi’ („Muule, Rant, Ouger“) ch’e’en („Sood“ of „Hööle mäd Woater“) un itzá (Oainbeteekenge fon dät Foulk, dät deer lieuwde). Mäd dän Sood waas ju woaterfierende Doline (Cenote) meend, ju däälich as *Cenote Sagrado* bekoand is.
Ardennen

Do **Ardennen** is een Region mäd fuul Busk un Bierge in dät Aasten fon Belgien un dät Nouden fon Frankriek un Luxembuurich. In't Aasten sunt do Ardennen ferbuunden mäd ju Eifel. 

## Loundskup
Et rakt een Ferskiel twiske do Läige Ardennen un do Hooge Ardennen. Do Hooge Ardennen sunt noudelk fon ju Äi Ourthe. Deer sunt uk do Bierge, do gratter as 600 Meter sunt. Die hoochste Bierich, Signoal fon Botrange (694 Meter), lait in dit Deel fon do Ardennen. In ju Provints Luxembuurich lait dän Baraque de Fraiture (652 Meter). Ätter't Suuden wai rakt et do Läige Ardennen, wier do Bierge nit hagger as 500 Meter sunt.
Chibcha-Sproaken

Do **Chibcha-Sproaken** sunt een Sproakfamilie in Middel- un Suud-Amerikoa un heert tou do Sproaken fon do Indioanere.

Do Chibcha-Sproaken sunt een Familie fon ienheemske indioanske Sproaken fon Kolumbien un Middel-Amerikoa. Die Noome lat sik ou fon een uutstuurwene Sproake mäd Noome Chibcha of Muisca, ju fon do Ienwoonere ap'e Naite fon ju Stääd Bogotá bit tou ju Tied fon ju Äntdäkkenge boald wuude. Düsse Sproake stoorf gau uut, ätterdät ap dän in't 18. Jierhunnert dät Bruuken fon ienheemske Sproaken ferbeeden wuude. Man däälich wäd fermouded, dät ju genetiske un linguistiske Oustommenge fon do Chibcha fuul moor in Costa Rica un Panama tou fienden is, wier uk ju grootste Toal un Fuulfoold oun Chibcha-Sproaken tou fienden is, deerbie uk do bee noch maast-boalde: Ngäbere, ju Sproake fon do Guaymí un Kuna.

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet ap dän düütsksproakigen Wikipedia-Artikkel.
Chocó-Sproaken

Do **Chocó-Sproaken** (uk wäil: **Chokó** of ängelsk **Chocoan**) sunt een litje, fon Indioanere boalde Sproakfamilie in Suudamerikoa, ju in Panama un Kolumbien fersprat is. Ju uumfoatet tweelich Sproaken, do fon 60.000 bit 120.000 Moanskene boald wäide. Wäkke fon do Dialekte sunt foar do Baalere fon do uur nit tou ferstounden.

Antonio Tovar juust so as Paul Rivet un die tschechoslovakiske Linguist Čestmír Loukotka (1950) tälle do Chocó-Sproaken tou do Karibiske Sproaken of sjo een Sibskup deertou. Joseph Greenberg hoaldt jo foar sib tou dät Paez. Düsse Meenenge häd sik eepensjuunelk unner ju Wiele truchsät. Man ätter Daniel Aguirre sunt do Chocó-Sproaken een oaine Familie foar sik.

## Iendeelenge
* **Embera:** (mäd bit tou 110.000 Baalere)
** **Noudelke Oudeelenge:**
*** Emberá-Catío [cto]
*** Emberá, Noud- [emp] (uk „Emberá fon Darién)“
** **Suudelke Oudeelenge:**
*** Emberá-Baudó [bdc]
*** Emberá-Chamí [cmi]
*** Epena [sja]
*** Emberá-Tadó [tdc]
* Anserma [ans] (uutstuurwen)
* Arma [aoh] (nät ätterwiesen, fermoudelk uutstuurwen)
* Caramanta [crf] (aan uutstuurwenen Dialekt fon dät Anserma)
* Cauca [cca]
* Runa [rna]
* Woun Meu [noa] (uk: Noanamá) mäd 6–11.000 Baalere

## Wällen
* Düüsen Artikkel gruundet sik ap ju düütsksproakige Version. Unnern stounde do Wällen, do die düütske Artikkel bruukt häd, of do, do bie dän Uutbau fon dän seeltersken Artikkel bietou keemen sunt:

### Literatuur
* Daniel Aguirre: *“Choco languages”*. In: Keith Brown (Ed.): *The encyclopedia of language and linguistics.* 2nd edition, vol. 2. Elsevier 2006, S. 367–381.
* Joseph H. Greenberg: *Language in the Americas*. Stanford: Stanford University Press 1987.
* Phillip Lee Harms: *Epena Pedee syntax* (= *Studies in the Languages of Colombia.* 4 = *Summer Institute of Linguistics Publications in Linguistics and Related Fields.* 118). University of Texas at Arlington u. a., Arlington TX u. a. 1994, ISBN 0-88312-276-6.
* Paul Rivet, Čestmir Loukotka: *Langues d'Amêrique du sud et des Antilles.* In: A. Meillet, M. Cohen (Eds.): *Les langues du monde*, vol. 2, Paris: Champion 1950.

### Ferbiendengen ätter buute
* Languages of the World: Choco ap ethnologue.com
* Choco languages ap sorosoro.org
Eifel

Ju **Eiffel** is een Region in Rhienlound-Palts un Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Wäästelk fon ju Eifel sunt do Ardennen, dät juust as ju Eifel uk Deel is fon dät Rhienloundske Loaigebierge.
Mandiraja

**Mandiraja** is ne District fon Indonesien. Dät häd ne Flakte fon 52.61 km² un 63.679 lenwoonere (2010), wierfon do maaste hiere oaine Sproake Banyumasan baale.

Ju foarhärskjende Religion ap Mandiraja is Islam 98%, Cristianity 1%
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (bädden dän 22. Dezember 1984 in Halmstad) is een swedsken Sjunger, Produzent un DJ.

## Discografie
### Studio albums
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Singles
* „The Big Show“ (2004)
* „Welcome to Rainbow“ (2006)
* „Boten Anna“ (2006)
* „Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA“ (2006)
* „Jingle Bells“ (2006)
* „Vifta med händerna“ (2006)
* „Now You're Gone“ (2007)
* „Please Don't Go“ (2008)
* „All I Ever Wanted“ (2008)
* „Angel in the Night“ (2008)
* „Russia Privjet (Hardlanger Remix)“ (2008)
* „I Miss You“ (2008)
* „Walk on Water“ (2009)
* „Al final“ (2009)
* „Every Morning“ (2009)
* „I Promised Myself“ (2009)
* „Saturday“ (2010)
* „Fest i hela huset“ (2011)
* „Northern Light“ (2012)
* „Dream on the Dancefloor“ (2012)
* „Crash & Burn“ (2013)
* „Calling Time“ (2013)
* „Elinor“ (2013)
* „Masterpiece“ (2018)
* „Home“ (2019)
* „Angels Ain't Listening“ (2020)
* „Life Speaks to Me“ (2021)
* „End the Lies“ (& Alien Cut) (2022)
* „Ingen kan slå (Boten Anna)“ (Victor Leksell) (2023)

## Ferbiendenge ätter buuten

* Offisjelle Websteede
Elektroonske Doatenferoarbaidenge

**Elektroonske Doatenferoarbaidenge** (düütsk: *Elektronische Datenverarbeitung*, oukuuted *EDV* is die Sammelbegriep foar ju Ärfoatenge un Beoarbaidenge fon Doaten truch elektroonsk reekenjende Maskinen of Computere.

## Geskichte
### Elektroonske Maskine
Ap dän 5. Oktober 1959 stoalde IBM dän Transistor-Reekner IBM 1401 foar. Hie wuude, as hier in dän Film (Paris 1960) tou sjoon, positsjonierd unner dät Banner „electronic data processing“, dät is ängelks foar "elektroonske Doatenferoarbaidenge".

:bie 0:46 Min. wäd düsse Maskine as Fääre-Äntwikkelnege fon ju (domoals) tradierde Gat-Koarten-Technik foarstoald, links wiesd wäd ju Tabelliermaskine,

:bie 0:53 Min. links aan Gat-Koarten-Misker, gjuchts aan Gat-Koarten-Sortierer (dän ju IBM 1401 nit ärsätte kuude, uumdät ju sälwen noch stäärk Gat-Koarten-orientierd waas).

:bie 03:39 Min. een präntjende Tabelliermaskine in dän Fergliek mäd ju Präntgauegaid fon ju IBM 1401.

### RPG
Tou ju sälge Tied stoalde IBM dän Reportgenerator RPG foar.

{{

Tou ju sälge Tied stoalde dän "Reportgenerator" RPG foar. Deerfon hat dät: *Uum ju groote Toal fon Uumestieger fon do Gat-Koarten-Maskinen ap EDV-Systeme, besunners ap ju IBM 1400-Serie Stöän tou reeken, äntwikkelde IBM dän Report Program Generator (RPG). Düt is een Beskrieuwengssproake, wier die Liesten-Apbau fon Tabelliermaskinen-Anweenengen beskrieuwen wäide kuude un een Uursättengs-Programm, dät uut do ougoatede Beskrieuwengsformuloare een 1401-Programm moakede."*|ref=

Hier koom die Begriep "elektroonske Doatenferoarbaidenge" tou Waareld. Hie dokumentierde ju Transformatsjoon fon reoal existierjende elektromeachniske Doatenferoarbaidengesmaskinen (Tabelliermaskinen, Gat-Koarten-Miskere un aal sowät) in ju programmierde virtuelle "Software"-Uumreekenge fon aan Computer. Dät hiede Foardeele:

# Ju loangsoame Reekenge besunners fon ju Multiplikation/Division in elektromechaniske Reekenwierke waas foarbie.
# Een 1401 bood bie dän Hier-Pries fon two Tabelliermaskinen aan tjuudelken Moorwäid (moorfeeken Truchsät), aan Foardeel, dän Banken un Ferseekerengen, juustso as die Middelstound goud bruuke kuuden. Ju IBM 1401 wuude bit Produktsjoonseende ap dän 8. Februoar 1971 moor as 12.000 moal ferkooped.
# Noch däälich fiende sik per Reportgenerator (RPG) äroarbaiddede Loosengen un wäide pleeged

## Wällen
* Düssen Artikkel is grootstendeels uursät uut ju Düütsksproakige Wikipedia. Unnern fiende sik do Wällen, do ju düütsksproakige Foatenge bruukt häd, un wildääge uk Wällen, do bie dän Uutbau fon düsse seelterske Foatenge bietou keemen sunt.

### Weblinks

* Sascha Kersken: ''Kompendium der Informationstechnik. EDV-Grundlagen, Programmierung, Mediengestaltung.'' Galileo Press, Bonn 2005, ISBN 3-89842-668-8.
* Funktsjoonsfäidige äddere Gat-Koarten-EDV in't Museum
* Fon Hollerith tou IBM – Ju Geskichte fon ju kommerzielle Doatenferoarbaidenge
* IBM-Gat-Koarten-Systeme
* Heise-Newsticker: Heinz Nixdorf Museumsforum wiest Hollerithmaskine
* Thomas Watson Jr.: ''Fon ju Tabelliermaskine tou IBMs System/360.''
* Oukuutengen uut ju EDV, IT un Technik

### Oankelde Ätterwiese
Floaksmeer

Dät Täärp Floaksmeer (Plattdüütsk Flaasmeer;Hoogdüütsk Flachsmeer) is een Deel fon ju Meente Westoverledingen.

## Geskichte
Ju wiedloftige Foangebiede uut ju Foartied, ap wäkke däälich dät Täärp lait, wuden eerst in dät leete 17. un in dät 18. Jierhunnerd  kultivieret. Dät Täärp wuud in 1770 as Feen-Siedelenge apsteen un is tou Begin man loangsoam woaksen. 
Domoals waasen in fuul Feen-Siedlengen do Siedelere äärm, so uk in Floaksmeer.
In dät 19. Jierhunnerd keemen altied moor Siedelenge ätter Floaksmeer. 
Fon 1905 wohneden in Floaksmeer fjaur moal so fuul Siedelenge as noch 1821. 
Bit in dät 20. Jierhunnerd hieden ju Siedelenge tou n grooten Deel deermäd tou dwo dät Woater fon do Foane kwiet tou wäide.
Uumdät uk fuul katholske Siedelenge ätter Floaksmeer togen, is 1860 ju Säärkenmeente St. Bernhardt apstounden wuden. 
Ju Säärke is in een näiromantiske Uutsjoon deelsätt wuuden. 
Man do Floaksmeertjer waasen, un sunt uk noch, tou n grooten Deel evangelsk. 
Ju evangelske Säärkenmeente stammede fon ju Säärkenmeente Steenfelde ou.
Foar een poor Jiehre roate et uk noch een Baptisten-Säärkenmeente in Floaksmeer.
Ju hieden een litje Huus an die Riezenboomsträite (Birkenstraße) 44. Man dälich rakt et ju Huus nit moor.
Oun dän 1. Januar 1973 is Flachsmeer in ju näie Meente Westoverledingen keemen.

## Däälich
Däälich rakt dat 4151 Ienwonere in Floaksmeer (2001).

## Die Noome fon dän Täärp
Die Noome is dät eerste Moal 1818 uurlääwert wuuden. 
Hie geen ap do groote Foanseen touräärch, in wäkke man fröier die Floaks ounbaued hääd.
Skroadnib

Die **Skroadnib** (*Anarhynchus frontalis*, maorisk: "nguto parore", ängelsk: "Wrybill", düütsk: "Schiefschnabel") is n Fuugel, die in Näi-Seelound tou fienden is.
Runen

Dät **Runenskrift**, of do **Runen**, sunt dät ooldst bekoande Skrift fon do germoanske Foulke fon Noud-Europa. Do Runen wuuden fon’t twäide Jierhunnert bit dät soogentiende Jierhunnert bruukt. Ju Runologie is Deel fon de germoanske Sproakwietenskup un deerbie wäiden Runen wietenskuppelk unnersoacht un beskreeuwen.

## Do Runenriegen
### Dät Futhark: Do ooldste Runen
Do eerste Runen uut dät twäide Jierhunnert wuuden fuunen in Jütlound, Släswiek-Holsteen un Sweden. Ja kuume aal uut’t twäide Deel fon’t twäide Jierhunnert. Et rakt uk Skriftteekene uut Noud-Europa, do gratter sunt, man weerfon me nit seeker kweede kon of dät Runen sunt.

Dät ‘Oolde Futhark’ hiede 24 Runenteekene. Ap’t Kylversteen uut Gotlound (Sweden) sunt foar dät eerste Moal aal do 24 Runenteekene fuunen. Dit Oolde Futhark wuude bit tou dät oachte Jierhunnert bruukt.

### Dät Futhork: Do Anglofräiske Runen
Dät Anglo-Fräiske Futhorc (oafte uk Anglo-Saksisk naamd) bestuude in’t Begin uut 29 Teekene, leeter uut 33. Uum dät Jier 500 tou wuude et Runenalfabet äntwikkeld. Et rakt moor Theorien uur dit Runenalphabet. Muugelk is et in Fräislound äntwikkeld un do ätter Änglound wai broacht. Een uur Muugelkaid is dät do Runen fon Skandinavien uutwonnerd wieren ätter Ängelound, wier dät Futhorc annerd wuude, un deerwai ätter Fräislound wai broacht wuude. 

### Dät juungere Futhark
Uk in Skandinavien annere sik dät Futhark. Fon’t 7. bit tou et 8. Jierhunnert wuude et ap 16 Runenteekene redutsiert. Deerbie wuuden een poor Runen foar ferskeedene Luude bruukt: So wuude ju u-Rune foar do Luude *u, y, o, ö* und *w*. Uum daach do Luude in do Runen leese tou konnen, wuude dät punktierte Runenalfabet moaked. So äntstuude in’t hooge Middeloaler een punktierte Runenriege, weerbie älke latienske Boukstäf uk een Runeteeken häd.

In do uur germoanske Gebiete wieren do Runen aal in’t 7. Jierhunnert, deels in dät 11. Jierhunnert ferdreeuwen. In Skandinavien wuuden se noch loanger bruukt, muugelk uumdät do Moanskene ju foarkristelke Mythologie un Uurlaawerenge (so as ju Edda) as Deel fon hiere Traditsjoon behoolde wüülden. Disse Runen bleeuwen bit in’t 15. Jierhunnert in Skandinavien in Gebruuk.

### Dalarna Runen
In ju sweedske Region Dalarna wuude in dät 16. Jierhunnert een Runenskrift moaked, wäkke een Moangelse waas fon latienske Bouksteeuwe un Runen. Disse Runen wuuden bit tou dä Begin fon’t 20. Jierhunnert bruukt. Do Dalarna Runen wuuden foarallen bruukt foar ju elfdoalske Toal.

## Runen in Fräislound
Et rakt 21 Runen uut de fräiske Lounde. Do eerste sunt uut dät 5. Jierhunnert en do lääste fon’t 9. Jierhunnert, uut’t 6. un 7. Jierhunnert wuuden 12 Runen uurlaawerd. Bie do Anglofräiske Runen kon me nit licht kweede, dät do Fräisk of Ängelsk sunt. Daach rakt et moor Ienfloude fon’t latienske Skrift ap do ängelske as ap do fräiske Runen. Ap ju Rune fon Westeremden B sunt besunnere Runen tou sjo, do silläärge nit ap uur Objekten fuunen sunt
Panama-Stääd

**Panama-Stääd** (ap Spoansk: ***Ciudad de Panamá***) is ju Haudstääd un die Regierengssit fon dän middel-amerikoansken Stoat Panama. Dät is mäd sowät 813.097 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. Ju lait in't Suude fon ju Provinz Panamá an ju Kuste fon dän Pazifisken Ozean, kräkt aastelk fon dän Panama-Kanoal. Ju moderne Stääd is die wirtskuppelke, politiske, touristiske un kulturelle Middelpunkt fon dät Lound. Ätter ju Wirtskup tou uurdeeljen is dät een Waareld-Stääd.

## Geskichte

Die spoanske Gouverneur Pedro Arias Dávila gruundede ap dän 15. August 1519 *Nuestra Señora de la Asunción de Panamá* sowät 10&nbsp;km aastelk fon wier däälich ju Binnestääd lait (Casco). Ap dän 15. August 1521 kreech ju Stääd dän Noome, dän ju däälich häd un uk dät Woapen, dät ju däälich häd. Truch ju Äntdäkkenge fon dät Inka-Riek in Peru wuude ju Stääd bolde tou een wichtich Honnels-Säntrum. Do rieke Skätte fon do Inka wuuden fon hier ätter Europa broacht.

1671 wuude ju Stääd truch dän ängelske Seeroower Henry Morgan fernäild un ätters sowät 5 Kilomeetere suudwäästelk deerfon, wier ju däälich lait, wier apbaud. Ruinen fon ju fröiere Siedelenge sunt noch deer un wäide Panamá la Vieja naamd. Ätterdät ju Stääd in ju Foulgetied fon masse Seeroowere plunnerd wuude, ferloos die Honnel bielitjen sien Betjuudenge. Ju Stääd won in Tonk fon hiere geografiske Position ap ju Lound-Äängte fon Panama bolde moor Betjuudenge. Man ju belieuwde eerste ätter dän Bau fon dän Panama-Kanoal aan stäärkeren Groi. In 1903 wuude Panama-Stääd tou ju Haudstääd fon dät näi gruundede Lound Panama ferkloord, in't Foaren hiede dät Rebät tou Kolumbien heerd.

Mäd dän Bau fon ju eerste Iersenboan-Linie un läiweloa dän Panama-Kanoal hiede ju Stääd in't leete 19. un foaraaln in't 20. Jierhunnert aan baldoarigen wirtskuppelken Apswung. Apstuuns groit ju Grööte fon ju Stääd gau, wierbie nit bloot ju Touwonnerenge, man uk ju Immobilien-Spekulatsjoon un wildääge uk dät Waaksjen fon Drogen-Jäild uut Kolumbien een Rulle spielt.

Al in 1513 waas truch Poabst Leo X. dät Bistum *Santa María de La Antigua del Panamá* apgjucht wuuden. In 1925 wuude dät tou't Äärtsbistum Panama un wuude direkt dän Hilligen Stoul unnerstoald. Biskops-Säärke is ju Kathedroale Santa Maria la Antigua.

## Foutnooten
Bayano

**Bayano**, uk bekoand as **Bayamo**, **Vallano**, **Vayamo**, **Vaino** of **Ballano** waas n fluchteden Skloue, die wilst do 1550er Jiere in Panama as Uppermon fon fluchtede Sklouen do Honnelsweege twäärs uur ju Lound-Äängte uunseeker moakede, wier do Spoaniere dät Gould un Säälwer transportierden dät jo do Inka in Peru ounuumen hieden. Fluchtede Sklouen, do sik deelwiese mäd Indioanere ferbuunded hieden, fierden junner oafter Guerilla-Kriege juun do Spoanske, man ju Revolte unner Bayano waas ju grootste sukke Revolte in Panama in't 16. Jierhunnert.

Bayano heerde fermoudelk tou dät muslimiske Foulk fon do Mandinka uut Wääst-Afrikoa, bit hie in 1552 fangen un as Skloue ap n Skip ätter Amerikoa broacht wuude. Hie hiede mäd 400 uur Sklouen fluchtje kuud, uumdät dät Skip ap Gruunde fäästseeten waas. Monken do Spoanske wuude hie bolde bekoand as "*el rey negro Bayano*", "die swotte Köönich Bayano", foar dän do Nood hieden. In 1556 kreech Pedro de Ursúa fon dän peruoansken Vize-Köönich Andrés Hurtado de Mendoza dän Apdraach, Bayano militärisk tou uurwinnen. Man as de Ursúa truch dän Rienwoold keemen waas un ju Fäästenge fon Bayano un sien Ljuude saach, moaste hie fääststaale, dät ju mäd sien Middele nit ientouniemen waas. Also honnelde hie mäd Bayano n Woapenstilstound uut un booden him oun, Panama twiske do Spoaniere un sien Ljuude aptoudeelen. As do Spoanske touhoope mäd do Apstoundiske hiere Eenigenge fierden, dieden do Spoaniere do Apstoundiske n Middel in dän Wien, un as do aal beduust wieren, noomen jo do mee un broachten jo aal wier in'e Skloueräi. Bayano sälwen wuude leeter as Trophäe foar dän Vize-Köönich ätter Lima broacht, fon wier hie as fräien Mon ätter Spoanien uutwonnerde. Junner lieuwde hie ferhooldnismäitich wäilhääbend unner Huus-Arrest, bit hie aan natüürelken Dood stoorf.
Quechua

**Quechua** of **Ketschua** (amtelk in Bolivien *Qhichwa*, in Peru maasttieds *Qichwa*, in't aastelke Jooplound fon Peru un in Ecuador *[[Kichwa]]*), is een Gruppe fon ääng mädnunner ferwoandte Sproak-Varietäten, do fon Indioanere in ju Anden-Ruumte fon Suud-Amerikoa boald wäide. Do Sproak-Wietenskuppere sunt sik nit eenich, of me hier fon een oankelde, dialektoal stäärk differenzierde Sproake baale skäl, of fon een Sproak-Familie mäd moorere Sproaken, un dät honget deer uk fon ou, ätter wäkke Kriterien me unnerskat, of do Varietäten nu as Dialekte of as oaine Sproaken bekieked wäide skällen (sproak-immanente struktuurelle of soziolinguistiske / identitäre Kriterien).

Ferskeedene Quechua-Varianten wuuden ieuwenske uur Sproaken uk in ju Kultuur fon do Inka, man uk al in Kultuuren foar ju Inka-Tied boald, wierbie tou dät Eende fon ju Inka-Tied een Variante (dät sonaamde "klassiske Quechua") as Lingua franca in groote Deele fon ju Anden-Ruumte tjoonde.

Ferskeedene Varietäten fon dät Quechua sunt Amtssproake in Bolivien, Peru un Ecuador, man dät rakt uk Quechua-Baalere in do Lounde Argentinien, Kolumbien, Chile un Brasilien. Aaltouhoope wäd taksierd, dät deer 7,8 Millionen Ljuude Quechua baale konnene. Unner Quechua (Foulk) wäide do Foulksstomme touhoopefoated, do deer Quechua baale.

## Fergliek fon do Varietäten

## Wällen
* Düssen Artikkel berouet deelwiese ap ju Wikipedia ap Düütsk.

## Ferbiendengen ätter buute
* Wikipedia ap Quechua
Quechua (Begriepskloorenge)

**Quechua** bezeichnet:

* Quechua, een Sproake of Sproakfamilie in do Anden
* Quechua (Foulk), Foulksstomme, do deer Varietäten fon dät Quechua baale
* Quechua (Hööchtenstappe), een Hööchtenstappe fon do Anden
* ''Quechua'' (Sleek), aan Sleek fon Ringelwurrme, ju dät in do Anden rakt.
* een Määrke fon "Outdoor"-Uutrustenge fon ju Firma Decathlon
Rio Juruá

Die **Juruá** (portugiesisken Noome in Brasilien; ap Spoansk, in Peru, hat hie **Río Yurua**) is een 3283 Kilomeetere loange, fon gjuchts kuumende Sieden-Äi fon dän Amazonas in Peru un Brasilien.

## Ferloop fon ju Äi
Ju Äi äntspringt in't Bierichlound fon ju peruoanske Region Ucayali, suud-aastelk fon Puerto Portillo un fljut fon junner ätter't Noudwääste. Bie Foz do Breu slängelt sik ju Äi twäärs uur't Skeed ätter Brasilien un fljut eerste in noudelke un ätters - parallel tou dän Purus - in noud-aastelke Gjuchte truch dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas. Junner lait ju glieknoomige Meente Juruá an ju Äi. Die Juruá fljut in dän Bupperloop fon dän Amazonas (Koordinoaten fon ju Mundenge: 2°38′9″S 65°45′22″W)

Ap aaltouhoope 1823 Kilomeetere Loangte is die Juruá skipbeer.

## Do grootste Äien, do deer oun fljoote
Tou do grootste Äien, do deer oun fljoote, heere (fon buppe ju Äi deel:
* Río Humaitó *(gjuchts)*
* Juruá Mirim *(links)*
* Rio Moa *(links)*
* Río Ipixuma *(links)*
* Riozinho da Liberdade *(gjuchts)*
* Rio Gregório *(gjuchts)*
* Rio Eiru *(gjuchts)*
* Río Tarauacá *(gjuchts)*
* Río Xiruá *(gjuchts)*
* Rio do Breu *(gjuchts)*

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet ap een Uursättenge uut ju düütsksproakige Wikipedia.

### Literatuur
* Colbert E. Cushing, Kenneth W. Cummins, G. Wayne Minshall: *River and Stream Ecosystems of the World: With a New Introduction*. University of California Press 2006, ISBN 0-520-24567-9, S. 280ff (beskatte Online-Version (Google Books))
*''Juruá'' in Meyers Enzyklopädie fon 1907 ap zeno.org

### Weblinks

## Einzelnachweise
Rio Madeira

Die **Rio Madeira** is een Äi in Brasilien in Suud-Amerikoa. Dät is een Sieden-Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut. Uumdät deer 31200 Kubikmeetere in ju Sekunde oufljoote, is hie ju grootste Sieden-Äi waareldwied. Hie äntstoant uut dät Touhoopefljooten fon Río Mamoré un Río Beni aastelk fon Nova Mamoré un fljut mäd nit aal tou fuul Wiendengen generell ätter't Noudaaste.

## Dät Äi-System

Ju Äi häd dän Noome *Rio Madeira* ap do unnere 1450 Kilomeetere fon dät Äi-System. Tou Begin al is die Rio Madeira mäd een Woaterfierenge fon sowät 18000 Kubikmeetere in ju Sekunde äänelk groot as die Mississippi River. Wier do bee Wäl-Äien touhoopefljoote, is die Río Beni woaterrieker as die Río Mamoré un jält deermäd as hydrogroafiske Haud-Wäl-Takke, wierfon die Begin mäd dät Wäl-Rebät fon dän wieruume woaterriekeren Río Madre de Dios in do peruoanske Anden lait. Ju loangste Wäl-Takke is die Río Mamoré mäd sien loangste Sieden-Äi Río Grande (in'n Bupperloop Río Caine naamd) un deerfon wieruum ju loangste Wäl-Äi Río Rocha. Mäd him wäd foar dän Rio Madeira een Loangte fon aaltouhoope 3.380 Kilomeetere ounroat.

Juust so as die Amazonas is uk die Rio Madeira een Wietwoater-Äi. Groate Deele fon sien Woaterfierenge kuume uurspröängelk uut do Rant-Bierichkätten fon do Anden, wier masse Rien deel kumt. Düsse Rant-Bierichkätten bestounde uut Sediment-Steen-Soarten, do licht erodierd (also truch Uumewaareld-Faktooren ousliepen) wäide konnen. Deeruum hääbe düsse Stroome masse Swieuw-Stoffe in sik. Deerbie wäd die Rien an'n Rant fon do Anden fon't Noudwääste ätter't Suudaaste stoadich minner, wät mäd dän Uurgong fon dän ful-humiden troopisken Rienwoold bit tou do semiaride Doal-Seetele fon do bolivioanske Anden touhoopehonget un wät sik wierspeegelt in ju juunstoundende Loange fon fon ju Woaterriekste hydrologiske Haud-Takke in't Noudwääste (Río Madre de Dios) un loangste Wäl-Takke (Río Grande) in do Savannen fon't Suudaaste.

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän Artikkel in ju düütsksproakige Wikipedia.
Damp-Lokomotive

Ju **Damplokomotive** (Kuut **Damplok**) is een Baufoarm fon ju Lokomotive, ju fon Woater-Damp bedrieuwen wäd. Ju gewöönelke Bauwiese häd aan Damp-Ärtjuuger een Kolwe-Dampmaskiene un een Uumesleek-Drieuw-Fierwierk (düütsk: Kurbeltrieb-Fahrwerk). Säildener rakt dät uk besunnere Bauwiesen. Aptoufierjen sunt monken düsse besunnere Bauwiesen biespilswiese Fjuurloose Damplokomotiven, do mäd Damp apfäld wäide, dän jo unner Druk hoolde; uurs n Biespil sunt Kamjool-Damplokomotiven.

Damplokomotiven wieren do eerste sälwenfierende, maskinell bedrieuwene Skienenfiertjuuge un dominierden dän Skienenferkier fon sien Äntstoundenge bit tou ju Midde fon't 20. Jierhunnert. Damplokomotiven wieren uk Dreegere fon ju nu gau iensättende Äntwikkelenge fon dän Göider-Ferkier juust so as dän nasjonoalen un internasjonoalen Honnel. Do Damplokomotieven hieden aan fergliekswiese läipen Wierkengsgroad moakeden fuul Oarbaid. Deeruum wuuden do ätter ju Ärfiendenge fon näiere Oundrieuwstechnologien uurloang truch Diesel- un Elektro-Drieuwwoaine ärsät, deelwiese roate dät uk Damplok-Ferboode. Sänt dät lääste Fjoodendeel fon't twintichste Jierhunnerd is die Näibau fon Damplokomotiven een Uutnoame, un oolde Exemploare wäide uk maasttieds bloot noch museoal bedrieuwen.

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän düütsksproakigen Wikipedia-Artikkel
Río Napo

Die **Río Napo** is een 1480 Kilomeetere loange Äi mäd een Woaterfierenge fon 4600&nbsp;m³/s of sogoar 6.300&nbsp;m³/s. Hie äntstoant an do wäästelke Honge fon do Vulkoane Antisana, Sincholagua un Cotopaxi, fon wier hie truch dän ecuadorioansken un peruoansken Deel fon dät Amazonas-Bäkken fljut un sowät 65&nbsp;km noudaastelk fon Iquitos in dän Amazonas lopt.

Eer die Napo dät läige Lound rakt, fljoote him masse Äien tou, do in do *[[Páramo (Ökosystem)|Páramos]]* fon do Anden äntstounde un Woater fon do Glitskere kriege, do me ap do Vulkoane findt. Die buppere Napo hat in düssen Beriek uk *Jatunyacu* (dät is dät Quechua-Woud foar *groot Woater*). Al in't Amazonas-Bäkken fljut die buppere Napo bie Puerto Napo mäd ju Äi Anzuni touhoope un hat fon junner oun Napo (of: unneren Napo).

Ätters fljut die Napo ätter't Noudaaste, bit deer fon links die Coca oanefljut. Kjunner lait Puerto Francisco de Orellana (uk El Coca naamd), ju Haudstääd fon ju ecuadorioanske Provinz Orellana. Fon hier uut fljut die Napo ätter't Aaste, ap't Skeed twiske Ecuador un Peru fljut deer fon links die Auarico oane, die sien Wälle in do Foolden fon dän Vulkoan Cayambe häd. Die Napo fljut in Peru fääre ätter't Suudaaste. Fon gjuchts fljut him fääre bie Cucuray die Curaray tou. Bie ju Siedelenge Francisco de Orellana in ju Provinz Maynas mundet die Napo läiweloa in dän Amazonas.
Putumayo (Äi)

Die **Río Putumayo**, ap Quechua un histoorisk **Putumayu** (*putu* "as Behooldnis tjoonjende groote Frucht", *mayu* "Äi"; ap Inga-Kichwa *Valsayacu* of *Walsayaku*: *walsa* Balsaboom, *yaku* "Woater"), in dän unneren Deel fon sin Ferloop (in Brasilien) **Rio Içá**, is een Äi in Suud-Amerikoa. Hie fljut in Brasilien tichte bie San Antônio do Içá in dän Amazonas.

Ju 1813&nbsp;km loange Äi häd een Woaterfierenge fon 8760&nbsp;m³/s. Die Putumayo is in bienaist sien heele Loangte goadelk foar ju Skipfoart un is deermäd n wichtigeren Woaterwai as die noudelk parallel ferloopende Río Japurá. Hie is n Transport-Wai foaraaln foar ju Fäi-Wirtskup (4 % fon dät Rebät, wier hie sien Woater fon kricht, sunt Gäärslound) un foar ju Kautschuk-Industrie.

Die Putumayu äntspringt unner dän Noome Río Guamuez ap'e Naite fon Pasto, Kolumbien, in dän La Concha-See. Die Guamuez fljut ätter dän Uuttreed uut do Anden ätter't Suudaaste truch dän Tropisken Rienwoold (die moaket 87 % fon dät Lound uut, wier hie sien Woater fon kricht). Fon Puerto Asís oun bilget hie unner dän Noome Putumayo dät suudwäästelke Skeed fon Kolumbien ätter Ecuador un Peru.

Ätter düsse Äi häd dät kolumbioanske Departamento Putumayo sin Noome.
Japurá

Die **Rio Japurá** [ˌʒɐpuˈɾa] (Spoansk *Yapurá*), in dän kolumbioansken Bupperloop **Río Caquetá** beteekend, is een suud-amerikoanske Äi mäd 2.816&nbsp;Kilomeetere Loangte, ju fon links in dän Amazonas fljut.

## Ferloop fon ju Äi
Die *Río Caquetá* äntspringt aastelk fon Pasto in do Anden in't Suudwääste fon Kolumbien, bloot sowät 10&nbsp;km oawe fon do Wällen fon dän Río Magdalena. Fon junner fljut hie in suudaastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie ap een Fljootsträkke fon 733&nbsp;km *Rio Japurá* naamd wäd. Die Japurá is mäd een Woaterfierenge fon in'n Truchsleek 18.600&nbsp;m³/s ju träädgrootste Sieden-Äi fon dän Amazonas (ätter dän Rio Madeira un dän Rio Negro) Tou dän Rio Negro bestounde Ferbiendengen uur moorere natüürelke Woaterweege. Dät Rebät, wier die Japurá sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon 255700&nbsp;km². In't Ferhooldnis deertou skient ju Äi uuremäite groot, wät fonsäärm deerfon kumt, dät in Deele fon't wäästelke Amazonas-Bäkken een baldoarige Masse Rien faalt. Bie Tefé fljut die Stroom, touhoope mäd litjere Sieden-Ierme, in dän Amazonas.
Rio Negro (Amazonien)

Die **Rio Negro** (Portugiesiske Skrieuwwiese, ap Spoansk:Río Negro; Betjuudenge: „Swotte Äi“) is mäd een Woaterfierenge fon sowät 28.400&nbsp;m³/s un een Loangte fon 2.253 Kilomeetere (uur Río Uaupés 2.400 Kilomeetere) ätter dän Rio Madeira ju twäidgrootste Sieden-Äi fon ju Waareld. In een Lieste fon do loangste Äien ap ju Äide stoant hie ap Ploats 60, man ap een Lieste fon do woaterriekste Äien ap Ploats 6. Hie äntspringt in't Suudwääste fon dät Bierichlound fon Guayana in Kolumbien. Die Rio Negro fljut fon junner twäärs uur dän Äquator un in aast-suudaastelke Gjuchte, sträkkenwiese loangs dät Skeed twiske Kolumbien un Venezuela, truch Brasilien un mundet wät unnerhoolf fon Manaus in dän Amazonas.

## Swot-Woater-Äi

Die Rio Negro is een sonaamde Swot-Woater-Äi, deer kumt uk sin Noome fon. Ju Äi lät so swot, uumdät deer masse Huminsüüren un Fulvosüüren in't Woater sunt. In dät Rebät, wier die Rio Negro sien Woater fon lukt, waasket die Rien düsse Süüren uut dän läipen Boudem fon ju Terra firme.

Swotwoater häd een stäärke Klöär, daach kon me deer truch kiekje, uumdät dät neen Swieuw-Deeltjene änthoaldt. In do neerstof-äärme Woatere groie nit fuul Plonten, daach faale deer fuul oustuurwene Plontendeele oane un wäide oubaud. Truch ju Neerstof-Äärmoud rakt dät in dän Rio Negro bolde neen Määgen-Moaden un deeruum uk praktisk neen Malaria. In'n Bupperloop kricht die Rio Negro uut dät Bierichlound fon Guayana uk Woater fon Kloorwoater-Äien. Unner ju Ienmundenge fon dän Rio Branco is dät Woater wät smuddiger un bruunelker.

Bekoand is ju Ienmundenge fon dän Rio Negro in dän Amazonas (beteekend as Encontros das Águas)]]. Ätter dät Touhoopefljooten in een Äi-Bääd lät sik noch moor as trüütich Kilomeetere loang dät Swotwoater fon dän Rio Negro fon dät molkerch-bruune Woater fon dän Amazonas unnerskeede, bit sik dät läiweloa fermongeld häd.
Rio Xingu

Die **Rio Xingu** [ˌχiu ʃĩˈɡu] is een groote Äi in't Jooplound fon Brasilien, ju fon'e gjuchte Siede in dän Amazonas fljut.

## Ferloop fon ju Äi
Die Rio Xingu bieldet sik in dän noudelken Deel fon ju Hooch-Ieuwene fon Mato Grosso truch ju Fereenigenge fon do Äien Ronuro un Culuene, wierbie die Unnerloop fon dän läästen fon ju Ienmundenge fon dän Rio Sete do Setembro oun al oafter as Xingu bekieked wäd. Dät Rebät, wier do Wällen fon dän Xingu lääse, is bestimd fon Wüüldnis, wier me nit truch kumt, Sumplound un masse Woaterdoaben.

Fon hier uut fljut die Xingu uur sowät 1980 Kilomeetere in moorere groote Boogen in noudelke gjuchte do brasilioanske Buundesstoaten Mato Grosso un Pará, eer hie läiweloa bie Porto de Moz in dän unneren Amazonas mundet.

Die Xingu is charakterisierd truch Stroomsnällen un Woaterfaale, do truch dät Uutstrieken fon paläozoiske Loagen in't Suude fon't Amazonasbäkken bielded wäide.

## Geskichte
Dät waas in ju Kolonioal-Tied al ädder bekoand, dät dät ju Äi rakt, man niep ärfoarsked wuude ju Äi eerste in't 19. Jierhunnert. In't Jier 1843 unnernoom Prins Adalbert fon Prüüsen een Raise dän Rio Xingu uumehooch, bit tou een Siedelenge mäd Noome Piranhacoara. Fon him stomje do eerste niepere Informationen uur düsse Äi, do foar een Koarte tou bruuken wieren. Die Dokter, Ethnologe un Foarskengsraisende Karl von den Steinen unnernoom in do Jiere 1884 bit 1887 noch insen een Raise, wier hie noch moor Wieten uur ju Äi un do Ljuude an hiere Ougere touhoopedruuch.

Oun dän Xingu wuude in 1961 ap Bedrieuwen fon dän Anthropologe Orlando Villas Bôas un sien bee Bruure *Cláudio Villas Bôas* un *Leonardo Villas Bôas*, do sik foar do Gjuchte fon do Indioanere iensätten, die Parque Indígena do Xingu, een Oard Indioaner-Reservoat, iengjucht. Dät waas dät eerste Moal, dät ju brasilioanske Regierenge een Stuk Lound oun Indioanere uurroate. 

Sänt do 1980er Jiere un bit däälich rakt dät wier un wier Stried un juristisken Twist uum ploande Staudom-Projekte, do ju Natuur un do Indioanere loangs ju Äi in Gefoar brange. Deertou heert dät Bolo-Monte-Woaterkrääftwierk, dät hoast baud wäd un tou ju Uurfloudenge fon groote Loundskuppe fiere skäl. Internasjonoal bekoand wuuden is in dän Protest deerjuun Raoni Metuktire, aan Uppermon fon dät Kayapo-Foulk.
Fjooden Koalitsjoonskriech

Die **fjoode Koalitsjoonskriech** uk **trääden Napoleoonsken Kriech** of **Fäildtoach juun Prüüsen**, waas aan Kriech in do Jiere 1806 un 1807, wier oane dät eerste frantsööske Kaiserriek un sien Ferbuundede ap'e eene Siede un ap'e uur Siede foaraaln dät ruske Kaiserriek touhoope mäd Prüüsen stuuden. Die oolde prüüske Stoat briek in ju Dubbelslacht fon Jena un Auerstedt in'n Oktober 1806 touhoope. Die Hoaf fluchtede ätter Aastprüüsen. Ju Haud-Last fon dän Kriech liech nu bie Ruslound. Ätterdät Napoleon do Prüüsen un Russen in ju Slacht bie Friedland äntskeedend slo kuude, be'eendede die Free fon Tilsit dän Kriech. Prüüsen ferloos deerbie bienaist n Haaldeel fon sien Flakte, moaste hooge Wiergoudmoakenge betoalje un ferloos fuul fon sien Betjuudenge. Deerjuun stuude Napoleon ap n Hööchtepunkt fon sien Moacht.
Äquator

Die **Äquator** fon ju Äide is die ap hiere Bupperflakte ounnuumene Grootkring, ap dän sien Ieuwene (ju **Äquator-Ieuwene**) ju Äid-Oakse in't Lood stoant. Heel niep nuumen mout me fonsäärm kweede, dät ju Äide truch ju Ouplattenge an do Poole neen äächte Kuugel is, man moor sowät as n Rotationsellipsoid, buppedät sunt deer noch Bierge un Doale. Die Äquator is also uk naan niepen Kring, man die Unnerskeed is litjet.

Ju Äid-Bupperflakte wäd fon dän Äquator in een noudelke un een suudelke Hoolich-Kuugel apdeeld, deerfon kumt die latienske Noome "Aequator", die sowät as "Gliekmoaker" betjudt. Ap him beluuke sik do parallele Littik-Kringe, do tou ju Bemäitenge fon ju Äide in Noud-Suud-Gjuchte mäd Hälpe fon Brattenkringe bruukt wäide. Die Äquator sälwen häd ju geographiske Bratte 0°.

Die Snied fon ju Äquator-Ieuwene fon ju Äide mäd ju uum ju Äide toachte Heemels-Kuugel is die **Heemels-Äquator**. Dät is fonsäärm een Modell uut Äidiske Perspektive, dät foar ju Heemels-Bekiekenge fon ju Äide uut goadelk is, man nit mäd ju Reoalität uureenstimt.

In ju Geometrie wäd die Begriep **Äquator** in't Meene ap ju Kuugel in Ferbiendenge mäd een truch hieren Middelpunkt fäästlaide Oakse bruukt.

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Marañón

**Marañón** stoant foar:

* Río Marañón, Wäl-Äi fon dän Amazonas
* Provinz Marañón, peruoanske Provinz
* Marquesado de Marañón, 1987 fon ju spoanske Kroune in Besinnenge ap Gregorio Marañón y Posadillo foar dän sien Ätterkuumere skäppeden Äärf-Oadels-Titel.

**Marañón** is Bestounddeel fon dän Familiennoomen fon foulgjende Personen: 
* Gonzalo López Marañón (1933–2016), spoansken Oardens-Mon un Apostoolsken Vikoar fon Sucumbíos.
* Gregorio Marañón (1887–1960), spoansken Mediziner, Skrieuwer un Philosoph.
* Alejandro Marañón Pérez (* 1977), spoansken Foutbaal-Spieler.
Río Marañón

Die 1905 Kilomeetere loange **Río Marañón** is ju linke un fon ju Woaterfierenge häär grattere fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suudamerikoa. Sien Woaterfierenge bedrächt in'n Truchsleek 15.000  m³/s, wiermäd hie as hydrologiske Haud-Wäl-Äi fon dän Amazonas jält, uk wan die Río Ucayali ju loangere fon do bee Wäl-Äien is. Die Marañón fljut truch dät Lound Peru.

## Ferloop fon ju Äi

Die Marañón äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Lauricocha un Río Nupe. Die lääste fon do bee äntspringt in ju Cordillera Huayhuash in een Hööchte fon 5800 Meetere. Die Uursproang fon dän Río Lauricocha noudelk fon ju Cordillera Raura in tjo Lagunen buppe dän Lauricocha-See wuude in 1909 fon Wilhelm Sievers as Wälle fon dän Amazonas ärmiddeld. Die Río Lauricocha waas bit tou ju Apfiendenge fon dän Río Apurímac in't Jier 1975 as Bupperloop fon dän Amazonas anärkoand.

Die Marañón truchlopt aan wieden Deel fon do Anden in't Noude fon Peru un nimt ap'e naite fon La Union dän Río Vizcara un in ju Provinz Bagua dän Utcubamba ap. As een fon do loangste Äien fon Peru fljut hie moorere hunnert Kilomeetere binne do Anden parallel tou do Bierich-Kätten ätter't Noudwääste, bit hie ätter't Aaste in't Amazonas-Jooplound uutträt un sik junner mäd dän Río Ucayali tou'n Amazonas fereeniget. Die Marañón fljut truch Hooch-Bierichlound, hoolfwöistenoardige Doalsoolen juustso as subtropisken un tropisken Rienwoold.

## Wällen-Ätterwiese
* Düssen Artikkel foutet ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Rio Tapajós

Die **Rio Tapajós** [ˌχiu ˌtapɐˈʒɔz] is een fon do grootste Sieden-Äien fon dän Amazonas. Hie fljut truch Brasilien. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Rio Juruena un Teles Pires un mundet fon gjuchts (also oun't suudelke Ouger) tiche bie Santarém in dän Amazonas.

Oun't Ouger fon dän Rio Tapajós lait ju ferlätte Siedelenge Fordlândia.

## Ferloop fon ju Äi
Die Rio Tapajós häd sunner Wäl-Äien een Loangte fon sowät 810 Kilomeetere. Mäd sien gjuchte Wäl-Äi, dän Teles Pires kumt hie aaltouhoope ap 2.291 Kilometere. Ju Äi is uur ju heele Loangte wäch skipbeer, man buppe fon Itaitubas bloot foar litjere Skiepe, uumdät junner masse Stroomsnällen sunt. In dän Unnerloop foare uk Kjuusfoart-Skiepe uut Düütsklound uur dän Atlantik un dän Amazonas roun.

Die Rio Tapajós is känteekent truch sien blaauw-gräine Klöär. An ju Mundenge is ju Äi sowät tweelich Kilomeetere wied un deermäd wieder (man uk flakker) as die Amazonas. Hie häd oun sin *Unnerloop* ljoacht-wiete Ouger-Strounde mäd aiske fienen Sound. Düsse Strounde gunge gjucht flak in ju Äi. Uurs as die Amazonas häd die Tapajós wuddelk kloor Woater.

Bie Itaituba, wät minner as 400 Kilomeetere foar ju Mundenge in dän Amazonas, ferlopt ju Uurwoold-Sträite Transamazônica twäärs uur dän Rio Tapajós. Kjunner kumt ju Transamazônica dän Amazonas ap't naiste. Fon Santarem uut fiert parallel tou ju Santarem-Cuiaba-Loundsträite ätter ju Transamazônica wai. Düsse Loundsträite is foar do Ferhooldnisse fon junner besunners goud uutbaud.

In'n *Bupperloop* fon ju Äi rakt dät Stroomsnällen, wier grattere Skiepe nit truch kuume. Dät rakt Ploane, do Fälsen tou sprängjen, deermäd uk grattere Skiepe bit in do Wäl-Äien kuume konnen. Gruund deerfoar sunt do Räistoffe, do junner oubaud wäide konnen.

Uk is die Bau fon dät Woaterkrääfwierk São Luiz do Tapajós ploand, uum een seekere Energie-Fersuurgenge fon ju Region tou seekerjen. Läip is, dät dät in een Rebät ploand is, dät unner Natuurskuts stoant. Deeruum ferwäigerde ap dän 4. August 2016 ju Uumewaareld-Behöörde IBAMA ju Uumewaareld-Lizenz, sodät dät Projekt nit baud wäide duur.

## Do grootste Sieden-Äien
Tou do grootste Äien, do deer ounfljoote, heere:

* Río Cururu *(gjuchts)*
* Río Leste *(gjuchts)*
* Río das Tropas *(gjuchts)*
* Río Crepori *(gjuchts)*
* Rio Jamanxim *(gjuchts)*
* Río Igarapé Açu *(gjuchts)*

## Wällen-Ätterwiese
* Düssen Artikkel foutet ap dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia.
Rio Purus

Die 3210&nbsp;Kilomeetere loange **Rio Purus** (portugiesiske Skrieuwwiese; ap Spoansk: **Río Purús**) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut.

## Ferloop fon ju Äi
Ju Äi äntstoant in een Region mäd middelhooge Bierge aastelk fon do peruoanske Anden uut dät Touhoopefljooten fon *[[Río Curiuja]]* un *[[Río Cujar]]* in ju *Sierra de Contamana*. Do Wällen fon düsse Wäl-Äien befiende sik in ju peruoanske Region Ucayali, sowät 320&nbsp;Kilomeetere noudelk fon Cuzco. Fon junner fljut die Purus in noud-aastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie in aan slingenrieken Ferloop un sunner grooten Hööchte-Unnerskeed ap dän Amazonas tou fljut. Sien Mundenge lait sowät 150&nbsp;km wäästelk fon ju Grootstääd Manaus.

Orografisk is die Purus dän Rio Madeira gjucht äänelk. Hie fljut sowät 200 Kilomeetere wäästelk grootstendeels parallel deertou un häd bienaist ju sälge Loangte. Sin Ferloop foulged moor of minner ju Luchtlinje twiske do Amazonas-Wällen fon dän Ucayali un dät Säntrum fon't Amazonas-Bäkken bie Manaus. Ju Luchtlinie fon sien Wälle bit tou ju Mundenge is bloot 1450&nbsp;Kilomeetere loang, bie Ienreekenge fon aal sien Slingen wäd sien loangte ap 3200 Kilomeetere taksierd. Dät Rebät, wier hie sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon sowät 371042&nbsp;Quadroatkilomeetere. Sien Mundenge lait in dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas. Die Purus drächt mäd een Woaterfierenge fon 11.000&nbsp;m³/s wät moor as fieuw Prosänt fon dät Woater bie, dät uur dän Amazonas ätter'n Atlantik oulopt.

Loangs do Ougere rakt dät sowät 40.000 km² Loundskup, ju bie Hoochwoater unner Woater stoant; (Várzea) buppedät bilgje sik uut outrände Slingen fon ju Äi masse stoundende Woaterdoaben. Düsse bee Faktoren fiere deertou, dät die Purus foar ju Fiskeräi uuremäite produktiv is un dän grootsten Deel fon ju Fisk-Fersuurgenge foar ju Grootstääd Manaus seekerstoalt.

Die Purus is uur dän grootsten Deel fon sien Loangte goadelk foar ju Skipfoart; uur dän *[[Rio Acre]]*, een fon sien Sieden-Äien, kumt me mäd't Skip bit ätter Bolivien wai.
Rio São Francisco

Die **Rio São Francisco** is een 3.199 Kilomeetere loange Äi of n Stroom in Brasilien. Die Rio São Francisco äntspringt in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Canastra un fljut truch do Buundesstoaten Bahia, Sergipe, Pernambuco un Alagoas ätter dän Atlantik tou. Ju Äi häd hieren Noome fon dän hilligen Franz fon Assisi.

## Ferloop
Fon sien Wälle fljut die São Francisco haudseekelk in noudelke Gjuchte truch twäin baldoarich groote Stau-Seen: Três-Marias-Stausee un n groot Stuk fääre noudelk Sobradinho-Stausee, ätters ap dät Skeed twiske Bahia un Pernambuco truch dän Itaparica-Stausee. Ätters knikket hie licht ätter't Suudaaste ou, uum as Skeed-Äi fon do litje brasilioanske Buundeslounde Sergipe un Alagoas in dän Suud-Atlantik tou munden.

Von seiner Quelle fließt der São Francisco hauptsächlich in nördliche Richtung durch zwei sehr große Stauseen: Três-Marias-Stausee und viel weiter nördlich Sobradinho-Stausee, danach auf der Grenze von Bahia und Pernambuco durch den Itaparica-Stausee. Danach knickt er leicht nach Südosten ab, um als Grenzfluss der kleinen brasilianischen Bundesländer Sergipe und Alagoas in den Südatlantik zu münden.

Die Rio São Francisco is in sin Middelloop ap 1.368 Kilomeetere foar ju Skipfoart tou bruuken. Ap'e Naite tou dät Skeed tou'n Buundesstoat Bahia befiende sik do Stroomsnällen fon Pirapora un junner, wier ju Äi truch do Kusten-Bierge bräkt, do Paulo-Afonso-Faale (Cachoeira de Paulo Afonso) mäd dän Paulo-Afonso-Woaterkrääftkomplex  un uk dät Woaterkrääftwierk Xingó. Deertruch konnen Skiepe nit truch dän Unnerloop kuume. Dät Rebät, wier die Stroom sien Woater fon lukt, uumfoatet 617.812 km².

## Uumeleedenge fon't Woater
Ju brasilioanske Buundesregierenge baut hoast two Kanoal-Systeeme, wiertruch Woater uut dän Rio São Francisco ätter't Noude un ätter't Noudaaste oulat wäide skäl, uum ju Woaterfrersuurgenge in düsse druuge Rebätte tou ferbeeterjen. Kritikere kweede, dät truch dät Projekt in do druuge Rebätte nit fuul ferbeeterd wäd, man uumso moor in ju Region fon ju Äi läpper moaked. Jo ferwachtje groote Uumewaareld-Fernäilenge truch dät Projekt. Besunners bekoand wuuden is monken do Juunstriedere die Biskop fon Barra, Dom Frei Luiz Cappio, die truch Hungerstriek fersoacht häd, juun dät Projekt wäd uut tou gjuchtjen.

## Wällen-Ätterwiese
* Düssen Artikkel foutet grootstendeels ap dän Artikkel fon ju Düütsksproakige Wikipedia.