open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Techniske Mechanik

Ju **Techniske Mechanik** is aan Deel fon ju Mechanik. Ju bruukt do physikoalske Gruundlääsen foar techniske Systeme un behonnelt foar aaln do fääste Köärpere, do in ju Technik wichtich sunt. Wier ju ap uut is, is foaraaln ju Bereekenge fon do Krääfte, do in do Köärpere wierkje. Foarleesengen in techniske Mechanik sunt fäästen Bestounddeel in do Studiengonge fon dän Maskienenbau un dät Bauingenieursweesen. Buppedät wäd ju in noch moor Ingenieurswietenskuppe behonneld, t.B. in ju Elektrotechnik, dät Industriedesign of dät Wirtskupsingenieursweesen, man deer is dät fon wät litjere Betjuudenge.

Ju Techniske Mechanik skäl do theoretiske Bereekengs-Ferfoaren reeke, do biespilswiese in dän Maskienenbau un ju Baustatik bruukt wäide. Ju oaintelke Bemeetenge Baudeele of Dreegwierke, ju Uutwoal fon do Wierkstoffe un aal sowät wäd dan fon uur Disziplinen uurnuumen, do wät naier bie'e Praxis stounde, biespilswiese ju Konstruktsjoonsleere of ju Bedrieuwsfäästegaid. Deerbie is ju Techniske Mechanik dan een Hälpswietenskup.

Wier dät in ju Techniske Mechanik uum gungt:
* Do Sätgjuchte fon ju klassiske Mechanik,
* mathematiske Modelle fon do mechaniske Touhoopehonge fon physiske Köärpere,
* spezifiske un ratsjoonelle Methoden fon ju bereekenjende Analyse fon mechaniske Systeme.

Klassisk wäd ju Techniske Mechanik iendeeld in:
* ju Statik, ju sik mäd Krääfte ap rauende (uunbewäägede) Köärpere (haudseekelk mäd eendimensionoale Steeuwe) befoatet
* ju Fäästegaidsleere, ju sik mäd deformierbeere Köärpere (blw. haudseekelk mäd Twäärssniede) befoated un Materioal- un Twäärssnied-Oainskuppe integriert,
* ju Dynamik mäd do bee Deelrebätte Kinetik un Kinematik, do sik mäd bewäägede Köärpere befoatje.

In ju Physik wäd deerjuun ju Mechanik in ju Kinematik un ju Dynamik iendeeld, ju junner ju Statik un ju Kinetik änthoaldt.

In ju Theoretiske Mechanik (uk Analytiske Mechanik naamd) gungt dät man deeruum, fon Axiome as do Newtonske Sätgjuchte uutgunged een juunspröäksfräie mathematiske Theorie tou äntwikkeljen. In ju Techniske Mechanik wäd deerjuun aan methodisken Apbau wääld, die do bruukte Kannenskuppe foar ju Bereekenge fon Maskienen of Bauwierke fermiddelt.

## Sjuch uk

* Fjauertaktmotor.
* Kroane
* Hällenge

## Wällen
* Düsse Siede is grootstendeels uursät ätter ju düütsksproakige Wikipedia.
Meente

Ne **Meente** (de. *Gemeinde*) is juu litste politisk-geographiske Eenhaid. Mongs is dät nit bloot een Täärp af ne Stääd, sunnern moorere Täärpe (as juu Meente Seelterlound), af ne Stääd mäd doo uumlääsende Täärpe.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Meente Seelterlound
Menen

**Menen** (frantsöösk: *Menin*) is ne Stääd in ju Provinz Wääst-Flandern in Belgien. Ju Stääd häd goud 32.000 Ienwoonere. In dät Gestrich deer uumetou wäd ju Stääd *Mjinnde* of *Meende* naamd, in dän Räst fon ju Provinz wäd dän Noome *Mjeenn* bruukt.

## Geriemsel
Wäil uut dän eerste Waareldkriech stamt n seelter Riemsel:
::***Och wät meenen,*** 
:*Meenen lait in Flandern,* 
:*Flandern lait unner n Kustäit,* 
:*un wan ju Ku micht is et aal wäit .* 
Dät wuud wäil bruukt, wan wäl kwad: 'Iek meene....'
*Kustäit* belukt sik fielicht ap ju Äi Koestaart.

## Geschichte
Ju Stääd is äntsteen an ju Leie, ap dän Honnelswai Brügge-Lille (Ryssel). Ju ooldste Noomenmäldenge stamt uut 1087. As Scheedstääd wuude Menen al ädder befäästiged. Do eerste Uumwaalengen datierje uut 1578. Twiske 1579 un 1830 wuude Menen two-untwintichmoal beleegerd.

Ju Leie spielde ne wichtige Rulle in ju Äntwikkelenge tou n wichtich Leekenzentrum. In dät 16. Jierhunnert waas ju Stääd berüümd uum hiere Bjoor un tälde domoals 104 Bjouermästere. In dät Jier 1548 wuud n groot Deel fon ju Stääd truch Bround in de Ääske laid.
Merkur

Die **Merkur** (Symbol: ) is die Planet, die am naisten bie de Sunne is.

Hie uumsirkelt ju Sunne in 88 Deege; uus Waareld is 16 moal gratter as hie.
Mathematik

Ju **Mathematik** is ju Leere fon do Taale un Foarme. Ju Mathematik oarbaidet - uurs as Physik un Chemie - deduktiv un kon deeruum uk tou do Moanskewietenskuppe reekend wäide.

## Mathematik lät sik iendeele in:
* Algebra
* Analyse
* Geometrie
* Statistik

Ju Mathematik oarbaidet mäd bestimde Teekene.
Mars

Die **Mars** (Symbol: ) is die fjoode Planet fon uus Sunnensystem. Sin Noome kumt fon dän roomsken Kriechsgoad Mars.

## Mäiten un aal sowät in n Fergliek mäd ju Äide

## Atmosphäre

Ju Atmosphäre bestoant foarallen uut CO2. Ju is oaber täämelk tän, mäd säks Millibar bedrächt hieren Druk minner as een Prosänt fon dän Luftdruk appe Äide. Ju Faawe fon dän Heemel sjucht ap n Mars rosa uut, dät kumt fon swieuwjende litje Iersendeele. Fier buppe rakt dät Ieswulken uut fäärsen CO2 und Woater. In n Suumer rakt dät uk mongs an hooge Bierichspitsen Wulken. Rien rakt dät deer oaber nit.

## Woater

*Ap ju Uurfläche fon Mars meent me Spuuren fon Woater tou sjoon.*
Meuse

**Meuse (55)** (Seeltersk: *Maas*) is n frantsöösk Departement, naamd ätter ju Äi ju Maas. Ju Präfektur is Bar-le-Duc. Unnerpräfekture sunt Commercy un Verdun. 

## Demografie
Do Ienwoonere fon Meuse heete *Meusiens*.

## Ferbiendenge ätter binnen
* Lieste fon Stääde un Täärpe in Meuse

## Ferbiendengen ätter buuten
* Préfecture
* Conseil général
Miele

As **Miele** beteekent me ferscheedene oolde Mäiten. Dät kumt fon dät Latienske *Mille* (seeltersk: duusend), wült dät waas uursproangelk ju Eenhaid fon duusend twäiedubbelde Stappe. In do astronomiske Artikkele fon disse Wikipedia is ju düütske **Miele** meend fon 7532 meeter.
Mikroskop

N **Mikroskop** is ne Reewe foar dät bekiekjen fan Dingere, do tou litjet sunt uum mäd dät bloote Ooge tou sjoon. Mikroskope wäide t.B. bruukt foar mediske, biologiske un forensiske Unnersäikengen un in ju Technik bie Unnersäikenge fon Materioale.

Ju Wierkenge fon dät Mikroskop beraut ap ju Breekenge fon Lucht. In ju Skizze hier unner sjucht me dän Loop fon dät Lucht. Fon dät Dingen wät me bekiekje wol (Objekt) gungt dät Lucht truch ju Linse 1 (dät Objektiv) un bildet dan ne uumekierde Bielde (*Image 1*), ju dät Ooge (*eye*) bekieket Linse 2 (dät Okular). Juust as bie dät Fergratterengsglääs sjucht dät Ooge dan ne stäärk fergratterde uumkierde Bielde (*Image 2*).
Dät **aplöösende Fermuugen** fon n optisk Mikroskop is begränsed truch ju Woogenlaangte fon dät Lucht. Dät hat, dät me Seeken litjer as sun hoolwe Mikron deermäd nit sjo kon. Foar fienere Dingere ferwoant me n Elektronemikroskop.

## Galerie Mikroskop
 
File:LaborMik2.jpg| Labor-Mikroskop
File:LaborMik1.jpg| Binokuloar Labor-Mikroskop
File:SidJen.jpg| Mikroskop-Binokiekere
File:SztereoMik.jpg| Stereo-Mikroskop
File:Objektiv2.jpg| Mikroskop-Objektive
File:Objektiv1.jpg| Mikroskop-Objektive
File:Objektiv4.jpg| Mikroskop-Objektive
File:Huygens.JPG| Mikroskop-Okulare 
File:Merook.JPG| Mikroskop-Meetokular
File:Zeissok.JPG| Stereo-Mikroskop-Okular
File:Okular02.jpg| Mikroskop-Okular
File:Okular01.jpg| Mikroskop-Okular

 

## Mechaniske Paate fon Mikroskope
 
File:Korasztal.jpg| 
File:Revolver02.jpg| 
File:Tubustarto.jpg| 
File:MikTub.jpg| 
File:Talpazat.jpg| 
File:Rekesz.jpg| 
File:Kondenzor01.jpg|
File:Kondenzor.jpg| 
File:Foglec.jpg| 
File:Elesseg.jpg|
File:Asztal.jpg|
Minnerhaide

As **Minnerhaide** (dt. *Minderheiten*) beteekent me Gruppen, do in ne bestimde Gemeenskup nit dän grootste Deel uutmoakje. Dän maast algemeenen Fal sunt **Sproakminnerhaide** in Stoaten. 

In Düütsklound sunt ieuwenske do Fräisen, do Sorben, do Sinti un Roma un do Dänen anärkoand. Deerbie rakt dät fluks Unnerskeede: Do Sorben rakt dät bloot in Düütsklound, do Fräisen in Düütsklound un do Niederlounde, do Sinti un Roma sunt Minnerhaid in moorere Stoaten un do Dänen sunt Meerhaid in Dänemark. Deertou woonje do Sinti un Roma truch dät ganse Lound un do uur moor in bestimde Gestriche.

*Gans litje Sproaken

## Aal do europäiske Minnerhaide ätter ju Sproake
• Ålandsweden
• Albaner
• Aostatal
• Araben
• Aragon
• Armenier
• Arumanen
• Asturien
• Azores
• Basken
• Bosnen
• Bretonen
• Bulgaren
• Bunjevci (Bunyevtsi) in Serbien
• Cornwall
• Csángó
• Dänen
• Düütske
• Elsaß
• Esten
• Färöer-Ailounde
• Finnen
• Flandern
• Fräisen
• Friaul
• Gagausien
• Galicien
• Graubünden
• Griechen
• Ingermanlound
• Italien
• Jenisken
• Kanarien / Kanariske Ailounde
• Karelier
• Kaschubien
• Katalonien
• Korsika
• Kosovo (Albaner)
• Krim
• Kroaten
• Kurde
• Ladiner
• Lettonen
• Lipowener
• Litauen
• Livonien
• Lothringen
• Ludier
• Luxembuurgere
• Madeira
• Makedonien
• Man (Ailound)
• Mirandien
• Mócheno
• Morawien
• Mordwinen
• Okzitanien
• Platdüütske
• Polen
• Pomaken
• Prüüske
• Rumänen
• Russen
• Rusyn
• Sami (Laplound)
• Sardinien
• Savoyen
• Schlesien
• Serben
• Seto
• Sinti un Roma
• Skonen
• Skotlound
• Slowaken
• Slowenen
• Sorben
• Suudtiroler
• Sweden
• Tataren
• Transdniestr
• Tschechen
• Türken
• Ukrainer
• Ungarn
• Võro
• Wales
• Wallonien
• Walser
• Wietrussen
• Wepsen
• Woten
• Yiddish / Jiddisk
• Zimbern

## Do europäiske Minnerhaidssproaken

* Wäästfräisk
* Noudfräisk
* Seelterfräisk
* Sorbisk
* Manx
* Skottisk Gälisk
* Walisisk
* Kornisk
* Samisk
* Bretonisk
* Katalanisk
* Baskisk
* Retoromanisk
* Ladinisk
* Kaschubisk
* Arumänisk
* Livisk

## Buute Europa
Uk buute Europa rakt dät fuul Minnerhaide: wie toanke bloot an do Indioaner in Amerikoa un do Uurienwoonere (Aborigines) fon Australien un so oafte do Indigene Foulkere.

## Sieden uur Minnerhaide un Minnerhaidesproaken ap düsse Wikipedia
* Baskisk 
* Bretonisk
* Ersjanisk 
* Emilianisk
* Etsbergisk
* Färöisk
* Gallisk
* Indioaner - Hopi - Navajo
* Inuit
* Kaschubäi -  Kaschubisk
* Katalonien -  Katalanisk
* Keltisk 
* Kornisk
* Kurdistan -  Kurden
* Ladinisk 
* Manx
* Onondaga 
* Seri
* Sinti un Roma -  Romani
* Sleesisk 
* Sorbisk 
* Tatarisk 
* Toba-Foulk - Qom
* Walisisk 
* Wilmesaurisk
* Zhuang

## Kiek uk bie
* Seelter Buund
* Uur litje Wikipedien
* Roode Lieste fon betruuede Sproaken
* Lieste fon Minnerhaide

## Minnerhaide-Organisatione
* EBLUL

## Ferbiendenge ätter Buuten
* Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen *(düütsk)*
* Minderheitensprachen in Europa am Beispiel von Deutschland, Spanien und Lettland
* eurominority
Montfort

**Montfort** (Limbuurchsk: *Mofert*) is ne Stääd in Limbuurich, do Niederlounde. In Montfort rakt et uungefeer 3600 Ienwoonere. Ju Stääd heert bie ju Meente Roerdalen. In Montfort boalt me Montfortisk.

## Zie ook
*Montfortisk

## Ferbiendenge ätter buuten
* Wiki uur Montfort.
Montfortisk

**Montfortisk** is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 1.600 Moanskene boald wäd in Montfort. In Montfort kwäd me *Mofers*. 

## Määrkmoale
 i**ch** - ma**k**e - **doe** - b**ou**m - hón**dj** - **sl**ank - **sj**aop - rèch**< >** (*[[Limbuurchsk#Määrkmoale|Limbuurchsk]]*)

## Grammatik
t Rakt Falle in dät Montfortisk, nämmelk Nominativ, Genitiv, Lokativ un Räste fon ju Dativ, Accusativ un Vokativ. Ju Konjugation (*in die volgorde*) is:
* foar monnelk: *daag - daags - däöges - dage - dage - daag*
* foar wiewelk: *vrów - vrów - vrówwes - vrówwe - vrów - vrów*
* foar sächelk: *ei - eis - i-jes - ei - ei - i-j* (sjo die ei/i-j Wiksel)

## Do Ferannerengen fon dät Montfortiske
Dät Montfortiske hied fröier Woude as *fietsj*, däälich is *fietsj* *fiets* wuuden. Un uk Woude as *bao, bekans* un *prónt* ferswiende. Ju Ferannerenge fon dät Montfortiske häd mongs as Gruunde die Ienfloud fon ju hollounske Sproake.

## Schrieuwere fon dät Montfortiske
* Pierre Bakkes

## Woudebouk
Dät Montfortiske Woudebook (Hääruutreeker: Stichting Mofers Waordebook, Jier: 2007, Schrieuwer: Pierre Bakkes) is n 21. October 2007 hääruutroat.
Morphologie af Foarmeleere

**Morphologie** is ju Leere fon Stambildenge un Beegenge fon do Woude.

Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude.

## Sjuch uk
* Silwe
Moune

Uus Waareld häd man aan Trabant, die mäd hier ju groote Jiereswonderenge uum de Sunne moaket. Un ap disse Wonderenge traalt ju **Moune** (Symbol: ; dt. *Mond*) sik uk noch uum de Waareld in njuugenuntwintig Deege un tweelich Uure. Do uur Planeten hääbe moorere Mounen. So die Jupiter mäd fjauer, die Saturn mäd oachte, un Uranus mäd säks Mounen.

Wo prachtful do kuute, trjo bit fieuw Uure loange Noachte ap do Planeten wul wieren, wan wie do deer belieuwje kuuden. Wan wie ap dän Saturn woonden, kuuden wie uus dät Skauspil mäd do oachte Mounen bekiekje. Nit een tjuusterge Noacht. Ju eene Moune gungt ap un ju uur gungt unner. Immer sunt wul fjauer litje un groote tou sjoon. 

Wie mouden nu ieuwen mäd uus eene Moune toufree weese. Näimoune, eerste Fjoodendeel, Fulmoune un lääste Fjoodendeel; dät rakt Ouwikselenge genouch. Do Amerikoaner baale fon dunkele un ljoachte Moune.

Wan wie ap de Moune wieren un fon deeruut uus Waareld bekiekje kuuden, wo groot moaste uus Waareld läite, deer ju daach füüftich moal gratter is as de Moune. Ju Moune is fon uus bloot 385.000 Kilometer oawe, un ju Waareld moaste uk füüftich moal gratter läite as uus de Moune lät, somäd fuul gratter as de Sunne.
Mounephasen

Deeruum dät ju Moune uum de Äide troalt, kiekje wie dät eene Moal juun ju truch de Sunne ferljoachtede Kaante (Fulmoune), dät uur Moal juun ju tjuusterge Kaante (Näimoune). Deertwiske is ju Moune hoolich ferljoachted (eerste un lääste Fjoodendeel). Dät sunt do **Mounephasen** (dt. *Mondphasen*).

Daach troalt ju Moune sik sälwen uk juust so, un deeruume kiekje wie daach immer juun desälge Siede fon de Moune. Ju Bäätersiede konnen wie fon de Äide häär nit sjo.
Munte

Ju **Munte** is dät stoatelke Jäildweesen fon n Lound. Maasttieds häd n Lound uk ne Munte, so as mäd dän oolde D-Maak in Düütsklound. Man dät kon uk weese dät n Lound ju Munte fon n uur Lound benutset, as toun Biespiel dän amerikoanske Dollar in Aast-Timor.
Moldawien

**Moldawien** is n Lound in Aast- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Chisinau un die Präsidänt fon ju Republik is (Stound: 2013) Nicolae Timofti.

## Autonome Rebätte
In dät Aaste rakt dät een striedich Rebät, Transnistrien, dät praktisk uunouhongich is, man nit as uunouhongich anärkoand. Gagausien is as Deel-autonom anärkoand. In ju moldawiske Ferfoatenge hat dät, wan Moldawien sien Uunouhongegaid ferljust, wäd Gagausien aan oainen Stoat.

## Noaberlounde
Moldawien wäd beskat fon:
* Ukraine in dät Noude, Aaste un ju in dat Suude
* Rumänien in dat Wääste.
Muugerk (Artemisia)

Dät **Muugerk** (*Artemisia vulgaris*) sjucht ungefeer so uut as dän Hoamp; woakst an Waale, Häägen, u.s.w.
Dät is n swäk aromatiske Plonte mäd Bleedere do der an ju Unnersiede wietfiltich sunt. Muugerk kumt algemeen foar, toun Biespil ap broaklääsende Gruunde un bieloangs Weege. Ju Plonte häd ljoust soundhooldende Gruunde. Die Steele is 60 bit 120 cm hooch un häd oafte ne röödske Faawe.

Ju Plonte wäd as Kruiden bruukt in is in ju chinesiske Medizin ne Heelplonte.
Muurk (Eriophorum)

Dät **Muurk** af die **Puuskat** (*Eriophorum angustifolium*) is ne Sumpplonte mäd n Blöitetop, die ap Boomwulle lät. Dät hat **dät Lok** (fielicht *Eriophorum latifolium*), wan me dät ap Weeden fint.
Hochdüütsk hat dät: Wollgras
Muusegäärs (Hordeum mur.)

**Muusegäärs**  (*Hordeum mur.*, dt. *Mäuse-Gerste*) hat uk **Saisendüüwel**; fielicht deeruum dät dät stuur tou mjoon is.
Myst

**Myst** is n computerspil dät ärschienen is in 1993. Dät Spil is äntwikkeld fon dän Brøderbund un Midway. Do Oainere fon Cyan, Inc. beginne in 1991 mäd dät eerste Spil un ap n 24. September koom dät eerste Spil foar dän Macintosh Computer. Myst waas een fon do bääst ferkoopede Computerspiele bit The Sims ärschienen dieden. Myst kon tou ju Kategorie *Adventure* reekend wäide.
## Do Spiele
Do Spiele do der mäd Myst tou dwoon hääbe
*Riven (die ätterfoulger fon Myst)
*Myst III: Exile
* (is nit n Paat fon ju Myst-serie, man dät is uungefeer gliek)
** (eerste Uutbreedenge fon Uru: Ages Beyond Myst)
** (twäide un lääste Uutbreedenge fon Uru: Ages Beyond Myst)
*Myst IV: Revelation
*Myst V: End of Ages (dän lääste Deel fon dät Myst-Dööntjen)
Nicolaas Westendorp

**Nicolaas Westendorp**  (Farmsum 11. Febr. 1773 - † Losdorp 5. Juni 1836) waas n Gröningisken Pestoor die der 1819 n Biedraach *Over de Saterlanders* publizierde in *Antiquiteiten* (Groningen 1819).

Ap Sieden 100-101 rakt hie ne Woudelieste, wier me an sjo kon dät hie do in Strukelje apteekend häd (*Midden* insteede fon *Mäiden*), man hie häd uk Hoche tou Räid leeken (dät Woud *bâd* ‘läip’ rakt et uurs naargends).

## Ferbiendengen ätter buuten
* Lieuwendsbegjucht (dodenakkers.nl)
NASA

Ju **National Aeronautics and Space Administration** (**NASA**), häd ounfangd in 1958. Ju is ne Agentur foar dät *United States public space program*, ju uk Studium ätter militariske Ruumtefoart moaket. Dät Haudquartier is in Houston, Texas.

## Geskichte
Ätter dät die Soviet Satellit *[[Sputnik]]* in 1957 in de Luft geen, hääbe do Fereende Stoaten uk ounfangd mäd Ruumtefoart-Projekte, do toueerst misglukkeden. In 1958 unnerskrift Präsidänt Dwight D. Eisenhower n Ferdraach, wiertruch ju NASA äntsteen is. An n Ounfang häd et nit so fuul Meedgliedere roat.

Do eerste NASA-Projekte (in do äddere säkstiger Jiere) hääbe ju eerste Stappe ätter ju moanskelke Ruumtefoart moaked, n Spil dät do Amerikoaner moaked hääbe mäd do Soviets in dän Koolde Kriech.

Do ärfoulchrieke Projekte Mercury un Gemini hääbe ju Apollo Mission as Foulge häiwed, wierbie Astronauten ätter ju Moune soand wuuden sunt.

## Sjuch uk
Hubble Waareldruumte-Teleskoop

## Ferbiendenge ätter buuten
* National Aeronautics and Space Administration offizielle Websteede
Musikinstrumente

**Musikinstrumente** sunt do Reewen, do me bruukt tou dät Musik moakjen.

Dät rakt deerfon:
* ju Fjoole
* ju Kwätskeboode
* dät Oargel
* ju Trumme
Musik

**Musik** is ne abstrakte Kunst ju sik beschäftiget mäd Kloang. Dät is aiske stuur dän Begrip *Musik* gjucht tou bestämmen: Ju Definition schielt jee Kultur, jee Tied un soogoar jee Moanske. Uk uur ju Iendeelenge fon ju Musik sunt doo sik nit eenich.

Me kon Musik iendeele ätter Funktion un ätter Kultuur. Ju eerste Iendeelenge unnerschat *[[Kunstmusik]]*, *[[Unnerhooldengsmusik]]* , *[[Foulksmusik]]* un *[[Anwoande Musik]]*. Ju uur unnerschat dan klassiske Musik, Jazz, indiske Musik, Middenafrikoanske Musik usw. Maasttied bruukt me oawers ne praktiske Iendeelenge, toun Biespil düsse:

* Klassiske Musik
* Rockmusik
* Popmusik
* Jazz
* Rapmusik
* Waareldmusik

Düsse Iendeelenge is wäil aisk äiwendloundisk gjucht: Aal ju Musik fon uur Kultuuren as ju Europäisk-Amerikoanske wäd eenfach mäd dän Noome *Waareldmusik* beteekend!

Musik kon schrieuwen wäide mäd Nooten.

Tou dät Musik moakjen bruukt me Reewen, 
* do Musikinstrumente.
NATO

Ju **Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation** (*NAFO*), is ne internationoale Organisation foar kollektive Sicherhaid, gruunded in 1949, truch dän *Noud-Atlantiske Ferdraach*, unnerteekend in Washington, Fereende Stoaten ap 4. April 1949. Dät Haudquartier häd sien Sit in Brussel, Belgien. Internationoal wäd oafte ju Ängelske Oukuutenge *NATO*, foar *North Atlantic Treaty Organisation* bruukt. Ap Frantsöösk is dät *OTAN*, *l'Organisation du traité de l'Atlantique nord*; Ängelsk un Frantsöösk sunt do two eepentelke Sproaken in disse Organisation.

## Generoalsekretär fon ju NATO
Die **Generoalsekretär fon ju NATO** (in dät Ängelske die *Secretary General of NATO*) is die Fertreeder fon die Noud-Atlantiske Roat (North Atlantic Council), dät hööchste Ferwaltengsorgoan fon ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NATO). 

Disse hööchste Zivilsteede fon ju NATO wäd traditionell beklat fon n Europäer, wüülst die hööchste Militär gewöönelk n Amerikoaner is.

Generoalsekretäre:
# 1952 - Lord Ismay (Groot-Britannien)
# 1957 - Paul-Henri Spaak (Belgien)
# 1961 - Dirk Stikker (Niederlounde)
# 1964 - Manlio Brosio (Italien)
# 1971 - Joseph Luns (Niederlounde)
# 1985 - Peter Carington (Groot-Britannien)
# 1988 - Manfred Wörner (Düütsklound)
# 1994 - Willy Claes (Belgien)
# 1995 - Javier Solana (Spanien)
# 1999 - George Robertson (Groot-Britannien)
# 2004 - Jaap de Hoop Scheffer (Niederlounde)

## Meeglid

Do lounde die meeglied n ju NATO sunt:



## NATO Unnersäikengs- un Technologie-programme
NAFO häd apstuuns tjo Soarten fon Unnersäikengs- un Technologie-organisatione:
* **NAFO unnersee Unnersäikengs-Zentrum (Ängelske Oukuutenge NURC)**
* **Unnersäikengs- un Technologie-Agentur (Ängelske Oukuutenge RTA)**
* **NAFO Beräidengs-, Befeel- un Anstjuurengs-Agentur (Ängelske Oukuutenge NC3A)**

## Litje Chronologie

* 1949 - Grüündenge ap n 4. april. Unnerschrieuwen fon: Belgien, Kanada, Frankriek, Luxembuurich, Niederlounde, Groot-Britannien, do Fereende Stoaten, Dänemark, Ieslound, Italien, Norwegen un Portugal.
* 1952 - Toutreedenge Turkäi un Griechenlound
* 1955 - Toutreedenge Wääst-Düütsklound. Grüündenge fon dät Warschaupakt
* 1961 - Bau fon ju Berlinske Muure; die Iersene Foarhong
* 1966 - Uuttreedenge Frankriek uut ju militäre Struktur, oaber nit uut ju politiske Struktur
* 1982 - Toutreedenge Spanien 
* 1989 - Faal fon ju Berlinske Muure
* 1990 - Düütske Wierfereenigenge
* 1991 - Eende Warschaupakt
* 1999 - Toutreedenge Polen, Tschechien un Ungarn
* 1999 - Operation/Mission in Kosovo
* 2004 - Toutreedenge Bulgarien, Estlound, Letlound, Litauen, Rumänien, Slowakäi n Slowenien

### Lieste fon NATO Operatione
* Baltic Air Policing
* Operation Sharp Guard
* Operation Joint Endeavour
* International Security Assistance Force



## Ferbiendengen ätter buuten
* Website fon ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation.
Niederlounde

Do **Niederlounde** (Wäästfräisk *Nederlân*, Niederloundsk *Nederland*) is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Amsterdam un die Köönich fon dät Köönichriek is siet 2013 Willem-Alexander. Minister-Präsident is siet 2026 Rob Jetten.

## Geografie

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Vaalserbierich (323 m). Do grootste Äien fon do Niederlounde sunt Maas, Rhien, Schelde, Waal un Ijssel.

Do Niederlounde wäide begränsed fon:
* ju Noudsee in dät Noude un Wääste,
* Düütsklound in dät Aaste,
* Belgien in dät Suude.

## Geschichte
Siet 1581 bildede Hollound touhoope mäd Fräislound, Groningen, Seelound, Utrecht, Gelderlound un Overijssel ju föderoale Republik fon do soogen Provinzen (do Niederlounde). Do uur - Drente in dät Aaste un Noud-Braband un Limbuurich hongeden deer n bitsken as Besit bie.

In dät soogentiende Jierhunnert koom ju Republik truch Honnel toun grooten Riekdum un waas deertruch ap ne bestimde Tied ju eerste Grootmacht fon de Waareld, ju groote Kolonien hiede in Aast-Indien un litjere in Afrikoa un Amerikoa (New York waas apgjucht as Nieuw Amsterdam). Ju Republik wuude ferwalted fon n Steedehoolder (stadhouder), die der fon do Provinzen wääld wuude. Dät waas dan immer n Prins fon Oranien.

In dät achttiende Jierhunnert waas dät aal foarbie un wuude dät immer moor tou n litjet Lound, dät toulääst 1795 fon do Frantsosen ärooberd wuude. Do waas dät foarbie mäd Föderalismus un aal do Provinzen wuuden unner Den Haag broacht. So ferloos Wääst-Fräislound dan sien Fräiegaid. Hollound wuud uk noch in two Deele kleeuwd (Noud- un Suudhollound) un so roate dät ätters alwen Provinzen.

As in 1813 do Franzosen fon dän Allianz sloain wuuden wieren, koom die lääste Steedehoolder wier un wuud 1815 tou Köönich uutruupen. Man die Föderalismus koom nit wier un uurs as in Düütsklound un do maaste uur Loundere hääbe Provinzen un Meenten bolde niks tou tällen. Do duuren uk bolde neen oaine Stjuuren hääbe.

Eerste 1986 koom ju tweelfde Provinz Flevolound deertou, ju der bestoant uut Deele fon dän iendiekte Suudersee twiske Hollound un Wäästfräislound.

## Provinzen

Do Niederlounde rakt tweelf Provinzen:

## Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.000 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 24,4% Industrie un 73,6% Tjoonste.

## Sjuch uk
* Hollound
Noudfräiske Literatuur

Wät tou **noudfräiske Literatuur** (dt. *nordfriesische Literatur*) reekend wäide skäl of kon, is nit so kloor. Wäkke Literatuur, ju der in ne Sproakewiese fon dät Noudfräiske skrieuwen is. Man uk, wät fon Noudfräisen un uur Noudfräislound skrieuwen wuuden is ap Deensk of Düütsk of in uur Sproaken. Fielicht uk Literatuur, ju der in Noudfräislound spielt. Uursättengen uut uur Sproaken ätter dät Noudfräiske skäl me uk beoachtje. 

As Skriftsproaken sunt do noudfräiske Sproakwiesen jung un deeruum rakt et noch nit so fuul Literatuur. Oaber deerfoar, dät dät nit so fuul Noudfräisen rakt un so fuul Sproakwiesen rakt, rakt dät daach fuul Dööntjene, Fertälstere un Teaterstukke un noch moor.

## Geskichte
Do ooldste uurlääwerde Täkste ap Noudfräisk sunt Uursättengen fon Martin Luther sin *Kleiner Katechismus* fon ju Tied uum 1600.

Peter Michael Clemens (1804-1870) uut Muasem häd dät Näie Testament un do Psalmen ätter dät Sölring uursät. Dät eerste drukte Bouk in ne noudfräiske Sproakwiese is drukt wuuden in Flensbuurich, *Der Geitzhals auf der Insel Silt*.
Dät waas skrieuwen fon Jap Peter Hansen (1767-1855). ...

## Biespiele fon Täkste ap Noudfräisk
* Gölj, rüüdj, ween
* Hans Tadesens
* Yn Miren=Söngh
* Di spånker fon Nis Albrecht Johannsen sen.

## Skrieuwere ätter Sproake
### [[Mooringer]]
* Bende Bendsen (1787 - 1875)
* Johann Jannsen (1814 - 1885)
* Katharine Ingwersen (1879 - 1968)
* Albrecht Johannsen (1888 - 1967)
* Nis Albrecht Johannsen (1855 - 1935)
* Johannes Petersen (1909 - 1992)

### [[Syltring]]
* Peter Michael Clemens 
* Jap Peter Hansen (1767 - 1855)
* Christian Peter Hansen (1803 - 1879)
* Nann Peter Mungard (1849 - 1935)
* Jens Emil Mungard (1885 - 1940)

### [[Amring]]
* Arthur Kruse (1893-1968)
* Lorenz Friedrich Mechlenburg
* Thea Andresen
* Christian Johansen (1820 - ) 

### [[Föhring]]
* Arfst Arfsten (1812 - 1899)
* Simon Reinhard Bohn (1834-1879)
* Lorenz Conrad Peters (1885-1949)
* Stine Andresen
* Reinhard Arfsten (1897-1971)
* Karen Heide Ebert
* Ellin Nickelsen

### [[Halligfräisk]]
* Bandix Bonken (1839 – 1926)

### [[Wiedingharder]]
* Peter Jensen (1861 – 1939)

### [[Goesharder]]
* Johannes Hansen (1854-1877)

### [[Hälgeloundsk]]
* Hans Frank Heikens (1780-1862)
* James Krüss (1926-1997)
* Heinrich Claassen ~ 1910

### [[Platdüütsk]]
* Arfst Arfsten (1812 - 1899)

### [[Düütsk|Hoogdüütsk]]
* Theodor Storm (1817 - 1888)
* Stine Andresen
* Detlev von Liliencron (1844 - 1909)

### [[Deensk]]

## Fräiske Skrieuwere
Fräiske **Skrieuwere** sunt:
* Bende Bendsen
* Johann Jannsen
* Katharine Ingwersen
* Nis Albrecht Johannsen di jungere
* Nis Albrecht Johannsen sen.
* Theodor Storm
* Johannes Petersen

## Ferbiendenge ätter buuten
* Artikel fon Thomas Steensen: Zwei Jahrhunderte nordfriesischer Literatur
Noudfräislound

Fraschlonj (Mooringer) is n noudfräiske Noome foar Fräislound un soo uk die offizielle Noome fon dän düütske Kring Noud-Fräislound. Fraschlonj häd sun 160.000 Ienwoonere. Haudstääd is Husum, Hüsem ap Fräisk. In dän ganse Kring is ju fräiske Sproake - dät Noudfräiske] - ieuwenske dät Düütske ju offizielle Sproake; uungefeer 8.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake.
**Nationoalläid** is dät Gölj - Rüüdj - Ween un beluked ik ap ju Flaage fon ju Region Noudfräislund..

## Skichte
Ju fräiske Kolonisierenge fon Noudfräislound koom in Wogen: do Ailounde wuden in't 8. un 9. Jierhunnert kolonisiert un dät Fäästlound ätter dät Jier 1000. Do Noudfräisen hieden juusto as do Fräisen twiske Flie un Weser hiere oaine Gjucht, man wieren politisk Deel fon't deenske Könichriek of fon do deenske Fasallen.

Ju fräiske Sproake hiede een goud Toukumst häbe kuud, wan deer naan Stoarmfloude wezen wieren. Bie dän Stoarmfloud fon 1362 ferdween Rungholt in do Wogen. Rungholt hiede ungefeer 50 Warften, wier ruuchwäch 1500 bit 2000 Moanskene lieuweden. Dät waas foar dät 14. Jierhunnert gjucht fuul. In't 16. Jierhunnert wude dät Noudfräiske fon Eiderstedt ferdreeuwen un bie ju Grote Mandränke fon 1634 wude nit blot dät Ailound Stround fernäild, ju fierde uk tou'n Sproakwiksel. 

## Paate
* Sylt - Söl'
* Amrum - Oomram
* Föhr - Feer
* do Halligen - E Halie
* Pellworm - Pälweerm
* Nordstrand - Noordströön
*  - Wiringhiird
*  - Böökinghiird
*  - E Gooshiirde
*  - Karhiird
* Husum - Hüsem
* Aiderstääd - Ääderstää
* Friedrichstääd - Fräärstää
* Hälgelound - Halilun

## Groote Suune fon Noudfräislound
*Theodor Mommsen
*Friedrich Paulsen

## Sjuch uk
* Kring Nordfriesland

## Ferbiendengen ätter buuten
*Noudfräiske Test-Wikipedia. 118 Sieden ap n 11.3.09, 434 Sieden ap n 20.3.2010.  
* Noudfräiske Wikipedia, 1.058 Artikkele ap n 1.1.2011. (Anärkoand dän 4. August 2010). 1.796 Artikkele ap n 28.1.2012.
Oachteboom

Die **Oachteboom**, (uk **Oachtjeboom** af **Aastjeboom**; wietenskuppelke Noome: *Prunus domestica domestica*) is een Unneroard, nieper kweeden, ju Nominatfoarm fon ju Pluume. Do Oachtjene af Aastjene sunt litjer as ächte Pluumen mäd moor spitte Eenden, ne moor dunkelblauuwe Faawe un n minner düütelke Näid. Dät Fruchtflaask lät sik uk lichter fon dän Kääden loosmoakje.
Oainständegaid

Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde **Oainständegaid** (de. *Eigenständigkeit*) bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäike ap, um disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat), fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (*[[Beekensdai]]*) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke. 

An disse Oainständegaid koom n Eende in 1812 as do frantsööske Besättere dät seelter Archiv eepenbeer ferkoopjen dieden.
* Sjuch '''Literatuur''' uur Seelterlound.
Nationoalhymne

Ju **Nationoalhymne** is dät Läid of Musikstuk fon n Stoat, wiermäd die Stoat sik bie besunnere Feranstaltengen präsentiert. 
Dät Ouspieljen fon sukke Nationoalhymnen koom sänt dän Ounfang fon dät 19. Jierhunnert in de Moude as Repräsentation fon Stoaten bie Stoatsbesäike fon hiere Fertreedere un äänelke diplomatiske Geböärnisse.
Neptun

Die oachte Planet is **Neptun** (Symbol: ). Hie bruukt ap sien Boan uum de Sunne 217 Jiere un is 746 Milionen Mielen fon de Sunne oawe.
Oksenbrink (Juncus squarrosus)

Dät **Oksenbrink** (*Juncus squarrosus*) is n Rääske mäd loange spitse Hoolme.

## Sjuch uk
* Rääske (Juncus)
Onondaga

Do **Onondaga** sunt aan fon do fieuw Stamme fon do Irokesen. Hiere traditionelle Heemat is ju Onondaga County, New York, uum Syracuse tou. Deeruum dät jo twiske do uur Stamme woonden, koomen do Irokesen altied bie do Onondaga touhoope, juust as däälich noch hiere tradionelle Boase.

## Geskichte
In dän amerikoanske Fräiegaidskriech (1775–1783) wieren do Onondaga eerste näitroal, man leeter streeden do mäd do uur Irokesen juun do Fereende Stoate mäd do Ängelske, ätter n amerikoansken Angriep ap hier wichtichste Täärp dän 20. April 1779. Moonige Onondaga geenen deeruum ätter *Six Nations* Reservoat, Ontario/Kanada, ätterdät do Fereende Stoate uunouhongich wuuden wieren. Do, do der in New York bleeuwen (däälich 1.475 Ljuude), sunt unner ju Regierenge fon tradionelle Boase, do der benaamd wäide fon do Clan-Määme, also nit wääld wäide.

Dän 11. Meerte 2005 mäldede ju Onondaga Nation, dät jo Anspruch moakje ap uur 7500 km2 Lound fon hiere Foaroolden uum Syracuse tou. Jo hoopje so moor Ienfloud tou kriegen bie ju ökologiske Wierhäärstaalenge fon dät Gestrich.

## Ju Sproake
Ju Onondaga Sproake wäd däälich noch boald fon sun 100 Ljuude in Ontario un wäästelk New York. Fuul Bäidene wuuden nit moor in ju Sproake apleeken, deeruum dät jo uutlaached wuuden, man nu wäd ju in do Skoulen unnergjucht. Dät is apfaalend, dät jo juust as in Seelterlound in do Bäidenstuune ounfangd sunt.

Wo sun Sproake innunner sit, kon me n bitje ouleese uut do foulgjende Biespilsatse. Deerbie is ? n Klik in de Kääle, staalt also neen Froage deer.
* *yá te?ethé?tha?* - Ju haut nit.
* *yá te?ethe?thákwa?* - Ju haude gewöönelk nit.
* *yá te?ethe?táhne?* - Ju wol nit haue.
* *yá te?akothé?tih* - Ju haude nit.
* *yá thayethé?tha* - Ju skuul nit haue.

Un: *kanonó? kanatowá:nęh* - New York is ne groote Stääd.

## Sjuch uk
* Hopi
* Indioaner 

## Ferbiendenge ätter buuten
* Koarte fon dät Onondaga Reservoat, suudelk fon Syracuse.
* Ju oaine Siede fon ju Onondaga Nation.
* Hier koast du Onondaga '''heere'''!
* Onondaga language.
* Onondaga Reservoat.
* Six Nations, Ontario.
* Chafe, Wallace L. *A semantically based sketch of Onondaga.* Baltimore: Waverly Press, 1970.
* Fergliekende Woudelieste fon Irokesiske Sproaken
* The Six Nations of the Iroquois.
* Sproakkoarte
Ooldsaksisk

Mäd **Ooldsaksisk ** wäd ju Sproake beteekend fon do uur duusend Jier oolde Gedichte Heliand un Genesis.

## Ferbiendengen
* Köbler, Gerhard, Altsächsisches Wörterbuch
Optik

**Optik** is dän Deel fon ju Physik, die der sik beschäftiget mäd ju Uutbreedenge fon dat Ljoacht. Deerbie gungt dat uk uum dat betrachtjen fon Seeken un Oubieldengen un uum ju Faawe deerfon.

Do Prinzipien fon ju Optik läite sik uk oafte anweende ap uur Stroalengsberäkke as Röntgenstroalenge un Radiowoogen un sogoar ap leedene litje Deele (Elektrone-Optik).

Ferscheedene Anweende-Fäildere sunt:
* die Tuumesproang 
* ju Stokpielenge
* ju Brille
* dät Fergratterengsglääs
* dät Mikroskop
* dät Teleskop
* dät Elektronemikroskop
* ju Parabolantenne
* dät Radioteleskop
Paris (Stääd)

**Paris** is ju Haudstääd fon Frankriek un ju Region Île-de-France. Juu Äi Seine deelt ju Stääd in n noudelken un n suudelken Deel. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Paris heert, häd 2.138.551 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwden in dät Jier 1999 9.644.507 Moanskene. 

## Bauwierke
* Ju Champs-Élysées is een fon do djuurste Sträiten ap ju Waareld.
* Die Eiffeltouden is dät hoochste Bauwierk fon Paris.


Paris-von Montmartre-102-suedost-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre
Paris-Arc de Triomphe-082-1991-gje.jpg|Arc de Triomphe
Paris-Louvre-116-Pont Royal-2017-gje.jpg|Louvre
Paris-Notre Dame-112-Westfassade-2017-gje.jpg|Notre Dame
Paris-Sainte-Chapelle-120-Rosette-2017-gje.jpg|Sainte-Chapelle
Paris-Musee de l'Armee-108-2017-gje.jpg|Musee de l'Armee
Paris-Eglise du Val-de-Grace-114-2017-gje.jpg|Val-de-Grace
Pestoor Schulte

**Wilhelm Schulte** waas bädden dän 24.11.1869 in PoulKuurt's Huus ap n Kjuuswai in Strukelje (St4-4-9), wier hie eerste uk Fikoar waas. In ju Tied mout hie dät ''Seelter Läid'' skrieuwen hääbe. Fon 1895-1900 waas hie Fikoar in Skäddel un fon 1920 bit 1940 waas hie Pestoor in Skäddel, wier hie dan dän 5.6.1940 stuurwen is (Klöver 534).

Hie staalde 1898 dän Konsuumfereen, ju hüüdige Raiffeisen-Warengenossenschaft Skäddel, ap de Beene, so dät hie fuul unner doo Ljude keem.
Schulte moakede boolde älke Däi of älke Ieuwende n Goang truch t Täärp Skäddel af uk truch do
Buurskuppe. Deertruch hied hie sik n groote Wietenskup uur Skäddel toulaid. Hie baalde dan fuul  mäd do Ljude, so dät hie deerum in ne Loage was ne Noomenslieste fon dät Skäddeler Tärp
sogoar uum hunnert Jiere eer - fon 1820, dät was uk noch foar dän groote Bround - gjucht genau aptoustallen.

Uk häd Pastoor Schulte uurs noch fuul apskrieuwen. Aal wät dät so raate in t Täärp un wät hie
foar wichtich heeld, häd hie in dät Loagerbouk skrieuwen, oafters grattere Begjuchte. Man
uk fuul, wier hie bloot n poor Satse uur skreeuw. Wan hie unnerwains weesen is un deer is him
wät apfaalen, dan häd hie dät gau in dät Bouk skrieuwen. Dät sünt dan oafte bloot aan, twäin af
träi Satse.

Schulte mout uk uurs fuul skrieuwen hääbe, man deer is nit fuul fon bewoard blieuwen. In 1910 skreeuw hie n Stuk uur ju frantsööske Tied (St4-4-8f.*) in Ouskrift fon Hermann Janssen).

Uut soowät 1935 skäl n lustich Stuk stamme (foar twäin Monljuude: St1-2-4f.), gans in sien oaine Strukeljer Skrieuwwiese. 

Hie wiste uk fuul fon Plonten un Dierte. Dät fiende wie tourääch in do seelter Noomen deerfoar bie Dr. Botke 32-46, die an n uur Steede begjucht dät hie do bie dän Skäddeler Pestoor oufräiged hiede.

Uk häd Pestoor Schulte 1930/35 Froagenboogen uutfäild foar dän "Atlas der deutschen Volkskunde". Hie waas do 62 Jier oold (Kramer1992:17).  

Ätter dän Ätterläit fon Pestoor Schulte häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer in 1999 dät Bouk *Seelter Seeken* skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe oarich goud beskrieuwen.

_ *) St = Seelter Trjoue.

## Sjuch uk
* Seelter Läid
* Lieste fon do Pestoore un Gäistelke in Seelterlound

## Ferbiendenge
* Memoiren fon Pestoor Schulte 1910 un Teekenge fon dät oolde Poulkuurts Huus uut Seelter Trjoue, Häärst 1969 
* Seelter Seeken mäd do fon Pestoor Schulte uurläwerde Huusnoomen as PDF-Doatei, hääruutroat fon Theodor Griep un Pyt Kramer

## Ferwiesengen
Oante

| Mäd dät Woud **Oante** af **Wüülde Oante** wäide mongs uk uur Oarde beteekend. Dissen Artikkel is uur juu gewöönelke Oard *Anas plathyrhynchos* (düütsk:Stockente).

Ju **wüülde Oante** (*Anas plathyrhynchos* mäd juu Uutsproake "*Ánas plathyrhýnchos*") is n Fuugel die der swimmen un kwoakjen däd. Dät Hanke is foaralllen bruun, man uk mäd n bitje blau an doo Juuken. Dät Montje mäd sin gräine Kop hat "die **Woode**." Dät rakt dissen Fuugel in Europa, Asien un Noudamerikoa.

## Sjuch uk
* Fideos: Oante
Philosoph

N **Philosoph** is aan, die der Philosophie studiert. Dät Woud kumt uut dät Griechiske un betjut: "Wäl die der fon Wiesegaid haalt". 
Siet dät 7. Jierhunner foar Kristus roat dät in ju wäästelke Waareld as uk in dät Aaste Philosophe.

## Kiekje uk bie
* Bekoande Philosophe
Philosophie

Ju Philosophie is ju Leere fon dät Wieten, fon do Uursproange un fon dän Touhoopehoang fon do Dingere in de Waareld, fon dät Weesen un Toanken.

Gebiete wiermäd n Philosoph sik befoatje kon, sunt t.B.:
* Ontologie Wät is dät wät buute uus is? Is dät juust as wie dät sjo un fäile?

* Epistomologie is ju Leere fon dät Kannen. Kon me wuudelk kanne? Un Kunde, wät hat dät eegentelk?

* Ethik is ju Leere fon goud un ferkierd.

* Logik is ju Leere fon do Foarme un Gesätse fon dät gjuchte Toanken.

* Theologie: Wäl is God? Wo konnen wie Him kanne?

* Natuurphilosophie truchfoarsket ap Gruund fon ju Natuurwietenskup dät Weesen fon do Natuurdingere un dät Natuurgeböären.

* Geschichtsphilosophie wol Weesen un Sin fon ju Geschichte tjuude uut hiere ärfoarskboare Ärschienengen. 

* Kultuurphilosophie is ne tjuudende un beuurdeeljende Betrachtenge fon ju Kultuur.

## Kiekje uk bie
* Bekoande Philosophe
Physik

Ju **Physik** is ju Leere fon uunbelieuwede Dingere, hiere Apbau un hiere Bewäägenge, as uk fon ju Stroalenge un do Kraftfäildere. Physik is ne exacte Wietenskup, ju der do Natuurgesätse ärfoarsket un do n mathematisken Foarm rakt.

Ju **Experimentalphysik** staalt paasende Fersäikanoardnengen ap, mät akroat un laitet dät Gesäts uut do Meetwäide häär.

Ju **theoretiske Physik** ferknät experimentell fuundene Gesätse mäd Hälpe fon mathematiske Satse tou n in sik sleeten System.

## Haudgebiete fon ju Physik sunt
* Mechanik
* Waamteleere
* Optik
* Elektrizität
* Atomphysik
* Astrophysik
* Geophysik
* Biophysik
* physikaliske Chemie

## Oainskuppe fon Materioalkörpere sunt
* Laangte
* Gewicht
* Waamtekapazität
Pingsterbloume (Convallaria majalis)

Ju **Pingsterbloume**, **Kuutitte** af **Moaiklokje** (*Convallaria majalis*), düütsk: Maiglöckchen, is ne litje, bit 30 cm hooge fääste Plonte, ju wüüld in do Buske foarkumt. In de Gruunde häd ju n kjoopenden Wuttelstok. N poor breede Bleedere mäd gliekloopende Näärwen stounde an dän Fout fon ju Blöisteele. Do Bloumen woaksje uk in n Tuun, jo fermeerje sik gewaltich. 

Ju Pingsterbloume is swäk giftich, is oawers uk ne Heelplonte. Dät is ju Nationoale Bloume fon Finlound.

In Fryslân wäid ju Moaiklokje tou do Stinzeplonten täld.
Plus un Minus

Elektrizität konnen wie uut n Batterie hoalje. Sun Batterie had twäin Poole, n "**Plus**" (maasttieden dät kooperne Hotje) un die "**Minus**" (dät Gefäs uut Zink). Bie dät Woater-Modäl gunge do Woaterdruppen fon ju Ommer deel ätter dän Steen. Ju uur Kaante uut gungt nit. So is dät bie n Batterie uk: do Elektrone kuume uut ju Minus-Kaante un do gunge t.B. truch ne litje Laampe un dan ätter ju Plus-Kaante wai 1). Sun Stroom hat n Gliekstroom un ju Batterie lääwert n Glieksponnenge.

1) Me ferwachtet dät Uumekierde, man do Uutdrukke "plus" un "minus" sunt uuttoacht wuuden eer do Elektrone bekoand wieren.
Pluto

**Pluto** (Symbole:  un ) is aan Dwäärch-Planet. Tiedwiese wude hie as fulwäidigen Planet täld, näämelk as njuugende Planet fon de Sunne oawe.
Poapske (Nymphaea)

Ju **Poapske** (dt. *Seerose*) is ne Woaterplonte mäd flugge Bloumen. Dät rakt Wiete Poapske un Jeele Poapske (Nuphar lutea).

Wan do Blöitenbleede oufaalen sunt, so sjucht me do Säidkapsele: *ju Konke*.
Poars

Dät **Poars** af **Postbuske** (*Myrica gale*) is n Struuk die der in de Foan woakst un juust as ne Wüülge uutsjucht un dät Uuntjuuch ferdrieuwe konne schäl.

## Määrkmoale
Dät Poars is n litjen Struuk, die normoal bloot bit tou 1,50 Meeter groot wäide kon. Dät häd roodbruune Takken un jeele bit bruunelke Blöiten. Dät is, as fuul Plonten, bloot in dän Suumer gräin, do Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un ärinnerje n bitje an Leeder. 

## Lieuwendsruum
Dät Poars lieuwet in do europäiske Gestriche mäd atlantisk Klima. Dät is foarallen Wääst- un Noudeuropa. Me kon dät besunners in klomme Woolde fon Fjuurenboome, Broukwoolde mäd Eed un n Foan, die tougliek Heedelound is, fiende.

## Ferweendenge
Fröier häd me in moonige Gestriche dät Poars as Krüüderäi ferwoand, foarallen oawers insteede fon Hoppe in ju Bjoueräi. Mongs häd me uut Deele fon disse Plonte uk Looge moaked, wät oawers maasttied uut eekene Boark moaked wuude, af uum ju Kloodoasje etc. jeel tou klöärje.

## Literatuur un Wällen
* Mark Bachofer un Joachim Mayer: *Der neue Kosmos Baumführer* KOSMOSnaturführer ISBN 978-3-440-10217-6 

## Ferbiendenge ätter buuten
Planet

Aan **Planet**, as uus Waareld uk, is n dunkeren Kuugel, un kricht sien Lucht fon de Sunne, wier hie uumetou sirkelt.

Am naisten bie de Sunne sunt do fjauer Binnerplanete. 
* 1. die Merkur. Dan kuume in Riegenfoulge:
* 2. Venus
* 3. Uus Waareld, ju Äide
* 4. Die Mars
* Dan do Planetoiden un fääre do 4 Groote:
* 5. Die Jupiter 
* 6. Saturn
* 7. Uranus
* 8. Neptun un dan wier n Litjen:
* 9. Pluto

*Do Planete in hiere respektive Grööte. Fon links: Ju Sunne un dan: Merkur ... bit Pluto. (Do Planetoiden sunt nit tou sjoon.)*

**Planet-Oainskuppe ( <sup>*</sup> meeten relativ tou ju Äide)**
Planetoiden

Twiske dän Mars un Jupiter foulgje in dät Sunnensystem do **Planetoiden** (uk *Asteroide*), dät sunt an do litje Planete as *Ceres, Pallas, Juno, Vesta* usw., .
Poaskebloume

Ju **Poaskebloume** af **Paaskebloume** *(Narcissus)* is ne Foarjierbloume. Dät rakt deerfon ferskeedene Soarten mäd  jeele, wiete, jeel-wiete, jeel-roode un wiet-roode Blöiten.
Wäkke Soarten hääbe uk two af tjoo Blöiten an aan Stängel. Do blöie maast tou ju Paasketied in April.

Ne besunners litje Soarte, ju Narzisse *Tete-a-Tete* blöid al in'n Februoar af Meerte fluks ätter do Krokusse. Do hääbe uk tjoo Blöiten an aan Stängel, wieruum  do uk hieren Noome kriegen hääbe.

Ju Plonten sünt oarich giftich un wäide in ju Foulksmedizin oawers uk as Heelplonte bruukt. Ju Narzisse was "Bloume fon dät Jier 1981".

Fon do Narzissen rakt dät fuul ferskeedene Unneroarde, wierunner uk wäkke mäd besunnere Blöiten. 

In Fryslân wäide do Narzissen tou do Stinzeplonten täld.


File:Narcissus pseudonarcissus0.jpg | Narcissus pseudonarcissus
Bielde:Narcissus pseudonarcissus (habitat).jpg|Narcissus pseudonarcissus


Bielde:Narcissus triandrus 4.jpg|Narcissus triandrus
Bielde:Narcissus.poeticus.1658.jpg|Narcissus.poeticus
File:Narcis geel vdg.jpg|Narcissus 'Tahiti' 
File:Narcissus-closeup.jpg|Welsh daffodils
File:Narcisă (Narcissus poeticus) în Poiana Narciselor, județul Brașov.JPG|*Narcissus poeticus*
Poatermutse (Aconitum)

Ju **Poatermutse** (*Aconitum*), uk **Jan un Gräite in de Kuutske** is ne krüüdige Plonte, ju der goud juun Keelde kon. Dät rakt sun tjoohunnert Soarten. In dät Tertiär waas dät ne arktiske Plonte, ju sik unner do Iestiede fon Siberien fersprat häd ätter Eurasien un Noud-Amerikoa. Do wichtichste Bloitesteede sunt fuchtige Steeden ap Bierichweeden. Do Plonten sunt oarich giftich. Ju Poatermutse skäl ju giftichste Ploante fon Europa weese.

Aal Soarten luuke Insekte un foarallen Moasiemen an un me häd do deeruum jädden as Tuunplonten. Do Bloumen bildje maasttied Druuste. Dät bupperste Bloumenblääd häd ju Foarm fon n Hälm af n Mönkenkappe un do Bloumen sitte bie wäkke Soarten uk two an two bienunner, deerhäär wäil die twäide seelter Noome.

In ju Homöopathie un ju chineeske Medizin jeelde do Plonten as Heelplonten.
Pong

**Pong** is een fon do eerste Computerspiele. Dät funktionierde mäd two litje Strieke un n Baal un two Muuren an do Sieden.

Bie dät Spil mout die Baal bääte ju Boolke kuume fon dän uur Spieler. Dät kon ap bääste passierje truch dän Baal in uunferwachtede Gjuchte juun ju Muure stoitje tou läiten. 

Dät Spil kon mäd twäin Moanskene of uk alleenich juun dän Computer spield wäide.

## Ferbiendengen ätter buuten
* Pong story Ängelsk
* PONG! spiel Pong online! (Java version)
Präteritopräsentia

**Präteritopräsentia** sunt Tiedwoude, wierfon dät Präsens (Geegenwoart) uut n fröier Präteritum (Fergeenhaid) äntsteen is. So skäl Seeltersk "hie weet" fon sin Indoeuropäiske Uursproang touhoopehongje mäd Latiensk "vidit" (dät hat: hie saach). Dät rakt Präteritopräsentia in masse ferskeedene Sproaken. In dät Seelterske sunt jo deer oun tou kannen, dät in dät Präsens 3.sg. dät *-t* failt, wüülst die Pluroal (Moortaal) ap *-n* uutgungt.

## Präteritopräsentia in dät Seelterske un früünde Sproaken

Ferglieke t.B. dät Präteritopräsens *konne* mäd dät 'gewöönelke' Tiedwoud *kanne*: 
:*hie kon_* 'er kann' - *wie konneN* 'wir können'
:*hie koanT* 'er kennt' - *wie kanne_* 'wir kennen' 

Man ju glieke Foarm as dät Präsens fon *konne* häd dät Präteritum fon *loope*:
:*hie ron_* 'er lief' - *wie ronneN* 'wir liefen'.

Wie sjo dät in dät Düütske die Unnerskeed bloot deeran tou sjoon is, dät dät *-t* failt: *er kann*.

In dän Infinitiv blift ju Eendenge eenfach *-e*, as bie do uur Tiedwoude:
*Hie mai dät wül konne.*

### Aal do Seelterske Präteritopräsentia

. * bie *mout* un *weet* heert dät *-t* tou dän Woudstam

Uk in dät Noudfräiske sjucht me dät, t.B. Mooringer:
Psychologie

Ju **Psychologie** is ju Wietenskup fon dät Seelelieuwend.

Ju hoalt hiere Kunde uut Literatuur, Religion, Geskichte un Kunst. Immer häd ju philosophiske Wuttele, deeruum dät do Ärskienengen do fon dät moanskelke Subjekt sälwen sunt.

## Ju Psychologie ferdeelt sik in:
* Religionspsychologie
* Bäidenspsychologie
* Bedrieuwspsychologie
* Massapsychologie
* Ferkierspsychologie
* Sproakepsychologie
* Parapsychologie

## Historiske Gjuchtengen sunt:
* Associationspsychologie
* Djuptepsychologie
* Gestaltpsychologie
* experimentelle Psychologie
* fenomenologiske Psychologie
* Behaviorismus
* kliniske Psychologie
* pädagogiske Psychologie
* ferstoundende Psychologie
* soziale Psychologie
Politik

Mäd **Politik** ferträt man Gruppen fon Ljuude mäd bestimde Interessen, man tougliek politiske Ideen do dät algemeene Wäilweesen bestrieuwje.

Dät rakt ferskeedene politiske Foarme, hier ne Uursicht:

* Anarchismus 
* Faksismus 
* Islamismus 
* Kommunismus
* Nationoalismus 

Ieuwenske disse extreme Foarme rakt dät moor mäitige, ju politiske Midde, do der oafte ne wichtige Rulle spielje:

* Christendemokratie
* Liberalismus
* Sozialdemokratie
* Sozialismus

## Düütske Politik
* SPD 
* CDU 
* FDP 
* Bündnis 90/Do Gräine 

## Fräiske Politik

Dät rakt in Wääst-, Aast-  un Noud-Fräislound uk fräiske politiske Paatäie:

* Do Fräisen in dät Düütske Buundeslound Läichsaksen,
* Frysk Nasjonale Partij (FNP) in ju Niederloundske Provinz Fryslân,
* Paatäi foar dät Noude in do Niederloundske Provinze Fryslân un Groningen, 
* SSW in dät Düütske Buundeslound Släswiek-Holstein.

In dät Europäiske Parlement ferträt ju Europäiske Fräie Allianz do Fräisen. Ju FNP, Do Fräisen, un ju SSW sunt deeroun Meeglid.

## Kiekje uk bie

* Minnerhaide
* Stoatsfoarm
* Politikere