open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roomelse-Aast

**Roomelse-Aast** (*düütsk: Ramsloh-Ost*) is ne groote Buurskup fon Roomelse.

## Loage
Roomelse-Aast lait aastelk dät Täärp Roomelse un ju Seelter Äi, suudelk Baalenje, wäästelk Elisabethfeen un noudelk Hollenerfoan. Dät Skeed twiske Hollenerfoan un Roomelse-Aast is uungefäär juust suudelk dät Koabelwierk bie dän Koppelwai *(Koppelweg).* Ju Siedlenge *Akaziensträite* juunuur dät Koabelwierk an ju Elisabethfeener Sträite heert al tou Roomelse-Aast. 

Truch Roomelse-Aast gungt  ju Elisabethfeener Sträite un fon dät Suude bit tou dät Noude ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.

## Bedrieuwe
* Koabelwierk Waskönig un Walter
* Ferskäidene Hondwierksbedrieuwe
Roomelse-Wääst

**Roomelse-Wääst** *(düütsk: Ramsloh-West)* is ju  grootste Buurskup fon Roomelse.

## Loage
Ju Buurskup uumfoatet dät groote Gebied wäästelk fon Roomelse un aastelk Idafeen. In dät Noude wad Roomelse-Wääst begränsed truch ju Loangholter Sträite un in dät Suude truch dän Moorgoudsdom. Suudelk fon Roomelse-Wääst lait Hollenbround, noudelk deerfon lait Strukelje.

Do Gestriche Hoogebierich, Häärst un Raake heere tou ju Buurskup.
Idafeen

**Idafeen** waas bit tou ju *Gebietsreform* 1974 ne Buurskup fon Strukelje. Däälich heert Idafeen tou ju Meente Aastrauderfeen.

## Loage
* Idafeen-Suud lait suudelk ju B438 aastelk Aastrauderfeen un wäästelk Strukelje-Wääst un Wietsound.
* Idafeen-Noud läit noudelk ju B438 aastelk Aastrhauderfeen, Holterfeen un wäästelk Wietsound un Ubbehusen.

## Geskichte
In dät Jier 1864 is ju "*Moorkolonie am Westkanal*" (Idafeentjer Kanoal) loangs ju ganse Wäästsiede fon dät Säspel Strukelje gruunded wuuden. Dät hääbe do Uutändjer Buuren anlaid. 1864 wuud dät Idafeentjer Kanoal (Wäästkanoal) greeuwen; hie waas 3023 Meeter loang un kostede 74239 RM; 1955 wuud dät Idafeentjer Kanoal wier ticht fierd.  Där lapt nu ju Sträite Idafeen-Suud. Ju Kolonie kreech 1885 dän Noome Idafehn ätter dän Groothärtsoch sien Määme.

## Skoulen
Idafeen hiede fröier two oaine Skoulen in Idafeen-Noud un Idafeen-Suud.

* Ätter dän Bau fon dän Wäästkanoal in 1864 moasten do Bäidene eerste ätter do Skoulen in Holterfoan, Potshusen un Boukeläsk. In dät Huus fon *Heike Taute* waas dan in 1880 die eerste Unnergjucht foar 40 Sköilere in Idafeen-Noud. 1881 wuud ne Behälpsskoule foar 63 Sköilere  baud, ju där 1.800 Mark kostet häd. In 1890 wieren där 90 Sköilere. In 1891 wuud ne näie Skoule baud, ju där 16.300 Mark kostede. Ätter dän Kriech moaste ju Skoule wier näi apbaud wäide foar 60.000 Mark (1949). Ju Skoule in Idafeen-Noud wuud 1973 sleeten un ferkooped.

* In Idafeen-Suud wuud in 1889 ne oaine *Skoulacht* gruunded un ju Skoule wuude 1899 baud. 1951 wieren deer uur 100 Sköilere. Ju Skoule wuud 1970 sleeten un is ferkooped.

* In 1963 wuud ne näie Gruundskoule foar Idafeen-Suud un Idafeen-Noud tichte bie dät Säntrum fon Idafeen baud ju der intwiske wier sleeten is.

Däälich gunge alle Bäidene fon ju Meente Aastrauderfeen in dät näie Skoulsäntrum in Aasthauderfeen.

## Idasee
In Idafeen-Noud, juust wäästelk fon Seelterlound un noud-wäästelk fon Wietsound lait die Idasee.

## Bauwierke
* Ju Friedenssäärke in Idafeen
* Ju Määlne in Idafeen

## Bädden in Idafeen
* Hajo Hayen (* 6. Meerte 1923; † 8. November 1991), düütsken Koaster, Prähistoriker un Foanarchäologe

## Sjuch uk
* Idasee
* Lound un Noomen, Siede 99

## Ferbiendenge
* Möhlenkring Idafehn
* Websiede Meente Aastrauderfeen

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Maiglöckchensee

Ju Maiglöckchensee is ne See, wäästelk fon Skäddel. Ju gränset an ju Seelter Äi in dät Noude un Wääste (nit mädnunner ferbuunen) un dän B72 in dät Wääste. Ju is äntsteen bie dät Anlääsen fon dän B72 un häd hieren Noome fon dät Maiglöckchenwoold, so as dät Skäddeler Holt wäil naamd wäd.

## Froamdenferkier
Dät Gebiet is interessant foar Uurloowere un Boadegaste. Deer stounde sanitäre Iengjuchtengen.
Ieuwenske de Maiglöckensee un -woold is siet 2004 die Skäddeler Ställplaats foar Raisemobile. 

## Iesboaden
Winterdais, maastieds in Januaor af Februoar wäd in de Hollener See af in de Maiglöckchensee dät Iesboadjen fon dän *DLRG* ferounstalted.

## Ferbiendenge
* Maiglöckchensee ap GOOGLE-Maps
Kustenkanoal

Die **Kustenkanoal** is n 70 Kilometer loangen Woaterwai.  Die aast-wääst Woaterwai is wichtich foar Skipsferkier twiske ju Oamse un ju Weser. In two Slüüsen, een in Ooldenbuurich un een in Dörpen, konnen do Skiepe do unnerskeedelke Woaterstande in Hunte, Kanoal un Oamse uurwinne. 

Siet 1974 bieldet die Kustenkanoal ju suudelke Gränse fon dät Seelterlound. Deerfoar heerde Näiskäddel, suudelk fon dän Kustenkanoal, uk noch tou dät Seelterlound. Ätter dät Aasten wai ferbiendet die Kanoal dät Seelterlound mäd Ooldenbuurich un ju Weser. Wan dät Hoochwoater in ju Seelter Äi, Söiste of Vehne rakt, kon dät Woater ätter dän Kanoal waileedet wäide. 

Ieuwenske dän Kanoal lopt de Kustenkanoalwai B401. Die Kanoal is baud twiske 1922 un 1935.

## Bedrieuwe
An dän Kustenkanoal bie Seedelsbierich wäd stuuns ju sonaamde c-Port apgjucht, n Industriepark un Hoawen foar ju Region Ooldenbuurger Munsterlound. Där hääbe sik al moorere
Bedrieuwe aansiedelt.


Bielde:C-Port.jpg|Die c-Port bie Seedelsbierich
Bielde:Eisenbahn- und Straßenbrücke.jpg| Ju oubreekene Iersenboan- un Sträitebrääge 
Bielde:Brääge.jpg|Ju oolde Iersenboanbrääge uur dän Kustenkanoal bie Seedelsbierich (oubreeken)
Bielde:Schleuse.JPG|Ju Slüüse bie Ooldenbuurich
Bielde:Küstenkanal.jpg|Kustenkanoal bie Seedelsbierich, 1970er Jiere
Seelterfräiske Wikipedia

Ju **seelterfräiske Wikipedia** begon Anfang 2007. Apstuuns rakt et  Sieden ap Seeltersk.

## Geskichte
*23. April 2005: Seelterfräiske Test-Wiki ounfangd fon .
*Januoar-Meerte 2007: Ju seelterfräiske Wikipedia gungt online.
*9. Dezember 2007: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 500 Artikkele.
*5. Juni 2009: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 1.000 Artikkele. Artikkel 1.000 waas n Artikkel uur Pier Gerlofs Donia.
*10. Dezember 2011: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 2.000 Artikkele.
*20. August 2013: Ju seelterfräiske Wikipedia häd 3.000 Artikkele. Artikkel 3.000 waas n Artikkel uur Lütje Hörn.

## Sjuch uk
* Wikipedia
Krätseldoabe

Dän **Krätseldoabe** wier n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckchenwoold bie Skäddel, där wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät raakt där ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un do ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon me nit moar uutfiende.

Do Skäddeler hääbe moorere Moale fersäiked, ju Klokke tou fiende, dät lääsde Moal in 1959 bie dän Bau fon ju B72.

## Ferwiesenge
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe as Audio-Doatei
* Theo Deddens uur ju Skäddeler Klokke in ju Krätseldobbe
*
Maiglöckchenwoold

Die **Maiglöckchenwoold** (düütsk: Maiglöckchenwald) is n Woold wäästelk Skäddel. Diräkt ieuwenske dän Woold läit die Maiglöckchensee. Dän Noome häd die Woold wäil därfon dät deer fröier fuul Moaiklokjes wuuksen.

In dän Woold sunt oarich hooge Soundbierge, ju mäd groote Boome bewuksen sunt. Fröier genen do Skäddeler Bäidene winterdais altied mäd hiere Slee in dän Woold un fierden därmee do Bierge deel.

## Krätseldoabe
Dän Krätseldoabe was n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckenwoold, deer wier nu ju Sträite B72 lapt.
Dät raakt deer ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un ju ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon mon nit moor uutfiende.

## Främdenferkier
Dät Gebiet is interessant foar Urloowere un Baodegaste. Där stounde sanitäre Iengjuchtenge.
Ieuwenske dän Maiglöckchenwoold un -see is siet 2004 die Skäddeler Ställplaats foar Raisemobile.

## Ferwiesenge
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe
* Ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe as Audio-Doatei
Baalenjer Kanoal

Dät **Baalenjer Kanoal ** (*düütsk: Bollinger Kanal*) wuud 1879 greeuwen, dät waas 3023 Meter loang un kostede 74239 RM. Dät waas n Ferbiendengskanoal fon ju Seelter Äi mäd dät Elisabethfeenkanoal. Dät Kanoal lapt aastelk ju Seelter Äi un lapt bie "Dreibrücken" in dät Elisabethfeen-Kanoal. Dät Baalenjer Kanoal waas fröier skipboar, dät ron bie ju Slüüse in ju Seelter Äi oun. Dät waas sun 700 m noudelk fon ju Steede, wier dät Uutändjer Kanoal uut dät Wääste in ju Seelter Äi lapt. Däälich is dät Kanoal nit moor mäd ju Seelter Äi ferbuunen.

Loangs dät Kanoal lapt ju Sträite ätter Elisabethfeen. Ap dät Gebiet fon Baalenje bit tou dät Skeed mäd Elisabethfeen is dät Kanoal däälich oarich tichtwuuksen, dät is nit fuul moor as n breeden Sloot. Diräkt in Elisabethfeen is dät Kanoal mäd sun 10 m noch oarich breed. Deer stoant uk fuul Woater in dät Kanoal un dät häd deer ne Ferbiendenge mäd ju Wieke fon dät Foanmuseum, wier do Skiepe fon dät Museum lääse.

## Sjuch uk
* Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen
* Lound un Noomen, Siede 116
Uutändjer Kanoal

Dät **Uutändjer Kanoal** (*düütsk: Utender Kanal*) wuud 1889 greuuwen as Ferbiendenge twiske ju Seelter Äi bie Uutände un dät Idafeentjer Kanoal (Wäästkanoal) fon Idafeen-Suud. Die Kanoal häd ne Loangte fon 2.376 Meter. Die Bau häd 80.166 Rieksmark koastet.

Ätter ju Tied wuuden där moordere Hälgen in Uutände un an ju Seelter Äi bie Strukelje un Baalenje gruundet. Truch dän Kanoal kuuden do Skippe dan diräkt ätter ju Feentäärpe fiere.

"Dät Utänder Knoal, dät waas fröier *Strout*, dät is fröier n Sloot weesen, sun Wülgensloot. De *Strout*, dät waas di Sloot." (Lound un Noomen, Siede 95)

Däälich is dät Ouger fon dät Kanoal mäd Struuke un Ploante bewuksen. Där truch is dät nu ne flugge Natuurloundskup loangs dät Kanoal.

Loangs dät Uutändjer Kanoal lapt die Uutäandjer Dom (*Utender Damm*). Gjuchts fon die Uutändjer Dom bie dät Täärp is ju näie Siedlenge "*Strouts Wai*".

## Wällen
* Lound un Noomen, Siede 95
Muddebierich

**Muddebierich** *(düütsk: Muddeberg)* is n Gestrich in dät Suude fon Seedelsbierich. Dät Gebiet lait twiske dät Täärp un dät Kustenkanoal wäästelk ju Näiskäddeler Sträite un aastelk ju Seelter Äi.

## Geskichte
Deer wieren fröier mäd Boome un Buske bewuuksene groote Soundhöäwele. N grooten deel fon dän Sound is uum 1925 bie dän Bau fon ju Koloniesträite wächfierd wuuden. Uum 1960 waas deer noch n grooten Soundhöäwel juust ieuwenske ju Naiskäddeler Sträite. Däälich is deer alles wächfiert.

## "Wooldheini"
Buppe ap dän Bierich diräkt an ju Näiskäddeler Sträite stuud sowät uum 1960 noch ne oolde holtene Hütte, wier n Eensiedler in huusede. Dän Mon naamden jo aal bloot "Wooldheini" (*düütsk: Waldheini*). Wier die Mon blieuwen is, is nit bekoand.

## Ju Siedlenge
Do eerste Huuse sunt deer wail ätter dän Kriech baud wuuden. In do lääste 20 Jiere häd Muddebierich sik tou ne flugge Siedlenge äntwikkeld. Truch Muddebierich loope do Sträiten *"Muddeberg", "Am Muddeberg", "Muddewiese" un "Am Felde*".

Do Ienwoonere feranstaltje jierelk in n Suumer n grooten "Muddebierich-Fäästdai" ap hieren Spielplats.

## Ferbiendenge
* Muddebierich ap GOOGLE-Maps
Seelter-Äi-Paad

Dät **Seelter-Äi-Paad** *(düütsk: Sater-Ems-Wanderweg)* is n näi Paad loangs ju Seelter Äi un gungt bolde truch gans Seelterlound fon Baalenje bit tou Seedelsbierich. Dät Paad häd ne Laangte fon 16,8 Kilomeeter. N grooten Deel lait dät Paad ap dän Diek fon ju Seelter Äi. Dät Paad gungt loangs do flugge Natuurloundskuppe un do Woolde in Seelterlound, so as de Hollener See mäd Hollebierich un dän Loanghoarster Iesk, dän Maiglöckchenwoold un de Maiglöckchensee in Skäddel. Ju Skäddeler Määlne mäd Määlnemuseum un ju Skäddeler Säärke sunt uk nit so fier wäch fon dän Paad.

In Roomelse is deer n näie Brääch uur ju Seelter Äi mäd n Wai ätter dät Inkoopssäntrum un ju Säärke fon Roomelse. Dät Paad wuud in 2010 anläid un häd mäd do Brääge 338.000 Euro kosted.

## Sjuch uk
* Seelter Äi
 
## Ferbiendenge
* Seelter-Äi-Paad (NWZ)
Häärst

**** *(düütsk: Horst)* is n Gestrich in dät Suude fon ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Deer stounde nit fuul Huuse. 

## Loage
Häärst lait noudelk fon dän Moorgoudswai, aastelk fon Idafeen un dän Wäästfoan, un wäästelk un aastelk fon Hoogebierich. Truch Häärst gungt parallel tou dän Moorgoudswai die Häärstwäi *(Horstweg).*
Idasee

Die **Idasee** is n fröier Baagermeer in Idafeen-Noud. Die See läid ieuwenske ju Sträite Idafeen-Noud wäästelk Wietsound un ju B 72. 

Die Boadesee is uungefäär 20 Hektoar groot un häd n loangen Soundstrand. Där sünt sanitäre Iengjuchtenge mäd n Cafe un an dän See is uk n Spielplats foar Bäidene. Do hääbe siet 2004 ne Woaterskianloage. Där is uk n grooten Campingplats. Uum dän See uumetou is n Wai truch ju flugge Loundskup mäd Boome un Struuke. Fuul Fereene un Gruppen ferounstoalte hiere Fääste an dän Idasee.

## Sjuch uk
* Idafeen

## Ferbiendenge
* Websiede Meente Aastrauderfeen
* Die Idasee ap GOOGLE-Maps
Hagioskop

N **Hagioskop** is n Glieuwe in middelallerske Säärken. Dät wäd uk *Leprafinster* naamd. Truch dän Hagioskop kuud mon ap dän Altoar kiekje. Dät wier foar do Ljude, do ounstikkend kroank wieren un buuten blieuwe moasten. Ju Johanniterkapälle in Boukeläsk häd tjo Hagioskope.

## Ferbiendenge
* Durch Fensterspalt dem Herrgott in Bokelesch nah
Reformation

Ju **Reformation** is ne Riege fon säärkelke Annerengen in dät 16. un 17. Jierhunnert. Ju häd tou ne Kleeuwenge in dät Kristendum fierd (katoolsk, luttersk, reformierd). Do wichtichste Moanskene fon ju Reformation weeren Martin Luther (Düütsklound) un Johannes Calvin (Frankriek, ju Swaits). Die Ienfloud fon ju Reformation wiedede sik uur fuul Lounde in noudwääst Europa uut.

## Uursproang in't Leetmiddeloaler
In dät Suude un Wääste fon Europa wieren do rieke Traditione fon kristelke Teologie, roomsk un kanonisk Gjucht, ciceroanische Retorika un aristoteliske Filosofie foar ju Äntwikkelenge fon't politike Toanken in't Leetmiddeloaler gans wichtich. Foar fuul Toankere wieren do Leeren fon Marcus Tullius Cicero un Aristoteles ju Gruundloage foar näie Leeren. Do Fräiegaidideale fon dät Leetmiddeloaler fiende hiere Uursproang in do frankiske un germoanske Toankbielden uur dän fräien Mon un in do Wierke fon Cicero un Sallust.

## Fräislound
In Aastfräislound lät Edzard I. ju Reformation 1519 tou un hie wäd sälwen luttersk. Do Mennonite sunt Foulgere fon dän wäästfräiske Menno Simons. Seelterlound bleeuw katoolsk.

## Sjuch uk
* Juunreformation
Ubbehusen

**Ubbehusen** (düütsk: Ubbehausen) is ne litje Buurskup in dän noud-wäästelken Timpe fon Seelterlound. Noudelk fon Ubbehusen läit Roagebierich, Meente Bäärsel. Aastelk fon Ubbehusen is Klaaster. Fröier heerde Ubbehusen tou ju Johannieter-Kommende Boukeläsk.
Woolde in Seelterlound

In Seelterlound raakt dät ne ganse Riege **Woolde** un Wooldgebiede. Do Seelter Woolde hääbe sicher Noomen uut oolde Tieden, do mon fiellicht noch wier uutfiene kon. Fuul fon do Woolde lääse ieuwenske af nit fääre fon dän Seelter-Äi-Paad.

Fon dät Suude ätter dät Noude sunt do foulgenden Woolde tou fiende:

* **Näiwal, Haudsträite**
* Ap Näiwal lait juunuur dän fröieren Kanienkenbusk wäästelk ju Haudsträite un aastelk ju Seelter Äi dieräkt ieuwenske ju Siedlenge Kiefernsträite (*Kiefernstrasse*) n Wooldgebied.
* N poor Hunnert Meeter noudelk därfon un noudelk ju Sträite Rotenbierich (*Rotenberg*) ieuwenske dät Nikko-Wierk läit uk n Wooldgebied.
* **Bäätholt**
* In Bäätholt is dät Gebied uum ju oolde Leemdobbe n wooldriek Gebied.
* **Skäddel, Haudsträite**
* Wäästelk fon Skäddel läit die Maiglöckchenwoold ieuwenske dän Maiglöckchensee.
* Noudelk Skäddel, aastelk fon ju Haudsträite ätter Hollen wai un wäästelk fon ju Seelter Äi läit n  Wooldgebiet. Dät läit junuur fon do Wooldflächen fon dän Loanghoarster Iesk.
* N poor Hunnert Meeter fierder noudelk is dan wäästelk fon ju Haudsträite noch ne Wooldflääche.
* **Loanghoarst**
* In dät Noude fon Loanghoarst lääse do Wooldfläächen fon dän Loanghoarster Iesk aastelk ju Seelter Äi un wäästelk ju Ostermoorsträite. Dät Gebied stount unner Natuurskuts.
* **Hollenerfoan**
* In Hollenerfoan noudelk un suudelk fon dän Hollener See lääse do Wooldfläächen fon Hollebierich. 
* Suudelk därfon un noudelk fon dän Loanghorster Iesk is ju Foutsättenge fon do Wooldfläächen fon dän Loanghoarster Iesk. Dät Gebied lait aastelk fon ju Reithalle in Hollen.
***Roomelse**
* Aastelk ju Haudsträite ätter Strukelje, där wier ju Loangholter Sträite ap ju Haudsträite lapt, is n Wooldgebiet aastelk ju Seelter Ai.
* An ju Iesksträite twiske Roomelse un Baalenje sunt n poor litje Woolde.
***Strukelje**
*Ieuwenske ju Haudsträie an dän suudelken Skeed fon dät Tärp Strukelje is links n Wooldgebiet.
*In düssen Gestrich suudelk Strukelje flooge al siet fuul Jiere snoagens oafte Roowfuugele, so dät mon därfon uutgunge kon, dät in disse Woolde do Fuugele hier Neeste hääbe.*
***Klaaster**
* In Klaaster lait dät groote Wooldgebiet fon dän Klaasterbusk.
***Baalenje-Bieuwelte**
* In dät noudelke Gebiet fon Baalenje un Bieuwelte lääse noch ferskäidene Wooldgebiede an dän Bibelter Wai un dän Toskewieker Wai.

*Dan sünt dät uur gans Seelterlound ferdeelt noch ferskäidene Woolde in do Foane un an dän Rant fon do Foane un Buurskuppe tou fiende.

## Ferbiendenge ätter buuten
* '''LOUND UN NOOMEN'''
Aasterhusen

**Aasterhusen** is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Aasterhusen tou ju Klaasterkommende Boukeläsk.

## Nunnenklaaster
Fröier skäl deer n Nunnenklaaster weesen hääbe. Doo Nunnen hieden ne Fääre ap de Äi un ruuderden smäidens ätter de Kapelle fon Klaaster uum de hl. Misse tou heeren. Dät Gäärslound wier joo truch geenen hat däälich noch *Nönkenwiske*.

## Soage
Dät Klaaster Boukeläsk skäl ätter ne Soage mäd n Unnergruundsgong ferbuunen weesen hääbe mäd dät
Nunnenklaaster an de Uursiede fon de Äi, benaamd Aasterhusen.
Swonnebierich

**Swonnebierich** *(düütsk: Schwaneburg)* is ne Buurskup in ju Meente Ait. Dät lait suudelk dän Kustenkanoal un suudelk Swonnebiergerfoan. 

## Noome
Ju Buurskup hiede fröier *Schwaneberg*, dän Noome *-berg* is blood in dät Seelterske äärholden blieuwen. 

## Sjuch uk
* Swonnebiergerfoan
Roagebierich

**Roagebierich** is ne Buurskup in ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Roagebierich tou ju Klaasterkommende Boukeläsk. Bie Roagebierich fljoote ju Seelter Äi un die Elisabethfeenkanoal tou ju Leda touhoope.

## Skoule
In 1674 wier där al ne Skoule fon ju Klaasterkommende Boukeläsk in Roagebierich. Ju Skoule wuud in 1850 sleeten. Do Bäidene geen dan ätter ju Skoule in Bäärselerfoan un siet 1869 ätter ju näie Skoule in Elisabethfeen-Noud.

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Stickisee

Die **Stickisee**, uk *Jümmesee*, lait suudelk fon Stickhusen, Meente Tjootern. Ju läit twiske ju B72 un ju Jümme. Ju is äntsteen bie dät Anlääsen fon ju B72. Die See häd n grooten Soundstrand und bie dän See is n grooten Campingplats. Deer is n Seerestaurant, n Kiosk, ne Grillhutte, sanitäre Iengjuchtenge un n grooten Spielplats. Dät Gebiet wäästelk dän See is mäd Boome bewuuksen. Aastelk dän See lapt ju Jümme. Die See is 11 Hektoar groot.

Me kon dän See goud ferglieke mäd dän Hollener See bie Roomelse.

## Ferbiendenge
* Stickisee ap www. detern.de
* Camping an n Stickisee ap www.detern.de
* Stickisee ap GOOGLE-Maps
Buurich Stickhusen

Ju **Buurich Stickhusen** lait an dän Wäästraant fon dät Täärp Stickhusen, Meente Tjootern in dät Leda-Jümme-Gebied. Ju lait ieuwenske dät Ouger fon ju Jümme. 

## Noome
Die Noome fon ju Buurich un fon dät Täärp kuume fon do Woude *sticke* (Stecken, Pfahl) un *Haus*. 

## Geskichte
Ju Buurich wuud uum 1345 fon ju Hansestääd Hambuurich baud toun Skuts fon hiere Hondelsweege ätter dät Wääste. Eerste waas ju Buurich n Steenhuus mäd n Sloot deer uumtou. Leeter wuud ne Fäästenge deer uutbaud. Die Touden wuud fon Groaf Edzard I. uum 1498 baud. In dän trüütichjierige Kriech wuud ju Buurich fon 1622-1624 truch do Mansfelder Suldoaten besät. As do Prüüsen 1744 an n Macht koomen, waas deer neen Ferweendenge moor foar ju Buurich un ju Fäästenge wuud oubreeken. Bloot die Touden un die Poutebau sünt ärheelden blieuwen. An ju Muure deerfon is n ooold Woapen fon 1578. Die Touden wuud as Gefangenis bruukt. In dät Jier 1885 koom ju Buurich in privoate Hounde.

Däälich is in dän Touden n Heemat- Foulkskundemuseum. Deer sünt uk Folterreewen tou sjoon un ju Geskichte fon ju Buurich wäd deer wiesd.


Bielde:Stickhausen Burgturm 2.JPG|Kenunne in dän Touden
Bielde:Wappenburg.jpg|Woapen in dät Poutehuus
Bielde:Wappenbildstickh.jpg|Woapen an dän Touden


## Sjuch uk
* Stinzen   
* Skierstins 

## Weblinks
* Burg Stickhausen
* Ostfriesische Landschaft Ortschronisten Stickhausen
* Ostfriesische Landschaft Ortschronisten Großsander
* Ostfriesische Landschaft- Ausgrabungen in Detern
Jümme (Äi)

Ju **Jümme** is n Siepeäi fon ju  Leda. Ju häd hiere Siepe in dät Aper Tief un ju Söiste. Ju Jümme häd fon dän Siepe Aper Tief bit tou ju Mündenge in ju Leda bie Wiltshusen ne Laangte fon 18 Kilometer.   

Ju Samtmeente Jümme häd hieren Noome fon ju Jümme.

Touhoope mäd ju Leda bildet ju Jümme dät Leda-Jümme-Gebiet. Tichte an ju Jümme lait die Stickisee (*Jümmesee*) bie Stickhusen. 

## Skipfoart
Ap ju Jümme kon man truch dän Elisabethfeenkanoal un ju Leda foare. Ju kon mäd Skiepe bit tou ne Laangte fon 20 Meeter, ne Bratte fon 4,5 Meeter un n Djoopgoang fon 1,2 Meeter befoaren wäide. An ju Jümme rakt dät two Klapbräägen.

## Punte-Fääre
Noudelk fon ju Buurskup Amdorf, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, gungt deer ju houndbedrieuwene histooriske Punte-Fääre uur ju Jümme un ferbint Amdorf mäd Wiltshusen, Meente Lier. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd.

## Weblinks
* Die Pünte - schwimmendes Denkmal auf der Jümme
Stickhusen

**Stickhusen** is n Tärp in ju Meente Tjootern, dät tou ju Samtmeente Jümme heerd. Stickhusen läit wäästelk Tjootern. Bie Stickhusen lait die Stickisee *(Jümmesee).* Truch Stickhusen fljoot ju Jümme.

Stickhusen wuud fröier as dät  noudelke Noabertäärp fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound.

## Noome
Die Noome fon Stickhusen kuumt fon do Woude *sticke* (Stecken, Pfahl) un *Haus* (Huus), dät betjud sofuul as *Haus auf Pfählen*.

## Bauwierke
* Buurich Stickhusen

## Sjuch uk
* Stickisee (Jümmesee)
Strukelje-Wääst

**Strukelje-Wääst** *(düütsk: Strücklingen-West)* is ne Buurskup fon Strukelje. 

## Loage
Ju Buurskup lait wäästelk Strukelje un uumfoatet dän ganse Gestrich twiske Uutände in dät Noude un ju Loangholter Sträite in dät Suude. Wäästelk Strukelje-Wääst lait Idafeen-Suud.
Liesbetfeen

**Liesbetfeen**, düütsk **Elisabethfehn**, is n Täärp in ju Meente Bäärsel. Dät lait in dät Suude fon ju Meente un bildet deer dät noudaastelke Skeed fon  Strukelje un Roomelse. Truch gans Liesbetfeen lapt die Liesbetfeenkanoal. Die Aastfoan lait deelwiese ap dät Gebiet fon Liesbetfeen. 

In Liesbetfeen is dät Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen.

## Loage
Liesbetfeen lait suudelk Bäärselerfoan, aastelk Roagebierich, noudelk Aasterhusen, Bieuwelte, Baalenje un die Roomelster Aastfoan. Aastelk Liesbetfeen lait Reekenfäild.

## Noome
Liesbetfeehn wuud ätter ju Groothertogin fon Ooldenbuurich benaamd.

## Geskichte
Uum 1855 koomen do eerste Siedler ätter ju näie Kolonie Liesbetfeen. Toueerst wuud n Sloot smieten foar ju Ouwoaterenge an de aaster Siede fon de Seelter Foan. Liesbetfeen heerde eerste tou Seelterlound.

Fon Hannover kreegen do Liesbetfeentjer 1951 ju Geneemigung sik an Bäärsel antousluten.
Deertruch koomen do Strukeljer un Roomelster Andeele an Bäärsel. Dät waas dät eerste Moal in Seelterlounds Geskichte, dät him n gratteren Lappe Lound ounuumen wude.

## Skoule
Ätter dän Bau fon dän Liesbetfeen-Kanoal moasten do Sköilere eerste ätter ju Skoule in Bäärselderfoan. 1869 waas dan in ne Hierkoamer in Liesbetfeen-Noud die eerste Unnergjucht mäd 40 Sköilere. 1873 wuud ne Skoule baud, 1875 wieren deer 55 Sköilere. Ap n 31.7.1968 wuud ju Skoule sleeten un ferkooped.

Däälich is in Liesbetfeen-Wääst ne Gruundskoule un in Liesbetfeen-Suud is ju Gruundskoule "Sonnentau".

## Bauwierke
* Ju fröiere Koksfabriek 
* Christus-Säärke

## Bedrieuwe

## Sjuch uk
Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Liesbetfeenkanoal

Die **Liesbetfeenkanoal**, düütsk **Elisabethfehnkanal**, is n Kanoal twiske Kampe un Roagebierich. Dät is ju noud-wäästelke Ferlaangerenge fon dän fröieren *Hunte-Ems-Kanoal*, die der bit Kampe geen un däälich die Kustenkanoal is. Die Kanoal häd ne Ferbiendenge mäd dän Kustenkanoal un lapt bie Roagebierich in ju Seelter Äi un Leda. Deertruch is deer n Woaterwai twiske ju Hunte bie Ooldenbuurich, ju Leda un ju Oamse bie Lier.

## Bau
Die Liesbetfeenkanoal wuud fon 1855 bit 1880 baud un lapt fon dän Küstenkanoal bie Kampe truch Kamperfeen, Reekenfäld un Liesbetfeen bit tou ju Seelter Äi bie Roagebierich.

## Die Kanoal
Die Kanoal is anlaid as Feenkanoal fon dän Aastfoan. 1880 is deer Elisabeetfeen äntsteen.
Die Kanoal häd ne Bratte fon 13,50 Meeter un is bit 1,20 Meeter djoop. Hie waas uursproangelk anlaid foar Skiepe bit 40 Tonnen mäd ne Laangte fon 20 Meeter, ne Bratte fon 4,50 Meeter un n Djoopgong fon 1,20 Meeter. Truch dän Slik is hie däälich man foar Skiepe bit 0,90 Meeter Djoopgong befoarbor.

Die Kanoal häd 4 Slüüsen foar Skiepe bit ne Laangte twiske 21,20 Meter un 27,60 Meeter un ne Bratte twiske 4,65 Meeter un 5,50 Meeter. Do Slüüsen sunt in Reekenfäld, Brandreeken, Liesbetfeen un Aasterhusen. Deer loope 7 Klapbräägen uur dän Kanoal. Die Kanoal häd ne Laangte fon 14,80 Kilomeeter.

## Nutsenge
Bit tou dät Eende fon dän twäide Waareldkriech fierden deer Skiepe mäd Eed uur dän Kanoal. Siet do 1960er Jiere wääd deer fuul Sportskipfoart bedrieuwen.

Die  Liesbetfeenkanoal is Deel fon dät aastfräiske Kanoalnät. Uur ju Leda, Jümme un dän Nordgeorgsfeenkanoal kon me tou dän Ems-Jade-Kanoal fiere und dan faäre bit Aurk, Oamde af Wülmshoawen.

In ju Haudsaison wäide do Slüüsen un Klappbräägen wätseldeeges uum 7.30 Uure un 12.00 Uure un Sundais un an Fierdeege uum 8.00 Uure betjoond. Sportboote mouten an ju eerste Brääch af lääste Slüüse taiwe. Die Betjooner fiert dän mäd n Auto loangs dän Kanoal un betjoont do Slüüsen un eepent do Brääge. Buute ju Saison mout ne Betjoonenge anmälded wäide.

## Literatuur
*M. Eckoldt (Hrsg.), Flüsse und Kanäle, Die Geschichte der deutschen Wasserstraßen, DSV-Verlag 1998
*Zeitschrift Binnenschifffahrt, Supplement Oktober 2010: 75 Jahre Küstenkanal

## Weblinks
* Informationen zum EFK auf ELVIS
* Informationen zum EFK beim WSA Meppen
* Längen der Hauptschifffahrtswege der Binnenwasserstraßen des Bundes
* Elisabethfehnkanal - Infos vom WSA Meppen
* Verzeichnis F der Chronik, Wasser- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes
Reekenfäild

**Reekenfäild** *(düütsk: Reekenfeld)* is ne Buurskup in ju Meente Bäärsel.

## Loage
Reekenfäild lait aastelk Elisabethfeen un wäästelk Kamperfeen. Suudwäästelk Reekenfäild lait Hollenerfoan. Truch Reekenfäild lapt die Elisabethfeenkanoal.

## Skoule
Reekenfäild hied fröier ne oaine Skoule. 1913 wuud deer ne evangeelske Skoule mäd een Klasse baud, 1924 koom deer ne twäide Klasse bie un ap n 1.4.1951 wieren deer 3 Klassen. Fon 1948 bit 1955 waas deer uk ne katoolske Klasse. 

Ju Skoule wuud ap 1.8.1969 sleeten un ferkooped. 

## Bedrieuwe
In Reekenfäild waas bit in do 1990er-Jiere n Wierk fon AEG.

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Kamperfeen

**Kamperfeen** is ne Buurskup fon Kampe in ju Meente Ait.

## Loage
Kamperfeen lait noudelk dän Kustenkanoal un aastelk Reekenfäld. Wäästelk  därfon lait die Aastfoan mäd Skäddelerdom un Swonnebiergerfoan. Truch Kamperfeen fljoot die Elisabethfeenkanoal.

## Skoulen
Kamperfeen hied fröier ne evangeelske un ne katoolske Skoule.

### Evangeelske Skoule

1955 wuud deer ne moderne evangeelske Skoule baud. Ju häd 170.000 DM koastet. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1970 sleeten un ferkooped.

Do Koastere wieren: 

**Laitenge**:
* 1955 - 1960: Gerhard Müller
* 1960 - 1960: Hans Martin Schilke (Fertredenge)
* 1960 - 1961: Hildburga Möllenberg (Fertredenge)
* 1961 - 1961: Gerhard Müller (Fertredenge)
* 1961 - 1970: Eberhard Engelmann

**2. Koaster:**
* 1955: Hans Martin Schilke
* 1960: Hildburga Möllenberg
* 1966: Otto Duwe

### Katoolske Skoule

Ju katoolske Skoule wuud 1948 gruundet un eerste in ju evangeelske Skoule Reekenfäld un 1955 in ju näie evangeelske Skoule Kamperfeen unnerbroacht. In 1960 hied ju där n oainen Anbau kriegen. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1967 sleeten. 

Do Koastere wieren:

**Laitenge:**
* 1948 - 1954: Georg Kollhoff
* 1954 - 1954: Reinhold Enneking
* 1954 - 1958: Georg Sommer
* 1958 - 1963: Josef Tönnies
* 1963 - 1967: Josef Brackland

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Burloage

**Burloage** is n Tärp in ju Meente Rauderfeen.

## Loage
Burloage lait suudelk Loangholt un wästelk die Seelterlounder Wäästfoan fon Skäddel.

## Foanlieken

Bie Burloage in ju "Esterweger Dose" (Wäästfoan) is in dät Eedoubaugebiet fon dät Moorgut Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer *Heinrich Breer* ne Foanlieke fon n jungen Wänt funnen wuuden. Ju Lieke fon "Burli" was al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstaald un is nu bie ju "Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Ooldenbuurich uutstald und kumt in August 2012 wier touräch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. 

In Burloage-Klostermoor II bie Rauderfeen is 1953 n besünners gaud ärhooldenen Huund uutgreeuwen wuuden, dät wier dät eerste Moal, dät n Diert fuunen wuud.

## Literatuur
* Heft 74 der Schriftenreihe des Landesmuseums Oldenburg „Natur und Mensch“ unter dem Titel „Das Kind aus der Esterweger Dose – Dokument einer außergewöhnlichen Skelett-Moorleiche“

## Sjuch uk
* Foan
* Wäästfoan

## Ferbiendenge ätter buuten
* Die Wänt fon Burloage ap Siede 53 (GA-Magazin 5. Meerte 2011)
* Torfhund von Burlage
Loangholt

**Loangholt** *(düütsk: Langholt)* is n Täärp in ju Meente Rauderfeen. Dän aastelke Deel fon Loangholt heert tou Aastrauderfeen.

## Loage
Loangholt lait suudelk Rauderfeen un wäästelk Roomelse-Wääst. Suudelk Loangholt lait Burloage. Bie Loangholt lait dät unner Natuurskuts stoundene *Landschaftsschutzgebiet Langholter Meer*. 

## Geskichte
 
Loangholt wuud al in n Uurkunde fon 1319 dät eerste Moal ärwäänd. Ju Äntstoudenge fon Loangholt gungt tourääch ap dän Johanniteroarden, die deer in dän wiede Wäästfoan n Klaaster gruunded häd, uum dän Foan uurboar tou moakje. Ju Klaastersäärke stuud deer bit 1690. Dät Täärp Loangholt äntstuud dan uum ju Johanniter-Kommende.

### Bauwierke
In Loangholt stuud fröier ne Ticheläi un ne Molkeräi.

### Ju Johanniterkommende Loangholt
 
Dät Klaaster Loangholt waas ne fröiere Johanniter-Kommende. Dät Klaaster wuud wäil uum ju Midde fon dät 13. Jierhunnert as Dubbelklaaster fon do Johannitere uut Burgsteinfurt gruunded. Ap n 8. Säptämber 1319 wäd dät in ne Uurkunde dät eerste Moal ärwäänd. Ätter ju Reformation wuud dät Klaaster so as alle uurse in Aast-Fräislound fon do aastfräiske Groafen sleeten.

Sowied bekoant, bestuud dät Klaaster uut two gans loange Buurenhuuse. Een deerfon skäl deer uum 1770 noch weesen hääbe. Tou dät Klaaster heerde uk ne holtene Säärke, ju der 1690 oubaadend is. Do lääste Räste fon dät Klaaster wuuden an dän Begin fon dät 20. Jierhunndert wäch moaked.

## Säärken
In Loangholt stounde ne katoolske un ne evangeelske Säärke, 
* ju katoolske St. Bonifatius-Säärke un 
* ju evangeelske Trintatissääärke, ju der ap n 2. Juni 1901 ienwäid wuude.  Die Touden wuud eerst 1932 baud. 

## Sjuch uk
* Johanniterkommende Boukeläsk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Literatuur/Wällen
* Harm Wiemann: *Kurzer Überblick über die Geschichte des Johanniter Klosters Langholt*, Aurich 1979.
* Harm Wiemann: *Das Johanniter-Kloster Langholt*. In: *150 Jahre St. Bonifatius Rhauderfehn*. Festschrift zur 150-Jahrfeier am 1. Dezember 1981. Rhauderfehn 1981, S. 16ff
* Heinrich Schmidt: *Politische Geschichte Ostfrieslands*. Rautenberg, Leer 1975 (Ostfriesland im Schutze des Deiches, Bd. 5), S. 171
* Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft: ''Langholt, Gemeinde Ostrhauderfehn, Landkreis Leer''
*  Dät Klaaster ap rhaude.de
* Gemeinde Ostrhauderfehn: ''Wissenswertes zum Ortsteil Langholt''
* rhaude.de
Cappeln

**Cappeln** is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 76,2 km² un 6.821 Ienwoonere (2015).
Äästerweede

**Äästerweede** *(düütsk: Esterwegen)* is ne Meente in ju Samtmeente Noudhumling in dän Loundkring Oamselound un Sit fon ju Samtmeente. Do Noabermeenten fon Äästerweede sünt Bockhorst, Ait, Aastrauderfeen, Hilkenbrook, Loorpe, Breddenbierich un Surwold. Äästerweede häd 5.166 Ienwoonere (31.12.2010).

In Äästerweede lait ju Toanksteede fon dät fröiere KZ Äästerweede uut ju Nazi-Tied.

## Foan
Noudelk dän Kustenkanoal lait dät Foangebiet Äästerweder Douse *(Esterweger Dose)*, ju an dän Seelter Wäästfoan gränset. Deer wäd noch Eed oubaud un Deele fon dät Foangebiet stounde al unner Natuurskuts.

Suudelk fon dän Kustenkanoal lait dät fröiere Foangebiet Melmmoor/Kuhdammoor, dät der uk unner Natuurskuts stoant.

## Woater
Bie Äästerweede lait die 4 Hektoar groote Erikasee.

## Bauwierke
* Klaaster Äästerweede

## Weblinks
* http://www.esterwegen.de
* https://web.archive.org/web/20190102194401/http://esterweger-ansichten.de/
* www.diz-emslandlager.de
* www.gedenkstaette-esterwegen.de
Tjo Suulen fon ju Europäiske Union

Do **Tjo Suulen fon ju [[Europäiske Union]]** wuuden mäd dät Ferdraach fon Maastricht 1992 ienfierd as ne Beskrieuwenge fon dät politiske System fon ju EU. 

Truch dät Ferdraach fon Lissabon 2007 (2009 in Krääft) wuuden do Suulen touhoopefoatet un in ju EU uumsät. Deertruch kon dän Tjo-Suulen-Struktuur nit moor as Beskrieuwenge foar dän politisken Struktuur fon ju EU bruukt wäide.
Bäärselerfoan

**Bäärselerfoan** *(düütsk: Barßelermoor)* is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel.

## Loage
Bääselerfoan lait suudelk Bäärsel un noudelk Elisabethfeen. Wäästelk ju Buurskup lait Roagebierich.

## Geskichte
### Skoule
In 1674 wier där al ne Skoule fon ju Johanniterkommende Boukeläsk in Roagebierich, uk foar do Sköilere uut Bäärselerfoan. Ju Skoule wuud in 1850 sleeten. Al in 1811 waas där uk ne Skoule in Bäärselerfoan in dät Huus fon *Meinhard Jacobs*. 1840 wieren där 40 Sköilere. In 1892 wuud där ne Skoule baud, ju där 13.775 Mark kosted häd. Ju Skoule wuud 1970 sleeten un verpaachted.

Ätter 1969 geenen ju Skoilere fon Bäärselerfoan dan ätter ju Skoule ju där in dät Gebäude fon ju fröiere Loundwirtskaftelke Skoule  *(Landwitschaftliche Berufs- und Hauswirtschaftsschule)* iengjucht waas.

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Harkebrääch

**Harkebrääch** *(düütsk: Harkebrügge)* is n Täärp in ju Meente Bäärsel mäd uungefäär 2.200 Ienwoonere.

## Loage
Harkebrääch lait suud-aastelk Bärssel und noud-wäästelk Kampe, Meente Ait.

## Geskichte
Fuunde tjuude därap wai, dät Harkebrääch al 2000 – 4000 foar Kristus bewoont wier. Ju Besiedelenge fon dät Täärp wier dan wäil ätter ju Tied fon *Karel dän Groote* (768 – 814).

## Bauwierke
* Säärke St. Marien
Samtmeente Jümme

Ju **Samtmeente Jümme** *(düütsk: Samtgemeinde Jümme)* is een fon do two Samtmeenten in dän Loundkring Lier. Tou ju Samtmeente heere do tjo Meenten Tjootern, Filsum un Nortmoor, do bie ju *"kommunale Gebietsreform"* in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Ju Samtmeente häd dän Noome fon ju Äi Jümme, ju truch alle tjo Meenten lapt. Sit fon ju Samtmeente is Filsum. Ju Samtmeente häd 6.453 Ienwoonere (2010).

 

## Bauwierke
* Ju Buurich in Stickhusen

## Woater
* Ju Jümme
* Stickisee in Stickhusen, Meente Tjootern

## Sjuch uk
* Tjootern
* Filsum
* Nortmoor
* Stickhusen
* Buurich Stickhusen
* Stickisee
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Jümme ap Genealogie-Forum
* www.jümme.de
Samtmeente Noudhumling

Ju **Samtmeente Noudhumling** *(düütsk: Samtgemeinde Nordhümmling)* is ne Samtmeente in dän Loundkring Oamselound. Tou ju Samtmeente heere do Meenten Bockhorst, Breddenberg, Äästerweede un Hilkenbrook, do bie ju "kommunale Gebietsreform" in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Sit fon ju Samtmeente is Äästerweede. Ju Samtmeente häd ne Fläche fon 142,63 km².

## Loage
Ju Samtmeente gränset in dät Noude an do Meenten Rauderfeen un Aastrauderfeen un in dät Aaste an ju Meente Ait.
Filsum

**Filsum** is ne Meente in ju Samtmeente Jümme in dän Loundkring Lier un Sit fon ju Samtmeente. Tou ju Meente Filsum heere do Buurskuppe Ammersum, Brückenfehn, Busboomsfehn, Lammertsfehn un Stallbrüggerfeld.

Ieuwenske ju Meente Filsum heere ju Meenten Tjootern un Nortmoor siet ju *Gebietsreform* 1973 tou ju Samtmeente Jümme.

Truch Filsum fljoot ju Jümme.

## Loage
Filsum lait noud-wäästelk Tjootern un aaastelk Lier un Nortmoor.

## Säärke
* Evangelske St. Paulus-Säärke

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Filsum ap Genealogie-Forum
Skäddeler Määlnemuseum

Dät **Skäddeler Määlnemuseum** *(düütsk: Scharreler Mühlenmuseum)* is n Heematmuseum, dät in ju Skäddeler Wiendmäälne iengjucht is. Deer sunt oolde Buurenreewen uutstoald un deer wäd ju Geskichte fon ju Skäddeler Määlne wiesd. Geläägentlik sunt hier uk Uutstaalengen mäd Bielden fon ienheemske Kunstlere tou sjoon.

Tou dät Museum heert ne Woainremise mäd oolde Woaine un ne oolde Täärskmaskine mäd Dieselandrieuw. Ieuwenske dät Museum stoant dät Museumscafe. Die oolde Skäddeler Boanhoaf ieuwenske dät Museum is Haltestation fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (MABS). 

Dät Museum is eepen älken twäiden Sundai fon Moai bit Oktober. Dät wäd organisierd fon dän Skäddeler Määlnefereen. Foarsitter fon dän Fereen is Werner Ubbens.

## Sjuch uk
* Ju Skäddeler Wiendmäälne

## Ferbiendenge
* Skäddeler Määlne "Hanekamps Windmühle mäd Määlnemuseum
Skäddeler Määlnefereen

Die **Skäddeler Määlnefereen** is n Heematfereen, die sik foar allen uum ju Ärhooldenge fon ju Skäddeler Wiendmäälne un dät Skäddeler Määlnemuseum kummert. Die Fereen wuud 1998 as *Mühlenverein Scharrel e.V.* ap Initiative fon Walter Schulte un Werner Ubbens gruunded. Do organisierje uk älke twäiden Sundai do eepene Deege bie ju Wiendmäälne. Foarsitter fon dän Fereen is Christian Grote.
Seeltersk-Unnergjucht

**Seeltersk-Unnergjucht** in n wichtigen Faktor foar dät Ärhoolden fon ju Seelterske Sproake. In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide. An aal do Litje Skoulen (Grundschulen) in Seelterlound un bie dät Skoulsäntrum Seelterlound kriege do Sköilere Seeltersk-Unnergjucht. 

## Seelterfräisk in dän Bäidenstuun


In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht in dän Bäidenstuun wuud in dät Jier 1995 ounfangd.

## Seelterfräisk an do Skoulen


Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen wuud in dät Jier 1996 ounfangd. Dät wieren in do eerste Jiere noch eerenamtelke Unnergjuchtere.

Ap ju Meegliederfersamlenge fon dän Seelter Buund in n Oktober 2010 is n näi Projekt "Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound" foarstoald wuuden

## Sproakkurse
Dät Friesisches Forum un die Seelter Buund hääbe ferskeedene Kurse organisierd, man et rakt nit räägelmäitich Kursmuugelkaide . 

## Seelterfräisk an ju Uni
An ju Ooldenbuurger Universität is n Leerstoul foar dät Seelterfräiske.
Seeltersk in dän Bäidenstuun

In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide.

## Seeltersk in dän Bäidenstuun
Häärst 1995 wuud ap Initiative fon dän Seelter Buund ounfangd mäd dät Projekt “Saterfriesisch im Kindergarten”, wieroun eerenamtelke Meegliedere fon dän Fereen mäd do Koastersken touhoope-oarbaideden. Ju Idee foont grooten Biefal bie do Oolden un so äntstuuden in älke Bäidenstuun moorere Projektgruppen, do der ätter dät Oaler strukturierd wieren. In älke Täärp noomen sowät 30 Bäidene deeran deel.

Ätter tjoon Jiere wuud deeruur dät litje Bouk *Die jungen Saterfriesen : eine Reise durch das Jahr ; 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten*, (Ramsloh : Kindergarten St. Jakobus, 2009) hääruutroat. Dät änthaalt Texte un Läidere ap Seeltersk fon Heinz Immer, ju Seeltersk-OG, G. Lechte-Siemer, Wilhelmine Espeter, Johann Janssen, Dr. Marron Fort, Fikoar Schulte, Johanna Evers, aal mäd düütske Uursättenge fon Hannah Münzebrock. Deer heert uk n CD tou.

* Bie ju Projektgruppe fon dän "St. Jakobus-Bäidenstuun" in Roomelse wierkje Wilhelmine Espeter, Elisabeth Immer, Maria Hüntling un Renate Brinkmann mee.

* In dän Bäidenstuun "Pusteblume" in Roomelse kriege do Bäidene Unnergjucht fon Agnes Rieger.

* Bie dän Bäidenstuun "St. Georg" in Strukelje moakje dät Mechthild Kruse un Marianne Pahl.

* Bie dän Bäidenstuun "Unterm Regenbogen" in Skäddel unnergjuchte Adelheid Pörschke, Regina Thoben, Stephanie Klären un Anita Tellmann do Bäidene fon ju Projektgruppe.

*Bie dän Bäidenstuun "St. Marien" in Seedelsbierich häd ju Projektgruppe Unnergjucht fon Marianne Klären, Thekla Laing und Eta Hellmers.

Al mädnunner moakje so'n 140 Bäidene (2011) bie ju Projektgruppen mee. Do Unnergjuchtere oarbaidje uk däälich noch eerenamtelk.

## Projekt foar moor Seeltersk in dän Bäidenstuun
Ieuwenske dät näie Projekt foar moor Seeltersk in do Skoulen skäl där uk n näi Projekt foar moor Seeltersk in dän Bäidenstuun reeke. Deerfoar mouten do "Erzieher" säärm noch Seeltersk leere. Der hääbe sik al njuugen "Erzieher" fon do fieuw Bäidentuune in Seelterlound ounmälded. 
Kiek uk hier: Unnergjuchtere leere Seeltersk (Nordwest Zeitung)

## Sjuch uk
*Twosproakegaid (Apluukenge)
*Tjosproakigen Unnergjucht
*Seeltersk an do Skoulen

## Ferbiendengen
* Fideo: Seeltersk in dän Bäidenstuun (NWZ-TV)
* Tou ju Begröitenge n Lied ap Seeltersk (NWZ)
* Sprachprojekt: Die Kosten für zwei Jahre stehen (GA)
* Loundesbibliothek Ooldenbuurich.
* Begjucht in ju Nordwest-Zeitung, 2009
* Saterfriesisch in Kindergärten und Schulen
* Die kleinen Saterfriesen
* Fideo Seeltersk ap RTL Bremen
Moorkultuur Roomelse

Dät Eedwierk **Moorkultuur Roomelse** *(düütsk: Torfwerk Moorkultur Ramsloh W. Koch)* is aan fon do ooldsten Eedwierke in ju Meente Seelterlound. Die Bedrieuw wuud 1920 gruundet. Do bedrieuwe uk ju Uutfluchsboan Seelter Foonkieker. 


Bielde:Buutensteede fon JVA Lingen.jpg| Buutensteede fon ju JVA Lingen 1963-1973
Bielde:Draisine.jpg| Ju Draisine fon dät Foangoud Roomelse


## Sjuch uk
* Seelter Foonkieker
* Wäästfoan
* Foan

## Ferbiendenge ätter buuten
* Seelter Foonkieker
* CDU-Generalsekretär Ulf Thiele stutsed Seelter Eedmoas-Foarskenge
* Foarskenge: Kon Eed truch industriääl woaksenden  Eedmoas ärsät wäide? (NWZ)
* Foarskenge mäd industriääl woaksenden Eedmoas  hier un hier
Foangoud Seedelsbierich

Dät **Foangoud Seedelsbierich**, *düütsk: Moorgut Sedelsberg*,  is n oolden loundwirtskaftelken Grootbedrieuw in ju Seedelsbierger Buurskup Hällene. Dät lait in dät Noud-Wääste fon Hällene. Dät Foangoud wuud 1912 truch Hermann Meyer gruunded un waas ungefäär 1.000 Hektoar groot. Deer waas n Loundwirtskaft mäd Molkbäiste un Oksen und deer wuud uk Eed oubaud. In 1920 hieden do al n "Lanz"-Träkker mäd gans breede Joole, wiermäd die dan nit ap ju wäite Foangruunde wächsakje kuud.

## Foanlieke
Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju Ästerweeder Douse is in dät Eedoubaugebiet fon dät Foangoud Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt fuunen wuuden. Ju Lieke fon "Burli" waas al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstoald un is nu bie ju "Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Ooldenbuurich uutstoald un kumt in August 2012 wier tourääch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen.


Bielde:Moorgut.jpg| Bau fon dät Foangoud Seedelsbierich, 1912
Bielde:Moorgut-1.jpg|Dät Foangoud mäd dän "Lanz"-Trekker, 1920
Bielde:Moorgut-3.jpg|Die Lanz-Trekker ap dät Foangoud


## Sjuch uk
* Foanlieke "Burli", die Wänt fon Burloage
Seelterfräisk Kultuurhuus

Dät **Seelterfräiske Kultuurhuus** is dät Fereensheem fon dän seelter Heematfereen Seelter Buund. Dät is iengjucht in dän oolde Boanhof fon Skäddel, ju die Heematfereen kooped häd. Dät rakt deer n Radiostudio fon ju Ems-Vechte-Welle foar ju Seelter Seendenge ap dän regionoale Seender un deer wäide do Seeltersk-Kurse fon dän Seelter Buund ouheelden. Älken 1. Sundai in ne Moune is deer die *Seelterfräiske Stammtisch* mäd Adelheid Pörschke. 

Deer is uk ju Haltestation fon ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound MAS.

## Sjuch uk
* Seelter Buund
* Seelter Seendenge 

## Ferbiendenge
* Näi Dak foar dät Seelterfräiske Kultuurhuus (NWZ)
Swonnebiergerfoan

**Swonnebiergerfoan** *(düütsk: Schwaneburgermoor)* is ne Buurskup fon dät Täärp Swonnebierich in ju Meente Ait. 

## Loage
Noudelk Swonnebierich iewenske dän Kustenkanoal lait Swonnebiergerfoan. Dät lait aastelk Seedelsbierich-Kolonie. Ju Ferlängenge fon ju Koloniesträite gungt as Swonnebierger Sträite (Schwaneburger Strasse) truch Swonnebiergerfoan bit tou dän Kustenkanoal. Die Aastfoan fon Swonnebiergerfoan suudelk ju Sträite bit tou dän Kustenkanoal is Natuurskutsgebied mäd duusende Riesene Boome. Dät is där n Renatuurierengsgebied.

## Skoule
1910 wieren deer 17 evangeelske Familien in Swonnebiergerfoan. 1912 wuud där ne evangeelske Skoule baud. Fon 1949 bit 1956 wieren deer two Klassen. 1955/56 wuud ju Skoule uumebaud un renowiert. Dät häd 80.000 DM koastet. Ju Skoule wuud ap n 31.7.1968 sleeten un ferkooped.

Do Koastere an ju Skoule wieren:

**Laitenge:**
* 1912 - 1913: Heinrich Johann Bohlken
* 1913 - 1915: Karl Adolf Wienken
* 1916 - 1918: waas ju Skoule sleeten
* 1918 - 1919: Ernst Reil
* 1919 - 1921: Richard Heyens
* 1921 - 1924: Heinrich Ottens
* 1924 - 1928: Georg Janßen
* 1928 - 1934: Johann Lange
* 1934 - 1940: Reinhold Denzler
* 1940 - 1946: Seelhorst un Kollhoff (Fertredenge)
* 1947 - 1953: Egon Thiel
* 1953 - 1960: Günther Petrich
* 1960 - 1968: Heinz Szydzik

**2. Koaster:**
* 1949: Heino Meyer
* 1955: Hildegunde Lange

## Bedrieuwe
Däälich is deer ju Eedfabriek Stadtsholte in die Aastfoan fon Swonnebiergerfoan noudelk ju Sträite un aastelk Seelterlound. Ju Fabriek is deer noch nit so loange.

## Sjuch uk
* Swonnebierich
* Aastfoan 

## Wällen
* Franz Dwertmann: Das grosse Sterben der kleinen Schulen, Vechtaer Druckerei und Verlag, 1984, ISBN 3-88441-025-3
Samtmeente Hesel

Ju **Samtmeente Hesel** *(düütsk: Samtgemeinde Hesel)* is een fon do two Samtmeenten in dän Loundkring Lier, do deer bie ju *kommunale Gebietrefom 1973* gruunded wuuden. Ju häd uungefeer 10.000 Ienwoonere un ne Fläche fon 84,31 km². Sit fon ju Samtmeente is Hesel.

## Loage
Ju Samtmeente lait noudelk ju Samtmeente Jümme, aastelk ju Meente Moormerlound un wäästelk ju Meente Uplengen.

## Meegliedsmeenten
Tou ju Samtmeente heere do foulgjende Meeglidsmeenten:

(Ienwoonere 30.Juni 2009 )

* Brinkum (644)
* Firrel (828)
* Hesel (4.112)
* Holtlound (2.325)
* Neukamperfehn (1.663)
* Schwerinstäärp (762)

## Geskichte
Ap dät Gebied fon ju Samtmeente wieren fröier ju Johanniterkommende Hasselt un dät Klaaster Barthe.

## Sjuch uk
* Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (*düütsk*)
* Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (*düütsk*)

## Ferbiendengen ätter buuten
* Hesel ap Genealogie-Forum