open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Substratspezifität

**Substratspezifität** is ju Oainskup fon n Enzym, dät bloot een gans spezifisk Substrat tou ne Reaktion brangt.

## Sjuch uk
*Reaktionsspezifität
Konvergenz

Die Begriep **Konvergenz** (fon lat.: convergere - sik touhoopenaigje, sik wainaigje) häd in't algemeene juu Betjuudenge fon **Uurienstimmenge**, **Äänelkhaid**, as uk **Touhoopefierenge** un aal sowät. In doo ferskeedene Wietenskuppe häd dät Woud oaber uk toun Deel speziellere Betjuudengen, as:

* Juu '''Binnertropiske Konvergenz''', aan Begriep uut juu Äidkuunde
* Die Begriep '''Konvergenz''' in juu Biologie
Konvergenz (Biologie)

**Konvergenz** is in juu Biologie, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, daach äänelke Määrkmoale äntwikkelje.

## Biespile

Dät kon weese, wült dät Määrkmoal algemeen n evolutionären Foardeel in dät ganse Ökosystem rakt. Biespile deerfoar sunt:

* Fuugele, Insekte, Fläddermuuse un eenige minner bekoande Dierte hääbe aal Juuken un kou, uutnuumen spezielle Foarmen as doo Loopfuugele, uk deermäd fljooge, wät praktisk foar doo Dierte is.

* Doo Fiske, ofwäil joo ne paraphyletiske Gruppe sunt, sjo bolde aal täämelk äänelk uut (dät fiskeoardige Uutsjoon) un sogoar doo *[[Cetacea]]* (düütsk:Wale) häbe düsse fiskeoardige Ärskienengsbielde, owwol joo sogoar Suugedierte sunt, neen "Fiske". Dät is eenfach goud in't Woater, wan me hydrodynamisk is, deeruum häbe sik doo Dierte in't Woater oafter konvergent äntwikkelt.

Dät kon oaber uk weese, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, juu sälge Ökologiske Niske häbe un sik uut düssen Gruund konvergent äntwikkelt häbe. Deerfoar rakt dät n bekoand Biespil:

* Two Oarde, die Wulf *(Canis lupus)* un juu 1936 uutroodede Oard *Thylacinus cynocephalus* (düütsk: Beutelwolf, Tasmanischer Tiger) wieren sik äänelk, deeruum dät joo juu sälge Ökologiske Niske hieden (Uur Dierte joagjen). In n Artikkel Ökologiske Niske kon me tou düsse Konvergenz uk Bielden fiende.

## Sjuch uk
* Konvergenz - uur Betjuudengen fon dät Woud

## Wällen
* Hääruutroat fon n Ferloag Herder, Beoarbaided fon Rainer Bergfeld:*Herder Lexikon Biologie* ISBN 3-451-16453-1
Amazighsproaken

Do **Berbersproaken** (uk *Berberisk*; Berberisk: **Tamazight**) bildje mädnunner n Twiech fon do Afro-Asiatiske Sproaken un wäide boald in tjoon Lounde in Noud-Afrikoa. Dät Sproakgebiet lapt fon Marokko in dät Wääste bit tou dät ägyptiske Siwa in dät Aaste un fon dät Middelmeer in dät Noude bit tou de Republik Niger in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in Marokko, Algerien un Libyen. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do Marokkanere, n Träädel fon do Algerier un do Maure un n Füüftel fon do Lybiere. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän Maghreb neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in Tunesien, Mali, man uk in Spoanien, Frankriek, Hollound, Belgien, Düütsklound, Kanada un do Fereeende Stoate.

Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is *[[Imazighen]]*, 'fräie Ljuude'. *Tamazight*, in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät Tuareg is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk *Berber* wäd maast bruukt, man wäd fon fuul Imazighen as feroachtelk fäild. Dät Woud *Berber* is früünd tou dät seelterske 'Boarboar': bee Woude stamme fon dät griechiske *barbaros*, wiermäd do oolde Griechen aal Foulkere beteekenden, do der neen Griechisk boalden (sjuch uk bie Barbareskestoate un Berbere).

## Ferbiendengen
* Berberiske Fereene in Düütsklound.
* Marokkanisken Fereen foar ju Tamazight-Kultuur.
Jääst

Die **Jääst**, **Gääst** of juu **Bierme** *(Saccharomyces cerevisiae)* is aan eensälligen Pilts, die apgruund fon sin Stofwiksel (Jeesenge) wichtig bie juu Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke, un fon so moonich aan Deech is.

Hie kon sik truch Spruutjen fermoorje:

* 1. Dät Spruutjen
* 2. Juu Konjugation
* 3. Ne Spoore

Sjuch uk: haploid, diploid
Bombogen

**Bombogen** in Rhienlound-Palts häd 1400 Ienwoonere (2010). Dät is däälich neen oainständige Meente moor, dät heert däälich as twäidgrootsten Stääddeel tou Wittlich.
Jeesenge

**Jeesenge** is wietenskuppelk blouked die Groote Begriff foar ferskeedene mikrobielle Oubau-Reaktionen fon organiske Stofe tou Energiegewinnenge, doo sunner Suurstof geböäre. Aleer waas dät noch meener definierd as kaustere un daach düütelke Uumewondelenge fon biotiske Stoffe in uur Stoffe - also sunner kwattergen Röäk in ju Lucht. Man düsse oolde Definition träft ap Buuteresüüre-Jeesenge nit tou. Woanelk is mäd dän Begriep in't Besunnere juu Uumewondelenge Sukker tou Ethanol truch Jääst un ferskeedene Bakterien meend, juu Alkoholiske Jeesenge.
Mikroorganismen

**Mikroorganismen** (Sg.:Mikroorganismus) is die Groote Begriff foar litje Lieuweweesen, doo me mäd bloote Oogene nit sjo kon. Me bruukt deerfoar n Mikroskop. Dät sunt oafter Eensällige Lieuweweesen, mongs oaber uk litje moorsällige.

## [[Etymologie]] fon dät Woud
Düt Fäkwoud is touhoopesät uut Bestounddeele, doo ap ooldgriechiske Woude touräächgunge. Dät sunt μικρός (mikros), wät littik hat, un ὄργανον (Organon), wät sufuul betjuudt as Reewe, Oarbaid, Wierk, Instrument. Fon dät Woud "ὄργανον" kuume wäil noch moor Leen- un Froamdwoude, as "Oargel", man uk die Begriff "Organe" foar doo binnerste Deele un aal sowät. "Organismus" betjuudt niks uurs, as dät deer moorere Organe touhoopewierke, wät bie Mikroorganismen gewöönelk nit so touträft.
Eensällige Lieuweweesen

**Eensällige Lieuweweesen**, Lieuweweesen mäd bloot een Sälle, wuuden 1675 fon Antoni van Leeuwenhoek äntdäkked. Dät is neen Taxon.

Eensällich sunt:

* Aal do Archaeen *(Archaea)*
* Do maaste Bakterien *(Bacteria)*
* Eenige Piltse (toun Biespil Jääst)
* Fuul fon do uurige Eukaryoten, do fröier as Protisten *(Protista)* touhoopefoated wuuden sunt.
Alkoholiske Jeesenge

Ju **Alkoholiske Jeesenge** is n Stofwikselprozess tou Energiegewinnenge fon sowäil Jääst, as uk eenige Bakterien, wierbie Sukker un uur Kohlenhydrate in Alkohol (gnauer:Ethanol) uumewondeld wäide. Dät is wäil ju bekoandste Oard fon Jeesenge un wäd bie ju Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke as t.B. Wien un Bjoor nutsed. 

## Ju Reaktion an't Biespil fon Jeesenge truch Jääst
Die Jääst bruukt chemiske Energie in Foarm fon Adenosintriphosphat (ATP), uum sunner Suurstof uurlieuwje tou konnen. Deertou geböärt düsse Reaktion:
: \mathrm{C_{6}H_{12}O_{6} \,+\, 2\;ADP \,+\, 2\;P_i \;\longrightarrow\; 2\;C_{2}H_{5}OH \,+\, 2\;CO_{2} \,+\, 2\;ATP}  
:Glucose, 2 Adenosindiphosphat un 2 Phosphat reagierje tou 2 Ethanol, 2 Koolestofdioxid un 2 Adenosintriphosphat
Ethanol, dät is die woanelke Alkohol (C2H5OH), is Kreepelgöitjen, dät Koolestofdioxid, dät eenfach inne Luft gungt, fonsäärm uk. Bloot dät Adenosintriphosphat (ATP) wäd bruukt.

Me skäl sik nit foarstaale, dät düsse Reaktion ap eenmoal oulapt, noa, dät gungt in moorere Stappen, do der aal fon Enzyme katalysierd wäide.

Moor as füüftien Prozent Alkohol kricht me mäd Jääst nit, deeruum dät die Jääst bie ne haagere Alkoholkonzentration stäärft.
Adenosintriphosphat

**Adenosintriphosphat**, oafter oukuuted mäd "**ATP**" is n Nukleotid. Dät kumt also as Bestounddeel fon Ribonukleinsüüre (RNA) foar, oaber uk as aan wichtigen Energiedreeger, die an fuul Reaktione, doo in ne Sälle ouloope, bedeeliged is.












Hier sjucht me links doo tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner doo Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, näämelk dät Adenosintriphosphat.

Waiwiesenge: In juu Teekenge is an aal doo Houke, wier niks stoant, Koolestof (C), dät is bloot nit deer wai skrieuwen.
Änglound

**Änglound** lait in dät Suude fon dät Ailound Grootbritannien, dät aan grooten Deel fon dät Fereenigede Köönichriek uutmoaket.
Woudebouk fon Möller

Hermann Möller häd 1881 in Strukelje  ne **Woudelieste** apnuumen. Dät Originoal fint sik in ju Stoatsbibliothek in Aarhus, Dänemark.

## Inhoold
Hier foulget ne Kopie fon ju Woudelieste. Eepenbeer häd Möller normoale Bleede dubbeld foolded un touhoopesäid, so dät nu two Sieden binne ne Bielde faale. Die Inhoold is alfabetisk ätter ju düütske Uursättenge, so dät hie dän wäil an Hound fon n düütsk Woudebouk ätterfräiged häd. 
*Klik ap ne Bielde un dan noch twäie, uum ju in fulle Grööte tou bekiekjen.*

1 Tittel
3 aal 
5 abn 
7 ank 
9 aufh

11 aus
13 bes
15 blu
17 dar
19 eic

21 far 
23 fri 
25 gen 
27 gru
29 her

31 jam
33 kle
35 kus
37 lie
39 min

41 nec
43 pfl
45 rau
47 rol
49 sca

51 scl
53 scn
55 scw
57 son
59 ste

61 sup
63 thi
65 tuc
67 unb
69 vag

71 verg
73 vers
75 vor
77 wah
79 weg

81 wet
83 wol
85 zer
87 zur
Diploidie

**Diploidie** (oukuuted mäd *2n*) is, wan n Lieuweweesen aan dubbelden Chromosomensats (also twäin fulständige Chromosomensatse) häd. Dät rakt fuul **diploide** Lieuweweesen, foarallen monken do Eukaryoten (Dierte, Plonten, Piltse un wät me fröier unner Protisten touhoopefoatede) sunt fuul. Diploide Lieuwweesen äntstounde oafter uut ju Fersmiltenge fon twäin haploide Gameten (Kien-Sällen). Uk Moanskene sunt diploide Lieuweweesen, do sik truch ju Fersmiltenge fon haploide Kien-Sällen fermoorje.

## Sjuch uk
* Haploidie mäd aan Chromosomensats (n)

* Triploidie mäd träi Chromosomensatse
* Tetraploidie mäd fjauer Chromosomensatse
* Pentaploidie mäd fieuw Chromosomensatse
* Hexaploidie mäd säks Chromosomensatse
...
* Polyploidie Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse
Haploidie

**Haploidie** (oukuuted mäd "n", juun "2n" foar Diploidie) is juu Oainskup fon n Lieuweweesen (of ne oankelde Sälle) mäd aan Chromosomensats. Ne Sälle of n Lieuweweesen mäd düsse Oainskup is **haploid**.

## Biespile
Bie fuul Lieuweweesen sunt doo Kiensällen *(Gameten)*, also bie Dierte Säid- un Oaisällen, haploid, doo ganse Lieuweweesen oaber diploid, also mäd twäin Chromosomensatse, deeruum dät doo bee Chromosomensatse mäd doo bee Sällen fersmilte un juu *Zygote*, dät litje Lieuweweesen äntstoant. Dät rakt oaber uur Lieuwweesen, bie doo dät uk al moorsällige *Gameten*, sonaamde *Gametophyten* rakt. Blöimte-Sällen, doo monnelke *Gameten* fon fuul Plonten wäide al as *Gametophyten* beteekend, deeruum dät doo uut tjo Sällen bestounde. Doo konnen oaber uk gjucht groot wäide, as bie Moose, wier bolde dät ganse Gewäks haploid is, bloot juu Spoorenbol, die ap dät Gewäks sit, is diploid, also an *Sporophyt*. Uk bie ne Foone woakse *Gametophyt* (juu haploide Plonte) un *Sporophyt* (juu diploide Plonte) tichte apnunner: Juu groote Foone, aan Sporophyt, staalt truch Meiose haploide Spooren häär, wieruut die Gametophyt, die Foarkien, woakst, n haatfoarmich litjet Blääd mäd Wuttele, dät twäin ferskeedene Soarten fon Buulen häd: Antheridia (Sg:Antheridium) un Archegonia (Sg:Archegonium). In n Antheridium sunt Spermatozoiden, in n Archegonium is ne Oaisälle. Juu Plonte befruchted sik wäil maasttieds säärm un in't befruchtede Archegonium äntstoant juu litje Zygote, ne diploide Sälle, juu sik deeld un as Sporophyt gratter wäd un uut dän litjen Gametophyt hääruutwoakst, him bolde oarich uurraaget un wier tou ne groote Foone wäd. Eenige Foonen sunt sogoar polyploid.

## Sjuch uk
* Diploidie Mäd twäin Chromosomensatse (2n)
* Triploidie Mäd träin Chromosomensatse
* Tetraploidie Mäd fjauer Chromosomensatse
* Pentaploidie Mäd fieuw Chromosomensatse
* Hexaploidie Mäd säks Chromosomensatse
...
* Polyploidie Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse
Triploidie

**Triploidie** is ju Oainskup fon n Lieuweweesen, dät aan tjoofoolden Chromosomensats häd, dät hat, träi fulstandige Chromosomensatse.

## Biespiele foar triploide Lieuweweesen
* Ju Appelsoarte Boskoop is triploid. Ju Blöimte fon düsse Soarte is uut düssen Gruund uunbruukboar.
* Moonige Fiske wäide fon Moansken triploid tuchted, deermäd jo uunfruchtboar sunt. Wan aan jädden Fiske hääbe mai (Foarallen as Nutsdierte) un häd oaber nit so fuul Ploats, dan kon dät n Foardeel weese, wan do sik nit fermoorje.
* Bie Moansken kumt uk mongs Triploidie foar, dät fiert dan tou läipe Behinderengen un normoal stierwe do triploide Bäidene al foar hiere Gebuurt, of kuut deerätter.
* Ju Poagenoard *Pelophylax "esculentus"* (düütsk:Teichfrosch) is uut ne Fermiskenge fon do bee uur Poagenoarde *Pelophylax ridibundus* (düütsk:Seefrosch) un *Pelophylax lessonae* (düütsk:Kleiner Wasserfrosch) äntsteen. Deeruum dät jo oafter triploid sunt, dät hat, fon een fon do bee Uursproangsoarde twäin Chromosomensatse (also dät fulständige Genom), un fon ju uur aan hääbe, konnen triploide Poagen hiere Gene aaltiede fäärereeke, sodät ju Misk-Oard "Pelophylax "esculentus"'' trots oafter geböärende Fäärefermiskengen mäd hiere Uursproangsoarde daach hiere Gene fon bee Oarde fäärereeke kon, deeruum dät do Uursproangsoarde bloot diploid sunt.

## Sjuch uk

* Haploidie mäd aan Chromosomensats (n)
* Diploidie mäd twäin Chromosomensatse (2n)

* Tetraploidie Mäd fjauer Chromosomensatse
* Pentaploidie Mäd fieuw Chromosomensatse
* Hexaploidie Mäd säks Chromosomensatse
...
* Polyploidie Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse
Lo

**Lo** / **Loo**, as Woud of as Oukuutenge (**LO**, **lo**), häd ferskeedene Betjuudengen, t.B.:

Oarbaidergewierkskuppe:
* Landsorganisationen i Danmark, die Groote Ferbeend fon do deenske Oarbaidergewierkskuppe
* Landsorganisasjonen i Norge, die Groote Ferbeend fon do norwegiske Oarbaidergewierkskuppe
* Landsorganisationen i Sverige, die Groote Ferbeend fon do swediske Oarbaidergewierkskuppe

In ju Sproakkunde:
* ju laotiske Sproake (ätter ISO 639-1)
* as Loundnoomen-Element *Loo*, fielicht tou ju Beteekenge fon wät der woakst. 

In n Trotzkismus:
* Linke Opposition der KPD, ne trotzkistiske Organisation in Düütsklound fon 1930 - 1933
* Lutte Ouvrière, ne trotzkistiske Paatäi fon Frankriek
Tetraploidie

**Tetraploidie** is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd fjauer ganse Chromosomensatse.

## Sjuch uk
* Haploidie - Mäd aan Chromosomensats
* Diploidie - Mäd twäin Chromosomensatse
* Triploidie - Mäd träin Chromosomensatse

* Pentaploidie - Mäd fieuw Chromosomensatse
* Hexaploidie - Mäd säks Chromosomensatse
...
* Polyploidie - Gans algemeen mäd moorere Chromosomensatse
ATP

Juu Oukuutenge **ATP** häd moorere Betjuudengen:

In doo Natuurwietenskuppe:
* Adenosintriphosphat

In juu Politik:
*Adaption to Technical Progress - "Anpaasenge an techniske Äntwikkelenge" - juu EU mout Räägelmäitich hiere Witte, wan dät uum Seeken as Gefoarstofkänteekene gungt, an juu Äntwikkelenge fon juu Technik anpaasje, deermäd dät aal so seeker is, as dät mäd juu moderne Technik muugelk is.
*Aydınlık Türkiye Partisi - Ne nationalistiske tuurske Paatäi.

u. a. s.
Kongräs fon Wien

Die **Kongräs fon Wien** waas n Kongräs in 1814 un 1815. As Napoleon Bonaparte sloain waas fon Prüüsen, Aastriek, Ruslound un Änglound wuude dät Kongräs heelden un dät häd do Scheede in Europa gans ferannerd. 

## Betjuudenge
Dät Kongräs betjutte:
* Dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek,
* Sweden kreech Norwegen fon Dänemark. Norwegen wuude ap dän 17. Moai 1814 uunouhongelk fon Sweden.
* Dät Sklaawenmäärked wuude ferbeeden.
* Dät Fereeniged Köönichriek fon do Niederlounde äntstuude, 15 Jier leeter tränne die suudelke Deel (Belgien, Luxembuurich) sik ou fon dän noudelke Deel.
* Prüüsen kreech ungefeer n Haaldeel fon Saksen, di saksiske Köönich waas Napoleon bit tou dät Eende fon dan Kriech tjou blieuwen.
* Kongräspolen. Ruslound un Prüüsen kreegen groote Deele fon Polen. Dät waas nit moor as Warschau un sien Uumgeebenge. Dät waas n Personalunion. Die Zar fon Ruslound wuude uk Köönich fon Polen.
* Aastriek kreech dän noudelke Deel fon Italien. Die Säärkenstoat in Italien kreech sien oolde Gruunde wieruume.
* Ju Swaits bleeuw näitroal.
* Dät Huus Bourbon kreech ju Macht in Spanien un Portugal wieruume.

## Sjuch uk
Ethanol

**Ethanol** (C2H5OH) ist der bekannte Alkohol, deeruum dät dät truch Alkoholiske Jeesenge in doo alkoholiske Dronke oane is. Destillierd wäd dät uk as Fjuurenge nuumen, un uum doode Dierte in biologiske Sammelengen ientoulääsen. Dät **Ethanol** bestoand uut Koolestof (C), Woaterstof (H) un Suurstof (O). Uur Beteekengen sunt **Äthanol**, **Ethylalkohol** / **Äthylalkohol** un **Spiritus** (Latiensk foar "Gäist").

## Struktuur

Juu Struktuurfoarmel is so tou ferstounden, dät älken Striek ne Ferbiendenge twiske two Atome is. Doo Kiele uk, juu besunnere Betjuudenge fon aan gans swotten Kiel is, dät dät deermäd an dät Molekül buunene Atom in n Faandergruund stoant, aan striepeden Kiel betjuudt, dät dät deermäd anbuunene Atom in n Bäätergruund stoant. So weet me, wo dät Molekül tjodimensionoal uutsjucht. Ne uur Muugelkaid, dät tjodimensionoal tou wiesen is sun Modell:

Doo Woaterstofatome sunt wiet ienteekend, doo Koolestofatome swott un dät Suurstofatom rood.
Koolestofdioxid

**Koolestofdioxid** (CO2) is n Gas. Dät Koolestofdioxidmolekül bestoant uut een Koolestof-Atom (C) un two Suurstof-Atome (O)

## Koolestofdioxid as Glääshuus-Gas
Dät Koolestofdioxid heert tou do Gase, do ju Oainskup hääbe, dät do inne Äidatmosphäre sunt un ju Waarmte fonne Sunne roaneläite, man wät deer fonne Äide wier in dät Al reflektierd wäd, dät reflektierje se toun Deel wier tourääch appe Äide. Dät is juust die Effekt, dän uk dät Glääs fon n Glääshuus foar Plonten feruurseeket: Fonne Sunne kuume Ljoacht un Woormte roane, un fuul Woormte, ju wier hääruut reflektierd wäide skuul, wäd fon dät Glääs binne heelden. So hääbe do Plonten et in n Glääshuus gjucht woorm. Deeruum dät dät die sälge Effekt is, boald me uk bie ju Wierkenge fon wäkke Gase fon aan Glääshuus-Effekt (düütsk:Treibhauseffekt) un do feruurseekjende Gase naamd me Glääshuusgase (düütsk:Treibhausgase).
Bie Koolestofdioxid un uk uur Glääshuusgase rakt dät dät Problem, dät do fon Moansken in uunnatüürelk groote Massen produzierd wäide, t.B. Koolestofdioxid fon Autos un Koolekraftwierke, Methan fon unnatüürelk groote Massen fon Bäiste). Dät hat, dät die Glääshuuseffekt, die as natüürelken Effekt gjucht wichtich foar dät Lieuwend ap ju Äide is, truch Moansken kunstelk stäärker moaked wäd un mäd groote Woarschienelkhaid tou ne Klimaferannerenge fierd, ju Globoale Ärwoormenge.
Me mout deer unnerskeede twiske dän Natüürelken Glääshuus-Effekt, un dän Kunstelken af Anthropogenen Glääshuus-Effekt.

## Äntstoundenge
Dät äntstoant, wan Koolestof oubaadend (dät hat wietenskupelk: oxidierd) wäd, oaber uk, wan uur Moleküle, doo Koolestof änthoolde, oubaadend wäide.

### Biespiele

Ju eenfachste Reaktion, wier Koolestofdioxid äntstoant is, wan eenfach n Koolestofatom un n Suurstofmolekül uut two Atome tou Koolestofdioxid reagierje:

: \mathrm {C \,+\, O_{2} \;\longrightarrow\; \;CO_{2}} 

Een Methan-Molekül wäd mäd een Suurstofmolekül oubaadend tou een Koolestofdioxidmolekül un two Woater-Moleküle:

: \mathrm{CH_{4} \,+\, 2\ O_{2} \;\longrightarrow\; \;CO_{2} \,+\, 2\;H_{2}O} 

Bie ju Alkoholiske Jeesenge äntstoant uk Koolestofdioxid. Glucose, 2 Adenosindiphosphat un 2 Phosphat reagierje tou 2 Ethanol, 2 Koolestofdioxid und 2 Adenosintriphosphat. Ju wiesde Reaktion geböärt in moorere Stappen, hier is oaber fluks dät Resultoat wiesd:

: \mathrm{C_{6}H_{12}O_{6} \,+\, 2\;ADP \,+\, 2\;P_i \;\longrightarrow\; 2\;C_{2}H_{5}OH \,+\, 2\;CO_{2} \,+\, 2\;ATP} 

Dät rakt oaber fuul moor Reaktione, wier uk Koolestofdioxid äntstoant.
Cincinnati

**Cincinnati** is n Stääd in dät Suudwääste fon dän Stoat Ohio in do Fereende Stoate.
Ju Stääd lait an de Ohio-Äi un häd ätter ju Foulkställenge fon 2006 n Ienwoonertaal fon 332.252 binne do Meenteskeede, wiermäd se ju bit ap two grootste Stääd fon Ohio is. Ju Agglomeration, ju sik uutdient uur Deele fon do Stoaten Ohio, Kentucky un Indiana, is oawers fuul gratter un tält bolde 2 millione Ienwoonere.

Ätter dän Bau fon dän Eriekanoal un dän Miamikanoal wuud ju Stääd al bolde n wichtich Zentrum fon ju Skipfoart ap e Ohio-Äi. In dät Jier 1850 hied ju Stääd al 115.000 Ienwoonere un waas deermäd een fon do two grootste Stääde wäästelk fon dät Appalachen-Gebierge.

## Geskichte
Ju Stääd wuud 1788 gruunded un 1790 "Cincinnati" naamd ätter ju "Sälskup fon do Cincinnati", n Fereen fon fröiere Offiziere uut dän Amerikoanske Uunouhongegaidsskriech, do ätter dän Kriech ätter hiere Burger-Beroup touräächkeemen wieren. Deermäd foulgeden jo dät Biespil fon dän roomske Diktator Cincinnatus, die der ätter n fon him fierden Kriechstoach fluks wier bääte dän Plouch stounde geen. Foar ju Ouskaffenge fon ju Sklaaweräi waas Cincinnati ne wichtige Twiskestation fon dän Underground Railroad.

## Befoulkenge


Fon ju Befoulkenge is 12,3 % aller as 65 Jiere un bestoant foar 42,8 % uut Eenpersonehuushollengen. Ju Oarbaidsloosegaid bedrächt 5,1 % (Foulkställenge 2000).

Sowät 1,3 % fon ju Befoulkenge fon Cincinnati bestoant uut Hispanics un Latinos, 42,9 % is fon afrikoansken Uursproang un 1,5 % fon asiatisken Uursproang.

Die Taal Ienwoonere soank fon 364.553 in 1990 ap 331.285 in 2000.
Anthropogene Uumewaareldfaktore

**Anthropogene Uumewaareldfaktore** sunt Uumewaareldfaktore, do fon Moansken feruurseeked wuuden sunt. So is toun Biespil dät Mjoon ap ne Mäid n **anthropogenen Uumewaareldfaktor**, deeruum, dät deer sunner mjoon bolde Woold ap woaksen diede. Uk ju Globoale Ärwoormenge is mäd groote Woarschienelkhaid **anthropogen**.

## Sjuch uk
* Biotiske Uumewaareldfaktore
Biotiske Uumewaareldfaktore

**Biotiske Uumewaareldfaktore** sunt Uumewaareldfaktore, do fon Lieuweweesen feruurseeked wuuden sunt. So sunt toun Biespil chemiske Stoffe **biotisk**, wan jo fon Lieuweweesen häärstaald wuuden sunt.

## Sjuch uk
* Anthropogene Uumewaareldfaktore
Methan

**Methan** (CH4 is n Gas. Dät is dät eenfachste Alkan. Deeruum, dät dät (juustso as dät Glääs in n Glääshuus foar Plonten, Woormte uute Atmosphäre tourääch ap juu Äide reflektiert, un düsse Woormte nit in ju Waareldruumte ferswindt), wäd dät, as Koolestofdioxid uk, tou doo Glääshuus-Gase (dt.:Treibhausgase) täld.
Alkane

As **Alkane** af **Paraffine** beteekend me sääde Koolenwoaterstoffe, dät hat, Stofe, doo uut doo Elemente Koolestof un Woaterstof bestounde, wier dät oaber neen Dubbelbiendengen rakt, bloot eenfache Biendengen.

## Lieste fon n-Alkane
Hier is ne Lieste fon doo eerste tweelich Alkan-Oarde. Me mout beoachtje, dät dät t.B. nit bloot een Butan rakt, dät rakt deer two Isomere: n-Butan un iso-Butan. Hier sunt as Biespiele doo **n-Alkane** teekend.
Ethan

**Ethan** af **Äthan** (C2H6) is n Alkan. Dät wäd as Fjuurenge benutsed, un is ieuwenske Methan uk aan wichtigen Bestounddeel fon dät Äidgas.
Propan

**Propan** (C3H8) is n Alkan. Dät wäd bie dän Oubau fon Äidgas of bie ju Feroarbaidenge fon Äidoulje wonnen un dan toun Biespil as Fjuurenge benutsed.
Butan

"**Butan**" (C4H10) is die groote Begriep foar two struktuurisomeriske Alkane. Dät rakt **n-Butan** un **Isobutan**. Dät kumt in Äidoulje un Äidgas foar un wäd as Fjuurenge un in't Keelskap toun keelen benutsed.

## Isomere
Dät rakt two Isomere. Dät gemeensoame fon do Isomere is, dät do bee uut fjauer Koolestof-Atome un tjoon Woaterstof-Atome bestounde.

Bielde:N-butane.svg|n-Butan
Bielde:Isobutane.svg|Isobutan
Pentan

**Pentan** (C5H12) is n Alkan, dät in tjo Struktuurisomere foarkumt.

## Isomere
Dät rakt n-Pentan, Isopentan *(uk 2-Methylbutan af eenfach bloot Methylbutan)* un Neopentan *(uk 2,2-Dimethylpropan af eenfach bloot Dimethylpropan)*. Do hääbe aal gemeensoam, dät se uut fieuw Koolestof-Atome un tweelich Woaterstof-Atome bestounde.
Tansania

**Tansania** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Kenia in dät Noudaaste
* dän Indisken Ozean in dät Aaste
* Mosambik in dät Suude
* Malawi un Sambia in dät Suudwääste
* Juu Demokratiske Republik Kongo, Burundi un Ruanda in dät Wääste
* Uganda in dät Noude.
C (Begriepskläärenge)

"**C**" häd ferskeedene Betjuudengen, wierfon hier eenige stounde:
In juu Chemie:
* C is dät Symbol foar Koolestof

Mäiten hääbe oafter n *c* in hiere Oukuutenge:
* Ne Oukuutenge foar "centi", t.B. in cm, fon dät Latienske "centesimus", die hunnertste
* °C (Groad Celsius) as Temperatuurenhaid

In juu Mathematik:
* In juu Foarm \mathbb{C} juu Masse fon doo Komplexe Toale

In juu Musik:
* Die Toon C
* N uur Symbol foar juu Taktangoawe 4/4
* In juu Foarm  *[[Alla breve]]*, also juu Angoawe, dät me aan 4/4-Takt as 2/2-Takt spielje skäl.
* In juu Säärkenmusik rakt dät juu C-Pröiwenge, juu hoochste Qualifikation, juu n Oargelist af mongs uk uurs aan Säärkenmusiker sunner Studium kriegje kon.

In juu Schrift:
* C as Boukstäf
* Bie doo Roomske Toale dät Teeken foar "hunnert" (Latiensk:centum)
Chongqing

**Chongqing** *([[Hoochchinesisk|zh]]:重慶 / 重庆, mäd juu [[Pinyin]]-Uumeskrift Chóngqìng)* is ne chinesiske Stääd, juu in juu Ferwaltenge ap juu Stappe fon ne Provinz stoant. Juu häd offiziell ne Flakte 82.403 km2, is also bolde so groot as Aastriek, häd mäd 32.000.000 Ienwoonere bolde fjauer moal so fuul as Aastriek un jält deermäd as juu grootste Stääd fon juu Waareld. Me mout oaber beoachtje, dät die Kääden fon juu Stääd bloot 4.700.000 Ienwoonere häd, wan me deer dät ticht bebaude Gebiet buute hääruume toureekend, sunt dät 7.700.000 Ienwoonere. Die ganse Räst fon dät Ferwaltengsgebiet is tän besiedeld un me kon eegentelk nit fon een touhoopehongjende Stääd baale.
Poagenstoule (Riek)

Do **Poagenstoule** *(Fungi)* sunt n Riek fon do Eukaryoten. Jo sunt nai früünd mäd do Dierte, wuuden oaber fröier apgruund fon hieren Phänotyp tou do Plonten tälld, mäd do jo n bitje minner früünd sunt. Die Begriep Poagenstoul wäd uk gans speziell foar ju Oard ''Amanita muscaria'', uk: Fljoogenpilts, bruukt, foar do *Fungi* algemeen heerd me oafter uk dät Woud **Piltse**, dät wäil uut dät düütske kumt.
Monotypisk Taxon

N **monotypisk Taxon** is n Taxon, dät bloot een Unnertaxon häd.

## Biespiele
* Die Taks *(Meles meles)* jält maasttieds as eensige Oard fon dän Sleek *Meles*, mongs wäd oaber uk ju japaniske Taks-Unneroard as oaine Oard blouked - dan waas die Sleek daach nit monotypisk.
* Dät Kanienken *(Oryctolagus cuniculus)* is ju eensige Oard fon dän Sleek *Oryctolagus*, die also monotypisk is. Die Wietenskupler Lazell hiede oaber ätter Angoawen fon *Walkers Mammals of the World* in ju Skrift "*A new Marsh rabbit (Sylvilagus palustris) from Florida's lower keys*" fon 1984 uurs ne Meenenge, näämelk dät *Oryctolagus* un *Sylvilagus* eegentelk nit twäin, man aan Sleek wieren.

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Wittlich

**Wittlich** is juu Hööftstääd fon dän Loundkring Bernkastel-Wittlich in Rhienlound-Palts. Dät häd ne Flakte fon 49,64 km² un hiede in't Jier 2008 17.763 Ienwoonere. Juu Stääd lait in't Doal fonne Lieser, ne Äi juu in juu Mosel fljut.

## Stääddeele
Uurspröängelk waas deer bloot juu Käädenstääd Wittlich. In 1969 wuuden deer doo foulgjende Noabermeenten ienmeented:

* Bombogen
* Dorf
* Lüxem
* Neuerburg
* Wengerohr
Alla breve

***Alla breve*** *(italienisk foar "ätter ju [[Brevis]], Symbol: )* is n Begriep uut ju Musik un betjut, dät me aan 4/4-Takt as aan 2/2-Takt spielje skäl. Me tält also nit in Fjoodendeele, man in hoolwe Nooten, wiertruch dät Tempo dubbeld so gau is as normoal.
Brevis

Juu ***Brevis*** is in juu Musik ne dubbelde Ganse Noote, dät hat, juu bestoant uut oachte Fjoodendeele, fjauer hoolige af two Ganse.
Tschad

Die **Tschad** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Libyen
* n Sudan
* juu Zentroalafrikoanske Republik
* Kamerun
* Nigeria
* Niger
Uganda

**Uganda** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* Kenia in dät Aaste
* Tansania in dät Suude
* Ruanda in dät Suudwääste
* ju Demokratiske Republik Kongo in dät Wääste
* Suud-Sudan in dät Noude
Zentroalafrikoanske Republik

Juu **Zentroalafrikoanske Republik** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...
* n Sudan
* juu Demokratiske Republik Kongo
* juu Republik Kongo
* Kamerun
* n Tschad
Bangladesch

**Bangladesch** is n Lound in Asien.

## Geographie

Bangladesch wäd toun grootsten Deel fon Indien uumesleeten, man dät gränsed uk an Myanmar *(Uk "Burma" naamd)* un an dän Golf fon Bengalen.
China

Dät rakt sänt dän Chinesisken Burgerkriech two Lounde, do sik dän Noome **China** reeke:

* Ju Foulksrepublik China (Die grootste Deel fon China)
* Ju Republik China (Ap dät Ailound Taiwan)
Brunei

**Brunei** is n Lound ap dät asiatiske Ailound Borneo. Dät wäd fon Malaysia un ju Suudchinesiske See begränsed.
Georgien

**Georgien** is n eurasisk Lound. Dät wäd begränsed fon ju Swotte See, Ruslound, Aserbaidschan, Armenien un ju Turkäi.

## Koarte
Aast-Timor

**Aast-Timor** is n Stoat in dät Aaste fon dät Ailound Timor (Suudaast-Asien). Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien.
Aserbaidschan

**Aserbaidschan** is n Lound in Asien un Europa.

## Geographie

Aserbaidschan lait wäästelk fon juu Kaspiske See un häd Andeele fon n Kaukasus, an dät Skeed tou n Iran uk an doo Talyschbierige. Noaberlounde sunt die Iran, Armenien, Georgien un Ruslound. Ne Exklave fon Aserbaidschan, juu Autonome Republik Nachitschewan häd uk n alwen Kilomeetere loang Skeed tou juu Turkäi.
Indonesien

**Indonesien** is n Ailoundstoat in Suudaast-Asien. Ap dät Ailound Borneo lait dät Skeed tou Malaysia, ap dät Ailound Näiguinea lait dät Skeed tou Papua-Näiguinea un ap dät Ailound Timor lait dät Skeed tou Aasttimor.

## Album

File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum fon Indonesien in Midde Jakarta
File:Monumen nasional jakarta.jpg|Dät Nationoal Monument
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|Wisma 46, Indonesiens hoochste Büro-Gebäude, twiske do Wulkenkratsere fon Jakarta.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, ju Haudallee in Midde Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|N Such in dän Gambir-Boanhoaf in Midde Jakarta
File:BungKarno-indonoob.JPG|Dät Bung Karno Stadium kon 100,000 Toukiekere bierge
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Koarte fon Indonesien
File:Indonesia provinces english.png|Provinze fon Indonesien
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, ju bekoandste Sträite in ju Stäädmidde fon Yogyakarta
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. N gau Bus-Truchraise-System in ju Stäädmidde fon Yogyakarta
File:SOTO FOOD.jpg|N Köär fon indonesisk Ieten, deerbie *Soto Ayam* (Hannesoppe), *sate kerang* (Skoalendierte Kebabs), *telor pindang* (ounlaide Oaiere), *perkedel* (Frites), un *es teh manis* (swäiten Ies-Tee)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
File:Armadarilf2.jpg|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A Javanese engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch Buffalo, January 1942. 
File:Indonesian Police Mazda6.jpg|Mazda6 used by the Jakarta Metro Highway Patrol (*Ditlantas Polda Metro Jaya*) as a patrol car
File:Indonesia Polisi Lancer.jpg|Mitsubishi Lancer used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel_locomotive.JPG|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]
Irak

Die **Irak** is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Bagdad.

## Geographie
Die Irak wäd begränsed fon:
* n Iran
* n Persisken Gulf
* Kuwait
* Saudiarabien
* Jordanien
* Syrien
* juu Turkäi

Wichtige Äien sunt Euphrat un Tigris.

 

## Sjuch uk
* Irakkriech
* Kurdistan
Iroan

Die **Iran** is n Lound in Asien.

## Geographie

Die Iran lait twiske ju Kaspiske See un dän Indisken Ozean mäd n Persisken Gulf un n Gulf fon Oman.

Noaberlounde sunt:

* Turkmenistan
* Afghanistan
* Pakistan
* die Irak
* ju Turkäi
* Armenien
* Aserbaidschan

## Wällen
Jemen

Die **Jemen** is n Lound ap dät Arabiske Hoolichailound in Suudwääst-Asien.

## Geographie

Die Jemen lait an dät Roode Meer, dän Gulf fon Aden un dät Arabiske Meer, dät sunt aal Uutloopere fon dän Indisken Ozean. Noaberlounde sunt Saudiarabien un die Oman.
Jordanien

**Jordanien** is n Lound in Faander-Asien. Noaberlounde sunt die Irak, Saudiarabien, Israel un dät Wäästjordanlound, dät toun Deel unner palästinensiske Ferwaltenge stoant. Dät gränsed uk an dän Gulf fon Akaba un an dät Doode Meer.
Pliozän

Dät **Pliozän** is waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Miozän un foar dät Pleistozän. Dät **Pliozän** begon foar sowät 5.332.000 Jiere un eendede foar sowät 2.588.000 Jiere.
Miozän

Dät **Miozän** waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Oligozän un foar dät Pliozän. Dät **Miozän** begon foar sowät 23.030.000 Jiere un eendede foar sowät 5.332.000 Jiere.
Pleistozän

Dät **Pleistozän** waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Pliozän un foar dät Holozän. Die Begin fon't Pleistozän waas foar sowät 2.588.000 un dät Eende foar sowät 11.700 Jiere.
Holozän

Dät **Holozän** is ju Äidgeschichtelke Serie, in ju wie däälich lieuwje. Dät begon mäd dät Eende fon dät Pleistozän foar sowät 11.700 Jiere.
Chronostratigraphie

Ju **Chronostratigraphie** is ne Wietenskup, ju Steene ätter dät Oaler fon hiere Äntstoundenge oardent. Ju **Chronostratigraphie** is n Deelgebied fon ju Stratigraphie, ju säärm n Deelgebied fon ju Geologie is.
Stratigraphie (Geologie)

Mäd "**Stratigraphie**" is in n geologisken Touhoopehong dät Deelgebied fon ju Geologie, dät sik mäd Loagen fon (foarallen) Sedimentsteenmassen beschäftiget, un do hiere tiedelke Touoardenge.
Oligozän

Dät **Oligozän** waas ne Äidgeschichtelke Serie. Dät koom ätter dät Eozän un foar dät Miozän. Dät **Oligozän** begon foar sowät 33.900.000 Jiere un eendede foar sowät 23.030.000 Jiere.
Eozän

Dät **Eozän** waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Paläozän un foar dät Oligozän. Dät **Eozän** begon foar sowät 55.800.000 Jiere un eendede foar sowät 33.900.000 Jiere.
Oard (Biologie)

Ju **Oard** is ne Stappe in ju biologiske Systematik. Ju Phylogenetiske Systematik koant bloot Oarde un Supraspezifiske Taxa.

## Definition
Ju Oard kon in ju Biologie definierd wäide truch...

* Dät Biologiske Oardkonzept beteekent as Oard ne Gemeenskup fon Individuen, do sik mädnuuner moorje konnene. Dät is maasttieds ne Meenskup fon moorere Populatione, do nit gans so oafter, daach mongs noch fermiskje. Wo ju Oard tiedelk begränsed wäide mout, is nit kloor definierd, mongs wäd kweeden, dät me ätter n poor hunnert Generatione nit moor fon ju sälge Oard baale kon, man neemens wol kweede, wie Moanskene wieren däälich ne uur Oard as do Moanskene foar n poor duusend Jiere.
* Dät Evolutionäre Oardkonzept: So wäd dät definierd, wan me ne ganse Äntwikklengslinie meent (ne Oard fon hiere Äntstoundenge uut ne Apkleeuwenge fon ne allere Oard bit tou hiere oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde) - gans egoal, wofuul Evolution in düssen Tiedruum geböärt. Ne so definierde Oard hat uk Chronospezies.
Äidgeskichtelke Serie

As **Äidgeskichtelke Serie** of eenfach bloot **Serie** beteekent me in ju Chronostratigraphie n äidgeskichtelk Tiedoaler, dät normoal moorere Millionen Jiere uumfoatet, wan nit moorere tjoon Millionen Jiere. Die Begriep is fergliekboar, man nit Synonym mäd dän Begriep "Epoche" uut ju Geochronologie.
Nyctinomops aurispinosus

***Nyctinomops aurispinosus*** is ne Oard fon Fläddermuus. Dät Diert frät foarallen Insekten mäd wooke Körpere (neen häd Chitin-Buutenskelett).

## Lieuwendsruum
*Nyctionomops aurispinosus* lieuwet an do mexikaniske Kusten (Aast un Wääst), in dät Suude uk in dät mexikaniske Inlound, Kolumbien, Peru, Bolivien, Venezuela un Aast-Brasilien. Ätter een Wälle rakt dät ju Oard uk ap Kuba, in uurs ne Wälle stoant deer niks fon, wäil oaber, dät do uk in Ecuador un Paraguay sunt. Deer lieuwje se bit 3.150 Meetere Hööchte, foarallen oaber unner 1000 Meetere in suumergräine tropiske Woolde, in n Busk, in Toudenwoolde un druuge Woolde.

## Wällen
Ferbiend

N **Ferbiend** is ne portoalfoarmige holtene Dreegekonstruktion in n Buurenhuus, ju der bestoant uut twäin of moor *Stonnere*, do der mädnunner ferbuunen sunt truch aan of twäin horizontoale *Ferbiendsboolken*. Do ferskeedene Ferbiende sunt wier mädnunner ferbuunen truch do *Rimme*, do der winkelgjucht ap do Ferbiende ferloope. Aal Winkele fon ju Konstruktion wäide stutsed fon *Steekbeende* un *Jachtbeende*. Do Stonnere stounde oafte ap muurde of aan Steen bestoundene *Funnemänte*. 
Ap do Ferbiende stounde do *Sponstokke* (dät *Speerwierk*), mäd do *Huuslatten*, do ju *Toake* of dät *Dak* dreege. Do Sponstokke mäd Steekbeende usw konnen fuul ferskeedene Foarme ounnieme un unnerskeede sik in do ferskeedene Buurenhuuse. 

Dät rakt two Typen fon Ferbiende, nämmelk dät *Loangsferbiend* un dät *Twäärsferbiend*. Bolde aal Buurenhuuse hier in t Noude sunt mäd Twäärsferbiend baud, dät winkelgjucht ap ju Laangtegjuchte fon dät Huus stoant.

## Typen Twäärsferbiende

### Onkerboolkeferbiend
Dit Ferbiend bestoant uut do twäin Stonnere, ferbuunen fon dän woagegjuchte Onkerboolke. Dissen Ferbiendsboolke stat mäd ne Tappe truch dän Stonner un is deerbääte feronkerd mäd aan of twäin holtene Döäwele (Pännen), of Kiele. Dissen Typ rakt dät in dät seelter eepen Huus un me fint dät fääre in dät Nouddüütske un Holloundske Inlound. 

### Dakboolkeferbiend
Bie dissen Typ Ferbiend lait die Ferbiendsboolke ap do Stonnere un is mäd ne Tappeferbeend mädnunner ferbuunen. Dissen Typ rakt dät äntloang ju ganse Kuste fon Hollound, Wäästfräislound, Groningen un Aastfräislound. So fint dät sik uk in do Fräiske Huuse fon Seelterlound.

### Twiskeboolkeferbiend
Dissen Typ lät ap dät Onkerboolkeferbiend, man do Döäwele of Kiele an de Bäätersiede sunt nit deer. Dissen Typ rakt dät in wäästelk Hollound.

### Kopboolkeferbiend
Hier lait die Ferbiendsboolke ap do Stonnere. Do Stonnere sunt fersäin mäd n Iensnit, wier die Boolke oun rääst, wült die Kop fon dän Boolke do Stonnere foarbie räkt un do ap ju Wiese tougjuchte haalt. Dissen Typ fint sik in t Suude fon Munster in t Rhienlound wai.

## Ferbiendengen
* https://web.archive.org/web/20100905184936/http://www.fachwerk.de/lexikon/hallenhaus.html
* https://web.archive.org/web/20210928130207/https://www.suedlichesemsland.de/files/101Dokumentation_GiebEL-Projekt.pdf
* http://www.baufachinformation.de/denkmalpflege.jsp?md=2001097125380
* https://web.archive.org/web/20060510052409/http://www.anderweit.de/I_anderweit/I_4_Programm/3931824292.pdf Bauhistorisches Lexikon
Nyctinomops femorosaccus

***Nyctinomops feromosaccus*** is ne Oard fon Fläddermuus. Doo Dierte sunt in suudwäästelke Deele fon doo USA un in dät noudelke un wäästelke Mexiko tou fienden. Joo lieuwje an fälsige Bierichouhonge un Steenwoogen in juu Wüüste fon Arizona, oaber uk in Bauwierke. Deer bildje se Gruppen, doo gewöönelk minner as hunnert Dierte uumfoatje.

## Wällen
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Paläozän

Dät **Paläozän** af **Paleozän** waas ne Äidgeschichtelke Serie. Dät is juu eerste Serie in dät System Paläogen, koom also ätter juu leete Kriet-Tied un foar dät Eozän. Dät **Paläozän** begon foar sowät 65.500.000 Jiere un eendede foar sowät 55.800.000 Jiere.
Queensland

**Queensland** is n australisken Buundesstoat. **Queensland** häd ne Flakte fon 1.730.650 km² un in't Jier 2014 wuuden 4.750.500 Ienwoonere täld, deer lieuwje uurigens 26 % fon do Aborigines in't heele Australien.
New South Wales

**New South Wales** is aan australisken Buundesstoat, wier mäd sowät soogen Millionen Ljuude moor as n Träädel fon juu heele australiske Befoulkenge lieuwet. Deer woonje uungefeer 7,565,500 Moanskene (2014).
Northern Territory

Dät **Northern Territory** *(Noudelke Territorium)* is n Buundesterritorium fon Australien. Dät häd ne Flakte fon 1.349.130 km² un in't Jier 2014 tällde me 243.700 Ienwoonere, wierfon sowät 31% Aborigines sunt, foarallen Pitjantjatjara, Arrernte, Luritja, Warlpiri un Yolngu.
Victoria (Australien)

**Victoria** is n australisken Buundesstoat. Dät häd ne Flakte fon 227.420 km² un in't Jier 2014 wuuden 5.866.300 Ienwoonere täld.
Western Australia

**Western Australia** is n Buundesstoat fon Australien mäd ne Flakte fon 2.529.880 km² un 2.565.600 Ienwoonere (in't Jier 2014).
South Australia

**South Australia** ("Suudaustralien") is n australisken Buundesstoat mäd ne Flakte fon 983.480 km² un 1.698.600 Ienwoonere (in't Jier 2055).
Tasmanien

**Tasmanien** is n Ailound fon Australien. Dät häd ne Flakte fon 68.400 km² un in't Jier 2014 wuuden 517.000 Ienwoonere täld. Dät wuud dän 24 November 1642 äntdäkt fon dän Schipper Abel Tasman fon Groningen.

## Natuur
Tou doo bekoande Dierte fon Tasmanien heerde juu Oard *Thylacinus cynocephalus* (düütsk:Beutelwolf) un heert bit däälich juu Oard *Sarcophilus harrisii* (düütsk: Beutelteufel). Bee Oarde sunt ap dät australiske Fäästlound al loanger uutstuurwen, fielicht truch juu Ienfierenge fon dän Dingo.
Otomops

***Otomops*** is n Sleek fon do Fläddermuuse.

## Binnere Systematik

* Oard *Otomops martiensseni* MATSCHIE, 1897. Ju Oard lieuwet in ju Zentroalafrikoanske Republik, ju Republik Kongo, Dschibuti, Äthiopien, ju Demokratiske Republik Kongo, Uganda, Kenia, Tansania, Angola, Simbabwe, Malawi, Botsuana, Mosambik, Madagaskar un dät Aaste fon Suudafrikoa
** Unneroard *Otomops martiensseni martiensseni* MATSCHIE, 1897 (ju Nominatfoarm)
** Unneroard *Otomops martiensseni icarus* CHUBB, 1917
* Oard *Otomops wroughtoni* THOMAS, 1913. Ju Oard lieuwet in Suud-Indien
* Oard *Otomops formosus* CHASEN, 1939. Ju Oard lieuwet ap Java
* Oard *Otomops johnstonei* KITCHENER, HOW un MARYANTO, 1992 Ju Oard lieuwet ap dät Ailound Alor in do Litje Sunda-Ailounde
* Oard *Otomops papuensis* LAWRENCE, 1948. Ju Oard lieuwet in Papua-Näiguinea
* Oard *Otomops secundus* HAYMAN, 1952. Ju Oard lieuwet in dät Noudaaste fon Näiguienea.
* Oard *Otomops madagascariensis* DORST, 1953. Ju Oard lieuwet ap Madagaskar.

## Wällen
Näiguinea

**Näiguinea** is n Ailound, dät tou n australisken Kontinent heert, politisk oaber in dät Wääste tou Indonesien heert un in dät Aaste fon n oainen uunouhongigen Stoat (Papua-Näiguinea) bedäkt wäd.

Do uursproangelke Bewoonere sunt do Papuas.

## Geskichte
Ätter ju Befräienge fon Indonesien in 1959 beheelten do Niederlounde Wääst-Näiguinea as Kolonie. Noch 1956 wuud die Obano-Apstand deelsloain mäd moor as 100 Doode. Leeter wuud do Papuas Oainständegaid in Foaruutsicht stoald, man unner Druk fon do Fereende Stoate moast dät Lound 1962 uurroat wäide an do Fereende Natione, do dät leeter an Indonesien uurdruugen.

Ätters sunt fuul Indonesier ätter Wääst-Näiguinea keemen. Wäkke Papuas betrachtje do Indonesier as Besättere.
Australien

Die Begriep **Australien** beteekend...

* Dät Waarelddeel af Kontinent Australien
* Dän Stoat Australien, die dät ganse Fäästlound fon n australisken Kontinent bedäkkt un noch n poor Ailounde.
Australien (Kontinent)

Die Waarelddeel af Kontinent **Australien** lait twiske dän Indisken Ozean un dän Pazifiske Ozean. Oafter wäide noch doo litje pazifiske Ailounde, foarallen Näiseelound deertounuumen, dät grattere Gebiet wäd dan as Ozeanien beteekend.

## Lounde
*  Dät gliek naamde Lound Australien bedäkt dät ganse Fäästlound fon n Waarelddeel

*  Papua-Näiguinea lait in dät Aaste fon dät Ailound Näiguinea

*  Indonesien häd ne Provinz in dät Wääste fon dät Ailound Näiguinea.
Poagenstoul

Dät Woud **Poagenstoul**, uk t.B. as "**Poggestoul**" uutboald, häd unnerskeedelke Betjuudengen:

* Dät Riek Poagenstoule *(Fungi)*, doo wäide uk, wäil truch düütsken Ienfloud, as "Piltse" beteekend
* Ne spezielle Oard, die Poagenstoul *(Amanita muscaria)*. Düsse Oard (düütsk:Fliegenpilz) wäd uk "Fljoogenpilts" naamd.
Java

Dät Woud **Java** häd ferskeedene Betjuudengen:

* Dät Ailound Java, dät tou Indonesien heerd
* Juu Stääd Java in South Dakota, in doo USA
* Java-eiland is n kunstelk Ailound in't aastelke Hoawengebiet fon Amsterdam, dät ätter dät indonesiske Ailound benaamd is.
* Juu Programmiersproake Java

un moor.
Sport

Unner dän Begriep **Sport** wäide ferskeedene Oarde fon Bewäägenge, Spil un aal sowät touhoopefoated, do maasttieds fon dän moanskelken Körper uutfierd wäide. Dät rakt t.B. oaber uk Motorsport, wier do Moansken bloot n Woain stjuure un betjoonje moutene.

## Sportoarde
Do oolde Seelter hieden uk al apaate Sporte un deer sunt fuul näie bietou keemen. 
Dät rakt toun Biespil also:
* Balspil
* Tennis 
* Kaalje
* Kuusje 
* Foutbal 
* Fiskje 
* Joagje 
* Riedersport 
* Sköäwelje
Java (Ailound)

**Java** is n indonesisk Ailound, dät toun grootsten Deel truch Vulkanismus äntsteen is. Ap Java lait uk juu indonesiske Hööftstääd Jakarta. **Java** is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel.

## Ferbiendenge ätter buuten
Borneo

**Borneo** is n asiatisk Ailound, wierfon groote Deele tou doo Stoaten Indonesien un Malaysia heere. N litjen Deel fon dät Ailound wäd uk fon dän Stoat Brunei bedäkt. **Borneo** is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel.
Fjodor Wladimirowitsch Jemeljanenko

**Fjodor Wladimirowitsch Jemeljaneko** (*[[Rusk]]:Фёдор Владимирович Емельяненко*, *28. September 1976 in Rubischne, Sowjetunion) is berüümd foar sien Laistenge in juu Kampsportoard MMA, wieroane hie juu Nr.1 fon juu Waareld weese skäl. Uurspröängelk häd hie Sambo moaked, wät hie däälich uk noch moaked un wieroun hie uk Waareldmääster is.
Indonesisken Archipel

Die **Indonesiske Archipel**, uk **Indisken-**, **Aastindisken-** af **Malaiisken Archipel** naamd,  is ne groote Ailoundgruppe fon Suudaast-Asien.

## Wichtige Ailounde

### [[Sunda-Ailounde]]

Groote Sunda-Ailounde:

* Dät Ailound Borneo (Is apdeeld an doo Stoaten Indonesien,  Malaysia un Brunei)
* Dät Ailound Java (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sumatra (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sulawesi (heert tou Indonesien)

Litje Sunda-Ailounde:
* Dät Ailound Bali (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Flores (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Lombok (heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Sumbawa heert tou Indonesien)
* Dät Ailound Timor (is apdeeld an doo Stoaten Indonesien un Aast-Timor)

### Doo [[Philippinen]] (Ailoundgruppe un Stoat)
* Dät Haudailound Luzón
* Dät Ailound Mindanao 
* noch moor litjere Ailounde

### Doo [[Molukken]]

Doo noudelke Molukken (indonesiske Provinz *[[Maluku Utara]]*):
* Ternate
* Doo Bacan-Ailounde
* Dät Ailound Halmahera
* Dät Ailound Morotai
* Doo Obi-Ailounde
* Doo Sula-Ailounde
* Dät Ailound Tidore

Doo suudelke Molukken (indonesiske Provinz *[[Maluku]]*):
* Dät Haudailound Ambon
* Doo Aru-Ailounde
* Doo Banda-Ailounde
* Dät Ailound Buru
* Doo Kai-Ailounde
* Dät Ailound Seram
* Doo Tanimbar-Ailounde
* Dät Ailound Wetar

### Näiguinea
Dät Ailound Näiguinea wäd säilden uk noch meetäld, maasttieds oaber nit, deeruum dät dät al tou n Australisken Kontinent heerd un ja foar loange Tied uk mäd dät australiske Fäästlound ferbuunen waas (nu is die Seewoaterspeegel haager). Dät wäästelke Näiguinea heert tou Indonesien, dät Aaste fon dät Ailound heert tou n oainen Stoat, Papua-Näiguinea.
Timor

**Timor** is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien, in dät Aaste lait die uunouhongige Stoat Aast-Timor.
Sulawesi

**Sulawesi** (fröier *Celebes*) is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel un heert tou Indonesien. Dät rakt ap düt Ailound säks indonesiske Provinzen:

* Sulawesi Barat (Wääst-Sulawesi)
* Sulawesi Selatan (Suud-Sulawesi)
* Sulawesi Tenggara (Suudaast-Sulawesi)
* Sulawesi Tengah (Zentroal-Sulawesi)
* Sulawesi Utara (Noud-Sulawesi)
* Gorontalo