open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ab urbe condita (Chronologie)

**A. u. c.** is ju Oukuutenge foar dät latienske **ab urbe condita**, dät hat uursät: "fon ju Stäädgruundenge oun". Dät kon uk **Anno Urbis Conditae** heete, also "in't Jier fon ju gruundede Stääd"; säildener stoant deer uk **p. u. c.** foar **post urbem conditam** ("ätter ju Stäädgruundenge"). Dät belukt sik ap ju Tied, ju sänt ju Gruundenge fon ju Stääd Room fergeen weese skäl. Die Wäid is deermäd aaltied uum 753 Jiere gratter as ju Jierställenge fon dän Gregorioansken Kalänner. Me beteekent ju Epoche ätter 753 f. Kr. uk as **varroniske Ära**, uumdät die Roomske Historiker Marcus Terentius Varro dät waas, die uut histooriske Doaten düsse Doatierenge fon ju Stäädgruundenge bereekend häd. Sien Räächreekenge wäd däälich foar ferkierd heelden.
Rapanui (Sproake)

Dät **Rapanui** is ju ienheemske Sproake fon dät polyneeske Paaske-Ailound, dät tou Chile heert. Rapanui is een austroneeske, nieper: een polyneeske Sproake un is besunners äänelk as Tahitioansk, Hawaiisk, Maorisk un do Marquesioanske Sproaken.

Dät rakt 2500 bit 3500 Ljuude, do Rapanui as hiere Muursproake baale, also wät moor as bie dät Seelterske.

Rapanui wuude aleer skrieuwen in een oaine Skrift, dät Rongorongo. Man ju Skrift is in Ferjeetenhaid keemen un kon bit däälich fon Wietenskuppere noch nit heel un aal apslöäteld wäide.
Ab urbe condita

**Ab urbe condita** (Latiensk: „Fon ju Stäädgruundenge oun“, meent is ju Stääd Room stoant foar:

* Ab urbe condita (Chronologie), ju roomske Jierställenge
* dät Haudwierk fon dän roomsken Historiker Titus Livius (Ab urbe condita libri CXLII)
Armeensken Kalänner

Die **armeenske Kalänner** (oold-armeenske Ära) is een Unneroard fon dän ägyptisken Kalänner. Sien Ienfierenge stoant in Touhoopehong mäd ju Trännenge fon ju Armeenske Apostoolske Säärke fon ju Roomske Riekssäärke. Hie begint in't Jier 552 ätter Kristus. Eersten Dai is ätter dän julioansken Kalänner die 11. Juli 552. Bit tou ju Ienfierenge fon't Kristendum wuude fon dän 11. August 2492 f. Kr. uutgeen (legendären Winst fon Köönich Hayk uur dän babyloonsken Köönich Bel).

## Jier
Dät armeenske Kalännerjier is as dät ägyptiske een Wonneljier mäd 365 Deege. Dät bestoant uut 12 Mounde mäd je 30 Deege un 5 Deege bietou. Dät rakt neen Skaltjiere. Deertruch is dät armeenske Jier uum sowät aan Fjoodendeel fon een Jier kuuter as dät Sunnenjier, juunuur dän julioansken Kalänner wonnerje do Deege aal fjauer Jiere uum aan Dai tourääch. ätter 1460 Jiere truchlopt die Jiersbegin een julioansk Jier, 1461 Jiere fon dän armeensken Kalänner äntspreeke 1460 julioanske Kalännerjiere.

Ju Jierställenge begint mäd dän 11. Juli 552 (Doatum in dän julioansken Kalänner), dät hat, die 1. Dai fon dät Mound *Nawasard* in't Jier 1 is die 11. Juli 552. Do Jierstoale wäide maasttieds mäd Armeenske Lättere skrieuwen.

Biespil: ՟ԹՎ ՇԻԹ = t‘vin 529 = 1080/81 ä. Kr. (Շ = 500, Ի = 20, Թ = 9)

## Moundsnoomen

Do Moundsnoomen heete:

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik grootstendeels ap dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia.
See-Leeguoan

Die **See-Leeguoan** (*Amblyrhynchus cristatus*; düütsk: Meerechse) is endemisk ap do Galápagos-Ailounde, wier hie ap aal do Ailounde, maasttieds loangs do Fäls-Kusten, man uk wäil in do Mangroven-Woolde tou fienden is. Hie is die eensige Leeguoan, die sien Neerenge in'e See soacht. Jo duukje bit tou een hoolwe Uure loang bit tou 15 Meetere joop in't Woater, wier jo Algen ouweedje. Ätters mouten jo in'e Sunne lääse, uum sik aptouwoormjen. See-Leeguoane sunt näämelk wikselwoorme Dierte.

Uum gauer woorm tou wäiden, hääbe jo uk uur ju maaste Tied fon't Jier hiere swotte bit griese Faawe. Bloot in ju Poorengstied wäide do monnelke Dierte (aal ätter dät Ailound, wier jo häärkuume) rood of gräin. Montjene wäide bit tou 1,30 m loang, dät Wiefken bloot 60 cm.

Ju genetiske Fuulfoold fon do See-Leeguoane ap dän heelen Galápagos-Archipel wuude ätter ju Apfiendenge fon fieuw hoast nit bekoande Unneroarde in't Jier 2017 näi klassifisierd un in alwen ferskeedene Unneroarde unnerdeeld.
Río Grande (Bolivien)

Die **Río Grande** (of **Río Guapay**) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Río Mamoré in Bolivien fljut. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon dän Río Caine un dän Río San Pedro un wäd apgruunde fon sien Loangte oafter as loangste Wäl-Äi fon dän *Río Mamoré* säin. Hie fljut aastelk oun ju Stääd Santa Cruz de la Sierra foarbie.

Sien Woater fljut ou uur dän Río Mamoré, dän Rio Madeira un dän Amazonas in dän Atlantik.
Jeele Anakonda

Ju **Jeele Anakonda** (*Eunectes notaeus*), uk **Paraguay-Anakonda** of **Suudelke Anakonda**, is een Slangen-Oard uut ju Familie fon do Boas (Boidae).

Do Dierte sunt ljoacht jeel-bruun mäd two groote, tjuusterge Fläkken-Riegen ap dän Rääch un two bit tjo litjere Siedenfläkken-Riegen. Jo wäide sowät 250-300 cm loang, do wät grattere Wiefkene konnen Loangten bit tou fjauer Meetere roakje. Aaltouhoope is ju Jeele Anakonda deermäd sjuunelk litjer as ju Groote Anakonda (*Eunectes murinus*).

Do Dierte sunt tou fienden in dät suudaastelke Bolivien, dät suudwäästelke Brasilien, Paraguay un dät Noudaaste fon Argentinien. Junner woont ju foaraaln in ticht bewoaksene Ouger-Berieke juust so as ljoachte Berieke in fuchtige Holtbuske. Ju kon baldoarich goud swimme un duukje un blift oun Lound maasttieds nai bie dän Boudem. Büütedierte sunt Suugedierte, Fuugele, Fiske un Reptilien, wier ju Slange ap luurt un do ätters oudrüüselt.
Beni-Anakonda

Ju **Beni-Anakonda** (*Eunectes beniensis*) is een Oard uut ju Familie fon do Boas. Düsse bit uur tjo Meetere loange Slange wuude in't Jier 2002 eerstbeskrieuwen, sodät uur hiere Biologie noch nit fuul bekoand is. Bit nu tou kuude ju ikn do bolivioanske Departementos Beni un Pando ätterwiesen wäide.
Anakondas

Do **Anakondas** (*Eunectes*) sunt aan Sleek fon Slangen uut ju Familie fon do Boas. Jo lieuwje in wiede Deele fon Suud-Amerikoa. Anakondas lieuwje *semiaquatisk*, dät hat, deelwiese in't Woater. Jo sunt maasttieds in Sump-Loundskuppe of tichte bie Siepen un Äien tou fienden. In Brasilien rakt dät do in't heele Lound, wier jo bit ap'e Naite fon Grootstääde foarkuume (biespilswiese bie São Paulo. Hiere Büüte bestoant uut Gnauedierte (uk do groote Woaterswiene), Fuugele, litjere Skildpudden un bit tou middelgroote Kaimoane. Buppedät freete jo uk Fiske.

Deer sunt fjauer Oarde fon bekoand:

* Groote Anakonda (*Eunectes murinus*)
* Jeele Anakonda (*Eunectes notaeus*)
* Beni-Anakonda (*Eunectes beniensis*)
* De Schauensees Anakonda (*Eunectes deschauenseei*)
Groote Anakonda

Ju **Groote Anakonda** *(Eunectes murinus)* is een Slangen-Oard. Dät is een fon do grootste Slangen ap ju Waareld. Groote Anakondas lieuwje in do Tropen fon Suud-Amerikoa.

Ju Slange is ääng oun't Woater buunen. Ju kumt aastelk fon do Anden in't heele noudelke Joop-Lound fon Suud-Amerikoa foar, uum do Stroom-Systeme tou fon dän Orinoko un dän Amazonas ätter't Suude bit do dän Middelloop fon dän Rio Paraná un dän Río Paraguay. Junner is ju Oard in woaterrieke Lieuwendruumten tou fienden, jädden mäd tichte Vegetatsjoon, foaraaln in Sumpe, stille Woaterdoaben un loangsoam fljootende Äien.

Ju Groote Anakonda frät litje bit middelgroote Wirbelde Dierte, of dät nu Fiske, Amphibien, Reptilien, Fuugele of Suugedierte sunt.
De Schauensees Anakonda

**De Schauensees Anakonda** (*Eunectes deschauenseei*) is een Slangenoard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Düsse bit tou tjo Meeter loange Anakonda häd in't tropiske Suud-Amerikoa een ferhooldnismäitich litjet Ferspreedengs-Rebät fon Frantsöösk-Guayana bit tou dät Amazonas-Delta tou. Uur ju Biologie fon düsse ääng oun't Woater buunene Oard is wuddelk min bekoand.
Anden-Boare

Die **Anden-Boare** of **Bril-Boare** is ju eensige Boaren-Oard, ju däälich in Suud-Amerikoa tou fienden is, un uk ju eensige Oard fon do Kuutsnuuten-Boaren, ju dät bit däälich rakt.

Anden-Boaren lieuwje in do tropiske Anden un foarleegerde Bierichloundskuppe in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela, Ecuador, Peru un Bolivien. So sunt Allesfreetere, man jo freete foar't maaste Plonten-Materioal, foaraaln Drieuwe un Fruchte fon Bromelien-Plonten un Kakteen. Säildener fange jo uk Gnauedierte, Insekten, Sniggen, Fuugele un juust so uk grattere Suugedierte, biespilswiese Harte, Bierich-Tapire un uunbewoakede Huusbäiste. Do Boaren lieuwje maast oankeld un fiende sik bloot tou ju Poorengstied as Poor touhoope. Do Wiefkene brange do Litje aleenich tou Waareld un betjoue jo bit tou two Jiere.
Litje Antillen

Do **Litje Antillen** heere tou do Antillen un sunt een Ailound-Kätte in ju aastelke Karibik. Do gunge fon do Jungfern-Ailounde in't Noude bit ätter ju Kuste fon Venezuela in't Suude. Touhoope mäd do Groote Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde heere jo tou do Wäästindiske Ailounde.

## Iendeelenge
Bie ju Iendeelenge is tou beoachtjen, dät sik besunners bie do ängelske Uutdrukke fon "Leeward-" un "Windward Islands" nit aal eenich sunt, wier dät Skeed nu lait. Man in't Heele is dät as foulget:

* Do Ailounde uur dän Wiend:
** "Leeward Island"
*** Jungfern-Ailounde
*** Anguilla
*** St. Martin
*** Saba
*** Sint Eustatius
*** Barbuda
*** St. Kitts
*** Nevis
*** Antigua
*** Montserrat
*** Guadeloupe
*** Dominica
*** un uurswäkke
** "Windward Islands"
*** Martinique
*** St. Lucia
*** Barbados
*** St. Vincent
*** Grenada
*** un uurswäkke
* Trinidad un Tobago
*** Tobago
*** Trinidad (Ailound)
* Ailounde unner dän Wiend
*** Aruba
*** Bonaire
*** Curaçao
*** Isla Margarita
Karibik

Ju **Karibik** is een Rebät in dän wäästelken tropisken Deel fon dän Atlantsiken Ozean noudelk fon dän Äquator. As Deel fon dän middelamerikoansken Subkontinent bestoant ju uut do Ailounde un Ailoundkoppele in ju Karibiske See un uut ju See deertwiske. An dät Wääster-Eende roaket ju Karibik in dän Gulf fon Mexiko.

Ju Karibik häd hieren Noome fon dät Foulk fon do Kariben, dät do spoanske Ärooberere ap do Litje Antillen foarfuunen hääbe. Deele fon ju Karibik wuuden aleer as *Wäästindien* beteekent, uumdät do, do ju Karibik fuunen hääbe, toachten, jo wieren ap dän direkten See-Wai ätter Indien. Bit däälich boalt me bie aan Ailondkoppel fon do Wäästindiske Ailounde.
Antillen

As **Antillen** beteekent me aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Do Antillen bestounde uut do Groote un do Litje Antillen. Touhoope mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde bilgje do do Wäästindiske Ailounde.

Me weet nit seküür, wier die Noome fon häärkumt. Wildääge lat hie sik ou fon dät mythiske Ailound Antilia ou, wier een kristelke Meenskup lieuwd hääbe skäl. Ap ju Koarte fon Piri Reis fon 1513 is een Ailound in arabiske Skrift mäd dän Noome beteekend, dät wildääge Kuba deerstaale skäl. Wuddelk lokalisierje lät sik dät Ailound nit, dät skient moor Legende as Realität tou weesen. Ätter uurs een Theorie lat sik die Noome fon Latiensk (of Romoansk "ante" ou, dät "foar" hat, uumdät dät foarleegerde Ailounde sunt.

## Apdeelenge

* Groote Antillen
**** Kuba
**** do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands)
**** Jamaika
**** Navassa
**** Hispaniola
**** Puerto Rico
**** Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou
* Litje Antillen
** Do Ailounde uur dän Wiend:
*** "Leeward Island"
**** Jungfern-Ailounde
**** Anguilla
**** St. Martin
**** Saba
**** Sint Eustatius
**** Barbuda
**** St. Kitts
**** Nevis
**** Antigua
**** Montserrat
**** Guadeloupe
**** Dominica
**** un uurswäkke
*** "Windward Islands"
**** Martinique
**** St. Lucia
**** Barbados
**** St. Vincent
**** Grenada
**** un uurswäkke
** Trinidad un Tobago
**** Tobago
**** Trinidad (Ailound)
** Ailounde unner dän Wiend
**** Aruba
**** Bonaire
**** Curaçao
**** Isla Margarita
Ailound

As **Ailound** beteekent me een Loundmasse, ju in'e See of in een Binnen-Woater lait un uk bie Hoochwoater uur dän Woaterspeegel roaget, man naan Kontinent foar sik is.

Moorere Ailounde in ruumelke Naite konnen n Ailoundkoppel foarmje. Touhoope mäd do deertwiskelääsende Woatere wäide jo uk as Archipel beteekent. Fon do 193 fon do Fereende Nasjoone anärkoande souveräne Stoaten fon ju Waareld sunt 47, also sowät aan Fjoodendeel, Ailoundstoaten.
Groote Antillen

Do **Groote Antillen** sunt aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Touhoope mäd do Litje Antillen bilgje jo do Antillen, do mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde aan Deel fon do Wäästindiske Ailounde sunt.

Tou do groote Antillen heere:

* Kuba (aan oainen Stoat)
* do Kaimoan-Ailounde (een britisk Uursee-Rebät, ängelsk: Cayman Islands)
* Jamaika (aan oainen Stoat)
* Navassa (een US-amerikoansk Buute-Rebät)
* Hispaniola (ap dät Ailound lääse two Stoaten: Haiti un ju Dominikoanske Republik
* Puerto Rico (aan mäd do USA assoziierden Ailoundstoat)
* Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou
Hispaniola

**Hispaniola** (spoansk: *La Española*, uursät: "ju Spoanske") of **Kiskeya** (in ju Sproake fon do ienheemske Taíno, spoansk deerfon oulat *Quisqueya*) is mäd een Flakte fon sowät 76.480 km² dät twäidgrootste fon do Wäästindiske Ailounde un fon do Groote Antillen.

Ap dän 5. Dezember 1492 foont Christoph Kolumbus as eersten Europäer Hispaniola.

Ap dät Ailound lääse do Stoaten Haiti un Dominikoanske Republik.

## Geogroafie
Sowät 90 km wäästelk lait dät grootste Antillen-Ailound Kuba un 190 km wäästelk Jamaika, 120 km aastelk Puerto Rico, 250 km noudelk  lääse do Turks- un Caicos-Ailounde un 180 km noudnoudwäästelk lait dät Ailoundkoppel Inagua. Hispaniola is fon't Aaste ätter't Wääste 600 km loang; fon't Noude ätter't Suude sunt dät 250 km.

Dät Ailound häd ju Foarm fon een ätter't Wääste eepende Hounde, wierbie twäin bierichrieke Lound-Fingere fier juun Kuba un dän Jamaica Channel roagje. Die hoochste Bierich fon dät Ailound is die Pico Duarte (3098 m), die in ju Dominikoanske Republik lait. Hie is uk die hoochste Bierich fon ju heele Karibik. Ferhooldnismäitich platte Loundskup rakt dät bloot in't Aaste un in een Loangs-Doal, dät sik in't Noude twiske two Bierich-Kätten truchlukt.

Politisk is dät Ailound deeld: In dät Aaste lait ju grattere Dominikoanske Republik, wilst in dät Wääste ju litjere Republik Haiti lait. Do wichtichste Stääde sunt do bee Haudstääde Santo Domingo un Port-au-Prince.

## Befoulkenge
Dät Ailound häd 21.396.000 Ienwoonere (Stound: 2015). Ju Befoulkenge fon Hispaniola stommet ou fon do ienheemske Taíno, europäiske Ienwonnerere (foaraaln uut Spanien un Frankriek) un do afrikoanske Sklouen, do do Europäere deer wai broacht hääbe. Do Kultuuren hääbe sik fermisked.

### Gloowe
Do maaste Ienwoonere fon Hispaniola, in bee do Stoaten, sunt kristelk. Monken do Kristen rakt dät een groote katoolske Moorhaid. Buppedät rakt dät spiritistiske Kulte, besunners wichtich deerbie is die Voodoo-Kult, die sin Uursproang in't Wääste fon Afrikoa häd. Dät rakt uk Synkretismus, dät hat ju Fermiskenge fon do Religionen. So rakt dät Ljuude, do sik tou't Kristendum bekanne un buppedät uk dän Voodoo-Kult bedrieuwe.

### Sproaken
Ju uurspröängelke Sproake fon do Taíno, ju tou do Arawak-Sproaken heerde, is uutstuurwen.

In Haiti sunt do Amtssproaken Frantsöösk un Haitioansk, een franstöösk-basierde Kreolsproake, ju ieuwenske dän frantsöösken Kääden un afrikoanske Ienfloude uk noch arawakiske un karibiske Woudwuttele bewoard häd (Substroatsproake). Uutsluutend kultiske Betjuudenge häd dät Langaj, een Sproake, ju in do Rituoale fon dän Voodoo-Gloowe bruukt wäd.

In ju Dominikoanske Republik is ju Amtssproake Spoansk, wät do maaste uk baale. Ju Dominikoanske Varietät fon dät Spoanske häd fuul besunnere Määrkmoale. Ieuwenske dät rakt dät in ju Dominikoanske Republik uk frantsöösk-, haitioansk- un ängelsksproakige Minnerhaide.
Ailounde uur dän Wiend (Antillen)

Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen wäd as **Ailounde uur dän Wiend** beteekent, ieuwenske do Ailounde unner dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde uur of unner dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume.

## Apdeelenge fon do Ailounde uur dän Wiend in do Litje Antillen
Do wäide ap Ängelsk groaf iendeeld in *Leeward Islands* un *Windward Islands*, wierbie dät niepe Skeed striedich is. Hier is een Muugelkhaid:

* "Leeward Islands"
** Jungfern-Ailounde
** Anguilla
** St. Martin
** Saba
** Sint Eustatius
** Barbuda
** St. Kitts
** Nevis
** Antigua
** Montserrat
** Guadeloupe
** Dominica
** un uurswäkke
* "Windward Islands"
** Martinique
** St. Lucia
** Barbados
** St. Vincent
** Grenada
** un uurswäkke
Wäästindiske Ailounde

Do **Wäästindiske Ailounde** lääse in ju Karibik. Deer heere do Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde tou.

Jo heete so, uumdät Christoph Kolumbus bie hiere Apfiendenge toachte, hie waas ap dän Seewai ätter Indien, sunner tou wieten, dät hie dän Kontinent Amerikoa fuunen hiede.

## Apdeelenge
Deer foulget een Lieste mäd do wichtichste monken do Wäästindiske Ailounde:

* do Antillen
** Groote Antillen
***** Kuba
***** do Kaimoan-Ailounde (Cayman Islands)
***** Jamaika
***** Navassa
***** Hispaniola
***** Puerto Rico
***** Buppedät uk noch litjere Ailounde deer uumetou
** Litje Antillen
*** Do Ailounde uur dän Wiend:
**** "Leeward Island"
***** Jungfern-Ailounde
***** Anguilla
***** St. Martin
***** Saba
***** Sint Eustatius
***** Barbuda
***** St. Kitts
***** Nevis
***** Antigua
***** Montserrat
***** Guadeloupe
***** Dominica
***** un uurswäkke
**** "Windward Islands"
***** Martinique
***** St. Lucia
***** Barbados
***** St. Vincent
***** Grenada
***** un uurswäkke
*** Trinidad un Tobago
***** Tobago
***** Trinidad (Ailound)
*** Ailounde unner dän Wiend
***** Aruba
***** Bonaire
***** Curaçao
***** Isla Margarita
* do Bahamas
***** Abaco
***** Andros
***** Grand Bahama
***** Inagua
***** New Providence
***** un uurswäkke moor
* do Turks- un Caicos-Ailounde
** do Caicos-Ailounde
***** Providenciales
***** West Caicos
***** North Caicos
***** Middle Caicos
***** East Caicos
***** South Caicos
***** un uurswäkke
** do Turks-Ailounde
***** Grand Turk Island
***** Salt Cay
***** Cotton Cay
***** East Cay
***** Gibbs Cay
***** un uurswäkke
Ailounde unner dän Wiend

As **Ailounde unner dän Wiend** wäide ferskeedene Ailound-Koppele beteekent. Dät sunt in dän Ienfloud-Beriek fon do Passoatwiende oafter do wäästelke Deele fon aan gratteren Ailoundkoppel, wier minner Wiend is, wilst die aastelke Deel, die moor Wiend oukricht, as Ailounde uur dän Wiend beteekend wäd.

## Lieste
* Ailounde unner dän Wiend (Antillen): Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen.
* die wäästelke Deel (fr. *Îles sous le Vent*) fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Bora Bora, Huahine, Maupiti, Raiatea (mäd Uturoa), Tahaa, Tupai, Manuae, Maupihaa un Motu One.
* die suudelke Deel (port. *Ilhas do Sotavento*) fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat.
* do wäästelke Ailounde fon Hawaii in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat.
Ailounde uur dän Wiend

As **Ailounde uur dän Wiend** wäid ferskeedene Ailound-Koppele beteekend, do in tropiske See-Rebätte lääse. Dät kumt deerfon, dät do Passoat-Wiende maasttieds fon dät Aaste kuume, sodät dät ferskeedene Ailound-Koppele rakt, wier do aastelke Ailounde, do in dän Wiend lääse, as "Ailounde uur dän Wiend" un do wäästelke Ailounde, do nit so fuul Wiend oukriege, as "Ailounde unner dän Wiend" beteekend wäide.

## Lieste
* Ailounde uur dän Wiend (Antillen): Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen in ju Karibik.
* Die aastelke Deel fon do Sälskups-Ailounde in dän Pazifik, in dän Ienfloudberiek fon dän Suudaast-Passoat lain, deertou heert Tahiti, Moorea, Tetiaroa, Mehetia un Maiao
* Die noudelke Deel fon do Kapverden in dän Atlantik, in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat lain.
* Do aastelke Ailounde fon Hawaii in dän Pazifik, uk in dän Ienfloudberiek fon dän Noudaast-Passoat.
Araukoanske Sproaken

Do **araukoanske Sproaken** (düütsk: Araukanische Sprachen) sunt een suud-amerikoanske Sproakfamilie in Chile un Argentinien ju bloot ut do Sproaken Mapudungun (ISO 639-3: arn) un Huilliche (ISO 639-3: huh) bestoant. Historisk heerden noch moor, unner ju Wiele uutstuurwene Sproaken in ju Familie, so biespilswiese ju uurspröängelke Sproake fon do Pehuenche, do sänt dät 18. Jierhunnert dät *Mapudungun* uurnuumen hääbe. Aal do Sproaken sunt Indigene Amerikoanske Sproaken.

Dät rakt in Chile noch sowät 200.000 un in Argentinien 40.000 Ljuude, do aktiv Mapudungun baale. Dät in Chile boalde Huilliche häd bloot noch n poor duusend aktive Baaleere.

## Literatuur
* Lyle Campbell: *American Indian languages. The historical linguistics of Native America* (= *Oxford Studies in Anthropological Linguistics.* 4). Oxford University Press, New York NY u. a. 1997, ISBN 0-19-509427-1.

## Weblinks
*Indioanersproaken
*Noud- un middel-amerikoaniske Sproaken
*Ethnologue, Languages of the World: Araucanian
Aru-Sproaken

Do **Aru-Sproaken** - uk **Jaqaru-**, **Jaqi-** of **Aymara-Sproaken** (*Jaqi* "Moanske", *Aru* "Sproake") - sunt een Sproakfamilie in ju suud-amerikoanske Anden-Ruumte. Deer rakt dät däälich bloot noch two of tjo Sproaken fon (Campbell 1997, Adelaar 2004). Dät Aymara heert mäd moor as two Millionen Baalere tou do maastboalde Indioaner-Sproaken.

## Iendeelenge
* **Aru** (Jaqi, Aymara)
** Aymara : 2,2 Mio. Baalere, in Bolivien un Peru an dän Titicaca-See, Departement Puno, uk in't Noude fon Chile.
** Jaqaru, in Peru in't Departement Lima, Provinz Yauyos, Distrikte Tupe un Catahuasi
*** Jaqaru (Haqaru, Aru) : 700 Baalere, in Aisa und Colca
*** Kawki (Cauqui) : bienaist uutstuurwen † (bloot säks Ljuude boalden dät noch in't Jier 2005 un uk nit moor alledeege), in Cachuy, Canchán, Caipán un Chavín

Kawki is bit nu tou nit goud dokumentierd, sien Staalenge as Sproake of Dialekt is bit däälich striedich. Een fergliekjende Unnersäikenge fon Jaqaru un Kawki is ploand

Uumdät jo so fuul Woude meensoam hääbe, wäide do Aru-Sproaken touhoope mäd do Quechua-Sproaken fon wäkke Foarskere in een meensoame Sproakfamilie mäd dän Noome *Quechumaran* ienoardend. Man näiere Unnersäikengen tjuude deerap wai, dät do Uursniedengen in't Vokabuloar fon juunsiedige Äntlienenge truch loangjierigen lokoalen Kontakt kuume. Dät is dan also moor aan Sproak-Buund as een Sproak-Familie.

## Foutnooten


## Literatuur
* Lyle Campbell: *American Indian Languages. The Historical Linguistics of Native America.* Oxford University Press, New York NY u. a. 1997, ISBN 0-19-509427-1 (*Oxford Studies in Anthropological Linguistics* 4).
* Willem F. H. Adelaar: *The Languages of the Andes.* Cambridge University Press. Cambridge u. a. 2004, ISBN 0-521-36275-X (*Cambridge Language Surveys*).

## Weblinks
* Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica: Aymara (Jaqui/Aru). Alain Fabre, 2005 (Fuul Informatjsoon ap Spoansk tou ju Aru-Sproak-Familie) (PDF, 326 kB)
* Paul Heggarty: Jaqaru and Kawki
Düne (Ailound)

**Düne** is een Ailound dät ieuwenske Hälgelound in ju Noudsee. Hälgelound un Düne heere tou dän Kring Pinneberg, die grattendeels ap’t Fäästlound fon Släswiek-Holstein lait, juust noudelk fon Hambuurich.

## Geografie
Dät Ailound Düne lait 62 km noudwäästelk fon ju Muundenge fon ju Elbe un minner as 1 km aastelk fon Hälgelound säärm. Düne wäd truch ju smälle Seesträite Reede fon’t Haudailound tränd, wäkke in Noudreede un Suudreede (fröier uk Noudhoawen un Suudhoawen naamd) apdeeld wäd. Dät Ailound is ungefeer 0,7 km² groot, fon dät Noudwääste bit Suudaaste maksimoal 1,25 km loange un fon’t Noudaaste ätter dät Suudwääste 850 km breed. Ju hoochste Steede lait ap 9,2 m buppe Seeniveau.

## Skichte

In ju Winter fon 1720/21 wuude Düne definitief fon Hüne definitief fon Hälgelound tränd. Deerfoar roate dät een Loundferbiendenge twiske do Ailounde. In dät 17. Jierhunnert bestuude Düne grattendeels uut Musselkalk- un Krietfälsen, un disse Fälsen weeren hoast juust so hooch as do fon’t Hälgelound. Siet dät 18. Jierhunnert bit in dät 20. Jierhunnert kromp dät Ailound, bloot 0,1 km² loang Ailound bleeuw uurich.

In ju Tied fon‘t natsjonoalsotsjalistyske Düütske Riek begon dät Projäkt Hummerscheere. Truch dit Projäkt skuul dät Ailound Düne wier gratter wäide truch Sound aptouspäilen. Truch Kribben un Molen bleeuw dät Sound ätter’n Twäiden Waareldkriech uk noch deer, wiertruch Düne noch altied ju Foarm fon domoals bewoard häd. Ap Hälgelound säärm äntstuude truch dit Projäkt die Skutswaal (wäästelk fon Hälgelound), Suudhoawen un Noudaastdeel fon’t Ailound.

2011 wuude een Referendum heelden uur een Loundferbiendenge twiske Hälgelound un Düne. 54,74 fon do Moanskene, do woald hieden, weeren deerjuun.

## Bauwierke
Ap Düne rakt et een Fluchplats, Hoawen, Campingplats, Bungalowsiedlengen, aan Fjuurtouden un een Stroundrestaurant.
St. Ingbert

**St. Ingbert** is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Saarlound. St. Ingbert is in dät Loundkring Saarpfalz-Kreis. Ju Stääd häd 36.000 Ienwoonere (2016).

## Kultuur
* Jazzfestival
* Kleinkunstfestival

## Ferbiendenge ätter buuten
* www.st-ingbert.de
Minute

Een **Minute** is ne Tiedseenhaid, weerbie een Uure in 60 Deele apdeeld is. Däälich basiert sik ju Minute ap ju Basiseenhaid Sekunde. Deertruch is een Minute nu altied glieke loange, man bloot nit wanner deer een Skaltsekunde ienfouget wäd.

Een Minute is gewöönelk 60 Sekunden. 60 Minuten sunt een Uure. 1.440 Minuten sunt aan Dai.

## Sjuch uk
* Tied
Uure

Een **Uure** is ne Tiedseenhaid, weerbie aan Dai in 12 Deele apdeeld is, un een Noacht uk. Deermäd häd een *Dainoacht* (Nychthemeron) 24 Uuren. Däälich basiert sik ju Uure ap ju Basiseenhaid Sekunde. 

Een Uure is 60 Minuten. Gewöönelk 3.600 Sekunden. 

## Sjuch uk
* Tied
Avocado

Ju **Avocado** (*Persea americana* MILL., uk *Persea gratissima* C.F.GAERTN.) is een Plontenoard uut ju Familie fon do Loorbeergewoakse (Lauraceae). Ju Frucht is uut botoanske Sjuchtwiese een Bäie. Die Boom kumt uut do fuchtich-woorme tropiske Rienwoolde fon Mexiko un Middelamerikoa. HIe wäd däälich in moor as 400 Kultuursoarten waareldwied in do Tropen un juustso uk in Suudafrikoa, Israel, Kalifornien, Chile, Peru, Australien, Näiseelound un in't suude fon Spoanien (Málaga un an ju Kuste fon Granada ounbaud. In ju Middelmeer-Ruumte wuude ju Avocado eerste tou Begin fon't twintichste Jierhunnert ienfierd.

## Etymologie
In dät Seelterske is dät Woud *Avocado* uut dät Düütske uurnuumen wuuden, man die jappere Wouduursproang lait fonsäärm heel uurswain. Die Noome *Avocado* kumt uurspröängelk uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken un uur Indioanerstomme in'e Noaberskup. Dät Woud *ahuacatl* betjudt in düsse Sproake so fuul as "Klööte" un wuude wildääge apgruunde fon ju Foarm fon'e Frucht ap ju Plonte uurdrain. Do Spoaniere hääbe dät nit fersteen un hääbe deer uut *Avocado*" moaked, dät is ooldwaareldsk Spoansk un betjudt "Affekoat". Deer waas somäd Foulksetymologie in't Spil. Wilst ju Foarm *Avocado* in't düütske uurnuumen wuuden is, bruukt me däälich ap Spoansk foar dät Affekoat ju Woudfoarm "abogado", wilst ju Plonte blw. ju Frucht ap modern Spoansk *aguacate* hat. Ap Düütsk un Seeltersk wäd also een Woudfoarm bruukt, ju dät in't Spoanske goarn't moor rakt - nit in ju eene un uk nit in ju uur Betjuudenge.
Babo

**Babo** (* 14. November 1976 in Santa Catarina, Nuevo Leon as *Eduardo Davalos de Luna*, uk bekoand as **Babo** un **MC Babo**, is n Rapper uut do Mexiko.
Barbuda

**Barbuda** is een Ailound fon do Litje Antillen in ju Karibik. Dät heert as *Dependency* tou dän Stoat Antigua un Barbuda. Barbuda lait sowät 40 km noudelk fon dät grattere Ailound Antigua. Dät häd hoast sowät 500 Ienwoonere (Stound 2018).

## Geskichte

Dät roate al in't äddere 17. Jierhunnert Fersäike truch Änglound un Frankriek, dät Ailound tou besiedeljen, man dät slumpede nit. Tou läip waas ju Fersuurgenge mäd Woater, bietou koomen dät uungoadelke Klima un ju Betruuenge truch do Kariben. Eerste in 1666 kuuden do Ängloundere een fääste Kolonie gruundje. Do eerste Siedlere wieren do Bruure Christopher un John Codrington, ätter do ju Haudstääd fon dät Ailound benaamd is. Do Codringtons wieren in Foulge uk Sukker-Plonter ap Antigua, un loange Tied ju bestimmende Sibskup ap Barbuda.

Uum 1800 wuude dät Suudspit fon dät Ailound mäd aan Martello-Touden, aan britisken Fäästengstyp, seekerd, ju Ruine stoant bit däälich.

In 1981 wuude Barbuda mäd dät grattere Noaber-Ailound Antigua touhoope in ju Uunouhongegaid äntlät, wierbie een Moorhaid fon do Barbudioanere deerfoar stämd hiede, bie dät Fereende Köönichriek tou blieuwen.

Dät tän besiedelde Ailound mäd bloot n poor Täärpe hiede in 2011 sowät 1600 Ienwoonere.

In do äddere Mäidenuuren fon dän 6. September 2017 look die Hurrikan Irma in ju hoochste Kategorie 5 mäd sowät 300 km/h seküür uur Barbuda un fernäilde grääsich fuul. Do 1800 Ienwoonere wuuden ätter dän Stoarm twoangswiese ätter Antigua evakuierd, dät roate Begjuchte uut dän Häärst 2017, dät ju Zivilisation ap dät Ailound uutläsked waas. Man bit tou do meene Köäre ap dän 21. Meerte 2018 sunt wier sowät 500 Bewoonere in hiere oolde Huuse ap Barbuda touräächkeemen. Uum bie ju Köär deelnieme tou konnen, moasten jo mäd Feer, Fiskerboot of Fljooger ätter Antigua wai.
Fermín IV

**Fermín IV Caballero Elizondo** (Dezember 1974 in Monterrey, Nuevo Leon, is n Rapper uut do Mexiko. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 400 Millione Toondreegere ferkooped.
Dharius

**Dharius** (* 24. September 1984 in Monterrey, Nuevo Leon as *Alan Alejandro Maldonado Tamez*, uk bekoand as **MC Dharius**, **DHA** un **Tirano**, is n Rapper uut do Mexiko.
Basseterre

**Basseterre** (frantsöösk foar "Unnerlound") is ju Haudstääd fon ju Ailound-Föderatsjoon St. Kitts un Nevis in do Litje Antillen. Basseterre lait oun ju suudelke Kuste fon dät Ailound St. Kitts.

## Geskichte
Basseterre wuude fon frantsööske Kolonisten unner ju Fierenge fon Pierre Belain d’Esnambuc uum 1627 gruunded. Ju Stääd waas ju eerste fääste frantsööske Kolonie in ju Karibik. As in't Jier 1639 Phillippe de Longvilliers de Poincy die Frantsööske Gouverneur fon St. Kitts wuude, wonnelde sik ju Stääd tou een groote, ärfoulchrieke Hoawenstääd, ju dän Honnel un ju Kolonisierenge fon ju aastelke Karibik bestimde. De Poincy moakede Basseterre dan gau tou ju Haudstääd fon aal do Frantsööske Kolonien in do Wäästindiske Ailounde, uk Gouadaloupe un Martinique. Dät bleeuw so bit tou sin Dood in 1660, ätters waas ju Betjuudenge wier wät litjer. In 1727 wuude dät tou ju Haudstääd fon dät Ailound St. Kitts moaked.

Leeter wuuden do Frantsoosen ferdrieuwen un do Briten uurnoomen ju Kontrolle.

Uk wan ju Stääd unner Kolonioalkriege un Natuurkatastrophen tou lieden hiede, rakt dät noch fuul goud apsteede broachte oolde Bauwierke uut ju Kolonioal-Tied. Däälich lieuwje moor as aan Fjoodendeel fon ju Befoulkenge fon dän heelen Stoat, sowät 13000 Ienwoonere, in ju Haudstääd (Stound: 2009). In ju Stääd of tichtebie rakt dät twäin Lufthoawen un wäkke Sukker-Raffinerien.

## Gloowe
Ju Betjuudendste Religion in ju Stääd is dät Kristendum, dät hier in ferskeedene Konfessionen fertreeden is. Ju grootste Konfession sunt in Basseterre do Anglikoanere, wät fon ju britiske Kolonisierenge häär kumt. Man dät rakt uk uurswäkke, t.B. Katoolske un Methodisten.

Deer wäd uk fuul afro-kristelken Synkretismus bedrieuwen.

Betjuudende Säärken-Bauwierke fon Basseterre sunt ju Anglikoanske *Sänt-Georgs-Säärke* (ängelsk: St. George's Anglican Church) fon 1844 un ju katoolske *Konkathedroale fon dän uunbefläkkeden Äntfangst* (ängelsk: Basseterre Co-Cathedral of Immaculate Conception) fon 1927/1928.

## Sport
Die Foutbaal-Fereen Garden Hotspurs FC kumt uut ju Stääd.
Belmopan

**Belmopan** is ju Haudstääd fon dät middel-amerikoanske Lound Belize un hiede in't Jier 2017 sowät 21.814 Ienwoonere. Dät is een relativ junge Ploanstääd, ju ap een seekerere Steede gruunded wuude, uumdät aan dweerelgen Stoarm ju oolde Haudstääd Belize City läip ferseerd hiede. Die Noome fon ju Stääd is aan kunstelken Begriep, die sik touhoopesät uut dän Loundnoome "Belize" un Mopan, dät is een Äi, ju truch dät Rebät lopt.

Belmopan lait aastelk fon dän Belize River ap 17° 15' noudelke Bratte un 88° 46' wäästelke Loangte, 76 Meetere buppe ju See. Ju Stääd lait in ju Provinz Cayo, sowät 80 km fääre in't Binnelound as ju eerdere Haudstääd Belize City.

## Geskichte
Ap dän 31. Oktober 1961 fernäilde die Hurrikan Hattie groote Deele fon ju domoalige Haudstääd Belize City.

In't Jier 1965 wuude die eendgultige Besluut foated, een näie Haudstääd ap een seekerere Steede tou bauen, fääre in't Binnelound. Ap dän 1. August 1970 waas ju amtelke Stäädgruundenge fon dät näi baude Belmopan.

In dät sälge Jier wuude die Regierengssit fon ju domoalige britiske Kolonie Britisk Honduras ätter ju näie Haudstääd ferlaid. Do Regierengs-Huuse sunt in modernen Stil baud, man jo hääbe daach uk wäil Määrkmoale fon ju klassiske Maya-Baukunst.

Eerste ap dän 21. September 1981 wuude Belize uunouhongich fon do Briten, Belmopan häd also fon Begin oun ju Haudstääd fon dät uunouhongige Lound weesen.

Uurspröängelk is Belmopan foar 40.000 Ienwoonere ploand wuuden, man ju Befoulkenge is ätter ju lääste Tällenge (Stound: 2017) bloot wät moor as hoolich so groot. Dät lait wildääge oun dät heet-fuchtige Klima un ju Loage in't Binnelound. Do maaste groote Firmen un Organisationen, juust so uk do maaste diplomoatiske Boskuppe hääbe hieren Sit juust as toufoarne in Belize City.
Bierich-Kat

Die **Bierich-Kat** of **Anden-Kat** (*Leopardus jacobita*, Syn.: *Oreailurus jacobita*) is een suudamerikoanske Oard binne ju Familie fon do Katte. Die Bierich-Kat is tou fienden in dät Rebät fon do Anden in Suud-Amerikoa un wäd ap ju Roode Lieste fon säildene Oarde fon ju Waareldnatuurskuts-Organisatsjoon (IUCN) as "stäärk in Gefoar" (*Endaraged*) liested, uumdät ju heele Populatsjoon ap minner as 2500 uutwoaksene Dierte taksierd wäd, bie aan ouniemenden Populatsjoons-Trend. Dät rakt noch nit fuul wietenskuppelke Doaten uur ju Oard. Do eerste Film-Apnoamen fon ju Oard äntstuuden eerste ätter 2000 truch Christian Baumeister.

## Määrkmoale
Die Bierich-Kat is gratter as die Chileenske Woold-Kat un die Pampas-Kat. Dät fon Cornalia in 1865 beskrieuwene Exemploar waas 35 cm groot bie een Kop-Rump-Loangte fon 60 cm un een Stäitloangte fon 43 cm. Sien loang, wook, ticht Fäl is ljoacht gries plakked mäd swottelke of bruunelke Loangsstriepele, oun dän Buuk wiet mäd njuugen swottelke of bruunelke Ringe uum dän Stäit un een ljoacht Eende. Dät Fäl is ap dän Rääch 40 mm loang, oun dän tuustergen Stäit 35 mm. Ätter Reginald Innes Pockock läite sien loange Fälhiere toanke, dät die Bierich-Kat sien Lieuwend in koolde, fälserge Habitoate toubrangt.

Die Bierich-Kat is moor of minner so groot as n grooten Huus-Kat mäd een Kop-Rump-Loangte fon 70 cm. Ju häd een Wächte fon 4-7 kg.

Die Bierich-Kat lät so äänelk as aan Pampas-Kat, die in dät sälge Rebät lieuwt. Do niepe Unnerskeede mouten immer noch fon ju Foarskenge behonneld wäide, uumdät dät in do Museen nit fuul Exemploare rakt, do foar ju Unnersäikenge tou Ferföigenge stounde.

## Wier die Bierich-Kat tou fienden is

Die Bierich-Kat is die säildenste Kat fon Suud-Amerikoa un häd sien Heemad in do hooge Anden fon't suudelke Peru uur dät Suudwääste fon Bolivien, dät Noudaaste fon Chile un dät Noude fon Argentinien. Sien Habitoat lait in do fälserge, boomloose Rebätte fon do Anden buppe do 3000 Meetere uur ju See. Junner rakt dät een koold, ruuch, druuch Klima: Do Temperatuuren gunge deeges uum do 0 °C un minner. Twäin Bierich-Katte wuuden in't Jier 2004 in ju argentienske Provinz Mendoza in't stäppenoardige Busklound fon Monte in#t Noude fon Patagonien mäd Hälpe fon een Kamerafalle ap een Hachte fon 1800 m apnuumen. Dät Ferspreedengs-Rebät gungt sowät 500 km fääre suudelk as toufoarne toacht wuude. Moor Unnersäikengen läite ounniemen, dät Bierich-Katte in do suudelke Foarbierge fon do Anden un in ju patagoonske Stäppe tichtebie deel bit ap een Hachte fon 650 Meetere foarkuume un do Viscachas foulgje, do do foaraaln joagje.
Bierich-Noosenboar

Die **Bierich-Noosenboar** *(Nasuella olivacea)* is een Roowdierte-Oard uut ju Familie fon do Dwäärch-Boare (Procyonidae). Hie is ääng fjuund mäd do Noosenboare (Sleek *Nasua*), man hie wäd in aan oainen monotypisken Sleek, *Nasuella*, fierd. Bierich-Noosenboare lieuwje in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela un Ecuador, wier jo in haagerlaine Holtbuske in 2000 bit 3200 Meetere buppe ju See tou fienden sunt.

## Beskrieuwenge
Die Bierich-Noosenboar lät so äänelk as die Suudamerikoanske Noosenboar, man hie is baldoarich litjer un häd n kuuteren Stäit. Sien ticht, ruuch Fäl is fon griesbruune Klöär, die Stäit is jeelgries-dunkerbruun ringeld. Ju Snuute is juust as bie do uur Noosenboare loangsträkked un goud bewäägelk, man die Skäädel in't heele is noch langer as bie do uur Oarde. Düsse Dierte roakje een Kop-Rump-Loangte fon 36 bit 39 cm un een Stäitloangte fon 20 bit 24 cm.
Bierich-Tapir

Die **Bierich-Tapir** (*Tapirus pinchaque*), uk as **Anden-Tapir** of **Wul-Tapir** beteekend, is een Suugediert uut ju monogeneriske Familie fon do Tapire (Tapiridae). Die Bierich-Tapir is ju twäidlitste Oard fon Tapire. Sien Lieuwendsruumte lait in do hooge Anden fon Ecuador, Kolumbien un dät noudelke Peru, wier hie ap 2000 bit 4500 Meetere uur ju See foarkumt. Wuddelk säilden is uk moal aan ap läigere Hachte tou sjoon. Uumdät do Moanskene ju Lieuwendsruumte fon do Bierich-Tapire fernäile, is ju Oard in Gefoar.

## Lieuwendswiese

Do Dierte sunt maasttieds snoagens unnerwaiens, man toumäts uk deeges. Buute fon ju Brumst-Tied lieuwje do uutwoaksene Dierte aleenich. Jo konnen goud loope, klieuwerje, swimme un duukje. Jädden walterje sik do Dierte in'e Mudde. 

Bierich-Tapire freete jädden Bleede, Twiege, Fruchte un uur Plontendeele. Ju Wietenskup koant moor as 200 Plonten, do fon do Bierich-Tapire freeten wäide. In ju Druuge Tied freete jo uk Gäärs. Een wichtige Plonte foar dän Bierich-Tapir sunt do Mammut-Bleede (*Gunnera*). Deerfon freete do Dierte do groote Bleede un do Steele, man jo ferstopje sik uk jädden deer unner. Uumdät jo uk Fruchte un Bäien freete, dreege jo uk hieren Deel tou ju Uutspreedenge fon wäkke Plonten bie, wan jo do ätters wier uutskiete. Do Dierte mouten Soalt un Mineroalien slikje, uurs sunt do nit goud ap Steede. Jo bruuke do Mineroalien uk, uum wäkke Plontengifte ferdreege tou konnen.

Do Dierte konnen sik poorje, wan jo two Jiere oold sunt. Sowät insen in't Mound sunt do wieuwelke Dierte brumsich. Dan kuume do Montjene bietou, uum sik mäd dät Wiefken tou poorjen. Jo dreege sowät trättien Mounde (in n Truchsleek 393 Deege). Maasttieds kumt dan een oankeld Koolich tou Waareld. Dät Litje is dan sowät 28 bit 30 cm hooch un wächt twiske 4 un 6 kg. Juust so as aal do Tapir-Koolwere hääbe uk litje Bierich-Tapire een Teekenge ap't Fäl: Een ljoachtbruune Gruundfaawe, wier woagelääsende Striepele un Plakken ap sunt. Ju Teekenge tjoont deer tou, dät dät Koolich foar Roowdierte nit goud tou sjoon is. Ätter tjo Mounde begint ju Muur loangsoam, dät Litje outousätten. Man bit dät heel un aal neen Molk moor kricht, duurt dät wät langer, sun Jier. Aan eenjierigen Bierich-Tapir wächt al sowät 100 kg. Aaltouhoope blift dät Jungdiert bie sien Muur, bit dät sowät 18 Mounde oold is. Ätters kon ju Muur wier näi befruchted wäide.

Do Dierte wäide fon Pumas un Anden-Boaren joaged. Toumäts wäd uk moal n Bierich-Tapir fon'n Jaguar hoald, man dät kumt säilden foar, uumdät Jaguare nit jädden so hooch in do Bierge unnerwaiens sunt. Junge Bierich-Tapire faale bie Tuuren uk dän Anden-Kondor tou'n Offer.

Dät hoochste Oaler, dät n Bierich-Tapir roaked häd, lait bie bolde 28 Jiere.
Bridgetown

Ju Stääd **Bridgetown** in dän Parish Saint Michael is ju Haudstääd fon dän karibisken Ailound-Stoat Barbados un juustso die wichtichste Hoawen un die ökonomiske Middelpunkt. Uurspröängelk wuude ju Stääd *Indian Bridge* naamd, ätter een al in indioanske Tied baude Brääch uur ju Äi, ju däälich Constitution River hat. Ju Stääd wuude in 1628 fon do Briten gruunded un häd däälich sowät 7.000 Ienwoonere, man bietou mout me noch sowät 80.000 Ienwoonere fon do Foarstääde meetälle, wät betjudt, dät in un uum ju Stääd sun Träädendeel fon ju Befoulkenge fon Barbados lieuwt. Do Ljuude fertjoonje sik dät Jäild mäd Tourismus, man jo staale uk Sukker, Rum un Melasse häär.

## Stäädmidde
Wier die *Constitution River* in ju See fljut, is däälich aan Yacht-Hoawen. Hie wäd in't Säntrum fon ju Stääd as "Careenage" beteekend, uumdät hier aleer do Sailskiepe liegen, uum dän Rump skeen tou moakjen. Fluks bie ju "Careenage" lait die *National Heroes Square* (aleer: *Trafalgar Square*), die säntroale Ploats fon ju Stääd, wier älken Dai fon Klok säks smäidens bit Klok säks säiwends ätter een fäästskrieuwen Sätgjucht ju Flaage fon Barbados waaie mout. Hier sunt uk do *Parliament Buildings* (aleer: *Public Buildings*), die Sit fon do bee Koomere fon dät barbadienske Parlemänt tou fienden. In ju Midde fon dän Ploats stoant dät Nelson-Toankmoal, dät in 1813 ienwäid wuude un deermäd bienaist 30 Jiere aller is as die Nelson-Stiepel in London. Bie dän *Heroes Square* begint mäd ju Broad Streed ju wichtichste Ienkoopssträite fon Bridgetown, wier sik Winkelhuuse mäd internasjonoale Weeren, litjere Winkelhuuse un Banken fiende.

In Bridgetown rakt dät wäkke betjuudende Bauwierke fon ju britiske Kolonioal-Architektuur. Tou naamen sunt hier dät oolde *Barbados Mutual Building*, ju anglikoanske Sänt-Michaels-Kathedroale, ju Ounloage fon dät *Harrison College* un ju *St. Anne’s Garrison*. Ju heele Ooldstääd fon Bridgetown is touhoope mäd ju Garnison sänt 2011 een UNESCO-Waareldäärfgoud.

## Bekoande Ljuude uut ju Stääd

* Arthur Barclay (1854–1938), Präsident fon Liberia
* Harry Beckett (1935–2010), Trumpätter un Flöägelhouden-Spieler
* Peter Jackson (1949–2011), Informatiker
* Grandmaster Flash (* 1958), Hip-Hop-Pionier, DJ
* Sue Gardner (* 1967), Saitengs-Skrieuwerske
* Obadele Thompson (* 1976), Sportler in'e Licht-Athletik un Olympia-Medaillenwinner
* Rihanna (* 1988), Pop-Sjungerske
* Ryan Brathwaite (* 1988), Sportler in'e Licht-Athletik un WM-Gouldmedaillenwinner
* Darren Matthews (* 1991), Flitspee-Fierder
* Darian King (* 1992), Tennisspieler

## Wällen
* Düssen Artikkel foutet ap een Uursättenge uut ju düütske Wikipedia.
SD

**SD** (* 7. November 1994 in Chicago, Illinois as *Sadiki Thirston*) is n Rapper uut do Fereende Stoaten.
Caracas

**Caracas** (amtelk: Santiago de Léon de Caracas) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Venezuela. Ju Stääd jält as kulturellen un wirtskuppelken Middelpunkt fon dät Lound. Uumdät dät deer so fuul kriminelle rakt un so fuul Ljuude uumebroacht wäide, jält ju Stääd as een fon do freeselkste Steeden ap ju Waareld buute fon Kriechsrebätte.

## Geskichte
Kolumbus roakede in 1498 as eersten Europäer ju Kuste fon Venezuela ap'e Naite fon wier nu Caracas lait. Junner äntstuude een litje Kolonie, ju Koarl V. as Leen fon ju Kroune Kastilien dän Honnelsheer Welser in Augsbuurg as Wiergoudmoakenge fon een "Anleihe" äärwelk uurroate. Man do Welser beheelten ju Besittenge bloot bit 1546.

Ju wuddelke Stääd wuude in 1567 fon dän spoansken Konquistador Diego de Losada unner dän uurspröängelken Noome *Santiago de León de Carácas* gruunded. Leeter waas Caracas Haudstääd fon een spoansk Generoalkapitanoat un Sit fon dän Gouverneur.

Uum 1750 blöide ju Stääd ap truch dän groienden Export fon Kakao.

In dän Uunouhongegaidskriech wuude ju Stääd ap dän 29. Juli 1811 un noch insen 1814, ätterdät ju truch Simón Bolívar befräid wuuden waas, fon spoanske Troppen iennuumen. In 1821 foulgede wier een Befräienge un Caracas waas ätters bit 1831 Bestounddeel fon ju Republik Grootkolumbien, bit Venezuela sik deer in 1830 as oainen Stoat fon oukleeuwen diede.

Ju Stääd wuude moorere Moale fon Äidbieuwjen ferseerd. Al in 1755 wuuden junner läipe Skoaden oungjucht. Heel un aal fernäild wuude Caracas truch een Bieuwjen ap dän 26. Meerte 1812, beskrieuwen fon Alexander von Humboldt, sowät 12.000 Moanskene sunt deerbie uum't Lieuwend keemen. Ätters wuude ju Stääd immer wier apbaud, man maasttieds sunner do fernäilde kolonioale Bauwierke, sodät Caracas deer nit moor fuul fon häd. Man ju Kathedroale, een fieuwskiepige Basilika fon 1614 mäd een Fassoade fon 1710 bit 1713, is ärheelden blieuwen.

Caracas hiede in't Jier 1873 eerste 60.010, man in 1883 al 70.198 Ienwoonere. Ju Industrie waas in düsse Tied noch nit hooch äntwikkeld, man dät roate al masse Bieldengs-Iengjuchtengen. Een 45 km loange Woaterleedenge fersuurgede ju Stääd. Bit 1904 steech ju Ienwoonertoal ap 90.000

Fon 1930 oun roate dät truch dän Oulje-Ruusk een Befoulkengs-Explosion.

Däälich is Caracas een aiske freeselke Stääd, do Kriminoalitäts-Roaten sunt extrem hooch. Mäd sowät 120 Moorte ap 100.000 Ienwoonere älk Jier (sowät 280-moal so fuul as in Aastriek) wiest Caracas in't Ferhooldnis tou ju Ienwoonertoal ju hoochste Moort-Roate fon ju Waareld ap. (Stound: 2016)

Ap dän 1. September 2016 geenen in Caracas sowät een hoolwe Million regierengskritiske Demonstranten ap ju Sträite un aaskeden ju Ousättenge fon dän sosjoalistisken Präsident Nicolás Maduro. Dät waas ju grootste politiske Kundreekenge in Venezuela sänt Jiertjaande.

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik ap ju düütsksproakige Wikipedia.
Castries

**Castries** is ju Haudstääd fon dän karibisken Ailoundstoat St. Lucia un häd sowät 3.661 Ienwoonere in't Stääd-Rebät un 16.134 Ienwoonere in do Foarstääde deer uumetou (Stound: 2010 of 2011). Ju Stääd lait in't glieknaamde Quarter ap ju noudwäästelke Kuste fon dät Ailound un is sowät 65 Kilomeetere wäch fon Fort-de-France, ju Haudsteede fon Martinique. Castries is die Sit fon dät Äärtsbistum Castries.

## Geskichte
Castries wuude äntstuude unner dän Noome Carénage fon 1650 oun truch do Frantsoosen. Toueerste waas deer man een Fäästenge, wieruume dan ju Siedelenge äntstuude. In 1785 wuude dät ätter Charles Eugène Gabriel de La Croix de Castries, marquis de Castries benaamd. In 1794 benaamde Edward Augustus, Duke of Kent and Strathearn ju Stääd ätter sien Muur Kööniginne Charlotte fon Änglound in "Charlottesville" uume. In dän April 1796 wuude ju Stääd mäd Kenunnen beskeeten un truch dät äntsteene Fjuur heel un aal fernäild. Uk in do Jiere 1813, 1927 un 1948 baadende ju Stääd tou groote Deele uut.

Ätterdät in't Jier 1863 dät eerste mäd Koole beleedene Skip in dän Hoawen fon Castries ienfuur, äntwikkelde sik in ju Stääd een Koole-Industrie, man ju briek fon 1906 oun wier ou, wät truch dän Eersten Waareldkriech un ju Eepenenge fon dän Panama-Kanoal in 1914 un ju Waareldwirtskupskrise in 1927 noch gauer geen.

## Wirtskup
Die Hoawen fon ju Stääd jält as aan fon do bääste fon do Wäästindiske Ailounde. Deer wäide haudseekelk Banoanen, man uk wäil Sukkerroor, Rum, Sieroop, Kakao, Kokos-Nuuten, Plonten-Oulje un ferskeedene tropiske Fruchte exportierd. Nit fier fon ju Stääd lait die George F. L. Charles Airport.

## Kultur
In 1973 wuude dät Folk Research Centre (FRC) gruunded, dät foar ju Dokumentierenge un ju Ärfoarskenge fon ju Aaldais-Kultuur suurget, deerbie uk ju rieke Traditsjoon fon do fon Muule tou Muule uurlääwerde Geskichte fon do "koudmen", do afrokaribiske Kreoolsk baalende (allere) Ailound-Bewoonere. Dät ferföiget uur een äntspreekend Toon-Archiv un uur ju betjuudendste Bibliotäike fon dät Lound. Dät bjudt Sproak-Kurse tou dät lokoale Kreoolske oun un fiert sänt 1984 älk Jier juun Eende Oktober dän *Jounen Kwéyòl*, dän Dai fon dät Kreoolske, truch, een fon do wichtichste Foulksfääste ap St. Lucia. Sänt 1999 häd dät Folk Research Centre sin Sit ap dän Mout Pleasant buppe ju Ooldstääd fon Castries. 

## Bekoande Ljuude uut Castries
* William Arthur Lewis (1915–1991), Nobelpriesdreeger foar Wirtskupswietenskuppe (1979)
* Dunstan St. Omer (1927–2015), Moaler
* Derek Walcott (1930–2017), Nobelpriesdreeger foar Literatuur (1992)
* Emile Ford (* 1937), Sjunger fon  een britiske Rockabilly-Band fon do äddere 1960er Jiere
* Julian Robert Hunte (* 1940), Diplomoat un Politiker, Präsident fon ju 58. UN-Generoalfersammelenge (2003)

## Wällen
* Düssen Artikkel stöänt sik ap ju düütsk-, frantsöösk-, wäästfräisk- un ängelsksproakige Version.