Magema Magwaza Fuze

**Magema Magwaza Fuze** (hoo e ka bang dilemong tsa 1844–1922) e ne e le mongodi wa Ab*antu aoBamnyama Lapa Bavela Ngakona* ( *The Black People and Where They Came* ), buka ya pele ka puo ya Sezulu e hatisitsweng ke motho ya buang puo eo.

O hlahetse haufi le Pietermaritzburg, Kolone ya Natal, o holisitsoe a le dilemo ldi ka bang 12 ke Mobishopo John William Colenso mme a kolobetswa Kerekeng ya Anglican ya Afrika Borwa . Kamora thuto ya hae boromuwang, o ile a koetlisoa e le mohatisi le moqapi kgatisong ya Mobishopo Colenso pele a qala khoebo ea hae ea khatiso. O ngotse dikoranta tse 'maloa tsa Sezulu 'me ka 1896 a ea sehlekehlekeng sa Saint Helena ho ea ba mongodi wa Dinuzulu kaCetshwayo, morena wa MaZulu ya neng a lelekilwe naheng, pele a kgutlela Natal ka 1898.

*Batho Bamnyama* e hatisitsoe ka 1922 mme phetolelong ya Senyesemane ka 1979. E hlalositswe e le e nngwe ya mehlodi e meholo ea nalane ea batho ba Mazulu .

## Bophelo ba bonyaneng
Magema Magwaza Fuze o hlahetse haufi le Pietermaritzburg e fumanwang Zululand hoo e ka bang ka dilemo tsa bo 1840 ho Magwaza, mora oa Matomela, mora oa Thoko. AmaFuze e ne e le leloko le lenyenyane la amaNgcobo. Ha ho letho le tsejoang ka mmae. Lebitso la hae la tsoalo e ne e le Manawami empa o ile a fuwa lebitso la boswaswi la Skelemu, mohlomong le nkiloeng lentsweng la Maafrika le reng *skelm* bakeng sa lesholu kapa moqhekelli. O ile a bolella batswali ba hae hore a ke ke a holisoa hae empa o tla sebeletsa monna e mosoeu oa bohlokoa. 

Fuze o hodisitswe a le dilemo tse ka bang 12 ke John William Colenso, Mobishopo wa pele wa Natala. Selemo sa hae sa tswalo se ile sa hakanngwa ke Colenso motheong wa hore Fuze o ne a le dilemo tse ka bang 12 ha a kopana le yena ka lekgetlo la pele. Colenso o ile a mo sokollela Bokresteng mme a mo kolobetsa ka 1859, a mo fa lebitso la Sezulu Magema. Colenso ha a ka a reha basokolohi ba hae mabitso a Senyesemane kapa a Bibele. O ile a rutwa seteisheneng sa boromuwa sa Ekukhanyeni ("sebaka sa lesedi").  

## Mosebetsi
Lilemong tsa bo-1850, Fuze o ile a koetlisetsoa ho ba moqapi wa khatiso mochineng oa khatiso oa Mobishopo Colenso. O ne a ngola ka Sezulu ho tloha bonyenyaneng mme a kgetha ho ngola ka puo eo feela. Sengoliloeng sa hae sa pele e ne e le moqoqo o hlalosang mesebetsi ya letsatsi le letsatsi Ekukhanyeni. Sengolweng se seng sa pele e ne e le tlaleho ya puisano ya letsatsi le letsatsi ka Sezulu, *Amazi Abantu* ( *Mantsoe a Batho* ). O ile a hlaha ka lekhetlo la pele khatisong ho JW Colenso, *Three Native Accounts* (1860) a pheta phihlelo ea hae ea ketelo ea Colenso ho Morena Mpande ka 1859. 

O ile a hatisa Dibibele a sebelisa motjhine wa kgatiso Ekukhanyeni nakong ya maeto a Colenso Engelane mme qetellong a theha kgwebo ya hae ya kgatiso Pietermaritzburg  Tlaleho ya hae ya ketelo ya hae a le mong Zululand ka 1877 e ile ya hatiswa ho *MacMillan's Magazine* ka 1878 e le "Ketelo ho Morena Ketshwayo". O ile a boela a ngola mangolo le dihlooho bakeng sa dikoranta tse kang *Ilanga lase Natal* le *Ipepo Lo Hlanga* . 

Ka 1896 o ile a ya sehlekehlekeng sa Saint Helena ho ya ba mongodi wa Morena Dinuzulu kaCetshwayo, morena oa Mazulu, ya neng a le botlamuweng sehlekehlekeng ka mora ho etella pele borabele.  Ha a ntse a le sehlekehlekeng seo o ile a ngola lengolo le Alice Werner wa Sekolo sa Lithuto tsa Botjhabela .  O ile a kgutlela Natal le Dinuzulu ka sekepe sa SS , mathwasong a selemo sa 1898. 

Nakoana ka mora 1900 Fuze o ile a ngola *Bantu Bafana Lapa Bavela Ngakona* ka kopo ea babali ba litaba tsa hae tsa boqolotsi ba ditaba, empa ha ya ka ya phatlalatswa hang-hang ka lebaka la kgaello ya tjhelete. E ile ya hatiswa ka boinotsiing ka 1922, e leng se ileng sa etsa hore Fuze e be motho wa pele ya buang Sezulu ho phatlalatsa buka ka puo eo.   E ile ya hlahlojwa ke Alice Werner ho *Journal of the African Society*, e leng e mngwe ya ditlhahlobo tse mmalwa tse ileng tsa fuwa yona ka nako eo, empa eseng ho fihlela ka 1931.  E ile ea hatisoa ka Senyesemane ka 1979 ke Univesithi ya Natal Press ho Killie Campbell Africanana Library e le *The Black People le Where They Came: A Zulu View* phetolelong ea Harry Camp Lugg e hlophisitsoeng ke moprofesa Trevor Cope . 

Hlonipha Mokoena oa Univesithi ea Witwatersrand o hlalosa buka ena e le ea bohlokoa eseng feela ka lebaka la tshebediso ya yona ya puo ya Sezulu le ditaba tsa yona tsa nalane tse etsang hore e be e nngwe ea mehlodi e meholo ya nalane ya Sezulu, empa e le mohlala wa mosebetsi wa e mong oa sehlopha sa basokolohi ba rutehileng Bokresteng ba tsejwang Afrika Borwa e le *makhowla* (balumeli) ba ileng ba tshwaya phetoho ho tloha moetlong oa molomo ho ya setsong se nang le tsebo ya ho bala le ho ngola. 

## Lefu le lefa
Fuze o hlokahetse ka 1922.  Kgetho ya dipampiri tsa hae e bolokilowe ho Campbell Collections of the University of KwaZulu-Natal.  Ka 2011, e ne e le sehlooho sa biography, *Magema Fuze: The Making of a Kholwa Intellectual*, e ngotsoeng ke Hlonipha Mokoena e phatlalalitsoeng ke University of KwaZulu-Natal Press.  

## Dingoliloeng tse khethiloeng

* "Indaba Ka'Magema" le "Pale ea Magema" ho John William Colenso, *Litlaleho tse Tharo tsa Matsoalloa tsa Ketelo ea Mobishopo oa Natala ka Loetse le Mphalane, 1859, ho Umpande, Morena oa MaZulu &c* . 1860. maq.&nbsp;1–13 le maq.&nbsp;107–121.
* "Ketelo ho Morena Ketshwayo", *Makasine oa MacMillan*, 1878.
* *Batho Abamnyama Lapa Bavela Ngakona* . E hatisitsoe ka lekunutu, ka 1922.
* *Batho ba Batšo le Moo ba Tsoileng Teng* . E fetoletsoe ke Harry Camp Lugg mme e hlophisitsoe ke Anthony Trevor Cope. University of Natal Press, Pietermaritzburg, 1979. (Laeborari ea Killie Campbell Africana. Letoto la phetolelo, No. 1) 

## Mehlodi