open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pixley ka Isaka Seme

**Pixley ka Isaka Seme** (c. 1881 [1] - Pherekgong 1951) e ne e le e mong wa babuelli ba molao ba pele ba batho ba mmala o motsho naheng ya Afrika Borwa , O boetse hape ele mothehi le Mopresidente wa Mo-afrika Sebokeng sa Naha.

## Bophelo ba bonyaneng.
Seme e ne e le mora wa Sinono Kuwana Seme wa bone motseng o bitswang Daggakraal oo ha mmamorao o ileng wa bitswa ka Colony of Natal, seteisheneng sa merero American Zulu sa American Board of Commissioners For Foreign Missions, Inanda. O ile a atleha ho tswa sekolong sa Mount Hermon, MA, ka selemo sa (1902) kete nngwe, makgolo a robong le metso e mmedi. O ne a kena sekolo sa Adams College tlasa morero ole mong.

Mme wa hae e ne e le kgaitsedi ya John Langalibalele Dube, kamora moo a theolwa boreneng. Ha a le dilemo tse (17) leshome le metso e supileng, Seme o ile a tsamaya ho ya mose, America, pele o ile a ya sekolong sa Mount Hermon yaba kamora moo a ya unibesithing ya Columbia. Ka selemo sa (1906) kete nngwe, makgolo a robong le metso e tsheletseng, lemong sa hae sa ho qetela, o ile a abelwa kgau ya Curtis Medal, bakeng sa boitshwaro bo botle Columbia. Kamora nakwana o ile a kgetha ho ba moemedi (lawyer). Yaba ka selemo sa (1906) kete nngwe, makgolo a robong le metso e tsheletseng, o ile a amohelwa ho ya balla molao unibesithing ya Oxford, ha antse a le moo o ne a le karolo ya Jesus College. O ne a amohelwe tampeleng e hare ka la 12 Hlakola selemong sa 1907 a ba a bitsetswa Bara (Bar) ka la 08 Phuptjane selemong sa 1910.

Prixley o ile a kgutla mona Aforika Borwa ka selemo sa (1910) kete nngwe, makgolo a robong le leshome yaba o qalella a balla molao Johannesburg.

## Dipolotiki.
Ka selemo sa (1911) kete nngwe, makgolo a robong le motso ole mong, Seme o ile a hlaha ka South African Native Farmers Association tlasa morero wa ho kgothatsa basebetsi ba dipolasi ba batsho hore ba reke lefatshe sebakeng sa Daggakraal, a re sena se tla ba thusa hore ba ikemele ka bo bona. Ka bomadimabe, sena se ile sa etsa hore mmuso wa ba basweu o phehisane le taba ya hore batho ba batsho ba be le lefatshe leo e leng la bona, yaba ba hanela batho ba batsho ho ba le lefatshe mona Aforika Borwa.Karabelong ya ho boptjwa ha yunione ya Afrika Borwa, Seme o ile a sebetsa le baetapele ba batjha ba mmalwa ba sa tswa kgutla ho tswa bala dithuto tsa diyunibesithi, England, Richard Msimang, George Montsioa, Alfred Mangena, le ba bang ba ile ba hlaha ka South African Native Convention kwana Johannesburg ho fana ka matla popong ya mokgatlo wa naha o tlang ho kopanya dihlopha tse fapaneng tsa MaAforika ho tswa dibakeng tse fapaneng.

## Mehlodi
Thenjiwe Mtinso

**Thenjiwe Mtintso**, o hlahile ka la 7 Pulungoana 1950 Soweto Johannesburg moo le yena a holetse teng. Mme wa hae Hanna Mtintso e ne e le mosebeletsi wa lapeng mme ntatae Gana Makabeniwas e le setho sa basebetsi mme e le setho sa African National Congress (ANC). Mtintso o ile a tobana le mathata a lichelete a neng a sitisa thuto ea hae. Ka lebaka leo, o ile a qobelloa ho tlohela sekolo le ho sebetsa ka linako tsohle lifekthering tse fapaneng ho tšehetsa chelete ea hae ea lithuto tsa nakoana sekolong se mahareng le Univesithing ea Fort-Hare.
Phila Portia Ndwandwe

**Phila Portia Ndwandwe** (b.1964-d.1988, eo hape a tsejoang e le Zandile kapa Zandi) e ne e le mohlabani oa cadre ea Natal ea Umkhonto we Sizwe (MK) e entsoeng ke Muzi Ngwenya (Thami Zulu kapa “TZ”) ea sebetsang Swaziland.
Ruth First

**Ruth First** (4 Motsheanong 1925 - 17 Phato 1982) e ne e le mohlohlelletsi wa semorabe wa ho lwantshana le kgethollo le moruti ya hlahetseng Johannesburg, Afrika Borwa

## Batswadi le Thuto

Batswadi ba Ruth First, Julius First le Matilda Levetan, ba ile ba fallela Afrika Borwa ba tswa Latvia ka 1906 mme ba ba ditho tsa Motheo tsa Mokga wa Makomonisi wa Afrika Borwa (CPSA), moqapi wa Mokga wa Bokomonisi wa South Africa (SACP). Ruth First o hlahile ka 1925 mme o holetse Johannesburg. Jwalo ka batswadi ba hae, o ile a ikopanya le Mokga wa Makomonisi, o neng o kopantswe le African National Congress ntweng ya ona ya ho diha mmuso wa kgethollo ya merabe Afrika Borwa.

Ha a sa le motjha, First o ile a ya Jeppe High School for Girls mme hamorao ya e-ba motho ea pele lelapeng la hae ya ileng a ya univesithing. O ile a fumana lengolo la hae la bachelor Univesithi ya Witwatersrand ka 1946. Ha a ntse a le univesithing, o ile a fumana hore "khampaseng ya Afrika Borwa, ditaba tsa baithuti tse bohlokwa ke ditaba tsa naha". O ile a ameha ho thehweng ha Federation of Progressive Students, e tsejwang hape e le Progressive Student League, mme a tseba, hara baithuti-mmoho le yena, Nelson Mandela, Mopresidente wa nako e tlang wa Afrika Borwa, le Eduardo Mondlane, moetapele wa pele wa mokhatlo wa tokoloho wa Mozambique FRELIMO.

Ka mora hore a fumane lengolo, First o ile a sebetsa e le mothusi wa dipatlisiso bakeng sa Lefapha la Tlhokomelo ya Setjhaba la Lekgotla la Motse wa Johannesburg. Ka 1946, boemo ba hae Mokgatlong wa Makomonisi bo ile ba matlafatswa haholo ka mora hore ho etsee ditlhaselo tse mmalwa tsa merafo eo ho yona ditho tse ka sehloohong tsa Mokga di ileng tsa tshwarwa. Pele o ile a fetoha mohlophisi ya ka sehlooho wa koranta e matla ya The Guardian, eo hamorao e ileng ya thibelellwa ke mmuso. 
## Mehlodi
Murphy Morobe

O qalile sekolo Ermelo Morobe, a qeta sekolong sa mathomo Soweto mme a ea sekolong sa Orlando North Sekolo le Isaacson High School. Ha a le sekolong se phahameng o ile a rata lipolotiki le nalane. Ka 1972 Morobe e ile ea eba karolo ea South African Student's Movement (SASM). Lintho tsa bohlokoa ho eena e ne e le bonngoe le nts'etsopele ea sechaba.

Litho tse ngata tsa SASM li ile tsa ts'oaroa ka 1973 mme ea fokola haholo.

ka ngwaga wa 1974 Murphy Morobe oile a thusa go tsoseng lego  ageng phathi ya SASM ibile aba a lebogwa ka go kgwethwa gore ibe motsaka wa yona Party SAMS.
Phetohelo ea Soweto ka Phuptjane, 1976. Ka lebaka la mosebetsi oa hae oa boipelaetso, o qetile lilemo tse tharo chankaneng ea Robben Island. O sebelitse nako ea hae le baetapele ba bang ba barutoana. Ka lebaka la mosebetsi oa hae oa boipelaetso, o qetile lilemo tse tharo chankaneng ea Robben Island. O sebelitse nako ea hae le baetapele ba bang ba barutoana. Hape o ne a le khamphani ea motšoaruoa oa lipolotiki oa Afrika Boroa ebile e le moetapele oa African National Congress, Nelson Mandela. O lokollotsoe ka May 1982.
Kamora hore a lokolloe teronkong, o ile a khutlela lipolotiking, a its'oara ka lihlopha tse 'maloa, ho kenyelletsa: Congress of South African Student (COSAS), General and Allied Worker's Union mme o thusitse ho theha United Democratic Front (South Africa) (UDF) ka 1983.

Ka 1994 Morobe e bile Modulasetulo le CEO wa Khomishene ya Ditjhelete le Ditjhelete Afrika Borwa. Morobe o ne a le Lekhotleng la Thuto e Phahameng (CHE). Hape ke Modulasetulo wa Boto ya Dikolo tsa Naha tsa Aforika Borwa (SANP), mme ke karolo ya International Fundraising Consortium, mokgatlo o fanang ka mekitlane ya tjhelete bakeng sa dikarolo tseo e seng tsa mmuso tsa Afrika Borwa. Morobe o boetse o behiloe boemong ba Motsamaisi ho boto ea Old Mutual South Africa. [1]

Hajoale ke 'muelli oa Mopresidente oa mehleng oa Afrika Boroa, Thabo Mbeki.

## References
1 https://omalley.nelsonmandela.org/omalley/index.php/site/q/03lv02424/04lv02426/
2 https://www.sahistory.org.za/people/murphy-morobe
Teboho MacDonald Mashinini

**Teboho "Tsietsi" MacDonald Mashinini** (ea hlahileng ka la 27 Pherekhong 1957 - 1990) Kapa Bophirima Jabavu, Soweto, Afrika Boroa, o hlokahetse hlabula, 1990 ho Conakry, Guinea), ea patiloeng Avalon Cemetery, e ne e le moetapele oa liithuti tsa mantlha oa Phetohelo ea Soweto e qalileng ka Soweto le ho phatlalla le Afrika Boroa ka Phuptjane, 1976.
Leon Wessels

**Leon Wessels** (ea hlahileng ka la 19 Tšitoe 1946) ke 'muelli oa molao oa Afrika Boroa, ralipolotiki le mochochisi ea neng a sebeletsa' musong oa National Party oa batho ba basoeu nakong ea khethollo mme e ne e le e mong oa bo-ralipolotiki ba fokolang ba Afrikaner ho bonts'a tumellano ea sechaba bakeng sa diketso tsa mmuso oo.
Mac Maharaj

**Sathyandranath Ragunanan "Mac" Maharaj** (ea hlahileng ka la 22 Tšitoe 1935 Newcastle, KwaZulu-Natal) [1] ke ralipolotiki oa Afrika Boroa ea amanang le African National Congress, thuto le mohoebi oa semelo sa India. Ke 'muelli oa mehleng oa Mopresidente oa Afrika Boroa, Jacob Zuma.
Frene Ginwala

**Frene Noshir Ginwala** a hlahileng ka 1932, o ne a ithutela molao univesiting ya United Kingdom London mo a qeteletseng LLB degree ya hae. O ne a gutlela Afrika Boroa  ho tlo qetella thuto tsa hae ka ho molaong morahong ha ho tijelwa sehlopeng sa African National Congress (ANC).

Ginwala o sebelitse Tanzania, Zambia, Mozambique le UK joalo ka ofisiri ea ANC ebile e le ralitaba le seboholi Afrika Bochabela le Europe. O fumane lengolo la bongaka univesithing ea Oxford.

Pele a khutla kholehong ka 1990, Ginwala e ne e le hlooho ea Setsi sa Patlo ea Lipolotiki Ofising ea Mopresidente oa ANC, Oliver Tambo, moo a ileng a etsa lipatlisiso tse mabapi le phetisetso ea mahlale a sesole le a nyutlelie. O boetse a sebetsa joalo ka 'muelli oa ANC UK mabapi le likotlo, lenaneo la nyutlelie le matsoho le likepe tsa oli tse amanang le Afrika Boroa.

Ginwala o thusitse ho theha Mokhatlo oa Sechaba oa Sechaba, o neng o kopantse mekhatlo ea lipolotiki ka sepheo sa ho taka lengolo la basali. O khethiloe e le 'musisi oa naha oa Coalition. O tšoere maemo a fapaneng a matla ho ANC le mekhatlong e meng e seng ea lipolotiki. Ginwala e phatlalalitsoe haholo ka litaba tsa demokrasi, puso e ntle, litokelo tsa botho, ts'ireletso ea batho, litaba tse khahlanong le khethollo ea banna le tsa banna ba lehae le kantle ho naha. .

Jaaka sebui sa Seboka sa Naha lipakeng tsa 1994 ho fihlela 2004, o bile le karolo ho hlophiseng liphetoho tse ngata tsa bohlokoa Paramente. Sena se ne se kenyelletsa ho bula setsi sa pele se neng se le thata, se khetholloang ka morabe, se busoang ke banna le sebaka se hole ho batho ka kakaretso. O laetse tlhompho e phahameng hara Litho tsa Paramente le sechaba setlamong sa hae se nkileng lilemo tse leshome tse qalang tsa demokrasi ea rona.

Ginwala o sebelitse e le setho sa Komiti ea Boitokisetso bakeng sa Seboka sa Lefatše sa Pele sa Bahlahisi. Pele e ne e le setho sa boto ea Setsi sa Machabeng sa Demokrasi le Thuso ea Likhetho hammoho le molulasetulo oa pele oa Seboka sa Paramente ea Ntšetso-Pele ea Afrika Boroa. Ke setho sa mehleng sa Advisory Panel's Advisory Panel ea Litokelo tsa Botho tse Phahameng mabapi le Nts'etsopele ea Afrika mme haufinyane o sebelitse e le Commissioner oa Khomishene ea Machaba ea Ts'ireletso ea Batho.

Ginwala o boloka tjantjello ea hae ea ho holisa demokrasi, puso e ntle, nts'etsopele le litokelo tsa botho, le polokeho ea batho.

## references
Pitika Ntuli

**Pitika Ntuli** (ea hlahileng 1942, Springs, Gauteng ) ke setaki sa Afrika Boroa, seroki, mongodi , a rutehileng eo a qetileng dilemo tse 32 tsa bophelo ba hae a le botlamuoeng Eswantini le UK.   O nang le lengolo la MFA ho tswa Institution ya Pratt ya New York 'me a etsa MA ka a bapisang Industrial Relations le Industrial thuto ea kahisano. Ha a ntse a le kholehong UK o ile a ruta ho  ea K'holejeng ea Art ea Camerwell , Central Saint Martins College of Art and Design, London College ea Khatiso, Univesithi ea Middlesex le Univesithi ea East London . Ho tloha ha a khutlela Afrika Boroa o ile a ruta ho Wits le UKZN . 

Pitika Ntuli o bontšitse lipontšo tse 'maloa tsa motho a le mong le sehlopha linaheng tse ngata Europe le USA, mme o hlophisitse liketsahalo tse ngata tsa machabeng tsa bonono le tsa setso Brithani. Lits'oants'o tsa hae tse betliloeng li lipokellong tse 'maloa tsa poraefete lefats'e ka bophara, ho kenyeletsoa tsa Paul Simon, Phuthuma Nhleko, le Edward le Irene Akufo-Addo. Tse ling tsa litšiea tsa hae tsa sechaba li ka fumanoa Bankeng ea Sechaba ea Swaziland, Kereke ea K'hatholike ea St. Mary e Lobamba, Ntlo ea COSATU, Johannesburg, le Diepkloof, Soweto. Ho fihlela ka 2010 o ne a qala ho bonts'a naha ea habo. O bile le pontso ea hae ea pele Afrika Boroa ho Museum Africa, Johannesburg ka 2010, a lateloa ke lipontšo ho Theknoloji ea Theknoloji ea Durban (www.durban.gov.za) le la UNISA Gallery, Pretoria (www.UNISA.ac.za) ka 2011 . "Monko oa maoto a sa bonahaleng:" Sculpture of Pitika Ntuli 'e phatlalalitsoe ke UNISA hore e tsamaee le Exhibition ea hae ho Museum Africa.  O supile kamora nako ho Constitutional Hill le Melrose Arch ho la Johannesburg le Setsi sa Tloaelo sa Oliver Tambo se Ekhuruleni. 

Pitika Ntuli ke setsebi litsamaisong tsa tsebo ea matsoalloa a Afrika. Ke 'muelli oa kamehla oa lipolotiki le setso ho TV le Radio. Ke seroki le sebui se tsebahalang eo e bileng sebui sa sehlooho liketsahalong tse ngata tse phahameng ebile o balile thothokiso ea hae liforong tse ngata naheng le Setereke. Ke moeti khafetsa ho TV le Radio mme haholoholo ho tse ngata tsa liteishene tsa radio tsa lipuo tsa SABC tsa Afrika, hape o nkile karolo ho lihlopha tse 'maloa tsa naha le tsa provense le likomiti tsa likeletso tsa matona. 

E ne e le moahloli bakeng sa likhau tsa Sunday Times Literary Awards (2009). O khethile sehlopha sa Task sa 2010 se ileng sa eletsa Letona la Bonono le Setso mabapi le mananeo a setso a amanang le Mokete oa Lefatše, ho kenyelletsa mekete ea ho bula le ho koala. 

Pitika o nyetse Antoinette Ntuli; ba na le bara ba bane, barali ba babeli le litloholo tse 'ne.
Dumisa Ntsebeza

**Dumisa Buhle Ntsebeza** (ea hlahileng ka la 31 Mphalane 1949) ke 'Muelli oa Molao oa Afrika Boroa, sebui sa phatlalatsa, mongoli le moemeli oa lipolotiki ea hlahetseng Transkei, eo hona joale e leng Umtata, Kapa Bochabela. Hape ke moena, Moprofesa Lungisile Ntsebeza.
Yvonne Mokgoro

**Yvonne Mokgoro** (ea hlahileng ka la 19 Mphalane 1950) ke toka ea mehleng ea Lekhotla la Molao oa Motheo la Afrika Boroa
Marlene Dumas

**Marlene Dumas** (ea hlahileng 1953) ke sebini le setaki sa Afrika Boroa.

## Bophelo le mosebetsi
Dumas o hlahile ka 1953 Cape Town, Afrika Boroa, mme a hola Kuils River e kapa Bohlabela, moo ntate oa hae a neng a e-na le serapa sa morara. [3]  O ithutile bonono Yunivesiti ya Kapa ho tloha ka 1972 ho fihlela ka 1975, mme hamorao Ateroers '63 Haarlem, North Holland Hôlanê . O ithutile tsa kgopolo Univesithing ya Amsterdam ka 1979-1980.

Khafetsa o sebelisa ditšoantšo tsa ditšoantšo tsa polaroid tsa metsoalle ya hae le baratuoa, athe o ntse a bua ka dimakasine le dingoliloeng tsa bootsoa. Marlene Dumas o boetse o taka ditšoantšo tsa bana le ditšoantšo tse tsosang takatso ho ama lefatshe ka bonono ba mehleng ena . O boletse hore mesebetsi ya hae e ananeloa hamolemohadi joalo ka e iqapetsoeng kaha mesebetsi e mengata ya hae ya thobalano e haufi haholo.  

Ditšoantšo tsa Dumas di bonoa e le litšoantšo empa ha di emetse batho empa boemo ba maikutlo boo motho a ka bang ho bona. Boloi ba hae bo shebana le litaba tse tebileng le dihlooho tse joalo ka ho kopanela diphate le morabe, letsoalo le molato, pefo le bonolo.  Mokhoa oa Dumas ke moetlo oa khale oa lerato la batho ba lerato. O sebedisa di-brashibrings tse sa lefelloeng ho eketsa tšitiso empa o boetse o fana ka dintlha tse ngata ho bonono ba hae.  

Pontšo ea hae ea pele e kholo ea setsi sa pokello ea nalane ea Amerika, buka ea ho hlokomela bana ba banyane "e lekanyang lebitla la hau", e buloe ka Phuptjane 2008 ho Museum of Contemporary Art, Los Angeles, mme ya fallela musiamo sa sebjale bokgabo e New York City.
Momahano ea naha ea tekano ea bong bo tšoanang le ba basodoma le tona e 'ngoe ea toka le ba bang

Kopano ya naha bakeng sa Tekano ya Gay le ya bashanyana e Letona la Toka le Tse ling ke qeto ea Lekhotla la Molao oa Motheo la Afrika Boroa le ileng la khaola melao e thibelang likamano tse kopaneng tsa thobalano pakeng tsa banna. Ha e beha qeto ea eona ho Bili ea Litokelo Molaong oa Motheo - mme haholo thibelo e hlakileng ea khethollo e thehiloeng molemong oa thobalano - lekhotla le ile la nka qeto e sa lumellaneng hore tlolo ea molao ea sodomy, hammoho le litokisetso tse ling tse amanang le molao oa botlokotsebe e ne e se molaong ebile e le ka hona ha e sebetse. Nyeoe eo e bile ea pele letotong la likahlolo tsa Lekhotla la Molao oa Motheo tse ntlafatsang litokelo tsa LGBT Afrika Boroa tse ileng tsa fella ka nyeoe Letona la Litaba tsa Lehae le e mong v Fourie le e mong, kahlolo e ileng ea lebisa ho ngolisoeng hoa molao oa lenyalo la bong bo tšoanang Afrika Boroa ka Molao oa Civil Union, 2006. Nakoana khotla e fetisetse ho balekane ba bong bo tšoanang le ba litokelo tse amanang le bojaki, melemo ea penshene, bokhoni ba ho amohela le litokelo tsa botsoali tsa bana ba tsoetsoeng ka ho kenella. Nyeoe ea nyeoe e ile ea mameloa ka la 27 Phato 1998 pele ho Mopresidente oa Lekhotla la Molao oa Motheo Arthur Chaskalson, Motlatsi oa Mopresidente Pius Langa, le Justices Ackermann, Goldstone, Kriegler, Mokgoro, O'Regan, Sachs le Yacoob. Qeto e fanoe ka la 9 Mphalane selemong sona seo; kahlolo e ngata e ngotsoe ke Justice Ackermann, ha Justice Sachs a ngola kahlolo e arohaneng e lumel ke qeto ea lekhotla la molaotheo la Afrika Boroa le ileng la theola melao e thibelang likamano tse kopaneng tsa thobalano lipakeng tsa banna.
Minister of justice and constitutional development v prince

Minister Of Justice And Constitutional Development v Prince [2018] ZACC 30 ke qeto ea Lekhotla la Molao oa Motheo la Afrika Boroa le hlahisitsoeng ka la 18 Loetse 2018, le ileng la fumana hore ha ho molaotheo hore mmuso o etse tlolo ea molao ka tokelo ea ho ba le tšebeliso, tšebeliso kapa temo ea cannabis ke batho ba baholo. bakeng sa ts'ebeliso ea motho ka lekunutu. Lekhotla le ile la fa Paramente likhoeli tse 24 ho fetola melao e anngoeng, empa hape la fana ka liphallelo tsa nakoana tseo e bileng le phello ea hanghang ea hore e be molao hore batho ba baholo ba sebelise li-cannabis sephiring, ba nang le cannabis sephiring bakeng sa ts'ebeliso ea motho, mme ba leme cannabis sebakeng se ikemetseng bakeng sa tšebeliso ea motho ka mong. e tsejoang hape e le matekoane har'a mabitso a mang, semela sa Cannabis se sebelisetsoang merero ea bongaka kapa boithabiso, Cannabis e na le litlamorao tsa kelello le tsa mmele, joalo ka ho theha maikutlo a "holimo" kapa a "tlepetsoeng ka majoe", phetoho e akaretsang ea pono, boemo bo phahameng ba maikutlo, le keketseho. ka takatso ea lijo. Litlamorao tse khutšoane li ka kenyelletsa ho fokotseha ha mohopolo oa nako e khuts'oane, molomo o omileng, bokhoni ba koloi bo sa sebetseng hantle, mahlo a mafubelu le maikutlo a ho tšoha kapa ho tšoenyeha. Litla-morao tse ling li ka kenyelletsa ho lemalla, ho fokotsa bokhoni ba kelello ho ba qalileng ts'ebeliso e tloaelehileng. ha e le bacha, le mathata a boits'oaro baneng bao bo-mme ba bona ba neng ba sebelisa cannabis nakong ea kemolo.
Ente ya BCG

**Ente ya Bacillus Calmette-Guérin** **(BCG)**  ke ente e sebediswang haholoholo kgahlanong le  lefuba. Dinaheng tseo lefuba le atileng, ho kgothaletswa tekanyo e le nngwe ho masea a phetseng hantle haufi le nako ya tswalo kamoo ho ka kgonehang. Masea a nang le HIV/AIDS ha a lokela ho entwa. Dibakeng tseo lefuba le sa atang bana ba kotsing e kgolo ke bona feela bao ka tlwaelo ba entwang moo ho nang le pelaelo ya ba kileng ba etsa diteko tsa lefuba le ho fumana phekolo. Batho ba baholo ba senang lefuba mme ba e so entwe nakong e fetileng empa hangata ba le monyetleng wa ho tshwaetswa ke lefuba le hanang meriana le bona ba ka entwa. 

Sekgahla sa ho itshireletsa se fapana haholo mme e ka ba pakeng tsa dilemo tse leshome ho isa ho tse mashome a mabedi. Baneng e ka etsa hore 20% e se ke ya fumana tshwaetso mme ho ba tshwaetswang e ka sireletsa halofo hore e se ke ya qetella e kula. Ente e fanwa ka hore motho a entwe letlalong. Diente tse eketsehileng ha di tshehetswe ke dipatlisiso. E ka boetse ya sebedisetswa ho phekola mefuta e meng ya kankere ya senya.

Ditlamorao tse kotsi ha di ngata. Hangata e ba bofubedu, ho ruruha, le bohloko bo seng bokae pela moo nale e neng e kene teng. Seso se senyenyane se ka nna sa hlaha mme sa siya lebadi ka mora hore se fole. Ditlamorao di tlwaelehile haholo mme di ka ba matla ho batho ba nang le sesole se fokolang sa mmele. Ha ho a bolokeha ho e sebedisa nakong ya boimana. Ente ena qalong e ne e entswe ka *Mycobacterium bovis* eo hangata e fumanehang dikgomong. Le hoja e fokoditswe matla empa e ntse e le teng.

Ente ya BCG e qadile ho sebediswa ka lekgetlo la pele ho tsa meriana ka 1921. E Lethathamong la Meriana ya Bohlokwa la Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo, mme ke moriana wa bohlokwa wa mantlha tsamaisong ya tsa bophelo. Ha o rekwa dibakeng tse rekisang dintho ka bongata, o ja 0.16 USD tekanyo ka nngwe ho tloha ka 2014. United States teng o ja 100 ho isa ho 200 USD. Selemo le selemo ente ena e fuwa bana ba ka bang dimilione tse 100.
Maselese

**Maselese**, o tsejwang hape ele **morbilli**, **rubeola**, kapa **maselese o mofubedu**, ke tshwaetso e fetisetsanwang haholo e bakwang ke vaerase ya maselese. Matshwao a qalang a akarelletsa feberu, hangata ya motjheso o fetang 40 °C (104.0 °F), ho kgohlela, lemina, le mahlo a mafubedu. Matsatsi a mabedi kapa a mararo ka mora hore ho hlahe matshwao a qalang matheba a masweu a ka nna a hlaha ka hanong, a tsejwang ele matheba a Koplik. Lekgopho le sephara le lefubedu hangata le qala sefahlehong ebe le namela mmeleng kaofela hangata le qala matsatsi a mararo ho isa ho a mahlano ka mora hore ho qale matshwao. Matshwao a hangata a  bonahala ka mora matsatsi a 10-12 ka mora hore motho a kopane le motho ya tshwaeditsweng mme a ba teng ho fihlela matsatsing a 7-10. Mathata a ba teng ho batho ba etsang 30% mme a ka nna a akarelletsa letshollo, bofofu, ho tjha ha booko le serame sa matshwafong hara tse ding. Rubella (Maselese wa Jeremane) le roseola ke malwetse a fapaneng.

Maselese ke bolwetse bo tsamayang ka moya bo fetisetsanwang habonolo ha motho ya tshwaeditsweng a kgohlela le ho thimola. O ka tshwaetsanwa hape ha o thetsa mathe kapa mamina. Batho ba robong ho ba leshome ba sa itshireletsang ba dulang le motho ya tshwaeditsweng o tla ba tshwara. Motho o tshwaetsa ba bang matsatsi a mane pele lekgopho le hlaha kapa matsatsi a mane ka mora hore le hlahe. Hangata motho o tshwarwa ke lefu lena bonyane hanngwe. Ho etsa diteko tsa vaerase ha eba ho na le seo o se belaellang ke ha bohlokwa molemong wa bophelo ba setjhaba.

Ente ya maselese e sebetsa hantle ho thibela bolwetse bona. Ho enta ho theotse sekgahla sa batho ba bolawang ke maselese ka 75% pakeng tsa 2000 le 2013 mme ke bana ba etsang 85% ba entwang hona jwale lefatsheng ka bophara. Ha ho phekolo e tobileng e fumanehang. Empa ho hlokomela motho ho ka ntlafatsa ditlamorao. Sena se ka akarelletsa ho mo nwesa motswako o kgutlisang metsi a mmele (mokedikedi o nang le tswekere le letswai), dijo tse nang le phepo le meriana e lwantshang feberu. Di-antibiotic di ka sebediswa ha eba motho a tshwaetswa ke baktheria ya serame sa matshwafong (pneumonia). Dimatlafatsi tsa Vitamin A le tsona di a kgothaletswa dinaheng tse tswetseng pele.

Maselese o tshwara batho ba ka bang dimilione tse 20 ka selemo, haholo dinaheng tse ntseng di tswela pele tsa Afrika le Asia. O baka mafu a mangata ka ho fetisisa hara malwetse a thibelwang ka ente. O bolaile batho ba 96, 000 ka 2013 mme e theohile ho ba 545, 000 ka 1990. Ka 1980, ho hakangwa hore bolwetse bona bo bolaile batho ba dimilione tse 2.6 ka selemo Pele batho ba qala ho entwa United States ho ne ho shwa batho ba dimilione tse tharo ho isa ho tse nne ka selemo. Boholo ba batho ba tshwaetswang le ba shwang baka tlaase ho dilemo tse hlano. Monyetla wa ho shwa ho ba tshwaetswang hangata ke 0.2%, empa e ka nyolohela ho 10% ho ba se nang phepo e entle. Haho dumelwe hore e tshwaetsa diphoofolo tse ding.

## Litšupiso
Ente ya maselese

Ente ya maselese e sebetsa hantle ho thibela maselese. Ka mora tekanyo ele nngwe 85% ya bana ba dikgwedi di robong le 95% ya ba ka hodimo ho dikgwedi tse leshome le metso e mmedi ba sireletsehile tshwaetsong. Hoo e ka bang kaofela ba sa sireletsehang ka mora ho fumana tekanyo e le nngwe ba sireletseha ka mora hore ba fumane ya bobedi. Ha sekgahla sa batho ba entang setjhabeng e feta 93% ha ho sa ba le batho ba tshwaetswang ke maselese; leha ho le jwalo, e ka hlaha hape ha sekgahla sa batho ba entang se fokotseha. Ente e dula e sebetsa mmeleng ka dilemo tse ngata. Ha ho a hlaka hore na e fellwa ke matla ha nako e ntse e ya. Ente e ka boela ya thibela bolwetse ha eba motho a e fumana nakong ya matsatsi a seng makae ka mora hore a be kotsing ya tshwaetso.

Ka kakaretso ente e sireletsehile le ho ba nang le tshwaetso ya HIV. Ditlamorao hangata ha di matla ebile di nka nako e kgutshwanyane. Di ka nna tsa akarelletsa bohloko haufi le moo motho a hlabilweng kapa feberu e bobebe. Anaphylaxis e ile ya fumanwa ho motho a le mong ho ba dikete tse lekgolo. Sekgahla sa  Guillian-Barre syndrome, autism le bolwetse ba inflammatory bowel ho bonahala bo sa eketsehe.

Ente e fumaneha e le jwalo kapa e kopane le meriana e meng e entang e akarelletsang ente ya rubella, ente ya mumos le ente ya varicella (ente ya MMR le ente ya MMRV). Ente e sebetsa hantle le maemong ohle ha e tswakilwe. Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo o kgothalletsa hore e fanwe baneng ba dikgwedi tse robong dibakeng tsa lefatshe moo bolwetse bona bo atileng. Dibakeng tseo bolwetse bona bo sa atang, ho loketse ho enta bana ha ba le dikgwedi di leshome le metso e mmedi. Ke ente e phelang. E tla e le phofo e ommeng mme ho hlokahala hore e tswakwe pele e entwa mothong tlasa letlalo kapa mosifeng. Netefaletso ya hore ente e sebeditse e ka bonahala ha ho etswa diteko tsa madi.

Hoo e ka bang 85% ya bana lefatsheng e fumane ente ena ho tloha ka 2013. Ka 2008 bonyane dinaha tse 192 di ile tsa fana ka tekanyo ya bobedi. E ile ya kena tshebetsong ka lekgetlo la pele ka 1963. Ente e tswakaneng ya measles-mumps-rubella (MMR) e ile ya fumaneha ka lekgetlo la pele ka 1971. Ente ya chickenpox e ile ya ekelletswa ho tsena tse tharo ka 2005 mme ya hlahisa ente ya MMRV. E lethathamong la Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo la Meriana ya Bohlokwa, moriana wa motheo o bohlokwa ka ho fetisa tsamaisong ya tsa bophelo. Ente ena ha e ture haholo.
Ente ya Pertussis

**Ente ya Pertussis** ke ente e sireletsang kgahlanong le ho kgohlela ho etsang molodi (pertussis). Ho na le mefuta e mmedi ya bohlokwa: diente tsa sele e feletseng le diente tsa acellular. Diente tsa sele e feletseng di sebetsa hantle ka hoo e ka bang 78% ha ente ya acellular e sebetsa hantle ka  71-85%.  Katleho ya ente e bonahala e fokotseha ka dipakeng tsa 2 le 10% ka selemo kamora ho fokotseha ka sekgahla ha ho enta ka acellular. Ho enta Nakong ya boimana ho ka sireletsa lesea. Ho hakangwa hore ho enta ho sireleditse maphelo a batho ba fetang halofo ya milione ka 2002.

Mokgato wa Lefatshe wa Bophelo le Setsi sa Taolo ya Malwetse le Thibelo o kgothaletsa hore bana bohle ba entwe bakeng sa pertussis le hore ba kenyeletswe lenaneong la ho entwa ho phetwang. Sena se akareletsa le  batho ba nang le HIV / AIDS . Ho kgothaletswa hore bana ba banyane ba fuwe ditekanyo tse tharo ho qala ha ba le dibeke tse tsheletseng.Ditekanyetso tse ding di ka fuwa bana ba baholo le batho ba baholo. Ente e fumaneha feela e tswakilwe le diente tse ding.

Diente tsa acellular hangata di sebediswa dinaheng tse tswetseng pele ka lebaka la ditlamorao tse fokolang. Batho ba dipakeng tsa 10 le 50% ba fuweng ente ya sele e feletseng ba ba le bofubedu moo ba hlabilweng le feberu. Febrile seizures le ho lla nako e telele ho ba teng ho ba ka tlaase ho phesente e le nngwe. Ka ente ya acellular ho ka nna ha ba le ho ruruha ho honyane ho sephakeng ho sa nkeng nako e telele. Ditlamorao tsa mefuta e mebedi ya ente, empa haholo ya sele e feletseng, di ba nyane ha ngwana a sa le monyane. Diente tsa sele e feletseng ha dia lokela ho sebediswa ha ngwana a se a fetile dilemo tse tsheletseng. Mathata a tebileng a nako e telele a methapo ya kutlo ha a amahanngwe le mofuta leha e le ofe.

Ente ya pertussis e hlahisitswe ka 1926. E lethathamong la Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo la Meriana ya Bohlokwa, meriana ya bohlokwa ka ho fetisisa e hlokahalang tsamaisong ya mantlha ya bophelo. Mofuta o kenyelletsang tetanus, diphtheria, polio, le ente ya Hib o ja 15.41 USD tekanyetso ka nngwe ho tloha ka selemo sa 2014.
Tuberculosis

**Lefuba** ( **lefuba** ) ke lefu le tshwaetsanwang leo hangata le bakwang ke baktheria ya *Mycobacterium tuberculosis* (MTB).  Lefuba ka kakaretso le ama matshwafo, empa le ka ama dikarolo tse ding tsa mmele.  Boholo ba tshwaetso ha bo na matshwao, mme boemo boo bo tsejwa e le lefuba le ipatileng .  Hoo e ka bang 10% ya tshwaetso e ipatileng e qetella e le malwetse  ao, ha eba a sa phekolwe, a bolayang hoo e ka bang halofo ya ba amehang.  Matshwao a tsebahalang a TB ha e tshwere motho ke ho kgohlela haholo le dikgohlela tse nang le madi, feberu, ho fufulelwa bosiu, le ho theoha ha boima ba mmele .  Ho theoha hona ha boima ba mmele ke hona ho entseng hore ho bitswe ho "**ho fela**" ka puo ya kgale.  Tshwaetso ya ditho tse ding tsa mmele e ka baka matshwao a mangata.  

Lefuba le  le fetiswa ka moea ha batho ba nang le tshwaetso ya TB matshwafong ba kgohlela, ba tshwela, ba bua, kapa ba thimola.   Batho ba nang le TB e ipatileng ba ke ke ba tshwaetsa ba bang.  Lefu lena le tshwaetsa haholo batho ba nang le tšoaetso ea HIV/AIDS le ba tsubang .  Tlhahlobo ya tshwaetso ya TB e etswa ka  di X-ray tsa sefuba, ha mmoho le tlhahlobo ya motjhine wa microscope le tlhahlobo ya maro a mmele.  Ho hlahlojwa ha lefuba le ipatileng ho etswa ka tlhahlobo ya letlalo  (TST) kapa diteko tsa madi.  

Thibelo ya lefuba e kenyelletsa ho hlahloba ba kotsing e kgolo, ha eba e fumanwa ka potlako le ho entwa ka ente ya bacillus Calmette-Guérin (BCG).    Batho ba  kotsing e kgolo ba kenyeletsa ba dulang, ba sebetsang kapa ba tlwaelaneng le batho ba tshwaeditsweng ke TB.  Phekolo e hloka hore motho a sebedise dithibela-mafu tse ngata ka nako e telele.  Dikokwanahloko tse hanang meriana ke bothata bo ntseng bo eketseha e leng se etsang hore palo ya batho ba nang le lefuba le hanyetsanang le lithethefatsi (MDR-TB) e eketsehe.   

Ho dumelwa hore motho a le mong ho ba bararo lefatsheng o tshwaeditswe ke lefuba. Ho ba le tshwaetso e ntjha ho 1% ya baahi selemo ka seng. Ka 2014, ke batho ba dimilione tse 9.6 million ba neng ba na le tshwaetso ya lefuba e leng se feletseng ka ho shwa ha batho ba dimilione tse 1.5. Batho ba etsang 95% ba ileng ba shwa ke ba dulang dinaheng tse tswelang pele. Palo ya batho tshwaetswang botjha e fokotsehile ha esale ho tloha ka 2000. Hoo e ka bang 80% ya batho dinaheng tse ngata tsa Asia le Afrika ba na le tshwaetso ha batho ba dulang  United States bao ho bonahetseng ba na le tshwaetso ha ba etswa teko letlKgalong e le 5–10%. Ha e sale lefuba letshwara batho ho tloha dinakong tsa kgalekgale. .
Ente ya Hepatitis A

**Ente ya Hepatitis A** ke ente e thibelang hepatitis A. E sebetsa hantle maemong a ka etsang 95% mme e dula mmeleng bonyane dilemo tse leshome le metso e mehlano kapa mohlomong bophelo bohle ba motho.  Ha eba e fanwa, ho kgothaletswa ditekanyetso tse pedi ho qala ka mora hore ngwana a be le selemo. E fanwa ka ho entwa mosifeng.

Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo (WHO) o kgothaletsa ente e tshwanang dibakeng tseo bolwetse bona bo tlwaelehileng ho se hokae. Moo bolwetse bona bo tlwaelehileng haholo ha ho kgothaletswe hore batho ba entwe kaha batho ba sireletsehile bolwetseng ka ho tshwaetswa ha e sale bana. Setsi sa Taolo ya Bolwetse le Thibelo (CDC) se kgothaletsa hore ho entwe batho ba baholo ba kotsing e kgolo le bana kaofela.

Ditlamorao tse matla ha di kaalo. Bohloko sebakeng seo motho a entilweng bo ba teng ho bana ba ka etsang 15% le halofo ya batho ba baholo.  Boholo ba diente tsa hepatitis A bo na le kokwanahloko e sa pheleng ha tse mmalwa di na le e thethefaditsweng matla. Tse nang le kokwanahloko e thethefaditsweng matla ha di kgothaletswe nakong ya boimana kapa ho ba nang le sesole sa mmele se fokolang. Metswako e seng mekae e kopanya ente ya hepatitis A mohlomong le hepatitis B kapa ente ya typhoid.  
Ente ya pele ya hepatitis A e amohetswe Europe ka 1991, le United States ka 1995.  E Lethathamong la Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo la Meriana ya Bohlokwa, meriana e bohlokwa ka ho fetisisa e hlokahalang tsamaisong ya motheo ya bophelo.  United States e ja dipakeng tsa 50 le 100 USD.
Ruth Mompati

**Ruth Mompati** (14 Loetse 1925 - 12 Mots'eanong 2015) e ne e le ralipolotiki oa Afrika Boroa ebile e le e mong oa baetapele ba Basali ba Mmesa ka la 9 Phato 1956.
Pertussis

**Pertussis**, e tsejwang hape ele ho kgohlela ho etsang modumo o kang molodi kapa **ho kgohlela ha matsatsi a 100**, ke bolwetse ba baktheria bo tshwaetsanwang haholo. Qalong hangata matshwao a tshwana le a sefuba se tlwaelehileng se etsang mamina, feberu le ho kgohlela ho seng matla. Ebe sena se latelwa ke ho kgohlela haholo ka dibeke tse ngata. Ka mora ho kgohlela hoo, ho utlwahala modumo o phahameng o kang molodi ha motho a hula moya. Ho kgohlela ho ka nka matsatsi a fetang a lekgolo kapa dibeke tse leshome. Motho a ka kgohlela haholo hoo a hlatsang, a robehang dikgopo kapa a kgathale haholo ka lebaka la ho kgohlela. Bana ba ka tlaase ho selemo ba ka nna ba kgohlela hanyane kapa ba se kgohlele ho hang ho e na le hoo ho be le nako moo ba sa hemeng. Nako e dipakeng tsa ho tshwaetswa le ho bontsha matshwao a qalang hangata ke matsatsi a supileng ho isa ho a leshome. Bolwetse bo ka nna ba tshwara le ba kileng ba entwa empa matshwao e ba a bobebe.

Pertussis e bakwa ke baktheria ya  *Bordetella pertussis*. Ke bolwetse bo tsamayang ka moya mme bo ka nama habobebe ha motho ya tshwaeditsweng a kgohlela kapa a thimola. Motho o tshwaetsa ba bang ho tloha ha matshwao a qala ho fihlela hoo e ka bang dibeke tse tharo ka mora hore a qale ho kgohlela. Ba phekotsweng ka di-antibiotic ha ba sa tshwaetsa ba bang ka mora matsatsi a mahlano. Ho bona hore na motho o tshwaeditswe diteko di etswa ka hore ho nkwe lero le morao ho nko le qoqotho. Lero lena le ka etswa diteko mohlomong ka  hore le hodiswe disele (culture) kapa ka  polymerase chain reaction.

Bolwetse hangata bo thibelwa ka hore motho a hlajwe ente ya pertussis. Ho kgothaletswa hore motho a hlabe ka lekgetlo la pele ha a le pakeng tsa dibeke tse tsheletseng le tse robedi a fuwe ditekanyetso tse nne dilemong tse pedi tse qalang tsa bophelo ba hae. Ente e fellwa ke matla ha nako e ntse e ya mme ho kgothaletswa ditekanyo tse eketsehileng ho bana ba baholo le batho ba baholo. Di-antibiotic di ka sebediswa ho thibela bolwetse hara ba pepesehileng mme ba le kotsing ya bolwetse bo matla.  Ho ba nang le bolwetse di-antibiotic di ka thusa ha eba di sebediswa nakong ya dibeke tse tharo ka mora hore ho hlahe matshwao a qalang empa ha e be le molemo o mokaalo ho batho ba bangata. Baneng ba ka tlaase ho selemo le ho baimana ho kgothaletswa hore ba e sebedise nakong ya dibeke tse tsheletseng ka mora matshwao a qalang. Di-antibiotic tse sebediswang di akarelletsa  erythromycin, azithromycin, kapa trimethoprim/sulfamethoxazole. Bopaki bo tshehetsang ho sebetsa ha meriana ena bakeng sa ho kgohlela ha bo matla. Bana ba ka tlaase ho selemo ba lokela ho kena sepetle.

Ho hakangwa hore pertussis e tshwara batho ba dimilione tse 16 ka selemo lefatsheng ka bophara. Diketsahalo tse ngata di ba dinaheng tse tswelang pele mme e ka tshwara batho ba dilemo tsohle. Ka 2013 e ile ya bolaya batho ba 61,000 - e theoha ho tloha ho ba 138,000 ka 1990. Hoo e ka bang 2% ya bana ba tshwaeditsweng ba ka tlaase ho selemo ba a shwa. Ho qhoma ha bolwetse bona ho ile ha hlaloswa ka lekgetlo la pele ka sentjhuri ya bo 16. Baktheria e bakang tshwaetso e ile ya hlokomelwa ka 1906. Ente e ile ya fumaneha ka bo 1940.

## Litšupiso
Thandiswa Mazwayi

**Thandiswa Mazwai** (ya hlahileng ka la 31 Hlakubele 1976) ke sebini sa Afrika Borwa. O bina e bile ele moetelli pele wa sehlopa sa Bongo Muffin

Ale Amos ya hae ya pele ,Zabalaza (e lokollwetsweng ka selemo sa 2004) e ile ya fihlella maemo a mabedi a platinamo mme ya thonngwa ho Planet Awards ho BBC Radio.
Hape ka sona selemo sa 2004, o ile a hapa kgau ya Metro FM e le sebini we hlwahlwa.

Alebamo yard hae ya bobedi ,Ibokwe, e lokollwetsweng ka selemo sa 2009,e ile yard totobatswa e fihlelletse maemo a gauta beke fela e lpkollotswe.
Leona Theron

**Leona Valerie Theron** (ea hlahileng ka la 7 Pulungoana 1966 Durban) ke moahloli Lekhotleng la Molao oa Motheo la Afrika Borwa ebile e le Lekhotla le Phahameng la Boipiletso.
Mandisa Maya

**Mandisa Muriel Lindelwa Maya** (ea hlahileng ka la 20 Hlakubele, 1964) ke moetapele oa Afrika Borwa ea sebelitseng e le Mopresidente oa Lekhotla le Phahameng la Boipiletso la Afrika Boroa ho tloha ka la 26 Mmesa 2017.
Sibongile Khumalo

**Sibongile Khumalo** o hlahetse Soweto Johannesburg, Afrika Borwa, mme a tataisoa ke ntate oa hae, Khabi Mngoma, moprofesa oa 'mino, o ithutile violin, ho bina, terama le motjeko.
Busi Mhlongo

**Victoria Busisiwe Mhlongo** (1947 - 2010), e ne e le sebini, motaki le sebini ho tloha Inanda Natala, Afrika Borwa.
Brenda Fassie

**Brenda Nokuzola Fassie** (3 Phato 1964 - 9 Motsheanong 2004) e ne e le sebini sa mmino wa Afropop, se neng se lwantshana le kgethollo ya Afrika Borwa.
Miriam Makeba

**Zenzile Miriam Makeba** (4 Hlakubele 1932 - 9 Pudungwana 2008), ya bitswang Mama Afrika, e ne e le sebini sa Afrika Borwa, mongodi wa dipina, motshwantshisi, moemedi wa kamohelo ya United Nations, le moemedi wa ditokelo tsa setjhaba.
Lebo Mathosa

**Lebo Mathosa** (16 Phupu 1977 - 23 Mphalane 2006) e ne e le sebini se tummeng sa Afrika Borwa kwaito. Mathosa o qadile mosebetsi wa hae le sehlopha se tummeng sa Afrika Borwa Boom Shaka ka 1994 a le dilemo di 17.
Simphiwe Dana

**Simphiwe Dana** (ya tswetsweng 1980) ke sebini le sengodi sa dipina Afrika Borwa. Ka lebaka la motswako wa hae o ikgethang wa Jazz, Afro-soul, Rap le mmino wa setso.
Veronica Sobukwe

**Zondeni Veronica Sobukwe** (27 Phupu 19-27–15 Phato 2018) e ne e le mooki wa Afrika Borwa ya neng a bapala karolo ya bohlokwa Letsholong la Defiance. Molekane wa hae, Robert Sobukwe, e ne e le mohanyetsi ya hlahelletseng wa dipolotiki. Lelapa la ha habo le ne le dula le hlekefetswa ke mapolesa.

## Bokapele
Veronica Sobukwe o ile a tswalwa ka di 27 tsa Phupu, selemong sa 1927, motseng wa Hlobane, provenseng ya KwaZulu-Natal. Sobukwe e ile moithuti wa ho ba mooki sepetleleng sa Victoria, provenseng ya Eastern Cape. Sepetlele seo sa Victoria se ile sa thehwa ka selemo sa 1898 ke setheo sa baromuwa ba Lovedale. E ne ele sepetlele sa pele sa ho kwetlisa baooki ba mmala o motsho Afrika Borwa. Ha Zondeni Sobukwe a santsane ele moithuti sepetleleng seo, o ile a qabana le beng ba hae. Qabano eo e ile ya qetella e felletse ho ngalo ya basebeletsi ba sepetlele seo. Ke moo a ileng a kgahla ntate Robert Sobukwe eo e neng e le mopresidente wa lekgotla la baithuti ba sekolo sa Fort Hare University ka selemo sa 1949. Zondeni Sobukwe o ile a tejelwa sekolong sa Loverdale selemong se le seng le ha a sale qabanong ya sepetleleng sa Victoria. Ka morao ho moo, mokgatlo wa batjha ba ANC ba sekolo sa Fort Hare ba ile ba romella mme Sobukwe  Gauteng hore a romelle lengolo ho ntate Walter Sisulu ho mo tsebisa ka mahloko a baooki ba tswang Alice. 

Ka di 06 tsa Phuptjane, selemong sa 1954, mme Sobukwe ile a nyalana le ntate Sobukwe, ba eba le bana ba bane bao e leng Miliswa, Delindyebo, le Dedanizizwe. Ka mora hore ba nyalane, mme Sobukwe o ile a sebetsa ngakeng ya Jabavu, Soweto. Ha monna wa hae a santsane a sale tjhankaneng, Zondani o hlolehile ho lwantsha Jimmy Kruger le Moemedi B.J Vorseter, hore monna wa hae a lokollwe hang hang hobane a ne a kula. 


## Lihokelo tsa kantle
*
Phumzile Mlambo-Ngcuka

**Phumzile Mlambo Ngcuka** ke radipolotiki wa naha ya Afrika Borwa le ofisiri ya Matjhaba a Kopaneng, mme ha jwale o ntse a sebetsa e le Motsamaisi wa Phethahatso wa Basadi ba UN ka boemo ba Mongodi-Kakaretso wa United Nations.
Madie Hall Xuma

**Madie Hall Xuma** (ka linako tse ling a fuoa joalo ka Hall-Xuma) (1894-1982) e ne e le mochochisi oa Amerika Afrika Borwa.
Emma Mashinini

**Emma Mashinini** (21 Phato 1929 - 10 Phupu 2017) e ne e le moemeli oa khoebo le bo ralipolotiki ba Afrika Borwa. Ha a lula Johannesburg, lelapa labo le ile la qheleloa ka thoko ka makhetlo a mangata bongoaneng ba hae.
Graça Machel

**Graça Machel** (ya hlahileng ka la 17 Mphalane 1945) ke radipolotiki wa naheng ya Mozambique le motswasehlabelo wa batho. Ke mohlolohadi wa bapresidente ba mehleng ba Mozambique le Afrika Borwa; Mopresidente wa Mozambique Samora Machel le Mopresidente wa Afrika Borwa, Nelson Mandela.
Barbara Masekela

**Barbara Mosima Joyce Masekela** (ya hlahileng ka la 18 Phupu 1941) ke seroki, mosuwe le sebapadi se tshwereng maemo a boetapele ba bonono kahare ho African National Congress (ANC).

Ke ngwana wa bobedi ho ba bane ba tswetsweng ke Pauline le Thomas Masekela, moholwane wa hae Hugh Masekela e ne ele  sebini se hlwahlwa sa mmino wa jazz. Ha e sa le lesea, o ile a romelwa ho ya dula le Nkgono wa hae Witbank (eo hona jwale e tsejwang e le EMalahleni). Ha a le dilemo tse 10, Barbara o ile a kgutlela toropong ya Alexandra ho ya sekolong sa Anglican sa Saint-Michael. Batswadi ba hae ba ile ba hlokomela lelapa le ratang dipolotiki; ho tloha a sa le monyenyane, Barbara o ne a tsebahala ka boemo ba dipolotiki ba naha ya Afrika Borwa. Ha a le Seminareng ya Inanda Girls 'Durban, o bile le monyetla wa ho kopana le baitseki ba bangata ba ditokelo tsa botho tsa Afrika Borwa, jwalo ka moetapele wa ANC Albert Luthuli, e neng e tla mo ama mesebetsi ya hae ya nako e tlang ya dipolotiki le ya thuto. [2] Ka selemo sa 1960 Masekela o ile a qeta thuto ya hae e phahameng mme a tswela pele ho sebetsa koranteng ya New Age.

Kamora dikhoeli tse tsheletseng o ile a ngodisa campus ya Lesotho ya University ya Botswana le Swaziland. Kamora semesara se le seng univesithing o ile a fallela Ghana ho ya thusa naha e sa tswa ikemela ho hlahisa mekgwa ya Bophirimela ya ho ithuta. Ka Pherekgong selemong sa 1963 o ile a tshwarwa ke lefuba mme a romellwa United Kingdom, moo a ileng a fumana kalafo selemong sa ho latela. Kamora hore a ntlafatswe o ile a dula UK dikgwedi tse mmalwa pele a fallela New York City ka selemo sa 1965, moo a ileng a ingodisa Univesithing ya Fordham. Mosebetsi wa hae wa thuto Univesithing ya Fordham o bile wa nakwana; dithutong tsa hae tsa Anthropology o ile a ba le kgethollo ya morabe ho baprofesa ba hae, ba neng ba nka hore batho bao eseng batho ba Bophirimela e ne e le ba kgale ebile ba sa ruteha. Masekela o ile a kula hape mme a kgutlela kontinenteng ya Afrika, a ntse a tswela pele ka thuto tsa hae Univesithing ya Zambia ka selemo sa 1967. Ka selemo sa hae sa boraro Univesithing ya Zambia o ne a le kotsing ya koloi; dikotsi tse ileng tsa mo bakela tsona di ile tsa mo qobella ho dula le abuti wa hae California ho fihlela a fola. Kamora hore maqeba a hae a fole o ile a dula United States ho qeta lengolo la hae la BA ka lengolo le leholo ho Senyesemane ho tswa Univesithing ya Ohio State ka selemo sa 1971. Ka selemo sa 1972 o ile a qala ho ruta Setsing sa Setjhaba sa Staten Island. Ka selemo sa 1973, o ile a tswela pele ho ruta dingolweng tsa Senyesemane Univesithing ya Rutgers ho fihlela ka selemo sa 1982. Ka nako ya hae, Rutgers o ile a nka phomolo ya ho ba siyo ho qeta lengolo la hae la master ka selemo sa 1976.

## Tsa Batswadi
Mme wa hae (Pauline Masekela) e ne e le mosebeletsi wa kahisano setsing sa lelapa ho Alexander, mme ntate wa hae (Thomas Masekela) e ne e le mohlahlobi wa tsa bophelo bo botle ebile e le setaki sa nakwana.

## Moputso
Masekela ke moamohedi wa Order of Luthuli ka silevera, eo a e filweng ka "tlatsetso e ntle ho fediseng kgethollo le ho kenya letsoho kgodisong ya boleng bo botjha ba Afrika Borwa".

## Mehlodi
Limpho Hani

**Limpho Hani** ke mochochisi oa Afrika Borwa ebile e le mosali oa mohlabani oa pele oa tokoloho Chris Hani.
Brno

**Brno** ke toropo ea bobeli e kholo Czech Republic. Toropo ena e khubung ea linoka tsa Svratka le Svitava 'me e na le baahi ba ka bang 381,000. Bohareng ba Brno ke Spilberk Castle. Nalane ea Brno e qala mehleng ea khale ea Bohareng, ka rekoto ea pele e ngotsoeng e qalile ka selemo sa 1091.

## Monyakoe

File:Stará radnice - Radnická, Brno.JPG|Old Town Hall, moaho oa khale ka ho fetisisa toropong
File:Brno, katedrála sv. Petra a Pavla.jpg|Kathedrale ea St. Peter le Paul
File:Brno-Špilberk 2 - výřez.jpg|Spilberk Qhobosheane
File:View of Brno from airplane.JPG|Pono ea sefofane ka Brno


## Lihokela
*
Czechia

**Czechia** (Česko) ke naha wa Uropa e nang le baahi ba fetang  10,553,000 ka palo (2016). Prague ke motsemoholo wa Czechia.

## Karolo ea tsamaiso
Rephaboliking ea Czech ho na le libaka tse 14 tse ipusang.
* Hlavní město Praha 
* Středočeský kraj 
* Jihočeský kraj 
* Plzeňský kraj 
* Karlovarský kraj 
* Ústecký kraj 
* Liberecký kraj 
* Královéhradecký kraj 
* Pardubický kraj 
* Kraj Vysočina 
* Jihomoravský kraj 
* Olomoucký kraj 	
* Zlínský kraj 	
* Moravskoslezský kraj

## Metse e meholo le palo ea baahi

## Lihokela
* 
* webosaete ea semmuso
Mohope oa Intercontinental

Mohope wa Intercontinental e ne e le tlhodisano ya bolo ya maoto eo e neng e le selelekela sa Mohope wa Lefatshe wa FIFA Club. E ne e bapalwa dipakeng tsa 1960 le 2004. Bohle ba neng ba hapile dipapading tsena ba ile ba rehuwa "di-world Champions" ke FIFA.

## Bahapi

1960 - Real Madrid

1961 - Penarol

1962 - Santos

1963 - Santos

1964 - Inter

1965 - Inter

1966 - Penarol

1967 - Racing Avellaneda

1968 - Estudiantes

1969 - Milan

1970 - Feyenoord

1971 - Nacional

1972 - Ajax

1973 - Independiente

1974 - Atletico Madrid

1975 - ha e bapaloa

1976 - Bayern

1977 - Boca Juniors

1978 - ha e bapaloa

1979 - Olimpia

1980 - Nacional

1981 - Flamengo

1982 - Penarol

1983 - Gremio

1984 - Independiente

1985 - Juventus

1986 - River Plate

1987 - Porto

1988 - Nacional

1989 - Milan

1990 - Milan

1991 - Crvena zvezda

1992 - São Paulo

1993 - São Paulo

1994 - Velez Sarsfield

1995 - Ajax

1996 - Juventus

1997 - Borussia Dortmund

1998 - Real Madrid

1999 - Manchester United

2000 - Boca Juniors

2001 - Bayern

2002 - Real Madrid

2003 - Boca Juniors

2004 - Porto
Emma Watson

**Emma Charlotte Duerre Watson** (ya hlahileng ka la 15 Mmesa 1990) ke setshwantshisi sa Senyesemane, mohlala le sebapadi. O hlahetse Paris mme a holela Oxfordshire, Watson o ile a ya Sekolong sa Dragon mme a kwetlisetswa ho ba sebapadi lekaleng la Oxford la Stagecoach Theatre Arts. Ha e sa le ngwana, o ile a hlahella ka ho ba sebapadi sa hae sa pele sa botaki sa Hermione Granger lenaneong la baesekopo la Harry Potter, kaha o ne a ile a etsa dipapadi tsa sekolo pele feela.
Watson o hlahile mananeong a thelevishene a selemo sa 2007 a pale ya Ballet Shoes mme a phahamisa lentswe ho The Tale of Despereaux, ya selemo sa (2008). Kamora ho shebella filimi ya Harry Potter ya ho qetela, o ile a nka karolo ya ho hlahisa dinaledi le ho tshehetsa Karolong ya beke le Marilyn (2011), The Perks of Be a Wallflower (2012), le The Bling Ring (2013), a iketsa eka ke mofuta wa hae o fetelletseng ho Hona ke pheletso (2013), mme a bontsha moradi wa monna ya nkwe a le motshehadi ho Noe (2014). O ile a tswela pele ho hlahisa dinaledi e le Belle papaling ya mmino o monate wa botona le botshehadi botle le Beast (2017) le Meg, Hlakubele ka filimi e tlang ya dilemo tsa Little Women (2019), eo hamorao e ileng ya kgethwa bakeng sa moputso wa thuto bakeng sa Best Photo. Dikarolo tse ding tsa hae tsa difilimi di kenyelletsa Regression (2015), Colonia (2015), le The Circle (2017).

Ho tloha ka 2011 ho isa 2014, Watson o ile a arola nako ea hae lipakeng tsa ho sebetsa lifiliming le ho ntšetsa pele thuto ea hae, a ithuta Univesithing ea Brithani le Worcester, Oxford, mme a fumana lengolo la Brown ka lengolo la bachelor ho lingoliloeng tsa Senyesemane ka Motsheanong 2014. Mosebetsi oa hae oa ho etsa mohlala o kenyellelitse matšolo a Burberry le Lancôme. O ile a reha lebitso la hae mokatong oa liaparo tsa People Tree. O ile a hlomphuoa ke Brithani ea Brithani ea Bonono le Thelevisheneng ka selemo sa 2014, ea hapileng Moetapele oa Borithane oa Selemo. Selemong sona seo, o ile a khethoa hore e be moemeli oa UN Women Goodwill mme a thusa ho tsebisa letšolo la UN Women HeForShe, le khothatsang banna bohle ba batona ho sebeletsa ho lekana tekano ea bong.
Andrzej Duda

Andrzej Sebastian Duda (ea hlahileng ka la 16 Motšeanong 1972 ho Krakow) - 'Muelli oa molao oa lipolotiki le ralipolotiki, ho tloha ka la 6 Phato, 2015 Mopresidente oa Rephabliki ea Poland.